vin07t.nrf.htm 1.7 MB

1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716271727182719272027212722272327242725272627272728272927302731273227332734273527362737273827392740274127422743274427452746274727482749275027512752275327542755275627572758275927602761276227632764276527662767276827692770277127722773277427752776277727782779278027812782278327842785278627872788278927902791279227932794279527962797279827992800280128022803280428052806280728082809281028112812281328142815281628172818281928202821282228232824282528262827282828292830283128322833283428352836283728382839284028412842284328442845284628472848284928502851285228532854285528562857285828592860286128622863286428652866286728682869287028712872287328742875287628772878287928802881288228832884288528862887288828892890289128922893289428952896289728982899290029012902290329042905290629072908290929102911291229132914291529162917291829192920292129222923292429252926292729282929293029312932293329342935293629372938293929402941294229432944294529462947294829492950295129522953295429552956295729582959296029612962296329642965296629672968296929702971297229732974297529762977297829792980298129822983298429852986298729882989299029912992299329942995299629972998299930003001300230033004300530063007300830093010301130123013301430153016301730183019302030213022302330243025302630273028302930303031303230333034303530363037303830393040304130423043304430453046304730483049305030513052305330543055305630573058305930603061306230633064306530663067306830693070307130723073307430753076307730783079308030813082308330843085308630873088308930903091309230933094309530963097309830993100310131023103310431053106310731083109311031113112311331143115311631173118311931203121312231233124312531263127312831293130313131323133313431353136313731383139
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Vinayapiṭake</p>
  4. <p class="book">Vimativinodanī-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)</p>
  5. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  6. <p class="gatha1">Karuṇāpuṇṇahadayaṃ<a name="M1.0001"></a><a name="V1.0001"></a>, <span class="bld">sugataṃ</span> hitadāyakaṃ;</p>
  7. <p class="gathalast">Natvā <span class="bld">dhammañca</span> vimalaṃ, <span class="bld">saṅghañca</span> guṇasampadaṃ.</p>
  8. <p class="gatha1">Vaṇṇanā nipuṇāhesuṃ, vinayaṭṭhakathāya yā;</p>
  9. <p class="gathalast">Pubbakehi katā nekā, nānānayasamākulā.</p>
  10. <p class="gatha1">Tattha <a name="V1.0002"></a> kāci suvitthiṇṇā, dukkhogāhā ca ganthato;</p>
  11. <p class="gathalast">Viraddhā atthato cāpi, saddato cāpi katthaci.</p>
  12. <p class="gatha1">Kāci katthaci apuṇṇā, kāci sammohakārinī;</p>
  13. <p class="gathalast">Tasmā tāhi samādāya, sāraṃ saṅkheparūpato.</p>
  14. <p class="gatha1">Līnatthañca pakāsento, viraddhañca visodhayaṃ;</p>
  15. <p class="gathalast">Upaṭṭhitanayañcāpi, tattha tattha pakāsayaṃ.</p>
  16. <p class="gatha1">Vinaye vimatiṃ chetuṃ, bhikkhūnaṃ lahuvuttinaṃ;</p>
  17. <p class="gathalast">Saṅkhepena likhissāmi, tassā līnatthavaṇṇanaṃ.</p>
  18. <p class="subhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
  19. <p class="bodytext">Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ <span class="bld">yo kappakoṭīhipī</span>tiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti<a name="M1.0002"></a>. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā, mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma. Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇena hi rāgādidosavigamato paññādiguṇapāṭavato āyuādivaḍḍhanato puññātisayabhāvādito ca hoteva yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ.</p>
  20. <p class="bodytext">Tattha paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kattukāmo ‘‘yo kappakoṭīhipi…pe… tassā’’ti āha. Imissā pana vinayadesanāya karuṇāppadhānañāṇasamuṭṭhitatāya karuṇāppadhānameva thomanaṃ āraddhaṃ. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Karuṇāggahaṇena cettha aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā nayato saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ. Tattha <span class="bld">yo</span>ti imassa aniyamavacanassa nāthoti iminā sambandho. <span class="bld">Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla</span>nti <a name="V1.0003"></a> kappakoṭigaṇanāvasenapi ‘‘ettakā kappakoṭiyo’’ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ. <span class="bld">Api</span>-saddena pageva vassagaṇanāyāti dasseti. Appameyyaṃ kālanti ca accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tena kappakoṭigaṇanāvasena paricchinditumasakkuṇeyyamapi, asaṅkhyeyyavasena pana paricchinditabbato salakkhaṃ caturasaṅkhyeyyakappakālaṃ accantameva nirantaraṃ pañcamahāpaaccāgādi<span class="bld">atidukkarāni karonto khedaṃ</span> kāyikaṃ parissamaṃ pattoti dasseti.</p>
  21. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokahitāyā</span>ti sattalokassa hitāya. Nāthatīti <span class="bld">nātho,</span> veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsatīti attho. Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpeti, nāthati vā yācati veneyye attano hitakaraṇe yācitvāpi niyojetīti <span class="bld">nātho,</span> lokapaṭisaraṇo lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Mahākāruṇikassā</span>ti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ dukkhaṃ anubhavitvā āgato, <span class="bld">tassa mahākāruṇikassā</span>ti attho. Tattha kiratīti <span class="bld">karuṇā,</span> paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Dukkhitesu vā kiriyati pasāriyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ <a name="M1.0003"></a> hiṃsati vibādheti, vināseti vā parassa dukkhanti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādheti. Karuṇāya niyutto <span class="bld">kāruṇiko,</span> mahanto kāruṇiko <span class="bld">mahākāruṇiko, tassa namo</span> atthūti pāṭhaseso.</p>
  22. <p class="bodytext">Evaṃ karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ <span class="bld">asambudha</span>ntiādimāha. Tattha buddhanisevitaṃ yaṃ asambudhaṃ jīvaloko bhavā bhavaṃ gacchati, tassa dhammavarassa namoti sambandho. Tattha <span class="bld">asambudha</span>nti asambujjhanto, yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti. Hetuattho hettha antapaccayo. <span class="bld">Ya</span>nti aniyamato sapariyattiko navalokuttaradhammo kammabhāvena niddiṭṭho. <span class="bld">Buddhanisevita</span>nti tasseva visesanaṃ, sammāsambuddhena, paccekabuddhasāvakabuddhehipi vā gocarāsevanabhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ, ajahitanti attho. Tattha pariyattiphalanibbānāni gocarāsevanavaseneva nisevitāni, maggo pana bhāvanāsevanavasenāpi paccavekkhaṇañāṇādivasena gocarāsevanavasenāpi nisevito. <span class="bld">Bhavābhava</span>nti bhavato bhavaṃ. Atha vā hīnapaṇītādivasena khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho. Vuḍḍhatthopi hi <span class="bld">a</span>-kāro dissati asekkhā dhammātiādīsu (dha. sa. tikamātikā 11) viya. Atha vā bhavoti vuḍḍhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi<a name="V1.0004"></a>. Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo, taṃ bhavābhavaṃ. <span class="bld">Gacchatī</span>ti upagacchati. <span class="bld">Jīvaloko</span>ti sattaloko. <span class="bld">Avijjādikilesajālaviddhaṃsino</span>ti dhammavisesanaṃ. Tattha na vidati dhammānaṃ yathāsabhāvaṃ na vijānātīti avijjā, aññāṇaṃ. Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ, teyeva kilissanti etehi sattāti kilesā, teyeva ca sattānaṃ vibādhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ, taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti <span class="bld">avijjādikilesajālaviddhaṃsī,</span> tassa.</p>
  23. <p class="bodytext">Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto, tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti, netareti ce? Vuccate – maggassāpi nibbānamāgamma <a name="M1.0004"></a> kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma, maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena niṭṭhitanti phalampi ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vuccati, pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa upanissayapaccayattā ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vattuṃ arahatīti na koci doso. <span class="bld">Dhammavarassa tassā</span>ti pubbe aniyamitassa niyāmakavacanaṃ. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu saṃsāradukkhe ca apatamāne dhāretīti dhammo. Vuttappakāro dhammo eva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro, tassa dhammavarassa namo atthūti attho.</p>
  24. <p class="bodytext">Evaṃ saṅkhepanayeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ <span class="bld">guṇehī</span>tiādimāha. Tattha guṇehi yo yutto, tamariyasaṅghaṃ namāmīti sambandho. Sīlādayo guṇā cettha lokiyalokuttarā adhippetā. ‘‘Vimuttivimuttiñāṇa’’nti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘vimuttiñāṇa’’nti vuttaṃ, ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">vimuttī</span>ti phalaṃ. <span class="bld">Vimuttiñāṇa</span>nti paccavekkhaṇañāṇaṃ. <span class="bld">Pabhuti</span>-saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññātisayavuḍḍhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna’’nti. Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi <span class="bld">khettaṃ. Ariyasaṅgha</span>nti ettha ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, aṭṭha ariyapuggalā, ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ.</p>
  25. <p class="bodytext">Idāni ratanattayapaṇāmajanitaṃ kusalābhisandaṃ yathādhippete payojane niyojetvā attanā saṃvaṇṇiyamānassa vinayassa sakalasāsanamūlabhāvadassanamukhena saṃvaṇṇanākaraṇassāpi sāsanamūlataṃ <a name="V1.0005"></a> dassetuṃ <span class="bld">icceva</span>miccādigāthādvayamāha. <span class="bld">Puññābhisanda</span>nti puññoghaṃ, puññappavāhaṃ puññarāsinti attho. <span class="bld">Tassānubhāvenā</span>ti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena hatantarāyo vinayaṃ vaṇṇayissanti sambandho.</p>
  26. <p class="bodytext">Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃ ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ. Tattha <span class="bld">yasmi</span>nti yasmiṃ vinayapiṭake. <span class="bld">Ṭhite</span>ti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhite. <span class="bld">Sāsana</span>nti <a name="M1.0005"></a> sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ. <span class="bld">Aṭṭhitassā</span>ti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassa, ‘‘parinibbutassapi bhagavato’’tipi vadanti. <span class="bld">Susaṇṭhitassā</span>ti antadvayavirahitāya majjhimāya paṭipadāya suṭṭhu ṭhitassa. <span class="bld">Amissa</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso, nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nissāya pubbācariyānubhāva</span>nti pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya, na attano balenāti adhippāyo.</p>
  27. <p class="bodytext">Atha porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanā kiṃpayojanāti? Āha <span class="bld">kāmañcā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">kāma</span>nti ekantena, yathicchakaṃ vā, sabbasoti vuttaṃ hoti, tassa saṃvaṇṇitoyaṃ vinayoti iminā sambandho. <span class="bld">Pubbācariyāsabhehī</span>ti mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā, tehi pubbācariyavarehīti vuttaṃ hoti. Kīdisā pana te pubbācariyāti? Āha <span class="bld">ñāṇambū</span>tiādi. Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunā salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te <span class="bld">ñāṇambuniddhotamalāsavā,</span> tehi khīṇāsavehīti attho. Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakāti āha ‘‘visuddhavijjāpaṭisambhidehī’’ti. Tattha <span class="bld">vijjā</span>ti tisso vijjā, aṭṭha vijjā vā. Paṭisambhidāppattesupi mahākassapattherādīnaṃ uccinitvā gahitatāya tesaṃ saddhammasaṃvaṇṇane sāmatthiyaṃ sātisayanti dassento āha ‘‘saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī’’ti.</p>
  28. <p class="bodytext">Kilesajātaṃ, parikkhārabāhullaṃ vā sallikhati tanuṃ karotīti sallekho, appicchatādiguṇasamūho, idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo. Sallekhena nibbattaṃ sallekhiyaṃ, tasmiṃ <span class="bld">sallekhiye,</span> dhutaṅgapariharaṇādisallekhapaapattiyanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nosulabhūpamehī</span>ti sallekhapaṭipattiyā ‘‘asukasadisā’’ti natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā, tehi. <span class="bld">Mahāvihārassā</span>ti iminā nikāyantaraṃ paṭikkhipati<a name="V1.0006"></a>. Vihārasīsena hettha tattha nivāsīnañceva tehi samaladdhikānañca sabbesaṃ bhikkhūnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tasmā tesaṃ mahāvihāravāsīnaṃ diṭṭhisīlavisuddhiyā pabhavattena saññāṇabhūtattā <a name="M1.0006"></a> dhammasaṅgāhakā mahākassapattherādayo ‘‘mahāvihārassa dhajūpamā’’ti vuttā, tehi <span class="bld">ayaṃ vinayo saṃvaṇṇito</span> sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito. Kathanti āha ‘‘cittehi nayehī’’ti. <span class="bld">Vicittehi nayehi sambuddhavaranvayehi</span> sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi, bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti.</p>
  29. <p class="bodytext">Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ ajjhesakañca dassetuṃ <span class="bld">saṃvaṇṇanā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">saṅkhatattā</span>ti racitattā. <span class="bld">Na kañci atthaṃ abhisambhuṇātī</span>ti na kañci atthaṃ sādheti.</p>
  30. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvaṇṇanaṃ tañcā</span>tiādinā attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dasseti. Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ <span class="bld">samārabhanto</span> sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ <span class="bld">tassā</span> idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya <span class="bld">sarīraṃ katvā</span> mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto, tatheva kurundīnāmādīsu <span class="bld">vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo</span> vutto, tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ <span class="bld">apariccajanto</span> antogadhattheravādaṃ katvā <span class="bld">saṃvaṇṇanaṃ</span> sammā <span class="bld">samārabhissa</span>nti padatthasambandho veditabbo. Ettha ca attho kathīyati etāyāti aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. <span class="bld">Mahāpaccariya</span>nti mahāpaccarīnāmikaṃ. Ettha ca paccarīti uḷumpaṃ vuccati, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. ‘‘Kurundīvallivihāro nāma atthi, tattha katattā ‘kurundī’ti nāmaṃ jāta’’nti vadanti. <span class="bld">Ādi</span>saddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti.</p>
  31. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuttamattha</span>nti mahāaṭṭhakathānayena, catubbidhavinayayuttiyā vā yuttamatthaṃ. ‘‘Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī’’ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘antogadhatheravāda’’nti āha, theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti.</p>
  32. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ me</span>ti gāthāya sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dasseti. Tattha <span class="bld">dhammappadīpassā</span>ti dhammo eva mohandhakāraviddhaṃsanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammappadīpo, bhagavā, tassa. <span class="bld">Patimānayantā</span>ti pūjentā manasā garuṃ karontā <span class="bld">nisāmentu</span> suṇantu.</p>
  33. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhenā</span>tiādinā <a name="M1.0007"></a> attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhidassanamukhena pamāṇabhāvaṃ dassetvā anusikkhitabbataṃ <a name="V1.0007"></a> dasseti. Tattha yatheva buddhena yo dhammo vinayo ca vutto, so tassa buddhassa yehi puttehi mahākassapattherādīhi tatheva ñāto, tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti sambandho veditabbo. Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti suttābhidhamme saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vinayo</span>ti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. <span class="bld">Vutto</span>ti pāḷito ca atthato ca <span class="bld">buddhena</span> bhagavatā vutto. Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi, tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā. <span class="bld">Tatheva ñāto</span>ti yatheva buddhena vutto, tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho. <span class="bld">Tesaṃ matimaccajantā</span>ti tesaṃ buddhaputtānaṃ matisaṅkhātaṃ theraparamparāya uggahetvā ābhataṃ abbocchinnaṃ pāḷivaṇṇanāvasena ceva pāḷimuttakavasena ca pavattaṃ sabbaṃ aṭṭhakathāvinicchayaṃ apariccajantā. <span class="bld">Aṭṭhakathā akaṃsū</span>ti mahāaṭṭhakathāmahāpaccariādikā sīhaḷaṭṭhakathāyo akaṃsu. ‘‘Aṭṭhakathāmakaṃsū’’tipi pāṭho, tatthāpi soyevattho.</p>
  34. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu, tasmā. <span class="bld">Yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ,</span> taṃ sabbampi pamāṇanti yojanā. <span class="bld">Hī</span>ti nipātamattaṃ hetuatthassa tasmāti imināyeva pakāsitattā, avadhāraṇattho vā, pamāṇamevāti. Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ, evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘vajjayitvāna pamādalekha’’nti, aparāparaṃ likhantehi pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā aññattha likhitabbaṃ aññattha likhanādivasena pavattitā pamādalekhā nāma, sā ca samantapāsādikāyaṃ tattha tattha sayameva āvibhavissati. Puna <span class="bld">yasmā</span>ti padassa sambandhadassanavasena ayaṃ atthayojanā – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ idha imasmiṃ sāsane sikkhāsu sagāravānaṃ paṇḍitānaṃ pamāṇameva, yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhatāya atthato abhinnā, tato eva pamāṇabhūtāva hessati, tasmā anusikkhitabbāti.</p>
  35. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti tāhi aṭṭhakathāhi. <span class="bld">Bhāsantarameva hitvā</span>ti sīhaḷabhāsaṃyeva apanetvā. <span class="bld">Vitthāramaggañca samāsayitvā</span>ti porāṇaṭṭhakathāsu yathāṭhāne <a name="M1.0008"></a> vattabbampi padatthavinicchayādikaṃ ativitthiṇṇena vacanakkamena ceva vuttameva atthanayaṃ appamattakavisesena punappunaṃ kathanena ca tattha tattha papañcitaṃ tādisaṃ vitthāramaggaṃ pahāya sallahukena atthaviññāpakena padakkamena ceva vuttanayasadisaṃ vattabbaṃ atidisitvā ca saṅkhepanayeneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> pana vinayaṭīkāyaṃ ‘‘porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ñatticatutthena kammena…pe… upasampannoti bhikkhūti ettha apalokanādīnaṃ catunnampi <a name="V1.0008"></a> kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā’’ti vuttaṃ, taṃ tantikkamaṃ kañci avokkamitvāti ettheva vattuṃ yuttaṃ. Aññattha pāḷiyā vattabbaṃ aññattha kathanañhi tantikkamaṃ vokkamitvā kathanaṃ nāma. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tatheva vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ pariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva vaṇṇanato ca vuttaṃ ‘tantikkamaṃ kañci avokkamitvā’’’ti. Tasmā yathāvuttanayeneva attho gahetabbo. Kathaṃ pana vitthāramaggassa saṅkhipane vinicchayo na hīyatīti? Āha ‘‘vinicchayaṃ sabbamasesayitvā’’ti. Saṅkhipantopi punappunaṃ vacanādimeva saṅkhipanto, vinicchayaṃ pana aṭṭhakathāsu sabbāsupi vuttaṃ sabbampi asesayitvā, kiñcimattampi aparihāpetvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tantikkamaṃ kañci avokkamitvā</span>ti kañci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā, anukkameneva pāḷiṃ vaṇṇayissāmāti attho.</p>
  36. <p class="bodytext"><span class="bld">Suttantikānaṃ vacanānamattha</span>nti verañjakaṇḍādīsu āgatānaṃ jhānakathādīnaṃ suttantavacanānaṃ sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘suttantikānaṃ bhāro’’ti vatvā avaṇṇitabbaṭṭhānaṃ atthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmāti adhippāyo. <span class="bld">Hessatī</span>ti bhavissati, karīyissatīti vā attho. Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe ‘‘bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ <span class="bld">paridīpayantī</span> ayaṃ vaṇṇanā bhavissatī’’ti vaṇṇanāvasena samānakattukatā veditabbā. Pacchimasmiṃ atthavikappe pana ‘‘heṭṭhā vuttabhāsantarapariccāgādikaṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi karīyissatī’’ti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā.</p>
  37. <p class="centered">Ganthārambhakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  38. <p class="title">Bāhiranidānakathā</p>
  39. <p class="bodytext">Idāni <a name="M1.0009"></a> saṃvaravinayapahānavinayādīsu bahūsu vinayesu attanā ‘‘taṃ vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti evaṃ saṃvaṇṇetabbabhāvena paṭiññātaṃ vinayaṃ dassento āha <span class="bld">tatthā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti yathāvuttāsu gāthāsu. <span class="bld">Tāva</span>-saddo paṭhamanti imasmiṃ atthe daṭṭhabbo, tena paṭhamaṃ vinayaṃ vavatthapetvā <a name="V1.0009"></a> pacchā tassa vaṇṇanaṃ karissāmāti dīpeti. <span class="bld">Vavatthapetabbo</span>ti niyametabbo. <span class="bld">Tenetaṃ vuccatī</span>ti yasmā vavatthapetabbo, tena hetunā etaṃ vinayo nāmātiādikaṃ niyāmakavacanaṃ vuccatīti attho. <span class="bld">Assā</span>ti vinayassa. <span class="bld">Mātikā</span>ti uddeso. So hi niddesapadānaṃ jananīṭhāne ṭhitattā mātā viyāti ‘‘mātikā’’ti vuccati.</p>
  40. <p class="bodytext">Idāni saṃvaṇṇetabbamatthaṃ mātikaṃ paṭṭhapetvā dassento āha <span class="bld">vuttaṃ yenā</span>tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatītiādinidānavacanapaṭimaṇḍitaṃ vinayapiṭakaṃ yena puggalena vuttaṃ, yasmiṃ kāle vuttaṃ, yasmā kāraṇā vuttaṃ, yena dhāritaṃ, yena ca ābhataṃ, yesu patiṭṭhitaṃ, etaṃ yathāvuttavidhānaṃ vatvā tato tena samayenātiādipāṭhassa atthaṃ anekappakārato dassento vinayassa atthavaṇṇanaṃ karissāmīti.</p>
  41. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">vuttaṃ yena yadā yasmā</span>ti idaṃ vacanaṃ tena samayena buddho bhagavātiādinidānavacanamattaṃ apekkhitvā vattukāmopi visuṃ avatvā ‘‘nidānena ādikalyāṇaṃ, idamavocāti nigamanena pariyosānakalyāṇa’’nti vacanato nidānanigamanānipi satthudesanāya anuvidhānattā tadantogadhānevāti nidānassāpi vinayapāḷiyaṃyeva antogadhattā vuttaṃ yena yadā yasmāti idampi vinayapiṭakasambandhaṃyeva katvā mātikaṃ ṭhapeti. Mātikāya hi etanti vuttaṃ vinayapiṭakaṃyeva sāmaññato sabbattha sambandhamupagacchati.</p>
  42. <p class="bodytext">Idāni pana taṃ visuṃ nīharitvā dassento <span class="bld">tattha vuttaṃ yenā</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu mātikāpadesu. <span class="bld">Ida</span>nti tena samayenātiādinidānavacanaṃ. <span class="bld">Hi</span>-saddo yasmāti attho daṭṭhabbo, yasmā buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hoti, tasmāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Attapaccakkhavacanaṃ na hotī</span>ti attanā paccakkhaṃ katvā vuttavacanaṃ na hoti. Atha <a name="M1.0010"></a> vā attano paccakkhakāle dharamānakāle vuttavacanaṃ na hoti. Tadubhayenāpi bhagavato vuttavacanaṃ na hotīti attho.</p>
  43. <p class="subhead">Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo vattabbasampiṇḍanattho, upaññāsattho vā, upaññāsoti ca vākyārambho vuccati. Esā hi ganthakārānaṃ pakati, yadidaṃ kiñci vatvā puna aparaṃ vattumārabhantānaṃ ca-saddappayogo. Yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ <a name="V1.0010"></a> sabhāgatthavasena saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti. Dutiyādiṃ upādāya cesā ‘‘paṭhamamahāsaṅgītī’’ti vuttā. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti <span class="bld">nidānaṃ,</span> tattha <span class="bld">kosallatthaṃ</span>.</p>
  45. <p class="bodytext">Veneyyānaṃ maggaphaluppattihetubhūtāva kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti <span class="bld">dhammacakkaṃ,</span> cakkanti vā āṇā, taṃ dhammato anapetattā dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. <span class="bld">Katabuddhakicce</span>ti niṭṭhitabuddhakicce bhagavati lokanātheti sambandho. <span class="bld">Kusinārāya</span>nti samīpatthe etaṃ bhummavacanaṃ. <span class="bld">Upavattane mallānaṃ sālavane</span>ti tassa nagarassa upavattanabhūtaṃ mallarājūnaṃ sālavanuyyānaṃ dasseti. Tattha nagaraṃ pavisantā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti uyyānassa ca nagarassa ca majjhe sālavanaṃ vuccati. Kusinārāya hi dakkhiṇapacchimadisāya taṃ uyyānaṃ hoti, tato uyyānato sālavanarājivirājito maggo pācīnābhimukho gantvā nagarassa dakkhiṇadvārābhimukho uttarena nivatto, tena maggena manussā nagaraṃ pavisanti, tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tattha kira upavattane aññamaññasaṃsaṭṭhaviṭapānaṃ sampannachāyānaṃ sālapantīnamantare bhagavato parinibbānamañco paññatto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yamakasālānamantare’’ti. Upādīyati kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Tadeva kammakilesehi sammā appahīnatāya seso, natthi ettha upādisesoti <span class="bld">anupādisesā,</span> nibbānadhātu, tāya. Itthambhūtalakkhaṇe <a name="M1.0011"></a> cāyaṃ karaṇaniddeso. <span class="bld">Parinibbāne</span>ti nimittatthe bhummaṃ, parinibbānahetu tasmiṃ ṭhāne sannipatitānanti attho. Saṅghassa thero jeṭṭho <span class="bld">saṅghatthero</span>. Ettha ca saṅghasaddassa bhikkhusatasahassasaddasāpekkhattepi gamakattā therasaddena samāso yathā devadattassa garukulanti. Āyasmā mahākassapo dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho.</p>
  46. <p class="bodytext">Tathā ussāhaṃ jananassa kāraṇamāha <span class="bld">sattāhaparinibbute</span>tiādi. Satta ahāni samāhaṭāni sattāhaṃ, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, sattāhaparinibbute subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho. <span class="bld">Alaṃ, āvuso</span>tiādinā tena vuttavacanaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">ala</span>nti paṭikkhepavacanaṃ. <span class="bld">Tena mahāsamaṇenā</span>ti nissakke karaṇavacanaṃ, tato mahāsamaṇato suṭṭhu muttā mayanti attho, upaddutā ca homa tadāti adhippāyo, homāti vā atītatthe vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho. <span class="bld">Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatī</span>ti tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti <a name="V1.0011"></a> <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> hetu. <span class="bld">Kho</span>ti avadhāraṇe, etaṃ kāraṇaṃ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṃ taṃ kāraṇanti? Āha <span class="bld">yaṃ pāpabhikkhū</span>tiādi. Ettha <span class="bld">ya</span>nti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Atīto atikkanto satthā ettha, etassāti vā <span class="bld">atītasatthukaṃ,</span> pāvacanaṃ. Padhānaṃ vacanaṃ <span class="bld">pāvacanaṃ,</span> dhammavinayanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pakkhaṃ labhitvā</span>ti alajjīpakkhaṃ labhitvā. <span class="bld">Na cirassevā</span>ti na cireneva. <span class="bld">Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatī</span>ti yattakaṃ kālaṃ dhammo ca vinayo ca lajjīpuggalesu tiṭṭhati.</p>
  47. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttañhetaṃ bhagavatā</span>ti parinibbānamañce nipannena bhagavatā vuttanti attho. <span class="bld">Desito paññatto</span>ti suttābhidhammapiṭakasaṅgahitassa dhammassa ceva vinayapiṭakasaṅgahitassa vinayassa ca atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpanaṃ. <span class="bld">So vo mamaccayena satthā</span>ti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā mayi parinibbute satthukiccaṃ sādhessati. <span class="bld">Sāsana</span>nti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhaṃ sāsanaṃ, nippariyāyato pana sattattiṃsa bodhipakkhiyadhammā. <span class="bld">Addhaniya</span>nti addhānakkhamaṃ, tadeva <span class="bld">ciraṭṭhitikaṃ assa</span> bhaveyyāti sambandho.</p>
  48. <p class="bodytext">Idāni <a name="M1.0012"></a> sammāsambuddhena attano kataṃ anuggahavisesaṃ vibhāvento āha <span class="bld">yañcāhaṃ bhagavatā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">yañcāha</span>nti etassa anuggahitoti etena sambandho. Tattha <span class="bld">ya</span>nti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena anuggahitoti ettha anuggahaṇaṃ parāmasati. <span class="bld">Dhāressasī</span>tiādikaṃ bhagavatā mahākassapattherena saddhiṃ cīvaraparivattanaṃ kātukāmena vuttavacanaṃ. <span class="bld">Dhāressasi pana me tvaṃ kassapā</span>ti ‘‘kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasī’’ti vadati, tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. <span class="bld">Sāṇāni paṃsukūlānī</span>ti matakaḷevaraṃ paliveṭhetvā chaḍḍitāni tumbamatte kimayo papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni paṃsukūlacīvarāni. Rathikādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu kūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlanti paṃsukūlasaddassa attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Nibbasanānī</span>ti niṭṭhitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Ekameva taṃ cīvaraṃ anekāvayavattā bahuvacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Sādhāraṇaparibhogenā</span>ti attanā samānaparibhogena, sādhāraṇaparibhogena ca samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.</p>
  49. <p class="bodytext">Idāni <a name="V1.0012"></a> navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṃ <span class="bld">kassapasaṃyutte</span> (saṃ. ni. 2.152) āgataṃ pāḷiṃ peyyālamukhena ādiggahaṇena ca saṅkhipitvā dassento āha <span class="bld">ahaṃ, bhikkhave</span>tiādi. Tattha <span class="bld">yāvade ākaṅkhāmī</span>ti yāvadeva ākaṅkhāmi, yattakaṃ kālaṃ icchāmīti attho, ‘‘yāvadevā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede</span>ti ettha <span class="bld">navānupubbavihāro</span> nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbabhāvato evaṃsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha rūpārūpasamāpattiyo. <span class="bld">Chaḷabhiññā</span> nāma āsavakkhayañāṇena saddhiṃ pañcābhiññāyo. <span class="bld">Attanā samasamaṭṭhapanenā</span>ti ‘‘ahaṃ yattakaṃ kālaṃ yattake samāpattivihāre abhiññāyo ca vaḷañjemi, tathā kassapopī’’ti evaṃ yathāvuttauttarimanussadhamme attanā samasamaṃ katvā ṭhapanena, idañca uttarimanussadhammasāmaññena therassa pasaṃsāmattena vuttaṃ, na <a name="M1.0013"></a> bhagavatā saddhiṃ sabbathā samatāya. Bhagavato hi guṇavisesaṃ upādāya sāvakā paccekabuddhā ca kalampi kalabhāgampi na upenti, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha <span class="bld">tassā</span>ti tassa anuggahassa, tassa meti vā attho gahetabbo. Potthakesu hi kesuci ‘‘tassa me’’ti pāṭho dissati. <span class="bld">Āṇaṇyaṃ</span> aṇaṇabhāvo. <span class="bld">Sakakavacaissariyānuppadānenā</span>ti ettha cīvarassa nidassanavasena kavacasseva gahaṇaṃ kataṃ, samāpattiyā nidassanavasena issariyaṃ gahitaṃ.</p>
  50. <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha <span class="bld">yathāhā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ekamidāha</span>nti ettha <span class="bld">ida</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Ekaṃ samaya</span>nti ekasmiṃ samayeti attho. <span class="bld">Pāvāyā</span>ti pāvānagarato. <span class="bld">Addhānamaggappaṭipanno</span>ti dīghamaggappaṭipanno. Dīghapariyāyo hettha addhānasaddo. <span class="bld">Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabba</span>nti <span class="bld">pañcasatikakkhandhake</span> āgataṃ subhaddakaṇḍaṃ idha ānetvā vitthāretabbaṃ.</p>
  51. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato para</span>nti subhaddakaṇḍato paraṃ. Sabbaṃ <span class="bld">subhaddakaṇḍaṃ</span> vitthārato veditabbanti iminā ‘‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti etaṃ pariyantaṃ subhaddakaṇḍapāḷiṃ dassetvā idāni avasesaṃ ussāhajananappakārappavattaṃ pāḷimeva dassento <span class="bld">handa mayaṃ āvuso</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pure adhammo dippatī</span>ti ettha <span class="bld">‘‘adhammo</span> nāma dasakusalakammapathapaṭipakkhabhūto adhammo’’ti <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Dhammasaṅgahaṇatthaṃ ussāhajananappasaṅgattā pana dhammavinayānaṃ asaṅgāyanahetudosagaṇo sambhavati, so eva ettha adhammo dippati tappaṭipakkho dhammo ca paṭibāhīyatīti vattabbaṃ. Api ca ‘‘adhammavādino balavanto honti dhammavādino dubbalā hontī’’ti vuccamānattā yena adhammena te subhaddavajjiputtakādayo adhammavādino, yena ca dhammena itare dhammavādinova honti. Teyeva idha ‘‘adhammo’’ <a name="V1.0013"></a> ‘‘dhammo’’ti ca vattabbā. Tasmā sīlavipattiādihetuko pāpicchatādidosagaṇo adhammo, tappaṭipakkho sīlasampadādihetuko appicchatādiguṇasamūho dhammoti ca gahetabbaṃ. <span class="bld">Pure dippatī</span>ti api nāma dippati. Atha vā yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti <a name="M1.0014"></a> attho. <span class="bld">Dippatī</span>ti dippissati. Puresaddayogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo, yathā purā vassati devoti. <span class="bld">Avinayo</span>ti pahānavinayādīnaṃ paṭipakkhabhūto avinayo.</p>
  52. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena hī</span>ti uyyojanatthe nipāto. <span class="bld">Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare</span>ti sakalaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ ettha, etassa vā atthīti sakalanavaṅgaṃ, satthusāsanaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato diṭṭhadhammikādipurisatthapariyattibhāvato ca ‘‘pariyattī’’ti tīṇi piṭakāni vuccanti, taṃ sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātaṃ pariyattiṃ dhārentīti sakalanavaṅgasatthusāsanapaayattidharā, tādiseti attho. Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā etesanti <span class="bld">sukkhavipassakā</span>. <span class="bld">Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare</span>ti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro tipiṭakaṃ, tadeva navaṅgādivasena anekabhedabhinnaṃ sabbaṃ pariyattippabhedaṃ dhārentīti tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Kissa panā</span>ti kasmā pana. Sikkhatīti <span class="bld">sekkho</span>. Tamevāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Uparimaggattayakiccassa apariyositattā sakiccoti attho. <span class="bld">Assā</span>ti anena. <span class="bld">Bahukārattā</span>ti bahupakārattā. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. <span class="bld">Ativiya vissattho</span>ti ativiya vissāsiko. <span class="bld">Na</span>nti ānandattheraṃ <span class="bld">ovadatī</span>ti sambandho. Ānandattherassa kadāci asaññatāya navakāya saddhivihārikaparisāya janapadacārikācaraṇaṃ, tesañca saddhivihārikānaṃ ekakkhaṇe uppabbajjanañca paṭicca mahākassapatthero taṃ niggaṇhanto evamāha ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Ettha ca <span class="bld">vā</span>-saddo padapūraṇo, ayaṃ kumāro attano pamāṇaṃ na paṭijānātīti theraṃ tajjento āha. <span class="bld">Tatrā</span>ti evaṃ sati.</p>
  54. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi sekkho</span>ti idaṃ na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānaññeva pana uccinitvā gahitattāti daṭṭhabbaṃ. Tasmā ‘‘kiñcāpi sekkho, tathāpi thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’’ti evamettha sambandho veditabbo, na pana kiñcāpi sekkho, tathāpi abhabbo agatiṃ gantunti yojetabbaṃ. <span class="bld">Abhabbo</span>tiādi panassa sabhāvakathanaṃ. Tattha <a name="M1.0015"></a> <span class="bld">chandā</span>ti chandena sinehena. <span class="bld">Agatiṃ gantu</span>nti akattabbaṃ kātuṃ. <span class="bld">Pariyatto</span>ti adhīto uggahito.</p>
  55. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājagahaṃ</span> <a name="V1.0014"></a> <span class="bld">kho mahāgocara</span>nti ettha gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ gocaraṭṭhānaṃ. Gocaro viyāti gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. So mahanto assāti mahāgocaraṃ, rājagahaṃ. <span class="bld">Ukkoṭeyyā</span>ti nivāreyya.</p>
  56. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattasu sādhukīḷanadivasesū</span>ti ettha saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā sādhukaṃ eva pūjāvasena kīḷanato sādhukīḷanaṃ. <span class="bld">Upakaṭṭhā</span>ti āsannā. Vassaṃ upaneti upagacchati etthāti <span class="bld">vassūpanāyikā</span>.</p>
  57. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatra suda</span>nti tassaṃ sāvatthiyaṃ, <span class="bld">suda</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Ussannadhātuka</span>nti upacitapittasemhādidhātukaṃ. <span class="bld">Samassāsetu</span>nti santappetuṃ. <span class="bld">Dutiyadivase</span>ti jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato dutiyadivaseti vadanti. Viriccati etenāti virecanaṃ. Osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecananti <span class="bld">khīravirecanaṃ. Yaṃ sandhāyā</span>ti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Bhesajjamattā</span>ti appamattakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ <span class="bld">mattā</span>-saddo mattā sukhapariccāgātiādīsu (dha. pa. 290) viya.</p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇa</span>nti ettha <span class="bld">khaṇḍa</span>nti chinnaṃ, <span class="bld">phulla</span>nti bhinnaṃ, tesaṃ <span class="bld">paṭisaṅkharaṇaṃ</span> abhinavakaraṇaṃ.</p>
  59. <p class="bodytext">Paricchedavasena vediyati dissatīti <span class="bld">pariveṇaṃ. Tatthā</span>ti tesu vihāresu khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇanti sambandho. <span class="bld">Paṭhamaṃ māsa</span>nti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Senāsanavattānaṃ bahūnaṃ paññattattā, <span class="bld">senāsanakkhandhake</span> (cūḷava. 294 ādayo) senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnaṃ kammānaṃ vihitattā ‘‘bhagavatā…pe… vaṇṇita’’nti vuttaṃ.</p>
  60. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyadivase</span>ti ‘‘khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintitadivasato dutiyadivase. Vassūpanāyikadivaseyeva te evaṃ cintesuṃ. <span class="bld">Siriyā niketanamivā</span>ti siriyā nivāsanaṭṭhānaṃ viya. Ekasmiṃ pānīyatitthe sannipatantā pakkhino viya sabbesaṃ janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti vuttaṃ ‘ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgāna’’nti. <span class="bld">Lokarāmaṇeyyaka</span>nti loke ramaṇīyabhāvaṃ, ramaṇaṃ arahatīti vā lokarāmaṇeyyakaṃ<a name="M1.0016"></a>. <span class="bld">Daṭṭhabbasāramaṇḍa</span>nti daṭṭhabbesu sāraṃ daṭṭhabbasāraṃ, tato vippasannanti daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ. Atha vā daṭṭhabbo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo <a name="V1.0015"></a> maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, maṇḍapo. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāretīti maṇḍapo. Vividhāni kusumadāmāni ceva muttolambakāni ca viniggalantaṃ vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti <span class="bld">vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitāno</span>. Nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammattā eva ‘‘ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamivā’’ti vuttaṃ. Ettha ca maṇiyo koṭṭetvā katatalaṃ maṇikoṭṭimatalaṃ nāma, tamivāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Āsanāraha</span>nti nisīdanārahaṃ. <span class="bld">Dantakhacita</span>nti dantehi khacitaṃ.</p>
  61. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvajjesī</span>ti upanāmesi. <span class="bld">Anupādāyā</span>ti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ aggahetvā. <span class="bld">Kathādoso</span>ti kathāya asaccaṃ nāma <span class="bld">natthi</span>.</p>
  62. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuḍḍha</span>nti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ anatikkamitvā. <span class="bld">Eke</span>ti majjhimabhāṇakānaṃyeva eke. Pubbe vuttampi hi sabbaṃ majjhimabhāṇakā vadantiyevāti veditabbaṃ. Dīghabhāṇakā pana ‘‘padasāva thero sannipātamāgato’’ti vadanti. Tesu keci ‘‘ākāsenā’’ti, ‘‘te sabbepi tathā tathā āgatadivasānampi atthitāya ekamekaṃ gahetvā tathā tathā vadiṃsū’’ti vadanti.</p>
  63. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃ dhuraṃ katvā</span>ti kaṃ jeṭṭhakaṃ katvā. <span class="bld">Bījaniṃ gahetvā</span>ti ettha bījanīgahaṇaṃ parisāya dhammakathikānaṃ hatthakukkuccavinodanamukhavikārapaṭicchādanatthaṃ dhammatāvasena āciṇṇanti veditabbaṃ. Teneva hi accantasaññatappattā buddhāpi sāvakāpi dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva cittabījaniṃ gaṇhanti. <span class="bld">Paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta</span>nti ettha kathaṃ saṅgītiyā pubbe paṭhamabhāvo siddhoti? Pātimokkhuddesānukkamādinā pubbe paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāleyeva iminā anukkamena sajjhāyitāni, teneva kamena pacchāpi saṅgītāni visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kismiṃ vatthusmi</span>nti nimittatthe bhummaṃ. <span class="bld">Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷanda</span>nti rājagahassa ca nāḷandāya ca antarā, vivare majjheti attho. <span class="bld">Antarā</span>-saddena pana yuttattā <a name="M1.0017"></a> upayogavacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Rājāgārake</span>ti rañño kīḷanatthāya kate agārake. <span class="bld">Ambalaṭṭhikāya</span>nti rañño evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. <span class="bld">Kena saddhi</span>nti idha kasmā vuttanti? Yasmā panetaṃ na bhagavatā eva vuttaṃ, raññāpi kiñci kiñci vuttamatthi, tasmā ‘‘kamārabbhā’’ti avatvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vedehiputtenā</span>ti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño dhītāya. Yasmā mātā panassa paṇḍitā, tasmā sā vedena ñāṇena īhati ghaṭati vāyamatīti ‘‘vedehī’’ti pākaṭanāmā jātāti veditabbā.</p>
  64. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V1.0016"></a> nimittapayojanakāladesadesakakārakakaraṇappakārehi paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ <span class="bld">tadetaṃ sabbampī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anuttaraṃ sammāsambodhi</span>nti ettha anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. <span class="bld">Paccavekkhantena vā</span>ti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Vimuttirasa</span>nti arahattaphalassādaṃ, vimuttisampattikaṃ vā aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānaṃ accantavimuttisampādanato. <span class="bld">Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo</span>ti ettha yadipi dhammo eva vinayopi pariyattiyādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhānena bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantivirahitaṃ tantiṃ dīpeti, yathā puññañāṇasambhāro gobalibaddantiādi.</p>
  65. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekajātisaṃsāra</span>nti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ <span class="bld">gavesanto</span> yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, taṃ bodhiñāṇaṃ <span class="bld">anibbisaṃ</span> alabhanto eva abhinīhārato pabhuti ettakaṃ kālaṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ imaṃ saṃsāravaṭṭaṃ <span class="bld">sandhāvissaṃ</span> saṃsariṃ, yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. <span class="bld">Diṭṭhosī</span>ti idāni mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. <span class="bld">Puna geha</span>nti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ. <span class="bld">Na kāhasī</span>ti na karissasi. Kāraṇamāha <span class="bld">sabbā te</span>tiādi. Tava <span class="bld">sabbā</span> avasesakilesaphāsukā mayā <span class="bld">bhaggā</span>. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātaṃ <span class="bld">kūṭaṃ</span> kaṇṇikamaṇḍalaṃ <a name="M1.0018"></a> <span class="bld">visaṅkhataṃ</span> viddhaṃsitaṃ. <span class="bld">Visaṅkhāraṃ</span> nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ mama <span class="bld">cittaṃ</span>. Ahañca <span class="bld">taṇhānaṃ khaya</span>saṅkhātaṃ arahattamaggaphalaṃ <span class="bld">ajjhagā</span> pattosmīti attho. Keci pana ‘‘visaṅkhāragataṃ cittameva taṇhānaṃ khayaṃ ajjhagā’’ti evampi atthaṃ vadanti.</p>
  66. <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti khandhakabhāṇakā. <span class="bld">Pāṭipadadivase</span>ti idaṃ <span class="bld">paccavekkhantassa uppannā</span>ti etena sambandhitabbaṃ, na <span class="bld">sabbaññubhāvappattassā</span>ti etena. <span class="bld">Somanassamayañāṇenā</span>ti somanassasampayuttañāṇena. <span class="bld">Āmantayāmī</span>ti nivedayāmi, bodhemīti attho. <span class="bld">Antare</span>ti antarāḷe, vemajjheti attho.</p>
  67. <p class="bodytext"><span class="bld">Suttantapiṭaka</span>nti yathā kammameva kammantaṃ, evaṃ suttameva suttantanti veditabbaṃ. <span class="bld">Asaṅgīta</span>nti saṅgītikkhandhaka (cūḷava. 437 ādayo) kathāvatthuppakaraṇādikaṃ. Soḷasahi vārehi <a name="V1.0017"></a> upalakkhitattā ‘‘soḷasa parivārā’’ti vuttaṃ. Tathā hi <span class="bld">parivārapāḷiyaṃ</span> (pari. 1 ādayo) paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattantiādinā vuttaṃ. Paññattivāro kathāpattivāro vipattivāro saṅgahavāro samuṭṭhānavāro adhikaraṇavāro samathavāro samuccayavāroti ime aṭṭha vārā, tadanantaraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā pārājikaṃ kattha paññatta’’nti (pari. 188) evaṃ paccayamattavisesena puna vuttā teyeva aṭṭha vārā cāti imesaṃ soḷasannaṃ vārānaṃ vasena bhikkhuvibhaṅgassa ca bhikkhunīvibhaṅgassa ca pakāsitattā soḷasahi vārehi upalakkhito parivāro ‘‘soḷasaparivāro’’ti vuttoti veditabbo.</p>
  68. <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā</span>ti idaṃ lokavajjapaṇṇattivajjesu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Saññamavelaṃ abhibhavitvā pavatto ācāro <span class="bld">ajjhācāro,</span> vītikkamo. <span class="bld">Tenā</span>ti vividhanayattādihetunā. <span class="bld">Eta</span>nti <span class="bld">vividhavisesanayattā</span>tiādigāthāvacanaṃ. <span class="bld">Etassā</span>ti vinayassa.</p>
  69. <p class="bodytext"><span class="bld">Itaraṃ panā</span>ti suttaṃ. <span class="bld">Attatthaparatthādibhede</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarādiatthe ca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Veneyajjhāsayānulomena vuttattā</span>ti vinayaṃ viya issarabhāvato āṇāpatiṭṭhāpanavasena adesetvā veneyyānaṃ ajjhāsayānulomena caritānurūpaṃ vuttattā. Anupubbasikkhādivasena adesetvā veneyyānaṃ <a name="M1.0019"></a> kālantare abhinibbattiṃ dassento āha ‘‘sassamiva phala’’nti. Upāyasamaṅgīnaṃyeva nippajjanabhāvaṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Na hi dhenuṃ visāṇādīsu, akāle vā avijātaṃ vā dohanto khīraṃ paṭilabhati.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti yasmā. <span class="bld">Etthā</span>ti abhidhamme. <span class="bld">Abhidhamme</span>ti supinantena sukkavissaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatītiādinā vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme, ‘‘pubbāparavirodhābhāvato saṅkaravirahite dhamme’’tipi vadanti. <span class="bld">Ārammaṇādīhī</span>ti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. <span class="bld">Lakkhaṇīyattā</span>ti sañjānitabbattā. <span class="bld">Yaṃ panettha avisiṭṭha</span>nti ettha vinayapiṭakantiādīsu tīsu saddesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakasaddanti attho. <span class="bld">Mā piṭakasampadānenā</span>ti pāḷisampadānavasena mā gaṇhitthāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yathāvuttenā</span>ti evaṃ duvidhatthenātiādinā vuttappakārena.</p>
  71. <p class="bodytext"><span class="bld">Desanāsāsanakathābheda</span>nti ettha desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedanti <span class="bld">bheda</span>saddo paccekaṃ yojetabbo. <span class="bld">Bheda</span>nti ca nānattanti attho. <span class="bld">Tesū</span>ti piṭakesu. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo <a name="V1.0018"></a> ca <span class="bld">sikkhāpahānagambhīrabhāvo,</span> tañca yathārahaṃ paridīpayeti attho. <span class="bld">Pariyattibheda</span>nti pariyāpuṇanabhedaṃ vibhāvayeti sambandho. <span class="bld">Yahiṃ</span> yasmiṃ vinayādike yaṃ sampattiñca vipattiñca yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiṃ vipattiñca yahiṃ yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. <span class="bld">Paridīpanā vibhāvanā cā</span>ti heṭṭhā gāthāsu vuttassa anurūpato vuttaṃ, atthato pana ekameva.</p>
  72. <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇārahenā</span>ti āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho, bhagavā sammāsambuddhattā. So hi mahākāruṇikatāya ca aviparītato desakabhāvena pamāṇavacanattā ca āṇaṃ paṇetuṃ arahati. Vohāraparamatthānampi sambhavato āha ‘‘āṇābāhullato’’ti. Ito paresupi eseva nayo. <span class="bld">Paṭhama</span>nti vinayapiṭakaṃ. <span class="bld">Pacurāparādhā</span> seyyasakattherādayo. Te hi dosabāhullato ‘‘pacurāparādhā’’ti vuttā<a name="M1.0020"></a>. Pacuro bahuko bahulo aparādho doso vītikkamo yesante pacurāparādhā. <span class="bld">Anekajjhāsayā</span>tiādīsu āsayova ajjhāsayo, so ca atthato diṭṭhi ñāṇañca. <span class="bld">Cariyā</span>ti rāgacariyādikā cha mūlacariyā. Atha vā <span class="bld">cariyā</span>ti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. <span class="bld">Adhimutti</span> nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. <span class="bld">Yathānuloma</span>nti ajjhāsayādīnaṃ anurūpaṃ. <span class="bld">Yathādhamma</span>nti dhammasabhāvānurūpaṃ.</p>
  73. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvarāsaṃvaro</span>ti ettha khuddako mahanto ca saṃvaroti attho. Vuḍḍhiattho hettha <span class="bld">a</span>-kāro. <span class="bld">Diṭṭhiviniveṭhanā</span>ti diṭṭhiyā vimocanaṃ. <span class="bld">Suttantapāḷiyaṃ</span> vivicceva kāmehītiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152) samādhidesanābāhullato suttantapiṭake ‘‘adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vītikkamappahānaṃ kilesāna</span>nti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvārehi vītikkamo, tassa pahānaṃ. Anusayavasena santānamanuvattantā kilesā pariyuṭṭhitāpi sīlabhedavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. <span class="bld">Pariyuṭṭhānappahāna</span>nti okāsadānavasena citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā samuppattivasena ṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ. <span class="bld">Anusayappahāna</span>nti ariyamaggena appahīnabhāvena santāne kāraṇalābhe uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā santāne anu anu sayanato anusayā nāma, tesaṃ pahānaṃ.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadaṅgappahāna</span>nti tena tena dānasīlādikusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. <span class="bld">Duccaritasaṃkilesassa pahāna</span>nti kāyavacīduccaritameva yattha uppajjati, taṃ santānaṃ sammā <a name="V1.0019"></a> kileseti upatāpetīti saṃkileso, tassa tadaṅgavasena pahānaṃ. Samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā <span class="bld">suttantapiṭake</span> taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ. Attādisuññasabhāvadhammappakāsanato <span class="bld">abhidhammapiṭake</span> diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ.</p>
  75. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamekasmiñcetthā</span>ti ettha etesu tīsu piṭakesu ekekasmiṃ piṭaketi attho. <span class="bld">Dhammoti pāḷī</span>ti ettha dhammassa sīlādivisiṭṭhatthayogato, buddhānaṃ sabhāvaniruttibhāvato ca pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ <a name="M1.0021"></a> āḷi pantīti <span class="bld">pāḷi,</span> pariyattidhammo. Sammutiparamatthabhedassa atthassa anurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu ekantena bhagavatā manasā vavatthāpito nāmapaññattippabandho pāḷidhammo nāma. Desanāya dhammassa ca ko visesoti ce? Yathāvuttanayena manasā vavatthāpitadhammassa paresaṃ bodhanabhāvena atisajjanā vācāya pakāsanā ‘‘desanā’’ti veditabbā. Tenāha – ‘‘desanāti tassā manasā vavatthāpitāya pāḷiyā desanā’’ti. Tadubhayampi pana paramatthato saddo eva paramatthavinimuttāya sammutiyā abhāvā. Imameva nayaṃ gahetvā keci ācariyā ‘‘dhammo ca desanā ca paramatthato saddo evā’’ti voharanti, tepi anupavajjāyeva. Yathā ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā parittārammaṇā’’ti vuccanti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā nibbattitaparamatthavisayāyevā’’ti sakkā vattuṃ itthipurisādiākāraparivitakkapubbakānaṃ rāgādiakusalānaṃ mettādikusalānañca ārammaṇaṃ gahetvāpi samuppajjanato. Paramatthadhammamūlakattā panassa parikappassa paramatthavisayatā sakkā paññapetuṃ, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā gambhīrāti sambandho. Ettha ca piṭakāvayavānaṃ dhammādīnaṃ vuccamāno gambhīrabhāvo taṃsamudāyassa piṭakassāpi vutto yevāti daṭṭhabbo. Dukkhena ogayhanti, dukkho vā ogāho ogāhanaṃ antopavisanametesūti <span class="bld">dukkhogāhā. Etthā</span>ti etesu piṭakesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ.</p>
  76. <p class="bodytext">Hetuno phalaṃ <span class="bld">hetuphalaṃ. Dhammābhilāpo</span>ti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. <span class="bld">Visayato asammohato cā</span>ti lokiyalokuttarānaṃ yathākkamaṃ avabodhappakāradassanaṃ, etassa avabodhoti iminā sambandho. Lokiyo hi dhammatthādiṃ ālambitvāva pavattanato visayato avabodhoti vuccati. Lokuttaro pana nibbānārammaṇatāya taṃ anālambamānopi tabbisayamohaviddhaṃsanena dhammādīsu pavattanato asammohato avabodhoti vuccati. <span class="bld">Atthānurūpaṃ dhammesū</span>ti kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. <span class="bld">Paññattipathānurūpaṃ paññattīsū</span>ti chabbidhanāmapaññattiyā patho paññattipatho, tassa anurūpaṃ paññattīsūti attho.</p>
  77. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammajāta</span>nti <a name="M1.0022"></a><a name="V1.0020"></a> kāraṇappabhedo kāraṇameva vā. <span class="bld">Atthajāta</span>nti kāriyappabhedo, kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. <span class="bld">Yo cetthā</span>ti etāsu dhammatthadesanāsu yo paṭivedhoti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu tīsu piṭakesu.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Alagaddūpamā</span>ti ettha alagaddasaddena alagaddaggahaṇaṃ vuccati vīṇāvādanaṃ vīṇātiādīsu viya, gahaṇañcettha yathā ḍaṃsati, tathā duggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, itaraggahaṇe virodhābhāvā. Tasmā alagaddassa gahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddoti cettha āsiviso vuccati. So hi alaṃ pariyatto, jīvitaharaṇasamattho vā visasaṅkhāto gado assāti ‘‘alaṃgado’’ti vattabbe ‘‘alagaddo’’ti vuccati.</p>
  79. <p class="bodytext">Vaṭṭato nissaraṇaṃ attho payojanaṃ etissāti <span class="bld">nissaraṇatthā</span>. Bhaṇḍāgāriko viyāti <span class="bld">bhaṇḍāgāriko,</span> dhammaratanānupālako, tassa atthanirapekkhassa pariyatti <span class="bld">bhaṇḍāgārikapariyatti. Duggahitānī</span>ti duṭṭhu gahitāni. Tenāha ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti. Ettha ca upārambho nāma pariyattiṃ nissāya paravambhanaṃ. Ādi-saddena itivādappamokkhalābhasakkārādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Yaṃ sandhāyā</span>ti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya. <span class="bld">Vutta</span>nti <span class="bld">alagaddūpamasutte</span> (ma. ni. 1.238) vuttaṃ. <span class="bld">Tañcassa atthaṃ nānubhontī</span>ti tañca assa dhammassa sīlaparipūraṇādisaṅkhātaṃ atthaṃ ete duggahitagāhino nānubhonti na vindanti. <span class="bld">Paṭividdhākuppo</span>ti paṭividdhaarahattaphalo.</p>
  80. <p class="bodytext">Idāni tīsu piṭakesu yathārahaṃ sampattivipattiyo niddhāretvā dassento āha <span class="bld">vinaye panā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tāsaṃyevā</span>ti avadhāraṇaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Verañjakaṇḍe</span> (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattā. Dutiye <span class="bld">tāsaṃyevā</span>ti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ tissannampi vijjānaṃ chasu abhiññāsu antopaviṭṭhattā. <span class="bld">Tāsañcā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Abhidhammapiṭake</span> hi tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā ca vuttā eva. Paṭisambhidānaṃ tattheva sammā vibhattabhāvaṃ dīpetuṃ <span class="bld">tatthevā</span>ti avadhāraṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Upādinnaphasso</span>ti maggena maggapaṭipādanaphasso. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ piṭakānaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ buddhavacanaṃ.</p>
  81. <p class="bodytext"><span class="bld">Catuttiṃseva</span> <a name="M1.0023"></a> <span class="bld">suttantā</span>ti gāthāya ayamatthayojanā – yassa nikāyassa suttagaṇanato catuttiṃseva suttantā vaggasaṅgahavasena tayo vaggā yassa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho, esa paṭhamo nikāyo idha dīghanikāyoti. <span class="bld">Anulomiko</span>ti apaccanīko, atthānulomanato anvatthanāmoti <a name="V1.0021"></a> vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ekanikāyampī</span>ti ekasamūhampi. <span class="bld">Evaṃ citta</span>nti evaṃ vicittaṃ. <span class="bld">Yathayida</span>nti yathā ime. Poṇikacikkhallikā khattiyā, tesaṃ nivāso ‘‘poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo’’ti vuccati. <span class="bld">Pañcadasavaggapariggaho</span>ti pañcadasahi vaggehi pariggahito. <span class="bld">Suttantānaṃ sahassāni satta suttasatāni cā</span>ti pāṭhe suttantānaṃ sattasahassāni satta suttasatāni cāti yojetabbaṃ. Katthaci pana ‘‘satta suttasahassāni, satta suttasatāni cā’’ti pāṭho. <span class="bld">Pubbe nidassitā</span>ti suttantapiṭakaniddese nidassitā.</p>
  82. <p class="bodytext"><span class="bld">Veda</span>nti ñāṇaṃ. <span class="bld">Tuṭṭhi</span>nti pītiṃ. <span class="bld">Dhammakkhandhavasenā</span>ti dhammarāsivasena. Dvāsītisahassāni buddhato gaṇhinti sambandho. <span class="bld">Dve sahassāni bhikkhuto</span>ti dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā tehiyeva desitāni dve sahassāni gaṇhiṃ. <span class="bld">Me</span>ti mama hadaye, iti ānandatthero attānaṃ niddisati. <span class="bld">Ye dhammā</span> mama hadaye <span class="bld">pavattino,</span> te <span class="bld">caturāsītisahassānī</span>ti yojanā. Idañca bhagavato dharamānakāle uggahitadhammakkhandhavasena vuttaṃ, parinibbute pana bhagavati ānandattherena desitānaṃ subhasutta(daī. ni. 1.444 ādayo) gopakamoggallānasuttānaṃ (ma. ni. 3.79 ādayo), tatiyasaṅgītiyaṃ moggaliputtatissattherena kathitakathāvatthuppakaraṇassa ca vasena dhammakkhandhānaṃ caturāsītisahassatopi adhikatā veditabbā.</p>
  83. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekānusandhikaṃ sutta</span>nti satipaṭṭhānādi (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo). <span class="bld">Anekānusandhika</span>nti parinibbānasuttādi (dī. ni. 2.134 ādayo). Tañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṃ vasena pavattaṃ. Tikadukabhājanaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ nikkhepakaṇḍa(dha. sa. 985 ādayo) aṭṭhakathākaṇḍavasena (dha. sa. 1384 ādayo) gahetabbaṃ. <span class="bld">Cittavārabhājana</span>nti idaṃ cittuppādakaṇḍavasena (dha. sa. 1 ādayo) vuttaṃ. <span class="bld">Atthi vatthū</span>tiādīsu <span class="bld">vatthu</span> nāma sudinnakaṇḍādi (pārā. 24 ādayo). <span class="bld">Mātikā</span>ti sikkhāpadaṃ. <span class="bld">Antarāpattī</span>ti sikkhāpadantaresu aññasmiṃ vatthusmiṃ paññattā āpatti. <span class="bld">Tikacchedo</span>ti tikapācittiyāditikaparicchedo<a name="M1.0024"></a>. Buddhavacanaṃ saṅgahitanti sambandho. <span class="bld">Assā</span>ti buddhavacanassa. Saṅgītipariyosāne sādhukāraṃ dadamānā viyāti sambandho. Accharaṃ paharituṃ yuttāni <span class="bld">acchariyāni,</span> pupphavassacelukkhepādīni. Yā ‘‘pañcasatā’’ti ca ‘‘therikā’’ti ca pavuccati, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāmāti sambandho.</p>
  84. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  85. <p class="centered">Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  86. <p class="subhead">Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  87. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V1.0022"></a> paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā, taṃ nigamanavasena dassento <span class="bld">imissā</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatrāyaṃ ācariyaparamparā</span>ti tasmiṃ jambudīpe ayaṃ ācariyānaṃ paveṇī paṭipāṭi. <span class="bld">Vijitāvino</span>ti vijitasabbakilesapaṭipakkhattā vijitavanto. <span class="bld">Jambusirivhaye</span>ti jambusadiso sirimanto avhayo nāmaṃ yassa dīpassa, tasmiṃ jambudīpeti vuttaṃ hoti. Mahantena hi jamburukkhena abhilakkhitattā dīpopi ‘‘jambū’’ti vuccati. <span class="bld">Acchijjamānaṃ</span> avinassamānaṃ katvā. <span class="bld">Vinayavaṃsa</span>ntiādīhi tīhi vinayapāḷiyeva kathitā pariyāyavacanattā tesaṃ. <span class="bld">Pakataññuta</span>nti veyyattiyaṃ, paṭubhāvanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dhuraggāho</span>ti padhānaggāhī, sabbesaṃ pāmokkho hutvā gaṇhīti vuttaṃ hoti. Bhikkhūnaṃ samudāyo samūho <span class="bld">bhikkhusamudāyo</span>.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span>ti nibbāyiṃsūti sambandho. <span class="bld">Jotayitvā ca sabbadhī</span>ti tameva saddhammaṃ sabbattha pakāsayitvā. <span class="bld">Jutimanto</span>ti paññājutiyā yuttā, tejavanto vā, mahānubhāvāti attho. <span class="bld">Nibbāyiṃsū</span>ti anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbāyiṃsu. <span class="bld">Anālayā</span>ti asaṅgā.</p>
  89. <p class="bodytext"><span class="bld">Athā</span>ti pacchā, yadā parinibbāyiṃsu, tato paranti attho. <span class="bld">Kappati siṅgīloṇakappo</span>ti ettha <span class="bld">kappa</span>-saddo vikappattho, tena siṅgīloṇavikappopi kappati. Idampi pakkhantaraṃ kappatīti attho, evaṃ sabbattha. Tattha siṅgena loṇaṃ pariharitvā aloṇakapiṇḍapātena saddhiṃ bhuñjituṃ kappati<a name="M1.0025"></a>, sannidhiṃ na karotīti adhippāyo. <span class="bld">Kappati dvaṅgulakappo</span>ti dvaṅgulaṃ atikkantāya chāyāya vikāle bhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. <span class="bld">Kappati gāmantarakappo</span>ti ‘‘gāmantaraṃ gamissāmī’’ti pavāritena anatirittabhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. <span class="bld">Kappati āvāsakappo</span>ti ekasīmāya nānāsenāsanesu visuṃ visuṃ uposathādīni saṅghakammāni kātuṃ vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Kappati anumatikappo</span>ti ‘‘anāgatānaṃ āgatakāle anumatiṃ gahessāmā’’ti tesu anāgatesuyeva vaggena saṅghena kammaṃ katvā pacchā anumatiṃ gahetuṃ kappati, vaggakammaṃ na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Kappati āciṇṇakappo</span>ti ācariyupajjhāyehi āciṇṇo kappatīti attho. So pana ekacco kappati dhammiko, ekacco na kappati adhammikoti veditabbo. <span class="bld">Kappati amathitakappo</span>ti yaṃ khīraṃ khīrabhāvaṃ vijahitaṃ dadhibhāvaṃ asampattaṃ, taṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. <span class="bld">Kappati jaḷogiṃ pātu</span>nti ettha <span class="bld">jaḷogī</span>ti taruṇasurā, yaṃ majjasambhāraṃ ekato kataṃ majjabhāvamasampattaṃ, taṃ pātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. <span class="bld">Jātarūparajata</span>nti ettha sarasato vikāraṃ anāpajjitvā sabbadā jātarūpameva hotīti jātaṃ rūpaṃ <a name="V1.0023"></a> etassāti <span class="bld">jātarūpaṃ,</span> suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rājatīti <span class="bld">rajataṃ,</span> rūpiyaṃ. <span class="bld">Susunāgaputto</span>ti susunāgassa putto. <span class="bld">Kākaṇḍakaputto</span>ti kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto. <span class="bld">Vajjīsū</span>ti janapadanāmattā bahuvacanaṃ kataṃ.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadahuposathe</span>ti ettha <span class="bld">tadahū</span>ti tasmiṃ ahani. Upavasanti etthāti <span class="bld">uposatho,</span> upavasantīti ca sīlasamādānena vā anasanādinā vā upetā hutvā vasantīti attho. <span class="bld">Kaṃsapāti</span>nti suvaṇṇapātiṃ. <span class="bld">Māsakarūpa</span>nti māsako eva. <span class="bld">Sabbaṃ tāva vattabba</span>nti iminā <span class="bld">sattasatikakkhandhake</span> (cūḷava. 446 ādayo) āgatā sabbāpi pāḷi idha ānetvā vattabbāti dasseti. Saṅgāyitasadisameva saṅgāyiṃsūti sambandho.</p>
  91. <p class="bodytext">Sā panāyaṃ saṅgītīti sambandho. <span class="bld">Tesū</span>ti tesu saṅgītikārakesu theresu. Vissutā ete saddhivihārikā ñeyyāti sambandho. <span class="bld">Sāṇasambhūto</span>ti sāṇadesavāsī sambhūtatthero. Dutiyo saṅgahoti sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Pannabhārā</span>ti patitakkhandhabhārā.</p>
  92. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbuda</span>nti <a name="M1.0026"></a> upaddavaṃ vadanti. ‘‘Bhagavato vacanaṃ thenetvā attano vacanassa dīpanato abbudanti corakamma’’nti eke. <span class="bld">Ida</span>nti vakkhamānanidassanaṃ. Sandissamānā mukhā <span class="bld">sammukhā. Bhāvitamagga</span>nti uppāditajjhānaṃ. <span class="bld">Sādhu sappurisā</span>ti ettha <span class="bld">sādhū</span>ti āyācanatthe nipāto, taṃ yācāmīti attho. <span class="bld">Haṭṭhapahaṭṭho</span>ti punappunaṃ santuṭṭho. <span class="bld">Udaggudaggo</span>ti sarīravikāruppādanapītivasena udaggudaggo, pītimā hi puggalo kāyacittānaṃ uggatattā ‘‘udaggudaggo’’ti vuccati.</p>
  93. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena kho pana samayenā</span>ti yasmiṃ samaye dutiyaṃ saṅgītiṃ akariṃsu, tasmiṃ samayeti attho. <span class="bld">Taṃ adhikaraṇaṃ na sampāpuṇiṃsū</span>ti taṃ vajjiputtakehi uppāditaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinituṃ na sampāpuṇiṃsu nāgamiṃsu. No ahuvatthāti sambandho. Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbutāti sambandho. Kiṃ pana katvā therā parinibbutāti? Āha <span class="bld">dutiyaṃ saṅgahaṃ katvā</span>tiādi. <span class="bld">Aniccatāvasa</span>nti aniccatādhīnataṃ. <span class="bld">Jammi</span>nti lāmakaṃ. <span class="bld">Durabhisambhavaṃ</span> anabhibhavanīyaṃ atikkamituṃ asakkuṇeyyaṃ aniccataṃ evaṃ ñatvāti sambandho.</p>
  94. <p class="centered">Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  95. <p class="subhead">Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta</span> <a name="V1.0024"></a> <span class="bld">vassānī</span>ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Aticchathā</span>ti atikkamitvā icchatha, ito aññattha gantvā bhikkhaṃ pariyesathāti attho. <span class="bld">Bhattavissaggakaraṇatthāyā</span>ti bhattassa ajjhoharaṇakiccatthāya, bhuñjanatthāyāti attho. ‘‘Soḷasavasso’’ti uddeso kathanaṃ assa atthīti <span class="bld">soḷasavassuddesiko,</span> ‘‘soḷasavassiko’’ti attho.</p>
  97. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīsu vedesū</span>tiādīsu iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātesu tīsu vedesu. Tayo eva kira vedā aṭṭhakādīhi dhammikehi isīhi lokassa saggamaggavibhāvanatthāya katā. Teneva hi te tehi vuccanti. Āthabbaṇavedo pana pacchā adhammikehi brāhmaṇehi pāṇavadhādiatthāya kato. Purimesu ca tīsu vedesu teheva dhammikasākhāyo apanetvā yāgavadhādidīpikā adhammikasākhā pakkhittāti veditabbā. <span class="bld">Nighaṇḍū</span>ti rukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ pariyāyanāmānurūpaṃ satthaṃ. Tañhi loke ‘‘nighaṇḍū’’ti <a name="M1.0027"></a> vuccati. <span class="bld">Keṭubha</span>nti kiṭati gameti kiriyādivibhāganti keṭubhaṃ, kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārasatthaṃ. Ettha ca <span class="bld">kiriyākappavikappo</span>ti vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadabandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti ‘‘kiriyākappavikappo’’ti vuccati. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. Saha nighaṇḍunā keṭubhena ca <span class="bld">sanighaṇḍukeṭubhā,</span> tayo vedā, tesu sanighaṇḍukeṭubhesu. Ṭhānakaraṇādivibhāgato ca nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etenāti <span class="bld">akkharappabhedo,</span> sikkhā ca nirutti ca. Saha akkharappabhedenāti <span class="bld">sākkharappabhedā,</span> tesu sākkharappabhedesu. Āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyutto porāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti <span class="bld">itihāsapañcamā,</span> tayo vedā, tesu itihāsapañcamesu.</p>
  98. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa citta</span>ntiādi pañhadvayaṃ khīṇāsavānaṃ cuticittassa uppādakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe <span class="bld">uppajjatī</span>ti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati. <span class="bld">Na nirujjhatī</span>ti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. <span class="bld">Tassa citta</span>nti tassa puggalassa taṃ cittaṃ kiṃ nirujjhissati āyatiñca nuppajjissatīti pucchā, tassā ca vibhajjabyākaraṇīyatāya evamettha vissajjanaṃ veditabbaṃ. Arahato pacchimacittassa uppādakkhaṇe tassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhati, āyatiñca nuppajjissati, avassameva nirodhakkhaṇaṃ patvā nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. Ṭhapetvā pana pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ itaresaṃ uppādakkhaṇasamaṅgicittaṃ <a name="V1.0025"></a> uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati, bhaṅgaṃ pana patvā nirujjhissateva, aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati cāti. <span class="bld">Yassa vā panā</span>tiādi dutiyapañhe pana <span class="bld">nirujjhissati nuppajjissatī</span>ti yassa cittaṃ uppādakkhaṇasamaṅgitāya bhaṅgakkhaṇaṃ patvā nirujjhissati appaṭisandhikatāya nuppajjissati, tassa khīṇāsavassa taṃ cittaṃ kiṃ uppajjati na nirujjhatīti pucchā, tassā ekaṃsabyākaraṇīyatāya ‘‘āmantā’’ti vissajjanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto</span>ti uparimapade vā heṭṭhimapadaṃ heṭṭhimapade vā uparimapadaṃ atthato samannāharituṃ ghaṭetuṃ pubbenāparaṃ yojetvā atthaṃ paricchindituṃ asakkontoti attho.</p>
  99. <p class="bodytext">Sotāpannānaṃ <a name="M1.0028"></a> sīlesu paripūrakāritāya samādinnasīlato natthi parihānīti āha ‘‘abhabbo dāni sāsanato nivattitu’’nti. <span class="bld">Vaḍḍhetvā</span>ti uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā. Dante punanti visodhenti etenāti <span class="bld">dantaponaṃ</span> vuccati dantakaṭṭhaṃ. Abhinavānaṃ āgantukānaṃ lajjīsabhāvaṃ khantimettādiguṇasamaṅgitañca katipāhaṃ suṭṭhu vīmaṃsitvāva hatthakammādisampaṭicchanaṃ saṅgahakaraṇañca yuttanti sāmaṇerassa ceva aññesañca bhikkhūnaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjantānaṃ ñāpanatthaṃ thero tassa bhabbarūpataṃ abhiññāya ñatvāpi puna sammajjanādiṃ akāsi. ‘‘Tassa cittadamanattha’’ntipi vadanti. <span class="bld">Buddhavacanaṃ paṭṭhapesī</span>ti buddhavacanaṃ uggaṇhāpetuṃ ārabhi. Sakalavinayācārapaṭipatti upasampannānameva vihitāti tappariyāpuṇanamapi tesaññeva anurūpanti āha ‘‘ṭhapetvā vinayapiṭaka’’nti. Tassa citte ṭhapitampi buddhavacanaṃ saṅgopanatthāya niyyātitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘hatthe patiṭṭhāpetvā’’ti vuttaṃ.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekarajjābhiseka</span>nti sakalajambudīpe ekādhipaccavasena kariyamānaṃ abhisekaṃ. <span class="bld">Rājiddhiyo</span>ti rājānubhāvānugatappabhāvā. <span class="bld">Yato</span>ti yato soḷasaghaṭato. Devatā eva divase divase āharantīti sambandho. <span class="bld">Devasika</span>nti divase divase. <span class="bld">Agadāmalaka</span>nti appakeneva sarīrasodhanādisamatthaṃ sabbadosaharaṃ osadhāmalakaṃ. <span class="bld">Chaddantadahato</span>ti chaddantadahasamīpe ṭhitadevavimānato, kapparukkhato vā, tattha tādisā kapparukkhavisesā santi, tato vā āharantīti attho. <span class="bld">Asuttamayika</span>nti suttehi abaddhaṃ dibbasumanapuppheheva kataṃ sumanapupphapaṭaṃ. <span class="bld">Uṭṭhitassa sālino</span>ti sayaṃjātasālino, samudāyāpekkhañcettha ekavacanaṃ, sālīnanti attho. <span class="bld">Nava vāhasahassānī</span>ti ettha catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāri doṇāni ekā mānikā<a name="V1.0026"></a>, catasso mānikā ekā khārī, vīsati khārikā eko vāho, tadeva ‘‘ekaṃ sakaṭa’’nti <span class="bld">suttanipātaṭṭhakathādīsu</span> (su. ni. aṭṭha. 2.kokālikasuttavaṇṇanā) vuttaṃ. <span class="bld">Nitthusakaṇe karontī</span>ti thusakuṇḍakarahite karonti. Tena nimmitaṃ buddharūpaṃ passantoti sambandho. Puññappabhāvanibbattaggahaṇaṃ nāgarājanimmitānaṃ puññappabhāvanibbattehi sadisatāya kataṃ. <span class="bld">Vimalaketumālā</span>ti ettha <span class="bld">ketumālā</span> nāma sīsato nikkhamitvā uparimuddhani puñjo hutvā dissamānarasmirāsīti vadanti.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhirakapāsaṇḍa</span>nti <a name="M1.0029"></a> bāhirakappaveditaṃ samayavādaṃ. <span class="bld">Pariggaṇhī</span>ti vīmaṃsamāno pariggahesi. <span class="bld">Bhaddapīṭhakesū</span>ti vettamayapīṭhesu. <span class="bld">Sāro</span>ti guṇasāro. <span class="bld">Sīhapañjare</span>ti mahāvātapānasamīpe. Kilesavipphandarahitacittatāya <span class="bld">dantaṃ</span>. Niccaṃ paccupaṭṭhitasatārakkhatāya <span class="bld">guttaṃ. Khuraggeyevā</span>ti kesoropanāvasāne. Ativiya sobhatīti sambandho. <span class="bld">Vāṇijako ahosī</span>ti madhuvāṇijako ahosi.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe va sannivāsenā</span>ti pubbe vā pubbajātiyaṃ vā sahavāsenāti attho. <span class="bld">Paccuppannahitena vā</span>ti vattamānabhave hitacaraṇena vā. <span class="bld">Evaṃ</span> imehi dvīhi kāraṇehi <span class="bld">taṃ</span> sinehasaṅkhātaṃ <span class="bld">pemaṃ jāyate</span>. Kiṃ viyāti? Āha ‘‘uppalaṃ va yathodake’’ti. <span class="bld">Uppalaṃ vā</span>ti rassakato <span class="bld">vā</span>-saddo avuttasampiṇḍanattho. <span class="bld">Yathā</span>-saddo upamāyaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā uppalañca sesañca padumādi udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca, evaṃ pemampīti (jā. aṭṭha. 2.2.174).</p>
  103. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhuvabhattānī</span>ti niccabhattāni. <span class="bld">Vajjāvajja</span>nti khuddakaṃ mahantañca vajjaṃ. <span class="bld">Moggaliputtatissattherassa bhāramakāsī</span>ti therassa mahānubhāvataṃ, tadā sāsanakiccassa nāyakabhāvena saṅghapariṇāyakatañca rañño ñāpetuṃ saṅgho tassa bhāramakāsīti veditabbaṃ, na aññesaṃ ajānanatāya. <span class="bld">Sāsanassa dāyādo</span>ti sāsanassa abbhantaro ñātako homi na homīti attho. Ye sāsane pabbajituṃ puttadhītaro pariccajanti, te buddhasāsane sālohitañātakā nāma honti, sakalasāsanadhāraṇe samatthānaṃ attano orasaputtānaṃ pariccattattā na paccayamattadāyakāti imamatthaṃ sandhāya thero ‘‘na kho, mahārāja, ettāvatā sāsanassa dāyādo hotī’’ti āha. <span class="bld">Kathañcarahī</span>ti ettha <span class="bld">carahī</span>ti nipāto akkhantiṃ dīpeti. <span class="bld">Tissakumārassā</span>ti rañño ekamātukassa kaniṭṭhassa. <span class="bld">Sakkhasī</span>ti sakkhissasi. <span class="bld">Sikkhāya patiṭṭhāpesu</span>nti pāṇātipātā veramaṇiādīsu vikālabhojanā veramaṇipariyosānāsu chasu sikkhāsu pāṇātipātā veramaṇiṃ dve <a name="V1.0027"></a> vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmītiādinā (pāci. 1079) samādānavasena sikkhāsammutidānānantaraṃ sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ. Cha vassāni abhisekassa assāti <span class="bld">chavassābhiseko</span>.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="M1.0030"></a> <span class="bld">theravāda</span>nti dve saṅgītiyo āruḷhā pāḷi. Sā hi mahāsaṅghikādibhinnaladdhikāhi vivecetuṃ ‘‘theravādo’’ti vuttā. Ayañhi vibhajjavādo mahākassapattherādīhi asaṅkarato rakkhito ānīto cāti ‘‘theravādo’’ti vuccati, ‘‘satheravāda’’ntipi likhanti. Tattha ‘‘aṭṭhakathāsu āgatatheravādasahitaṃ sāṭṭhakathaṃ tipiṭakasaṅgahitaṃ buddhavacana’’nti ānetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Tejodhātuṃ samāpajjitvā</span>ti tejokasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāya</span>nti nagaramajjhe vinicchayasālāyaṃ. <span class="bld">Diṭṭhigatānī</span>ti diṭṭhiyova. <span class="bld">Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametu</span>nti tesañhi majjhe vasanto tesuyeva antogadhattā ādeyyavacano na hoti, tasmā evaṃ cintesi. <span class="bld">Ahogaṅgapabbata</span>nti evaṃnāmakaṃ pabbataṃ. ‘‘Adhogaṅgāpabbata’’ntipi likhanti, taṃ na sundaraṃ. <span class="bld">Pañcātapena tappentī</span>ti catūsu ṭhānesu aggiṃ jāletvā majjhe ṭhatvā sūriyamaṇḍalaṃ ullokentā sūriyātapena tappenti. <span class="bld">Ādiccaṃ anuparivattantī</span>ti udayakālato pabhuti sūriyaṃ olokayamānā yāva atthaṅgamanā sūriyābhimukhāva parivattanti. <span class="bld">Vobhindissāmāti paggaṇhiṃsū</span>ti vināsessāmāti ussāhamakaṃsu.</p>
  106. <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭho</span>ti maraṇasaṅkārahito, nibbhayoti attho. <span class="bld">Migavaṃ nikkhamitvā</span>ti araññe vicaritvā migamāraṇakīḷā migavaṃ, taṃ uddissa nikkhamitvā migavadhatthaṃ nikkhamitvāti attho. Ahināgādito visesanatthaṃ ‘‘hatthināgenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tassa passantassevā</span>ti anādare sāmivacanaṃ, tasmiṃ passanteyevāti attho. <span class="bld">Ākāse uppatitvā</span>ti ettha ayaṃ vikubbaniddhi na hotīti gihissāpi imaṃ iddhiṃ dassesi adhiṭṭhāniddhiyā appaṭikkhittattā. Pakativaṇṇañhi vijahitvā nāgavaṇṇādidassanaṃ vikubbaniddhi. <span class="bld">Chaṇavesa</span>nti ussavavesaṃ. <span class="bld">Padhānaghara</span>nti bhāvanānuyogavasena vīriyārambhassa anurūpaṃ vivittasenāsanaṃ. <span class="bld">Sopī</span>ti rañño bhāgineyyaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  107. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalādhippāyo</span>ti manāpajjhāsayo. <span class="bld">Dveḷhakajāto</span>ti saṃsayamāpanno. <span class="bld">Ekekaṃ bhikkhusahassaparivāra</span>nti ettha ‘‘gaṇhitvā āgacchathā’’ti āṇākārena vuttepi therā bhikkhū sāsanahitattā gatā. Kappiyasāsanañhetaṃ, na gihīnaṃ gihikammapaṭisaṃyuttaṃ. <span class="bld">Thero nāgacchī</span>ti kiñcāpi <a name="V1.0028"></a> ‘‘rājā <a name="M1.0031"></a> pakkosatī’’ti vuttepi dhammakammatthāya āgantuṃ vaṭṭati, dvikkhattuṃ pana pesitepi ‘‘ananurūpā yācanā’’ti nāgato, ‘‘mahānubhāvo thero yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiko pamāṇabhūto’’ti rañño ceva ubhayapakkhikānañca attani bahumānuppādanavasena uddhaṃ kattabbakammasiddhiṃ ākaṅkhanto asāruppavacanalesena nāgacchi. Ekato saṅghaṭitā nāvā <span class="bld">nāvāsaṅghāṭaṃ</span>. Sāsanapaccatthikānaṃ bahubhāvato āha ‘‘ārakkhaṃ saṃvidhāyā’’ti. <span class="bld">Ya</span>nti yasmā. <span class="bld">Abbāhiṃsū</span>ti ākaḍḍhiṃsu. <span class="bld">Bāhirato</span>ti uyyānassa bāhirato. Passantānaṃ atidukkarabhāvena upaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘padesapathavīkampanaṃ dukkara’’nti āha. Adhiṭṭhāne panettha visuṃ dukkaratā nāma natthi.</p>
  108. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīpakatittiro</span>ti sākuṇikehi samajātikānaṃ gahaṇatthāya posetvā sikkhetvā pāsaṭṭhāne ṭhapanakatittiro. <span class="bld">Na paṭicca kammaṃ phusatī</span>ti gāthāya yadi tava pāpakiriyāya <span class="bld">mano nappadussati,</span> luddena taṃ nissāya katampi pāpakammaṃ taṃ <span class="bld">na phusati</span>. Pāpakiriyāya hi <span class="bld">appossukkassa</span> nirālayassa <span class="bld">bhadrassa</span> sato tava taṃ <span class="bld">pāpaṃ na upalimpati,</span> tava cittaṃ na allīyatīti attho.</p>
  109. <p class="bodytext">Kiṃ vadati sīlenāti <span class="bld">kiṃvādī</span>. Atha vā ko katamo vādo kiṃvādo, so etassa atthīti <span class="bld">kiṃvādī</span>. Attānañca lokañca sassatoti vādo etesanti <span class="bld">sassatavādino</span>. Sattesu saṅkhāresu vā ekaccaṃ sassatanti pavatto vādo ekaccasassato, tasmiṃ niyuttā <span class="bld">ekaccasassatikā</span>. ‘‘Anto, ananto, antānanto, nevanto nānanto’’ti evaṃ antānantaṃ ārabbha pavattā cattāro vādā antānantā, tesu niyuttā <span class="bld">antānantikā</span>. Na marati na upacchijjatīti amarā, evantipi me no, tathātipi me notiādinā (dī. ni. 1.62) pavattā diṭṭhi ceva vācā ca, tassā vikkhepo etesanti <span class="bld">amarāvikkhepikā</span>. Atha vā amarā nāma macchajāti duggahā hoti, tassā amarāya viya vikkhepo etesanti <span class="bld">amarāvikkhepikā</span>. Adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā samuppanno attā ca loko cāti vāde niyuttā <span class="bld">adhiccasamuppannikā</span>. Saññī attāti vādo yesante <span class="bld">saññīvādā</span>. Evaṃ <span class="bld">asaññīvādā nevasaññīnāsaññīvādā</span>ti etthāpi. ‘‘Kāyassa bhedā satto ucchijjatī’’ti (dī. ni. 1.85-86) evaṃ <a name="M1.0032"></a> ucchedaṃ vadantīti <span class="bld">ucchedavādā. Diṭṭhadhammo</span>ti paccakkho yathāsakaṃ attabhāvo, tasmiṃyeva yathākāmaṃ pañcakāmaguṇaparibhogena nibbānaṃ dukkhūpasamaṃ vadantīti <span class="bld">diṭṭhadhammanibbānavādā</span>. Vibhajitvā vādo etassāti <span class="bld">vibhajjavādī,</span> bhagavā. Sabbaṃ ekarūpena avatvā yathādhammaṃ vibhajitvā nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā yathā diṭṭhisandehādayo vigacchanti, sammutiparamatthā <a name="V1.0029"></a> ca dhammā asaṅkarā paṭibhanti, evaṃ ekantavibhajanasīloti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Parappavādaṃ maddamāno</span>ti tasmiṃ kāle uppannaṃ, āyatiṃ uppajjanakañca sabbaṃ paravādaṃ kathāvatthumātikāvivaraṇamukhena nimmaddanaṃ karontoti attho.</p>
  110. <p class="centered">Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  111. <p class="subhead">Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā</p>
  112. <p class="bodytext"><span class="bld">Kenābhata</span>nti imaṃ pañhaṃ vissajjentena jambudīpe tāva yāva tatiyasaṅgīti, tāva dassetvā idāni sīhaḷadīpe ācariyaparamparaṃ dassetuṃ <span class="bld">tatiyasaṅgahato pana uddha</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Imaṃ dīpa</span>nti tambapaṇṇidīpaṃ. Tasmiṃ dīpe nisīditvā ācariyena aṭṭhakathāya katattā ‘‘imaṃ dīpa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kañci kāla</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, kismiñci kāleti attho. <span class="bld">Porāṇā</span>ti sīhaḷadīpe sīhaḷaṭṭhakathākārakā. <span class="bld">Bhaddanāmo</span>ti bhaddasālatthero. Āguṃ pāpaṃ na karontīti <span class="bld">nāgā</span>. Vinayapiṭakaṃ vācayiṃsūti sambandho. <span class="bld">Tambapaṇṇiyā</span>ti bhummavacanaṃ. <span class="bld">Nikāye pañcā</span>ti vinayābhidhammānaṃ visuṃ gahitattā tabbinimuttā pañca nikāyā gahetabbā. <span class="bld">Pakaraṇe</span>ti abhidhammapakaraṇe <span class="bld">vācesu</span>nti yojanā. Tīṇi piṭakāni svāgatāni assāti ‘‘tepiṭako’’ti vattabbe ‘‘tipeṭako’’ti chandānurakkhaṇatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tārakarājā</span>ti candimā. <span class="bld">Pupphanāmo</span>ti ettha mahāpadumatthero sumanatthero ca ñātabboti dvikkhattuṃ ‘‘pupphanāmo’’ti vuttaṃ.</p>
  113. <p class="bodytext"><span class="bld">Vanavāsi</span>nti vanavāsīraṭṭhaṃ. <span class="bld">Karakavassa</span>nti himapātanakavassaṃ, karakadhārāsadisaṃ vā vassaṃ. <span class="bld">Harāpetvā</span>ti udakoghena harāpetvā. <span class="bld">Chinnabhinnapaṭadharo</span>ti satthakena chinnaṃ raṅgena bhinnaṃ paṭaṃ dhāraṇako. <span class="bld">Bhaṇḍū</span>ti muṇḍako. <span class="bld">Makkhaṃ asahamāno</span>ti therassa ānubhāvaṃ paṭicca attano <a name="M1.0033"></a> uppannaṃ paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhaṃ tathā pavattaṃ kodhaṃ asahamāno. <span class="bld">Asaniyo phalantī</span>ti gajjantā patanti. Me mama bhayabheravaṃ janetuṃ paṭibalo na assa na bhaveyyāti yojanā. <span class="bld">Aññadatthū</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Kasmīragandhārā</span>ti kasmīragandhāraraṭṭhavāsino. <span class="bld">Isivātapaṭivātā</span>ti bhikkhūnaṃ cīvaracalanakāyacalanehi sañjanitavātehi parito samantato bījayamānā ahesuṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ. <span class="bld">Anamataggiya</span>nti anamataggasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.124 ādayo). <span class="bld">Samadhikānī</span>ti sādhikāni. <span class="bld">Pañca raṭṭhānī</span>ti pañca cinaraṭṭhāni. <span class="bld">Vegasā</span>ti vegena. <span class="bld">Samantato rakkhaṃ ṭhapesī</span>ti tesaṃ appavesanatthāya adhiṭṭhānavasena rakkhaṃ ṭhapesi. <span class="bld">Aḍḍhuḍḍhāni sahassānī</span>ti aḍḍhena catutthāni aḍḍhuḍḍhāni, atirekapañcasatāni tīṇi sahassānīti attho. <span class="bld">Diyaḍḍhasahassa</span>nti <a name="V1.0030"></a> aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, atirekapañcasatikaṃ sahassanti attho. <span class="bld">Niddhametvānā</span>ti palāpetvā.</p>
  114. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājagahanagaraparivattakenā</span>ti rājagahanagaraṃ parivattetvā tato bahi taṃ padakkhiṇaṃ katvā gatamaggena, gamanena vā. <span class="bld">Āropesī</span>ti paṭipādesi. <span class="bld">Paḷinā</span>ti ākāsaṃ pakkhandiṃsu. <span class="bld">Naguttame</span>ti cetiyagirimāha. <span class="bld">Purato</span>ti pācīnadisābhāge. <span class="bld">Puraseṭṭhassā</span>ti seṭṭhassa anurādhapurassa. <span class="bld">Silakūṭamhī</span>ti evaṃnāmake pabbatakūṭe. <span class="bld">Sīhakumārassa putto</span>ti ettha ‘‘kaliṅgarājadhītu kucchismiṃ sīhassa jāto sīhakumāro’’ti vadanti. Jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ vā mūlanakkhattaṃ vā hotīti āha ‘‘jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hotī’’ti. Migānaṃ vānato hiṃsanato bādhanato <span class="bld">migavaṃ,</span> migavijjhanakīḷā. <span class="bld">Rohitamigarūpa</span>nti gokaṇṇamigavesaṃ. <span class="bld">Rathayaṭṭhippamāṇā</span>ti rathapatodappamāṇā. <span class="bld">Ekā latāyaṭṭhi nāmā</span>ti ekā rajatamayā kañcanalatāya paṭimaṇḍitattā evaṃ laddhanāmā. Pupphayaṭṭhiyaṃ nīlādīni pupphāni, sakuṇayaṭṭhiyaṃ nānappakārā migapakkhino vicittakammakatā viya khāyantīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Rājakakudhabhaṇḍānī</span>ti rājārahauttamabhaṇḍāni. <span class="bld">Saṅkha</span>nti dakkhiṇāvaṭṭaṃ abhisekasaṅkhaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhamāna</span>nti alaṅkāracuṇṇaṃ, ‘‘nahānacuṇṇa’’nti keci. <span class="bld">Vaṭaṃsaka</span>nti kaṇṇapiḷandhanaṃ vaṭaṃsakanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nandiyāvaṭṭa</span>nti nandiyāvaṭṭapupphākārena maṅgalatthaṃ suvaṇṇena kataṃ. <span class="bld">Kañña</span>nti khattiyakumāriṃ. <span class="bld">Hatthapuñchana</span>nti pītavaṇṇaṃ mahagghahatthapuñchanavatthaṃ. <span class="bld">Aruṇavaṇṇamattika</span>nti nāgabhavanasambhavaṃ. <span class="bld">Vatthakoṭika</span>nti vatthayugameva. <span class="bld">Nāgamāhaṭa</span>nti nāgehi <a name="M1.0034"></a> āhaṭaṃ. <span class="bld">Amatosadha</span>nti evaṃnāmikā guḷikajāti. Amatasadisakiccattā evaṃ vuccati. <span class="bld">Bhūmattharaṇasaṅkhepenā</span>ti bhūmattharaṇākārena. <span class="bld">Uppātapāṭhakā</span>ti nimittapāṭhakā. <span class="bld">Alaṃ gacchāmā</span>ti ‘‘purassa accāsannattā sāruppaṃ na hotī’’ti paṭikkhipanto āha. <span class="bld">Aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassāna</span>nti (a. ni. 6.53) pañcasatādhikānaṃ aṭṭhannaṃ pāṇasahassānaṃ. <span class="bld">Appamādasutta</span>nti aṅguttaranikāye mahāappamādasuttaṃ, rājovādasuttanti vuttaṃ hoti.</p>
  115. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahaccā</span>ti mahatā. <span class="bld">Upasaṅkamanto</span>ti ativiya kilantarūpo hutvā upasaṅkamīti attho. Tumhe jānanatthanti sambandho. <span class="bld">Pañcapaṇṇāsāyā</span>ti ettha ‘‘catupaññāsāyāti vattabbaṃ. Evañhi sati upari vuccamānaṃ dvāsaṭṭhi arahantoti vacanaṃ sametī’’ti <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.ācariyaparamparakathāvaṇṇanā) vuttaṃ. <span class="bld">Dasabhātikasamākula</span>nti muṭasivassa puttehi devānaṃpiyatissādīhi dasahi bhātikehi samākiṇṇaṃ. <span class="bld">Ciradiṭṭho sammāsambuddho</span>ti dhātuyo sandhāyāha. <span class="bld">Sabbatāḷāvacare</span>ti sabbāni turiyabhaṇḍāni, taṃsahacarite vā vādake. <span class="bld">Upaṭṭhāpetvā</span>ti upahārakārāpanavasena sannipātetvā. <span class="bld">Vaḍḍhamānakacchāyāyā</span>ti pacchābhattaṃ. <span class="bld">Pokkharavassa</span>nti pokkharapatte <a name="V1.0031"></a> viya atemitukāmānaṃ upari atemetvā pavattanakavassaṃ. <span class="bld">Mahāvīro</span>ti satthuvohārena dhātu eva vuttā. <span class="bld">Pacchimadisābhimukhova hutvā apasakkanto</span>ti ettha puratthābhimukho ṭhitova piṭṭhito apasakkanena pacchimadisāya gacchanto tādisopasaṅkamanaṃ sandhāya ‘‘pacchimadisābhimukho’’ti vutto. ‘‘Mahejavatthu nāma evaṃnāmakaṃ devaṭṭhāna’’nti vadanti.</p>
  116. <p class="bodytext"><span class="bld">Pajjarakenā</span>ti amanussasamuṭṭhāpitena pajjarakarogena. <span class="bld">Devo</span>ti megho. <span class="bld">Anuppavecchī</span>ti vimucci. <span class="bld">Vivādo hotī</span>ti ettha kiriyākālamapekkhitvā vattamānappayogo daṭṭhabbo. Evaṃ īdisesu sabbattha. <span class="bld">Tadeta</span>nti ṭhānaṃ tiṭṭhatīti sambandho. ‘‘Channaṃ vaṇṇānaṃ sambandhabhūtānaṃ raṃsiyo cā’’ti ajjhāharitabbaṃ, ‘‘channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā cā’’ti evampettha sambandhaṃ vadanti. Parinibbutepi bhagavati tassānubhāvena evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ ahosi evāti dassetuṃ <span class="bld">evaṃ acintiyā</span>tiādigāthamāha. <span class="bld">Rakkhaṃ karonto</span>ti attanā upāyena palāpitānaṃ yakkhānaṃ puna appavisanatthāya parittānaṃ karonto. <span class="bld">Āvijjī</span>ti pariyāyi.</p>
  117. <p class="bodytext"><span class="bld">Rañño</span> <a name="M1.0035"></a> <span class="bld">bhātā</span>ti rañño kaniṭṭhabhātā. <span class="bld">Anuḷādevī</span> nāma rañño jeṭṭhabhātu jāyā. <span class="bld">Sarasaraṃsijālavissajjanakenā</span>ti siniddhatāya rasavantaṃ ojavantaṃ raṃsijālaṃ vissajjentena. Ekadivasena agamāsīti sambandho. <span class="bld">Appesī</span>ti lekhasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. <span class="bld">Udikkhatī</span>ti apekkhati pattheti. <span class="bld">Bhāriya</span>nti garukaṃ, anatikkamanīyanti attho. <span class="bld">Maṃ paṭimānetī</span>ti maṃ udikkhati. <span class="bld">Kammāravaṇṇa</span>nti rañño pakatisuvaṇṇakāravaṇṇaṃ. <span class="bld">Tihatthavikkhambha</span>nti tihatthavitthāraṃ. <span class="bld">Sakalajambudīparajjenā</span>ti ettha rañño idanti rajjaṃ, sakalajambudīpato uppajjanakaāyo ceva āṇādayo ca, tena <span class="bld">pūjemī</span>ti attho, na sakalapathavīpāsādādivatthunā tassa sattāhaṃ demītiādinā kālaparicchedaṃ katvā dātuṃ ayuttattā. Evañhi dento tāvakālikaṃ deti nāma vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa, pathavādivatthupariccāgena ca puna gahaṇassa ayuttattā. Niyamitakāle pana āyādayo pariccattā evāti tato paraṃ apariccattattā gahetuṃ vaṭṭati. Tasmā vuttanayenettha ito parampi āyādidānavaseneva rajjadānaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Pupphuḷakā hutvā</span>ti ketakīpārohaṅkurā viya udakapupphuḷakākārā hutvā. <span class="bld">Gavakkhajālasadisa</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, vātapānesu jālākārena ṭhapitadārupaṭasadisanti attho, gavakkhena ca suttādimayajālena ca sadisanti vā attho.</p>
  118. <p class="bodytext"><span class="bld">Devadundubhiyo</span>ti ettha devoti megho, tassa acchasukkhatāya ākāsamiva khāyamānassa animittagajjitaṃ devadundubhi nāma, yaṃ ‘‘ākāsadundubhī’’tipi vadanti. <span class="bld">Phaliṃsū</span>ti thaniṃsu. <span class="bld">Pabbatānaṃ</span> <a name="V1.0032"></a> <span class="bld">naccehī</span>ti pathavīkampena ito cito ca bhamantānaṃ pabbatānaṃ naccehi. Vimhayajātā yakkhā ‘‘hi’’ntisaddaṃ nicchārentīti āha ‘‘yakkhānaṃ hiṅkārehī’’ti. <span class="bld">Sakasakapaṭibhānehī</span>ti attano attano sippakosallehi. <span class="bld">Abhisekaṃ datvā</span>ti anotattadahodakena abhisekaṃ datvā.</p>
  119. <p class="bodytext"><span class="bld">Devatākulānī</span>ti mahābodhiṃ parivāretvā ṭhitanāgayakkhādidevatākulāni datvāti sambandho. Gopakarājakammino tathā ‘‘taracchā’’ti vadanti. <span class="bld">Iminā parivārenā</span>ti sahatthe karaṇavacanaṃ, iminā parivārena sahāti attho. <span class="bld">Tāmalitti</span>nti evaṃnāmakaṃ samuddatīre paṭṭanaṃ. <span class="bld">Idamassa tatiya</span>nti suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitasākhābodhiyā rajjasampadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tato pana pubbe ekavāraṃ rajjasampadānaṃ acchinnāya sākhāya mahābodhiyā eva kataṃ, tena <a name="M1.0036"></a> saddhiṃ catukkhattuṃ rājā rajjena pūjesi. Rajjena pūjitadivasesu kira sakaladīpato uppannaṃ āyaṃ gahetvā mahābodhimeva pūjesi.</p>
  120. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamapāṭipadadivase</span>ti sukkapakkhapāṭipadadivase. Tañhi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ apekkhitvā ‘‘paṭhamapāṭipadadivasa’’nti vuttaṃ, idañca tasmiṃ tambapaṇṇidīpe vohāraṃ gahetvā vuttaṃ, idha pana puṇṇamito paṭṭhāya yāva aparā puṇṇamī, tāva eko māsoti vohāro. Tasmā iminā vohārena ‘‘dutiyapāṭipadadivase’’ti vattabbaṃ siyā kaṇhapakkhapāṭipadassa idha paṭhamapāṭipadattā. <span class="bld">Gacchati vatare</span>ti ettha <span class="bld">are</span>ti khede. <span class="bld">Samantāyojana</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, yojanappamāṇe padese sabbatthāti attho. <span class="bld">Supaṇṇarūpenā</span>ti mahābodhiṃ balakkārena gahetvā nāgabhavanaṃ netukāmāni nāgarājakulāni iddhiyā gahitena garuḷarūpena <span class="bld">santāseti</span>. <span class="bld">Taṃ vibhūtiṃ passitvā</span>ti devatādīhi karīyamānaṃ pūjāmahattaṃ, mahābodhiyā ca ānubhāvamahattaṃ disvā sayampi tathā pūjetukāmā theriṃ <span class="bld">yācitvā</span>ti yojanā. <span class="bld">Samuddasālavatthusmi</span>nti yasmiṃ padese ṭhatvā rājā samudde āgacchantaṃ bodhiṃ therānubhāvena addasa, yattha ca pacchā samuddassa diṭṭhaṭṭhānanti pakāsetuṃ samuddasālaṃ nāma sālaṃ akaṃsu, tasmiṃ samuddasālāya vatthubhūte padese. <span class="bld">Therassā</span>ti mahāmahindattherassa. <span class="bld">Pupphaagghiyānī</span>ti kūṭāgārasadisāni pupphacetiyāni. <span class="bld">Āgato vatare</span>ti ettha <span class="bld">are</span>ti pamode. Aṭṭhahi amaccakulehi aṭṭhahi brāhmaṇakulehi cāti <span class="bld">soḷasahi jātisampannakulehi. Rajjaṃ vicāresī</span>ti rajjaṃ vicāretuṃ vissajjesi. <span class="bld">Rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāne</span>ti rājuyyānassa dvārakoṭṭhakaṭṭhāne. <span class="bld">Anupubbavipassana</span>nti udayabbayādianupubbavipassanaṃ. ‘‘Saha bodhipatiṭṭhānenā’’ti karaṇavacanena vattabbe vibhattipariṇāmena ‘‘saha bodhipatiṭṭhānā’’ti nissakkavacanaṃ kataṃ. Sati hi sahasaddappayoge karaṇavacaneneva bhavitabbaṃ. <span class="bld">Dassiṃsū</span>ti paññāyiṃsu. <span class="bld">Mahāāsanaṭṭhāne</span>ti pubbapasse mahāsilāsanena patiṭṭhitaṭṭhāne. <span class="bld">Pūjetvā vandī</span>ti āgāminaṃ <a name="V1.0033"></a> mahācetiyaṃ vandi. Purime pana mahāvihāraṭṭhāne pūjāmattasseva katattā anāgate saṅghassapi navakatā avanditabbatā ca pakāsitāti veditabbā. Anāgate pana metteyyādibuddhā paccekabuddhā ca buddhabhāvakkhaṇaṃ uddissa vanditabbāva sabhāvena visiṭṭhapuggalattāti gahetabbaṃ.</p>
  121. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāariṭṭho</span>ti <a name="M1.0037"></a> pañcapaññāsāya bhātukehi saddhiṃ cetiyagirimhi pabbajitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Meghavaṇṇābhayaamaccassa pariveṇaṭṭhāne</span>ti meghavaṇṇaabhayassa rañño amaccena kattabbassa pariveṇassa vatthubhūte ṭhāne. Maṅgalanimittabhāvena ākāse samuppanno manoharasaddo ākāsassa ravo viya hotīti vuttaṃ ‘‘ākāsaṃ mahāviravaṃ ravī’’ti. Na hi ākāso nāma koci dhammo atthi, yo saddaṃ samuṭṭhāpeyya, ākāsagatautuvisesasamuṭṭhitova so saddoti gahetabbo. <span class="bld">Paṭhamakattikapavāraṇadivase…pe… vinayapiṭakaṃ pakāsesī</span>ti idaṃ vinayaṃ vācetuṃ āraddhadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Anusiṭṭhikarāna</span>nti anusāsanīkarānaṃ. <span class="bld">Rājino</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ, devānaṃpiyatissarājānanti attho. <span class="bld">Aññepī</span>ti mahindādīhi aṭṭhasaṭṭhimahātherehi aññepi, tesaṃ sarūpaṃ dassento āha <span class="bld">tesaṃ therāna</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">tesaṃ therānaṃ antevāsikā</span>ti mahindattherādīnaṃ aṭṭhasaṭṭhimahātherānaṃ ariṭṭhādayo antevāsikā ca mahāariṭṭhattherassa antevāsikā tissadattakāḷasumanādayo cāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Antevāsikānaṃ antevāsikā</span>ti ubhayattha vuttaantevāsikānaṃ antevāsikaparamparā cāti attho. <span class="bld">Pubbe vuttappakārā</span>ti mahindo iṭṭiyo uttiyotiādigāthāhi (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā) pakāsitā ācariyaparamparā.</p>
  122. <p class="bodytext"><span class="bld">Na paggharatī</span>ti na gaḷati, na pamussatīti attho. <span class="bld">Satigatidhitimantesū</span>ti ettha <span class="bld">satī</span>ti uggahadhāraṇe sati. <span class="bld">Gatī</span>ti saddatthavibhāgaggahaṇe ñāṇaṃ. <span class="bld">Dhitī</span>ti uggahapariharaṇādīsu vīriyaṃ. <span class="bld">Kukkuccakesū</span>ti ‘‘kappati na kappatī’’ti vīmaṃsakukkuccakārīsu. <span class="bld">Mātāpituṭṭhāniyo</span>ti vatvā tamevatthaṃ samatthetuṃ āha <span class="bld">tadāyattāhī</span>tiādi. <span class="bld">Vinayapariyattiṃ nissāyā</span>ti vinayapiṭakapariyāpuṇanaṃ nissāya. <span class="bld">Attano sīlakkhandho sugutto</span>ti lajjino vinayadhāraṇassa alajjiaññāṇatādīhi chahi ākārehi āpattiyā anāpajjanato attano sīlakkhandho khaṇḍādidosavirahito sugutto <span class="bld">surakkhito</span> hoti. <span class="bld">Kukkuccapakatāna</span>nti kappiyākappiyaṃ nissāya uppannena kukkuccena pakatānaṃ upaddutānaṃ abhibhūtānaṃ yathāvinayaṃ kukkuccaṃ vinodetvā suddhante patiṭṭhāpanena <span class="bld">paṭisaraṇaṃ hoti</span>. Vigato sārado bhayametassāti <span class="bld">visārado</span>. ‘‘Evaṃ kathentassa doso evaṃ na doso’’ti ñatvāva kathanato nibbhayova <span class="bld">saṅghamajjhe voharati</span> <a name="M1.0038"></a><span class="bld">. Paccatthike</span>ti attapaccatthike ceva vajjiputtakādisāsanapaccatthike ca. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sakāraṇena vacanena sikkhāpadaṃ dassetvā yathā te asaddhammaṃ patiṭṭhāpetuṃ na sakkonti, evaṃ <span class="bld">suniggahitaṃ</span> katvā <span class="bld">niggaṇhāti. Saddhammaṭṭhitiyā</span>ti <a name="V1.0034"></a> pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātassa tividhassāpi saddhammassa ṭhitiyā, pavattiyāti attho.</p>
  123. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayo saṃvaratthāyā</span>tiādīsu vinayapariyāpuṇanaṃ <span class="bld">vinayo,</span> vinayapaññatti vā kāyavacīdvārasaṃvaratthāya. <span class="bld">Avippaṭisāro</span>ti katākataṃ nissāya vippaṭisārābhāvo santāpābhāvo. <span class="bld">Pāmojjaṃ</span> taruṇapīti. <span class="bld">Pīti</span> nāma balavapīti. <span class="bld">Passaddhī</span>ti kāyacittapassaddhi. <span class="bld">Yathābhūtañāṇadassana</span>nti sappaccayanāmarūpapariggaho. <span class="bld">Nibbidā</span>ti vipassanā. <span class="bld">Virāgo</span>ti ariyamaggo. <span class="bld">Vimuttī</span>ti aggaphalaṃ. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassana</span>nti paccavekkhaṇañāṇaṃ. <span class="bld">Anupādā</span>ti kañci dhammaṃ anupādiyitvā pariccajitvā. <span class="bld">Parinibbānatthāyā</span>ti paccavekkhaṇañāṇe anuppanne antarā parinibbānābhāvena taṃparinibbānatthāyāti paccayattena vuttaṃ anantarādipaccayattā. <span class="bld">Etadatthā kathā</span>ti ayaṃ vinayakathā nāma etassa anupādāparinibbānassa atthāyāti attho. <span class="bld">Mantanā</span>ti vinayamantanāyeva, bhikkhūnaṃ ‘‘evaṃ karissāma, evaṃ na karissāmā’’ti vinayapaṭibaddhamantanā. <span class="bld">Upanisā</span>ti upanisīdati ettha phalanti upanisā, kāraṇaṃ. Vinayo saṃvaratthāyātiādikāraṇaparamparāpi etadatthāti attho. <span class="bld">Sotāvadhāna</span>nti imissā paramparapaccayakathāya attānaṃ samanatthāya sotāvadhānaṃ, tampi etamatthaṃ. <span class="bld">Yadida</span>nti nipāto. Yo ayaṃ catūhi upādānehi anupādiyitvā cittassa arahattamaggasaṅkhāto, tapphalasaṅkhāto vā vimokkho, sopi etadatthāya anupādāparinibbānatthāya. Atha vā yo ayaṃ kañci dhammaṃ anupādācittassa <span class="bld">vimokkho</span> vimuccanaṃ vigamo parinibbānaṃ etadatthā kathāti evaṃ upasaṃharaṇavasena yojetumpi vaṭṭati maggaphalavimokkhassa pubbe vuttattā. <span class="bld">Āyogo</span>ti uggahaṇādivasena punappunaṃ abhiyogo.</p>
  124. <p class="centered">Ācariyaparamparakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  125. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  126. <p class="centered">Bāhiranidānakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  127. <p class="chapter">Verañjakaṇḍavaṇṇanā</p>
  128. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathida</span>nti <a name="M1.0039"></a><a name="V1.0035"></a> taṃ katamaṃ, taṃ kathanti vā attho. <span class="bld">Aniyamaniddesavacana</span>nti attano atthaṃ sarūpena niyametvā niddisatīti niyamaniddeso, na niyamaniddeso aniyamaniddeso. Sova vuccate anenāti vacananti aniyamaniddesavacanaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti tenātipadassa. <span class="bld">Parivitakko</span>ti ‘‘katamesānaṃ kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādinā (pārā. 18) pavatto. <span class="bld">Pubbe vā pacchā vā</span>ti tenātipadato heṭṭhā vuttapāṭhe vā upari vakkhamānapāṭhe vāti attho. <span class="bld">Atthato siddhenā</span>ti sāmatthiyato siddhena. <span class="bld">Tatridaṃ mukhamattanidassana</span>nti tassā yathāvuttayuttiyā paridīpane idaṃ upāyamattanidassanaṃ. Mukhaṃ dvāraṃ upāyoti hi atthato ekaṃ.</p>
  129. <p class="bodytext">Samayasaddo dissatīti sambandho. <span class="bld">Assā</span>ti samayasaddassa samavāyo atthoti sambandho. <span class="bld">Kālañca samayañca upādāyā</span>ti ettha <span class="bld">kālo</span> nāma upasaṅkamanassa yuttakālo, <span class="bld">samayo</span> nāma sarīrabalādikāraṇasamavāyo, te upādāya paṭiccāti attho. <span class="bld">Khaṇo</span>ti okāso. Buddhuppādādayo hi maggabrahmacariyassa okāso. So eva samayo. Teneva ‘‘ekovā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahāsamayo</span>ti mahāsamūho. <span class="bld">Pavanasmi</span>nti vanasaṇḍe. <span class="bld">Samayopi kho te bhaddālī</span>ti ettha <span class="bld">samayo</span>ti sikkhāpadāvilaṅghanassa hetu, ko so? Attano vippaṭipattiyā bhagavato jānanaṃ, so samayasaṅkhāto hetu tassā <span class="bld">appaṭividdho</span>ti attho. <span class="bld">Bhagavā</span>tiādi tassa paṭivijjhanākāradassanaṃ. <span class="bld">Uggahamāno</span>ti kiñci kiñci uggahetuṃ samatthatāya uggahamāno, sumanaparibbājakassevetaṃ nāmaṃ. Samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti etthāti <span class="bld">samayappavādako,</span> mallikāya ārāmo. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā ‘‘tindukācīra’’nti ca, ekāva nivāsā sālā etthāti ‘‘ekasālako’’ti ca vuccati. <span class="bld">Atthābhisamayā</span>ti yathāvuttassa diṭṭhadhammikasamparāyikassa atthassa hitassa paṭilābhato. <span class="bld">Mānābhisamayā</span>ti mānappahānā. <span class="bld">Pīḷanaṭṭho</span>ti pīḷanaṃ taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ, avipphārikatākaraṇaṃ, pīḷanameva attho pīḷanaṭṭho<a name="M1.0040"></a>. <span class="bld">Santāpo</span>ti dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ. <span class="bld">Vipariṇāmo</span>ti jarāya maraṇena cāti dvidhā <a name="V1.0036"></a> vipariṇāmetabbatā abhisametabbo paṭivijjhitabboti abhisamayo, sova <span class="bld">abhisamayaṭṭho,</span> pīḷanādīni.</p>
  130. <p class="bodytext">Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo uddhaṭo. Tattha saṅgamavasena paccayānaṃ phaluppādanaṃ paṭi ayanaṃ ekato pavatti etthāti samayo, <span class="bld">samavāyo</span>. Vivaṭṭūpanissayasaṅgame sati enti ettha sattā pavattantīti samayo, <span class="bld">khaṇo</span>. Sameti ettha saṅkhatadhammo, sayaṃ vā eti āgacchati vigacchati cāti samayo, <span class="bld">kālo</span>. Samenti avayavā etasmiṃ, sayaṃ vā tesūti samayo, <span class="bld">samūho</span>. Paccayantarasaṅgame eti āgacchati etasmā phalanti samayo, <span class="bld">hetu</span>. Saññāvasena vipallāsato dhammesu eti abhinivisatīti samayo, <span class="bld">diṭṭhi</span>. Samīpaṃ ayanaṃ upagamanaṃ samayo, <span class="bld">paṭilābho</span>. Sammadeva sahitānaṃ vācānaṃ ayanaṃ vigamoti samayo, <span class="bld">pahānaṃ</span>. Sammadeva, sahitānaṃ vā saccānaṃ ayanaṃ jānananti samayo, <span class="bld">paṭivedho</span>. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.</p>
  131. <p class="bodytext">Ettha ca samayasaddassa sāmaññena anekatthatā vuttā. Na hi ekasmiṃ atthavisese vattamāno saddo tadaññepi vattati. Tasmā atthā viya taṃtaṃvācakā samayasaddāpi bhinnā evāti gahetabbā. Evaṃ sabbattha atthuddhāresu.</p>
  132. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tathā</span>ti tesu suttābhidhammesu upayogabhummavacanehi. <span class="bld">Idhā</span>ti vinaye, <span class="bld">aññathā</span>ti karaṇavacanena. <span class="bld">Accantamevā</span>ti nirantarameva. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantarūpalakkhaṇaṃ <span class="bld">bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ,</span> yathā udaye sati cande jāto rājaputtoti. <span class="bld">Adhikaraṇañhī</span>tiādi abhidhamme samayasaddo kālasamūhakhaṇasamavāyahetusaṅkhātesu pañcasu atthesu vattati, na vinaye viya kāle eva, tesu ca kālasamūhatthā dve tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ adhikaraṇabhāvena niddisituṃ yuttā. Khaṇasamavāyahetuatthā pana tayopi attano bhāvena phassādīnaṃ bhāvassa upalakkhaṇabhāvena <a name="M1.0041"></a> niddisituṃ yuttāti vibhāvanamukhena yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ vuttaṃ. Tattha yasmiñhi kāle, dhammasamūhe vā samaye adhikaraṇabhūte kusalaṃ uppannaṃ, tasmiññeva kāle, dhammasamūhe vā samaye phassādayo hontīti evaṃ adhikaraṇatthayojanā, yasmiṃ pana khaṇe, samavāye hetumhi vā samaye sati vijjamāne kusalaṃ uppannaṃ, tasmiññeva khaṇādimhi samayepi vijjamāne phassādayo hontīti bhāvenabhāvalakkhaṇatthayojanā ca veditabbā.</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Hoti</span> <a name="V1.0037"></a> <span class="bld">cetthā</span>ti ettha yathāvuttaatthavisaye saṅgahagāthā hoti. <span class="bld">Aññatrā</span>ti suttābhidhammesu. <span class="bld">Abhilāpamattabhedo</span>ti desanāvilāsato saddamatteneva bhedo, na atthato.</p>
  134. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesenā</span>ti sāmaññena. <span class="bld">Iriyāpatho</span>tiādīsu iriyāya sabbadvārikakiriyāya patho pavattanaṭṭhānaṃ tabbinimuttakammassa abhāvāti ṭhānādayo iriyāpatho, sova vihāro. Brahmabhūtā seṭṭhabhūtā parahitacittādivasappavattito mettādayo <span class="bld">brahmavihāro</span> nāma. Tadavasesā pana mahaggatā sabbanīvaraṇavigamanādisiddhena jotanādiatthena <span class="bld">dibbavihāro</span> nāma. Brahmavihārabhāvena visuṃ gahitattā mettādayo idha asaṅgahitā. Ariyānameva vihāroti phalasamāpattiyo <span class="bld">ariyavihāro</span> nāma.</p>
  135. <p class="bodytext">Rukkhādimūleyeva mūlasaddassa niruḷhabhāvaṃ dassetuṃ aparena mūlasaddena visesetvā ‘‘mūlamūle’’ti vuttaṃ, yathā dukkhadukkhanti (vibha. aṭṭha. 190). Lobhādīnaṃ dosamūlādicittāsādhāraṇattā ‘‘asādhāraṇahetumhī’’ti vuttaṃ.</p>
  136. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha siyā</span>ti tattha verañjāyantiādīsu padesu kassaci codanā siyāti attho. Ubhayathā nidānakittanassa pana kiṃ payojananti? Āha <span class="bld">gocaragāmanidassanattha</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">assā</span>ti bhagavato.</p>
  137. <p class="bodytext">Kilamova kilamatho, attano attabhāvassa kilamatho attakilamatho, tassa anu anu yogo punappunaṃ pavattanaṃ <span class="bld">attakilamathānuyogo</span>. Vatthukāmārammaṇe sukhe sampayogavasena līnā yuttā, kāmataṇhā<a name="M1.0042"></a>, taṃsahacarite kāme sukhe vā ārammaṇabhūte allīnā pavattatīti kāmasukhallikā taṇhā, tassā kāmasukhallikāya anu anu yogo <span class="bld">kāmasukhallikānuyogo. Loke saṃvaḍḍhabhāva</span>nti āmisopabhogena saṃvaḍḍhitabhāvaṃ. <span class="bld">Uppajjamāno</span> bahujanahitādiatthāyeva uppajjatīti yojanā.</p>
  138. <p class="bodytext">Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti imamatthaṃ vibhāvento āha <span class="bld">diṭṭhī</span>tiādi. Ettha ca ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā. ‘‘Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti <a name="V1.0038"></a> (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) evaṃ vuttānañca sīlānaṃ sāmaññasaṅkhātena saṅghāto saṅghaṭito samaṇagaṇo, tenāti attho. ‘‘Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅghātenā’’ti vā pāṭhenettha bhavitabbaṃ, tassa diṭṭhisīlasāmaññabhūtena saṃhananena saṅghāto samaṇagaṇo, tenāti attho. Evañhi pāṭhe saddato attho yuttataro hoti. <span class="bld">Assā</span>ti mahato bhikkhusaṅghassa.</p>
  139. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmaṃ aṇatī</span>ti ettha <span class="bld">brahma</span>-saddena vedo vuccati, so mantabrahmakappavasena tividho. Tattha iruvedādayo tayo vedā mantā, te ca padhānā, itare pana sannissitā, tena padhānasseva gahaṇaṃ. <span class="bld">Mante sajjhāyatī</span>ti iruvedādike mantasatthe sajjhāyatīti attho. Iruvedādayo hi guttabhāsitabbatāya ‘‘mantā’’ti vuccanti. ‘‘Bāhitapāpattā brāhmaṇo, samitapāpattā samaṇo’’ti yathāvuttamatthadvayaṃ udāharaṇadvayena vibhāvetuṃ <span class="bld">vuttañheta</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ ‘samaṇo’ti pavuccatī’’ti hi idaṃ vacanaṃ gahetvā ‘‘samitapāpattā ‘samaṇo’ti vuccatī’’ti vuttaṃ, bāhitapāpoti idaṃ pana aññasmiṃ gāthābandhe vuttavacanaṃ. <span class="bld">Yathābhuccaguṇādhigata</span>nti yathābhūtaguṇādhigataṃ. <span class="bld">Sakiñcano</span>ti sadoso.</p>
  140. <p class="bodytext"><span class="bld">Gottavasenā</span>ti ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ, go-saddena cettha abhidhānaṃ buddhi ca vuccati. <span class="bld">Kenaci pārijuññenā</span>ti ñātipārijuññādinā kenaci pārijuññena<a name="M1.0043"></a>, parihāniyāti attho. <span class="bld">Tato para</span>nti verañjāyantiādivacanaṃ. <span class="bld">Itthambhūtākhyānatthe upayogavacana</span>nti itthaṃ imaṃ pakāraṃ bhūto āpannoti itthambhūto, tassa ākhyānaṃ itthambhūtākhyānaṃ, soyevattho itthambhūtākhyānattho. Atha vā ‘‘itthaṃ evaṃpakāro bhūto jāto’’ti evaṃ kathanattho itthambhūtākhyānattho, tasmiṃ upayogavacananti attho. Ettha ca <span class="bld">abbhuggato</span>ti ettha abhi-saddo itthambhūtākhyānatthajotako abhibhavitvā uggamanappakārassa dīpanato, tena yogato taṃ kho pana bhavantaṃ gotamanti idaṃ upayogavacanaṃ sāmiatthepi samāne itthambhūtākhyānadīpanato ‘‘itthambhūtākhyānatthe’’ti vuttaṃ, tenevāha ‘‘tassa kho pana bhoto gotamassāti attho’’ti.</p>
  141. <p class="bodytext">Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sādhu devadatto mātaramabhīti ettha abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṃ kataṃ, evamidhāpi taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ abhi evaṃ kalyāṇo kittisaddo uggatoti abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacananti. Sādhu devadatto mātaramabhīti ettha hi ‘‘devadatto mātaramabhi mātari visaye mātuyā vā sādhū’’ti evaṃ adhikaraṇatthe vā sāmiatthe vā bhummavacanassa sāmivacanassa vā pasaṅge itthambhūtākhyānatthajotakena <a name="V1.0039"></a> abhisaddena yoge upayogavacanaṃ kataṃ, yathā cettha devadatto mātuvisaye mātusambandhī vā so vuttappakārappattoti ayamattho viññāyati, evamidhāpi bhoto gotamassa sambandhī kittisaddo abbhuggato abhibhavitvā uggamanapakārappattoti ayamattho viññāyati. Tattha hi devadattaggahaṇaṃ viya idha kittisaddaggahaṇaṃ, tattha mātaranti vacanaṃ viya idha taṃ kho pana bhavantaṃ gotamanti vacanaṃ, tattha sādhusaddaggahaṇaṃ viya idha uggatasaddaggahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Kittisaddo</span>ti kittibhūto saddo, na kevaloti dassanatthaṃ visesitanti āha ‘‘kitti evā’’ti. Tato <span class="bld">kittī</span>ti thuti, tassā pakāsako <span class="bld">saddo</span> kittisaddoti dassetuṃ ‘‘thutighoso vā’’ti vuttaṃ.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">So bhagavā</span>ti ettha <span class="bld">so</span>ti pasiddhiyaṃ, yo so samattiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā dasasahassilokadhātuṃ kampento anuttaraṃ <a name="M1.0044"></a> sammāsambodhiṃ abhisambuddho, so loke atipākaṭoti ‘‘so bhagavā’’ti vuttaṃ. Bhagavāti ca idaṃ satthu nāmakittanaṃ, na guṇakittanaṃ. Parato pana bhagavāti guṇakittanameva. <span class="bld">Iminā ca iminā cā</span>ti etena arahantiādipadānaṃ paccekaṃ anekaguṇagaṇaṃ paṭicca pavattabhāvaṃ dasseti.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvidūravidūre</span>ti dvīhi saddehi ativiya dūreti dasseti, suvidūratā eva hi vidūratā. <span class="bld">Savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattā</span>ti iminā paccekabuddhādīhi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dasseti tesaṃ vāsanāya appahīnattā, <span class="bld">vāsanā</span> ca nāma nikkilesassāpi sakalañeyyānavabodhādidvārattayappayogaviguṇatāhetubhūto kilesanihito ākāro ciranigaḷitapādānaṃ nigaḷamokkhepi saṅkucitatāgamanahetuko nigaḷanihito ākāro viya. Yāya pilindavacchādīnaṃ vasalavohārādiviguṇatā hoti, ayaṃ vāsanāti gahetabbā. <span class="bld">Ārakā</span>ti ettha ākārassa rassattaṃ ka-kārassa ca ha-kāraṃ sānussaraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Evaṃ uparipi yathārahaṃ niruttinayena padasiddhi veditabbā. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. <span class="bld">Puññādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena apuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhāre saṅgaṇhāti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā samudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayenā’’ti. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi vuttaṃ. Vipākakaṭattārūpappabhedo tibhavo eva ratho, tasmiṃ <span class="bld">tibhavarathe. Saṃsāracakka</span>nti yathāvuttakilesakammavipākasamudayo.</p>
  144. <p class="gatha1">‘‘Khandhānañca <a name="V1.0040"></a> paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;</p>
  145. <p class="gathalast">Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.618; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; bu. vaṃ. aṭṭha. 58; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6) –</p>
  146. <p class="unindented">Evaṃ vutto saṃsārova cakkaṃ viya paribbhamanato cakkaṃ, tassa cakkassa sabbe arā hatāti sambandho. <span class="bld">Anenā</span>ti bhagavatā. Bodhīti ñāṇaṃ, taṃ <a name="M1.0045"></a> ettha maṇḍaṃ pasannaṃ jātanti <span class="bld">bodhimaṇḍo. Kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasu</span>nti arahattamaggañāṇaṃ vuttaṃ, taṃ chinditabbaṃ abhisaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ paricchindatīti dassetuṃ kammakkhayakaravisesanavisiṭṭhaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
  147. <p class="bodytext">Evaṃ katipayaṅgehi saṃsāracakkaṃ tadavasesaṅgehi phalabhūtanāmarūpadhammehi tibhavarathañca tasmiṃ rathe yojitasaṃsāracakkārānaṃ hananappakārañca dassetvā idāni sabbehipi dvādasahi paṭiccasamuppādaṅgehi rathavirahitameva kevalaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa araghātanappakārabhedañca dassetuṃ <span class="bld">athavā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">anamatagga</span>nti anu anu amataggaṃ, sabbathā anugacchantehipi aviññātakoṭikanti attho. <span class="bld">Avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyosānattā</span>ti idaṃ saṅkhārādīnaṃ dasannaṃ arabhāvena ekattaṃ samāropetvāti vuttaṃ. Na hi tesaṃ paccekaṃ avijjāmūlakatā jarāmaraṇapariyosānatā ca atthi tathā <span class="bld">paṭiccasamuppādapāḷiyaṃ</span> avuttattā. Atha vā tesampi yathārahaṃ atthato avijjāmūlakattaṃ, attano attano lakkhaṇabhūtakhaṇikajarāmaraṇavasena tappariyosānatañca sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Evañca tesaṃ paccekaṃ arabhāvo siddho hoti.</p>
  148. <p class="bodytext">Evaṃ sabbākāraṃ saṃsāracakkameva dassetvā idāni yena ñāṇena imassa saṃsāracakkassa arānaṃ chedo bhagavato siddho, tassa dhammaṭṭhitiñāṇassa ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 4; 1.45) mātikā vuttattā bhavacakkāvayavesu avijjādīsu paccayapaccayuppannattā pariggahavasena pavattiākāraṃ dassetvā parato tassa atthassa nigamanavasena vuttena <span class="bld">evamayaṃ avijjāhetū</span>tiādikena <span class="bld">paṭisambhidāpāḷi</span>sahitena (paṭi. ma. 1.45) pāṭhena <a name="V1.0041"></a> sarūpato dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tassa ca tesuyeva avijjādīsu catusaṅkhepādivasena pavattivibhāgañca dassetvā tato paraṃ <span class="bld">iti bhagavā</span>tiādipāṭhena bhagavato tena dhammaṭṭhitiñāṇena paṭiccasamuppādassa sabbākārato paṭividdhabhāvaṃ dassetvā puna <span class="bld">iminā dhammaṭṭhitiñāṇenā</span>tiādinā bhagavato tena ñāṇena saṃsāracakkārānaṃ viddhaṃsitabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tiṇṇaṃ āyatanāna</span>nti cakkhusotamanāyatanānaṃ tiṇṇaṃ. Esa nayo <span class="bld">tiṇṇaṃ phassāna</span>ntiādīsupi. Rūpataṇhādivasena cha taṇhākāyā eva veditabbā.</p>
  149. <p class="bodytext"><span class="bld">Saggasampatti</span>nti <a name="M1.0046"></a> kāmasugatīsu sampattiṃ. <span class="bld">Tathevā</span>ti kāmupādānapaccayā eva. <span class="bld">Brahmalokasampatti</span>nti rūpībrahmalokasampattiṃ. Tebhūmakadhammavisayassa sabbassāpi rāgassa kilesakāmabhāvato bhavarāgopi kāmupādānamevāti āha ‘‘kāmupādānapaccayāyeva mettaṃ bhāvetī’’ti. <span class="bld">Sesupādānamūlikāsupī</span>ti diṭṭhupādānasīlabbatupādānaattavādupādānamūlikāsupi yojanāsu. Tatrāyaṃ yojanānayo – idhekacco ‘‘natthi paraloko ucchijjati attā’’ti (dī. ni. 1.85-86 atthato samānaṃ) diṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā, aparo ‘‘asukasmiṃ bhave attā ucchijjatī’’ti diṭṭhiṃ gahetvā kāmarūpārūpabhavūpapattiyā taṃ taṃ kusalaṃ karotītiādinā ca diṭṭhupādānamūlikā yojanā, imināva nayena attavādupādānamūlikā yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhi vatena suddhī’’ti asuddhimaggaṃ ‘‘suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbabhavesu sīlabbatupādānamūlikā yojanā veditabbā.</p>
  150. <p class="bodytext">Idāni yassa saṃsāracakkārānaṃ ghātanasamatthassa dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādipaccayapaaggahākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī</span>tiādinā avijjādīnaṃ paccayapaccayuppannabhāvo dassito, tameva ñāṇaṃ avijjādīsu pavattiākārena saddhiṃ <span class="bld">paṭisambhidāmaggapāḷiṃ</span> ānetvā nigamanavasena dassento <span class="bld">evamaya</span>ntiādimāha. <span class="bld">Visuddhimaggaṭīkāyaṃ</span> pana ‘‘idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotītiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo dassito, tameva <span class="bld">paṭisambhidāmaggapāḷiṃ</span> ānetvā nigamanavasena dassento evamayantiādimāhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sāratthadīpaniyā</span> vinayaṭīkāyapi ayameva pāṭho likhito. Tattha ca <span class="bld">kāmabhave ca avijjā</span>tiādinā avijjādīnaṃ paccayapaccayuppannabhāvo saṃsāracakkaṃ dassentena vutto na hoti <span class="bld">tassa ca avijjā nābhi, mūlattā</span>tiādinā pubbeva dassitattā upari cakkarūpato <a name="V1.0042"></a> payogattena upasaṃhārābhāvā ca. ‘‘Api ca tameva paccayapaccayuppannabhāvaṃ nigamanavasena dassento’’ti ca vuttaṃ, na cettha paccayapaccayuppannabhāvo nigamanavasena padhānattena dassito, atha kho paccayapariggahavasappavattaṃ dhammaṭṭhitiñāṇameva <a name="M1.0047"></a> yathāvuttapaccayapariggahākārassa nigamanavasena dassitaṃ. Tathā hi ‘‘evamayaṃ avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete dhammā hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ. Anāgatampi addhānaṃ avijjā hetu…pe… dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.46) dhammaṭṭhitiñāṇameva padhānattena dassitaṃ. ‘‘Avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā’’tiādi pana paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇanti (paṭi. ma. mātikā 4; 1.45) vuccamānattā tassa paccayapariggahākāraparidīpanatthaṃ visayattena vuttaṃ, na padhānattena.</p>
  151. <p class="bodytext">Ayañhettha attho – <span class="bld">eva</span>nti anantare vuttanayena <span class="bld">ayaṃ avijjā</span> saṅkhārānaṃ <span class="bld">hetu, saṅkhārā</span> ca tena hetunā samuppannā. <span class="bld">Ubhopete</span>ti yasmā ayaṃ avijjā paraparikappitapakatiissarādi viya ahetukā niccā dhuvā na hoti, atha kho ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato sayampi sahetukā saṅkhatā aniccāyeva hoti, tasmā ubhopete avijjāsaṅkhārā hetusamuppannāyeva. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ yathāvuttanayena paccayapariggaṇhane yā paññā, taṃ dhammānaṃ ṭhitisaṅkhāte kāraṇe yāthāvato pavattattā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ nāmāti.</p>
  152. <p class="bodytext">Ettha hi ñāṇassa visayavibhāvanavaseneva avijjādīnaṃ paccayādibhāvo vutto, na padhānattena, ñāṇameva panettha padhānato vuttaṃ, tasmā etassa ñāṇassa paccayapariggahākāradassanatthameva heṭṭhāpi <span class="bld">kāmabhave ca avijjā</span>tiādinā avijjādīnaṃ paccayādibhāvo vutto, idhāpi nigamanavasena upasaṃhaṭo, na bhavacakkadassanatthanti ayamettha attano mati.</p>
  153. <p class="bodytext">Tattha ca paccayuppannadhammesu adiṭṭhesu hetūnaṃ paccayabhāvopi na sakkā daṭṭhunti ‘‘saṅkhārā hetusamuppannā’’ti <span class="bld">paccayapariggahañāṇaniddese</span> (paṭi. ma. 1.45) paccayuppannadhammānampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. <span class="bld">Etena nayenā</span>ti avijjāyaṃ vuttanayena saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppannantiādinā sabbāni jātipariyosānāni padāni vitthāretabbāni.</p>
  154. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">paṭisambhidāmaggapāḷiyā</span> dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādīsu pavattiākāraṃ dassetvā idāni tassa tesu paccayesu aññehipi ākārehi pavattiākāraṃ <a name="M1.0048"></a> dassetuṃ <span class="bld">tatthā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Saṅkhippanti ettha avijjādayo hetusāmaññena phalasāmaññena <a name="V1.0043"></a> vāti <span class="bld">saṅkhepo,</span> saṅgaho, koṭṭhāso rāsīti attho. So pana jātito duvidhopi kālabhedavasena catubbidho jāto. <span class="bld">Paccuppanno addhā</span>ti anuvattati. <span class="bld">Taṇhupādānabhavā gahitā</span> kilesakammasāmaññato tadavinābhāvato ca. Avijjādikilesavaṭṭampi vipākadhammadhammatāsarikkhatāya idha kammavaṭṭamevāti āha <span class="bld">ime pañca dhammā</span>tiādi. Vipākā dhammātiādīsu kammajaarūpakkhandhānameva vipākasaddavacanīyattepi nāmarūpādipadesu rūpamissampi phalapañcakaṃ arūpappadhānatāya ca tabbahulatāya ca ‘‘vipākavaṭṭa’’nti vuttaṃ. Vipākappadhānaṃ vaṭṭaṃ, vipākabahulaṃ vā vaṭṭanti attho. Kammajapariyāyo vā ettha vipāka-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Jātijarāmaraṇāpadesenā</span>ti paramatthadhammavinimuttajātijarāmaraṇaṃ nāma natthīti tadapadesena tesaṃ kathanena taṃmukhenāti attho. Ākirīyanti pakāsīyantīti <span class="bld">ākārā,</span> avijjādisarūpā, tato paccayākāratoti attho. <span class="bld">Eko sandhī</span>ti avicchedappavattihetubhūto hetuphalasandhi, dutiyo phalahetusandhi, tatiyo hetuphalasandhīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  155. <p class="bodytext">Evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādīsu anekehi pakārehi pavattiākāraṃ dassetvā idāni tehi, avuttehi ca sabbehi ākārehi bhagavato paṭiccasamuppādassa paṭividdhabhāvaṃ, tassa ca ñāṇassa dhammaṭṭhitiñāṇasaddappavattinimittataṃ <span class="bld">paṭisambhidāpāḷi</span>nayena dassetuṃ upasaṃhāravasena <span class="bld">iti bhagavā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">itī</span>ti vuttappakāraparāmasanaṃ, tenāha <span class="bld">catusaṅkhepa</span>ntiādi. <span class="bld">Sabbākārato</span>ti idha kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayotiādinā idha vuttehi ca avuttehi ca <span class="bld">paṭiccasamuppāda</span>vibhaṅgādīsu (vibha. 225 ādayo) āgatehi sabbehi pakārehi paṭivijjhati. <span class="bld">Ta</span>nti yena ñāṇena bhagavā evaṃ jānāti, taṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Ñātaṭṭhenā</span>ti jānanaṭṭhena. <span class="bld">Pajānanaṭṭhenā</span>ti paṭivijjhanaṭṭhena.</p>
  156. <p class="bodytext">Idāni yamidaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ paccayapariggahākārabhedehi saddhiṃ papañcato dassitaṃ, tasmiṃ araghāte etassa upayogitaṃ dassetuṃ <span class="bld">iminā dhammaṭṭhitiñāṇenā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha dhammaṭṭhitiñāṇena are hanīti sambandho. Kathanti? Āha <span class="bld">‘‘te dhamme’’</span>tiādi. Te avijjādike dhamme mahāvajirañāṇāvudhena <a name="M1.0049"></a> tena <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇena yathābhūtaṃ</span> ñatvā tena balavavipassanāvudhena <span class="bld">nibbindanto</span> ariyamaggāvudhena <span class="bld">virajjanto vimuccanto are hanī</span>ti yojanā. Ariyamaggañāṇampi hi kiccato samudayasaccādibodhato ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuccati.</p>
  157. <p class="bodytext">Ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjemīti dhammakkhandhaṃ ārabbha pavattāpi vihārakaraṇapūjā bhagavati pemeneva pavattattā sadhātukādicetiyapaṭimaṇḍitattā ca bhagavatova pūjāti <a name="V1.0044"></a> āha <span class="bld">bhagavantaṃ uddissā</span>tiādi. <span class="bld">Kilesārīna so munī</span>ti ettha niggahītalopo, kilesārīnaṃ hatattāti attho. <span class="bld">Paccayādīna cāraho</span>ti etthāpi niggahītalopo daṭṭhabbo.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāsambuddho</span>ti ettha <span class="bld">saṃ</span>-saddo sayanti atthe pavattatīti āha ‘‘sāma’’nti, aparaneyyo hutvāti attho. <span class="bld">Sabbadhammāna</span>nti idaṃ kassaci visayavisesassa aggahitattā siddhaṃ. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati, yathā dikkhito na dadātīti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattariyeva buddha-saddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati. <span class="bld">Sabbadhammāna</span>nti idaṃ pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ, na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati. <span class="bld">Abhiññeyye</span>ti lakkhaṇādito aniccādito ca abhivisiṭṭhena lokiyalokuttarañāṇena jānitabbe catusaccadhamme. <span class="bld">Pariññeyye</span>ti aniccādivasena paricchinditvā jānitabbaṃ dukkhaṃ ariyasaccamāha. <span class="bld">Pahātabbe</span>ti samudayasaccaṃ. <span class="bld">Sacchikātabbe</span>ti nirodhasaccaṃ. Bahuvacananiddeso panettha sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ apekkhitvā kato.</p>
  159. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññeyya</span>nti gāthāya pahātabbabhāvetabbānaṃ samudayamaggasaccānaṃ hetudhammānaṃ gahaṇeneva tapphalānaṃ dukkhasaccanirodhasaccānampi siddhito pariññātabbañca pariññātaṃ sacchikātabbañca sacchikatanti idampettha saṅgahitamevāti daṭṭhabbaṃ, tenāha ‘‘tasmā buddhosmī’’ti. Yasmā cattāripi saccāni mayā buddhāni, <span class="bld">tasmā</span> sabbampi ñeyyaṃ <span class="bld">buddhosmi,</span> abbhaññāsinti attho.</p>
  160. <p class="bodytext">Vicittavisayapatthanākārappavattiyā taṇhā dukkhavicittatāya padhānakāraṇanti āha ‘‘mūlakāraṇabhāvenā’’ti. <span class="bld">Ubhinna</span>nti cakkhussa taṃsamudayassa ca. <span class="bld">Appavattī</span>ti appavattinimittaṃ, na abhāvamattaṃ. Tassa avatthuttā <a name="M1.0050"></a> sappaccayattādianekabhedā sabbasaṅgahitā. <span class="bld">Nirodhappajānanā</span>ti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. <span class="bld">Ekekapaduddhārenāpī</span>ti cakkhu cakkhusamudayotiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇenāpi, na dukkhasaccādisāmaññato evāti adhippāyo. Taṇhāyapi saṅkhāradukkhapariyāpannatāya pariññeyyattā dukkhasaccabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ. Yasmiṃ pana attabhāve sā uppajjati, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimabhavasiddhā taṇhā samudayasaccanti gahetabbā. <span class="bld">Kasiṇānī</span>ti kasiṇārammaṇāni jhānāni. <span class="bld">Dvattiṃsākārā</span>ti kesādayo tadārammaṇajjhānāni ca. <span class="bld">Nava bhavā</span>ti kāmabhavādayo tayo saññībhavādayo tayo ekavokārabhavādayo tayo cāti nava bhavā. <span class="bld">Cattāri jhānānī</span>ti ārammaṇavisesaṃ anapekkhitvā sāmaññato cattāri jhānāni vuttāni. Vipākakiriyānampi yathārahaṃ <a name="V1.0045"></a> sabbattha saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhāsamuṭṭhāpikāti veditabbā, kiriyadhammānaṃ pana tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā taṇhā. <span class="bld">Anulomato</span>ti ettha avijjā dukkhasaccaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā āsavā samudayasaccanti yojetabbaṃ. Saṅkhārādīsu pana avijjādayova samudayasaccabhāvena yojetabbā. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjā</span>ti attano visayaṃ viditaṃ karotīti vijjā. <span class="bld">Sampannattā</span>ti samannāgatattā, sampuṇṇattā vā. <span class="bld">Tatrā</span>ti ambaṭṭhasutte. <span class="bld">Manomayiddhiyā</span>ti ettha ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’ti (dī. ni. 1.236) vuttattā sarīrabbhantarajhānamanena aññassa sarīrassa nibbattivasena pavattā manomayiddhi nāma, sā atthato jhānasampayuttā paññāyeva. <span class="bld">Satta saddhammā</span> nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. <span class="bld">Gacchati amataṃ disa</span>nti dukkhanittharaṇatthikehi daṭṭhabbato amataṃ nibbānameva disaṃ gacchati, iminā ca caraṇānaṃ sikkhattayasaṅgahitaariyamaggabhāvato nibbānatthikehi ekaṃsena icchitabbataṃ dasseti. Idānissā vijjācaraṇasampadāya sāvakādiasādhāraṇataṃ dassetuṃ <span class="bld">tattha vijjāsampadā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha āsavakkhayavijjāvasena sabbaññutā sijjhati, caraṇadhammabhūtesu jhānesu <a name="M1.0051"></a> antogadhāya mahākaruṇāsamāpattiyā vasena mahākāruṇikatā sijjhatīti āha ‘‘vijjā…pe… mahākāruṇikata’’nti. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ, yathā aññopi vijjācaraṇasampanno buddho niyojeti, tathā ayampīti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti anatthaparivajjanaatthaniyojanena. <span class="bld">Attantapādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena parantapaubhayantapā gahitā. <span class="bld">Asajjamāno bhavesu apaccāgacchanto</span>ti pahīnānaṃ punānuppattito na puna upagacchanto.</p>
  162. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti yuttavācābhāsane sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. <span class="bld">Abhūta</span>nti abhūtatthaṃ. <span class="bld">Ataccha</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Anatthasaṃhita</span>nti pisuṇādidosayuttaṃ. <span class="bld">Sammāgadattā</span>ti sundaravacanattā, gadanaṃ gado, kathananti attho. Sundaro gado vacanamassāti ‘‘sugado’’ti vattabbe niruttinayena da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘sugato’’ti vuttaṃ.</p>
  163. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvato</span>ti dukkhasabhāvato. <span class="bld">Loka</span>nti khandhādilokaṃ. Yathāvuttamatthaṃ suttato āha <span class="bld">yatthā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">yatthā</span>ti yasmiṃ lokantasaṅkhāte nibbāne. <span class="bld">Ta</span>nti lokassantaṃ, okāsaloke kāyagamanena ñātabbaṃ pattabbanti nāhaṃ vadāmīti yojanā. Idañca rohitadevaputtena lokassa kāyagativasena antagamanassa pucchitattā vuttaṃ. <span class="bld">Appatvā lokassanta</span>nti khandhādilokaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  164. <p class="bodytext">Kinte <a name="V1.0046"></a> padasā okāsalokaparibbhamanena, parimitaṭṭhāne eva taṃ ñāṇagamanena gacchantānaṃ dassemīti dassento <span class="bld">api cā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">byāmamatte kaḷevare</span>ti sarīre. Tena rūpakkhandhaṃ dasseti. <span class="bld">Sasaññimhī</span>ti saññāsīsena vedanādayo tayo khandhe. <span class="bld">Samanake</span>ti viññāṇakkhandhaṃ. <span class="bld">Loka</span>nti khandhādilokaṃ, dukkhanti attho. <span class="bld">Lokanirodha</span>nti nibbānena lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi nibbānaṃ yesaṃ nirodhāya hoti, upacārato tannissitaṃ viya hotīti ‘‘byāmamatte kaḷevare lokanirodhampi paññapemī’’ti vuttaṃ, cakkhu loke piyarūpaṃ, sātarūpaṃ, etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatītiādīsu (dī. ni. 2.401; vibha. 204) viya. <span class="bld">Kudācana</span>nti kadācipi. <span class="bld">Appatvā</span>ti aggamaggena anadhigantvā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā taṃ gamanena pattuṃ na sakkā, tasmā. <span class="bld">Have</span>ti nipātamattaṃ, ekaṃsatthe vā<a name="M1.0052"></a>. <span class="bld">Lokavidū</span>ti sabhāvādito khandhādijānanako. Catusaccadhammānaṃ abhisamitattā <span class="bld">samitāvī,</span> samitakilesoti vā attho. <span class="bld">Nāsīsati</span> na pattheti appaṭisandhikattā.</p>
  165. <p class="bodytext">Evaṃ saṅkhepato lokaṃ dassetvā idāni vitthārato taṃ dassetuṃ <span class="bld">api ca tayo lokā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūhasantānabhūto <span class="bld">sattaloko</span>. So hi rūpādīsu sattavisattatāya ‘‘satto’’ti ca, lokiyanti ettha kammakilesā tabbipākā cāti ‘‘loko’’ti ca vuccati. Anindriyabaddhānaṃ utujarūpānaṃ samūhasantānabhūto <span class="bld">okāsaloko</span>. So hi sattasaṅkhārānaṃ ādhārato ‘‘okāso’’ti ca, lokiyanti ettha tassādhārā ca ādheyyabhūtāti ‘‘loko’’ti ca pavuccati. Indriyānindriyabaddhā pana sabbeva upādānakkhandhā paccayehi saṅkhataṭṭhena lujjanapalujjanaṭṭhena ca ‘‘saṅkhāraloko’’ti ca vuccati. Āharati attano phalanti āhāro, paccayo. Tena tiṭṭhanasīlā uppajjitvā yāva bhaṅgā pavattanasīlāti <span class="bld">āhāraṭṭhitikā,</span> sabbe saṅkhatadhammā. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti ca imināpi veneyyānurūpato puggalādhiṭṭhānattā desanāya saṅkhārāva gahitā.</p>
  166. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā candimasūriyā pariharantī</span>ti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti pavattanti. <span class="bld">Virocanā</span>ti tesaṃ virocanahetu obhāsanahetūti hetumhi nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Disā bhantī</span>ti sabbā disā yāvatā vigatandhakārā paññāyanti. Atha vā <span class="bld">disā</span>ti upayogabahuvacanaṃ. Tasmā virocamānā candimasūriyā yattakā disā bhanti obhāsentīti attho. <span class="bld">Tāva sahassadhā loko</span>ti tattakena pamāṇena sahassappakāro okāsaloko, sahassacakkavāḷānīti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti sahassacakkavāḷe. <span class="bld">Vaso</span>ti iddhisaṅkhāto vaso vattatīti attho.</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Tampī</span>ti <a name="V1.0047"></a> tividhampi lokaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti anena bhagavatā saṅkhāralokopi sabbathā viditoti sambandho. <span class="bld">Eko loko</span>ti yvāyaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbasaṅkhatānaṃ paccayāyattavuttito tena sāmaññena saṅkhāraloko eko ekavidho, esa nayo sesesupi. Sabbatthāpi lokiyadhammāva lokoti adhippetā lokuttarānaṃ pariññeyyattābhāvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā. Satta viññāṇaṭṭhitiyo</span>ti <a name="M1.0053"></a> tathā tathā samuppannā pajāyeva vuccanti. Nānattakāyā nānattasaññino, nānattakāyā ekattasaññino, ekattakāyā nānattasaññino, ekattakāyā ekattasaññino, heṭṭhimā ca tayo āruppāti imā sattavidhā pajāyeva viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo nāma. Tattha nānattaṃ kāyo etesamatthīti nānattakāyā. Nānattaṃ saññā etesanti nānattasaññino. Saññāsīsenettha paṭisandhiviññāṇaṃ gahitaṃ, esa nayo sesesupi.</p>
  168. <p class="bodytext">Tattha sabbamanussā ca cha kāmāvacaradevā ca <span class="bld">nānattakāyā nānattasaññino</span> nāma. Tesañhi aññamaññaṃ visadisatāya nānā kāyo, paṭisandhisaññā ca navavidhatāya nānā. Tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu brahmakāyikā ceva catūsu apāyesu sattā ca <span class="bld">nānattakāyā ekattasaññino</span> nāma. Tesu hi brahmapārisajjādīnaṃ tiṇṇampi sarīraṃ aññamaññaṃ visadisaṃ, paṭisandhisaññā pana paṭhamajjhānavipākavasena ekāva, tathā āpāyikānampi, tesaṃ pana sabbesaṃ akusalavipākāhetukāva paṭisandhisaññā. Dutiyajjhānabhūmikā ca parittābha appamāṇābha ābhassarā <span class="bld">ekattakāyā nānattasaññino</span> nāma. Tesañhi sabbesaṃ ekappamāṇova kāyo, paṭisandhisaññā pana dutiyatatiyajjhānavipākavasena nānā hoti. Tatiyajjhānabhūmiyaṃ parittasubhādayo tayo, catutthajjhānabhūmiyaṃ asaññasattavajjitā vehapphalā, pañca ca suddhāvāsāti navasu bhūmīsu sattā <span class="bld">ekattakāyā ekattasaññino</span> nāma. Ābhānānattena pana sabbattha kāyanānattaṃ na gayhati, saṇṭhānanānatteneva gayhatīti. Asaññasattā viññāṇābhāvena viññāṇaṭṭhitisaṅkhyaṃ na gacchanti. Nevasaññā nāsaññāyatanaṃ pana yathā saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā nevaviññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā paribyattaviññāṇakiccavantesu viññāṇaṭṭhitīsu na gayhati. Tasmā sesāni ākāsānañcāyatanādīni tīṇiyeva gahitāni, tehi saddhiṃ imā satta viññāṇaṭṭhitiyoti veditabbā.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha lokadhammā</span>ti lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ime aṭṭha lokassa sabhāvattā lokadhammā. Lābhālābhādipaccayā uppajjanakā panettha anurodhavirodhā vā lābhādisaddehi vuttāti veditabbā. <span class="bld">Nava sattāvāsā</span>ti heṭṭhā vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo <a name="M1.0054"></a> eva <a name="V1.0048"></a> asaññasattacatutthāruppehi saddhiṃ ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuccanti. Sattā āvasanti etthāti sattāvāsā, sattanikāyo, atthato tathā pavattā pajā eva idha saṅkhāralokabhāvena gayhantīti veditabbā. <span class="bld">Dasāyatanānī</span>ti dhammāyatanamanāyatanavajjitāni dasa.</p>
  170. <p class="bodytext">Ettha ca tīsu bhavesu assādadassanavasena tisso vedanāva lokabhāvena vuttā, tathā paccayadassanavasena cattārova āhārā. Attaggāhanimittadassanavasena cha ajjhattikāneva āyatanāni. Thūlasaññībhavadassanavasena satta viññāṇaṭṭhitiyova, anurodhavirodhadassanavasena aṭṭha lokadhammā vā, thūlāyatanadassanavasena dasāyatanāneva lokabhāvena vuttāni. Tesaṃ gahaṇeneva tannissayatappaṭibaddhā tadārammaṇā sabbe tebhūmakā nāmarūpadhammā atthato gahitā eva honti. Sesehi pana ekavidhādikoṭṭhāsehi sarūpeneva te gahitāti veditabbaṃ.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsayaṃ jānātī</span>tiādīsu āhacca cittaṃ ettha setīti āsayo, aññasmiṃ visaye pavattitvāpi cittaṃ yattha sarasena pavisitvā tiṭṭhati, so vaṭṭāsayo vivaṭṭāsayoti duvidho. Tattha vaṭṭāsayopi sassatucchedadiṭṭhivasena duvidho. Vivaṭṭāsayo pana vipassanāsaṅkhātā anulomikā khanti, maggasaṅkhātaṃ yathābhūtañāṇañcāti duvidho. Yathāha –</p>
  172. <p class="gatha1">‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikaṃ;</p>
  173. <p class="gathalast">Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā);</p>
  174. <p class="bodytext">Etaṃ duvidhampi āsayaṃ sattānaṃ appavattikkhaṇeyeva bhagavā sabbathā jānāti. <span class="bld">Anusaya</span>nti kāmarāgānusayādivasena sattavidhaṃ anusayaṃ. <span class="bld">Carita</span>nti ‘‘sucaritaduccarita’’nti <span class="bld">niddese</span> vuttaṃ. Atha vā caritanti cariyā, te rāgādayo cha mūlacariyā, saṃsaggasannipātavasena anekavidhā honti. <span class="bld">Adhimutti</span>nti ajjhāsayadhātuṃ, tattha tattha cittassa abhirucivasena ninnatā, sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya dussīlādike hīnādhimuttike <a name="M1.0055"></a> sevanti, sā <span class="bld">hīnādhimutti</span>. Yāya paṇītādhimuttike sevanti, sā <span class="bld">paṇītādhimutti</span>. Taṃ duvidhampi adhimuttiṃ bhagavā sabbākārato jānāti. Appaṃ rāgādirajaṃ etesanti <span class="bld">apparajakkhā,</span> anussadarāgādidosā. Ussadarāgādidosā <span class="bld">mahārajakkhā</span>. Upanissayabhūtehi tikkhehi saddhādiindriyehi mudukehi ca samannāgatā <span class="bld">tikkhindriyā mudindriyā</span> ca. Heṭṭhā vuttehi āsayādīhi sundarehi asundarehi ca samannāgatā <span class="bld">svākārā dvākārā</span> ca veditabbā. Sammattaniyāmaṃ <a name="V1.0049"></a> viññāpetuṃ sukarā <span class="bld">suviññāpayā,</span> viparītā <span class="bld">duviññāpayā</span>. Maggaphalapaṭivedhāya upanissayasampannā <span class="bld">bhabbā,</span> viparītā <span class="bld">abhabbā</span>. Evaṃ sattasantānagatadhammavisesajānaneneva <span class="bld">sattaloko</span>pi <span class="bld">vidito</span> dhammavinimuttassa sattassa abhāvāti veditabbaṃ.</p>
  175. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ cakkavāḷaṃ…pe… paññāsañca yojanānī</span>ti ettha hotīti seso. <span class="bld">Parikkhepato</span> pamāṇaṃ vuccatīti seso. Cakkavāḷassa sabbaṃ parimaṇḍalaṃ chattiṃsa satasahassāni…pe… satāni ca hontīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti cakkavāḷe, dve satasahassāni cattāri nahutāni ca yojanāni yāni ettakaṃ ettakappamāṇaṃ bahalattena ayaṃ vasundharā saṅkhātāti yojanā. Tattha <span class="bld">ettaka</span>nti kiriyāvisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sandhārakaṃ jalaṃ ettakaṃ ettakappamāṇaṃ hutvā patiṭṭhitanti yojanā. <span class="bld">Etthā</span>ti cakkavāḷe. <span class="bld">Ajjhogāḷhuggatā</span>ti ajjhogāḷhā ca uggatā ca. <span class="bld">Brahā</span>ti mahantā. <span class="bld">Yojanānaṃ satānucco, himavā pañcā</span>ti yojanānaṃ pañcasatāni ucco ubbedho. <span class="bld">Tipañcayojanakkhandhaparikkhepā</span>ti pannarasayojanappamāṇakkhandhapariṇāhā. <span class="bld">Nagavhayā</span>ti rukkhābhidhānā jambūti yojanā. <span class="bld">Samantato</span>ti sabbasobhāgena, āyāmato ca vitthārato ca satayojanavitthārāti attho. <span class="bld">Yassānubhāvenā</span>ti yassā mahantatākappaṭṭhāyikādippakārena pabhāvena. <span class="bld">Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito</span>ti heṭṭhā vuttaṃ sabbampi taṃ parikkhipitvā <span class="bld">cakkavāḷasiluccayo</span> ṭhito, <span class="bld">ayaṃ</span> ekā <span class="bld">lokadhātu</span> nāmāti attho, <span class="bld">ma</span>-kāro padasandhivasena vutto. Atha vā taṃ sabbaṃ lokadhātuṃ parikkhipitvā ayaṃ cakkavāḷasiluccayo ṭhitoti yojetabbaṃ.</p>
  176. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="M1.0056"></a> tassaṃ lokadhātuyaṃ. <span class="bld">Tāvatiṃsabhavana</span>nti tidasapuraṃ. <span class="bld">Asurabhavana</span>nti asurapuraṃ. Avīcimahānirayo ca tathā dasasahassayojano, so pana catunnaṃ lohabhittīnamantarā yojanasatāyāmavitthāropi samantā soḷasahi ussadanirayehi saddhiṃ dasasahassayojano vuttoti veditabbo. <span class="bld">Tadanantaresū</span>ti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Lokānaṃ cakkavāḷānaṃ antare vivare bhavattā <span class="bld">lokantarikā</span>. Tiṇṇañhi sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā āsannaṭṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu ekeko lokantarikanirayo aṭṭhayojanasahassappamāṇo sītanarako sattānaṃ akusalavipākena nibbattati. <span class="bld">Anantānī</span>ti tiriyaṃ aṭṭhasu disāsu cakkavāḷāni ākāso viya anantāni. Uddhaṃ pana adho ca antāneva. <span class="bld">Anantena buddhañāṇenā</span>ti ettha anantañeyyapaṭivedhasāmatthiyayogatova ñāṇaṃ ‘‘ananta’’nti veditabbaṃ.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano</span>ti nissakke sāmivacanametaṃ, attatoti attho. Guṇehi attano visiṭṭhatarassāti <a name="V1.0050"></a> sambandho, taraggahaṇañcettha anuttaroti padassa atthaniddesavasena kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso, tenāha <span class="bld">sīlaguṇenāpi asamo</span>tiādi. Tattha asamehi sammāsambuddhehi samo <span class="bld">asamasamo</span>. Natthi paṭimā etassāti <span class="bld">appaṭimo</span>. Esa nayo sesesupi. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo. Yugaggāhavasena ṭhito paṭimo puggaloti veditabbo. <span class="bld">Attanā</span>ti attato. <span class="bld">Purisadamme</span>tiādīsu damitabbā dammā, ‘‘dammapurisā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘purisadammā’’ti vuttaṃ, purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhavasena itthīnampi dametabbato. <span class="bld">Nibbisā katā</span> dosavisassa vinodanena. <span class="bld">Atthapada</span>nti atthābhibyañjanakaṃ padaṃ, vākyanti attho. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti, tenāha <span class="bld">bhagavā hī</span>tiādi. <span class="bld">Aṭṭha disā</span>ti aṭṭha samāpattiyo. <span class="bld">Asajjamānā</span>ti vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā.</p>
  178. <p class="bodytext">Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti <span class="bld">diṭṭhadhammiko,</span> idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato samāgantabbato samparāyo<a name="M1.0057"></a>, paraloko, tattha niyuttoti <span class="bld">samparāyiko,</span> paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Saha atthena vattatīti <span class="bld">sattho,</span> bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. So assa atthīti satthā, <span class="bld">satthavāho</span>ti niruttinayena. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā, bhagavā satthavāho’’ti. Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ <span class="bld">yathā satthavāho</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">satthe</span>ti satthike jane. Kaṃ udakaṃ tārenti etthāti <span class="bld">kantāro,</span> nirudako araññappadeso. Corādīhi adhiṭṭhitaaraññappadesāpi duggamanaṭṭhena taṃsadisatāya kantārātveva niruḷhāti sāmaññato ‘‘kantāraṃ tāretī’’ti vatvā taṃ vivaranto <span class="bld">corakantāra</span>ntiādimāha.</p>
  179. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavato</span>ti nissakke sāmivacanaṃ, bhagavantato dhammassavanenāti attho. Yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. <span class="bld">Sare nimittaṃ aggahesī</span>ti pubbabuddhuppādesu saddhammassavanaparicayena ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare ākāraṃ gaṇhi. Pubbābhiyogavaseneva hi īdisānaṃ tiracchānānaṃ dhammassavanādīsu pasādo uppajjati vagguliādīnaṃ viya. Itarathā sabbatiracchānānampi tathā pasāduppattippasaṅgato. Yadi hi uppajjeyya, bhagavā anantacakkavāḷesu sabbasattānampi ekakkhaṇe sappāṭihāriyadhammaṃ sāvetuṃ sakkotīti sabbasattānampi ito pubbeva vimuttippasaṅgo siyā. Ye pana devamanussanāgasupaṇṇādayo pakatiyāva kammassakataññāṇādiyuttā honti, teyeva pubbe anupanissayāpi <a name="V1.0051"></a> bhagavato saddhammassavanādinā paṭhamaṃ vivaṭṭūpanissayaṃ pasādaṃ uppādetuṃ sakkonti, na itareti gahetabbaṃ. <span class="bld">Are ahampi nāmā</span>ti ettha ‘‘kutohaṃ idha nibbattoti oloketvā maṇḍūkabhāvatoti ñatvā’’ti idaṃ ettakampi are ahampi nāmāti vimhayavacaneneva sijjhatīti avuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Jala</span>nti jalanto vijjotamāno. <span class="bld">Maṇḍūkoha</span>nti gāthāya <span class="bld">udake</span>ti sañjātaṭṭhānadassanaṃ, tena thalamaṇḍūkatā nivattanaṃ kataṃ hoti. Udake jātānampi kacchapādīnaṃ thalagocaratāpi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘vārigocaro’’ti vuttaṃ, udakasañcārīti attho.</p>
  180. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimokkhantikañāṇavasenā</span>ti ettha sabbaso kilesehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo, tassa anto, aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ vimokkhantikaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Idāni sammāsambuddhapadato buddhapadassa <a name="M1.0058"></a> visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">yasmā vā</span>tiādi vuttaṃ. Sammāsambuddhapadena hi satthu paṭivedhañāṇānubhāvo vutto, iminā pana buddhapadena desanāñāṇānubhāvopi, tenāha <span class="bld">aññepi satte bodhesī</span>tiādi.</p>
  181. <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacana</span>nti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuccamānavacanamidaṃ <span class="bld">bhagavā</span>ti. <span class="bld">Seṭṭha</span>nti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho, so seṭṭhoti attho. <span class="bld">Uttama</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Garugāravayutto</span>ti ettha garubhāvo gāravaṃ, garuguṇayogato garukaraṇaṃ vā gāravaṃ, tena sāvakādīnaṃ asādhāraṇatāya garubhūtena mahantena gāravena yuttoti garugāravayutto. Atha vā garu ca sabbalokassa sikkhakattā teneva gāravayutto cātipi yojetabbaṃ.</p>
  182. <p class="bodytext">Avatthāya viditaṃ <span class="bld">āvatthikaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">liṅgikaṃ</span>. Nimittato āgataṃ <span class="bld">nemittikaṃ</span>. Adhicca yaṃkiñci nimittaṃ adhivacanavasena anapekkhitvā pavattaṃ <span class="bld">adhiccasamuppannaṃ,</span> tenāha ‘‘vacanatthamanapekkhitvā’’ti. Yadicchāya āgataṃ yādicchakaṃ. Ettha ca bāhiraṃ daṇḍādi <span class="bld">liṅgaṃ,</span> abbhantaraṃ tevijjādi <span class="bld">nimittaṃ</span>. Pacurajanavisayaṃ vā dissamānaṃ <span class="bld">liṅgaṃ,</span> tabbiparītaṃ <span class="bld">nimitta</span>nti veditabbaṃ. <span class="bld">Sacchikāpaññattī</span>ti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā <span class="bld">sacchikāpaññattī</span>ti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te guṇā satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ, vohāramattenāti adhippāyo. <span class="bld">Yaṃguṇanemittika</span>nti yehi guṇehi nimittabhūtehi <span class="bld">etaṃ nāmaṃ</span> nemittikañca jātaṃ. <span class="bld">Vadantī</span>ti dhammasenāpatissa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya.</p>
  183. <p class="bodytext">Issariyādibhedo <a name="V1.0052"></a> bhago assa atthīti <span class="bld">bhagī</span>. Maggaphalādiariyaguṇaṃ araññādivivekaṭṭhānañca bhaji sevi sīlenāti <span class="bld">bhajī</span>. Cīvarādipaccayānaṃ attharasādīnañca sīlādiguṇānañca <span class="bld">bhāgī,</span> dāyādoti attho. Vibhaji uddesaniddesādippakārehi dhammaratanaṃ pavibhajīti <span class="bld">vibhattavā</span>. Rāgādipāpadhammaṃ <span class="bld">bhaggaṃ akāsīti bhagavā</span>ti vuccatīti sabbattha sambandho. Garupi loke bhagavāti vuccatīti āha ‘‘garū’’ti, yasmā garu, tasmāpi bhagavāti attho. Pāramitāsaṅkhātaṃ <a name="M1.0059"></a> bhagyamassa atthīti <span class="bld">bhagyavā. Bahūhi ñāyehī</span>ti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. <span class="bld">Subhāvitattano</span>ti paccatte etaṃ sāmivacanaṃ, tena subhāvitasabhāvoti attho. Bhavānaṃ antaṃ nibbānaṃ gatoti <span class="bld">bhavantago</span>. Tattha tattha bhagavāti saddasiddhi niruttinayeneva veditabbā.</p>
  184. <p class="bodytext">Idāni bhagī bhajīti niddesagāthāya navahi padehi dassitamatthaṃ bhagyavāti gāthāya chahi padehi saṅgahetvā padasiddhiṃ atthayojanānayabhedehi saddhiṃ dassetuṃ <span class="bld">ayaṃ pana aparo nayo</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vaṇṇavipariyayo</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, teneva vaṇṇavikāro vaṇṇalopo dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Saddanayenā</span>ti saddalakkhaṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’</span>ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇañhi pakkhipanaṃ. <span class="bld">Bhagya</span>nti kusalaṃ.</p>
  185. <p class="bodytext">Lobhādayo cattāro dosā ekakavasena gahitā. Ahirikādayo dukavasena. Akkocchimantiādinā (dha. pa. 3-4) punappunaṃ kujjhanavasena cittapariyonandhano kodhova <span class="bld">upanāho</span>. Paresaṃ pubbakāritālakkhaṇassa guṇassa nipuñchano <span class="bld">makkho</span> nāma. Bahussutādīhi saddhiṃ yugaggāho attano samakaraṇaṃ <span class="bld">palāso</span>. Attano vijjamānadosapaṭicchādanā <span class="bld">māyā</span>. Avijjamānaguṇappakāsanaṃ <span class="bld">sāṭheyyaṃ</span>. Garūsupi thaddhatā anonatatā <span class="bld">thambho</span>. Taduttarikaraṇalakkhaṇo <span class="bld">sārambho</span>. Jātiādiṃ nissāya unnatilakkhaṇo <span class="bld">māno</span>. Abbhunnatilakkhaṇo <span class="bld">atimāno</span>. Jātiādiṃ nissāya majjanākārappatto mānova <span class="bld">mado</span> nāma. So sattavīsatividho. Kāmaguṇesu cittassa vossaggo <span class="bld">pamādo</span>. Kāyaduccaritādīni <span class="bld">tividhaduccaritāni</span>. Taṇhādiṭṭhiduccaritavasena <span class="bld">tividhasaṃkilesā</span>. Rāgadosamohāva <span class="bld">malāni</span>. Teyeva kāyaduccaritādayo ca <span class="bld">tividhavisamāni</span>. Kāmabyāpādavihiṃsāsaññā <span class="bld">tividhasaññā</span> nāma. Teyeva <span class="bld">vitakkā</span>. Taṇhādiṭṭhimānā <span class="bld">papañcā</span>. Subhasukhaniccaattavipariyesā <span class="bld">catubbidhavipariyesā</span>. Chandādayo <span class="bld">agati</span>. Cīvarādīsu paccayesu lobhā <span class="bld">cattāro taṇhupādā</span>. Buddhadhammasaṅghasikkhāsu kaṅkhā, sabrahmacārīsu kopo ca <a name="M1.0060"></a> <span class="bld">pañca cetokhīlā</span>. Kāme kāye rūpe ca avītarāgatā, yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyogo, aññataraṃ <a name="V1.0053"></a> devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyacaraṇañca <span class="bld">pañca cetovinibandhā</span>. Rūpābhinandanādayo <span class="bld">pañca abhinandanā</span>. Kodhamakkhaissāsāṭheyyapāpicchatāsandiṭṭhiparāmāsā <span class="bld">cha vivādamūlāni</span>. Rūpataṇhādayo <span class="bld">cha taṇhākāyā</span>. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭhamaggaṅgapaṭipakkhā <span class="bld">micchattā</span>. Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, taṃ paṭicca chandarāgo, taṃ paṭicca ajjhosānaṃ, taṃ paṭicca pariggaho, taṃ paṭicca macchariyaṃ, taṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādianekākusalarāsīti <span class="bld">nava taṇhāmūlakā</span> dhammā. Pāṇātipātādayo <span class="bld">dasa akusalakammapathā</span>. Cattāro sassatavādā tathā ekaccasassatavādā antānantikā amarāvikkhepikā dve adhiccasamuppannikā soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā satta ucchedavādā pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti etāni <span class="bld">dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni</span>. Rūpataṇhādichataṇhā eva paccekaṃ kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhāvasena aṭṭhārasa honti, tā ajjhattabahiddharūpādīsu pavattivasena chattiṃsa, puna kālattayavasena <span class="bld">aṭṭhasatataṇhāvicaritāni</span> honti. <span class="bld">Pabheda</span>-saddaṃ paccekaṃ sambandhitvā lobhappabhedotiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Sabbadarathapariḷāhakilesasatasahassānī</span>ti sabbāni sattānaṃ darathasaṅkhātapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni, ārammaṇādivibhāgato pavattiākāravibhāgato ca nesaṃ evaṃ pabhedo veditabbo. Pañca māre abhañjīti sambandho. <span class="bld">Parissayāna</span>nti upaddavānaṃ.</p>
  186. <p class="bodytext">Evaṃ bhagyavā bhaggavāti dvinnaṃ padānaṃ atthaṃ vibhajitvā idāni tehi dvīhi gahitamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">bhagyavantatāya cassā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">satapuññajalakkhaṇadharassā</span>ti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇadharassa bhagavato. <span class="bld">Sakacitte issariyaṃ</span> nāma paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivasappavattiyā ceva cetosamādhivasena ca attano cittassa vasībhāvāpādanameva. <span class="bld">Aṇimā laghimādika</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ <span class="bld">aṇimā</span>. Ākāse padasā <a name="M1.0061"></a> gamanādiarahabhāvena lahubhāvo <span class="bld">laghimā</span>. Kāyassa mahantatāpādanaṃ <span class="bld">mahimā</span>. Iṭṭhadesassa pāpuṇanaṃ <span class="bld">patti</span>. Adhiṭṭhānādivasena icchitatthanipphādanaṃ <span class="bld">pākammaṃ</span>. Sayaṃvasitā issarabhāvo <span class="bld">īsitā</span>. Iddhividhe vasībhāvo <span class="bld">vasitā</span>. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti <span class="bld">yatthakāmāvasāyitā,</span> ‘‘kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. <span class="bld">Sabbaṅgapaccaṅgasirī</span>ti sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. <span class="bld">Atthī</span>ti anuvattati. Lahusādhanaṃ taṃ taṃ kālikaṃ icchitaṃ, garusādhanaṃ cirakālikaṃ buddhattādipatthitaṃ<a name="V1.0054"></a>. <span class="bld">Bhagā assa santīti bhagavā</span>ti idaṃ saddasatthanayena siddhaṃ, sesaṃ sabbaṃ niruttinayena siddhanti veditabbaṃ.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhenā</span>tiādīsu pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭhotiādinā attha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha attano sabhāvena pīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ. Tassa yo pīḷanameva attho ‘‘pīḷanaṭṭho’’ti vuccati, so sabhāvo. Yasmā pana taṃsamudayena saṅkhataṃ, tasmā <span class="bld">saṅkhataṭṭho</span> samudayadassanena āvibhūto. Yasmā ca maggo kilesasantāpaharattā susītalo, tasmāssa maggadassanena <span class="bld">santāpaṭṭho</span> āvibhūto tappaṭiyogattā. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanena <span class="bld">vipariṇāmaṭṭho</span> āvibhūtoti. Ekasseva sabhāvadhammassa sakabhāvato itarasaccattayanivattito ca parikappetabbattā cattāro atthā vuttā. Samudayassa pana rāsikaraṇato <span class="bld">āyūhanaṭṭho</span> sabhāvo, tasseva dukkhadassanena <span class="bld">nidānaṭṭho</span> āvibhūto. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena <span class="bld">saṃyogaṭṭho</span>. Niyyānabhūtassa maggassa dassanena <span class="bld">palibodhaṭṭho</span> āvibhūto.</p>
  188. <p class="bodytext">Nirodhassa pana <span class="bld">nissaraṇaṭṭho</span> sabhāvo, tasseva samudayadassanena <span class="bld">vivekaṭṭho</span> āvibhūto. Saṅkhatassa maggassa dassanena <span class="bld">asaṅkhataṭṭho,</span> visayabhūtassa maraṇadhammassa vā dukkhassa dassanena <span class="bld">amataṭṭho</span>. Maggassa pana <span class="bld">niyyānaṭṭho</span> sabhāvo, tasseva samudayadassanena dukkhassevāyaṃ hetu, nibbānappattiyā pana ayameva hetūti <span class="bld">hetvaṭṭho,</span> atisukhumanirodhadassanena idhameva dassananti <span class="bld">dassanaṭṭho,</span> adhikapaṇassa dukkhassa dassanena <span class="bld">adhipateyyaṭṭho</span> āvibhūto. Ete eva ca pīḷanādayo soḷasa ākārāti vuccanti.</p>
  189. <p class="bodytext">Kāmehi <a name="M1.0062"></a> vivekaṭṭhakāyatā <span class="bld">kāyaviveko</span>. Nīvaraṇādīhi vivittā aṭṭha samāpattiyo <span class="bld">cittaviveko</span>. Upadhīyanti ettha yathāsakaṃ phalānīti upadhayo, pañcakāmaguṇasaṅkhātakāmakhandhakilesaabhisaṅkhārā, tehi catūhi vivittaṃ nibbānaṃ <span class="bld">upadhiviveko</span> nāma.</p>
  190. <p class="bodytext">Anattānupassanāya paṭiladdho dukkhāniccānupassanāhi ca paṭiladdho ariyamaggo āgamanavasena yathākkamaṃ <span class="bld">suññataappaṇihitaanimittavimokkha</span>saññaṃ paṭilabhati, kilesehi vimuttattā hi esa vimokkhoti.</p>
  191. <p class="bodytext">Yathā loke ekekapadato ekekamakkharaṃ gahetvā ‘‘mekhalā’’ti vuttaṃ, evamidhāpīti attho. <span class="bld">Mehanassā</span>ti guyhappadesassa. <span class="bld">Khassā</span>ti okāsassa.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Saha</span> <a name="V1.0055"></a> <span class="bld">devehī</span>tiādīsu saha devehi vattatīti <span class="bld">sadevako</span> loko. <span class="bld">Taṃ sadevaka</span>ntiādinā yojanā veditabbā. <span class="bld">Sadevakavacanenā</span>ti sadevaka-sadde visesanabhāvena ṭhitadevavacanena. Tassāpi sadevakapade antobhūtattā avayave samudāyopacāravasena vohāro kato. Itarathā tena devavisiṭṭhalokasseva gahaṇato pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ na siyā, evaṃ uparipi. <span class="bld">Samārakavacanena</span> mārasaddena tena sahacaritā sabbe vasavattidevā ca gahitāti āha ‘‘chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇa’’nti. Brahmakāyikā nāma paṭhamajjhānabhūmikā. Te ādi yesaṃ āruppapariyantānaṃ brahmānaṃ tesaṃ brahmānaṃ gahaṇaṃ <span class="bld">brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ</span>. Loka-saddassa okāsalokādīnampi sādhāraṇattā sattalokāveṇikameva pajāgahaṇaṃ katanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti. Sadevakādivacanena upapattidevānaṃ, sassamaṇavacanena visuddhidevānañca gahitattā āha ‘‘sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇa’’nti. Tattha <span class="bld">sammutidevā</span> rājāno, <span class="bld">avasesamanussā</span> sammutidevasamaṇabrāhmaṇehi avasiṭṭhā. Sattalokāveṇikassa pajāsaddassa visuṃ gahitattā sadevakaṃ lokanti ettha lokasaddaggahaṇaṃ okāsalokameva niyametīti āha ‘‘tīhi padehi okāsaloko’’ti. Idañca sadevakādipadattayavacanīyassa padhānatthassa vasena vuttaṃ. Okāsalokavisesanassa panettha devamārādisattalokassāpi gahaṇaṃ veditabbaṃ <a name="M1.0063"></a> sāmatthiyato gamyamānattā saputto āgatotiādīsu puttādīnaṃ viya. Imasmiñca naye sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ okāsalokaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ sadevamanussaṃ pajañcāti <span class="bld">ca</span>-kāraṃ ānetvā yojetabbaṃ, okāsasattalokānaṃ gahaṇena cettha tadubhayasammutinimittabhūto saṅkhāralokopi tadavinābhāvato gahito evāti daṭṭhabbo. Apare pana ‘‘sadevakantiādīhi pañcahi padehi sattalokova attano avayavabhūtadevādivisesanehi visesetvā gahito, taggahaṇena tadādhāro okāsaloko, tadubhayapaññattivisayo saṅkhāraloko ca gahitā eva hontī’’ti vadanti. Tesañca pajanti idaṃ lokasaddassa visesanaṃ katvā sadevakaṃ pajaṃ lokaṃ…pe… sadevamanussaṃ pajaṃ lokanti yojetabbaṃ.</p>
  193. <p class="bodytext">Arūpāvacaraloko gahito pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi gahitattā. Māraggahaṇena tappadhānā taṃsadisā ca upapattidevā saṅgayhantīti āha ‘‘chakāmāvacaradevaloko’’ti. Khattiyaparisā brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu cātumahārājikādīnaṃ catunnaṃ parisānaṃ sadevakādipadehi saṅgahitattā idha sassamaṇabrāhmaṇinti iminā samaṇaparisā brāhmaṇaparisā ca, sadevamanussanti iminā khattiyaparisā gahapatiparisā ca vuttāti āha ‘‘catuparisavasenā’’ti. Tassa manussaloko gahitoti <a name="V1.0056"></a> iminā sambandho. Tattha <span class="bld">manussaloko</span>ti manussasamūho, tenāha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti.</p>
  194. <p class="bodytext">Vikappantaraṃ dassento āha ‘‘sammutidevehi vā saha manussaloko’’ti. Devapadena sammutidevā, samaṇabrāhmaṇamanussapadehi sesamanussā ca gahitāti evaṃ vikappadvayepi manussaṃ pajaṃ manussiṃ pajanti pajā-saddaṃ manussa-saddena visesetvā taṃ puna saha devehi vattatīti sadevā, pajā. Sadevā ca sā manussā cāti sadevamanussā, taṃ sadevamanussaṃ pajaṃ. Puna kiṃ bhūtaṃ sassamaṇabrāhmaṇinti evaṃ yathā pajāsaddena manussānaññeva gahaṇaṃ siyā, tathā nibbacanaṃ kātabbaṃ, itarathā manussānaññeva gahaṇaṃ na sampajjati sabbamanussānaṃ visesanabhāvena gahitattā aññapadatthabhūtassa kassaci manussassa abhāvā. Idāni pajanti iminā <a name="M1.0064"></a> avasesanāgādisattepi saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti. Etthāpi catuparisavasena avasesasabbasattaloko sammutidevamanussehi vā saha avasesasabbasattalokoti yojetabbaṃ.</p>
  195. <p class="bodytext">Ettāvatā bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni ekekapadena abhāgaso sabbalokānaṃ gahaṇapakkhepi tassa tassa visesanassa sapphalataṃ dassetuṃ <span class="bld">api cetthā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ukkaṭṭhaparicchedato</span>ti ukkaṭṭhānaṃ devagatipariyāpannānaṃ paricchinnavasena jānanavasena kittisaddo sayaṃ attano avayavabhūtena sadevakavacanena taṃ suṇantānaṃ sāvento abbhuggatoti yojanā. <span class="bld">Anusandhikkamo</span>ti atthānañceva padānañca anusandhānakkamo, jānanakkamoti attho.</p>
  196. <p class="bodytext">Abhiññāti ya-kāralopena niddesoti āha ‘‘abhiññāyā’’ti. <span class="bld">Samantabhadrakattā</span>ti sabbabhāgehi sundarattā. <span class="bld">Sāsanadhammo</span>ti paṭipattipaṭivedhasāsanassa pakāsako pariyattidhammo. <span class="bld">Buddhasubodhitatāyā</span>ti idaṃ tikaṃ dhammassa hetusarūpaphalavasena vuttaṃ, tathā nāthapabhavattikampi. Majjhe tikadvayaṃ phalavaseneva vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Kiccasuddhiyā</span>ti dhammaṃ sutvā yathāsutavasena paṭipajjantānaṃ suppaṭipattisaṅkhātakiccasuddhiyā.</p>
  197. <p class="bodytext">Idāni ādikalyāṇādippakārameva dhammaṃ desento bhagavā sotūnaṃ yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, tappakāsakassa brahmacariyapadassa <span class="bld">sāttha</span>ntiādīni padāni visesanabhāvena vuttāni, na dhammapadassāti dassanamukhena nānappakārato atthaṃ vivaritukāmo <span class="bld">sātthaṃ sabyañjananti evamādīsu panā</span>tiādimāha. Tattha tisso sikkhā sakalo ca tantidhammo <span class="bld">sāsanabrahmacariyaṃ</span> <a name="V1.0057"></a> nāma. Bhagavā hi dhammaṃ desento sīlādike viya tappakāsakaṃ tantidhammampi pakāseti eva saddatthasamudāyattā pariyattidhammassa. <span class="bld">Yathānurūpa</span>nti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahitañhi sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca atthasampattiyā sampannatthatāya, uparūpari adhigantabbavisesasaṅkhātaatthasampattiyā ca saha atthena payojanena vattatīti sātthameva, na tu sabyañjanaṃ, tantidhammasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ yathāvuttena atthena sātthaṃ sabyañjanañca. Kirātādimilakkhavacanānampi sātthasabyañjanatte samānepi visiṭṭhatthabyañjanayogaṃ sandhāya sahattho <a name="M1.0065"></a> devadatto savittotiādi viya ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti vuttanti āha ‘‘atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjana’’nti. Tattha yaṃ atthaṃ sutvā tathā paṭipajjantā sabbadukkhakkhayaṃ pāpuṇanti, tassa tādisasampatti <span class="bld">atthasampatti</span> nāma, sampannatthatāti attho. <span class="bld">Byañjanasampatti</span> nāma sithiladhanitādibyañjanaparipuṇṇāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā gambhīrampi atthaṃ uttānaṃ katvā dassanasamatthatā sampannabyañjanatāti attho.</p>
  198. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">nettippakaraṇanayenā</span>pi (netti 4 dvādasapada) atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">saṅkāsanā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsīyati dīpīyatīti <span class="bld">saṅkāsana</span>nti kammasādhanavasena attho daṭṭhabbo, evaṃ sesesupi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ <span class="bld">pakāsanaṃ</span>. Ubhayampetaṃ uddesatthavacanasaṅkhātassa vitthāravacanaṃ. Sakiṃ vuttassa puna vacanañca <span class="bld">vivaraṇavibhajanāni</span>. Ubhayampetaṃ niddesatthavacanaṃ. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ <span class="bld">uttānīkaraṇapaññattiyo</span>. Ubhayampetaṃ paṭiniddesatthavacanasaṅkhātassa vitthāravacanaṃ. <span class="bld">Atthapadasamāyogato</span>ti yathāvuttāni eva cha padāni pariyattiyā atthavibhāgattā atthapadāni, tehi sahitatāya atthakoṭṭhāsayuttattāti attho. Apariyosite pade ādimajjhagatavaṇṇo <span class="bld">akkharaṃ,</span> ekakkharaṃ, padaṃ vā akkharaṃ. Vibhattiyantaṃ <span class="bld">padaṃ</span>. Padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti <span class="bld">byañjanaṃ,</span> vākyaṃ. Kathitassevatthassa anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ <span class="bld">ākāro</span> nāma. Ākārābhihitassa nibbacanaṃ <span class="bld">nirutti</span>. Nibbacanatthavitthāro <span class="bld">niddeso</span>. Atha vā ‘‘akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapetī’’ti vacanato saṅkāsanapakāsanasaṅkhaātauddesatthavācakāni vacanāni akkharapadāni nāma. Vivaraṇavibhajanasaṅkhātaniddesatthavācakāni vacanāni byañjanākārā nāma. Uttānīkaraṇapaññattisaṅkhātapaṭiniddesatthavācakāni vacanāni niruttiniddesā nāma, tesaṃ sampattiyā sabyañjananti attho.</p>
  199. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthagambhīratā</span>tiādīsu <span class="bld">attho</span> nāma tantiattho, hetuphalaṃ vā. <span class="bld">Dhammo</span> nāma tanti, hetu vā. <span class="bld">Desanā</span> nāma yathādhammaṃ dhammābhilāpo. <span class="bld">Paṭivedho</span> nāma yathāvuttaatthādīnaṃ aviparītāvabodho. Te <a name="V1.0058"></a> panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā <span class="bld">gambhīrā</span>. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā <a name="M1.0066"></a> atthasabhāgattā ca vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti. Dhammadesanānaṃ atthasannissitattepi sayaṃ byañjanarūpattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti. Yathāvuttaatthādīsu pabhedagatāni ñāṇāni <span class="bld">atthapaṭisambhidā</span>dayo. Tattha <span class="bld">niruttī</span>ti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ, nibbacananti attho. Tīsu paṭisambhidāsu ñāṇaṃ <span class="bld">paṭibhānapaṭisambhidā</span>. Lokiyā saddheyyavacanamukheneva atthesu pasīdanti, na atthamukhenāti āha <span class="bld">saddheyyato</span>tiādi. <span class="bld">Kevala</span>saddo sakalādhivacananti āha ‘‘sakalaparipuṇṇabhāvenā’’ti. <span class="bld">Brahmacariya</span>-saddo idha sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ dīpetīti āha <span class="bld">sikkhattayapariggahitattā</span>tiādi.</p>
  200. <p class="bodytext">Yathāvuttamevatthaṃ aparenāpi pariyāyena dassetuṃ <span class="bld">api cā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sanidāna</span>nti desakālādidīpakena nidānavacanena sanidānaṃ. <span class="bld">Sauppattika</span>nti aṭṭhuppattiādiyuttiyuttaṃ. Tatrāyaṃ pāḷiyojanākkamo – ‘‘verañjo brāhmaṇo samaṇo khalu bho…pe… viharatī’’ti ca, ‘‘taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ ‘itipi so…pe… pavedetī’ti evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato’’ti ca, ‘‘so dhammaṃ deseti…pe… pariyosānakalyāṇaṃ, desento ca sātthasabyañjanādiguṇasaṃyuttaṃ brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti ca, ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti ca assosi, sutvā ca atha kho verañjo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkamīti.</p>
  201. <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ pana kiñcāpi ‘‘dassanamattampi sādhu hotīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā atha kho verañjo…pe… upasaṅkamī’’ti evaṃ sādhu kho panātiādipāṭhassa brāhmaṇassa parivitakkanabhāvena vuttattā brahmacariyaṃ pakāsetīti padānantarameva assosīti padaṃ sambandhitabbaṃ viya paññāyati, tathāpi ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ yathāvuttanidassanatthena iti-saddena paricchinditvā vuttattā pana aññattha iti-saddassa adassanato ca atha kho verañjotiādinā kattabbantaradassanamukhena pāḷiyā pakārantare pavattito ca yathāvuttavaseneva ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti vacanānantarameva assosīti padaṃ ānetvā sambandhanaṃ yuttaṃ. Aṭṭhakathācariyena hi brāhmaṇassa attanā sutavaseneva ajjhāsayo uppajjatīti <a name="M1.0067"></a> upasaṅkamanahetudassanamukhena <span class="bld">dassanamattampi sādhu hotīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā</span>tiādi vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  202. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Sītodakaṃ</span> <a name="V1.0059"></a> <span class="bld">viya uṇhodakenā</span>ti idaṃ ukkamena mukhāruḷhavasena vuttaṃ, anupasantasabhāvatāya brāhmaṇasseva uṇhodakaṃ viya sītodakenāti attho gahetabbo, ñāṇatejayuttatāya vā bhagavā uṇhodakopamoti katvā tabbirahitaṃ brāhmaṇaṃ sītodakaṃ viya katvā tathā vuttanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Ekībhāva</span>nti sammodanakiriyāya ekarūpataṃ. <span class="bld">Yāyā</span>tiādīsu yāya kathāya sammodi brāhmaṇo, taṃ sammodanīyaṃ kathanti yojanā. Tattha <span class="bld">khamanīya</span>nti dukkhabahulaṃ idaṃ sarīraṃ, kacci khamituṃ sakkuṇeyyaṃ. <span class="bld">Yāpanīya</span>nti cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Rogābhāvena <span class="bld">appābādhaṃ</span>. Dukkhajīvitābhāvena <span class="bld">appātaṅkaṃ</span>. Taṃtaṃkiccakaraṇatthāya lahuṃ akicchena uṭṭhātuṃ yoggatāya <span class="bld">lahuṭṭhānaṃ. Bala</span>nti sarīrassa sabbakiccakkhamaṃ balaṃ kacci atthīti pucchati. <span class="bld">Phāsuvihāro</span>ti sukhavihāro. Saraṇīyameva dīghaṃ katvā ‘‘sāraṇīya’’nti vuttanti āha ‘‘saritabbabhāvato ca sāraṇīya’’nti. <span class="bld">Pariyāyehī</span>ti kāraṇehi.</p>
  203. <p class="bodytext">Bhāvoti kiriyā, tasmiṃ vattamāno napuṃsaka-saddo <span class="bld">bhāvanapuṃsakaniddeso</span> nāma, kiriyāvisesanasaddoti attho. Ekamante ekasmiṃ ante yuttappadeseti attho. <span class="bld">Khaṇḍiccādibhāva</span>nti khaṇḍitadantapalitakesādibhāvaṃ. <span class="bld">Rājaparivaṭṭe</span>ti rājūnaṃ parivattanaṃ, paṭipāṭiyoti attho. Purātanuccakulappasutatāya jiṇṇatā, na vayasāti āha ‘‘cirakālappavattakulanvaye’’ti. Vibhavānaṃ mahantattaṃ lāti gaṇhātīti mahallakoti āha ‘‘vibhavamahattatāya samannāgate’’ti. <span class="bld">Vibhāvane nāma atthe</span>ti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti abhivādetabbanti na sallakkheti, evaṃ asallakkhaṇapakatikoti vuttaṃ hoti. Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti etthāpi niccapakatikaṃ aniccapakatikaṃ vāti attho. <span class="bld">Aniccaṃ vā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo avadhāraṇattho.</p>
  204. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampatijāto</span>ti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti attho. <span class="bld">Sattapadavītihārena gantvā…pe… olokesī</span>ti ettha dvāraṃ pidhāya nikkhantotiādīsu viya gamanato pure katampi olokanaṃ pacchā kataṃ <a name="M1.0068"></a> viya vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Olokesi</span>nti ca lokavivaraṇapāṭihāriye jāte maṃsacakkhunā volokesīti attho. <span class="bld">Seṭṭho</span>ti pasatthataro. <span class="bld">Patimānesī</span>ti pūjesi. <span class="bld">Āsabhi</span>nti uttamaṃ.</p>
  205. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Taṃ vacana</span>nti nāhaṃ taṃ brāhmaṇātiādivacanaṃ. <span class="bld">Aññāya saṇṭhaheyyā</span>ti arahatte patiṭṭhaheyya. <span class="bld">Jātivasenā</span>ti khattiyādijātivasena. <span class="bld">Upapattivasenā</span>ti devesu upapattivasena. <span class="bld">Āviñchantī</span>ti <a name="V1.0060"></a> ākaḍḍhanti. Yassa abhivādādikaraṇasaṅkhātassa sāmaggirasassa bhagavati abhāvaṃ maññamāno brāhmaṇo ‘‘arasarūpo’’ti āha, tabbidhurassa rūpataṇhādikasseva sāmaggirasassa abhāvena bhagavā ‘‘arasarūpo’’ti dassetuṃ sāmaggirasasaddassa rūparasādīsu vattanappakāraṃ dassento āha <span class="bld">vatthārammaṇādī</span>tiādi.</p>
  206. <p class="bodytext"><span class="bld">Tālāvatthukatā</span>ti ucchinnamūlānaṃ tālānaṃ vatthu viya nesaṃ rūparasādīnaṃ vatthu cittasantānaṃ katanti imasmiṃ atthe majjhepadalopaṃ dīghañca katvā niddesoti āha <span class="bld">tālavatthu viyā</span>tiādi. Tālavatthu viya yesaṃ vatthu kataṃ te tālāvatthukatāti visesanassa paranipāto daṭṭhabbo, katatālavatthukāti attho. Matthakacchinnatāloyeva pattaphalādīnaṃ akāraṇatāya avatthūti tālāvatthu, taṃ viya yesaṃ vatthu kataṃ te rūparasādayo tālāvatthukatā, ayaṃ aññapadatthavasena atthaggāho heṭṭhā vuttanayena sugamoti visesamatthaṃ dassento āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Evañca matthakasadisesu rūparasādīsu rāgesu chinnesupi tabbatthubhūtassa tālāvatthusadisassa cittasantānassa yāva parinibbānaṭṭhānaṃ upapannameva hoti. Yathārutato pana visesanasamāsavasena atthe gayhamāne rūparasādīnaṃ tālāvatthusadisatāya ṭhānaṃ āpajjati. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.3) etaṃ dosaṃ pariharituṃ rūparasādīnaṃ kusalākusalattaṃ vuttaṃ, taṃ te tathāgatassa pahīnātiādipāḷiyā, kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasātiādiaṭṭhakathāya ca na sameti, khīṇāsavānampi yāva parinibbānā kusalākusalānaṃ phaluppattito tesaṃ matthakacchinnatālasadisatāpi na yuttāti gahetabbaṃ. Atha vā matthakacchinnatālassa ṭhitaṃ aṭṭhitañca amanasikatvā puna anuppattidhammatāsadisamattaṃ upametvā tālāvatthu viya katāti visesanasamāsavasena <a name="M1.0069"></a> atthaggahaṇepi na koci doso. <span class="bld">Anu</span>-saddo pacchāti atthe vattatīti āha <span class="bld">pacchābhāvo na hotī</span>tiādi. <span class="bld">Anu abhāvaṃ gatā</span>ti pacchā anuppattidhammatāvasena abhāvaṃ gatā. <span class="bld">Anacchariyā</span>ti anu anu uparūpari vimhayakatāti attho. <span class="bld">Yañca kho tvaṃ vadesī</span>ti yaṃ vandanādisāmaggīrasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na vijjatīti attho.</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Sandhāya bhāsitamattha</span>nti yaṃ atthaṃ sandhāya brāhmaṇo nibbhogo bhavaṃ gotamotiādimāha, bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāya bhāsitamatthaṃ.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Kulasamudācārakamma</span>nti <a name="V1.0061"></a> kulācārakammaṃ. Kāyato kāyadvārato pavattaṃ duccaritaṃ <span class="bld">kāyaduccaritaṃ. Anekavihitā</span>ti anekappakārā.</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Pañcakāmaguṇikarāgassā</span>ti rūpādīsu pañcasu kāmakoṭṭhāsesu ativiya saṅgavasena niyuttassa kāmarāgassa, etena anāgāmīnaṃ vatthābharaṇādīsu saṅganikantivasena uppajjanakāmarāgassa kāmarāgatābhāvaṃ dasseti tassa rūparāgādīsu saṅgahato. <span class="bld">Avasesāna</span>nti ettha sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ paṭhamena maggena, sesānaṃ catūhipi ucchedaṃ vadati, tenāha ‘‘yathānurūpa’’nti.</p>
  210. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Jigucchati maññe</span>ti jigucchati viya, ‘‘jigucchatī’’ti vā sallakkhemi. <span class="bld">Akosallasambhūtaṭṭhenā</span>ti aññāṇasambhūtaṭṭhena.</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para8-10"></a><span class="paranum">8-10</span>. <span class="bld">Tatrā</span>ti yathāvuttesu dvīsu atthavikappesu. Paṭisandhipariyāyopi idha gabbhasaddoti āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāyā’’ti. <span class="bld">Apunabbhavabhūtā</span>ti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Dhammadhātu</span>nti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi dhamme yāthāvato dhāreti upadhāretīti ‘‘dhammadhātū’’ti vuccati. <span class="bld">Desanāvilāsappatto</span>ti abhirucivasena parivattetvā desetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto. <span class="bld">Karuṇāvipphāra</span>nti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādiguṇalakkhaṇameva upamāya vibhāvento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Tatoyeva <a name="M1.0070"></a> akujjhanasabhāvato <span class="bld">akuppadhammatā. Jātiyā anugata</span>nti jātiyā anubaddhaṃ. <span class="bld">Jarāya anusaṭa</span>nti jarāya paliveṭhitaṃ. <span class="bld">Vaṭṭakhāṇubhūta</span>nti vaṭṭato uddharituṃ asakkuṇeyyatāya vaṭṭe niccalabhāvena ṭhitaṃ khāṇu viya bhūtaṃ. Jātānaṃ maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayanti āha <span class="bld">ajja maritvā</span>tiādi. <span class="bld">Appaṭisamaṃ purejātabhāva</span>nti asadisaṃ ariyāya jātiyā paṭhamajātabhāvaṃ, sabbajeṭṭhabhāvanti attho.</p>
  213. <p class="bodytext">‘‘Apī’’ti avatvā ‘‘pī’’ti vadanto <span class="bld">pi</span>-saddo visuṃ atthi nipātoti dasseti. <span class="bld">Sammā adhisayitānī</span>ti pādādīhi upaghātaṃ akarontiyā sammadeva upari sayitāni, akammakassāpi sayatidhātuno adhipubbatāya sakammakatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Nakhasikhā</span>ti nakhaggāni. Sakuṇānaṃ <a name="V1.0062"></a> pakkhā hatthapādaṭṭhāniyāti āha ‘‘saṅkuṭitahatthapādā’’ti. <span class="bld">Etthā</span>ti ālokaṭṭhāne. <span class="bld">Nikkhamantāna</span>nti nikkhamantesu, niddhāraṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Aṇḍakosa</span>nti aṇḍakapālaṃ.</p>
  214. <p class="bodytext">Lokoyeva <span class="bld">lokasannivāso</span>. Abujjhi etthāti rukkho <span class="bld">bodhi,</span> sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tenāti maggopi sabbaññutaññāṇampi bodhi. Bujjhīyatīti nibbānaṃ bodhi. <span class="bld">Antarā ca bodhi</span>nti dutiyamudāharaṇaṃ vināpi rukkha-saddena bodhi-saddassa rukkhappavattidassanatthaṃ. <span class="bld">Varabhūrimedhaso</span>ti mahāpathavī viya patthaṭapaññoti attho. <span class="bld">Tisso vijjā</span>ti arahattamaggo attanā saha vattamānaṃ sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ āsavakkhayañāṇañceva itarā dve mahaggatavijjā ca tabbinibandhakakilesaviddhaṃsanavasena uppādanato ‘‘tisso vijjā’’ti vuccati. <span class="bld">Cha abhiññā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Sāvakapāramīñāṇa</span>nti aggasāvakehi paṭilabhitabbaṃ sabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. <span class="bld">Paccekabodhiñāṇa</span>nti etthāpi eseva nayo.</p>
  215. <p class="bodytext"><span class="bld">Opammasampaṭipādana</span>nti opammatthassa upameyyena samaṃ paṭipādanaṃ. <span class="bld">Atthenā</span>ti upameyyatthena. <span class="bld">Tikkhakharavippasannasūrabhāvo</span>ti iminā saṅkhārupekkhāpattataṃ vipassanāya dasseti. <span class="bld">Pariṇāmakālo</span>ti iminā vuṭṭhānagāminibhāvāpattiṃ. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. <span class="bld">Anupubbādhigatenā</span>ti paṭhamamaggādipaṭipāṭiyā adhigatena. <span class="bld">Caturaṅgasamannāgata</span>nti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu <a name="M1.0071"></a> (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196), sarīre upasussatu maṃsalohita’’nti evaṃ vuttacaturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ.</p>
  216. <p class="bodytext"><span class="bld">Chando kāmo</span>tiādīsu patthanākārena pavatto dubbalo lobho icchanaṭṭhena <span class="bld">chando</span>. Tato balavā rañjanaṭṭhena <span class="bld">rāgo</span>. Tatopi balavataro <span class="bld">chandarāgo</span>. Nimittānubyañjanasaṅkappavasena pavatto <span class="bld">saṅkappo</span>. Tatopi balavasaṅkappavaseneva pavatto <span class="bld">rāgo</span>. Tatopi balavataro <span class="bld">saṅkapparāgo</span>. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākārabhedena avatthābhedena ca vutto.</p>
  217. <p class="subhead">Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā</p>
  218. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathida</span>nti taṃ kathanti attho. <span class="bld">Eta</span>nti pubbapadeyeva avadhāraṇakaraṇaṃ, etaṃ atthajātaṃ vā. <span class="bld">Tannissaraṇato</span>ti tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇattā. <span class="bld">Esā</span>ti eva-kāro. Kāmadhātu nāma kāmabhavo, <span class="bld">nekkhamma</span>nti paṭhamajjhānaṃ. <span class="bld">Esā</span>ti niyamo. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā <a name="V1.0063"></a> <span class="bld">tadaṅgavivekādayo</span>. Kāyacittaupadhivivekā <span class="bld">kāyavivekādayo, tayo eva idha</span> jhānakathāya, samucchedavivekādīnaṃ asambhavā. <span class="bld">Niddese</span>ti mahāniddese. <span class="bld">Tatthevā</span>ti mahāniddese eva. <span class="bld">Vibhaṅge</span>ti jhānavibhaṅge. <span class="bld">Evañhi satī</span>ti ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati.</p>
  219. <p class="bodytext"><span class="bld">Purimenā</span>ti kāyavivekena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ kāyacittavivekadvaye. <span class="bld">Dutiyenā</span>ti cittavivekena. <span class="bld">Etesa</span>nti yathāvuttanayena vatthukāmakilesakāmavivekadvayassa vācakabhūtānaṃ vivicceva kāmehi vivicca akusalehīti imesaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Bālabhāvassa</span> hetupariccāgoti anuvattati. Akusaladhammo hi bālabhāvassa hetu. <span class="bld">Āsayaposana</span>nti āsayassa visodhanaṃ vaḍḍhanañca. Vibhaṅge nīvaraṇāneva vuttānīti sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato’’ti. Tattha upari savitakkantiādinā vuccamānāni jhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatoti attho. Uparijhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvassa dassanatotipi pāṭho. Tattha ‘‘upari vuccamānajhānaṅgānaṃ ujuvipaccanīkavasena paṭipakkhabhāvadassanato’’ti ‘‘nīvaraṇānaṃ tāneva vibhaṅge vuttānī’’tipi atthaṃ vadanti<a name="M1.0072"></a>. <span class="bld">Peṭake</span>ti mahākaccāyanattherena kataṃ nettippakaraṇanayānusāripakaraṇaṃ, taṃ pana piṭakānaṃ vaṇṇanābhūtattā ‘‘peṭaka’’nti vuttaṃ, tasminti attho.</p>
  220. <p class="bodytext">Vitakkanaṃ nāma ārammaṇaparikappananti āha ‘‘ūhana’’nti. Rūpaṃ rūpantiādinā visaye ākoṭentassa visayappavattiāhananaṃ upari āhanananti veditabbaṃ. <span class="bld">Ārammaṇe cittassa ānayanaṃ</span> nāma ārammaṇābhimukhakaraṇaṃ. <span class="bld">Anusañcaraṇa</span>nti anuparibbhamanaṃ, tañca khaṇantarassa tathākārena uppādanameva, na hi paramatthato ekassa sañcaraṇamatthi, evamaññatthāpi īdisesu. <span class="bld">Anumajjana</span>nti parimajjanaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti ārammaṇe. <span class="bld">Sahajātānuyojanaṃ</span> sakiccānuvattitākaraṇena. <span class="bld">Katthacī</span>ti dutiyajjhānavirahitesu savicāracittesu sabbatthāti attho. Vicārena saha uppajjamānopi vitakko ārammaṇe abhiniropanākārena pavattiṃ sandhāya ‘‘paṭhamābhinipāto’’ti vutto. <span class="bld">Vipphāravā</span>ti avūpasantasabhāvatāya vegavā, tenevesa dutiyajjhāne pahānaṅgaṃ jātaṃ. <span class="bld">Paṭhamadutiyajjhānesū</span>ti pañcakanayaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṅgavinimuttassa jhānassa abhāvaṃ dassento <span class="bld">rukkho viyā</span>tiādimāha.</p>
  221. <p class="bodytext">Viveka-saddassa bhāvasādhanapakkhe ‘‘tasmā vivekā’’ti vuttaṃ, itarapakkhe ‘‘tasmiṃ viveke’’ti. <span class="bld">Pinayatī</span>ti tappeti, vaḍḍheti vā. <span class="bld">Pharaṇarasā</span>ti paṇītarūpehi kāye byāpanarasā. <span class="bld">Sātalakkhaṇa</span>nti <a name="V1.0064"></a> iṭṭhasabhāvaṃ, madhuranti attho. Sampayuttānaṃ pīḷanajjhupekkhanaṃ akatvā anu anu gaṇhanaṃ upakāritā vā <span class="bld">anuggaho</span>. Vanameva <span class="bld">vanantaṃ</span>. Udakameva <span class="bld">udakantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato</span>ti iminā iṭṭhārammaṇādipaṭilābhasamayepi sukhaṃ vijjamānampi apākaṭaṃ, pītiyeva tattha pākaṭā, paṭiladdharasānubhavanasamaye ca vijjamānapītitopi sukhameva pākaṭataranti dasseti. Ettha ca cetasikasukhavaseneva paṭiladdharasānubhavanaṃ veditabbaṃ, na kāyikasukhavasena tassa pītisampayogasseva abhāvena idhānadhippetattā. <span class="bld">Ayañca pītī</span>tiādi aññapadatthasamaāsadassanaṃ, assatthipakkhe taddhitapaccayadassanaṃ vā. Dutiyavikappena aññapadatthasamāsavaseneva ‘‘vivekajaṃ pītisukha’’nti idaṃ ekaṃ padanti dasseti, vibhattiyā ca alopaṃ.</p>
  222. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇanānupubbatā</span>ti <a name="M1.0073"></a> desanākkamaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhamaṃ samāpajjatī</span>ti idaṃ ādikammikavasena vuttaṃ, ciṇṇavasīnaṃ pana yogīnaṃ uppaṭipāṭiyāpi jhānaṃ uppajjateva. <span class="bld">Jhāpetī</span>ti dahati. Aniccādilakkhaṇavisayāya vipassanāya upanijjhāyanaṃ kathaṃ nibbānālambanassa maggassa hotīti āha <span class="bld">vipassanāyā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">maggena sijjhatī</span>ti niccādivipallāsappahāyakena saha maggeneva taṃ lakkhaṇūpanijjhānaṃ asammohato attano sijjhati. Atha vā maggenāti maggakiccena, vipallāsappahānenāti attho.</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Añño</span>ti satto. <span class="bld">Avuttattā</span>ti ‘‘sacittekaggata’’nti <span class="bld">jhānapāḷiyaṃ</span> (vibha. 508 ādayo) avuttattā. <span class="bld">Vuttattā</span>ti tassā jhānapāḷiyā <span class="bld">vibhaṅge</span> vuttattā.</p>
  224. <p class="subhead">Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā</p>
  225. <p class="bodytext">Ajjhattanti jhānavisesanattā vuttaṃ ‘‘idha niyakajjhattamadhippeta’’nti. Jhānañhi ajjhattajjhattaṃ na hoti chaḷindriyānameva tabbhāvato. Khuddakā ūmiyo <span class="bld">vīciyo</span>. Mahatiyo <span class="bld">taraṅgā. Santā honti samitā</span>tiādīni aññamaññavevacanāni, jhānabalena samatikkantāti adhippāyo. <span class="bld">Appitā</span>ti gamitā vināsaṃ pāpitā. <span class="bld">Pariyāyo</span>ti jhānaparikkhāre jhānavohārattā aparamatthato.</p>
  226. <p class="subhead">Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā</p>
  227. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadadhigamāyā</span>ti tatiyamaggādhigamāya. <span class="bld">Upapattito ikkhatī</span>ti paññāya sahacaraṇaparicayena yathā <a name="V1.0065"></a> samavāhibhāvo hoti, evaṃ yuttito passati. <span class="bld">Vipulāyā</span>ti mahaggatabhāvappattāya. <span class="bld">Thāmagatāyā</span>ti vitakkavicārapītivigamena thirabhāvappattiyā, teneva vakkhati ‘‘vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā’’tiādi. (Pārā. aṭṭha. 1.11 tatiyajjhānakathā). Upekkhābhedaṃ dassetvā idhādhippetaṃ upekkhaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">upekkhā panā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha tatramajjhattatāva khīṇāsavānaṃ iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārena ajjhupekkhanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti ca, sattesu majjhattākārappavattattā ‘‘brahmavihārupekkhā’’ti ca, sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā ‘‘bojjhaṅgupekkhā’’ti ca, kevalā ‘‘tatramajjhattupekkhā’’ti <a name="M1.0074"></a> ca, tatiyajjhānasahagatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātabhūtā ‘‘jhānupekkhā’’ti ca, catutthajjhānasahagatā sabbapaccanīkaparisuddhitāya ‘‘pārisuddhupekkhā’’ti ca tena tena avatthābhedena chadhā vuttā.</p>
  228. <p class="bodytext">Vīriyameva pana anaccāraddhaanatisithilesu sahajātesu saṅkhāresu upekkhanākārena pavattaṃ ‘‘vīriyupekkhā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ rūpārūpajjhānānaṃ paṭilābhato pubbabhāge eva nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattākārappavattā samādhivasena uppannā aṭṭha paññā ceva upādānakkhandhabhūtesu saṅkhāresu ajjhupekkhanākārappavattā vipassanāvasena uppannā catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge tassa tassa adhigamāya catasso catunnaṃ phalasamāpattīnaṃ pubbabhāge tassa tassa adhigamāya appaṇihitavimokkhavasena pavattā catasso suññataanimittavimokkhavasena dveti dasa paññā cāti ime aṭṭhārasa paññā <span class="bld">saṅkhārupekkhā</span> nāma. Yathāvuttavipassanāpaññāva lakkhaṇavicinanepi majjhattabhūtā <span class="bld">vipassanupekkhā</span> nāma. Adukkhamasukhavedanā <span class="bld">vedanupekkhā</span> nāma. Imāsaṃ pana dasannampi upekkhānaṃ ‘‘tattha tattha āgatanayato vibhāgo <span class="bld">dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayena veditabbo’’ti dassento āha <span class="bld">evamayaṃ dasavidhāpī</span>tiādi. Tattha tattha āgatanayatoti idampi hi tāsaṃ vibhāgadassanassa bhūmipuggalādipadaṃ viya visuṃ mātikāpadavasena vuttaṃ, na pana bhūmipuggalādivasena vibhāgadassanassa āgataṭṭhānaparāmasanaṃ āgataṭṭhānassa aṭṭhasāliniyātiādinā vuttattā, tasmā <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.11 tatiyajjhānakathā) yaṃ vuttaṃ ‘‘imāsaṃ pana dasannampi upekkhānaṃ bhūmipuggalādivasena vibhāgo tattha tattha vuttanayeneva veditabboti dassento āha evamayaṃ dasavidhātiādī’’ti, taṃ amanasikatvā vuttanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Tattha tattha āgatanayato</span>ti ‘‘idha (khīṇāsavo) bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno’’tiādinā (dī. ni. 3.348; a. ni. 6.1) chaḷaṅgupekkhā āgatā, ‘‘upekkhāsahagatena <a name="V1.0066"></a> cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230) evaṃ brahmavihārupekkhā āgatāti iminā nayena <a name="M1.0075"></a> dasannampi upekkhānaṃ tattha tattha vuttapadesesu āgatanayadassanato ca ayaṃ dasavidhāpi upekkhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti sambandho.</p>
  229. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūmī</span>tiādīsu pana chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā, brahmavihārupekkhā rūpāvacarātiādinā <span class="bld">bhūmito</span> ca, chaḷaṅgupekkhā asekkhānameva, brahmavihārupekkhā puthujjanādīnaṃ tiṇṇampi puggalānantiādinā <span class="bld">puggalato</span> ca, chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttātiādinā <span class="bld">cittato</span> ca, chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇātiādinā <span class="bld">ārammaṇato</span> ca, ‘‘vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā, itarā nava saṅkhārakkhandhenā’’ti <span class="bld">khandhasaṅgahavasena</span> ca, ‘‘chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhāna pārisuddhitatramajjhattupekkhā ca atthato ekā. Tasmā ekakkhaṇe ca tāsu ekāya sati itarā na uppajjanti, tathā saṅkhārupekkhā vipassanupekkhāpi veditabbā. Vedanāvīriyupekkhānamekakkhaṇe siyā uppattī’’ti <span class="bld">ekakkhaṇavasena</span> ca, ‘‘chaḷaṅgupekkhā abyākatā brahmavihārupekkhā kusalābyākatā, tathā sesā. Vedanupekkhā pana siyā akusalāpī’’ti evaṃ <span class="bld">kusalattikavasena</span> ca, ‘‘saṅkhepato cattāro ca dhammā vīriyavedanātatramajjhattatāñāṇavasenā’’ti evaṃ <span class="bld">saṅkhepavasena</span> ca ayaṃ dasavidhāpi upekkhā <span class="bld">dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayeneva veditabbāti yojanā.</p>
  230. <p class="bodytext">Ettha cetā kiñcāpi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> bhūmipuggalādivasena sarūpato uddharitvā na vuttā, tathāpi tattha vuttappakāreheva tāsaṃ bhūmipuggalādivibhāgo nayato uddharitvā sakkā ñātunti tattha sarūpato vuttañca avuttañca ekato saṅgahetvā tattha tattha āgatanayatotiādīhi navahi pakārehi atideso kato, teneva ‘‘dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ vuttavasenā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘vuttanayenevā’’</span>ti vuttaṃ. Tathāhi khīṇāsavo bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvāti ādimhi vutte chaḷaṅgupekkhā rūpādiārammaṇatāya bhūmito kāmāvacarā ca puggalato asekkhānameva ca uppajjati, cittato somanassupekkhācittasampayuttā, ārammaṇato chaḷārammaṇā, kusalattikato abyākatā cāti paṇḍitehi sakkā <a name="M1.0076"></a> ñātuṃ, tathā chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekātiādimhi vutte panassa saṅkhārakkhandhasaṅgahitattā brahmavihārupekkhādīhi saha ekakkhaṇe anuppattiādayo ca sakkā ñātuṃ, yathā ca chaḷaṅgupekkhā, evaṃ sesānampi yathārahaṃ aṭṭhasāliniyaṃ vuttanayato bhūmiādivibhāguddhāranayo <a name="V1.0067"></a> ñātabbo. <span class="bld">Anābhogarasā</span>ti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho.</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalenā</span>ti puggalādhiṭṭhānena. Kilesehi sampayuttānaṃ <span class="bld">ārakkhā. Tīraṇaṃ</span> kiccassa pāragamanaṃ. <span class="bld">Pavicayo</span> vīmaṃsā. <span class="bld">Ida</span>nti satisampajaññaṃ. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhanti imassa tasmā etamatthantiādinā sambandho. <span class="bld">Tassā</span>ti jhānasamaṅgino. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānenā</span>ti taṃ yathāvuttanāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ samuṭṭhānaṃ kāraṇaṃ yassa rūpassa tena taṃsamuṭṭhānena rūpena. <span class="bld">Assā</span>ti yogino. <span class="bld">Yassā</span>ti rūpakāyassa. <span class="bld">Phuṭattā</span>ti atipaṇītena rūpena phuṭattā. <span class="bld">Etamatthaṃ dassento</span>ti kāyikasukhahetubhūtarūpasamuṭṭhāpakanāmakāyasukhaṃ paṭisaṃvediyamāno eva jhānasamaṅgitākaraṇe kāriyopacārato ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’ti vuccatīti imamatthaṃ dassentoti attho. <span class="bld">Ya</span>nti hetuatthe nipātoti āha <span class="bld">‘‘yaṃjhānahetū’’</span>ti. <span class="bld">Sukhapāramippatte</span>ti sukhassa ukkaṃsapariyantaṃ patte. Evametesaṃ pahānaṃ veditabbanti sambandho. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho.</p>
  232. <p class="subhead">Catutthajjhānakathāvaṇṇanā</p>
  233. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattha cuppanna</span>nti ettha <span class="bld">katthā</span>ti hetumhi bhummaṃ, kasmiṃ hetumhi satīti attho. <span class="bld">Nānāvajjane</span>ti appanāvīthiāvajjanato nānā bhinnaṃ purimavīthīsu āvajjanaṃ yassa upacārassa, tasmiṃ nānāvajjane. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. <span class="bld">Upacāre vā</span>tiādi pakkhantaradassanaṃ ekāvajjanūpacārepi vāti attho. <span class="bld">Pītipharaṇenā</span>ti iminā appanāvīthiyā viya ekavīthiyampi kāmāvacarapītiyā pharaṇamattassa abhāvaṃ dasseti. Domanassindriyassa assa siyā uppattīti sambandho. <span class="bld">Eta</span>nti domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. <span class="bld">Vitakkavicārappaccayepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo aṭṭhānappayutto. So ‘‘pahīnassā’’ti heṭṭhā vuttapadānantaraṃ yojetabbo <a name="M1.0077"></a> ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. <span class="bld">Vitakkavicārabhāve</span>ti ettha ‘‘uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, vitakkavicārabhāvahetūti attho. <span class="bld">Vitakkavicārā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo tasmāti etasmiṃ atthe daṭṭhabbo, tena yasmā etaṃ domanassindriyaṃ vitakkavicārapaccaye…pe… neva uppajjati, yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāveyeva uppajjati. Yasmā ca appahīnāyeva dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārā, tasmā tatthassa siyā uppattīti evamettha yojanā veditabbā.</p>
  234. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V1.0068"></a> dutiyajjhānūpacāre. <span class="bld">Assā</span>ti domanassindriyassa. <span class="bld">Siyā uppattī</span>ti idañca paccayamattadassanena sambhāvanamattato vuttaṃ. Domanassuppattisambhāvanāpi hi upacārakkhaṇeyeva kātuṃ yuttā, vitakkavicārarahite pana dutiyajjhānakkhaṇe taduppattisambhāvanāpi na yuttā kātunti. Itarathā kusalacittakkhaṇe akusaladomanassuppattiyā asambhavato ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti na vattabbaṃ siyā. Samīpatthe vā etaṃ bhummaṃ, upacārajjhānānantaravīthīsūti attho. <span class="bld">Dutiyajjhāne</span>ti etthāpi anantaravīthīsupi na tveva uppajjatīti attho, evaṃ upari sukhindriyepi. Somanassindriyassa uppattīti sambandho. <span class="bld">Pahīnāti vuttā</span>ti idaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti vuttattā vuttaṃ. <span class="bld">Dukkhābhāvenā</span>ti dukkhatābhāvena. Evaṃ <span class="bld">sukhābhāvenā</span>ti etthāpi. <span class="bld">Etenā</span>ti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. <span class="bld">Iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā</span>ti atiiṭṭhaatianiṭṭhānaṃ viparītassa majjhattārammaṇassa anubhavanalakkhaṇā, majjhattārammaṇampi hi iṭṭhāniṭṭhesu eva paviṭṭhaṃ tabbinimuttassa abhāvā.</p>
  235. <p class="centered">Jhānacatukkakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  236. <p class="subhead">Pubbenivāsakathāvaṇṇanā</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Arūpajjhānānampi aṅgasamatāya catutthajjhāne saṅgahoti āha <span class="bld">kesañci abhiññāpādakānī</span>tiādi, teneva vakkhati ‘‘aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.12). Tesu ca catutthajjhānameva abhiññāpādakaṃ nirodhapādakaṃ <a name="M1.0078"></a> hoti, na itarāni. Dūrakāraṇataṃ pana sandhāya ‘‘cattāri jhānānī’’ti nesampi ekato gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Cittekaggatatthānī</span>ti idaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">khīṇāsavāna</span>ntiādi. <span class="bld">Sabbakiccasādhaka</span>nti dibbavihārādisabbabuddhakiccasādhakaṃ. <span class="bld">Sabbalokiyalokuttaraguṇadāyaka</span>nti iminā yathāvuttaṃ vipassanāpādakattādisabbaṃ sampiṇḍeti. Idañhi jhānaṃ bhagavato sabbabuddhaguṇadāyakassa maggañāṇassa padaṭṭhānattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yathayida</span>nti yathā idaṃ. <span class="bld">Abhinīhārakkhama</span>nti iddhividhādiatthaṃ tadabhimukhaṃ nīharaṇayoggaṃ.</p>
  238. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānappaṭilābhapaccayāna</span>nti jhānappaṭilābhahetukānaṃ jhānappaṭilābhaṃ nissāya uppajjanakānaṃ. <span class="bld">Pāpakāna</span>nti lāmakānaṃ. <span class="bld">Icchāvacarāna</span>nti icchāya vasena otiṇṇānaṃ nīvaraṇabhāvaṃ tadekaṭṭhatañca appattānaṃ attukkaṃsanādivasappavattānaṃ aho vata mameva satthā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ evarūpaṃ dhammaṃ deseyyātiādinayappavattānaṃ mānādīnaṃ. Potthakesu pana ‘‘jhānappaṭilābhapaccanīkāna’’ntipi <a name="V1.0069"></a> pāṭhaṃ likhanti, so pamādapāṭhoti gahetabbo ‘‘jhānappaṭilābhapaccanīkānaṃ nīvaraṇānaṃ abhāvassa nīvaraṇadūrībhāvena parisuddho’’ti evaṃ pubbe parisuddhapadeyeva vuttattā. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.12) pana ‘‘icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti atthoti ayampi pāṭho ayutto evāti gahetabbaṃ. Tato eva ca <span class="bld">visuddhimagge</span> ayaṃ pāṭho sabbena sabbaṃ na dassito’’ti vuttaṃ. Tattha ca nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti evaṃ nīvaraṇabhāvappattadosānaṃ parāmaṭṭhattā ayaṃ pāṭho paṭikkhittoti veditabbo.</p>
  239. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijjhādīna</span>nti ettha abhijjhā-saddena ca anīvaraṇasabhāvasseva lobhassa mānādīnañca gahaṇaṃ jhānappaṭilābhapaccayānanti anuvattamānattā. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti anaṅgaṇattaṃ vigatūpakkilesattañcāti etaṃ ubhayampi yathākkamaṃ <span class="bld">anaṅgaṇasuttavatthasuttā</span>nusāreneva veditabbaṃ. Tesu ca suttesu kiñcāpi nīvaraṇasabhāvappattā thūladosāpi vuttā, tathāpi adhigatacatautthajjhānassa vasena vuttattā idha sukhumā eva te gahitā. Aṅgaṇupakkilesasāmaññena panettha suttānaṃ apadisanaṃ. Tathā hi ‘‘suttānusārenā’’ti vuttaṃ, na pana suttavasenāti.</p>
  240. <p class="bodytext">Pubbenivāsānussatiyaṃ <a name="M1.0079"></a> ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇanti nibbacanaṃ dassento āha <span class="bld">pubbenivāsānussatimhī</span>tiādi. Idāni pubbenivāsaṃ pubbenivāsānussatiṃ tattha ñāṇañca vibhāgato dassetuṃ <span class="bld">tatthā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pubba</span>-saddo atītabhavavisayo, <span class="bld">nivāsa</span>-saddo ca kammasādhanoti āha ‘‘pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā’’ti. Nivutthatā cettha sakasantāne pavattatā, tenāha <span class="bld">anubhūtā</span>tiādi. Idāni saparasantānasādhanavasena nivāsa-saddassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘nivutthadhammā vā nivutthā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ <span class="bld">gocaranivāsenā</span>tiādi vuttaṃ. Gocarabhūtāpi hi dhammā ñāṇena nivutthā nāma honti, te pana saparaviññāṇagocaratāya duvidhāti dassetuṃ <span class="bld">attano</span>tiādi vuttaṃ. Paraviññāṇaviññātāpi vā nivutthāti sambandho. Idhāpi paricchinnāti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Anamataggepi hi saṃsāre attanā aviññātapubbānaṃ sattānaṃ khandhā pareheva kehici viññātattā paraviññāṇaviññātā nāma vuttā, tesaṃ anussaraṇaṃ purimato dukkaraṃ yehi parehi viññātatāya te paraviññāṇaviññātā nāma jātā, tesaṃ vattamānasantānānusārena viññātabbato. Te ca paraviññāṇaviññātā duvidhā parinibbutā aparinibbutāti. Tesu ca parinibbutānussaraṇaṃ dukkaraṃ sabbaso susamucchinnasantānattā. Taṃ pana sikhāppattaparaviññātaṃ pubbenivāsaṃ dassetuṃ ‘‘chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">chinnavaṭumakā</span> atīte parinibbutā khīṇāsavā chinnasaṃsāramaggattā<a name="V1.0070"></a>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena aparinibbutānaṃ paraviññāṇaviññātānampi sīhokkantikavasaena anussaraṇaṃ gahitaṃ. Yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussatīti ānetvā sambandhitabbaṃ.</p>
  241. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihita</span>-saddo vidha-saddapariyāyoti āha ‘‘anekavidha’’nti, bhavayoniādivasena bahuvidhanti attho. <span class="bld">Vihita</span>nti vā payuttaṃ vaṇṇitanti atthaṃ gahetvā ‘‘anekehi pakārehi vihita’’nti vattabbe majjhepadalopaṃ katvā niddiṭṭhanti āha ‘‘anekehi…pe… saṃvaṇṇita’’nti. <span class="bld">Pakārehī</span>ti nāmagottādipakārehi. <span class="bld">Saṃvaṇṇita</span>nti buddhādīhi kathitaṃ. Anu-saddo anantaratthadīpakoti āha ‘‘abhininnāmitamatte evā’’ti, etena ca parikammassa āraddhataṃ dasseti. <span class="bld">Pūritapāramīnañhī</span>tiādinā parikammaṃ vināpi siddhiṃ dasseti.</p>
  242. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddhappakāradassanatthe</span>ti <a name="M1.0080"></a> anussarituṃ āraddhānaṃ pubbe nivutthakkhandhānaṃ dassanatthe. Jāyatīti jāti, bhavo. So ekakammamūlako ādānanikkhepaparicchinno khandhappabandho idha ‘‘jātī’’ti adhippetoti āha <span class="bld">ekampī</span>tiādi. <span class="bld">Kappo</span>ti asaṅkhyeyyakappo, so pana atthato kālo tathāpavattadhammamupādāya paññatto, tesaṃ vasenassa parihāni ca vaḍḍhi ca veditabbā. Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭanaṃ vināso assa atthīti saṃvaṭṭo, asaṅkhyeyyakappo. Saṃvaṭṭena vināsena saha tiṭṭhati sīlenāti <span class="bld">saṃvaṭṭaṭṭhāyī</span>. Evaṃ <span class="bld">vivaṭṭo</span>tiādīsupi. Tattha vivaṭṭanaṃ vivaṭṭo, uppatti, vaḍḍhi vā. Tejena vināso <span class="bld">tejosaṃvaṭṭo. Vitthārato panā</span>ti puthulato pana saṃvaṭṭasīmābhedo natthi, tenāha ‘‘sadāpī’’ti. Ekanagariyā viya assa jātakkhaṇe vikārāpajjanato jātikkhettavohāroti dassetuṃ ‘‘paṭisandhiādīsu kampatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ānubhāvo pavattatī</span>ti tadantogadhānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ rogādiupaddavo vūpasammatīti adhippāyo. <span class="bld">Yaṃ yāvatā vā pana ākaṅkheyyāti vutta</span>nti yaṃ visayakkhettaṃ sandhāya ekasmiṃ eva khaṇe sabbattha sarena abhiviññāpanaṃ, attano rūpakāyadassanañca paṭijānantena bhagavatā ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ.</p>
  243. <p class="bodytext"><span class="bld">Etesū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Pavattaphalabhojano</span>ti sayaṃpatitaphalāhāro, idañca tāpasakālaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Idhūpapattiyā</span>ti idha carimabhave upapattiyā. <span class="bld">Ekagotto</span>ti tusitagottena ekagotto. <span class="bld">Itare</span>ti vaṇṇādayo. <span class="bld">Titthiyā</span>ti kammaphalavādino. <span class="bld">Abhinīhāro</span>ti abhinīhāropalakkhito puññañāṇasambharaṇakālo vutto. <span class="bld">Cutipaṭisandhivasenā</span>ti attano parassa vā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve cutiṃ disvā antarā kiñci anāmasitvā paṭisandhiyā eva gahaṇavasena evaṃ jānanaṃ icchitappadesokkamananti āha <span class="bld">tesañhī</span>tiādi. <span class="bld">Ubhayathāpī</span>ti khandhapaṭipāṭiyāpi <a name="V1.0071"></a> cutipaṭisandhivasenapi. <span class="bld">Sīhokkantavasenapī</span>ti sīhanipātavasenapi. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpenā’’ti.</p>
  244. <p class="subhead">Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  245. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Divi <a name="M1.0081"></a> bhavattā dibbanti devānaṃ pasādacakkhu vuccatīti āha ‘‘dibbasadisattā’’ti. <span class="bld">Dūrepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena sukhumassāpi ārammaṇassa gahaṇaṃ. Vīriyārambhavasena ijjhanato sabbāpi bhāvanā, padhānasaṅkhārasamannāgato vā iddhipādabhāvanāvisesato vīriyabhāvanāti āha ‘‘vīriyabhāvanābalanibbatta’’nti. <span class="bld">Dibbavihāravasenā</span>ti kasiṇādijjhānacataukkavasena. Iminā dūrakāraṇatthe assa dibbabhāvamāha. <span class="bld">Dibbavihārasannissitattā</span>ti iminā āsannakāraṇabhūtapādakajjhānato nibbattanti dibbavihārasannissitattāti imassa dibbavihārapaayāpannaṃ attanā sampayuttaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nissayapaccayabhūtaṃ nissāya dibbacakkhuñāṇassa pavattattātipi attho. Divudhātussa jutigatiyogaṃ sandhāya <span class="bld">ālokapaaggahenā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ālokapariggahenā</span>ti kasiṇālokapariggahavasena. <span class="bld">Dassanaṭṭhenā</span>ti rūpadassanabhāvena, iminā ‘‘cakkhati rūpaṃ vibhāvetī’’ti nibbacanato cakkhuttaṃ dasseti. <span class="bld">Cakkhukiccakaraṇenā</span>ti idaṃ cakkhumiva cakkhūti upamāya sadisanimittadassanaṃ, samavisamādidassanasaṅkhātassa cakkhukiccassa karaṇatoti attho.</p>
  246. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāhā</span>ti <span class="bld">upakkilesasutta</span>ppadesaṃ (ma. ni. 3.242) nidasseti. Tattha <span class="bld">vicikicchā</span>tiādīsu bhagavato bodhimūle anabhisambuddhasseva dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni passantassa ‘‘idaṃ nu kho kiṃ, idaṃ nu kho ki’’nti vicikicchā uppannā, tato pana vicikicchānivattanatthaṃ tāni rūpāni <span class="bld">amanasikaroto</span> amanasikarontassa thinamiddhaṃ uppannaṃ, tato nivattanatthaṃ puna sabbarūpāni manasikaroto rakkhasādīsu chambhitattaṃ uppannaṃ, ‘‘kimettha bhāyitabba’’nti bhayavinodanavasena manasikaroto attano manasikārakosallaṃ paṭicca uppilasaṅkhātā samādhidūsikā gehasitapīti uppannā, tannisedhāya manasikāravīriyaṃ sithilaṃ karontassa kāyālasiyasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ, tannisedhāya puna vīriyaṃ paggaṇhato accāraddhavīriyaṃ, puna tannisedhāya vīriyaṃ sithilayato atilīnavīriyaṃ uppannaṃ, tannisedhetvā dibbarūpāni passato abhijappāsaṅkhātā taṇhā uppannā, tannisedhāya hīnādinānārūpāni manasikaroto nānārammaṇavikkhepasaṅkhātā nānattasaññā uppannā. Puna taṃ vihāya ekameva manasikaroto atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ ativiya <a name="M1.0082"></a> cintanaṃ uppannaṃ. <span class="bld">Obhāsa</span>nti parikammasamuṭṭhitaṃ obhāsaṃ<a name="V1.0072"></a>. <span class="bld">Na ca rūpāni passāmī</span>ti ‘‘parikammobhāsamanasikārapasutatāya dibbacakkhunā rūpāni na passāmī’’ti evaṃ uppattikkamasahito attho veditabbo, manussānaṃ idanti mānusakaṃ mānusakacakkhugocaraṃ thūlarūpaṃ vuccati. Tadeva manussānaṃ dassanūpacārattā manussūpacāroti āha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā’’ti. <span class="bld">Rūpadassanenā</span>ti dūrasukhumādirūpadassanena.</p>
  247. <p class="bodytext">Yasmā niyamena purejātaṭṭhitarūpārammaṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ āvajjanaparikammehi vinā na uppajjati, na ca uppajjamānaṃ bhijjamānaṃ rūpamassa ārammaṇaṃ hoti dubbalattā, cuticittañca kammajarūpassa bhaṅgakkhaṇe eva uppajjati, paṭisandhicittañca upapattikkhaṇe, tasmā āha <span class="bld">cutikkhaṇe</span>tiādi. Rūpadassanamevettha sattadassananti <span class="bld">cavamāne</span>tiādinā puggalādhiṭṭhānena vuttaṃ. <span class="bld">Abhirūpe virūpetipī</span>ti idaṃ vaṇṇa-saddassa saṇṭhānavācakataṃ sandhāya vuttaṃ mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvātiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘sugatigate’’ti. <span class="bld">Iminā pana padenā</span>ti yathākammupageti iminā padena.</p>
  248. <p class="bodytext">Nerayikānaṃ aggijālasatthanipātādīhi vibhinnasarīravaṇṇaṃ disvā tadanantarehi kāmāvacarajavaneheva ñātaṃ tesaṃ dukkhānubhavanampi dassanaphalāyattatāya ‘‘dibbacakkhukiccamevā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ manasikarotī</span>ti tesaṃ kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena kinnu khotiādinā manasikaroti. Athassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaparikammādīnaṃ upari uppannena rūpāvacaracatutthajjhānena sampayuttaṃ yaṃ ñāṇaṃ uppajjati, idaṃ yathākammupagañāṇaṃ nāmāti yojanā. Devānaṃ dassanepi eseva nayo. <span class="bld">Visuṃ parikamma</span>nti pubbenivāsādīnaṃ viya dibbacakkhuñāṇaparikammaṃ vinā visuṃ parikammaṃ natthi. Keci panettha ‘‘pādakajjhānasamāpajjanaparikammehi kiccaṃ natthi, kinnu kho kammantiādimanasikārānantarameva kammaṃ. Kammasīsena taṃsampayutte ca dhamme ārammaṇaṃ katvā appanāvīthi uppajjati. Evamanāgataṃsañāṇepi, teneva visuṃ parikammaṃ nāma natthi…pe… dibbacakkhunā saheva ijjhantīti vutta’’nti vadanti. Taṃ na gahetabbaṃ vasībhūtānampi abhiññānaṃ pādakajjhānādiparikammaṃ vinā anuppattito. Pādakajjhānādimattena ca visuṃ parikammaṃ nāma na hotīti dibbacakkhunāva etāni ñāṇāni <a name="M1.0083"></a> siddhānīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ anāgataṃsañāṇassāpī</span>ti dibbacakkhunā diṭṭhassa sattassa anāgate pavattiṃ ñātukāmatāya pādakajjhānādīnamanantaraṃ ñāṇabalānurūpaṃ anāgatesu anekakappesu uppajjanārahe pubbe attabhāvapariyāpanne <a name="V1.0073"></a> pañcakkhandhe tappaṭibaddhe tadārammaṇe ca sabbe lokiyalokuttaradhamme sammutiñca ekakkhaṇe ālambitvā uppajjanakassa catutthajjhānasampayuttassa anāgataṃsañaāṇassāpi visuṃ parikammaṃ nāma natthīti yojanā.</p>
  249. <p class="bodytext">Keci panettha ‘‘pubbenivāsānussatiyaṃ viya nāmagottādigahaṇampi attheva, tañca na abhiññākkhaṇe, atha kho tadanantaresu kāmāvacarajavanakkhaṇesu eva hoti nāmaparikappakāle itaraparikappāsambhavā kammenuppattiyañca pariyantābhāvā. Sabbaparikammanimittesu pana dhammesu atthesupi ekakkhaṇe abhiññāya diṭṭhesu yathārucivasena pacchā evaṃnāmotiādinā kāmāvacaracittena vikappo uppajjati cakkhunā diṭṭhesu bahūsu rūpesu thambhakumbhādivikappo viya. Yañca kattha avikappitaṃ, tampi vikappanārahanti sabbaṃ nāmagottādito vikappitameva hoti. Yathā cettha, evaṃ pubbenivāsānussatiyampi parikappārahatampi sandhāya <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> evaṃnāmotiādinā apadesasahitameva vutta’’nti vadanti. Aññe pana ‘‘nāmagottādikaṃ sabbampi ekakkhaṇe paññāyati, abhirucitaṃ pana vacasā voharantī’’ti vadanti, tepi atthato purimehi sadisā eva, pubbe diṭṭhassa puna vohārakālepi parikappetabbato parikappārahadhammadassanameva tehipi atthato upagataṃ. Eke pana ‘‘so tato cuto amutra udapādintiādivacanato kameneva atītānāgatadhammajānanena nāmagottādīhi saddhiṃ gahaṇaṃ sukara’’nti vadanti, taṃ ayuttameva buddhānampi sabbaṃ ñātuṃ asakkuṇeyyatāya sabbaññutāhānippasaṅgato. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ime vata bhontotiādi yathākammupagañāṇassa pavattiākāradassanaṃ. Kāyavācādi cettha kāyavacīviññattiyo.</p>
  250. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāriya</span>nti ānantariyasadisattā vuttaṃ. Khamāpane hi asati ānantariyameva. <span class="bld">Tassā</span>ti bhāriyasabhāvassa upavādassa. <span class="bld">Mahallako</span>ti kevalaṃ vayasāva mahallako, na ñāṇena, ‘‘nāyaṃ kiñci lokavohāramattampi jānāti, parisadūsako eva amhākaṃ lajjitabbassa karaṇato’’ti adhippāyena hīḷetvā vuttattā guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Āvuso</span>tiādinā <a name="M1.0084"></a> thero uparimagguppattimassa ākaṅkhanto karuṇāya attānamāvikāsi. <span class="bld">Pākatikaṃ ahosī</span>ti maggāvaraṇaṃ nāhosīti adhippāyo. <span class="bld">Attanā vuḍḍhataro</span>ti sayampi vuḍḍho. Etthāpi ‘‘ukkuṭikaṃ nisīditvā’’ti <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttaṃ. Anāgāmī arahā ca āyatiṃ saṃvaratthāya na khameyyuṃ, sesā dosenapīti āha ‘‘sace so na khamatī’’ti.</p>
  251. <p class="bodytext">Ye ca…pe… samādapenti, tepi micchādiṭṭhikammasamādānāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Sīlasampanno</span>tiādīsu <a name="V1.0074"></a> nippariyāyato aggamaggaṭṭho adhippeto tasseva aññārādhanā niyamato, sesāpi vā pacchimabhavikā sīlādīsu ṭhitā tesampi aññuppattiniyamato. <span class="bld">Añña</span>nti arahattaphalaṃ. <span class="bld">Evaṃ sampada</span>nti evaṃ nibbattikaṃ. Yathā taṃ avirajjhanakanibbattikaṃ, evamidampi etassa niraye nibbattananti attho. Yaṃ sandhāya ‘‘evaṃsampadamida’’nti niddiṭṭhaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">taṃ vāca</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ vāca</span>nti ariyūpavādaṃ. <span class="bld">Citta</span>nti ariyūpavādakacittaṃ. <span class="bld">Diṭṭhi</span>nti ariyūpavāde dosābhāvadassanadiṭṭhiṃ. ‘‘Sabbametaṃ pajahissāmī’’ti cittena accayaṃ desetvā khamāpanavasena appahāya appaṭinissajjitvā. <span class="bld">Yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye</span>ti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapito eva, ariyūpavādenevassa idaṃ niyamena niraye nibbattanaṃ yathā maggena phalaṃ sampajjati, evaṃ sampajjanakanti adhippāyo.</p>
  252. <p class="bodytext">Micchādiṭṭhi sabbapāpamūlattā paramā padhānā yesaṃ vajjānaṃ tāni micchādiṭṭhiparamāni vajjāni, sabbavajjehi micchādiṭṭhiyeva paramaṃ vajjanti attho. Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarupādānamevāti āha ‘‘paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’ti. Yena tiṭṭhati, tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā’’ti. Eti etasmā sukhanti ayo, puññaṃ. <span class="bld">Āyassā</span>ti āgamanassa, hetussa vā. Ayati iṭṭhārammaṇādīhi pavattatīti āyo, assādo. <span class="bld">Asurasadisa</span>nti petāsurasadisaṃ.</p>
  253. <p class="subhead">Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Sarasalakkhaṇapaṭivedhenā</span>ti <a name="M1.0085"></a> sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena. <span class="bld">Nibbattika</span>nti nipphādanaṃ. <span class="bld">Yaṃ ṭhānaṃ patvā</span>ti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena ṭhānaṃ kāraṇabhūtaṃ āgamma. <span class="bld">Appavatti</span>nti appavattihetuṃ. <span class="bld">Kilesavasenā</span>ti yesaṃ āsavānaṃ khepanena idaṃ ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇaṃ jātaṃ, tesaṃ kilesānaṃ vasena, tesaṃ āsavānaṃ vasena sabbakilesānaṃ saṅgahaṇato <span class="bld">pariyāyato</span> pakārantaratoti attho. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> atītakālavasena ‘‘abbhaññāsi’’nti vatvāpi abhisamayakāle tassa tassa jānanassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘evaṃ jānato evaṃ passato’’ti vattamānakālena niddeso kato. Kāmāsavādīnaṃ vimuccaneneva tadavinābhāvato diṭṭhāsavassāpi vimutti veditabbā.</p>
  255. <p class="bodytext">‘‘Khīṇā jātī’’ti jānanaṃ kilesakkhayapaccavekkhaṇavasena, vusitaṃ brahmacariyantiādijānanaṃ <a name="V1.0075"></a> maggaphalanibbānapaccavekkhaṇavasena hotīti āha ‘‘khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmi’’nti. Tattha <span class="bld">bhūmi</span>nti visayaṃ, tīsu kālesupi jātikkhayaṃ pati ujukameva vāyāmāsambhavepi taṃ pati vāyāmakaraṇassa sātthakataṃ, tassa anāgatakkhandhānuppattiphalatañca dassetuṃ <span class="bld">yā panā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yā pana maggassa abhāvitattā</span>tiādinā hi maggenāvihatakileseheva āyatiṃ khandhānaṃ jāti hessati, tesañca kilesānaṃ maggena vināse sati khandhā na jāyissanti, kilesānañca tekālikatāya jātiyaṃ vuttanayena kenaci paccayena vināsayogepi cittasantāne kilesaviruddhaariyamaggakkhaṇuppādanameva tabbināso viruddhapaccayopanipātena āyatiṃ anuppajjanato bījasantāne aggikkhandhopanipātena āyatiṃ bījattānuppatti viya, iti maggakkhaṇuppattisaṅkhātakilesābhāvena kilesaphalānaṃ khandhānaṃ āyatiṃ anuppattiyeva jātikkhayoti ayamattho vibhāvīyati, tenāha ‘‘maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā’’ti. Ettha cāyamattho kilesābhāvasaṅkhātassa maggassa bhāvitattā uppāditattā paccayābhāvena anuppajjantī khandhānaṃ jāti tena āyatiṃ anuppajjanasaṅkhātena anuppādadhammataṃ āpajjanena vohārato khīṇā me jātīti. Na hi saṅkhatadhammānaṃ paccayantarena vināso sambhavati, sambhave ca <a name="M1.0086"></a> tassa paccayantaratādippasaṅgato. Tabbiruddhakkhaṇuppādanameva tabbināsuppādanaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti khīṇajātiṃ abbhaññāsinti sambandho. <span class="bld">Itthattāyā</span>ti ime pakārā itthaṃ, tabbhāvo itthattaṃ, tadatthāya. <span class="bld">Dassento</span>ti nigamanavasena dassentoti.</p>
  256. <p class="centered">Vijjāttayakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  257. <p class="subhead">Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā</p>
  258. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Aññāṇa</span>nti <span class="bld">dhi</span>-saddayogena sāmiatthe upayogavacanaṃ. <span class="bld">Pādānī</span>ti pāde. <span class="bld">Yasasā</span>ti parivārena. <span class="bld">Kotūhalacchare</span>ti kotūhale acchare ca. <span class="bld">Aya</span>nti amikkanta-saddo. Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ, atha kho atthadvayavasenāti dassento <span class="bld">atha vā</span>tiādimāha. Avisesena atthasāmaññena nipphanno abhikkantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, desanāpasādādivisesāpekkhāyapi tatheva tiṭṭhati pubbe nipphannattāti āha ‘‘abhikkantaṃ…pe… pasādo’’ti. <span class="bld">Adhomukhaṭhapitaṃ</span> kenaci. <span class="bld">Heṭṭhāmukhajātaṃ</span> sayameva. <span class="bld">Pariyāyehī</span>ti pakārehi, arasarūpattādipaṭipādakakāraṇehi vā.</p>
  259. <p class="bodytext">Gamudhātussa <a name="V1.0076"></a> dvikammakattābhāvā gotamaṃ saraṇanti idaṃ padadvayampi na upayogavacanaṃ. Api ca kho purimameva, pacchimaṃ pana paccattavacananti dassetuṃ ‘‘gotamaṃ saraṇanti gacchāmī’’ti vuttaṃ. Tena ca iti-saddo luttaniddiṭṭhoti dasseti. <span class="bld">Aghassā</span>ti aghato pāpato. <span class="bld">Tātā</span>ti hi padaṃ apekkhitvā nissakkasseva yuttattā. <span class="bld">Adhigatamagge sacchikatanirodhe</span>ti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti dassento ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā’’ti āha. <span class="bld">Vitthāro</span>ti iminā ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) vuttapadaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Aneja</span>nti nittaṇhaṃ. <span class="bld">Appaṭikūla</span>nti avirodhatthadīpanato aviruddhasuciṃ paṇītaṃ vā. Vācāya paguṇīkattabbato, pakaṭṭhehi saddatthaguṇehi yogato vā <span class="bld">paguṇaṃ. Saṃhato</span>ti ghaṭito sameto<a name="M1.0087"></a>. <span class="bld">Yatthā</span>ti yesu purisayugesūti sambandho. <span class="bld">Aṭṭha ca puggaladhammadasā te</span>ti te aṭṭha puggalā ariyadhammassa diṭṭhattā dhammadasā.</p>
  260. <p class="bodytext"><span class="bld">Saraṇa</span>ntiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – bhayahiṃsanādiatthena ratanattayaṃ <span class="bld">saraṇaṃ</span> nāma, tadeva me ratanattayaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti buddhasubuddhatādiguṇavasena tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo <span class="bld">saraṇagamanaṃ</span> nāma. Yathāvuttena iminā cittuppādena samannāgato <span class="bld">saraṇaṃ gacchati</span> nāma. Etassa ca saraṇagamanassa lokiyalokuttaravasena duvidho pabhedo. Tattha lokuttaraṃ saraṇagamanūpakkilesasamucchedena maggakkhaṇeyeva sijjhati. Lokiyasaraṇagamanaṃ catudhā pavattati ahaṃ attānaṃ buddhassa pariccajāmītiādinā attaniyyātanena, yathāvuttatapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātena cāti. Sabbatthāpi cettha seṭṭhadakkhiṇeyyabhāvavaseneva saraṇagamanaṃ hoti, na ñātibhayācariyādivasenāti veditabbaṃ. Evaṃ ñātiādivasena titthiyaṃ vandato saraṇaṃ na bhijjati, dakkhiṇeyyabhāvena aññaṃ vandato saraṇaṃ bhijjati. Lokiyassa saraṇagamanassa nibbānappattiniyamaṃ sadisaphalaṃ saraṇagatassa anāgate nibbānappattiniyamato. Sabbalokiyasampattisamadhigamo pana apāyadukkhādisamatikkamo ca ānisaṃsaphalaṃ. Tīsu vatthūsu cassa saṃsayamicchāñāṇādi saṃkileso. Bhedopissa sāvajjānavajjavasena duvidho. Tattha paṭhamo micchādiṭṭhipubbakehi titthiyapaṇipātādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalattā sāvajjo. Anavajjo pana kālakiriyāya hoti. Lokuttarasaraṇagamanassa sabbathā saṃkileso vā bhedo vā natthīti veditabbaṃ.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Ko upāsako</span>tiādi upāsakattasarūpakāraṇādipucchā. Tattha yo gahaṭṭho manusso vā amanusso vā vuttanayena tisaraṇaṃ gato, ayaṃ <span class="bld">upāsako</span>. Yo ca saraṇagamanādikiriyāya ratanattayaṃ <a name="V1.0077"></a> upāsanato ‘‘upāsako’’ti vuccati. Pañca veramaṇiyo cassa <span class="bld">sīlaṃ</span>. Pañcamicchāvāṇijjādipāpājīvaṃ pahāya dhammena samena jīvitakappanamassa <span class="bld">ājīvo</span>. Assaddhiyadussīlatādayo upāsakattassa <span class="bld">vipatti,</span> tadabhāvo <span class="bld">sampattī</span>ti veditabbā.</p>
  262. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāraggenā</span>ti <a name="M1.0088"></a> ovarakādivasanaṭṭhānakoṭṭhāsena. <span class="bld">Ajjabhāva</span>nti asmiṃ ahani pavattaṃ pasādādiṃ. Kāyaviññattihetuko sarīrāvayavo <span class="bld">kāyaṅgaṃ</span>. Vacīviññattihetukaṃ oṭṭhajivhādi <span class="bld">vācaṅgaṃ. Acopetvā</span>ti acāletvā. Etena ca vacīpavattiyā pubbabhāge ṭhānakaraṇānaṃ calanapaccayo vāyodhātuyā vikārākāro visuṃ kāyaviññatti na hoti, tena visuṃ viññāpetabbassa adhippāyassa abhāvā vacīviññattiyameva saṅgayhati tadupakārattā. Yathā kāyena kāyakaṇḍuyanādīsu sadduppattihetubhūto pathavīdhātuyā ākāravikāro visuṃ adhippāyassa aviññāpanato vacīviññatti na hoti, evamayampīti dasseti. Adhippāyaviññāpanato hetā viññattiyo nāma jātā, na kevalaṃ vāyupathavīnaṃ calanasadduppattipaccayabhūtavikārākāramattatāya. Evañca bahiddhā rukkhādīsu calanasadduppattipaccayānaṃ yathāvuttappakārānaṃ vikārākārānaṃ aviññattitā samatthitā hotīti veditabbā. Keci <span class="bld">vācaṅga</span>nti ‘‘hotu sādhū’’ti evamādivācāya avayavantiādiṃ vadanti, taṃ acopetvāti iminā na sameti. <span class="bld">Khantiṃ cāretvā</span>ti anumatiṃ pavattetvā. ‘‘Khantiṃ dhāretvā’’tipi pāṭho, bahi anikkhamanavasena gaṇhitvāti attho. <span class="bld">Paṭimukho</span>ti bhagavati paṭinivattamukho, tenāha ‘‘apakkamitvā’’ti.</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Yācadhātussa dvikammakattā ‘‘bhagavā vassāvāsaṃ yācito’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Susassakālepī</span>ti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘atisamagghepī’’ti vuttaṃ. Ativiya appagghepi yadā kiñcideva datvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ gaṇhanti, tādise kālepīti attho. <span class="bld">Bhikkhamānā</span>ti yācamānā. <span class="bld">Vuttasassa</span>nti vapitasassaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti verañjāyaṃ, etena ‘‘vuttaṃ salākā eva hoti etthāti salākāvuttā’’ti visesanassa paranipātena nibbacanaṃ dasseti. Atha vā ‘‘sabbaṃ sassaṃ salākāmattameva vuttaṃ nibbattaṃ sampannaṃ etthāti salākāvuttā’’tipi nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ, tenāha ‘‘salākā eva sampajjatī’’ti. ‘‘Salākāya vuttaṃ jīvikā etissanti salākāvuttā’’tipi nibbacanaṃ dassetuṃ <span class="bld">salākāya vā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhaññakaraṇaṭṭhāne</span>ti dhaññaminanaṭṭhāne. <span class="bld">Vaṇṇajjhakkha</span>nti kahāpaṇaparikkhakaṃ.</p>
  264. <p class="bodytext"><span class="bld">Uñchena paggahenā</span>ti ettha <span class="bld">paggahenā</span>ti pattena, taṃ gahetvāti attho. Paggayhati etena bhikkhāti <a name="V1.0078"></a> hi paggaho, patto. Tenāha <span class="bld">paggahena</span> <a name="M1.0089"></a> <span class="bld">yo uñcho</span>tiādi. Atha vā <span class="bld">paggahenā</span>ti gahaṇena, uñchatthāya gahetabbo pattoti sijjhatīti āha ‘‘pattaṃ gahetvā’’ti.</p>
  265. <p class="bodytext">Gaṅgāya uttaradisāpadeso uttarāpatho, so nivāso etesaṃ, tato vā āgatāti uttarāpathakā, tenāha <span class="bld">uttarāpathavāsikā</span>tiādi. ‘‘Uttarāhakā’’tipi pāṭho, so eva attho niruttinayena. <span class="bld">Mandira</span>nti assasālaṃ. ‘‘Mandara’’ntipi likhanti, taṃ na sundaraṃ. Sā ca mandirā yasmā parimaṇḍalākārena bahuvidhā ca katā, tasmā ‘‘assamaṇḍalikāyo’’ti vuttā.</p>
  266. <p class="bodytext">Gaṅgāya dakkhiṇāya disāya deso dakkhiṇāpatho, tattha jātā manussā <span class="bld">dakkhiṇāpathamanussā</span>. Buddhaṃ mamāyanti mamevāyanti gaṇhanasīlā <span class="bld">buddhamāmakā,</span> evaṃ sesesupi. <span class="bld">Eva</span>nti pacchā vuttanayena atthe gayhamāne. <span class="bld">Paṭivīsa</span>nti koṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Tadupiya</span>nti tadanurūpaṃ tappahonakaṃ. <span class="bld">Laddhā</span>ti labhitvā no hotīti sambandho. ‘‘Laddho’’ti vā pāṭho, upaṭṭhākaṭṭhānaṃ neva labhinti attho. Ñāti ca pasatthatamaguṇayogato seṭṭho cāti <span class="bld">ñātiseṭṭho. Evarūpesu ṭhānesu ayameva patirūpo</span>ti āmisassa dullabhakālesu parikathobhāsādiṃ akatvā paramasallekhavuttiyā ājīvasuddhiyaṃ ṭhatvā bhagavato adhippāyānuguṇaṃ āmisaṃ vicārentena nāma ñātisinehayuttena ariyasāvakeneva kātuṃ yuttanti adhippāyo.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Mārāvaṭṭanāyā</span>ti mārena katacittaparivaṭṭanena, cittasammohanenāti attho. <span class="bld">Tampī</span>ti uttarakuruṃ vā tidasapuraṃ vā āvaṭṭeyya.</p>
  268. <p class="gatha1">‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;</p>
  269. <p class="gathalast">Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo’’ti. (apa. thera 1.39.88) –</p>
  270. <p class="unindented"><span class="bld">Apadāne</span> vuttassa akusalassa tadā okāsakatattā. <span class="bld">Nibaddhadānassā</span>ti ‘‘dassāmā’’ti vācāya niyamitadānassa. <span class="bld">Appitavattassā</span>ti kāyena atiharitvā dinnavatthunopi. <span class="bld">Visahatī</span>ti sakkoti. <span class="bld">Saṅkhepenā</span>ti nīhārena. <span class="bld">Byāmappabhāyā</span>ti samantato heṭṭhā ca upari ca asītihatthamatte ṭhāne ghanībhūtāya chabbaṇṇāya pabhāya, yato chabbaṇṇaraṃsiyo taḷākato mātikāyo viya nikkhamitvā dasasu disāsu <a name="M1.0090"></a> dhāvanti, sā yasmā byāmamattā viya khāyati, tasmā ‘‘byāmappabhā’’ti vuccati. Yasmā anubyañjanāni ca paccekaṃ bhagavato sarīre pabhāsampattiyuttā <a name="V1.0079"></a> ākāse candasūriyādayo viya vibhātā virocanti, tasmā tāni byāmappabhāya saha kenaci anabhibhavanīyāni vuttāni.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">Anatthasañhite</span>ti ghātāpekkhaṃ sāmiatthe bhummavacanaṃ, tenāha ‘‘tādisassa vacanassa ghāto’’ti. Attho dhammadesanāya hetu uppajjati ettha, dhammadesanādiko vā attho uppajjati etāyāti <span class="bld">aṭṭhuppatti,</span> paccuppannavatthu.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ gahetvā</span>ti dhammadesanāsikkhāpadapaññattisaṅkhātesu dvīsu dhammadesanākāraṇaṃ gahetvā. <span class="bld">Ratticchedo vā</span>ti sattāhakaraṇīyavasena gantvā bahi aruṇuṭṭhāpanavasena vutto, na vassacchedavasena tassa visuṃ vuccamānattā. Etena ca vassacchedapaccaye sattāhakaraṇīyena gamanaṃ anuññātanti veditabbaṃ. <span class="bld">Na kismiñcī</span>ti kismiñci guṇe sambhāvanāvasena na maññanti. <span class="bld">Pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmā</span>ti ājīvahetu santaguṇappakāsanena ājīvavipattiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Atimaññissatī</span>ti avamaññissati.</p>
  273. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. ‘‘Āyasmāti piyavacanameta’’nti uccanīcajanasāmaññavasena vatvā puna uccajanāveṇikavaseneva dassento ‘‘garugāravasappatissādhivacana’’nti āha. Tattha saha patissayena nissayenāti <span class="bld">sappatisso,</span> sanissayo, tassa garuguṇayuttesu gāravavacananti attho. Idha pana vacanameva adhivacanaṃ. <span class="bld">Pappaṭakoja</span>nti ādikappe udakūpari paṭhamaṃ pathavībhāvena sañjātaṃ navanītapiṇḍasadisaṃ udakepi uppilanasabhāvaṃ avilīyanakaṃ atisiniddhamadhuraṃ anekayojanasahassabahalaṃ rasātalasaṅkhātaṃ pathavojaṃ. Yaṃ ādikappikehi manussehi rasataṇhāya gahetvā bhuñjamānaṃ tesaṃ kammabalena uparibhāge kakkhaḷabhāvaṃ āpajjitvā heṭṭhā purimākāreneva ṭhitaṃ, yassa ca balena ayaṃ mahāpathavī sapabbatasamuddakānanā heṭṭhāudake animujjamānā avikiriyamānā kullupari viya niccalā tiṭṭhati, taṃ pathavīsāramaṇḍanti attho, tenāha <span class="bld">pathavīmaṇḍo</span>tiādi. <span class="bld">Sampanna</span>nti madhurarasena upetaṃ, tenāha ‘‘sādurasa’’nti. <span class="bld">Upapannaphalo</span>ti <a name="M1.0091"></a> bahuphalo. ‘‘Nimmakkhika’’nti vatvā puna ‘‘nimmakkhikaṇḍa’’nti makkhikaṇḍānampi abhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Ye pathavīnissitā pāṇā, te tattha saṅkāmessāmī</span>ti ettha manussāmanussatiracchānagatitthīnampi hatthasaṅkāmane kiṃ anāmāsadoso na hotīti? Na hoti, kasmā? ‘‘Anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti (pārā. 159) vacanato, teneva bhagavāpi anāmāsadosaṃ adassetvā ‘‘vipallāsampi sattā paṭilabheyyu’’nti āha, khuddako <span class="bld">gāmo</span>. Mahanto sāpaṇo <span class="bld">nigamo. Padavītihārenā</span>ti padanikkhepena.</p>
  274. <p class="subhead">Vinayapaññattiyācanakathāvaṇṇanā</p>
  275. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Vinayapaññattiyā</span> <a name="V1.0080"></a> <span class="bld">mūlato pabhutī</span>ti pārājikādigarukānaṃ, tadaññesañca sikkhāpadānaṃ pātimokkhuddesakkamena yebhuyyena apaññattataṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbena sabbaṃ apaññattatāya. Teneva thero bhagavantaṃ ‘‘sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya uddiseyya pātimokkha’’nti pātimokkhuddesena saha sikkhāpadapaññattiṃ yāci. <span class="bld">Khandhake</span> hi ānandattherādīnaṃ pabbajjato puretarameva rāhulabhaddassa pabbajjāya ‘‘na, bhikkhave, ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo, yo pabbājeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 105) paññattasikkhāpadaṃ dissati. Idheva aṭṭhakathāyampi ‘‘sāmampi pacanaṃ…pe… na vaṭṭatī’’ti ca, ‘‘ratticchedo vassacchedo vā na kato’’ti ca vuttattā pubbeva sāmapākādipaṭikkhepo atthīti paññāyati. Evaṃ katipayasikkhāpadānaṃ paññattisabbhāvepi apaññattapārājikādike sandhāya ‘‘na tāva, sāriputta, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’ti vuttanti gahetabbaṃ. Puthuttārammaṇato paṭinivattitvā sammadeva ekārammaṇe cittena līno paṭisallīno nāmāti āha ‘‘ekībhāvaṃ gatassā’’ti, cittavivekaṃ gatassāti attho. <span class="bld">Cira</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ.</p>
  276. <p class="bodytext"><span class="bld">Soḷasavidhāya paññāyā</span>ti majjhimanikāye <span class="bld">anupadasuttantadesanāyaṃ</span> ‘‘mahāpañño, bhikkhave, sāriputto puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño’’ti āgatā cha paññā ca navānupubbavihārasamāpattipaññā ca arahattamaggapaññā cāti evaṃ soḷasavidhena āgatāya paññāya. Yesaṃ buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu sandissanti, teyeva <a name="M1.0092"></a> loke pākaṭāti vipassīādayova idha uddhaṭā, na itare pubbabuddhā. Teneva <span class="bld">āṭānāṭiyasutte</span> (dī. ni. 3.275 ādayo) devāpi attano pākaṭānaṃ tesaññeva gahaṇaṃ akaṃsu, nāññesanti veditabbaṃ.</p>
  277. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Kilāsuno</span>ti appossukkā payojanābhāvena nirussāhā ahesuṃ, na ālasiyena, tenāha <span class="bld">na ālasiyakilāsuno</span>tiādi. <span class="bld">Niddosatāyā</span>ti kāyavacīvītikkamasamuṭṭhāpakadosābhāvā. Pāṇaṃ na hane na cādinnamādiyetiādinā (su. ni. 402) ovādasikkhāpadānaṃ vijjamānattā vuttaṃ <span class="bld">sattāpattikkhandhavasenā</span>tiādi. Channaṃ channaṃ vassānaṃ osānadivasaṃ apekkhitvā ‘‘sakiṃ saki’’nti vuttattā tadapekkhamettha sāmivacanaṃ. Sakalajambudīpe sabbopi bhikkhusaṅgho uposathaṃ akāsīti sambandho.</p>
  278. <p class="bodytext"><span class="bld">Khantī</span> <span class="bld">parama</span>ntiādīsu titikkhāsaṅkhātā khanti sattasaṅkhārehi nibbattāniṭṭhākhamanakilesatapanato <span class="bld">paramaṃ tapo</span> nāma. Vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā <span class="bld">nibbānaṃ</span> sabbadhammehi <span class="bld">paramaṃ</span> uttamanti buddhā vadanti. Yathāvuttakhantiyā abhāvena pāṇavadhaṃ vā chedanatāḷanādiṃ vā karonto <span class="bld">parūpaghātī</span> parassaharaṇaparadārātikkamanādīhi musāpesuññapharusādīhi ca paraṃ <span class="bld">viheṭhayanto</span> ca bāhitapāpatāya abhāvena pabbajito vā samitapāpatāya abhāvena samaṇo vā na hotīti attho. Sīlasaṃvarena sabbapāpassa anuppādanaṃ lokiyasamādhivipassanāhi kusalassa upasampādanaṃ nipphādanaṃ sabbehi maggaphalehi attano cittassa parisodhanaṃ pabhassarabhāvakaraṇaṃ yaṃ, tametaṃ buddhānaṃ <span class="bld">sāsanaṃ</span> anusiṭṭhi. <span class="bld">Anupavādo</span>ti vācāya kassaci anupavadanaṃ. <span class="bld">Anupaghāto</span>ti kāyena kassaci upaghātākaraṇaṃ vuttāvasese ca pātimokkhasaṅkhāte sīle attānaṃ saṃvaraṇaṃ. Bhattasmiṃ mattaññutāsaṅkhātaājīvapārisuddhipaccayasannissitasīlasamāyogo tammukhena indriyasaṃvaro pantasenāsanasaṅkhātaṃ araññavāsaṃ tammukhena pakāsite catupaccayasantosabhāvanārāmatāsaṅkhātamahāariyavaṃse patiṭṭhānañca adhicittasaṅkhāte lokiyalokuttarasamādhimhi taduppādanavasena <span class="bld">āyogo</span> anuyogo ca yaṃ, tametaṃ buddhānaṃ anusiṭṭhīti yojanā.</p>
  279. <p class="bodytext">‘‘Yāva <a name="M1.0093"></a> sāsanapariyantā’’ti āṇāpātimokkhassa abhāvato vuttaṃ. Parinibbānato pana uddhaṃ ovādapātimokkhuddesopi nattheva, buddhā eva hi taṃ uddisanti, na sāvakā. <span class="bld">Paṭhamabodhiya</span>nti bodhito vīsativassaparicchinne kāle, <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> pana ‘‘pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhī’’ti vuttaṃ, <span class="bld">sikkhāpadapaññattikaālato pana pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisantī</span>ti idaṃ pātimokkhuddesakkameneva paripuṇṇaṃ katvā sikkhāpadapaññattikālaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhānaṃ anavakāso</span>ti yathākkamaṃ hetupaccayapaṭikkhepavasena kāraṇapaṭikkhepo. <span class="bld">Ya</span>nti yena kāraṇena. <span class="bld">Aparisuddhāya parisāyā</span>ti alajjīpuggalehi vomissatāya asuddhāya parisāya, na kevalaṃ buddhānaññeva aparisuddhāya parisāya pātimokkhuddeso ayutto, atha kho sāvakānampi. Codanāsāraṇādivasena pana sodhetvā saṃvāsakaraṇaṃ sāvakānaññeva bhāro, buddhā pana sikkhāpadāni paññapetvā uposathādikaraṇavidhānaṃ sikkhāpetvā vissajjenti, codanāsāraṇādīni na karonti, teneva bhagavā asuddhāya parisāya pātimokkhaṃ anuddisitvā sakalarattiṃ tuṇhībhūto nisīdi. Bhikkhū ca bhagavato adhippāyaṃ ñatvā asuddhapuggalaṃ bahi nīhariṃsu. Tasmā sāvakānampi asuddhāya parisāya ñatvā uposathādisaṅghakammakaraṇaṃ brahmacariyantarāyakaraṇaṃ vinā na vaṭṭatīti veditabbaṃ.</p>
  280. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammukhasāvakāna</span>nti <a name="V1.0082"></a> buddhānaṃ sammukhe dharamānakāle pabbajitānaṃ sabbantimānaṃ sāvakānaṃ. Uḷārātisayajotanatthaṃ ‘‘uḷāruḷārabhogādikulavasena vā’’ti puna uḷārasaddaggahaṇaṃ kataṃ. Ādi-saddena uḷāramajjhattaanuḷārādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Te pacchimā sāvakā antaradhāpesunti sambandho.</p>
  281. <p class="bodytext">Apaññattepi sikkhāpade yadi sāvakā samānajātiādikā siyuṃ, attano kulānugataganthaṃ viya bhagavato vacanaṃ na nāseyyuṃ. Yasmā pana sikkhāpadañca na paññattaṃ, ime ca bhikkhū na samānajātiādikā, tasmā vināsesunti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">yasmā ekanāmā…pe… tasmā aññamaññaṃ viheṭhentā</span>tiādi vuttaṃ. Ciraṭṭhitikavāre pana sāvakānaṃ nānājaccādibhāve samānepi sikkhāpadapaññattiyā paripuṇṇatāya sāsanassa cirappavatti veditabbā. Yadi evaṃ kasmā sabbepi buddhā sikkhāpadāni na paññapentīti? Yasmā <a name="M1.0094"></a> ca sāsanassa cirappavattiyā na kevalaṃ sikkhāpadapaññattiyeva hetu, atha kho āyatiṃ dhammavinayaṃ gahetvā sāvakehi vinetabbapuggalānaṃ sambhavopi, tasmā tesaṃ sambhave sati buddhā sikkhāpadaṃ paññapenti, nāsatīti paripuṇṇāpaññattiyeva veneyyasambhavassāpi sūcanato sāsanassa cirappavattiyā hetu vuttāti veditabbā. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sahassaṃ bhikkhusaṅghaṃ…pe… ovadatī</span>ti ettha sahassasaṅkhyāparicchinno saṅgho sahasso sahassilokadhātūtiādīsu (dī. ni. 2.18) viya. Taṃ sahassaṃ bhikkhusaṅghanti yojanā. Sahassasaddassa ekavacanantatāya ‘‘bhikkhusahassassā’’ti vatvā avayavāpekkhāya ‘‘ovadiyamānāna’’nti bahuvacananiddeso katoti daṭṭhabbo.</p>
  282. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsū</span>ti ettha <span class="bld">āsavehī</span>ti kattuatthe karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Cittānī</span>ti paccattabahuvacanaṃ. <span class="bld">Vimucciṃsū</span>ti kammasādhanaṃ. Tasmā āsavehi kattubhūtehi anupādāya ārammaṇakaraṇavasena aggahetvā cittāni vimocitānīti evamettha attho gahetabboti āha <span class="bld">tesañhi cittānī</span>tiādi. <span class="bld">Yehi āsavehī</span>ti etthāpi kattuatthe eva karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Vimucciṃsū</span>ti kammasādhanaṃ. <span class="bld">Te</span>ti āsavā. <span class="bld">Tānī</span>ti cittāni, upayogabahuvacanañcetaṃ. <span class="bld">Vimucciṃsū</span>ti kattusādhanaṃ, vimocesunti attho. <span class="bld">Aggahetvā vimucciṃsū</span>ti ārammaṇavasena tāni cittāni aggahetvā āsavā tehi cittehi muttavanto ahesunti attho. Atha vā <span class="bld">āsavehī</span>ti nissakkavacanaṃ, <span class="bld">vimucciṃsū</span>ti kattusādhanaṃ. Tasmā kañci saṅkhatadhammaṃ taṇhādivasena anupādiyitvā cittāni vimuttavantāni ahesunti attho gahetabbo. <span class="bld">Purimavacanāpekkha</span>nti aññatarasmiṃ bhiṃsanake vanasaṇḍeti vuttavacanassa apekkhanaṃ tasmiṃ purimavacaneti evaṃ apekkhananti attho, tenāha <span class="bld">yaṃ vutta</span>ntiādi. Bhiṃsanassa bhayassa kataṃ karaṇaṃ <a name="V1.0083"></a> kiriyā bhiṃsanakataṃ, tasmiṃ bhiṃsanakiriyāyāti atthaṃ dassento āha ‘‘bhiṃsanakiriyāyā’’ti. Bhiṃsayatīti bhiṃsano, sova bhiṃsanako, tassa bhāvo ‘‘bhiṃsanakatta’’nti vattabbe ta-kārassa lopaṃ katvā vuttanti pakārantarena atthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bahutarānaṃ sattānaṃ vā</span>ti yebhuyyenāti padassa atthadassanaṃ. Tena ca yo kocīti padassāpi yo yo <a name="M1.0095"></a> pavisatīti vicchāvasena nānatthena attho gahetabboti dasseti, yo yo pavisati, tesu bahutarānanti atthasambhavato.</p>
  283. <p class="bodytext"><span class="bld">Nigamana</span>nti pakate atthe yathāvuttassa atthassa upasaṃhāro. Ayañhettha nigamanakkamo – yā hi, sāriputta, vipassīādīnaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ attano parinibbānato upari pariyattivasena vinetabbānaṃ puggalānaṃ abhāvena tesaṃ atthāya vitthārato sikkhāpadapaññattiyaṃ kilāsutā appossukkatā, yā ca upanissayasampannānaṃ veneyyānaṃ cetasā ceto paricca bhiṃsanakavanasaṇḍepi gantvā ovadantānaṃ tesaṃ maggaphaluppādanatthāya dhammadesanāya eva akilāsutā saussāhatā, na vitthārato dhammavinayadesanāya, ayaṃ kho, sāriputta, hetu, ayaṃ paccayo, yena vipassīādīnaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosīti. <span class="bld">Purisayugavasenā</span>ti purisānaṃ yugaṃ pavattikālo, tassa vasena, purisavasenāti attho. <span class="bld">Sabbapacchimako</span>ti parinibbānadivase pabbajito <span class="bld">subhadda</span>sadiso. <span class="bld">Satasahassaṃ saṭṭhimattāni ca vassasahassānī</span>ti idaṃ bhagavato jātito paṭṭhāya vuttaṃ, bodhito paṭṭhāya pana gaṇiyamānaṃ ūnaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dveyevā</span>ti dharamāne bhagavati ekaṃ, parinibbute ekanti dve eva purisayugāni.</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para20-1"></a><span class="paranum">20-1</span>. <span class="bld">Asambhuṇantenā</span>ti apāpuṇantena. <span class="bld">Ko anusandhī</span>ti purimakathāya imassa ko sambandhoti attho. <span class="bld">Yaṃ vutta</span>nti yaṃ yācitanti attho. <span class="bld">Yesū</span>ti vītikkamadhammesu. <span class="bld">Nesa</span>nti diṭṭhadhammikādiāsavānaṃ. <span class="bld">Te</span>ti vītikkamadhammā. Ñātiyeva pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanato parivaṭṭoti <span class="bld">ñātiparivaṭṭo. Lokāmisabhūta</span>nti lokapariyāpannaṃ hutvā kilesehi āmasitabbato lokāmisabhūtaṃ. <span class="bld">Pabbajjāsaṅkhepenevā</span>ti dasasikkhāpadadānādipabbajjāmukhena. <span class="bld">Eta</span>nti methunādīnaṃ akaraṇaṃ. <span class="bld">Thāma</span>nti sikkhāpadapaññāpanasāmatthiyaṃ. <span class="bld">Sañchavi</span>nti sukkacchaviṃ pakaticchaviṃ, sundaracchaviṃ vā. <span class="bld">Sesa</span>nti sesapadayojanadassanaṃ. Idāni atthayojanaṃ dassento āha <span class="bld">ayaṃ vā hetthā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">vā</span>-saddo avadhāraṇe. <span class="bld">Hi</span>-saddo pasiddhiyaṃ, ayameva hetthāti attho. Atha satthāti padassa atthaṃ dasseti ‘‘tadā satthā’’ti. <span class="bld">Ropetvā</span>ti phālitaṭṭhāne <a name="M1.0096"></a> ninnaṃ maṃsaṃ samaṃ vaḍḍhetvā. <span class="bld">Sake ācariyake</span>ti attano ācariyabhāve, ācariyakamme vā.</p>
  285. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipulabhāvenā</span>ti <a name="V1.0084"></a> bahubhāvena. <span class="bld">Ayoniso ummujjamānā</span>ti anupāyena abhinivisamānā, viparītato jānamānāti attho. <span class="bld">Rasena rasaṃ saṃsanditvā</span>ti anavajjasabhāvena sāvajjasabhāvaṃ sammissetvā. <span class="bld">Uddhammaṃ ubbinaya</span>nti uggatadhammaṃ uggatavinayañca, yathā dhammo ca vinayo ca vinassissati, evaṃ katvāti attho. <span class="bld">Imasmiṃ atthe</span>ti imasmiṃ saṅghādhikāre. <span class="bld">Pabhassaro</span>ti pabhāsanasīlo. <span class="bld">Evaṃnāmo evaṃgotto</span>ti soyamāyasmā sotāpannotināmagottena samannāgato, ayaṃ vuccati sotāpannoti pakatena sambandho. <span class="bld">Avinipātadhammo</span>ti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo sabhāvavācī, so ca atthato apāyesu khipanako diṭṭhiādiakusaladhammo evāti āha <span class="bld">‘‘ye dhammā’’</span>tiādi. Idāni sabhāvavaseneva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">vinipatanaṃ vā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Niyato</span>ti sattabhavabbhantare niyatakkhandhaparinibbāno. Tassa kāraṇamāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti.</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Anudhammatā</span>ti lokuttaradhammānugato sabhāvo. <span class="bld">Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā</span>ti ‘‘āgāminiyā puṇṇamiyā pavāressāmā’’ti anumatidānavasena datvā, pavāraṇaṃ ukkaḍḍhitvāti attho, etena nayena kenaci paccayena pavāraṇukkaḍḍhanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Māgasirassa paṭhamadivase</span>ti candamāsavasena vuttaṃ, aparakattikapuṇṇamāya anantare pāṭipadadivaseti attho. <span class="bld">Phussamāsassa paṭhamadivase</span>ti etthāpi eseva nayo. Idañca nidassanamattaṃ veneyyānaṃ aparipākaṃ paṭicca phussamāsato parañca ekadviticatumāsampi tattheva vasitvā sesamāsehi cārikāya pariyosāpanato. <span class="bld">Dasasahassacakkavāḷe</span>ti idaṃ devabrahmānaṃ vasena vuttaṃ. Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā honti. Itaracakkavāḷesu pana manussānaṃ imasmiṃ cakkavāḷe uppattiyā chanduppādanatthaṃ anantampi cakkavāḷaṃ oloketvā tadanuguṇānusāsanī pāṭihāriyaṃ karontiyeva.</p>
  287. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyāmā</span>ti <a name="M1.0097"></a> ettha <span class="bld">ā</span>-saddo āgacchāti iminā samānatthoti āha ‘‘āgaccha yāmā’’ti, ehi gacchāmāti attho. <span class="bld">Suvaṇṇarasapiñjarāhī</span>ti vilīnasuvaṇṇajalaṃ viya piñjarāhi suvaṇṇavaṇṇāhīti attho. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> nimantitamhātiādīsu ‘‘nimantitā vassaṃvutthā amhā’’ti ca, ‘‘nimantitā vassaṃvutthā atthā’’ti ca sambandho.</p>
  288. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti deyyadhammajātaṃ, yaṃ kiñcīti attho. <span class="bld">No natthī</span>ti amhākaṃ natthi, noti vā etassa vivaraṇaṃ natthīti. <span class="bld">Etthā</span>ti gharāvāse. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ kāraṇaṃ, kiccaṃ vā. <span class="bld">Kuto</span>ti katarahetuto. <span class="bld">Ya</span>nti yena kāraṇena, kiccena vā. Dutiye atthavikappe etthāti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">imasmiṃ temāsabbhantare</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ deyyadhammaṃ.</p>
  289. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> <a name="V1.0085"></a> <span class="bld">cā</span>ti kusale. Tikkhavisadabhāvāpādanena <span class="bld">samuttejetvā. Vassetvā</span>ti āyatiṃ vāsanābhāgiyaṃ dhammaratanavassaṃ otāretvā. <span class="bld">Yaṃ divasa</span>nti yasmiṃ divase.</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Pattuṇṇapattapaṭe cā</span>ti pattuṇṇapaṭe cīnapaṭe ca. <span class="bld">Tumbānī</span>ti cammamayatelabhājanāni. <span class="bld">Anubandhitvā</span>ti anupagamanaṃ katvā. <span class="bld">Abhiranta</span>-saddo idha abhirucipariyāyoti āha <span class="bld">‘‘yathājjhāsaya’’</span>ntiādi. <span class="bld">Soreyyādīni</span> mahāmaṇḍalacārikāya maggabhūtāni soreyyanagarādīni. <span class="bld">Payāgapatiṭṭhāna</span>nti gaṅgāya ekassa titthavisesassāpi, taṃsamīpe gāmassāpi nāmaṃ. <span class="bld">Samantapāsādikāyā</span>ti samantato sabbaso pasādaṃ janetīti samantapāsādikā, tassā.</p>
  291. <p class="bodytext">Ye pana pakāre sandhāya ‘‘samantato’’ti vuccati, te pakāre vitthāretvā dassetuṃ <span class="bld">tatrida</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘samantapāsādikā’’ti yā saṃvaṇṇanā vuttā, tatra tassaṃ samantapāsādikāyaṃ samantapasādikabhāve idaṃ vakkhamānagāthāvacanaṃ hotīti yojanā. Bāhiranidānaabbhantaranidānasikkhāpadanidānānaṃ vasena <span class="bld">nidānappabhedadīpanaṃ</span> veditabbaṃ. ‘‘Theravādappakāsanaṃ vatthuppabhedadīpana’’ntipi vadanti. ‘‘Sikkhāpadānaṃ paccuppannavatthuppabhedadīpana’’ntipi vattuṃ vaṭṭati. Sikkhāpadanidānanti pana vesālīādi sikkhāpadapaññattiyā <a name="M1.0098"></a> kāraṇabhūtadesaviseso veditabbo. <span class="bld">Etthā</span>ti samantapāsādikāya. Sampassataṃ viññūnanti sambandho, tasmā ayaṃ samantapāsādikātveva pavattāti yojetabbā.</p>
  292. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  293. <p class="centered">Verañjakaṇḍavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  294. <p class="chapter">1. Pārājikakaṇḍo</p>
  295. <p class="title">1. Paṭhamapārājikaṃ</p>
  296. <p class="subhead">Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā</p>
  297. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Vikkāyikabhaṇḍassa <a name="M1.0099"></a><a name="V1.0086"></a> vikkiṇanaṃ iṇadānañca <span class="bld">bhaṇḍappayojanaṃ</span> nāma. Evaṃ payojitassa mūlassa saha vaḍḍhiyā gahaṇavāyāmo <span class="bld">uddhāro</span> nāma. <span class="bld">Asukadivase dinna</span>ntiādinā pamuṭṭhassa satuppādanādi <span class="bld">sāraṇaṃ</span> nāma. <span class="bld">Catubbidhāyā</span>ti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇānaṃ vasena, bhikkhuādīnaṃ vā vasena catubbidhāya. <span class="bld">Disvānassa etadahosī</span>ti hetuatthe ayaṃ disvāna-saddo asamānakattukattā, yathā ghataṃ pivitvā balaṃ hotīti, evamaññatthāpi evarūpesu. <span class="bld">Bhabbakulaputto</span>ti upanissayamattasabhāvena vuttaṃ, na pacchimabhavikatāya. Tenevassa mātādiakalyāṇamittasamāyogena katavītikkamanaṃ nissāya uppannavippaṭisārena adhigamantarāyo jāto. Pacchimabhavikānaṃ pubbabuddhuppādesu laddhabyākaraṇānaṃ na sakkā kenaci antarāyaṃ kātuṃ. Teneva <span class="bld">aṅgulimāla</span>ttherādayo akusalaṃ katvāpi adhigamasampannā eva ahesunti. <span class="bld">Carimakacitta</span>nti cuticittaṃ. Saṅkhaṃ viya likhitaṃ ghaṃsitvā dhovitaṃ saṅkhalikhitanti āha <span class="bld">dhota</span>iccādi. <span class="bld">Ajjhāvasatā</span>ti adhi-saddayogena agāranti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘agāramajjhe’’ti. Kasāyarasarattāni kāsāyānīti āha ‘‘kasāyarasapītatāyā’’ti. Kasāyato nibbattatāya ca hi rasopi ‘‘kasāyaraso’’ti vuccati.</p>
  298. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Yadā jānāti-saddo bodhanattho na hoti, tadā tassa payoge sappino jānāti madhuno jānātītiādīsu viya karaṇatthe sāmivacanaṃ saddasatthavidū icchantīti āha ‘‘kiñci dukkhena nānubhosī’’ti. Kenaci dukkhena nānubhosīti attho, kiñcīti etthāpi hi karaṇatthe sāmivacanassa lopo kato, teneva vakkhati ‘‘vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopo <a name="V1.0087"></a> daṭṭhabbo’’ti. Yadā pana jānāti-saddo saraṇattho hoti, tadā mātu saratītiādīsu viya upayogatthe sāmivacanaṃ <a name="M1.0100"></a> saddasatthavidū vadantīti āha ‘‘atha vā kiñci dukkhaṃ nassaratīti attho’’ti, kassaci dukkhassa ananubhūtatāya nassaratīti attho. <span class="bld">Vikappadvayepī</span>ti anubhavanasaraṇatthavasena vutte dutiyatatiyavikappadvaye. <span class="bld">Purimapadassā</span>ti kiñcīti padassa. <span class="bld">Uttarapadenā</span>ti dukkhassātipadena. Samānāya sāmivacanabhūtāya vibhattiyā ‘‘kassaci dukkhassā’’ti vattabbe ‘‘kiñci dukkhassā’’ti lopoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Maraṇenapi mayaṃ te</span>ti ettha <span class="bld">te</span>ti padassa sahatthe karaṇavasenapi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">tayā viyogaṃ vā pāpuṇissāmā</span>ti atthantaraṃ vuttaṃ.</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Gandhabbā</span> nāma gāyanakā. <span class="bld">Naṭā</span> nāma raṅganaṭā. <span class="bld">Nāṭakā</span> laṅghanakādayo. Sukhūpakaraṇehi attano paricaraṇaṃ karonto yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā dutiye atthavikappe <span class="bld">laḷā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dānappadānādīnī</span>ti ettha niccadānaṃ <span class="bld">dānaṃ</span> nāma, visesadānaṃ <span class="bld">padānaṃ</span> nāma, <span class="bld">ādi</span>-saddena sīlādīni saṅgaṇhāti.</p>
  300. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Cuddasa bhattānī</span>ti saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukaṃ gamikaṃ gilānaṃ gilānupaṭṭhākaṃ vihāra-dhura-vārabhattanti imāni cuddasa bhattāni. Ettha ca senāsanādipaccayattayanissitesu āraññakaṅgādipadhānaṅgānaṃ gahaṇavasena sesadhutaṅgānipi gahitāneva hontīti veditabbaṃ. <span class="bld">Vajjīna</span>nti vajjīrājūnaṃ. <span class="bld">Vajjīsū</span>ti janapadāpekkhaṃ bahuvacanaṃ, vajjīnāmake janapadeti attho. Pañcakāmaguṇāyeva upabhuñjitabbato paribhuñjitabbato ca <span class="bld">upabhogaparibhogā,</span> itthivatthādīni ca tadupakaraṇānīti āha <span class="bld">‘‘yehi tesa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ukkaṭṭhapiṇḍapātikattā</span>ti sesadhutaṅgaparivāritena ukkaṭṭhapiṇḍapātikadhutaṅgena samannāgatattā, tenāha ‘‘sapadānacāraṃ caritukāmo’’ti.</p>
  301. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Dosā</span>ti ratti. Tattha abhivutthaṃ parivusitaṃ <span class="bld">ābhidosikaṃ,</span> abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkanto ābhidosiko, tenāha <span class="bld">ekarattātikkantassa vā</span>tiādi.</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Udakakañjiya</span>nti pānīyaparibhojanīyaudakañca yāgu ca. <span class="bld">Tathā</span>ti samuccayatthe.<span class="bld">Anokappanaṃ</span> asaddahanaṃ, <span class="bld">amarisanaṃ</span> asahanaṃ.</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Taddhitalopa</span>nti <a name="M1.0101"></a> pitāmahato āgataṃ ‘‘petāmaha’’nti vattabbe taddhitapaccayanimittassa <a name="V1.0088"></a> e-kārassa lopaṃ katvāti attho. Yesaṃ santakaṃ dhanaṃ gahitaṃ, te <span class="bld">iṇāyikā. Palibuddho</span>ti ‘mā gaccha mā bhuñjā’tiādinā katāvaraṇo, pīḷitoti attho.</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Attanā</span>ti sayaṃ. Sapatino dhanasāmino idaṃ <span class="bld">sāpateyyaṃ,</span> dhanaṃ. Tadeva <span class="bld">vibhavo</span>.</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Bhijjantī</span>ti agahitapubbā eva bhijjanti. <span class="bld">Dinnāpi paṭisandhī</span>ti pitarā dinnaṃ sukkaṃ nissāya uppannassa sattassa paṭisandhipi tena dinnā nāma hotīti vuttaṃ. Sukkameva vā idha paṭisandhinissayattā ‘‘paṭisandhī’’ti vuttaṃ, tenāha ‘‘khippaṃ patiṭṭhātī’’ti. Na hi pitu saṃyogakkhaṇeyeva sattassa uppattiniyamo atthi sukkameva tathā patiṭṭhānaniyamato. Sukke pana patiṭṭhite yāva satta divasāni, aḍḍhamāsamattaṃ vā, taṃ gabbhasaṇṭhānassa khettameva hoti mātu maṃsassa lohitalesassa sabbadāpi vijjamānattā. Pubbepi paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāvato <span class="bld">apaññatte sikkhāpade</span>ti imassa paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapiteti attho vutto. <span class="bld">Evarūpa</span>nti evaṃ garukasabhāvaṃ, pārājikasaṅghādisesavatthubhūtanti attho, tenāha ‘‘avasese pañcakhuddakāpattikkhandhe eva paññapesī’’ti. Yaṃ ādīnavanti sambandho. <span class="bld">Kāyaviññatticopanato</span>ti kāyaviññattiyā nibbattacalanato.</p>
  306. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti avadhāraṇena yāni gabbhaggahaṇakāraṇāni nivattitāni, tānipi dassetuṃ <span class="bld">kiṃ panā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ubhayesaṃ chandarāgavasena kāyasaṃsaggo vutto. Itthiyā eva chandarāgavasena nābhiparāmasanaṃ visuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sāmapaṇḍitassa</span> hi mātā puttuppattiyā sañjātādarā nābhiparāmasanakāle kāmarāgasamākulacittā ahosi, itarathā puttuppattiyā eva asambhavato. ‘‘Sakko cassā kāmarāgasamuppattinimittāni akāsī’’tipi vadanti, vatthuvasena vā etaṃ nābhiparāmasanaṃ kāyasaṃsaggato visuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Mātaṅgapaṇḍitassa</span> diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena maṇḍabyassa nibbatti ahosi. <span class="bld">Caṇḍapajjotamātu</span> nābhiyaṃ vicchikā pharitvā <a name="M1.0102"></a> gatā, tena caṇḍapajjotassa nibbatti ahosīti āha <span class="bld">eteneva nayenā</span>tiādi.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">Aya</span>nti sudinnassa purāṇadutiyikā. <span class="bld">Yaṃ sandhāyā</span>ti yaṃ ajjhācāraṃ sandhāya. <span class="bld">Mātāpitaro ca sannipatitā hontī</span>ti iminā sukkassa sambhavaṃ dīpeti, <span class="bld">mātā ca utunī hotī</span>ti iminā soṇitassa. <span class="bld">Gandhabbo</span>ti tatrupago satto adhippeto, gantabboti vuttaṃ hoti, ta-kārassa cettha dha-kāro kato. Atha vā gandhabbā nāma raṅganaṭā, te viya tatra tatra bhavesu nānāvesaggahaṇato ayampi ‘‘gandhabbo’’ti vutto, so mātāpitūnaṃ sannipātakkhaṇato pacchāpi sattāhabbhantare <a name="V1.0089"></a> tatra upapanno ‘‘paccupaṭṭhito’’ti vutto. <span class="bld">Gabbhassā</span>ti kalalarūpasahitassa paṭisandhiviññāṇassa. Tañhi idha ‘‘gabbho’’ti adhippetaṃ sā tena gabbhaṃ gaṇhītiādīsu (pārā. 36) viya. Assa taṃ ajjhācāranti sambandho. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> nirabbudo vata bho bhikkhusaṅgho nirādīnavoti imassa anantaraṃ tasmiṃ bhikkhusaṅgheti ajjhāharitvā sudinnena…pe… ādīnavo uppāditoti yojanā veditabbā. <span class="bld">Itihā</span>ti nipātasamudāyassa <span class="bld">eva</span>nti idaṃ atthabhavanaṃ. <span class="bld">Muhuttenā</span>ti idaṃ <span class="bld">khaṇenā</span>ti padassa vevacanaṃ. Yāva brahmalokā abbhuggatopi devānaṃ tāvamahanto saddo tesaṃ rūpaṃ viya manussānaṃ gocaro na hoti. Tasmā pacchā sudinnena vutte eva jāniṃsūti daṭṭhabbaṃ.</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Maggabrahmacariya</span>nti maggapadaṭṭhānaṃ sikkhattayameva upacārato vuttaṃ tasseva yāvajīvaṃ caritabbattā. <span class="bld">Avipphāriko</span>ti uddesādīsu abyāvaṭo. <span class="bld">Vahacchinno</span>ti chinnapādo, chinnakhandho vā. <span class="bld">Cintayī</span>ti iminā <span class="bld">pajjhāyī</span>ti padassa kiriyāpadattaṃ dasseti. Tena ‘‘kiso ahosi…pe… pajjhāyi cā’’ti ca-kāraṃ ānetvā pāḷiyojanā kātabbā.</p>
  309. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Gaṇe janasamāgame sannipātanaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sāva papañcā, tena <span class="bld">gaṇasaṅgaṇikāpapañcena. Yassā</span>ti ye assa. <span class="bld">Kathāphāsukā</span>ti vissāsikabhāvena phāsukakathā, sukhasambhāsāti attho. Upādārūpaṃ bhūtarūpamukheneva mandanaṃ pīnanañca hotīti āha <span class="bld">pasāda</span>iccādi. <span class="bld">Dānī</span>ti nipāto idha pana-saddatthe vattati takkālavācino etarahi-padassa visuṃ vuccamānattāti āha ‘‘so pana tva’’nti. No-saddopi nu-saddo viya <a name="M1.0103"></a> pucchanatthoti āha ‘‘kacci nu tva’’nti. <span class="bld">Tamevā</span>ti gihibhāvapatthanālakkhaṇameva. Anabhiratimevāti eva-kārena nivattitāya pana tadaññāya anabhiratiyā vijjamānattaṃ dassetuṃ <span class="bld">adhikusalāna</span>ntiādi vuttaṃ, samathavipassanā <span class="bld">adhikusalā</span> nāma. <span class="bld">Idaṃ panā</span>tiādi upari vattabbavisesadassanaṃ. <span class="bld">Pariyāyavacanamatta</span>nti saddatthakathanamattaṃ.</p>
  310. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmi</span>nti dhamme, evaṃ virāgāya desite satīti attho. <span class="bld">Nāmā</span>ti garahāyaṃ. <span class="bld">Lokuttaranibbāna</span>nti virāgāyātiādinā vuttakilesakkhayanibbānato viseseti. Jātiṃ nissāya uppajjanakamāno eva madajananaṭṭhena madoti <span class="bld">mānamado</span>. ‘‘Ahaṃ puriso’’ti pavatto māno <span class="bld">purisamado</span>. ‘‘Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya māno, rāgo eva vā <span class="bld">purisamado’’</span>ti keci. <span class="bld">Ādi</span>-saddena balamadādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tebhūmakavaṭṭa</span>nti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā pavattanaṭṭhena <a name="V1.0090"></a> vaṭṭaṃ. <span class="bld">Virajjatī</span>ti vigacchati. <span class="bld">Yoniyo</span>ti aṇḍajādayo, tā pana yavanti tāhi sattā amissitāpi samānajātitāya missitā hontīti ‘‘yoniyo’’ti vuttā.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātatīraṇapahānavasenā</span>ti ettha lakkhaṇādivasena sappaccayanāmarūpapariggaho <span class="bld">ñātapariññā</span> nāma. Kalāpasammasanādivasena pavattā lokiyavipassanā <span class="bld">tīraṇapariññā</span> nāma. Ariyamaggo <span class="bld">pahānapariññā</span> nāma. Idha pana ñātatīraṇakiccānampi asammohato maggakkhaṇe sijjhanato ariyamaggameva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā, teneva ‘‘lokuttaramaggova kathito’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kāmesu pātabyatāna</span>nti vatthukāmesu pātabyatāsaṅkhātānaṃ subhādiākārānaṃ tadākāragāhikānaṃ taṇhānanti attho. Visayamukhena hettha visayino gahitā. <span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti ‘‘virāgāya dhammo desito…pe… no saupādānāyā’’ti evaṃ vuttesu.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Kalisāsanāropanatthāyā</span>ti dosāropanatthāya. Kalīti kodhassa nāmaṃ, tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ, kodhavasena vuccamānā garahā. Ajjhācārova vītikkamo. <span class="bld">Samaṇakaraṇānaṃ dhammāna</span>nti samaṇabhāvakarānaṃ hirottappādidhammānaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> kathaṃ-saddayogena na sakkhissasīti anāgatavacanaṃ kataṃ, ‘‘nāma-saddayogenā’’tipi vadanti. <span class="bld">Ativiya dukkhavipāka</span>nti <a name="M1.0104"></a> gahaṭṭhānaṃ nātisāvajjampi kammaṃ pabbajitānaṃ bhagavato āṇāvītikkamato ceva samādinnasikkhattayavināsanato ca mahāsāvajjaṃ hotīti vuttaṃ. Udake bhavaṃ odakaṃ, dhovanakiccanti āha <span class="bld">udakakicca</span>ntiādi. Samāpajjissasīti anāgatavacanaṃ nāma-saddayogena katanti āha ‘‘nāma-saddena yojetabba’’nti. Dubbharatādīnaṃ hetubhūto asaṃvaro idha dubbharatādi-saddena vutto kāraṇe kāriyopacārenāti āha ‘‘dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassā’’ti. <span class="bld">Attā</span>ti attabhāvo. <span class="bld">Dubbharata</span>nti attanā upaṭṭhākehi ca dukkhena bharitabbataṃ. Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikāti āha <span class="bld">gaṇasaṅgaṇikāyā</span>tiādi. <span class="bld">Aṭṭhakusītavatthupāripūriyā</span>ti ettha kammaṃ kātabbanti ekaṃ, tathā akāsinti, maggo gantabboti agamāsinti, nālatthaṃ bhojanassa pāripūrinti, alatthanti, uppanno me ābādhoti, aciravuṭṭhito gelaññāti ekanti imāni aṭṭha kusītavatthūni nāma. Ettha ca kosajjaṃ kusīta-saddena vuttaṃ. Vināpi hi bhāvajotanapaccayaṃ bhāvattho viññāyati yathā paṭassa sukkanti. <span class="bld">Sabbakilesāpacayabhūtāya vivaṭṭāyā</span>ti rāgādisabbakilesānaṃ apacayahetubhūtāya nibbānāya, nibbānatthanti attho. <span class="bld">Saṃvarappahānapaṭisaṃyutta</span>nti sīlasaṃvarādīhi pañcahi saṃvarehi ceva tadaṅgappahānādīhi pañcahi pahānehi ca upetaṃ. <span class="bld">Asuttanta vinibaddha</span>nti tīsu piṭakesu pāḷisaṅkhātasuttantavasena aracitaṃ, saṅgītikārehi ca anāropitaṃ, tenāha ‘‘pāḷivinimutta’’nti. Tena ca aṭṭhakathāsu yathānurūpaṃ saṅgahitanti <a name="V1.0091"></a> dasseti. Evarūpā hi pakiṇṇakadesanā aṭṭhakathāya mūlaṃ. <span class="bld">Okkantikadhammadesanā</span> nāma tasmiṃ tasmiṃ pasaṅge otāretvā otāretvā nānānayehi kathiyamānā dhammadesanā, tenāha <span class="bld">bhagavā kirā</span>tiādi. <span class="bld">Paṭikkhipanādhippāyā</span>ti paññattampi sikkhāpadaṃ ‘‘kimetenā’’ti maddanacittā.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttatthavasenā</span>ti patiṭṭhāadhigamupāyavasena. <span class="bld">Sikkhāpadavibhaṅge</span> yā tasmiṃ samaye kāmesumicchācārā ārati viratītiādinā (vibha. 706) niddiṭṭhaviratiyo ceva, yā tasmiṃ samaye cetanā sañcetanātiādinā (vibha. 704) niddiṭṭhacetanā ca, kāmesumicchācārā viramantassa phasso…pe… avikkhepotiādinā (vibha. 705) niddiṭṭhaphassādidhammā ca sikkhāpadanti dassetuṃ ‘‘ayañca attho <a name="M1.0105"></a> sikkhāpadavibhaṅge vuttanayeneva veditabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Yo tattha nāmakāyo padakāyoti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Nāmakāyo</span>ti nāmasamūho nāmapaññattiyeva, sesānipi tasseva vevacanāni. <span class="bld">Sikkhākoṭṭhāso</span>ti viratiādayo vuttā tappakāsakañca vacanaṃ.</p>
  314. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthavase</span>ti hitavisese ānisaṃsavisese, te ca sikkhāpadapaññattiyā hetūti āha ‘‘kāraṇavase’’ti. Sukhavihārābhāve sahajīvanassa abhāvato <span class="bld">sahajīvitā</span>ti sukhavihārova vutto. <span class="bld">Dussīlapuggalā</span>ti nissīlā dūsitasīlā ca. Pārājikasikkhāpadappasaṅge hi nissīlā adhippetā, sesasikkhāpadapasaṅge tehi tehi vītikkamehi khaṇḍachiddādibhāvappattiyā dūsitasīlā adhippetā. Ubhayenapi alajjinova idha ‘‘dussīlā’’ti vuttāti veditabbā. Sabbasikkhāpadānampi dasa atthavase paṭicceva paññattattā upari dussīlapuggale nissāyāti etthāpi eseva nayo, teneva ‘‘ye maṅkutaṃ…pe… niggahessatī’’ti sabbasikkhāpadasādhāraṇavasena attho vutto. Tattha <span class="bld">maṅkuta</span>nti nittejataṃ adhomukhataṃ. <span class="bld">Dhammenā</span>tiādīsu <span class="bld">dhammo</span>ti bhūtaṃ vatthu. <span class="bld">Vinayo</span>ti codanā ceva sāraṇā ca. <span class="bld">Satthusāsana</span>nti ñattisampadā ceva anusāvanasampadā ca. <span class="bld">Sandiṭṭhamānā</span>ti saṃsayaṃ āpajjamānā. <span class="bld">Ubbāḷhā</span>ti pīḷitā. <span class="bld">Dussīlapuggale nissāya hi uposatho na tiṭṭhati, pavāraṇā na tiṭṭhati, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hotī</span>ti iminā alajjīhi saddhiṃ uposathādisakalasaṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati dhammaparibhogattāti dasseti. Uposathapavāraṇānaṃ niyatakālikatāya ca avassaṃ kattabbattā saṅghakammato visuṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Akitti</span> garahā. <span class="bld">Ayaso</span> parivārahāni.</p>
  315. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuddasa khandhakavattāni</span> nāma <span class="bld">vattakkhandhake</span> (cūḷava. 356 ādayo) vuttāni āgantukavattaṃ <a name="V1.0092"></a> āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti imāni cuddasa vattāni, etāni ca sabbesaṃ bhikkhūnaṃ sabbadā ca yathārahaṃ caritabbāni. <span class="bld">Dve asīti mahāvattāni</span> pana tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni, na sabbadā. Tasmā visuṃ gaṇitāni. Tāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti (cūḷava. 75) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāya caṅkamante <a name="M1.0106"></a> caṅkame caṅkamitabba’’nti vuttāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikena vuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattacārikena, mānattārahena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādinā (cūḷava. 82) vuttavattāni pakatattena caritabbehi anaññattā visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattativattāni ca ukkhepanīyakammakatavattesu ca vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 86) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti vattāni honti, etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsītiyeva. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti asītikhandhakavattānīti āgataṃ. Atha vā purimehi cuddasavattehi asaṅgahitāni vinayāgatāni sabbāni vattāni yathā dvāsīti vattāni, asīti vattāni eva vā honti, tathā saṅgahetvā ñātabbāni.</p>
  316. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvaravinayo</span>ti sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidhopi saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. <span class="bld">Pahānavinayo</span>ti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidhampi pahānaṃ, yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. <span class="bld">Samathavinayo</span>ti satta adhikaraṇasamathā. <span class="bld">Paññattivinayo</span>ti sikkhāpadameva. Tampi hi bhagavato sikkhāpadapaññattiyāva anuggahitaṃ hoti tabbhāve eva bhāvato. Saṅkhalikanayaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanañca katvā yaṃ vuttanti sambandho. Tattha purimapurimapadassa anantarapadeneva yojitattā ayosaṅkhalikasadisanti ‘‘saṅkhalikanaya’’nti vuttaṃ. Dasasu padesu ekamekaṃ padaṃ tadavasesehi navanavapadehi yojitattā ‘‘ekekapadamūlika’’nti vuttaṃ.</p>
  317. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthasataṃ</span> <a name="M1.0107"></a><a name="V1.0093"></a> <span class="bld">dhammasata</span>nti ettha yo hi so <span class="bld">parivāre</span> (pari. 334) yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsūti ādiṃkatvā yaṃ saddhammaṭṭhitiyā, taṃ vinayānuggahāyāti pariyosānaṃ khaṇḍacakkavaseneva saṅkhalikanayo vutto, tasmiṃ ekamūlakanaye āgatabaddhacakkanayena yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhūti idampi yojetvā baddhacakke kate purimapurimāni dasa dhammapadāni, pacchimapacchimāni dasa atthapadāni cāti vīsati padāni honti. Ekamūlakanaye pana ekasmiṃ vāre naveva atthapadāni labbhanti. Evaṃ dasahi vārehi navuti atthapadāni navuti dhammapadāni ca honti, tāni saṅkhalikanaye vuttehi dasahi atthapadehi dasahi dhammapadehi ca saddhiṃ yojitāni yathāvuttaṃ atthasataṃ dhammasatañca hontīti veditabbaṃ. Yaṃ panettha <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha ṭī. pārājikakaṇḍa 2.39) saṅkhalikanayepi ekamūlakanayepi paccekaṃ atthasatassa dhammasatassa yojanāmukhaṃ vuttaṃ, taṃ tathā siddhepi atthasataṃ dhammasatanti (pari. 334) gāthāya na sameti dve atthasatāni dve dhammasatāni cattāri niruttisatāni aṭṭha ñāṇasatānīti vattabbato. Tasmā idha vuttanayeneva atthasataṃ dhammasatanti vuttanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Dve ca niruttisatānī</span>ti atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnañca vasena niruttisatanti dve niruttisatāni. <span class="bld">Cattāri ca ñāṇasatānī</span>ti atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ, dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni. <span class="bld">Atirekānayanattho</span>ti avuttasamuccayattho.</p>
  318. <p class="centered">Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  319. <p class="centered">Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  320. <p class="subhead">Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  321. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Pacuratthe hi vattamānavacana</span>nti ekadā paṭisevitvā pacchā anoramitvā divase divase sevanicchāya vattamānattā sevanāya abhāvakkhaṇepi iha mallā yujjhantītiādīsu viya abbocchinnataṃ bāhullavuttitañca upādāya paṭisevatīti vattamānavacanaṃ katanti attho. <span class="bld">Āhiṇḍantā</span>ti vicarantā.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Sahoḍḍhaggahito</span>ti <a name="M1.0108"></a> sabhaṇḍaggahito, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Taṃ sikkhāpadaṃ tatheva hotī</span>ti manussāmanussādipuggalavisesaṃ kiñci anupādiyitvā sāmaññato ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti (pārā. 39) vuttattā manussāmanussatiracchānagatānaṃ itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanānaṃ <a name="V1.0094"></a> tiṃsavidhepi magge methunaṃ sevantassa taṃ sikkhāpadaṃ mūlacchejjakaraṃ hoti evāti adhippāyo. Etena yaṃ anupaññattimūlapaññattiyā eva adhippāyappakāsanavasena subodhatthāya vatthuvasena pavattānaṃ visesatthajotakavasenāti dassitaṃ hoti. <span class="bld">Āmasanaṃ</span> āmaṭṭhamattaṃ. Tato daḷhataraṃ <span class="bld">phusanaṃ. Ghaṭṭanaṃ</span> pana tato daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa saṅghaṭṭanaṃ. <span class="bld">Taṃ sabbampī</span>ti anurāgena pavattitaṃ dassanādisabbampi.</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Pāṇātipātā</span>disacittakasikkhāpadānaṃ <span class="bld">surāpānā</span>diacittakasikkhāpadānañca (pāci. 326 ādayo) ekeneva lakkhaṇavacanena lokavajjataṃ dassetuṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sacittakapakkhe</span>ti idaṃ kiñcāpi acittakasikkhāpadaṃ sandhāyeva vattuṃ yuttaṃ tasseva sacittakapakkhasambhavato, tathāpi sacittakasikkhāpadānampi asañcicca caṅkamanādīsu loke pāṇaghātavohārasambhavena acittakapakkhaṃ parikappetvā ubhinnampi sacittakācittakasikkhāpadānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘sacittakapakkhe’’ti vuttaṃ. Itarathā sacittakasikkhāpadānaṃ imasmiṃ vākye lokavajjatālakkhaṇaṃ na vuttaṃ siyā. ‘‘Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti vutte pana sacittakasikkhāpadānaṃ cittaṃ akusalameva, itaresaṃ sacittakapakkheyeva akusalaniyamo, na acittakapakkhe. Tattha pana yathāsambhavaṃ kusalaṃ vā siyā, akusalaṃ vā, abyākataṃ vāti ayamattho sāmatthiyato sijjhatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Sacittakapakkhe</span>ti vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkheti gahetabbaṃ, na paṇṇattivijānanacittena tathā sati sabbasikkhāpadānampi lokavajjatāpasaṅgato. ‘‘Paṭikkhittamidaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti jānantassa hi paṇṇattivajjepi anādariyavasena paṭighacittameva uppajjati, tasmā idaṃ vākyaṃ niratthakameva siyā sabbasikkhāpadānipi lokavajjānīti ettakamattasseva vattabbatāpasaṅgato.</p>
  324. <p class="bodytext">Ettha <a name="M1.0109"></a> ca sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti niyamassa akatattā surāpānādīsu acittakapakkhe cittaṃ akusalaṃ na hotevāti na sakkā niyametuṃ, kevalaṃ pana sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, na kusalādīti evamettha niyamo sijjhati, evañca surāti ajānitvā pivantānampi akusalacitteneva pānaṃ gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā limpantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vināpi akusalacittena limpanañca, ubhayatthāpi āpattisambhavo ca samatthito hoti. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyatī’’ti vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ<a name="V1.0095"></a>. Acittakesu hi terasasu lokavajjesu surāpānasseva acittakapakkhepi akusalacittaniyamo, na itaresaṃ dvādasannaṃ akusalādicittenāpi āpajjitabbato. Yaṃ pana evaṃ kenaci anicchamānaṃ saddatopi apatīyamānamimaṃ niyamaṃ parādhippāyaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā, sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā’’tiādi vuttaṃ, taṃ niratthakameva evaṃ niyamassa kenaci anadhippetattā. Na hi koci saddasatthavidū niyamaṃ icchati, yena sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyātiādi vuttaṃ bhaveyya, kintu sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, acittakapakkhe pana cittaṃ aniyataṃ akusalameva vā siyā, kusalādīsu vā aññataranti evameva icchati. Tena <span class="bld">sacittakapakkhe</span>ti visesanampi sātthakaṃ siyā. Acittakasikkhāpadānaṃ sacittakapakkhesu akusalaniyamena lokavajjatā ca sijjhati. Tesu ca surāpānasseva acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca, itaresaṃ pana sacittakapakkhe evāti vādopi na virujjhatīti na kiñcettha anupapannaṃ nāma.</p>
  325. <p class="bodytext">Yaṃ panettha ‘‘surāti ajānitvā pivantassa…pe… vināpi akusalacittena āpattisambhavato…pe… surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyā’’tiādi vuttaṃ. Yañca tamatthaṃ sādhetuṃ <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> āgatavacanaṃ dassetvā bahuṃ papañcitaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ aṭṭhakathāhi viruddhattā. Tathā hi ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttaṃ. Yañcetassa ‘‘sacittakapakkhe <a name="M1.0110"></a> akusaleneva pātabbato lokavajjatā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti sabbesaṃ lokavajjānaṃ idheva pārājikaṭṭhakathāya sāmaññato vatvā surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘akusaleneva pātabbatāyā’’ti evaṃ acittakapakkhepi akusalacittatāya visesetvā vuttattā. Na hi ‘‘sāmaññato idha vuttova attho puna <span class="bld">surāpānaṭṭhakathāyampi</span> vutto’’ti sakkā vattuṃ vuttasseva puna vacane payojanābhāvā, tadaññesupi acittakalokavajjesu vattabbatāpasaṅgato ca, nāpi ekattha vutto nayo tadaññesupi ekalakkhaṇatāya vutto eva hotīti ‘‘surāpānasikkhāpadeyeva (pāci. 326 ādayo) vutto’’ti sakkā vattuṃ acittakalokavajjānaṃ sabbapaṭhame uyyuttasikkhāpadeyeva (pāci. 311 ādayo) vattabbato, surāpānasikkhāpadeyeva vā vatvā eseva nayo sesesu acittakalokavajjesupīti atidisitabbato ca.</p>
  326. <p class="bodytext">Apica vuttamevatthaṃ vadantena ‘‘sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāyā’’ti pubbe vuttakkameneva <a name="V1.0096"></a> vattabbaṃ sandehādivigamatthattā puna vacanassa. Sikkhāpadavisaye ca visesitabbaṃ visesetvāva vuccati, itarathā āpattānāpattādibhedassa duviññeyyattā. Tathā hi <span class="bld">bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā’’ti giraggasamajjādīnaṃ sacittakapakkhe eva lokavajjatā akusalacittatā ca visesetvā vuttā, na evaṃ surāpānassa. Tassa pana pakkhadvayassāpi sādhāraṇavasena ‘‘akusaleneva pātabbatāyā’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesetvā. Tasmā idaṃ surāpānaṃ sacittakācittakapakkhadvayepi lokavajjaṃ akusalacittañcāti dassetumeva ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti visuṃ vuttanti suṭṭhu sijjhati. Eteneva yaṃ <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttassa imasseva adhippāyassa paṭipādakametanti saññāya iminā eva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatā eva vuttā, na pana ticittatā. Teneva <span class="bld">bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="M1.0111"></a> vuttaṃ ‘‘giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanānīti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni akusalacittāni, ayaṃ panettha adhippāyo vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā’’ti vuttaṃ, tampi paṭisiddhaṃ hoti tabbiparītasseva atthassa yathāvuttanayena sādhanato. Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti imaṃ visesaṃ dassetumeva idaṃ vacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Ayañhettha attho vatthuajānanatāya cetthāti ettha ca-kāro visesatthajotako apicāti iminā samānattho. Tasmā yadidaṃ aññesu acittakalokavajjesu vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti lokavajjatāya akusalacittatāya ca lakkhaṇaṃ vuccati, taṃ ettha surāpānasikkhāpade nāgacchati, idha pana viseso atthīti vuttaṃ hoti. So kataroti ce? Vatthuajānanatāya eva vatthujānanacittena vināpi āpajjitabbatāya eva acittakatā veditabbā, natthettha acittakatāya viseso. Kintu vatthuajānanasaṅkhātaacittakapakkhepi akusalacitteneva surāmerayassa ajjhoharitabbatāyāti imassa sikkhāpadassa sacittakapakkhepi acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca veditabbāti ayamettha viseso. Idha hi ‘‘citte pana satī’’ti avisesetvā ‘‘akusalenevā’’ti sāmaññato vuttattā ubhayapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca siddhāti veditabbā. Teneva <span class="bld">paramatthajotikāya</span> (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) khuddakaṭṭhakathāya sikkhāpadavaṇṇanāya ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ <a name="V1.0097"></a> kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Surāti jānanacittābhāveneva hettha cittaṅgavirahito kevalopi kāyo ekasamuṭṭhānaṃ vutto, tasmiñca ekasamuṭṭhānakkhaṇepi yāya cetanāya pivati, sā ekantaakusalā eva hoti. Teneva tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paṭhamā cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyo, sesā paṇṇattivajjato’’ti evaṃ pañcannampi sāmaññato akusalacittatā lokavajjatāsaṅkhātā pakativajjatā ca vuttā. Aṅgesu ca jānanaṅgaṃ na vuttaṃ. Tathā hi ‘‘surāmerayamajjapamādaṭṭhānassa <a name="M1.0112"></a> pana surādīnaṃ aññataraṃ hoti madanīyaṃ, pātukāmatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, tajjañca vāyāmaṃ āpajjati, pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānī’’ti vuttaṃ, na pana surāti jānanaṅgena saddhiṃ pañcāti. Yadi hi surāti jānanampi aṅgaṃ siyā, avassameva taṃ vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ aññāsupi <span class="bld">suttapiṭakādiaṭṭhakathāsu</span> katthaci jānanaṅgaṃ na vuttaṃ. Tasmā ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti imassa aṭṭhakathāpāṭhassa acittakapakkhepi ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti evameva atthoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
  327. <p class="bodytext">Apica yaṃ <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> ‘‘etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti, evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti, yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti, evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī’’ti pāṇātipātena saddhiṃ sabbathā samānattena upametvā vuttaṃ, taṃ ativiya ayuttaṃ sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṇātipātādiakusalānañca aññamaññaṃ samānatāya niyamābhāvā. Pāṇātipāto hi pariyāyenāpi sijjhati, na tathā adinnādānaṃ. Taṃ pana āṇattiyāpi sijjhati, na ca methunādīsu. Tasmā payogaṅgādīhipi bhinnānameva saṃsaṭṭhaṃ sabbathā samīkaraṇaṃ ayuttameva. ‘‘Pāṇātipāto viya adinnādānamethunādīnipi pariyāyakathādīhi sijjhantī’’ti kenaci vutte taṃ kinti na gayhati tathā vacanābhāvāti ce? Idhāpi ‘‘tathā pāṇātipātasadisaṃ surāpāna’’nti vacanābhāvā idampi na gahetabbameva. Kiñci aṭṭhakathāvacaneneva siddhamevatthaṃ paṭibāhantena vinayaññunā suttasuttānulomādīhi tassa virodhaṃ dassetvā paṭibāhetabbaṃ, na pana payogaṅgādīhi accantavibhinnena sikkhāpadantarena saha samīkaraṇamattena. Na hi ‘‘surāti ajānitvā pivantassāpi akusalamevā’’ti ettha suttādivirodho atthi, vinayapiṭake tāva etassa atthassa viruddhaṃ suttādikaṃ na dissati, nāpi suttapiṭakādīsu.</p>
  328. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V1.0098"></a> panettha keci vadanti ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti (dha. pa. 1, 2) vuttattā sabbāni akusalāni pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva hontī’’ti. Taṃ tesaṃ suttādhippāyānabhiññātameva <a name="M1.0113"></a> pakāseti. Na hi ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva akusalā dhammā uppajjantīti imamatthaṃ dīpeti, atha kho kusalākusalā dhammā uppajjamānā uppādapaccayaṭṭhena pubbaṅgamabhūtaṃ sahajātacittaṃ nissāyeva uppajjanti, na vinā cittenāti imamatthaṃ dīpeti. Na hettha ‘‘surāti ajānitvā pivantassa akusalamevā’’ti vutte sahajātacittaṃ vināpi lobhādiakusalacetasikā dhammā uppajjantīti ayamattho āpajjati. Yena taṃ nisedhāya idaṃ suttaṃ āharaṇīyaṃ siyā, abhidhammavirodhopettha natthi pubbe nāmajātiādivasena ajānantasseva pañcaviññāṇavīthiyaṃ kusalākusalajavanuppattivacanato.</p>
  329. <p class="bodytext">Apica bālaputhujjanānaṃ chasu dvāresu uppajjamānāni javanāni yebhuyyena akusalāneva uppajjanti. Kusalāni pana tesaṃ kalyāṇamittādiupanissayabalena appakāneva uppajjanti, tuṇhībhūtānampi niddāyitvā supinaṃ passantānampi uddhaccādiakusalajavanasseva yebhuyyappavattito kusalākusalavirahitassa javanassa tesaṃ abhāvā. Akusalā hi visayānuguṇaṃ vāsanānuguṇañca yathāpaccayaṃ samuppajjanti, tattha kiṃ pubbe jānanājānananibaddhena. Ye pana jānanādiaṅgasampannā pāṇātipātādayo, ye ca jānanādiṃ vināpi sijjhamānā surāpānamicchādiṭṭhiādayo, te te tathā tathā yāthāvato ñatvā sammāsambuddhena niddiṭṭhā, tesañca yathāniddiṭṭhavasena gahaṇe ko nāma abhidhammavirodho. Evaṃ suttādivirodhābhāvato, aṭṭhakathāya ca vuttattā yathāvuttavasenevettha attho gahetabbo. Yadi evaṃ kasmā ‘‘sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti? Nāyaṃ doso sīlabhedassa bhagavato āṇāyattattā ukkhittānuvattikādīnaṃ sīlabhedo viya. Na hi tāsaṃ akusaluppattiyā eva sīlabhedo hoti saṅghāyattasamanubhāsanānantareyeva vihitattā. Evamidhāpi jānitvā pivane eva vihito, na ajānitvā pivane. Añño hi sikkhāpadavisayo, añño akusalavisayo. Teneva sāmaṇerānaṃ purimesu pañcasu sikkhāpadesu ekasmiṃ bhinne sabbānipi sikkhāpadāni bhijjanti. Akusalaṃ pana yaṃ bhinnaṃ, tena ekeneva hoti, nāññehi. Tasmā sāmaṇerassa <a name="M1.0114"></a> ajānitvā pivantassa sīlabhedābhāvepi kammapathappattaṃ akusalamevāti gahetabbaṃ.</p>
  330. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā <a name="V1.0099"></a> pivantassa pārājikaṃ natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘taṃ tesaṃ matimatta’’nti paṭikkhipitvā ‘‘bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ. Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvāti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, akusalaṃ pana hotīti na vutta’’nti tattha kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ. Na hi aṭṭhakathāyaṃ sāmaṇerānaṃ jānitvā pivane eva sīlabhedo, na ajānitvāti sīlabhedakathanaṭṭhāne akusalaṃ pana hotīti avacanaṃ ajānanapakkhe akusalābhāvassa kāraṇaṃ hoti, tattha pasaṅgābhāvā, vattabbaṭṭhāne eva ‘‘akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti vuttattā ca. Na ca te ‘‘akusalaṃ pana hotī’’ti vadantā ācariyā imaṃ sāmaṇerānaṃ sīlabhedappakāsakaṃ khandhakaṭṭhakathāpāṭhameva gahetvā avocuṃ, yena ‘‘ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vattabbaṃ siyā, atha kho surāpānaṭṭhakathāgataṃ suttapiṭakaṭṭhakathāgatañca anekavidhaṃ vacanaṃ, mahāvihāravāsīnaṃ paramparopadesañca gahetvā avocuṃ. Bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnaṃ matañhetaṃ, yadidaṃ jānitvā pivantasseva akusalanti gahaṇaṃ. Tasmā yaṃ vuttaṃ kehici ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājikaṃ natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti, taṃ suvuttanti gahetabbaṃ.</p>
  331. <p class="bodytext">Yañca <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) ‘‘ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘na sundara’’nti paṭikkhipitvā ‘‘bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabba’’nti vatvā dhammatāsiddhattaṃyeva samatthetuṃ ‘‘bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati, na suraṃ pivati. Sace pissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati, na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idampi dhammatāsiddhanti veditabba’’nti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ dassitaṃ, tampi na yuttameva. Yathā hi bodhisattamātu sīlaṃ viya ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti ettha <a name="M1.0115"></a> bodhisattamātu dhammatā nāma bodhisattassa ca attano ca pāramitānubhāvena akusalānuppattiniyamo eva. Tathā ariyasāvakānampi bhavantare pāṇātipātādīnaṃ dasannaṃ kammapathānaṃ aññesañca apāyahetukānaṃ akusalānaṃ accantappahāyakassa maggassa ānubhāvena taṃtaṃsīlavītikkamahetukassa akusalassa anuppattiniyamo eva dhammatā. Na hi sabhāvavādīnaṃ dhammatā viya ahetukatā idha dhammatā nāma. Yathā vā evaṃdhammatānaye kāraṇassa bhāve abhāve ca kāriyassa bhāvo abhāvo ca dhammatā, na ahetuappaccayābhāvābhāvo, evamidhāpi pāṇātipātādikammapathānaṃ hetubhūtassa kilesassa accantābhāvena tesaṃ abhāvo, tadavasesānaṃ akusalānaṃ hetuno bhāvena bhāvo ca dhammatā<a name="V1.0100"></a>, na ahetukatā. Tasmā apāyahetuno rāgassa abhāveneva ariyānaṃ ajānitvāpi surāya anajjhoharaṇanti suvuttamevidaṃ kehici ‘‘ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti, taṃ kena hetunā na sundaraṃ jātanti na ñāyati, dhammatāsiddhanti vā kathanena kathaṃ taṃ paṭikkhittanti.</p>
  332. <p class="bodytext">Yampi <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.352) ‘‘surañca khīrañca missetvā…pe… idaṃ dhammatāsiddha’’nti vacanaṃ, tampi surāpānassa acittakapakkhepi akusalacittaññeva sādheti. Tathā hi ‘‘bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi pāṇaṃ na hanati, nādinnaṃ ādiyati…pe… na suraṃ pivatī’’ti vutte ‘‘purimānaṃ tāva catunnaṃ kammapathānaṃ sacittakattā viramaṇaṃ sukaraṃ, pacchimassa pana surāpānassa acittakattā kathaṃ viramaṇaṃ bhaveyyā’’ti codanāsambhavaṃ manasikatvā vatthuajānanavasena acittakattepi yasmā kammapathappattaakusaleneva surā ajjhoharitabbā, tādisī ca akusalappavatti ariyasāvakassa maggeneva hatā, tasmāssa paragalaṃ surāya pavisanaṃ natthīti atthato gamyamānatthaṃ parihāravacanaṃ vadatā ‘‘sace pissa surañca khīrañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha khīrameva pavisati, na surāti idaṃ surāya sabbathāpi paragalappavesābhāvadassanaparaṃ, na pana surāmissakhīrassa surāya viyojanasāmatthiyadassanaparaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yadi hi surāmisse khīre kiñci paviseyya, khīrameva paviseyya, na surā. Khīre pana surāya aviyutte na kiñci pavisatīti<a name="M1.0116"></a>. <span class="bld">Idaṃ yonisiddha</span>nti udakassa mukhe appavisanaṃ yonisiddhaṃ. Yonīti cettha jāti adhippetā. Tasmā koñcajātikānaṃ mukhatuṇḍasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ khīramissaudakajjhoharaṇahetuttābhāvena taṃ appavisanaṃ siddhanti attho. Idampi hi khīramissāya surāya khīre pavisantepi paragalāpavisananti. <span class="bld">Dhammatāsiddha</span>nti ariyasāvakassa arūpadhammānaṃ surāpivanahetubhūtakilesasahitattābhāvasaṅkhātāya dhammatāya siddhaṃ. Evamettha acittakapakkhepi surāya akusalacitteneva pātabbato ariyasāvakānaṃ apivanaṃ samatthitanti veditabbaṃ. Athāpi siyā ajānanapakkhe akusalacittena vināva pātabbattepi surāya apivanaṃ ariyānaṃ dhammatāti <a name="V1.0101"></a> samatthanaparametanti, taṃ na, aṭṭhakathāvacanantarehi virujjhanato. Yathā hi vacanantarehi na virujjhati, tathāyeva attho gahetabbo.</p>
  333. <p class="bodytext">Apica pāṇātipātādīnaṃ pañcannaṃ kammapathānaṃ bhavantarepi akaraṇaṃ ariyānaṃ dhammatāsīlameva, tesañca yadi sacittakataṃ samānaṃ. Surāpānaṃ viya itarānipi cattāri ajānantenāpi ariyasāvakena na kattabbāni siyuṃ, tathā ca ajānantānaṃ ariyānaṃ kusalābyākatacittehipi viramaṇaparamāraṇaparasantakagahaṇādīsu kāyavacīpavatti na sampajjeyya, no ce sampajjati, cakkhupālattherassa caṅkamanena pāṇaviyogassa, uppalavaṇṇattheriyā balakkārena maggenamaggaphusanassa ca pavattattā. Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi akusaleneva pātabbatāya surā ariyānaṃ paragalaṃ na pavisatīti visesetvā vuttanti veditabbaṃ.</p>
  334. <p class="bodytext">Nanu vatthuṃ jānantasseva sabbe kammapathā vuttāti? Na, micchādiṭṭhiyā viparītaggahaṇeneva pavattattā. Kathañhi nāma asabbaññuṃ sabbaññuto, aniccādiṃ niccādito ca gahaṇantī diṭṭhi vatthuṃ vijānāti. Yadi hi jāneyya, micchādiṭṭhiyeva na siyā. Sā ca kammapathesu gaṇitāti kuto jānantasseva kammapathappavattiniyamo. Atha sabbaññuṃ sabbaññūti gaṇhantīpi ‘‘ayaṃ satto’’ti tassa sarūpaggahaṇato diṭṭhipi vatthuṃ vijānātīti ce? Na, surāpānassapi ‘‘ayaṃ na surā’’ti sarūpaggahaṇassa samānattā. ‘‘Aya’’nti ca vatthuparāmasanepi ‘‘surā’’ti visesavijānanābhāvā na jānātīti ce? ‘‘Aya’’nti puggalattaṃ jānantīpi ‘‘asabbaññū’’tipi visesajānanābhāvā diṭṭhipi vatthuṃ na jānātīti samānameva. Evañhi tesaṃ <a name="M1.0117"></a> buddhāti ahitoti ahitaṃ vā pūraṇakassapādiṃ hito paṭighassa vā anunayassa vā uppādanepi eseva nayo. Vipallāsapubbakañhi sabbaṃ akusalaṃ.</p>
  335. <p class="bodytext">Apica surāya pīyamānāya niyamena akusaluppādanaṃ sabhāvo pītāya viya. Khīrādisaññāya pītasurassa puggalassa mātubhaginiādīsupi rāgadosādiakusalappabandho vatthusabhāveneva uppajjati, evaṃ pīyamānakkhaṇepi tikhiṇo rāgo uppajjateva, teneva sāgatattherassa ajānitvā pivanakāle pañcābhiññādijhānaparihāni, pacchā ca buddhādīsu agāravādiakusalappabandho yāva surāvigamā pavattittha. Teneva bhagavāpi tassa agāravādiakausalappavattidassanamukhena surādosaṃ pakāsetvā sikkhāpadaṃ paññapesi. Na hi pañcanīvaraṇuppattiṃ vinā jhānaparihāni hoti. Tasmā ajānantassāpi surā pīyamānā pītā ca attano sabhāveneva akusaluppādikāti ayamattho sāgatattherassa jhānaparihāniyā anvayatopi, ariyānaṃ kilesābhāvena mukhena surāya appavesasaṅkhātabyatirekatopi sijjhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ, evaṃ gahaṇameva hi vibhajjavādīmatānusāraṃ.</p>
  336. <p class="bodytext">Yaṃ pana ‘‘jānitvā pivantasseva akusala’’nti gahaṇaṃ, taṃ bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnameva <a name="V1.0102"></a> mataṃ, taṃ pana gaṇṭhipadakārakādīhi ‘‘paravādo’’ti ajānantehi attano matiyā saṃsanditvā likhitaṃ vibhajjavādīmaṇḍalampi pavisitvā yāvajjatanā sāsanaṃ dūseti, purāpi kira <span class="bld">imasmimpi damiḷaraṭṭhe</span> koci bhinnaladdhiko nāgaseno nāma thero kuṇḍalakesīvatthuṃ paravādamathananayadassanatthaṃ damiḷakabbarūpena kārento ‘‘imaṃ surāpānassa jānitvāva pivane akusalanayaṃ, aññañca desakālādibhedena anantampi ñeyyaṃ sabbaññutaññāṇaṃ salakkhaṇavaseneva ñātuṃ na sakkoti ñāṇena paricchinnattena ñeyyassa anantattahānippasaṅgato. Aniccādisāmaññalakkhaṇavaseneva pana ñātuṃ sakkotī’’ti ca, ‘‘paramatthadhammesu nāmarūpantiādibhedo viya puggalādisammutipi visuṃ vatthubhedo evā’’ti ca evamādikaṃ bahuṃ viparītatthanayaṃ kabbākārassa kavino upadisitvā tasmiṃ pabandhe kāraṇābhāsehi satiṃ sammohetvā pabandhāpesi, tañca kabbaṃ nissāya imaṃ bhinnaladdhikamataṃ idha vibhajjavādīmate <a name="M1.0118"></a> sammissaṃ ciraṃ pavattittha. Taṃ pana pacchā ācariyabuddhappiyamahātherena bāhirabbharikaṃ diṭṭhijālaṃ vighāṭetvā idha parisuddhaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpentena sodhitampi <span class="bld">sāratthadīpaniyā</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.42) vinayaṭīkāya surāpānassa sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti samatthanavacanaṃ nissāya kehici vipallattacittehi puna ukkhittasiraṃ jātaṃ, tañca mahātherehi vinicchinitvā gārayhavādaṃ katvā madditvā laddhigāhake ca bhikkhū viyojetvā dhammena vinayena satthusāsanena cireneva vūpasamitaṃ. Tenevettha mayaṃ evaṃ vitthārato idaṃ paṭikkhipimha ‘‘mā aññepi vibhajjavādino ayaṃ laddhi dūsesī’’ti. Tasmā idha vuttāni avuttāni ca kāraṇāni suṭṭhu sallakkhetvā yathā āgamavirodho na hoti, tathā attho gahetabbo.</p>
  337. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesa</span>nti yassa vatthuvijānanacittena sacittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti niyamo natthi, taṃ sabbanti attho. <span class="bld">Rundhantī</span>ti ‘‘tiracchānagatitthiyā doso natthī’’tiādinā anāpattiyā lesaggahaṇaṃ nivārentī. <span class="bld">Dvāraṃ pidahantī</span>ti ‘‘tañca kho manussitthiyā’’tiādinā (pārā. 41) lesaggahaṇassa kāraṇasaṅkhātaṃ dvāraṃ pidahantī. <span class="bld">Sotaṃ pacchindamānā</span>ti tadubhayalesaggahaṇadvārānaṃ vasena avicchinnaṃ vītikkamasotaṃ pacchindamānā. <span class="bld">Gāḷhataraṃ karontī</span>ti yathāvuttehi kāraṇehi paṭhamapaññattisiddhaṃ āpattiññeva daḷhaṃ karontī, anāpattiyā okāsaṃ adadamānāti attho. Sā ca yasmā vītikkamābhāve, avisayatāya abbohārike vītikkame ca lokavajjepi sithilaṃ karontī uppajjati, tasmā tathā uppattiṃ uppattikāraṇañca dassento āha <span class="bld">aññatra adhimānā</span>tiādi. Aññatra adhimānāti imissā anupaññattiyā ‘‘vītikkamābhāvā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Aññatra supinantāti imissā ‘‘abbohārikattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vītikkamābhāvā</span>ti pāpicchāya avijjamānassa uttarimanussadhammassa vijjamānato <a name="V1.0103"></a> pakāsanavasappavattavisaṃvādanādhippāyasaṅkhātassa vītikkamassa abhāvato. Adhimānikassa hi anadhigate adhigatasaññitāya yathāvuttavītikkamo natthi. <span class="bld">Abbohārikattā</span>ti ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) vacanato mocanassādacetanāya upakkamanassa ca vijjamānattepi thinamiddhena abhibhūtatāya <a name="M1.0119"></a> avasattena abbohārikattā, āpattikāraṇavohārābhāvāti attho. <span class="bld">Vā</span>-saddo cettha samuccayattho daṭṭhabbo, ‘‘abbohārikattā cā’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Vuttā</span>ti duvidhāpi cesā anupaññatti anāpattikarā vuttāti adhippāyo.</p>
  338. <p class="bodytext"><span class="bld">Akate vītikkame</span>ti āpadāsupi bhikkhūhi sikkhāpadavītikkame akate, kukkuccā na bhuñjiṃsūtiādīsu viya vītikkamaṃ akatvā bhikkhūhi attano dukkhuppattiyā ārocitāyāti attho. <span class="bld">Sithilaṃ karontī</span>ti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī. <span class="bld">Dvāraṃ dadamānā</span>ti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā. <span class="bld">Aparāparampi anāpattiṃ kurumānā</span>ti dinnena tena dvārena uparūpari anāpattibhāvaṃ dīpentī. Paññattepi sikkhāpade udāyinā ‘‘muhuttikāya vesiyā na doso’’ti lesena vītikkamitvā <span class="bld">sañcarittāpajjanavatthusmiṃ</span> (pārā. 296 ādayo) paññattattā ‘‘kate vītikkame’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Paññattigatikā</span>ti atthato mūlapaññattiyevāti adhippāyo.</p>
  339. <p class="centered">Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  340. <p class="subhead">Santhatabhāṇavāro</p>
  341. <p class="subhead">Vajjiputtakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  342. <p class="bodytext"><a name="para43-44"></a><span class="paranum">43-44</span>. Vajjiputtakavatthukathāya <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘vesālikā…pe… methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsū’’ti ettha te ñātikulaṃ gantvā gihiliṅgaṃ gahetvā ‘‘gihibhūtā maya’’nti saññāya methunaṃ paṭiseviṃsūti gahetabbaṃ, tenāha <span class="bld">ñātibyasanenapi phuṭṭhā</span>tiādi. Ñātīnaṃ vināso rājadaṇḍādikāraṇena hotīti āha <span class="bld">rājadaṇḍa</span>iccādi. Dhaññahiraññadāsidāsagomahiṃsādidhanāni <span class="bld">bhogā</span> nāma, tesampi rājadaṇḍādināva vināsoti āha ‘‘esa nayo dutiyapadepī’’ti. Na sabbaññubuddhotiādinā <a name="V1.0104"></a> tīsu vatthūsu appasannāva sāsane abhabbāti saññāya attano bhabbataṃ pakāsentā <span class="bld">na maya</span>ntiādimāhaṃsūti veditabbaṃ. ‘‘Aṭṭhatiṃsārammaṇesū’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> anāgate ālokākāsakasiṇe vajjetvā vuttaṃ, tehi pana <a name="M1.0120"></a> saddhiṃ cattālīsa honti. <span class="bld">Vibhattā kusalā dhammā</span>ti ‘‘imasmiṃ ārammaṇe idaṃ hotī’’ti vibhāgaso dassitā saupacārajjhānā mahaggatakusalā dhammā. <span class="bld">Gihipalibodha</span>nti sahasokitādivasena gihīsu byāvaṭataṃ. <span class="bld">Āvāsapalibodha</span>nti senāsanesu navakammādivasena niccabyāvaṭataṃ. Duppariccāgānaṃ imesaṃ dvinnaṃ palibodhānaṃ vasena sabbepi palibodhā saṅgahitā evāti veditabbaṃ.</p>
  343. <p class="bodytext"><span class="bld">Yenā</span>ti kāraṇena. <span class="bld">Asaṃvāso</span>ti idaṃ tasmiṃ attabhāve kenacipi pariyāyena bhikkhu hutvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ nārahatīti imamatthaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘asaṃvāso’’ti. <span class="bld">Paññattaṃ samūhaneyyā</span>ti ‘‘so āgato na pabbājetabbo’’ti avatvā ‘‘na upasampādetabbo’’ti ettakasseva vuttattā pārājikassa sāmaṇerabhūmi anuññātāti viññāyati, tenāha <span class="bld">sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito</span>tiādi. ‘‘Yo pana bhikkhū’’ti vuttattā (pārā. 39) paccakkhātasikkho yasmā bhikkhu na hoti, methunasevane ca pārājikaṃ nāpajjati, tasmāssa ‘‘āgato upasampādetabbo’’ti upasampadaṃ anujānanto pārājikaṃ na samūhanati nāma, tenāha ‘‘bhikkhubhāve ṭhatvā avipannasīlatāyā’’ti. <span class="bld">Uttamatthaṃ</span> arahattaṃ, nibbānameva vā.</p>
  344. <p class="subhead">Catubbidhavinayādikathāvaṇṇanā</p>
  345. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Nīharitvā</span>ti pāḷito uddharitvā, tathā hi ‘‘pañcahupāli, aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’tiādipāḷito suttaṃ suttānulomañca nīhariṃsu. ‘‘Anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti bhaṇatī’’ti evamādito ācariyavādaṃ. ‘‘Āyasmā upāli evamāha – ‘anāpatti, āvuso, supinantenā’ti’’ evamādito attano matiṃ nīhariṃsu, sā ca therassa attanomati suttena saṅgahitattā suttaṃ jātaṃ, evamaññāpi suttādīhi saṅgahitāva gahetabbā, netarāti veditabbaṃ. Atha vā <span class="bld">nīharitvā</span>ti vibhajitvā sāṭṭhakathaṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ suttādīsu catūsu padesesu pakkhipitvā catudhā vibhajitvā vinayaṃ pakāsesuṃ <a name="M1.0121"></a> tabbinimuttassa abhāvāti adhippāyo. <span class="bld">Vutta</span>nti nāgasenattherena <span class="bld">milindapañhe</span> vuttaṃ. Kaṇṭhādivaṇṇuppattiṭṭhānakaraṇādīhi āharitvā attano vacīviññattiyāva bhāsitavacanaṃ <span class="bld">āhaccapadaṃ. Raso</span>ti sāro ‘‘pattaraso’’tiādīsu (dha. sa. 628-630) viya, paṭikkhittaanuññātasuttasāroti <a name="V1.0105"></a> attho, <span class="bld">raso</span>ti vā lakkhaṇaṃ paṭivatthukaṃ anuddharitvā lakkhaṇānulomena vuttattā. Dhammasaṅgāhakādiācariyavaṃsena ābhatā aṭṭhakathā ācariyavaṃsoti āha ‘‘ācariyavaṃsoti ācariyavādo’’ti.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayapiṭake pāḷī</span>ti idha adhikāravasena vuttaṃ. Sesapiṭakesupi suttādicatunayā yathānurūpaṃ labbhanteva. <span class="bld">Mahāpadesā</span>ti mahāokāsā mahāvisayā, te atthato ‘‘yaṃ, bhikkhave’’tiādipāḷivasena akappiyānulomato kappiyānulomato ca puggalehi nayato tathā tathā gayhamānā atthanayā eva. Te hi bhagavatā sarūpato avuttesupi paṭikkhittānulomesu, anuññātānulomesu ca sesesu kiccesu nivattipavattihetutāya mahāgocarāti ‘‘mahāpadesā’’ti vuttā, na pana ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā idaṃ na kappatī’’tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva tassā sutte paviṭṭhattā. ‘‘Suttānulomampi sutte otāretabbaṃ…pe… suttameva balavatara’’nti (pārā. aṭṭha. 1.45) hi vuttaṃ, na hesā sādhippāyā pāḷi sutte otāretabbā, na gahetabbā vā hoti, yenāyaṃ suttānulomaṃ siyā. Tasmā imaṃ pāḷiadhippāyaṃ nissāya puggalehi gahitā yathāvuttaatthāva suttānulomaṃ. Tappakāsakattā pana ayaṃ pāḷipi suttānulomanti gahetabbaṃ, tenāha <span class="bld">ye bhagavatā evaṃ vuttā</span>tiādi. Yaṃ bhikkhavetiādipāḷinayena hi puggalehi gahetabbā ye akappiyānulomādayo atthā vuttā, te mahāpadesāti attho.</p>
  347. <p class="bodytext">Bhagavato pakiṇṇakadesanābhūtā ca suttānulomabhūtā ca aṭṭhakathā. Yasmā dhammasaṅgāhakattherehi pāḷivaṇṇanākkamena saṅgahetvā vuttā, tasmā ‘‘ācariyavādo’’ti vuttā, etena ca aṭṭhakathā suttasuttānulomesu atthato saṅgayhatīti veditabbā. Yathā ca esā, evaṃ attanomatipi pamāṇabhūtā. Na hi bhagavato vacanaṃ vacanānulomañca anissāya aggasāvakādayopi attano ñāṇabalena suttābhidhammavinayesu <a name="M1.0122"></a> kañci sammutiparamatthabhedaṃ atthaṃ vattuṃ sakkonti, tasmā sabbampi vacanaṃ sutte suttānulome ca saṅgayhati. Visuṃ pana aṭṭhakathādīnaṃ saṅgahitattā tadavasesaṃ suttasuttānulomato gahetvā catudhā vinayo niddiṭṭho. Suttādayo nissāyeva pavattāpi attanomati tesu sarūpena anāgatattā vuttaṃ ‘‘suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā’’ti, tenāha ‘‘anubuddhiyā nayaggāhenā’’ti. Tattha suttādīni anugatāya eva buddhiyā tehi laddhanayaggāhena cāti attho.</p>
  348. <p class="bodytext"><span class="bld">Theravādo</span>ti mahāsumattherādīnaṃ gāho. Suttādiṃ nissāyeva viparītatopi attanomati uppajjatīti <a name="V1.0106"></a> āha <span class="bld">taṃ panā</span>tiādi. <span class="bld">Atthenā</span>ti attanā nayaggahitena atthena. <span class="bld">Pāḷi</span>nti attano gāhassa nissayabhūtaṃ sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ. <span class="bld">Pāḷiyā</span>ti tappaṭikkhepatthaṃ parenāhaṭāya sāṭṭhakathāya pāḷiyā, attanā gahitaṃ atthaṃ nissāya pāḷiñca saṃsanditvāti attho. <span class="bld">Ācariyavāde</span>ti attanā parena ca samuddhaṭaaṭṭhakathāya. <span class="bld">Otarati ceva sameti cā</span>ti attanā uddhaṭehi saṃsandanavasena otarati, parena uddhaṭena sameti. <span class="bld">Sabbadubbalā</span>ti asabbaññupuggalassa dosavāsanāya yāthāvato atthasampaṭipattiabhāvato vuttaṃ. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa suttānulomena asaṃsandanāpi siyāti āha ‘‘itaro na gahetabbo’’ti.</p>
  349. <p class="bodytext"><span class="bld">Samentameva gahetabba</span>nti ye suttena saṃsandanti, evarūpāva atthā mahāpadesato uddharitabbāti dasseti tathā tathā uddhaṭaatthānameva suttānulomattā, tenāha ‘‘suttānulomato hi suttameva balavatara’’nti. <span class="bld">Appaṭivattiya</span>nti appaṭibāhiyaṃ. <span class="bld">Kārakasaṅghasadisa</span>nti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. <span class="bld">Buddhānaṃ ṭhitakālasadisa</span>nti dharamānakabuddhasadisanti attho. <span class="bld">Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetī</span>tiādīsu yo yathābhūtamatthaṃ gahetvā kathanasīlo, so <span class="bld">sakavādī. Sutta</span>nti saṅgītittayāruḷhaṃ pāḷivacanaṃ. <span class="bld">Paravādī</span>ti mahāvihāravāsī vā hotu aññanikāyavāsī vā, yo viparītato atthaṃ gahetvā kathanasīlo, sova idha ‘‘paravādī’’ti vutto. <span class="bld">Suttānuloma</span>nti saṅgītittayāruḷhaṃ vā anāruḷhaṃ vā yaṃkiñci vipallāsato vā vañcanāya vā ‘‘saṅgītittayāgatamida’’nti dassiyamānaṃ suttānulomaṃ. Keci ‘‘aññanikāye suttānuloma’’nti <a name="M1.0123"></a> vadanti, taṃ na yuttaṃ sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi saṅgītittayāruḷhasuttādīnaṃ eva gahetabbato. Tathā hi vakkhati ‘‘tisso saṅgītiyo āruḷhaṃ pāḷiāgataṃ paññāyati, gahetabba’’ntiādi. Na hi sakavādī aññanikāyasuttādiṃ pamāṇato gaṇhāti, yena tesu suttādīsu dassitesu tattha ṭhātabbaṃ bhaveyya, vakkhati ca ‘‘paro tassa akappiyabhāvasādhakaṃ suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dasseti…pe… ‘sādhū’ti sampaṭicchitvā akappiyeyeva ṭhātabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.45). Tasmā paravādināpi saṅgītittaye anāruḷhampi anāruḷhamicceva dassīyati, kevalaṃ tassa tassa suttādino saṅgītittaye anāgatassa kūṭatā, āgatassa ca byañjanacchāyāya aññathā adhippāyayojanā ca viseso. Tattha ca yaṃ kūṭaṃ, taṃ apanīyati. Yaṃ aññathā yojitaṃ, tassa viparītatāsandassanatthaṃ tadaññena suttādinā saṃsandanā karīyati. Yo pana paravādinā gahito adhippāyo suttantādinā saṃsandati, so sakavādināpi attano gāhaṃ vissajjetvā gahetabboti ubhinnampi saṅgītittayāgatameva suttādipamāṇanti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">kathāvatthu</span>ppakaraṇe sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) <a name="V1.0107"></a> suttasahassampi adhippāyaggahaṇanānattena saṅgītittayāgatameva gahitaṃ, na nikāyantare kiñcīti.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Khepa</span>nti ‘‘kiṃ iminā’’ti paṭikkhepaṃ chaḍḍanaṃ. <span class="bld">Garaha</span>nti ‘‘kimesa bālo jānātī’’ti nindanaṃ. <span class="bld">Sutte otāretabba</span>nti yassa suttassa anulomanato idaṃ suttānulomaṃ akāsi, tasmiṃ, tadanurūpe vā aññatarasmiṃ sutte attanā gahitaṃ suttānulomaṃ atthato saṃsandanavasena otāretabbaṃ, ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena imasmiṃ sutte saṃsandatī’’ti saṃsanditvā dassetabbanti attho. <span class="bld">Aya</span>nti sakavādī. <span class="bld">Paro</span>ti paravādī. <span class="bld">Ācariyavādo sutte otāretabbo</span>ti yassa suttassa vaṇṇanāvasena ayaṃ ācariyavādo pavatto, tasmiṃ, tādise ca aññatarasmiṃ sutte pubbāparaatthasaṃsandanavasena otāretabbaṃ. <span class="bld">Gārayhācariyavādo</span>ti pamādalikhito, bhinnaladdhikehi vā ṭhapito, esa nayo sabbattha.</p>
  351. <p class="bodytext">Yaṃ kiñci kūṭasuttaṃ bāhirakasuttādivacanaṃ na gahetabbanti dassetuṃ <span class="bld">suttaṃ suttānulome otāretabba</span>ntiādi vuttaṃ. Guḷhavessantarādīni mahāsaṅghikādibhinnaladdhikānaṃ pakaraṇāni. <span class="bld">Ādi</span>-saddena guḷhaummaggādīnaṃ gahaṇaṃ<a name="M1.0124"></a>. Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādīpi suttantiādinā aññepi vādālambanā vuttanayena sakkā ñātunti idha na vuttā.</p>
  352. <p class="bodytext">Evaṃ suttasuttānulomādimukhena sāmaññato vivādaṃ dassetvā idāni visesato vivādavatthuṃ tabbinicchayamukhena suttādīnañca dassetuṃ <span class="bld">atha panāyaṃ kappiya</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sutte ca suttānulome cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-kāro vikappattho, tena ācariyavādādīnampi saṅgaho, tenāha ‘‘kāraṇañca vinicchayañca dassetī’’ti. Tattha <span class="bld">kāraṇa</span>nti suttādinayaṃ nissāya attanomatiyā uddhaṭaṃ hetuṃ. <span class="bld">Vinicchaya</span>nti aṭṭhakathāvinicchayaṃ. <span class="bld">Kāraṇacchāyā</span>ti suttādīsu ‘‘kappiya’’nti gāhassa, ‘‘akappiya’’nti gāhassa ca nimittabhūtaṃ kicchena paṭipādanīyaṃ avibhūtakāraṇaṃ kāraṇacchāyā, kāraṇapatirūpakanti attho. <span class="bld">Vinayañhi patvā</span>ti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">kappiyākappiyavicāraṇamāgammā</span>ti. <span class="bld">Rundhitabba</span>nti kappiyasaññāya vītikkamakaraṇaṃ rundhitabbaṃ, taṃnivāraṇacittaṃ daḷhataraṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Sotaṃ pacchinditabba</span>nti tattha vītikkamappavatti pacchinditabbā. <span class="bld">Garukabhāve</span>ti akappiyabhāve. <span class="bld">Suttavinicchayakāraṇehī</span>ti suttena aṭṭhakathāvinicchayena ca laddhakāraṇehi. <span class="bld">Eva</span>ntiādi yathāvuttassa atthassa nigamanavacanaṃ. <span class="bld">Atirekakāraṇa</span>nti suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma, bahukāraṇaṃ vā.</p>
  353. <p class="bodytext"><span class="bld">Vācuggata</span>nti <a name="V1.0108"></a> vācāya uggataṃ, tattha nirantaraṃ ṭhitanti attho. ‘‘Suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭaka’’nti vuttattā puna <span class="bld">suttatoti</span> tadatthapaṭipādakaṃ suttābhidhammapāḷivacanaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Anubyañjanatoti</span> imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">paripucchato ca aṭṭhakathāto cā</span>ti. Tattha <span class="bld">paripucchā</span>ti ācariyassa santikā pāḷiyā atthasavanaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathā</span>ti pāḷimuttakavinicchayo. Tadubhayampi hi pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Vinaye</span>ti vinayācāre, teneva vakkhati <span class="bld">vinayaṃ avijahanto avokkamanto</span>tiādi. Tattha patiṭṭhānaṃ nāma sañcicca āpattiyā anāpajjanādi hotīti āha ‘‘lajjībhāvena patiṭṭhito’’ti, tena lajjī hotīti vuttaṃ hoti. Vinayadharassa lakkhaṇe vattabbe kiṃ iminā lajjībhāvenāti āha <span class="bld">alajjī hī</span>tiādi. Tattha <span class="bld">bahussutopī</span>ti iminā paṭhamalakkhaṇasamannāgamaṃ dasseti. <span class="bld">Lābhagarutāyā</span>tiādinā vinaye ṭhitatāya abhāve paṭhamalakkhaṇayogo kiccakaro na hoti, atha <a name="M1.0125"></a> kho akiccakaro anatthakaro evāti dasseti. Saṅghabhedassa pubbabhāgo kalaho <span class="bld">saṅgharāji</span>.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Vitthunatī</span>ti vitthambhati, nitthunati vā santiṭṭhituṃ na sakkoti, tenāha <span class="bld">yaṃ ya</span>ntiādi. <span class="bld">Ācariyaparamparā</span>ti ācariyānaṃ vinicchayaparamparā, teneva vakkhati ‘‘attano matiṃ pahāya…pe… yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Na hi ācariyānaṃ nāmamattato paramparājānane payojanamatthi. <span class="bld">Pubbāparānusandhito</span>ti pubbavacanassa aparavacanena saha atthasambandhajānanato. <span class="bld">Atthato</span>ti padatthapiṇḍatthaadhippetatthādito. <span class="bld">Kāraṇato</span>ti tadatthupapattito. <span class="bld">Theravādaṅga</span>nti theravādapaṭipāṭiṃ, tesaṃ vinicchayapaṭipāṭinti attho.</p>
  355. <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehī</span>ti ettha paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto. Dutiyenassa lajjībhāvena ceva acalatāya ca patiṭṭhitatā. Tatiyena pāḷiaṭṭhakathāsu anurūpena anāgatampi tadanulomato ācariyehi dinnanayato vinicchinituṃ samatthatā. <span class="bld">Otiṇṇe vatthusmi</span>nti codanāvasena vītikkamavatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe. <span class="bld">Codakena cuditakena ca vutte vattabbe</span>ti evaṃ otiṇṇe vatthuṃ nissāya codakena ‘‘diṭṭhaṃ suta’’ntiādinā cuditakena ‘‘atthi natthī’’tiādinā ca yaṃ vattabbaṃ, tasmiṃ vattabbe vutteti attho. Thullaccayadubbhāsitānaṃ mātikāya anāgatattā ‘‘pañcannaṃ āpattīna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Tikadukkaṭa</span>nti ‘‘anupasampanne upasampannasaññī ujjhāyati vā khīyati vā āpatti dukkaṭassā’’tiādinā (pāci. 106 thokaṃ visadisaṃ) āgataṃ tikadukkaṭaṃ. <span class="bld">Aññataraṃ vā āpatti</span>nti ‘‘kāle vikālasaññī āpatti dukkaṭassa, kāle vematiko āpatti dukkaṭassā’’tiādikaṃ (pāci. 250) dukadukkaṭaṃ <a name="V1.0109"></a> sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Antarāpatti</span>nti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade āgatavatthuvītikkamaṃ vinā aññasmiṃ vatthuvītikkame nidānato pabhuti vinītavatthupariyosānā antarantarā vuttaṃ āpattiṃ. Idha pana ‘‘vatthuṃ oloketī’’ti visuṃ gahitattā tadavasesā antarāpattīti gahitā. <span class="bld">Paṭilātaṃ ukkhipatī</span>ti idaṃ visibbanasikkhāpade (pāci. 350-351) āgataṃ. Tattha ḍayhamānaṃ alātaṃ aggikapālādito bahi patitaṃ avijjhātameva paṭiukkhipati<a name="M1.0126"></a>, puna yathāṭhāne ṭhapetīti attho. Vijjhātaṃ pana pakkhipantassa pācittiyameva. <span class="bld">Anāpatti</span>nti ettha antarantarā vuttā anāpattipi atthi, ‘‘anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’tiādi (pārā. 159) viya sāpi saṅgayhati.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikāpattīti na tāva vattabba</span>nti idaṃ āpannapuggalena lajjīdhamme ṭhatvā yathābhūtaṃ āvikaraṇepi dubbinicchayaṃ adinnādānādiṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana methunādīsu vijānanaṃ, taṃ vattabbameva, tenāha <span class="bld">methunadhammavītikkamo hī</span>tiādi. Yo pana alajjitāya paṭiññaṃ adatvā vikkhepaṃ karoti, tassa āpatti na sakkā oḷārikāpi vinicchinituṃ, yāva so yathābhūtaṃ nāvi karoti, saṅghassa ca āpattisandeho na vigacchati, tāva nāsitakova bhavissati. <span class="bld">Sukhumā</span>ti cittaparivattiyā sukhumatāya sukhumā. Tenāha ‘‘cittalahukā’’ti, cittaṃ tassa lahukanti attho. <span class="bld">Te</span>ti vītikkame. <span class="bld">Taṃvatthuka</span>nti adinnādānādimūlakaṃ. <span class="bld">Yaṃ ācariyo bhaṇati, taṃ karohī</span>tiādi sabbaṃ lajjīpesalaṃ kukkuccakameva sandhāya vuttaṃ. Yo yāthāvato pakāsetvā suddhimeva gavesati, <span class="bld">tenāpi, pārājikosīti na vattabbo</span>ti anāpattikoṭiyāpi saṅkiyamānattā vuttaṃ, teneva ‘‘pārājikacchāyā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sīlāni sodhetvā</span>ti yasmiṃ vītikkame pārājikāsaṅkā vattati, tattha pārājikābhāvapakkhaṃ gahetvā desanāvuṭṭhānagāminīnaṃ āpattīnaṃ sodhanavasena sīlāni sodhetvā. <span class="bld">Dvattiṃsākāra</span>nti pākaṭabhāvato upalakkhaṇavasena vuttaṃ, yaṃ kiñci abhirucitaṃ manasikātuṃ vaṭṭateva. <span class="bld">Kammaṭṭhānaṃ ghaṭiyatī</span>ti vippaṭisāramūlakena vikkhepena antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā pabandhavasena cittena saṅghaṭiyati. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti vipassanākammaṭṭhānavasena vuttaṃ. Sāpattikassa hi paguṇampi kammaṭṭhānaṃ na suṭṭhu upaṭṭhāti, pageva pārājikassa. Tassa hi vippaṭisāraninnatāya cittaṃ ekaggaṃ na hoti. Ekassa pana vitakkavikkhepādibahulassa suddhasīlassapi cittaṃ na samādhiyati, taṃ idha pārājikamūlakanti na gahetabbaṃ. Katapāpamūlakena vippaṭisārenevettha cittassa asamādhiyanaṃ sandhāya ‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ, tenāha <span class="bld">vippaṭisāragginā</span>tiādi. <span class="bld">Attanā</span>ti cittena karaṇabhūtena puggalo kattā jānāti, paccatte vā karaṇavacanaṃ, attā sayaṃ pajānātīti attho.</p>
  357. <p class="centered">Catubbidhavinayādikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  358. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  359. <p class="bodytext">Yo <a name="M1.0127"></a><a name="V1.0110"></a> viya dissatīti <span class="bld">yādiso,</span> yaṃ-saddatthe yathā-saddo vattatīti āha ‘‘yena vā tena vā yutto’’ti. Yena tenāti hi padadvayena aniyamato yaṃ-saddatthova dassito. <span class="bld">Vāsadhurayutto</span>ti vipassanādhurayutto. Yā jāti assāti yaṃjāti, puggalo, sova <span class="bld">yaṃjacco</span> sakatthe yapaccayaṃ katvā. Gottavasena yena vā tena vā gottena yathāgotto vā tathāgotto vā hotūti sambandho. <span class="bld">Sīlesū</span>ti pakatīsu. <span class="bld">Atha kho</span>ti idaṃ kintūti imasmiṃ atthe. Kiṃ vuttaṃ hotīti attho. <span class="bld">Imasmiṃ atthe</span>ti imasmiṃ pārājikavisaye. <span class="bld">Eso</span>ti yathāvuttehi pakārehi yutto. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti evaṃ vuttāya, na, ‘‘dehi me’’ti kapaṇāya. <span class="bld">Liṅgasampaṭicchanenā</span>ti ‘‘bhikkhaṃ carissāmī’’ti cittābhāvepi bhikkhāhāranissitapabbajjāliṅgassa sampaṭicchanena. <span class="bld">Kājabhatta</span>nti kājehi ānītabhattaṃ. <span class="bld">Adhammikāyā</span>ti adhisīlasikkhādibhikkhuguṇābhāvato vuttaṃ, tenāha ‘‘abhūtāyā’’ti. ‘‘Mayaṃ bhikkhū’’ti vadantā paṭiññāmatteneva bhikkhū, na atthatoti attho. Idañca ‘‘mayaṃ bhikkhū’’ti paṭijānanassāpi sambhavato vuttaṃ. ‘‘Mayaṃ bhikkhū’’ti appaṭijānantāpi hi bhikkhuvohāranimittassa liṅgassa gahaṇena ceva bhikkhūnaṃ dinnapaccayabhāgaggahaṇādinā ca bhikkhupaṭiññā eva nāma honti. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">puggalapaññattiaṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  360. <p class="indent">‘‘‘Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’ti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ahaṃ brahmacārī’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘Ahaṃ bhikkhū’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto’’ti (pu. pa. aṭṭha. 91).</p>
  361. <p class="bodytext">Tasmā evarūpehi paṭiññāya bhikkhūhi gotrabhupariyosānehi saddhiṃ sambhogaparibhogo na vaṭṭati, alajjīparibhogova hoti. Sañcicca āpattiāpajjanādialajjīlakkhaṇaṃ pana ukkaṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ vasena vuttaṃ sāmaṇerādīnampi <a name="M1.0128"></a> alajjīvohāradassanato. ‘‘Alajjīsāmaṇerehi hatthakammampi na kāretabba’’nti hi vuttaṃ. Yathāvihitapaṭipattiyaṃ atiṭṭhanañhi sabbasādhāraṇaṃ alajjīlakkhaṇaṃ. Dussīlā liṅgaggahaṇato paṭṭhāya yathāvihitapaṭipattiyā abhāvato ekantā lajjinova mahāsaṅghikādinikāyantarikā viya, liṅgatthenakādayo viya, ca. Yāva 11 ca tesaṃ bhikkhupaṭiññā anuvattati, tāva bhikkhu eva, tehi ca paribhogo alajjipaabhogova, tesañca bhikkhusaṅghasaññāya dinnaṃ saṅghe dinnaṃ nāma hoti. Vuttañhi bhagavatā –</p>
  362. <p class="indent">‘‘Bhavissanti kho panānanda, anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā, tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti, tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380).</p>
  363. <p class="bodytext">Bhagavato saṅghaṃ uddissa dinnattā dakkhiṇā asaṅkhyeyyā appameyyā jātā. Dussīlānaṃ dinnattā nāti ce? Na, tesu saṅghaṃ uddissāti gotrabhūnaṃ paṭiggāhakattena parāmaṭṭhattā, itarathā ‘‘yesu kesuci gahaṭṭhesu vā pabbajitesu vā saṅghaṃ uddissā’’ti vattabbatāpasaṅgato, tathā ca ‘‘tadāpāhaṃ, ānandā’’ti heṭṭhimakoṭidassanassa payojanaṃ na siyā. Tasmā gotrabhūnampi abhāve saṅghaṃ uddissa dānaṃ natthi, heṭṭhimakoṭiyā tesupi dinnā saṅghagatā dakkhiṇā asaṅkhyeyyā, na tato paraṃ sijjhatīti tepi paṭiññāya bhikkhu evāti gahetabbaṃ.</p>
  364. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmaghosa</span>nti uttamaghosaṃ, brahmuno ghosasadisaṃ vā ghosaṃ. <span class="bld">Ehi bhikkhū</span>ti ‘‘bhikkhū’’tisambodhanaṃ. Saṃsāre bhayaikkhaka tassa bhayassa sabbaso vināsanatthaṃ tisaraṇaṃ, sāsanaṃ vā <span class="bld">ehi</span> manasā ‘‘tāṇaṃ leṇa’’nti pavisa upagaccha. Upagantvāpi <span class="bld">cara brahmacariya</span>nti sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca carassu. <span class="bld">Bhaṇḍū</span>ti muṇḍitakeso. <span class="bld">Vāsī</span>ti dantakaṭṭhādicchedanavāsi. <span class="bld">Bandhana</span>nti kāyabandhanaṃ. Yutto yogo samādhipaññāvasena so <span class="bld">yuttayogo,</span> tassa aṭṭhete parikkhārāti seso. Sarīre paṭimukkehiyeva upalakkhitoti seso. ‘‘Tīṇi satānī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘tīṇi sata’’nti vuttaṃ.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="M1.0129"></a> bhagavā heṭṭhā vuttaṃ parāmasati. Heṭṭhā hi ‘‘ahaṃ kho pana, kassapa, jānaññeva vadāmi ‘jānāmī’ti, passaññeva vadāmi ‘passāmī’’’ti (saṃ. ni. 2.154) vuttaṃ, taṃ parāmasati, yasmā ahaṃ jānaṃ vadāmi, tasmāti attho. <span class="bld">Ihā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Tibba</span>nti mahantaṃ. <span class="bld">Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatī</span>ti therādiupasaṅkamanato puretarameva tesu yaṃnūna me hirottappaṃ upaṭṭhitaṃ bhavissatīti attho. <span class="bld">Kusalūpasaṃhita</span>nti anavajjadhammanissitaṃ. <span class="bld">Aṭṭhiṃ katvā</span>ti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa me attho’’ti atthaṃ katvā. <span class="bld">Ohitasoto</span>ti dhamme nihitasoto. <span class="bld">Evañhi te, kassapa, sikkhitabba</span>nti ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā ‘‘dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmī’’ti evameva tayā sikkhitabbaṃ. <span class="bld">Sātasahagatā ca me kāyagatāsatī</span>ti <a name="V1.0112"></a> asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttakāyagatāsati. Yaṃ panetassa ovādassa sakkaccapaṭiggahaṇaṃ, ayameva therassa pabbajjā ca upasampadā ca ahosi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154).</p>
  366. <p class="bodytext">Uddhumātakapaṭibhāgārammaṇaṃ jhānaṃ <span class="bld">uddhumātakasaññā</span>. Kasiṇārammaṇaṃ rūpāvacarajjhānaṃ <span class="bld">rūpasaññā. Ime</span>ti saññāsīsena niddiṭṭhā ime dve jhānadhammā. Sopāko ca bhagavatā puṭṭho ‘‘rūpāvacarabhāvena ekatthā, byañjanameva nāna’’nti āha. <span class="bld">Āraddhacitto</span>ti ārādhitacitto. Garudhammapaṭiggahaṇādiupasampadā upari sayameva āvi bhavissati.</p>
  367. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbantimena pariyāyenā</span>ti sabbantimena paricchedena. Ñatticatutthā kammavācā upasampadākammassa kāraṇattā ṭhānaṃ, tassa ṭhānassa arahaṃ anucchavikanti vatthudosādivinimuttakammaṃ ‘‘ṭhānāraha’’nti vuttaṃ vatthādidosayuttassa kammassa sabhāvato kammavācārahattābhāvā. Atha vā ṭhānanti nibbānappattihetuto sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ vuccati, tassa anucchavikaṃ kammaṃ ṭhānārahaṃ. Yathāvihitalakkhaṇena hi kammena upasampannova sakalaṃ sāsanaṃ samādāya paripūretumarahati. Tasmā parisuddhakammavācāpariyosānaṃ sabbaṃ saṅghakiccaṃ ṭhānārahaṃ nāma, tenāha ‘‘satthusāsanārahenā’’ti, sīlādisakalasāsanaparipuṇṇassa anucchavikenāti attho. <span class="bld">Ayaṃ imasmiṃ atthe</span>ti ñatticatutthakammena upasampannasseva sabbasikkhāpadesu vuttattā kiñcāpi ehibhikkhūpasampadādīhi upasampannānaṃ suddhasattānaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadavītikkamepi abhabbatā vā dosābhāvo vā <a name="M1.0130"></a> saddato paññāyati, tathāpi atthato tesampi paṇṇattivajjesu, lokavajjesupi vā surāpānādilahukesu magguppattito pubbe asañciccādinā āpattiāpajjanaṃ sijjhatiyeva. Tathā hi ‘‘dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā ca. Dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti (pari. 322) vuttaṃ. <span class="bld">Ñatticatutthena kammena upasampanno</span>ti idaṃ pana sabbasikkhāpadavītikkamārahe sabbakālike ca bhikkhū gahetvā yebhuyyavasena vuttaṃ. <span class="bld">Niruttivasenā</span>ti nibbacanavasena. <span class="bld">Abhilāpavasenā</span>ti vohāravasena. <span class="bld">Guṇavasenā</span>ti bhikkhuvohāranimittānaṃ guṇānaṃ vasena.</p>
  368. <p class="subhead">Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā</p>
  369. <p class="bodytext">Vivaṭṭūpanissayā sīlādayo lokiyehi abhivisiṭṭhattā adhisīlādivohārena vuttāti dassetuṃ <a name="V1.0113"></a> <span class="bld">katamaṃ panā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">pañcaṅgadasaṅgasīla</span>nti abuddhuppādakāle sīlaṃ sandhāya vuttaṃ tassa vivaṭṭūpanissayattābhāvā. Yaṃ pana buddhuppāde ratanattayaguṇaṃ tathato ñatvā sāsane suniviṭṭhasaddhāhi upāsakopāsikāhi ceva sāmaṇerasikkhamānāhi ca rakkhiyamānaṃ pañcaṅgaaṭṭhaṅgadasaṅgasīlaṃ, tampi adhisīlameva magguppattihetuto. Vipassanāmagguppattinimittatāya hi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ lokiyānaṃ sīlehi adhisīlaṃ jātaṃ adhicittaṃ viya. Na hi vipassanāmagganimittataṃ muñcitvā lokiyacittato adhicittassa añño koci viseso upalabbhati, tadubhayañca anādimato saṃsāravaṭṭassa attādisāravirahitatāya tilakkhaṇabbhāhatattaṃ, ‘‘ahaṃ mamā’’ti ākārena pavattaavijjātaṇhādidosamūlakattañca, taṃdosamūlaviddhaṃsanasamatthāya sīlacittabalopatthaddhāya vipassanāya ukkaṃseneva tassa saṃsāravaṭṭassa vigamañca, tadupadesakassa sammāsambuddhassa sabbaññutādiaparimitaguṇagaṇayogena aviparītasaddhammadesakattañca yāthāvato ñatvā paṭipannena samādāya sikkhitabbatāya vivaṭṭūpanissayaṃ jātaṃ, na aññena kāraṇena, tañca vivaṭṭūpanissayattaṃ yadi sāsane pañcasīlādissāpi samānaṃ, kimidaṃ adhisīlaṃ na siyā. Pañcasīlādimatte ṭhitānañhi anāthapiṇḍikādīnaṃ gahaṭṭhānampi maggo uppajjati. Na hi adhisīlādhicittaṃ vinā magguppatti hoti, tañca kiñcāpi kesañci <a name="M1.0131"></a> anupanissayatāya tasmiṃ attabhāve magguppattiyā hetu na hoti, tathāpi bhavantare avassaṃ hotevāti adhisīlameva kālaṃ karontānaṃ kalyāṇaputhujjanānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ viya, tenāha <span class="bld">buddhuppādeyeva ca pavattatī</span>tiādi. Vivaṭṭaṃ patthetvā rakkhiyamānampi pañcasīlādi buddhuppādeyeva pavattati. <span class="bld">Na hi taṃ paññatti</span>ntiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi. Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti, na aññe. Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīla’’nti. Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti. <span class="bld">Idha anadhippeta</span>nti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘sikkhā’’ti anadhippetaṃ.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānī</span>ti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ. Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi, yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā. Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ. Yathā cettha, evaṃ <span class="bld">kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānī</span>ti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva. Ayameva hi adhicittato <a name="V1.0114"></a> cittassa bhedo, yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ. Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti. <span class="bld">Na vinā buddhuppādā</span>ti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ. Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva, tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘buddhuppādeyevā’’ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ. <span class="bld">Na hi taṃsamāpanno</span>tiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese, upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃ <a name="M1.0132"></a> idha adhippetatā, taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana ‘‘yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati. Tasmā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo – ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati, adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> adhisīlasikkhāva vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘methunaṃ paṭisevissāmī’’ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā, puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘na hi taṃsamāpanno’’ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi dinna</span>nti ettha <span class="bld">dinna</span>nti dānacetanā adhippetā, tassa dinnassa phalaṃ atthīti attho. Esa nayo <span class="bld">atthi yiṭṭha</span>nti etthāpi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena hutādīnaṃ saṅgaho. Tattha <span class="bld">yiṭṭha</span>nti mahāyāgo sabbasādhāraṇaṃ mahādānameva. <span class="bld">Huta</span>nti pahonakasakkāro, attano vā hotu, paresaṃ vā dasa akusalakammapathā, sabbepi vā akusalā dhammā anatthuppādanato na sakaṃ kammaṃ nāma, tabbiparītā kusalā dhammā sakaṃ nāma, tadubhayampi vā kusalākusalaṃ kammassakomhītiādivacanato sati saṃsārappavattiyaṃ adhimuccanaṭṭhena sattānaṃ sakanti evaṃ kammassakatāya sakabhāve attano santakatāya uppajjanakañāṇaṃ <span class="bld">kammassakataññāṇaṃ,</span> upalakkhaṇamattañcetaṃ. Sāsananissitā pana sabbāpi vaṭṭagāminikusalapaññā kammassakataññāṇe paviṭṭhā. Sāsananissitā hi vivaṭṭagāminī sabbāpi paññā ‘‘saccānulomikañāṇa’’nti vuccati. Sā eva ca adhipaññā tadavasesaṃ sabbaṃ kammassakataññāṇanti veditabbaṃ, teneva bhagavā ‘‘kammassakataññāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti sabbampi ñāṇacatukkeyeva saṅgahesi. <span class="bld">Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇa</span>nti idaṃ pana maggassa <a name="V1.0115"></a> āsannapaccayatāya ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Taditarāsañhi ratanattayānussaraṇādipaññānampi maggahetutāya adhipaññatā samānāvāti gahetabbaṃ.</p>
  372. <p class="centered">Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  373. <p class="subhead">Paccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā</p>
  374. <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbalye</span> <a name="M1.0133"></a> <span class="bld">āvikate</span>ti yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyantiādinā dubbalabhāve pakāsite. <span class="bld">Mukhāruḷhatā</span>ti lokajanānaṃ sattaṭṭhātiādīsu mukhāruḷhañāyenāti adhippāyo. <span class="bld">Dirattatiratta</span>nti (pāci. 52) ettha yathā antarantarā sahaseyyāvasena tirattaṃ aggahetvā nirantarameva tisso rattiyo anupasampannena saddhiṃ sahaseyyāya aruṇuṭṭhāpanavasena tirattaggahaṇatthaṃ ‘‘dirattatiratta’’nti abyavadhānena vuttanti dirattaggahaṇassa payojanampi sakkā gahetuṃ, evamidhāpi <span class="bld">dubbalyaṃ anāvikatvā</span>ti imassāpi gahaṇassa payojanamatthevāti dassetuṃ <span class="bld">yasmā vā sikkhāpaccakkhānassā</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  375. <p class="bodytext">Idāni dubbalyaṃ anāvikatvāti imassa purimapadasseva vivaraṇabhāvaṃ vināpi visuṃ atthasabbhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">apicā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Visesāvisesa</span>nti ettha yena vākyena dubbalyāvikammameva hoti, na sikkhāpaccakkhānaṃ, tattha sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ aññamaññaṃ viseso hoti. Yena pana vacanena tadubhayampi hoti, tattha nevatthi viseso avisesopi, taṃ visesāvisesaṃ. ‘‘Kaṭha kicchajīvane’’ti dhātūsu paṭhitattā vuttaṃ ‘‘kicchajīvikappatto’’ti. Ukkaṇṭhanañhi ukkaṇṭhā, taṃ ito gatoti ukkaṇṭhito, kicchajīvikaṃ pattoti attho. Uddhaṃ gato kaṇṭho etissāti ukkaṇṭhā, anabhiratiyā vaje niruddhagogaṇo viya gamanamaggaṃ gavesanto puggalo ukkaṇṭho hoti, taṃ ukkaṇṭhaṃ. Anabhiratiṃ itotipi ukkaṇṭhitoti atthaṃ dassento āha – ‘‘uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno’’ti. Sā ca ukkaṇṭhatā vikkhepenevāti <span class="bld">vikkhitto</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  376. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇabhāvato</span>ti upasampadato. <span class="bld">Bhāvavikappākārenā</span>ti bhikkhubhāvato cavitvā yaṃ yaṃ gihiādibhāvaṃ pattukāmo ‘‘ahaṃ assa’’nti attano bhavanaṃ vikappeti, tena tena gihiādiākārena, attano bhavanassa vikappanākārenāti adhippāyo.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> <a name="V1.0116"></a> <span class="bld">yadi panāha</span>nti ahaṃ yadi buddhaṃ paccakkheyyaṃ, sādhu vatassāti attho. <span class="bld">Apāhaṃ, handāha</span>nti etthāpi vuttanayeneva attho gahetabbo. ‘‘Hoti me buddhaṃ paccakkheyya’’nti mama cittaṃ uppajjatīti vadati.</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M1.0134"></a> <span class="bld">ramāmī</span>ti pabbajjāya dukkhabahulatāya sukhābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Nābhiramāmī</span>ti pabbajjāya vijjamānepi anavajjasukhe attano abhiratiabhāvaṃ dasseti.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Teneva vacībhedenā</span>ti vacībhedaṃ katvāpi aññena kāyappayogena viññāpanaṃ nivatteti. <span class="bld">Ayaṃ sāsanaṃ jahitukāmo</span>tiādinā bhāsākosallābhāvena sabbaso padatthāvabodhābhāvepi ‘‘ayaṃ attano pabbajitabhāvaṃ jahitukāmo imaṃ vākyabhedaṃ karotī’’ti ettakaṃ adhippetatthamattaṃ cepi so tāva jānāti, paccakkhānameva hotīti dasseti. Tenāha ‘‘ettakamattampi jānātī’’ti. <span class="bld">Padapacchābhaṭṭha</span>nti padaparāvatti, māgadhabhāsato avasiṭṭhā sabbāpi bhāsā ‘‘milakkhabhāsā’’ti veditabbā. <span class="bld">Khettameva otiṇṇa</span>nti sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānabhūtaṃ khettameva otiṇṇaṃ.</p>
  380. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūta</span>nti mukhasāsanaṃ. <span class="bld">Sāsana</span>nti paṇṇasāsanaṃ, bhittithambhādīsu akkharaṃ vā chinditvā dasseti. Paccakkhātukāmatācitte dharanteyeva vacībhedasamuppattiṃ sandhāya ‘‘cittasampayutta’’nti vuttaṃ, cittasamuṭṭhānanti attho. Niyamitāniyamitavasena vijānanabhedaṃ dassetumāha <span class="bld">yadi ayameva jānātū</span>tiādi. Ayañca vibhāgo vadati <span class="bld">viññāpetī</span>ti ettha yassa vadati, tasseva vijānanaṃ adhippetanti iminā vuttanayena laddhoti daṭṭhabbaṃ, na hettha ekassa vadati aññassa viññāpetīti ayamattho sambhavati. ‘‘Tesu ekasmiṃ jānantepī’’ti vuttattā ‘‘dveyeva jānantu eko mā jānātū’’ti evaṃ dvinnampi janānaṃ niyametvā ārocitepi tesu ekasmimpi jānante paccakkhānaṃ hotiyevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Parisaṅkamāno</span>ti ‘‘vāressantī’’ti āsaṅkamāno. <span class="bld">Samayaññū</span>ti sāsanasaṅketaññū, idha pana adhippāyamattajānanenāpi samayaññū nāma hoti, tenāha <span class="bld">ukkaṇṭhito</span>tiādi. Tasmā buddhaṃ paccakkhāmītiādikhettapadānaṃ sabbaso atthaṃ ñatvāpi sace ‘‘bhikkhubhāvato cavitukāmatāya esa vadatī’’ti adhippāyaṃ na jānāti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Atthaṃ pana ajānitvāpi ‘‘ukkaṇṭhito vadatī’’ti taṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Sotaviññāṇavīthiyā saddamattaggahaṇameva, atthaggahaṇaṃ pana manoviññāṇavīthiparamparāyāti āha <span class="bld">taṅkhaṇaññevā</span>tiādi.</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Vaṇṇapaṭṭhāna</span>nti <a name="M1.0135"></a><a name="V1.0117"></a> satthuguṇavaṇṇappakāsakaṃ pakaraṇaṃ. <span class="bld">Upāligāthāsū</span>ti upālisutte upāligahapatinā dhīrassa vigatamohassātiādinā vuttagāthāsu. <span class="bld">Yathāruta</span>nti pāḷiyaṃ vuttamevāti attho. <span class="bld">Anantabuddhī</span>tiādīni vaṇṇapaṭṭhāne āgatanāmāni. <span class="bld">Dhīra</span>ntiādīni (ma. ni. 2.76) pana upāligāthāsu. Tattha bodhi vuccati sabbaññutaññāṇaṃ, sā jānanahetuttā paññāṇaṃ etassāti <span class="bld">bodhipaññāṇo. Svākkhātaṃ dhamma</span>ntiādīsu <span class="bld">dhamma</span>-saddo svākkhātādipadānaṃ dhammavevacanabhāvaṃ dassetuṃ vutto. Tasmā svākkhātaṃ paccakkhāmītiādinā vutteyeva vevacanena paccakkhānaṃ nāma hoti. Dhamma-saddena saha yojetvā vutte pana yathārutavasena paccakkhānanti veditabbaṃ. <span class="bld">Suppaṭipannaṃ saṅgha</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Kusalaṃ dhamma</span>ntiādīnipi kusalā dhammā akusalā dhammātiādidhammameva (dha. sa. tikamātikā 1) sandhāya vuttanāmāni, itarathā akusaladhammapaccakkhāne dosābhāvappasaṅgatoti, tenāha <span class="bld">caturāsītidhammakkhandhasahassesū</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhamapārājika</span>ntiādinā sikkhāpadānaṃyeva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na āpattīnaṃ.</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa mūlenā</span>ti yassa santike. Ācariyavevacanesu yo upajjhaṃ adatvā ācariyova hutvā pabbājesi, taṃ sandhāya ‘‘yo maṃ pabbājesī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tassa mūlenā</span>ti tassa santike. <span class="bld">Okallako</span>ti khuppipāsādidukkhāturānaṃ kisalūkhasarīravesānaṃ gahaṭṭhamanussānaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Moḷibaddho</span>ti baddhakesakalāpo gahaṭṭho. <span class="bld">Kumārako</span>ti kumārāvattho ativiya daharo sāmaṇero. <span class="bld">Cellako</span>ti tato kiñci mahanto. <span class="bld">Ceṭako</span>ti majjhimo. <span class="bld">Moḷigallo</span>ti mahāsāmaṇero. <span class="bld">Samaṇuddeso</span>ti avisesato sāmaṇerādhivacanaṃ. <span class="bld">Asucisaṅkassarasamācāro</span>ti asuci hutvā ‘‘mayā kataṃ pare jānanti nu kho, na nu kho’’ti attanā, ‘‘asukena nu kho idaṃ kata’’nti parehi ca saṅkāya saritabbena anussaritabbena samācārena yutto. Sañjātarāgādikacavarattā <span class="bld">kasambujāto. Koṇṭho</span>ti dussīlādhivacanametaṃ.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Tihetukapaṭisandhikā</span>ti atikhippaṃ jānanasamatthe sandhāya vuttaṃ, na duhetukānaṃ tattha asambhavato. <span class="bld">Sabhāgassā</span>ti purisassa. <span class="bld">Visabhāgassā</span>ti mātugāmassa. <span class="bld">Potthakarūpasadisassā</span>ti mattikādīhi katarūpasadisassa<a name="M1.0136"></a>. <span class="bld">Garumedhassā</span>ti ārammaṇesu lahuppavattiyā abhāvato dandhagatikatāya garupaññassa, mandapaññassāti vuttaṃ hoti.</p>
  384. <p class="bodytext">Idānettha sikkhāpaccakkhānavārassa <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> aṭṭhakathāyañca vuttanayānaṃ sampiṇḍanatthavasena evaṃ vinicchayo veditabbo – tattha hi sāmaññā cavitukāmotiādīhi padehi cittaniyamaṃ dasseti. Buddhantiādīhi padehi khettaniyamaṃ, paccakkhāmi dhāretīti etena kālaniyamaṃ, vadatīti <a name="V1.0118"></a> iminā payoganiyamaṃ, alaṃ me buddhena, kiṃ nu me, na mamattho, sumuttāhantiādīhi anāmaṭṭhakālavasenapi paccakkhānaṃ hotīti dasseti, viññāpetīti iminā vijānananiyamaṃ, ummattako sikkhaṃ paccakkhāti ummattakassa santiketiādīhi puggalaniyamaṃ, so ca nappaṭivijānātītiādīhi vijānananiyamābhāvena paccakkhānābhāvaṃ dasseti, davāyātiādīhi cittaniyamābhāvena, sāvetukāmo na sāvetīti iminā payoganiyamābhāvena, aviññussa sāveti viññussa na sāvetīti etehi yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti, tasseva savane sīsaṃ eti, nāññassāti. Sabbaso vā pana na sāveti appaccakkhātā hoti sikkhāti idaṃ pana cittādiniyameneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena appaccakkhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  385. <p class="bodytext">Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tathā buddhaṃ paccakkhāmītiādinā vuttānaṃ buddhādīnaṃ sabrahmacāripariyosānānaṃ catuddasannañceva gihīti maṃ dhārehītiādinā vuttānaṃ gihiādīnaṃ asakyaputtiyapariyosānānaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃ kiñci vattukāmassa yaṃ kiñci vadatopi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmīti ca maṃ dhārehīti cā’’ti vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni alaṃ metiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena <a name="M1.0137"></a> paccakkhānaṃ hoti, na pana ‘‘paccakkhāsi’’nti vā, ‘‘paccakkhissa’’nti vā, ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā, ‘‘maṃ dhāressasī’’ti vā, ‘‘yaṃnūna paccakkheyya’’nti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Payogo pana duvidho kāyiko vācasiko, tattha buddhaṃ paccakkhāmītiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
  386. <p class="bodytext">Puggalo <a name="V1.0119"></a> pana duvidho yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti, tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanaṭṭānaṃ aññataro na hoti, yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro sammukhībhūto ca, sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā imassa imesaṃ vā ārocemīti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā, ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, appaccakkhātāva hoti. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā, evaṃ jānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vaseneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  387. <p class="centered">Sikkhāpaccakkhānavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  388. <p class="subhead">Mūlapaññattivaṇṇanā</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Ito</span> <a name="M1.0138"></a> <span class="bld">paṭṭhāyā</span>ti duṭṭhullapadato paṭṭhāya. Methunadhammo yathā sarūpeneva duṭṭhullaṃ, evaṃ dassanādiduṭṭhulladhammaparivārattāpi duṭṭhullanti dassetuṃ <span class="bld">yasmā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Avassutāna</span>nti methunarāgena tintānaṃ. <span class="bld">Pariyuṭṭhitāna</span>nti methunarāgena abhibhūtacittānaṃ. Methuna-saddassa sadisasaddapaayāyattā vuttaṃ ‘‘sadisāna’’nti, rattatādīhi sadisānanti attho. Idañca yebhuyyato vuttaṃ ubhosu aññatarassa rāgābhāvepi itarassa methunasevanasaṃsiddhito. Methuna-saddo vā ubhayasaddapaayāyo, methunaṃ yugaḷaṃ yamakaṃ ubhayanti hi atthato ekaṃ, tenāha ‘‘ubhinnaṃ rattāna’’nti. ‘‘Dvayaṃdvayasamāpattī’’ti hi <span class="bld">pāḷiyampi</span> vuttaṃ. <span class="bld">Nimittenā</span>ti bhummatthe karaṇavacanaṃ, itthinimitte attano nimittaṃ pavesetīti attho. Nimittaṃ aṅgajātanti atthato ekaṃ. Tilaphalanti sāsapamattaṃ tilabījaṃ adhippetaṃ, na kosasahitaṃ phalanti āha ‘‘tilabījamattampī’’ti. <span class="bld">Allokāse</span>ti sabhāvena pihitassa nimittassa pakativātena asamphuṭṭhe tintappadese. Tādiso padeso <a name="V1.0120"></a> sacepi kenaci vātādivikārena sukkhati, tathāpi anallokāsoti upakkamato pārājikameva.</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Vemajjha</span>nti yathā cattāri passāni aphusanto paveseti, evaṃ katavivarassa itthinimittassa abbhantaratalaṃ vuccati. Purisanimitte pana <span class="bld">majjha</span>nti aggakoṭiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Uparī</span>ti majjhimapabbena samiñjitvā pavesiyamānassa aṅgajātassa samiñjitaṅguliyā majjhimapabbapiṭṭhisadisaaggakoṭiyeva. <span class="bld">Heṭṭhā pavesento</span>ti itthinimittassa heṭṭhābhāgena chupiyamānaṃ pavesento, yathā itthinimittassa allokāsaṃ heṭṭhimatalaṃ tilabījamattampi attano nimittena chupati, evaṃ pavesentoti attho. Chupanameva hettha pavesanaṃ, evaṃ sesesupi. <span class="bld">Majjhena pavesento</span>ti abbhantaratalena chupiyamānaṃ pavesento, yathā abbhantaratalaṃ chupati, evaṃ pavesentoti attho. Katthaci acchupantaṃ pavesetvā ākāsagatameva nīharantassa natthi pārājikaṃ, dukkaṭaṃ pana hoti <span class="bld">chinnasīsavatthusmiṃ</span> (pārā. 73) viya. <span class="bld">Majjheneva chupantaṃ pavesento</span>ti aggakoṭiyā chupantaṃ pavesento. <span class="bld">Majjhimapabbapiṭṭhiyā saṅkocetvā</span>ti nimittaṃ attano majjhimapabbapiṭṭhiyā <a name="M1.0139"></a> samiñjitvā uparibhāgena chupantaṃ pavesentopi. Kiṃ viya? Samiñjitaṅguli viyāti yojanā. Atha vā majjhimapabbapiṭṭhiyā samiñjitaṅguli viyāti sambandho, samiñjitaṅguliṃ vā majjhimapabbapiṭṭhiyā pavesento viyātipi yojetabbaṃ. <span class="bld">Uparibhāgenā</span>ti saṅkocitassa nimittassa uparikoṭiyā.</p>
  391. <p class="bodytext">Idāni purisanimittassa heṭṭhā vuttesu chasu ‘‘uparī’’ti vuttassa chaṭṭhassa ṭhānassa vasena visuṃ cattāri passāni gahetvā purisanimitte dasaṭṭhānabhedaṃ dassento <span class="bld">tatthā</span>tiādimāha. Heṭṭhā pana agahitaggahaṇavasena cha ṭhānāni vuttāni. <span class="bld">Tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassāpī</span>ti asamiñjitvā ujukaṃ pavesentassa. <span class="bld">Cammakhīla</span>nti eḷakādīnaṃ gīvāya viya nimitte jātaṃ cammaṅkuraṃ, ‘‘uṇṇigaṇḍo’’tipi vadanti. ‘‘Upahatakāyappasāda’’nti avatvā <span class="bld">naṭṭhakāyappasāda</span>nti vacanena upādinnabhāve sati kenaci paccayena upahatepi kāyappasāde <span class="bld">upahatindriyavatthusmiṃ</span> (pārā. 73) viya pārājikamevāti dasseti. Itthinimittassa pana naṭṭhepi upādinnabhāve sati matasarīre viya pārājikakkhettatā na vijahatīti veditabbā. <span class="bld">Methunassādenā</span>ti idaṃ kāyasaṃsaggarāge sati saṅghādiseso hotīti vuttaṃ. <span class="bld">Bījānī</span>ti aṇḍāni.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhaṃ apidhāyā</span>ti pamādena samuppannampi hāsaṃ bījaniyā paṭicchādanampi akatvā nisīdanaṃ agāravanti vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">apidhāyā</span>ti pidahitvā, bījaniyā mukhaṃ paṭicchādetvā hasamānena <a name="V1.0121"></a> na nisīditabbanti attho. <span class="bld">Dantavidaṃsaka</span>nti dante dassetvā. <span class="bld">Gabbhitenā</span>ti ‘‘ayuttakathā’’ti saṅkocaṃ anāpajjantena, niravasesādhippāyakathane sañjātussāhenāti attho.</p>
  393. <p class="subhead">Anupaññattivaṇṇanā</p>
  394. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikavatthubhūtā</span>ti yesaṃ tīsu maggesu tilabījamattampi nimittassa pavesokāso hoti, te itthipurisādibhedā sabbe saṅgayhanti, na itare. Idha pana tiracchānagatāyāti-pāḷipadānurūpato na sabbātiādinā itthiliṅgavasena vuttaṃ. <span class="bld">Gonasā</span>ti sappavisesā, yesaṃ piṭṭhīsu mahantamahantāni maṇḍalāni honti. Kacchapamaṇḍūkānaṃ catuppadattepi odakatāsāmaññena <a name="M1.0140"></a> apadehi saha gahaṇaṃ. <span class="bld">Mukhasaṇṭhāna</span>nti oṭṭhacammasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Vaṇasaṅkhepa</span>nti vaṇasaṅgahaṃ. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 66) imassa suttassa vasena veditabbaṃ. <span class="bld">Maṅgusā</span>ti nakulā. <span class="bld">Etameva hi attha</span>nti yo naṃ ajjhāpajjati, taṃ parājetīti imamatthaṃ vuttānaṃyeva pārājikādisaddānaṃ nibbacanappasaṅge imissā parivāragāthāya pavattattā. <span class="bld">Bhaṭṭho</span>ti sāsanato parihīno. <span class="bld">Niraṅkato</span>ti nirākato. <span class="bld">Eta</span>nti āpattirūpaṃ pārājikaṃ. <span class="bld">Chinno</span>ti antarākhaṇḍito.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatattehi bhikkhūhī</span>ti ettha <span class="bld">pakatattā</span> nāma pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. Keci pana ‘‘pakatattehi bhikkhūhi ekato kattabbattāti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pakatattabhūtehi alajjīhipi saddhiṃ uposathādisaṅghakammakaraṇe doso natthī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, iminā vacanena tassa atthassa asijjhanato. Yadi hi saṅghakammaṃ karīyati, pakatatteheva karīyati, na apakatattehīti evaṃ apakatattehi sahasaṃvāsapaṭikkhepaparaṃ idaṃ vacanaṃ, na pana pakatattehi sabbehi alajjīādīhi ekato saṅghakammaṃ kattabbamevāti. Evaṃ saṃvāsavidhānaparaṃ pakatattesupi sabhāgāpattiṃ āpannehi aññamaññañca alajjīhi ca saddhiṃ ekato kammakaraṇassa paṭikkhittattā. Vuttañhi ‘‘sace sabbo saṅgho sabhāgāpattiyā sati vuttavidhiṃ akatvā uposathaṃ karoti, vuttanayeneva sabbo saṅgho āpattiṃ āpajjatī’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā). ‘‘Yattha āmisaparibhogo vaṭṭati, dhammaparibhogopi tattha vaṭṭatī’’ti alajjīhi saha paribhogo ca aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhitto ekato kammakaraṇassāpi dhammaparibhogattā. Tasmā yathā hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pārājikāpattiāpajjanakapuggalaniyamatthaṃ yvāyaṃ ñatticatutthena kammena…pe… upasampanno, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti imasmiṃ vacane sabbepi ñatticatutthakammena upasampannā pārājikāpajjanakapuggalāyevāti niyamo na sijjhati <a name="V1.0122"></a> pārājikānāpajjanakānampi sekkhādīnaṃ sambhavā, atha kho ñatticatutthakammena upasampannesuyeva pārājikāpattiāpajjanakā alajjī bālaputhujjanā labbhanti, na pana ehibhikkhuādīsūti evaṃ niyamo sijjhati, evamidhāpi pakatattesuyeva ekato kammakaraṇārahā anāpattikā lajjī kukkuccakā sikkhākāmā upalabbhanti<a name="M1.0141"></a>, na apakatattesūti evameva niyamo sijjhati apakatattānaṃ gaṇapūraṇattābhāvena asaṃvāsikattaniyamato. Alajjino pana gaṇapūrakā hutvā kammassa sādhanato asaṃvāsikesu na gahitā kattabbavidhiṃ akatvā tehi saha madditvā kammaṃ karontānaṃ āpatti alajjitā ca na vigacchatīti veditabbaṃ. ‘‘Eko alajjī alajjīsatampi karotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.585) hi vuttaṃ, teneva vakkhati ‘‘sabbepi lajjino etesu kammādīsu saha vasantī’’tiādi. Ayañcattho upari vitthārato āvi bhavissati.</p>
  396. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span>ti sīmāparicchinnehītiādiṃ parāmasati. Ekato vandanabhuñjanagāmappavesanavattāpaṭivattakaraṇauggahaparipucchāsajjhāyakaraṇādisāmaggikiriyāvasena bhagavatā paññattasikkhāpadasikkhanaṃ samasikkhatā nāma, tañca lajjīheva samaṃ sikkhitabbaṃ, na alajjīhīti dassetuṃ ‘‘paññattaṃ pana…pe… samasikkhatā nāmā’’ti vuttaṃ. Tattha anatikkamanavasena uggahaparipucchādivasena ca lajjīpuggalehi samaṃ ekato sikkhitabbā samasikkhāti sikkhāpadāni vuttāni, tāsaṃ samasikkhanaṃ yathāvuttanayena lajjīhi sikkhitabbabhāvo samasikkhatā nāmāti adhippāyo. Yathāvuttesu ekakammādīsu alajjīnaṃ lajjidhamme anokkante lajjīhi saha saṃvāso natthi, tato bahiyeva te sandissantīti āha <span class="bld">sabbepi lajjino</span>tiādi.</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Yaṃ taṃ vuttanti sambandho. <span class="bld">Vatthumeva na hotī</span>ti suvaṇṇādīhi kataitthirūpānaṃ aṅgajātesupi nimittavohāradassanato tattha pārājikāsaṅkānivattanatthaṃ vuttaṃ. Teneva vinītavatthūsu lepacittādivatthūsu sañjātakukkuccassa pārājikena anāpatti vuttā.</p>
  398. <p class="subhead">Paṭhamacatukkavaṇṇanā</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Assā</span>ti ākhyātapadanti tassa atthaṃ dassento ‘‘hotī’’ti āha, bhaveyyāti attho, hotīti vuttaṃ hoti. Dutiye atthavikappe ‘‘hotī’’ti idaṃ vacanaseso.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Sādiyantassevā</span>ti <a name="V1.0123"></a> <span class="bld">ettha sādiyanaṃ nāma sevetukāmatācittassa uppādanamevāti āha ‘‘paṭisevanacittasamaṅgissā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭipakkha</span>nti aniṭṭhaṃ <a name="M1.0142"></a> ahitaṃ. ‘‘Bhikkhūnaṃ paccatthikā bhikkhupaccatthikā’’ti vutte upari vuccamānā rājapaccatthikādayopi idheva pavisantīti taṃ nivattanatthaṃ <span class="bld">bhikkhū eva paccatthikā</span>ti rājapaccatthikānurūpena attho dassito. <span class="bld">Tasmiṃ khaṇe</span>ti pavesanakkhaṇe. Aggato hi yāva mūlā pavesanakiriyāya vattamānakālo pavesanakkhaṇo nāma. <span class="bld">Paviṭṭhakāle</span>ti aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ, tattakaṃ anavasesato paviṭṭhakāle, pavesanakiriyāya niṭṭhitakkhaṇeti attho. Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakāle ṭhitaṃ aṅgajātaṃ, tassa ṭhiti vā <span class="bld">ṭhitaṃ</span> nāma, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyāmato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘sukkavissaṭṭhisamaye’’ti vuttaṃ, tadubhayampi ṭhitamevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Uddharaṇaṃ</span> nāma yāva aggā nīharaṇakiriyāya vattamānakāloti āha ‘‘nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’ti.</p>
  401. <p class="bodytext">Ettha ca yasmā parehi upakkamiyamānassa aṅgajātādikāyacalanassa vijjamānattā sevanacitte upaṭṭhitamatte tasmiṃ khaṇe cittajarūpena sañjāyamānaṃ aṅgajātādicalanaṃ iminā sevanacittena uppāditameva hoti. Apica sevanacitte uppanne parehi anupakkamiyamānassāpi aṅgajāte calanaṃ hoteva, tañca tena kataṃ nāma hoti, tasmā kāyacittato samuṭṭhitaṃ pārājikāpattiṃ so āpajjatiyeva <span class="bld">ubbhajāṇumaṇḍalikā</span> (pāci. 657-658) viya. Tatthāpi hi ‘‘adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ āmasanaṃ vā…pe… paṭipīḷanaṃ vā sādiyeyyā’’ti (pāci. 657) sādiyanamatteyeva āpatti vuttā, bhikkhuno kāyasaṃsagge pana ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti (pārā. 270) attano upakkamassa āpattinimittabhāvena vuttattā itthiyā phusiyamānassa kāyasaṃsaggarāge ca itthiyā sañjanitakāyacalane ca vijjamānepi attano payogābhāvena anāpattiyeva vuttāti gahetabbaṃ. Keci pana ‘‘paṭhamasaṅghādisesavisayepi parehi balakkārena hatthādīhi upakkamiyamānassa mocanassādo ca uppajjati, tena ca asucimhi mutte saṅghādiseso, amutte thullaccayaṃ evā’’ti vadanti. <span class="bld">Aṅgārakāsu</span>nti aṅgārarāsiṃ, aṅgārapuṇṇāvāṭaṃ vā. Itthiyā upakkamiyamāne asādiyanaṃ nāma na sabbesaṃ visayoti <a name="M1.0143"></a> āha <span class="bld">imañhī</span>tiādi. <span class="bld">Ekādasahi aggīhī</span>ti rāgadosamohajātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsasaṅkhātehi ekādasaggīhi. <span class="bld">Assā</span>ti asādiyantassa. <span class="bld">Catukkaṃ nīharitvā ṭhapesī</span>ti ettha ekapuggalavisayatāya ekopi anāpattivāro pavesanapaviṭṭhaṭhitauddharaṇasaṅkhaātānaṃ catunnaṃ padānaṃ vasena ‘‘catukka’’nti vutto. <span class="bld">Paṭhamacatukkakathā</span>ti ettha pana anāpattivārena saddhiṃ pañcannaṃ vārānaṃ vuttanayena ‘‘pañca catukkā’’ti vattabbepi ekamaggavisayatāya <a name="V1.0124"></a> tesaṃ ekattaṃ āropetvā paṭhamacatukkatā vuttā. Teneva vakkhati <span class="bld">tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkānī</span>tiādi.</p>
  402. <p class="subhead">Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para59-60"></a><span class="paranum">59-60</span>. <span class="bld">Matta</span>nti surādīhi mattaṃ. Akkhāyitanimittā idha uttarapadalopena akkhāyitasaddena vuttāti āha ‘‘akkhāyitanimitta’’nti. <span class="bld">Jāgaranti</span>ntiādi visesanarahitattā ‘‘suddhikacatukkānī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Samānācariyakātherā</span>ti ekācariyassa uddesantevāsikā. Gaṅgāya aparabhāgo <span class="bld">aparagaṅgaṃ. Vatare</span>ti garahatthe nipāto. <span class="bld">Evaṃ vinayagarukāna</span>nti iminā upari upatissattherena vuccamānavinicchayassa garukaraṇīyatāya kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabbaṃ pariyādiyitvā</span>ti sabbaṃ pārājikakhettaṃ anavasesato gahetvā. Yadi hi sāvasesaṃ katvā paññapeyya, alajjīnaṃ tattha lesena ajjhācārasoto pavattatīti āha ‘‘sotaṃ chinditvā’’ti. Sahaseyyādipaṇṇattivajjasikkhāpadesuyeva (pāci. 49-51) sāvasesaṃ katvāpi paññāpanaṃ sambhavati, na lokavajjesūti āha <span class="bld">idañhī</span>tiādi. <span class="bld">Sahaseyyasikkhāpade</span> hi (pāci. 49 ādayo) kiñcāpi yebhuyyacchanne yebhuyyaparicchanne heṭṭhimaparicchedato pācittiyaṃ dassitaṃ, upaḍḍhacchanne upaḍḍhaparicchanne dukkaṭaṃ, tathāpi sāvasesattā paññattiyā yebhuyyacchannaupaḍḍhaparicchannādīsupi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pācittiyameva dassitaṃ. Idha pana niravasesattā paññattiyā bhagavatā dassitaṃ yebhuyyena akkhāyitanimittato heṭṭhā pārājikakkhettaṃ natthi, thullaccayādimeva tattha labbhati.</p>
  404. <p class="bodytext">Upatissattherena vuttasseva vinicchayassa aññampi upatthambhakāraṇaṃ dassento <span class="bld">apicā</span>tiādimāha. Nimitte appamattikāpi maṃsarāji sace avasiṭṭhā <a name="M1.0144"></a> hoti, taṃ yebhuyyakkhāyitameva hoti, tato paraṃ pana sabbaso khāyite nimitte dukkaṭamevāti dassento āha ‘‘tato paraṃ thullaccayaṃ natthī’’ti. Keci panettha vaccamaggādiṃ cattāro koṭṭhāse katvā ‘‘tesu dve koṭṭhāse atikkamma yāva tatiyakoṭṭhāsassa pariyosānā khāyitaṃ yebhuyyakkhāyitaṃ nāma, tato paraṃ thullaccayaṃ natthi, yāva catutthakoṭṭhāsassa pariyosānā khāyitaṃ, tampi dukkaṭavatthuyevā’’ti ca vadanti, taṃ na yuttaṃ. <span class="bld">Matasarīrasmiṃyeva veditabba</span>nti mataṃ yebhuyyena akkhāyitantiādivacanato vuttaṃ. <span class="bld">Yadipi nimitta</span>ntiādi jīvamānakasarīrameva sandhāya vuttaṃ tasseva adhikatattā. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) ‘‘jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne’’tiādi <a name="V1.0125"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Sabbaso khāyita</span>nti nimittamaṃsaṃ sabbaṃ chinnanti attho. <span class="bld">Nimittasaṇṭhāna</span>nti chinnamaṃsassa anto yāva muttavatthikosā chiddākāro abbhantarachavicammamatto itthinimittākāro, tenāha ‘‘pavesanaṃ jāyatī’’ti. <span class="bld">Nimittasaṇṭhānaṃ pana anavasesetvā</span>ti pavesanārahachiddākārena ṭhitaabbhantaramaṃsādiṃ anavasesetvā. Etena yāva paveso labbhati, tāva maggoyevāti dasseti. <span class="bld">Nimittato patitāya maṃsapesiyā</span>ti idaṃ nimittasaṇṭhānavirahitaṃ abbhantaramaṃsakhaṇḍaṃ sandhāya vuttaṃ. Nimittasaṇṭhānaṃ akopetvā samantato chinditvā uddhaṭamaṃsapesiyā pana matasarīre yebhuyyena akkhāyitanimitte viya upakkamantassa pārājikameva.</p>
  405. <p class="bodytext">Evaṃ jīvamānakamanussasarīre labbhamānavisesaṃ dassetvā idāni matasarīre dassetuṃ <span class="bld">matasarīre panā</span>tiādimāha. <span class="bld">Vatthikosesū</span>ti purisānaṃ aṅgajātakosacammesu. ‘‘Navadvāro mahāvaṇo’’tiādi (mi. pa. 2.6.1) vacanato manussānaṃ akkhināsādīni vaṇasaṅkhepena thullaccayakkhettānīti tesupi thullaccayaṃ vuttaṃ, evaṃ manussānaṃ matasarīrepi, tenāha <span class="bld">mate allasarīre</span>tiādi. Tattha <span class="bld">allasarīre</span>ti akuthitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pārājikakkhette</span>ti yebhuyyena akkhāyitampi sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Thullaccayakkhette</span>ti upaḍḍhakkhāyitādimpi sandhāya vuttaṃ. Ettha ca akkhināsādithullaccayakkhettesu yebhuyyena akkhāyitesupi thullaccayaṃ, upaḍḍhakkhāyitādīsu dukkaṭanti veditabbaṃ. <span class="bld">Sabbesampī</span>ti yathāvuttahatthiādīhi aññesaṃ tiracchānānaṃ <a name="M1.0145"></a> saṅgaṇhanatthaṃ vuttaṃ. Tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ pana aṭṭhakathāppamāṇena gahetabbaṃ, ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 66) hi sāmaññato vuttaṃ, na pana manussānanti visesetvā. Yadi hi manussānaññeva vaṇesu thullaccayaṃ siyā, hatthiassādīnaṃ nāsavatthikosesupi paṭaṅgamukhamaṇḍūkassa mukhasaṇṭhānepi ca vaṇasaṅkhepato thullaccayaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca. Tasmā aṭṭhakathācariyā evettha pamāṇaṃ. Matānaṃ tiracchānagatānanti matakena sambandho.</p>
  406. <p class="bodytext">Methunarāgena vatthikosaṃ pavesentassa thullaccayaṃ vuttanti āha ‘‘vatthikosaṃ appavesento’’ti. <span class="bld">Methunarāgo</span> ca nāma kāyasaṃsaggarāgaṃ mocanassādañca muñcitvā visuṃ dvayaṃdvayasamāpattiyā rāgo, so ca purisādīsupi uppajjati, tena ca apārājikakkhette itthisarīrepi upakkamantassa asucimhi muttepi saṅghādiseso na hoti, khettānurūpaṃ thullaccayadukkaṭameva hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Appavesento</span>ti iminā tīsu maggesu pavesanādhippāye asatipi methunarāgena bahi ghaṭṭanaṃ sambhavatīti dasseti, teneva thullaccayaṃ vuttaṃ, itarathā pavesanādhippāyena <a name="V1.0126"></a> bahi chupantassa methunassa pubbapayogattā dukkaṭameva vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Nimittena nimittaṃ chupati thullaccaya</span>nti idañca ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti (mahāva. 252) imassa cammakkhandhake āgatassa suttassa vasena vuttaṃ. Tattha ca kesañci aññathāpi atthavikappassa bījaṃ dassento <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ panā</span>tiādimāha. <span class="bld">Mukheneva chupanaṃ sandhāyā</span>ti oṭṭhajivhādimukhāvayavena chupanaṃ sandhāya. <span class="bld">Oḷārikattā</span>ti ajjhācārassa thullattā. <span class="bld">Taṃ sandhāyabhāsita</span>nti taṃ yathāvuttasuttaṃ. Suttañhi ajjhācāraṃ sandhāya paṭicca vuttattā ‘‘sandhāyabhāsita’’nti vuccati. <span class="bld">Suṭṭhusallakkhetvā</span>ti piṭṭhiṃ abhiruhantānaṃ aṅgajātamukheneva nimittachupanassa sambhavaṃ methunarāgīnañca aṅgajātena chupanasseva anurūpatañca sutte ca ‘‘mukhenā’’ti avuttatañca aññañca nayaṃ yathābalaṃ suṭṭhu sallakkhetvāti attho. <span class="bld">Saṅghādiseso</span>ti manussitthiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Passāvamagga</span>nti idaṃ <span class="bld">cammakkhandhake</span> nidānavasena vuttaṃ. Itaramaggadvayaṃ pana nimittamukhena chupantassa vaṇasaṅkhepena thullaccayameva. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti methunarāgeneva. Nimittamukhena pana vinā methunarāgena manussitthiyā vā tiracchānagatitthiyā vā passāvamaggaṃ <a name="M1.0146"></a> pakatimukhena chupantassa dukkaṭameva pakatimukhena pakatimukhachupane viya, itarathā tatthāpi thullaccayena bhavitabbaṃ, tañca na yuttaṃ khandhakasuttepi tathā avuttattā. <span class="bld">Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭa</span>nti nimittamukhena vā pakatimukhādiṃ itarakāyena vā kāyasaṃsaggarāgena chupantassa dukkaṭameva.</p>
  407. <p class="bodytext">Ettha ca kāyasaṃsaggarāgena bahinimitte upakkamato ajānantasseva aṅgajātaṃ yadi pārājikakkhettaṃ chupati, tattha kiṃ hotīti? Keci tāva ‘‘methunarāgassa abhāvā manussitthiyā saṅghādiseso, sesesu vatthuvasena thullaccayadukkaṭānī’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘pavesanakkhaṇe phassassa sādiyanasambhavato balakkārena upakkamanakkhaṇe viya pārājikamevā’’ti vadanti, idameva yuttataraṃ. Maggattayato hi aññasmiṃ padeseyeva kāyasaṃsaggādirāgabhedato āpattibhedo labbhati, na maggattaye. Tattha pana yena kenaci ākārena phassassa sādiyanakkhaṇe pārājikameva, teneva paropakkamena pavesanādīsu rāgabhedaṃ anuddharitvā sādiyanamattena pārājikaṃ vuttaṃ.</p>
  408. <p class="subhead">Santhatacatukkabhedakathāvaṇṇanā</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para61-2"></a><span class="paranum">61-2</span>. <span class="bld">Paṭipannakassā</span>ti āraddhavipassakassa. <span class="bld">Upādinnaka</span>nti kāyindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Upādinnakena phusatī</span>ti upādinnakasarīrena phusīyatīti kammasādhanena attho daṭṭhabbo. Atha vā evaṃ <a name="V1.0127"></a> karonto bhikkhu kiñci upādinnakaṃ upādinnakena na phusatīti attho. <span class="bld">Lesaṃ oḍḍessantī</span>ti lesaṃ ṭhapessanti, parikappessantīti attho. <span class="bld">Santhatādibhedehi bhinditvā</span>ti santhatādivisesanehi visesetvā. <span class="bld">Santhatāyā</span>ti samudāye ekadesavohāro daḍḍhassa paṭassa chiddantiādīsu viya. Yathā hi paṭassa ekadesova vatthato daḍḍhoti vuccati, taṃ ekadesavohāraṃ samudāye paṭe upacārato āropetvā puna taṃ samudāyaṃ daḍḍhappadesasaṅkhātachiddasambandhībhāvena ‘‘daḍḍhassa paṭassa chidda’’nti voharanti, evamidhāpi itthiyā maggappadesavohāraṃ samudāyabhūtāya itthiyā āropetvā puna taṃ itthiṃ santhatamaggasambandhiniṃ katvā <span class="bld">santhatāya itthiyā vaccamaggenā</span>tiādi vuttaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.61-62) panettha ‘‘ekadese samudāyavohāro’’ti vuttaṃ, taṃ na <a name="M1.0147"></a> yuttaṃ avayavavohārena samudāyasseva patīyamānattā. Itarathā hi santhatāya vaccamaggenāti itthiliṅgatā maggasambandhitā ca na siyā, ekadese samudāyopacārassa pana ekadesova attho sākhāya chijjamānāya rukkho chijjatītiādīsu viya.</p>
  410. <p class="bodytext">Vatthādīni maggassa anto appavesetvā bahiyeva veṭhanaṃ sandhāya ‘‘paliveṭhetvā’’ti vuttaṃ. Samudāye avayavūpacāreneva bhikkhupi <span class="bld">santhato nāmā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yattake paviṭṭhe</span>ti tilabījamatte paviṭṭhe. Akkhināsādīnaṃ santhatattepi yathāvatthukamevāti āha <span class="bld">thullaccayakkhette thullaccaya</span>ntiādi. <span class="bld">Khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭa</span>nti itthinimittassa anto khāṇuṃ pavesetvā samatalaṃ, atirittaṃ vā ṭhitaṃ khāṇuṃ sace ghaṭṭeti, ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ pavesābhāvato. Sace pana īsakaṃ anto allokāse pavesetvā ṭhitaṃ anupādinnameva khāṇusīsaṃ aṅgajātena chupati, pārājikameva. <span class="bld">Tassa tala</span>nti veḷunaḷādikassa antotalaṃ. <span class="bld">Bahiddhā khāṇuke</span>ti anto pavesitaveḷupabbādikassa bahi nikkhantasīsaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yathā ca itthinimitte</span>tiādīsu yathā itthiyā passāvamagge khāṇuṃ katvā ghaṭṭanādikaṃ vuttaṃ, evaṃ sabbattha vaccamaggādīsupi lakkhaṇaṃ veditabbanti attho.</p>
  411. <p class="subhead">Rājapaccatthikādicatukkabhedakathāvaṇṇanā</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Kerāṭikā</span>ti vañcakā. Paṭhamaṃ itthidhuttameva dassetvā idāni itaradhuttepi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘itthidhuttasurādhuttādayo vā’’ti vuttaṃ.</p>
  413. <p class="subhead">Āpattānāpattivāravaṇṇanā</p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Paṭiññātakaraṇaṃ <a name="V1.0128"></a> natthi sevetukāmatā maggena maggappaṭipattīti dvinnaṃ aṅgānaṃ siddhattā. Dūsitassa pana maggena maggappaṭipatti evamekaṃ aṅgaṃ siddhaṃ, sevetukāmatāsaṅkhātaṃ sādiyanaṃ asiddhaṃ. Tasmā so pucchitvā ‘‘sādiyi’’nti vuttapaṭiññāya nāsetabbo. <span class="bld">Tatthevā</span>ti vesāliyaṃ mahāvane eva. <span class="bld">Sabbaṅgagata</span>nti sabbakāyagataṃ. ‘‘Lohitaṃ viyā’’ti vuttattā kesādīnaṃ vinimuttaṭṭhāne sabbatthāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Niccameva ummattako hotī</span>ti <a name="M1.0148"></a> yassa pittakosato pittaṃ calitvā sabbadā bahi nikkhantaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana pittaṃ calitvā pittakoseyeva ṭhitaṃ hoti, kadāci vā nikkhantaṃ puna nikkhamati, sopi antarantarā saññaṃ paṭilabhati bhesajjena ca pakatiārogyaṃ paṭilabhatīti veditabbaṃ.</p>
  415. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  416. <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
  417. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakiṇṇaka</span>nti vomissakanayaṃ. <span class="bld">Samuṭṭhāna</span>nti uppattikāraṇaṃ. <span class="bld">Kiriyā</span>tiādi nidassanamattaṃ akiriyādīnampi saṅgahato. Vedanāya saha kusalañca veditabbanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Sabbasaṅgāhakavasenā</span>ti sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena ‘‘kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācitta’’nti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni. Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā eva honti, na sikkhāpadassa. Taṃtaṃsikkhāpadassa niyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ pana sikkhāpadasīsena samuṭṭhānādīnaṃ kathanaṃ. Evañhi āpattiviseso paññāyati āpatti-saddassa sabbāpattisādhāraṇattā, imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Samāsato taṃ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā veditabbanti sambandho. Cha samuṭṭhānāni etassāti <span class="bld">chasamuṭṭhānaṃ</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi kathinasamuṭṭhāna</span>ntiādi samuṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaekasamuṭṭhānānaṃ dassanaṃ. Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamauṭṭhānanti. Tattha <span class="bld">atthi chasamuṭṭhāna</span>nti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ, pañcasamuṭṭhānassa abhāvato <a name="V1.0129"></a> ‘‘atthi pañcasamuṭṭhāna’’nti avatvā ‘‘atthi catusamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ, iminā ca addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti<a name="M1.0149"></a>, idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ. <span class="bld">Atthi tisamuṭṭhāna</span>nti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhāti, idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti, idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ. <span class="bld">Atthi kathinasamuṭṭhāna</span>ntiādinā pana avasesasamauṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti. Tattha hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma. Yaṃ pana paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti, idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ, ‘‘samanubhāsanasamauṭṭhāna’’ntipi tasseva nāmaṃ. Iti sarūpena aṭṭha āpattisīsāni dassitāni. Ādisaddena panettha avasesāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānāni pañcapi samuṭṭhānasīsāni saṅgahitāni. Tattha yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti, idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti, idaṃ dhammadesanāsamauṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ. Ettha ca pacchimesu tīsu sacittakasamuṭṭhānesu ekekasamuṭṭhānavasena ekasamuṭṭhānāni tividhāni. Dvisamuṭṭhānāni pana paṭhamacatutthehi vā dutiyapañcamehi vā tatiyachaṭṭhehi vā catutthachaṭṭhehi vā pañcamachaṭṭhehi vā samuṭṭhānavasena pañcavidhānīti veditabbāni.</p>
  419. <p class="bodytext">Evaṃ samuṭṭhānavasena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassetuṃ <span class="bld">tatrāpī</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kiñcī</span>ti sikkhāpadaṃ. <span class="bld">Kiriyato</span>ti pathavīkhaṇanādi (pāci. 84-85) viya kāyavacīviññattijanitakammato. <span class="bld">Akiriyato</span>ti paṭhamakathinādi (pārā. 459 ādayo) viya kattabbassa akaraṇeneva. <span class="bld">Kiriyākiriyato</span>ti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇādi (pārā. 508 ādayo) viya. <span class="bld">Siyā kiriyato, siyā akiriyato</span> rūpiyapaṭiggahaṇādi (pārā. 582 ādayo) viya, <span class="bld">siyā kiriyato, siyā kiriyākiriyato</span> kuṭikārādi (pārā. 342) viya. Vītikkamasaññāya abhāvena vimokkho assāti <span class="bld">saññāvimokkha</span>nti majjhepadalopīsamāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Cittaṅgaṃ labhati</span> sacittakasamuṭṭhāneheva <a name="M1.0150"></a> samuṭṭhahanato. <span class="bld">Itara</span>nti yassa cittaṅganiyamo natthi, taṃ, anāpattimukhena cetaṃ saññādukaṃ vuttaṃ, āpattimukhena sacittakadukanti ettakameva viseso, atthato samānāva.</p>
  420. <p class="bodytext">Kāyavacīdvārehi <a name="V1.0130"></a> āpajjitabbampi kāyakamme vā vacīkamme vā saṅgayhati. Tattha bāhullavuttito adinnādānamusāvādādayo viyāti <span class="bld">atthi sikkhāpadaṃ kāyakamma</span>ntiādinā kāyakammaṃ vacīkammañcāti dukameva vuttaṃ, vibhāgato pana kāyavacīkammena saddhiṃ tikameva hoti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā hontī’’ti. Tatoyeva idhāpi adinnādānādīsu (pārā. 89) kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ. <span class="bld">Atthi pana sikkhāpadaṃ kusala</span>ntiādi āpattisamuṭṭhāpakacittavasena kāriye kāraṇopacārena vuttaṃ, na pana āpattiyā kusalādiparamatthadhammatāvasena āpattiyā sammutisabhāvattā. Kusalākusalādiparamatthadhamme upādāya hi bhagavatā āpattisammuti paññattā. Vakkhati hi ‘‘yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusala’’ntiādi (pārā. aṭṭha. 1.66 pakaṇṇakakathā). Na hi bhagavato āṇāyattā āpatti kusalādiparamatthasabhāvā hoti anupasampannānaṃ ādikammikānañca āpattippasaṅgato, tassā desanādīhi visuddhiabhāvappasaṅgato ca. Na hi kāraṇabalena uppajjamānā kusalādisabhāvā āpatti anupasampannādīsu nivattati, uppannāya ca tassā kenaci vināso na sambhavati. Sarasavināsato desanādinā ca āpatti vigacchatīti vacanamatthi, na pana tena akusalādi vigacchati. Pitughātādikammena hi pārājikaṃ āpannassa bhikkhuno gihiliṅgaṃ gahetvā bhikkhubhāvapariccāgena pārājikāpatti vigacchati, na pāṇātipātādiakusalaṃ ānantariyādibhāvato. Tasmā dummaṅkūnaṃ niggahādidasaatthavase (pārā. 39; pari. 2) paṭicca bhagavatā yathāpaccayaṃ samuppajjamāne kusalākusalādināmarūpadhamme upādāya paññattā sammutiyeva āpatti, sā ca yathāvidhipaṭikammakaraṇena vigatā nāma hotīti veditabbaṃ, tenāha <span class="bld">dvattiṃseva hi āpattisamuṭṭhāpakacittānī</span>tiādi. Āpattisamuṭṭhāpakatteneva hettha kusalādīnaṃ āpattito bhedo siddho. Na <a name="M1.0151"></a> hi taṃsamuṭṭhitassa tato abhedo yutto samuṭṭhānasamuṭṭhitabhedabyavahārupacchedappasaṅgato. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) pana āpattiyā paramatthato kusalattameva na sambhavati ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vacanato, ‘‘akusalattaṃ pana abyākatattañca āpattiyā sambhavatī’’ti saññāya kusalacittasamuṭṭhānakkhaṇepi rūpābyākatattaṃ āpattiyā samatthetuṃ yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusalaṃ, itarehi itaranti (pārā. aṭṭha. 1.66 pakiṇṇakakathā) imaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ nissāya vuttaṃ ‘‘yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīse gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati, iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato, na paramatthatoti dasseti. Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ <a name="V1.0131"></a> aviññattikaṃ vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī’’ti. Tattha yaṃ kusalacittena āpajjatīti imaṃ vacanaṃ uddissa ‘‘iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato, na paramatthatoti dassetī’’ti vuttaṃ, evaṃ itarehi itaranti vacanena ‘‘yaṃ akusalacittena āpajjahi, taṃ akusalaṃ, yaṃ abyākatacittena āpajjati, taṃ abyākata’’nti imassa atthassa vuttattā itarehīti vacanaṃ uddissa ‘‘imināpi vacanena itaranti āpattiyā vuccamāno akusalabhāvo abyākatabhāvo ca pariyāyato dassetī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ avatvā kusalapakkhe eva kathanassa kāraṇaṃ na passāma. Yaṃ pana āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalantiādivacanaṃ kāraṇattena vuttaṃ, tampi akāraṇaṃ yaṃ akusalacittena āpajjati, taṃ akusalantiādinā heṭṭhā vuttanayena akusalādibhāvassa pariyāyadesitattā, āpattiyā kusalavohārassa ayuttatāya natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalanti vuttattā ca. Āpattiyā hi kusalacittasamuṭṭhitattepi bhagavatā paṭikkhittabhāvena sāvajjadhammattā kāraṇūpacārenāpi anavajjakusalavohāro na yutto sāvajjānavajjānaṃ aññamaññaviruddhattā. Yathā ākāsādisammutisaccānaṃ uppannatādivohāro viya jātijarābhaṅgānaṃ uppannatādivohāro anavaṭṭhānādidesato ayutto, evamidhāpi kusalavohāro ayutto viruddhattā. Akusalādivohāro pana yutto<a name="M1.0152"></a>, kāraṇūpacārena pana akusalādisabhāvatā yathāvuttadosānativattanato. Suttassāpi hi yathā suttasuttānulomādīhi virodho na hoti, tatheva attho gahetabbo.</p>
  421. <p class="bodytext">Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto…pe… rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī’’ti, taṃ ayuttameva rūpakkhandhassa khaṇikatāya āpattiyāpi desanādipaṭikammaṃ vināva paṭipassaddhippasaṅgato. Rūpaparamparā āpattīti ce? Tanna, paṭikammenāpi avigamappasaṅgato. Na hi rūpasantatidesanādīhi vigacchati sakāraṇāyattattā, iti sabbathā āpattiyā paramatthatā ayuttā, eteneva yaṃ vuttaṃ ‘‘nipajjitvā nirodhasamāpannassa sahaseyyavasena tathākārappavattarūpadhammasseva āpattibhāvato’’tiādi, tampi paṭisiddhanti veditabbaṃ. Idha pana nirodhasamāpannānaṃ rūpadhammameva paṭicca uppannattā āpatti acittā avedanā, aññattha pana sacittā savedanāva, sabbatthāpi paññattisabhāvāti veditabbā. Teneva <span class="bld">duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> āpattiyā akusalādisabhāvaṃ paraparikappitaṃ nisedhetuṃ ‘‘ādikammikassa anāpattivacanato…pe… paṇṇattimattameva āpattādhikaraṇanti veditabba’’nti sayameva vakkhati, tasmā ‘‘taṃtaṃkusalādidhammasamuppattiyā bhagavatā paññattā āpattisammuti samuṭṭhitā’’ti ca, ‘‘yāva paṭippassaddhikāraṇā tiṭṭhatī’’ti ca, ‘‘paṭippassaddhikāraṇehi <a name="V1.0132"></a> vinassatī’’ti ca voharīyati. Āpattiyā ca sammutisabhāvattepi hi sañcicca taṃ āpajjantassa, paṭikiriyaṃ akarontassa ca anādare akusalarāsi ceva saggamaggantarāyo ca hotīti lajjino yathāvidhiṃ nātikkamanti, anatikkamanappaccayā ca tesaṃ anantappabhedā sīlādayo dhammā parivaḍḍhantīti gahetabbaṃ. Dvattiṃsevāti niyamo āpattinimittānaṃ kāyavacīviññattīnaṃ eteheva samuppajjanato kato, na pana sabbāpattīnampi eteheva samuppajjanato. Nipajjitvā niddāyantānañhi jhānanirodhasamāpannānañca aviññattijanakehi vipākaappanācittehi ceva rūpadhammehi ca sahaseyyādiāpatti sambhavati.</p>
  422. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasā</span>ti kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayena saha aṭṭha mahākiriyacittāni. Paññattiṃ ajānitvā iddhivikubbanādīsu abhiññānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ veditabbaṃ. Ettha ca kiñci sikkhāpadaṃ akusalacittameva, kiñci <a name="M1.0153"></a> kusalābyākatavasena dvicittaṃ, kiñci ticittanti ayameva bhedo labbhati, nāññoti veditabbaṃ. <span class="bld">Kiriyāsamuṭṭhāna</span>nti parūpakkamena jāyamānaṃ aṅgajātādicalanaṃ sādiyanacittasaṅkhāte sevanacitte uppanne tena cittena samuppāditameva hotīti vuttaṃ itarathā ‘‘siyā kiriyasamuṭṭhānaṃ, siyā akiriyasamuṭṭhāna’’nti vattabbato.</p>
  423. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘kiriyasamuṭṭhānanti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato’’tiādi, taṃ na gahetabbaṃ paṭhamapārājikassa akiriyasamuṭṭhānatāya pāḷiaṭṭhakathāsu avuttattā. ‘‘Manodvāre āpatti nāma natthī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā; pārā. aṭṭha. 2.583-4) hi vuttaṃ. Kathañhi nāma parūpakkamena methunaṃ sādiyanto attano aṅgajātādikāyacalanaṃ na sādiyeyya, sādiyanacittānuguṇameva pana sakalasarīre cittajarūpasamuppattiyā viññattipi sukhumā samuppannā eva hotīti daṭṭhabbaṃ, tenāha <span class="bld">kāyadvāreneva samuṭṭhānato kāyakamma</span>ntiādi. <span class="bld">Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotī</span>ti kāyaviññatti eva kāyakammabhāve kāraṇaṃ, na cittaṃ. Taṃ panettha kāyasaṅkhātāya viññattiyāyeva aṅgamattaṃ, na kāyakammabhāvassa, itarathā methunassa ‘‘manokamma’’nti vattabbato, tenāha ‘‘na tassa vasena kammabhāvo labbhatī’’ti. <span class="bld">Kammabhāvo</span>ti kāyakammabhāvo. <span class="bld">Sabbañceta</span>nti etaṃ samuṭṭhānādikaṃ. <span class="bld">Sikkhāpadasīsenā</span>ti taṃtaṃsikkhāpadaniyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ sikkhāpadamukhena.</p>
  424. <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  425. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  426. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V1.0133"></a> <span class="bld">ki</span>nti kathetukāmatāpucchā. <span class="bld">Imā</span>tiādi vissajjanaṃ. Vinītāni āpattiṃ tvaṃ bhikkhu āpannotiādinā (pārā. 67) bhagavatā vinicchinitāni vatthūni <span class="bld">vinītavatthūni</span>. Taṃ taṃ vatthuṃ uddharitvā dānato dassanato uddānabhūtā gāthā <span class="bld">uddānagāthā,</span> saṅgahagāthā, uddesagāthāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vatthu gāthā</span>ti tena kho pana samayena aññataro bhikkhūtiādikā vinītavatthupāḷiyeva tesaṃ tesaṃ vinītavatthūnaṃ ganthanato ‘‘vatthugāthā’’ti vuttā<a name="M1.0154"></a>, na chandovicitilakkhaṇena. Uddānagāthānaṃ vatthu vatthugāthāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Etthā</span>ti vinītavatthūsu. <span class="bld">Dutiyādīna</span>nti dutiyapārājikādīnaṃ. Yaṃ passitvā cittakārādayo sippikā cittakammādīni sikkhanti, taṃ <span class="bld">paṭicchannakarūpaṃ,</span> paṭimārūpanti attho.</p>
  427. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Purimāni dve</span>ti makkaṭīvajjiputtakavatthūni dve. Tānipi bhagavatā vinītabhāvena puna vinītavatthūsu pakkhittāni. Tattha tassa kukkuccaṃ ahosītiādi pana kiñcāpi tesaṃ paṭhamaṃ kukkuccaṃ na uppannaṃ, bhikkhūhi pana bhagavatā ca garahitvā vuttavacanaṃ sandhāya pacchā uppannattaṃ sandhāya vuttaṃ. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuntiādi ca bhikkhūhi ānandattherena ca paṭhamaṃ bhagavato ārocite, bhagavatā ca tesaṃ pārājikatte pakāsite bhītā te sayampi gantvā attano kukkuccaṃ pacchā ārocenti eva. ‘‘Saccaṃ kira tva’’ntiādinā bhagavatā puṭṭhā pana ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti paṭijānanavasenāpi ārocenti. Bhagavāpi āpattiṃ tvantiādinā tesaṃ pārājikattaṃ vinicchinoti eva. Anupaññattikathāyaṃ pana taṃ sabbaṃ avatvā anupaññattiyā anuguṇameva kiñcimattaṃ vuttaṃ, idhāpi tesaṃ vatthūnaṃ bhagavatā vinītabhāvadassanatthaṃ evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Keci imaṃ adhippāyaṃ amanasikatvā ‘‘aññānevetāni vatthūnī’’ti vadanti. <span class="bld">Kuse</span>ti kusatiṇāni. <span class="bld">Kesehī</span>ti manussakesehi.</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti ettha pokkhalaṃ nāma samiddhaṃ sundarañca, tassa bhāvo ‘‘pokkharatā’’ti ra-kāraṃ katvā vutto, samiddhatā sundaratāti attho. <span class="bld">Padhaṃsesī</span>ti abhibhavi. <span class="bld">Na limpatī</span>ti na allīyati.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Evarūpā parivattaliṅgā bhikkhuniyo atthato ekato upasampannāpi ubhatosaṅghe upasampannāsuyeva saṅgayhanti bhikkhūpasampadāya bhikkhunīupasampadatopi ukkaṭṭhattā. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ‘‘tāhi āpattīhi anāpatti’’nti upayogavacanaṃ katvā anujānāmīti padena sambandhitabbaṃ. Itthiliṅganti <a name="V1.0134"></a> thanādikaṃ itthisaṇṭhānaṃ vuttanti āha – ‘‘purisa…pe… itthisaṇṭhānaṃ uppanna’’nti. Taṃ nānantarikato pana ‘‘purisindriyampi antarahitaṃ, itthindriyañca uppanna’’nti vuttameva hoti, evaṃ uparipi liṅgaggahaṇeneva itthindriyādiggahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Tā</span>ti āpattiyo, tassa vuṭṭhātunti iminā sambandho, tāhi āpattīhi vuṭṭhāpetunti <a name="M1.0155"></a> attho. Kathanti āha <span class="bld">tā sabbāpi bhikkhunīhi kātabba</span>ntiādi. Tena paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi garukāpattiyā pakkhamānattacaraṇādikaṃ vidhiṃ dasseti.</p>
  430. <p class="bodytext"><span class="bld">Okkantikavinicchayo</span>ti pasaṅgānuguṇaṃ otaraṇakavinicchayo. <span class="bld">Balavaakusalenā</span>ti paradārikakammādinā. <span class="bld">Dubbalakusalenā</span>ti yathāvuttabalavākusalopahatasattinā tato eva dubbalabhūtena kusalena. <span class="bld">Dubbalaakusalenā</span>ti purisabhāvuppādakabrahmacariyādibalavakusalopahatasattinā tato eva dubbalabhūtena paradārikādiakusalena. Sugatiyaṃ bhāvadvayassa kusalakammajattā akusaleneva vināso kusaleneva uppattīti āha <span class="bld">ubhayampī</span>tiādi. Duggatiyaṃ pana akusaleneva ubhinnampi uppatti ca vināso ca, tattha dubbalabalavabhāvova viseso.</p>
  431. <p class="bodytext">‘‘Ehi mayaṃ gamissāmā’’ti bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānagamane pācittiyāpattiparihāratthaṃ vuttaṃ ‘‘saṃvidahanaṃ parimocetvā’’ti. Tena ekagāmakkhettepi bahigāmato antaragharaṃ saṃvidhāya gamanampi āpattikaramevāti dasseti. Parimocanavidhiṃ dassento āha <span class="bld">maya</span>ntiādi. <span class="bld">Bahigāme</span>ti gāmantare. Dutiyikā bhikkhunī pakkantā vā hotītiādinā (pāci. 693) vuttaanāpattilakkhaṇaṃ anulometīti vuttaṃ ‘‘gāmantara…pe… anāpattī’’ti. <span class="bld">Kopetvā</span>ti pariccajitvā. <span class="bld">Lajjiniyo…pe… labbhatī</span>ti liṅgaparivattanadukkhapīḷitassa saṅgahepi asati hīnāyāvattanampi bhaveyyāti ‘‘āpadāsū’’ti vuttaanāpattianulomena vuttaṃ. Tāya dutiyikaṃ gahetvāva gantabbaṃ. <span class="bld">Alajjiniyo…pe… labbhatī</span>ti alajjinīhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāse āpattisambhavato tā asantapakkhaṃ bhajantīti vuttaṃ, imināpetaṃ veditabbaṃ ‘‘alajjinīhi saddhiṃ paribhogo na vaṭṭatī’’ti. Yadi hi vaṭṭeyya, tatopi dutiyikaṃ vinā gāmantaragamanādīsu āpatti eva siyā saṅgāhikattā tāsaṃ saṅgāhikalajjinigaṇato viya. <span class="bld">Ñātikā na honti…pe… vaṭṭatīti vadantī</span>ti iminā aṭṭhakathāsu anāgatabhāvaṃ dīpeti. Tatthāpi vissāsikañātikabhikkhuniyo vinā bhikkhunibhāve aramantassa mānapakatikassa āpadāṭṭhānasambhavena taṃ vacanaṃ appaṭikkhittampi tadaññesaṃ na vaṭṭatiyevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Bhikkhubhāvepī</span>ti bhikkhukālepi<a name="M1.0156"></a>. <span class="bld">Taṃ nissāyā</span>ti taṃ nissayācariyaṃ katvā. <span class="bld">Upajjhā gahetabbā</span>ti upasampadāgahaṇatthaṃ upajjhā gahetabbā.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayakamma</span>nti <a name="V1.0135"></a> vikappanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Puna kātabba</span>nti puna vikappetabbaṃ. <span class="bld">Puna paṭiggahetvā sattāhaṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhikkhunīnaṃ sannidhiṃ bhikkhūhi, bhikkhūnaṃ sannidhiṃ bhikkhunīhi ca paṭiggāhāpetvā paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 421) vacanato puna paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sattame divase</span>ti idañca nissaggiyaṃ anāpajjitvāva punapi sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pakatatto</span>ti aparivattaliṅgo. <span class="bld">Rakkhatī</span>ti taṃ paṭiggahaṇavijahanato rakkhati, avibhattatāya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti adhippāyo.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaṃ gahetvāna nikkhipeyyā</span>ti sahatthena paṭiggahetvāna nikkhipeyya. <span class="bld">Paribhuñjantassa āpattī</span>ti liṅgaparivatte jāte puna appaṭiggahetvā paribhuñjantassa āpatti.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnāyāvattanenā</span>ti ettha keci ‘‘pakatattassa bhikkhuno sikkhaṃ appaccakkhāya ‘gihī bhavissāmī’ti gihiliṅgaggahaṇaṃ hīnāyāvattana’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ tattakena bhikkhubhāvassa avijahanato. Aññe pana ‘‘pārājikaṃ āpannassa bhikkhupaṭiññaṃ pahāya gihiliṅgabhāvūpagamanampi hīnāyāvattana’’nti vadanti, taṃ yuttameva. Pārājikaṃ āpanno hi taṃ paṭicchādetvā yāva bhikkhupaṭiñño hoti, tāva bhikkhu eva hoti bhikkhūnameva pārājikassa paññattattā. ‘‘Yo pana bhikkhū’’ti hi vuttaṃ. Tathā hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti, sahaseyyādiāpattiñca na janeti, attānaṃ omasantassa pācittiyañca janeti. Vuttañhi –</p>
  435. <p class="indent">‘‘Asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389).</p>
  436. <p class="bodytext">Eke pana ‘‘pārājikaṃ āpannānaṃ dosaṃ paṭijānitvā gihiliṅgaggahaṇaṃ nāma sikkhāpaccakkhāne samodhānaṃ gacchati tenāpi paṭiññāya bhikkhubhāvassa vijahanato. Teneva vinayavinicchayādīsu hīnāyāvattanaṃ sikkhāpaccakkhāne samodhānetvā <a name="M1.0157"></a> visuṃ taṃ na vuttaṃ. Tasmā bhikkhunīnaṃ vibbhamitukāmatāya gihiliṅgaggahaṇaṃ idha hīnāyāvattanaṃ tāsaṃ sikkhāpaccakkhānassa abhāvato. Tāsaṃ paṭiggahaṇavijahanassāpi sabbaso vattabbattā’’ti vadanti, tampi appaṭibāhiyameva. Tasmā pārājikānaṃ bhikkhunīnañca ‘‘uppabbajissāmī’’ti gihiliṅgaggahaṇaṃ <a name="V1.0136"></a> hīnāyāvattananti gahetabbaṃ. Vibbhamotipi etasseva nāmaṃ, teneva taṃ <span class="bld">khuddasikkhāyaṃ</span> ‘‘acchedavissajjanagāhavibbhamā’’ti adhiṭṭhānavijahane vibbhamanāmena vuttaṃ.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Anapekkhavissajjanenā</span>ti aññassa adatvāva anatthikasseva paṭiggahitavatthūnaṃ bahi chaḍḍanena. Keci ‘‘paṭiggahitavatthūsu sāpekkhassa pure paṭiggahitabhāvato parimocanatthaṃ tattha paṭiggahamattassa vissajjanampi anapekkhavissajjanameva cīvarādiadhiṭṭhānapaccuddhāro viyā’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ tathāvacanābhāvā. Yatheva hi cīvarādīsu anapekkhavissajjanena adhiṭṭhānavijahanaṃ vatvāpi visuṃ paccuddhāro ca vutto, evamidhāpi vattabbaṃ, yathā ca cīvarādīsu kāyapaṭibaddhesupi paccuddhārena adhiṭṭhānaṃ vigacchati, na evamidha. Idha pana paṭiggahitavatthusmiṃ anapekkhassāpi kāyato mutteyeva tasmiṃ paṭiggahaṇaṃ vijahati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘satakkhattumpi pariccajatu, yāva attano hatthagataṃ paṭiggahitamevā’’ti. Anapekkhavissajjanenāti ettha ca ‘‘anapekkhāyā’’ti ettakameva vattabbaṃ anapekkhataṃ muñcitvā idha visuṃ vissajjanassa abhāvā. Na hettha paccuddhāre viya vissajjanavidhānamatthi. Apica paṭiggahaṇamattavissajjane sati pure paṭiggahitopi āhāro bhuñjitukamyatāya uppannāya paṭiggahaṇamattaṃ vissajjetvā puna paṭiggahetvā yathāsukhaṃ bhuñjitabbo siyāti, tathā ca <span class="bld">sannidhikārakasikkhāpade</span> vuttā sabbāpi vinicchayabhedā niratthakā eva siyuṃ. Vuttañhi tattha –</p>
  438. <p class="indent">‘‘Gaṇṭhikapattassa vā gaṇṭhikantare sneho paviṭṭho hoti…pe… tādise pattepi punadivase bhuñjantassa pācittiya’’ntiādi (pāci. aṭṭha. 253).</p>
  439. <p class="bodytext">Tattha pana ‘‘paṭiggahaṇaṃ anapekkhacittena vissajjetvā bhuñjitabba’’nti ettakameva vattabbaṃ, na ca vuttaṃ. Katthaci īdisesu ca gaṇṭhikapattādīsu paṭiggahaṇe apekkhā kassacipi nattheva tappahānāya vāyāmato, tathāpi tatthagataāmise paṭiggahaṇaṃ na vigacchati. Kasmā? Bhikkhussa patte puna bhuñjitukāmatāpekkhāya <a name="M1.0158"></a> vijjamānattā pattagatike āhārepi tassā vattanato. Na hi pattaṃ avissajjetvā taggatikaṃ āhāraṃ vissajjetuṃ sakkā, nāpi āhāraṃ avissajjetvā taggatikaṃ paṭiggahaṇaṃ vissajjetuṃ. Tasmā vatthuno vissajjanameva anapekkhavissajjanaṃ, na paṭiggahaṇassāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Teneva sannidhisikkhāpadassa <span class="bld">anāpattivāre</span> –</p>
  440. <p class="indent">‘‘Antosattāhaṃ <a name="V1.0137"></a> adhiṭṭheti, vissajjeti, nassati, vinassati, ḍayhati, acchinditvā gaṇhanti, vissāsaṃ gaṇhanti, anupasampannassa cattena vantena muttena anapekkho datvā paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti –</p>
  441. <p class="unindented">Evaṃ sabbattha vatthuvissajjanameva vuttaṃ. Ettha ca ‘‘antosattāhaṃ adhiṭṭhetī’’ti bāhiraparibhogāya adhiṭṭhānavacanato vatthuṃ avissajjetvāpi kevalaṃ anajjhoharitukāmatāya suddhacittena bāhiraparibhogatthāya niyamanampi visuṃ ekaṃ paṭiggahaṇavijahanakāraṇameva, idañca sandhāya paṭiggahaṇamattavissajjanaṃ vuttaṃ siyā, suvuttameva siyā, tathā ca ‘‘puna paṭiggahetvā paribhuñjissāmī’’ti paṭiggahaṇavissajjanaṃ na vattabbaṃ siyā bāhiraparibhogādhiṭṭhānassa idhādhippetattā.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāratthadīpaniya</span>ñhi (sārattha. dī. pārājikakaṇḍa 2.69) ‘‘anapekkhavissajjanenāti ettha aññassa adatvāva anatthikatāya ‘natthi iminā kammaṃ na dāni naṃ paribhuñjissāmī’ti vatthūsu vā, ‘puna paṭiggahetvā paṭibhuñjissāmī’ti paṭiggahaṇe vā anapekkhavissajjanenā’’ti evaṃ paribhuñjitukāmasseva paṭiggahaṇamattavissajjanampi paṭiggahaṇavijahanakāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Purimameva pana bāhiraparibhogādhiṭṭhānaṃ gahetabbaṃ. Idaṃ pana <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> ‘‘anapekkhavissajjanasaṅkhāte vissajjetī’’ti vuttapāḷipadatthe saṅgahetvā visuṃ na vuttaṃ. Nassati, vinassati, ḍayhati, vissāsaṃ vā gaṇhantīti imāni pana padāni acchinditvā gaṇhantīti imasmiṃ pade saṅgahitānīti veditabbaṃ.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Acchinditvā gahaṇenā</span>ti anupasampannānaṃ balakkārādinā acchinditvā gahaṇena. Upasampannānañhi acchindanavissāsaggāhesu paṭiggahaṇaṃ na vijahati. <span class="bld">Etthā</span>ti bhikkhuvihāre. <span class="bld">Uparopakā</span>ti tena ropitā rukkhagacchā. <span class="bld">Terasasu</span> <a name="M1.0159"></a> <span class="bld">sammutīsū</span>ti bhattuddesakasenāsanapaññāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasādiyagāhāpakapattagāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutisaṅkhātāsu terasasu sammutīsu.</p>
  444. <p class="bodytext">Pacchimikāya senāsanaggāhe paṭippassaddhepi appaṭippassaddhepi kathinatthārassa, tammūlakānaṃ pañcānisaṃsānañca abhāvassa samānattā tattha vijjamānampi senāsanaggāhapaṭippassaddhiṃ adassetvā tattha bhikkhūhi kattabbaṃ saṅgahameva dassetuṃ <span class="bld">sace pacchimikāyā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sace akusalavipāke <a name="V1.0138"></a> …pe… chārattaṃ mānattameva dātabba</span>nti idaṃ paṭicchannāya sādhāraṇāpattiyā parivasantassa asamādinnaparivāsassa vā liṅge parivatte pakkhamānattaṃ carantassa vasena vuttaṃ. Sace panassa pakkhamānatte asamādinne eva puna liṅgaṃ parivattati, parivāsaṃ datvā parivutthaparivāsasseva chārattaṃ mānattaṃ dātabbaṃ. <span class="bld">Parivāsadānaṃ natthi</span> bhikkhukāle appaṭicchannabhāvato. Sace pana bhikkhukālepi sañcicca nāroceti, āpatti paṭicchannāva hoti, āpattipaṭicchannabhāvato parivāso ca dātabboti vadanti. Pārājikaṃ āpannānaṃ itthipurisānaṃ liṅge parivattepi pārājikattassa ekasmiṃ attabhāve avijahanato puna upasampadā na dātabbāti gahetabbaṃ. Teneva tesaṃ sīsacchinnapurisādayo nidassitā.</p>
  445. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Tathevā</span>ti muccatu vā mā vāti imamatthaṃ atidisati. <span class="bld">Aññesa</span>nti puthujjane sandhāya vuttaṃ. Tesañhi īdise ṭhāne asādiyanaṃ dukkaraṃ sotāpannādiariyānaṃ tattha dukkarattābhāvā. Na hi ariyā pārājikādilokavajjāpattiṃ āpajjanti.</p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Suphusitā</span>ti uparimāya dantapantiyā heṭṭhimā dantapanti āhacca ṭhitā, avivaṭāti attho. Tenāha ‘‘antomukhe okāso natthī’’ti. <span class="bld">Uppāṭite pana oṭṭhamaṃse dante suyeva upakkamantassa thullaccaya</span>nti nimittena bahinimitte chupanattā vuttaṃ. Bahinikkhantadantajivhāsupi eseva nayo. <span class="bld">Nijjhāmataṇhikā</span> nāma lomakūpehi samuṭṭhitaaggijālāhi daḍḍhasarīratāya ativiya tasitarūpā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena khuppipāsāsurā aṭṭhicammāvasiṭṭhā bhayānakasarīrā petiyo saṅgahitā. <span class="bld">Visaññaṃ katvā</span>ti yathā so katampi <a name="M1.0160"></a> upakkamaṃ na jānāti, evaṃ katvā. Tena ca visaññī ahutvā sādiyantassa pārājikamevāti dasseti. <span class="bld">Upahatakāyappasādo</span>ti vātapittādidosehi kāyaviññāṇānuppādakabhāvena dūsitakāyappasādo, na pana vinaṭṭhakāyappasādo. <span class="bld">Sīse patte</span>ti maggena maggappaṭipādane jāte. Appavesetukāmatāya eva nimittena nimittachupane thullaccayaṃ vuttaṃ, sevetukāmassa pana tatthāpi dukkaṭamevāti āha ‘‘dukkhaṭameva sāmanta’’nti.</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Jāti-saddena sumanapupphapariyāyena tannissayo gumbo adhippetoti āha ‘‘jātipupphagumbāna’’nti. Tena ca jātiyā upalakkhitaṃ vanaṃ jātiyāvananti aluttasamāsoti dasseti. <span class="bld">Ekarasa</span>nti vīthicittehi asammissaṃ.</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Uppanne vatthumhī</span>ti itthīhi kataajjhācāravatthusmiṃ. <span class="bld">Rukkhasūcikaṇṭakadvāra</span>nti rukkhasūcidvāraṃ <a name="V1.0139"></a> kaṇṭakadvāraṃ, evameva vā pāṭho. Tattha yaṃ ubhosu passesu rukkhathambhe nikhanitvā tattha majjhe vijjhitvā dve tisso rukkhasūciyo pavesetvā karonti, taṃ <span class="bld">rukkhasūcidvāraṃ</span> nāma. Pavesananikkhamanakāle pana apanetvā thakanakayoggena kaṇṭakasākhāpaṭalena yuttaṃ dvāraṃ <span class="bld">kaṇṭakadvāraṃ</span> nāma. Gāmadvārassa pidhānatthaṃ padarena kaṇṭakasākhādīhi vā katassa kavāṭassa udukkhalapāsarahitatāya ekena saṃvarituṃ vivarituñca asakkuṇeyyassa heṭṭhā ekaṃ cakkaṃ yojenti, yena parivattamānena taṃ kavāṭaṃ sukhathakanaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cakkalakayuttadvāra’’nti. Cakkameva hi lātabbaṭṭhena saṃvaraṇavivaraṇatthāya gahetabbaṭṭhena cakkalakaṃ, tena yuttampi kavāṭaṃ cakkalakaṃ nāma, tena yuttaṃ dvāraṃ cakkalakayuttadvāraṃ. Mahādvāresu pana dve tīṇipi cakkalakāni yojentīti āha <span class="bld">phalakesū</span>tiādi. <span class="bld">Kiṭikāsū</span>ti veḷupesikāhi kaṇṭakasākhādīhi ca katathakanakesu. <span class="bld">Saṃsaraṇakiṭikadvāra</span>nti cakkalakayantena saṃsaraṇakiṭikāyuttamahādvāraṃ. <span class="bld">Gopphetvā</span>ti āvuṇitvā, rajjūhi ganthetvā vā. <span class="bld">Ekaṃ dussasāṇidvāramevā</span>ti ettha kilañjasāṇidvārampi saṅgahaṃ gacchati taggatikattā. <span class="bld">Atha bhikkhū…pe… nisinnā hontī</span>ti idaṃ bhikkhūnaṃ sannihitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Nipannepi ābhogaṃ kātuṃ vaṭṭati, nipajjitvā niddāyante pana ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭati asantapakkhe ṭhitattā. Raho <a name="M1.0161"></a> nisajjāya viya dvārasaṃvaraṇaṃ nāma mātugāmānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ anuññātanti āha <span class="bld">bhikkhuniṃ vā</span>tiādi. <span class="bld">Nisseṇiṃ āropetvā</span>ti idaṃ heṭṭhimatalassa sadvārabandhatāya vuttaṃ. Catūsu disāsu parikkhittassa kuṭṭassa ekābaddhatāya ‘‘ekakuṭṭake’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pacchimānaṃ bhāro</span>ti pāḷiyā āgacchante sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yena kenaci parikkhitte</span>ti ettha parikkhepassa ubbedhato pamāṇaṃ sahaseyyappahonake vuttasadisameva.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpariveṇa</span>nti mahantaṃ aṅgaṇaṃ, tena ca bahujanasañcāraṃ dasseti, tenāha <span class="bld">mahābodhī</span>tiādi. <span class="bld">Aruṇe uggate vuṭṭhahati, anāpatti</span> anāpattikhettabhūtāya rattiyā suddhacittena nipannattā. <span class="bld">Pabujjhitvā puna supati āpattī</span>ti aruṇe uggate pabujjhitvā aruṇuggamanaṃ ñatvā vā añatvā vā anuṭṭhahitvā sayitasantānena supati uṭṭhahitvā kattabbassa dvārasaṃvaraṇādino akatattā akiriyasamuṭṭhānā āpatti hoti anāpattikhette katanipajjanakiriyāya anaṅgattā. Ayañhi āpatti īdise ṭhāne akiriyā, divā asaṃvaritvā nipajjanakkhaṇe kiriyā ca acittakā cāti veditabbā. Purāruṇā pabujjhitvāpi yāva aruṇuggamanā sayantassāpi purimanayena āpattiyeva. <span class="bld">Aruṇe uggate vuṭṭhahissāmīti…pe… āpattiyevā</span>ti ettha kadā tassa āpattīti? Vuccate – na tāva rattiyaṃ ‘‘divā āpajjati no ratti’’nti (pari. 323) vuttattā. ‘‘Anādariyadukkaṭā na muccatī’’ti vuttadukkaṭaṃ pana divāsayanadukkaṭameva na <a name="V1.0140"></a> hoti anādariyadukkaṭattā. Evaṃ aruṇuggamane pana acittakaṃ akiriyasamuṭṭhānaṃ āpattiṃ āpajjatīti veditabbaṃ. So sace dvāraṃ saṃvaritvā ‘‘aruṇe uggate vuṭṭhahissāmī’’ti nipajjati, dvāre ca aññehi aruṇuggamanakāle vivaṭepi tassa anāpattiyeva dvārapidahanassa rattidivābhāgesu visesābhāvā. Āpattiāpajjanasseva kālaviseso icchitabbo, na tapparihārassāti gahetabbaṃ, ‘‘dvāraṃ asaṃvaritvā rattiṃ nipajjatī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.77) hi vuttaṃ. Divā saṃvaritvā nipannassa kenaci vivaṭepi dvāre anāpattiyeva. Attanāpi anuṭṭhahitvāva sati paccaye vivaṭepi anāpattīti vadanti. <span class="bld">Yathāparicchedameva ca na vuṭṭhātī</span>ti aruṇe uggateyeva uṭṭhāti. <span class="bld">Āpattiyevā</span>ti mūlāpattiṃyeva sandhāya vuttaṃ, anādariyaāpatti pana purāruṇā uṭṭhitassāpi tassa hoteva ‘‘dukkaṭā <a name="M1.0162"></a> na muccatī’’ti vuttattā, dukkaṭā na muccatīti ca purāruṇā uṭṭhahitvā mūlāpattiyā muttopi anādariyadukkaṭā na muccatīti adhippāyo.</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Niddāvasena nipajjatī</span>ti vohāravasena vuttaṃ, pādānaṃ pana bhūmito amocitattā ayaṃ nipanno nāma na hoti, teneva anāpatti vuttā. <span class="bld">Apassāya supantassā</span>ti kaṭiṭṭhito uddhaṃ piṭṭhikaṇṭake appamattakampi padesaṃ bhūmiṃ aphusāpetvā thambhādiṃ apassāya supantassa. Kaṭiṭṭhiṃ pana bhūmiṃ phusāpentassa sayanaṃ nāma hoti. Piṭṭhipasāraṇalakkhaṇā hi seyyā. Dīghavandanādīsupi tiriyaṃ piṭṭhikaṇṭakānaṃ pasāritattā nipajjanamevāti āpatti pariharitabbāva ‘‘vandāmīti pādamūle nipajjī’’tiādīsu nipajjanasseva vuttattā. <span class="bld">Tassāpi anāpatti</span> patanakkhaṇe avisayattā, visaye jāte sahasā vuṭṭhitattā ca. Yassa pana visaññitāya pacchāpi avisayo, etassa anāpattiyeva patitakkhaṇe viya. <span class="bld">Tattheva sayati na vuṭṭhātī</span>ti iminā visayepi akaraṇaṃ dasseti, teneva ‘‘tassa āpattī’’ti vuttaṃ.</p>
  451. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekabhaṅgenā</span>ti ubho pāde bhūmito amocetvāva ekapassena sarīraṃ bhañjitvā nipanno. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpadumattherena vuttanti sambandho, tena ‘‘mahāaṭṭhakathāya likhitamahāpadumattheravādo aya’’nti dasseti. Tattha supantassāpi avisayattamatthīti mahāpadumattherena ‘‘avisayattā pana āpatti na dissatī’’ti vuttaṃ. Ācariyā pana supantassa visaññattābhāvena visayattā anāpattiṃ na kathayanti. Visaññatte sati anāpattiyeva. <span class="bld">Dve pana janā</span>tiādipi mahāaṭṭhakathāyameva vacanaṃ, tadeva pacchā vuttattā pamāṇaṃ. Yakkhagahitaggahaṇeneva cettha visaññībhūtopi saṅgahito. Ekabhaṅgena nipanno pana anipannattā āpattito muccatiyevāti gahetabbaṃ.</p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Apade</span>ti <a name="V1.0141"></a> ākāse. <span class="bld">Pada</span>nti padavaḷañjaṃ, tenāha ‘‘ākāse pada’’nti. <span class="bld">Etadagga</span>nti eso aggo. <span class="bld">Yadida</span>nti yo ayaṃ. Sesaṃ uttānameva.</p>
  453. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  454. <p class="centered">Paṭhamapārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  455. <p class="title">2. Dutiyapārājikaṃ</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Adutiyenā</span>ti <a name="M1.0163"></a><a name="V1.0142"></a> asadisena jinena yaṃ dutiyaṃ pārājikaṃ pakāsitaṃ, tassa idāni yasmā saṃvaṇṇanākkamo patto, tasmā assa dutiyassa ayaṃ saṃvaṇṇanā hotīti yojanā.</p>
  457. <p class="subhead">Dhaniyavatthuvaṇṇanā</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Rājūhi gahitanti rājagahanti āha ‘‘mandhātū’’ti. Rājapurohitena pariggahitampi rājapariggahitamevāti <span class="bld">mahāgovinda</span>ggahaṇaṃ, nagarasaddāpekkhāya cettha ‘‘rājagaha’’nti napuṃsakaniddeso. <span class="bld">Aññepettha pakāre</span>ti susaṃvihitārakkhattā rājūnaṃ gahaṃ gehabhūtanti rājagahantiādike pakāre. <span class="bld">Vasantavana</span>nti kīḷāvanaṃ, vasantakāle kīḷāya yebhuyyattā pana vasantavananti vuttaṃ.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadvārabandhā</span>ti vassūpagamanayoggatādassanaṃ. <span class="bld">Nālakapaṭipada</span>nti <span class="bld">suttanipāte</span> (su. ni. 684 ādayo) nālakattherassa desitaṃ moneyyapaṭipadaṃ. <span class="bld">Pañcannaṃ chadanāna</span>nti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ. <span class="bld">No ce labhati…pe… sāmampi kātabba</span>nti iminā nāvāsatthavaje ṭhapetvā aññattha ‘‘asenāsaniko aha’’nti ālayakaraṇamattena upagamanaṃ na vaṭṭati. Senāsanaṃ pariyesitvā vacībhedaṃ katvā vassaṃ upagantabbamevāti dasseti. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikenā’’tiādinā (mahāva. 204) hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘nālakapaṭipadaṃ paṭipannenāpī’’ti aṭṭhakathāyañca avisesena daḷhaṃ katvā vuttaṃ, nāvāsatthavajesuyeva ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, nāvāya vassaṃ upagantu’’ntiādinā (mahāva. 203) asatipi senāsane ālayakaraṇavasena vassūpagamanaṃ anuññātaṃ, nāññatthāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Ayamanudhammatā</span>ti sāmīcivattaṃ. <span class="bld">Katikavattānī</span>ti bhassārāmatādiṃ vihāya sabbadā appamattehi bhavitabbantiādikatikavattāni. <span class="bld">Khandhakavattānī</span>ti ‘‘āgantukādikhandhakavattaṃ pūretabba’’nti evaṃ khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā.</p>
  460. <p class="bodytext">Vassaṃvutthāti padassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘purimikāya upagatā mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato <a name="V1.0143"></a> paṭṭhāya ‘vutthavassā’ti vuccantī’’ti vuttattā mahāpavāraṇādivase pavāretvā vā appavāretvā vā aññattha gacchantehi <a name="M1.0164"></a> sattāhakaraṇīyanimitte sati eva gantabbaṃ, nāsati, itarathā vassacchedo dukkaṭañca hotīti veditabbaṃ. ‘‘Imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti hi ‘‘na, bhikkhave, vassaṃ upagantvā purimaṃ vā temāsaṃ pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā cārikā pakkamitabbā’’ti (mahāva. 185) ca vuttaṃ. Idheva ca vassaṃvutthā temāsaccayena…pe… pakkamiṃsūti vuttaṃ. Pavāraṇādivasopi temāsapariyāpannova. Keci pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvutthānaṃ bhikkhūnaṃ tīhi ṭhānehi pavāretunti (mahāva. 209) pavāraṇākammassa pubbeyeva vassaṃvutthānanti vutthavassatāya vuttattā mahāpavāraṇādivase sattāhakaraṇīyanimittaṃ vināpi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vutthavassānañhi pavāraṇānujānanaṃ anupagatachinnavassādīnaṃ nivattanatthaṃ kataṃ, na pana pavāraṇādivase avasitvā pakkamitabbanti dassanatthaṃ tadatthassa idha pasaṅgābhāvā, pavāraṇaṃ kātuṃ anucchavikānaṃ pavāraṇā idha vidhīyati, ye ca vassaṃ upagantvā vassacchedañca akatvā yāva pavāraṇādivasā vasiṃsu, te tattakena pavāraṇākammaṃ pati pariyāyato vutthavassāti vuccanti, appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ñāyato, na kathinakammaṃ pati temāsassa aparipuṇṇattā, itarathā tasmiṃ mahāpavāraṇādivasepi kathinatthārappasaṅgato. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvutthānaṃ bhikkhūnaṃ kathinaṃ attharitu’’nti (mahāva. 306) idaṃ pana ‘‘na, bhikkhave, vassaṃ upagantvā purimaṃ vā temāsaṃ pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā cārikā pakkamitabbā’’tiādi (mahāva. 185) ca nippariyāyato mahāpavāraṇāya anantarapāṭipadadivasato paṭṭhāya kathinatthāraṃ pakkamanañca sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">parivāre</span> ca ‘‘kathinassa atthāramāso jānitabbo’’ti (pari. 412) vatvā ‘‘vassānassa pacchimo māso jānitabbo’’ti (pari. 412) vuttaṃ. Yo hi kathinatthārassa kālo, tato paṭṭhāyeva cārikāpakkamanassāpi kālo, na tato pure vassaṃvutthānaṃyeva kathinatthārārahattā. Yadaggena hi pavāraṇādivase kathinatthāro na vaṭṭati, tadaggena bhikkhūpi vutthavassā na honti pavāraṇādivasassa avutthattā.</p>
  461. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.84) ‘‘ekadesena avutthampi taṃ divasaṃ vutthabhāgāpekkhāya vutthameva hotī’’tiādi vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ, taṃdivasapariyosāne aruṇuggamanakāle vasantova hi taṃ divasaṃ vuttho nāma hoti <a name="M1.0165"></a> parivāsaaraññavāsādīsu viya, ayañca vicāraṇā upari vassūpanāyikakkhandhake āvi bhavissatīti tattheva taṃ pākaṭaṃ karissāma.</p>
  462. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpavāraṇāya</span> <a name="V1.0144"></a> <span class="bld">pavāritā</span>ti purimikāya vassaṃ upagantvā acchinnavassatādassanaparaṃ etaṃ kenaci antarāyena appavāritānampi vutthavassattā. Na ovassiyatīti <span class="bld">anovassaka</span>nti kammasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ, yathā na temiyati, tathā katvāti attho. <span class="bld">Anavayo</span>ti ettha anusaddo vicchāyaṃ vattatīti āha <span class="bld">anu anu avayo</span>tiādi. Ācariyassa kammaṃ ācariyakanti āha ‘‘ācariyakamme’’ti. Kaṭṭhakammaṃ <span class="bld">thambhādi. Telatambamattikāyā</span>ti telamissāya tambamattikāya.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Kuṭikāya karaṇabhāva</span>nti kuṭiyā katabhāvaṃ. Kiṃ-saddappayoge anāgatappaccayavidhānaṃ sandhāya <span class="bld">tassa lakkhaṇa</span>ntiādi vuttaṃ. Kiñcāpi therassa pāṇaghātādhippāyo natthi, anupaparikkhitvā karaṇena pana bahūnaṃ pāṇānaṃ maraṇattā <span class="bld">pāṇe byābādhentassā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pātabyabhāva</span>nti vināsetabbataṃ. <span class="bld">Pāṇātipātaṃ karontāna</span>nti therena akatepi pāṇātipāte pāṇakānaṃ maraṇamattena pacchimānaṃ lesena gahaṇākāraṃ dasseti, tena ca ‘‘mama tādisaṃ akusalaṃ natthī’’ti pacchimānaṃ vipallāsalesaggahaṇanimittakiccaṃ na kattabbanti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Diṭṭhānugati</span>nti diṭṭhassa kammassa anupagamanaṃ anukiriyaṃ, diṭṭhiyā vā laddhiyā anugamanaṃ gāhaṃ. <span class="bld">Ghaṃsitabbe</span>ti madditabbe, vināsitabbeti attho. <span class="bld">Kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevā</span>ti idaṃ bhagavatā kuṭiyā bhedāpanavacanena siddhaṃ, sāpi tiṇadabbasambhārehi tulāthambhādīhi amissā suddhamattikāmayāpi iṭṭhakāhi katā vaṭṭati. Keci hi iṭṭhakāhiyeva thambhe cinitvā tadupari iṭṭhakāhiyeva vitānādisaṇṭhānena tulādidārusambhāravirahitaṃ chadanampi bandhitvā iṭṭhakāmayameva āvasathaṃ karonti, tādisaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Giñjakāvasathasaṅkhepena katā</span>ti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā, tāhiyeva kato āvasatho giñjakāvasatho. <span class="bld">Vayakammampī</span>ti mattikuddhāraṇaiṭṭhakadārucchedanādikārakānaṃ dinnabhattavettanādivatthubbayena nipphannakammampi atthi, etena kuṭibhedakānaṃ gīvādibhāvaṃ parisaṅkati. <span class="bld">Titthiyadhajo</span>ti titthiyānameva saññāṇabhūtattā vuttaṃ. Te hi īdisesu cāṭiādīsu vasanti. <span class="bld">Aññānipī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena attanā vuttakāraṇadvayampi <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyameva</span> vuttanti dasseti. Yasmā sabbamattikāmayā <a name="M1.0166"></a> kuṭi sītakāle atisītā uṇhakāle ca uṇhā sukarā ca hoti corehi bhindituṃ, tasmā tattha ṭhapitapattacīvarādikaṃ sītuṇhacorādīhi vinassatīti vuttaṃ ‘‘pattacīvaraguttatthāyā’’ti. Chindāpeyya vā bhindāpeyya vā anupavajjoti idaṃ ayaṃ kuṭi viya sabbathā anupayogārahaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana pañcavaṇṇasuttehi vinaddhachattādikaṃ, tattha akappiyabhāgova chinditabbo, na tadavaseso tassa kappiyattā, taṃ chindanto upavajjova hoti. Teneva vakkhati ‘‘ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabba’’ntiādi.</p>
  464. <p class="subhead">Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā</p>
  465. <p class="bodytext"><span class="bld">Chattadaṇḍaggāhakaṃ</span> <a name="V1.0145"></a> <span class="bld">salākapañjara</span>nti ettha yo pañjarasalākānaṃ majjhaṭṭho bunde puthulo ahicchattakasadiso agge sachiddo yattha daṇḍantaraṃ pavesetvā chattaṃ gaṇhanti, yo vā sayameva dīghatāya gahaṇadaṇḍo hoti, ayaṃ chattadaṇḍo nāma, tassa aparigaḷanatthāya chattasalākānaṃ mūlappadesadaṇḍassa samantato daḷhapañjaraṃ katvā suttehi vinandhanti, so padeso chattadaṇḍagāhakasalākapañjaraṃ nāma, taṃ vinandhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Na vaṇṇamaṭṭhatthāyā</span>ti iminā thirakaraṇatthameva ekavaṇṇasuttena vinandhiyamānaṃ yadi vaṇṇamaṭṭhaṃ hoti, na tattha dosoti dasseti. <span class="bld">Āraggenā</span>ti nikhādanamukhena. <span class="bld">Daṇḍabunde</span>ti daṇḍamūle koṭiyaṃ. <span class="bld">Chattamaṇḍalika</span>nti chattapañjare maṇḍalākārena baddhadaṇḍavalayaṃ. <span class="bld">Ukkiritvā</span>ti ninnaṃ, unnataṃ vā katvā.</p>
  466. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāsuttakehī</span>ti nānāvaṇṇehi suttehi. Idañca tathā karontānaṃ vasena vuttaṃ, ekavaṇṇasuttakenāpi na vaṭṭatiyeva, ‘‘pakatisūcikammameva vaṭṭatī’’ti hi vuttaṃ. <span class="bld">Paṭṭamukhe</span>ti dvinnaṃ paṭṭānaṃ saṅghaṭitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pariyante</span>ti cīvarapariyante, anuvātaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Veṇi</span>nti varakasīsākārena sibbanaṃ. <span class="bld">Saṅkhalika</span>nti diguṇasaṅkhalikākārena sibbanaṃ, veṇiṃ vā saṅkhalikaṃ vā karontīti pakatena sambandho. <span class="bld">Agghiyaṃ</span> nāma cetiyasaṇṭhānaṃ, yaṃ agghiyatthambhoti vadanti. <span class="bld">Ukkirantī</span>ti uṭṭhapenti. <span class="bld">Catukoṇameva vaṭṭatī</span>ti gaṇṭhikapāsakapaṭṭāni sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Koṇasuttapiḷakā</span>ti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi bahi niggatasuttānaṃ <a name="M1.0167"></a> piḷakākārena ṭhapitakoṭiyoti keci vadanti, te piḷake chinditvā duviññeyyā kātabbāti tesaṃ adhippāyo. Keci pana ‘‘koṇasuttā ca piḷakāti dveyevā’’ti vadanti, tesaṃ matena gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇato koṇehi nīhatasuttā koṇasuttā nāma. Samantato pana pariyantena katā caturassasuttā piḷakā nāma. Taṃ duvidhampi keci cīvarato visuṃ paññāyanatthāya vikārayuttaṃ karonti, taṃ nisedhāya ‘‘duviññeyyarūpā vaṭṭantī’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā acakkhugocarabhāvena sibbanatthāya tathāsibbanassa asakkuṇeyyattā. Yathā pakaticīvarato vikāro na paññāyati, evaṃ sibbitabbanti adhippāyo. Rajanakammato pubbe paññāyamānopi viseso cīvare ratte ekavaṇṇatāya na paññāyatīti āha ‘‘cīvare ratte’’ti. <span class="bld">Maṇinā</span>ti nīlamaṇiādimaṭṭhapāsāṇena, aṃsavaddhakakāyabandhanādikaṃ pana acīvarattā saṅkhādīhi ghaṃsituṃ vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Kaṇṇasuttaka</span>nti cīvarassa dīghato tiriyañca sibbitānaṃ catūsu kaṇṇesu koṇesu ca nikkhantānaṃ suttasīsānametaṃ nāmaṃ, taṃ chinditvāva pārupitabbaṃ, tenāha ‘‘rajitakāle chinditabba’’nti. Bhagavatā anuññātaṃ ekaṃ kaṇṇasuttampi atthi, taṃ pana nāmena <a name="V1.0146"></a> sadisampi ito aññamevāti dassetuṃ <span class="bld">yaṃ panā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Lagganatthāyā</span>ti cīvararajjuyaṃ cīvarabandhanatthāya. <span class="bld">Gaṇṭhike</span>ti dantādimaye. <span class="bld">Pīḷakā</span>ti binduṃ binduṃ katvā uṭṭhāpetabbapīḷakā.</p>
  467. <p class="bodytext"><span class="bld">Thālake vā</span>ti tambādimaye puggalike tividhepi kappiyathālake. <span class="bld">Na vaṭṭatī</span>ti maṇivaṇṇakaraṇappayogo na vaṭṭati, telavaṇṇakaraṇatthaṃ pana vaṭṭati. <span class="bld">Pattamaṇḍale</span>ti tipusīsādimaye. ‘‘Na, bhikkhave, cittāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī’’ti (cūḷava. 253) vuttattā ‘‘bhittikammaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, makaradantakaṃ chinditu’’nti (cūḷava. 253) vuttattā ‘‘makaradantakaṃ pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, idaṃ pana pāḷiyā laddhampi idha pāḷiyā muttattā pāḷimuttakanaye vuttaṃ. Evamaññampi īdisaṃ.</p>
  468. <p class="bodytext"><span class="bld">Lekhā na vaṭṭatī</span>ti āraggena dinnalekhāva na vaṭṭati, jātihiṅgulikādivaṇṇehi katalekhā vaṭṭati. <span class="bld">Chattamukhavaṭṭiya</span>nti dhamakaraṇassa hatthena gahaṇachattākārassa <a name="M1.0168"></a> mukhavaṭṭiyaṃ, ‘‘parissāvanacoḷabandhanaṭṭhāne’’ti keci.</p>
  469. <p class="bodytext"><span class="bld">Deḍḍubhasīsa</span>nti udakasappasīsaṃ. <span class="bld">Acchīnī</span>ti kuñjaracchisaṇṭhānāni. <span class="bld">Ekameva vaṭṭatī</span>ti ettha ekarajjukaṃ diguṇaṃ tiguṇaṃ katvāpi bandhituṃ na vaṭṭati, ekameva pana satavārampi sarīraṃ parikkhipitvā bandhituṃ vaṭṭati, bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘‘bahurajjuka’’nti na vattabbaṃ ‘‘vaṭṭatī’’ti vuttattā, taṃ murajasaṅkhaṃ na gacchatīti veditabbaṃ. Murajañhi nānāvaṇṇehi suttehi murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ, idaṃ pana murajaṃ maddavīṇasaṅkhātaṃ pāmaṅgasaṇṭhānañca dasāsu vaṭṭati ‘‘kāyabandhanassa dasā jīranti; anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇa’’nti (cūḷava. 278) vuttattā.</p>
  470. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidhe</span>ti dasāpariyosāne thirabhāvāya dantavisāṇasuttādīhi kattabbe vidhe. <span class="bld">Aṭṭha maṅgalāni</span> nāma saṅkho cakkaṃ puṇṇakumbho gayā sirīvaccho aṅkuso dhajaṃ sovattikanti vadanti. Macchayugaḷachattanandiyāvaṭṭādivasenapi vadanti. <span class="bld">Paricchedalekhāmatta</span>nti dantādīhi katavidhassa ubhosu koṭīsu kataparicchedarājimattaṃ.</p>
  471. <p class="bodytext">‘‘Ujukamevā’’ti vuttattā caturassādisaṇṭhānāpi añjanī vaṅkagatikā na vaṭṭati. <span class="bld">Sipāṭikāyā</span>ti <a name="V1.0147"></a> vāsiādibhaṇḍanikkhipanapasibbake. <span class="bld">Ārakaṇṭakaṃ</span> nāma potthakādiaasaṅkhāraṇatthaṃ katadīghamukhasatthakanti vadanti. ‘‘Bhamakārānaṃ dāruādilikhanasatthaka’’nti keci. <span class="bld">Vaṭṭamaṇika</span>nti vaṭṭaṃ katvā uṭṭhapetabbaṃ pupphuḷakaṃ. <span class="bld">Añña</span>nti iminā piḷakādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pipphalike</span>ti yaṃ kiñci chedanake khuddakasatthe. <span class="bld">Valitaka</span>nti nakhacchedanakāle daḷhaggahaṇatthaṃ valīhi yuttameva karonti. <span class="bld">Tasmā taṃ vaṭṭatī</span>ti iminā yaṃ aññampi vikāraṃ daḷhīkammādiatthāya karonti, na vaṇṇamaṭṭhatthāya, taṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ, tena ca kattaradaṇḍakoṭiyaṃ aññamaññampi ghaṭṭanena saddaniccharaṇatthāya kataṃ ayovalayādikaṃ saṃyuttampi kappiyato upapannaṃ hoti. <span class="bld">Maṇḍala</span>nti uttarāraṇiyā pavesanatthaṃ āvāṭamaṇḍalaṃ hoti. Ujukameva bandhitunti sambandho, ubhosu vā passesu ekapasse vāti vacanaseso. Vāsidaṇḍassa ubhosu passesu daṇḍakoṭīnaṃ acalanatthaṃ bandhitunti attho.</p>
  472. <p class="bodytext"><span class="bld">Āmaṇḍasārake</span>ti <a name="M1.0169"></a> āmalakaphalāni pisitvā tena kakkena katatelabhājane. Tattha kira pakkhittaṃ telaṃ sītalaṃ hoti. <span class="bld">Bhūmattharaṇe</span>ti kaṭasārādimaye parikammakatāya bhūmiyā attharitabbaattharaṇe. <span class="bld">Pānīyaghaṭe</span>ti sabbaṃ bhājanavikatiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sabbaṃ…pe… vaṭṭatī</span>ti yathāvuttesu mañcādīsu itthipurisarūpampi vaṭṭati telabhājanesuyeva itthipurisarūpānaṃ paṭikkhittattā, telabhājanena saha agaṇetvā visuṃ mañcādīnaṃ gahitattā cāti vadanti, kiñcāpi vadanti, etesaṃ pana mañcādīnaṃ hatthena āmasitabbabhaṇḍattā itthirūpamevettha na vaṭṭatīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Aññesa</span>nti sīmasāmikānaṃ. <span class="bld">Rājavallabhehī</span>ti lajjīpesalādīnaṃ uposathādiantarāyakarā alajjino bhinnaladdhikā ca bhikkhū adhippetā tehi saha uposathādikaraṇāyogā, teneva ‘‘sīmāyā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tesaṃ lajjīparisā</span>ti tesaṃ sīmāsāmikānaṃ anubalaṃ dātuṃ samatthā lajjīparisā. <span class="bld">Bhikkhūhi kata</span>nti yaṃ alajjīnaṃ senāsanabhedanādikaṃ lajjībhikkhūhi kataṃ, sabbañcetaṃ sukatameva alajjīniggahatthāya pavattitabbato.</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Avajjhāyantī</span>ti nīcato cintenti. <span class="bld">Ujjhāyanattho</span>ti bhikkhuno theyyakammanindanattho ‘‘kathañhi nāma adinnaṃ ādiyissatī’’ti, na pana dāru-saddavisesanattho tassa bahuvacanattā. <span class="bld">Vacanabhede</span>ti ekavacanabahuvacanānaṃ bhede. <span class="bld">Sabbāvanta</span>nti bhikkhubhikkhunīādisabbāvayavavantaṃ. <span class="bld">Bimbisāroti tassa nāma</span>nti ettha <span class="bld">bimbī</span>ti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya ‘‘bimbisāro’’ti vuccatīti veditabbaṃ. Porāṇasatthānurūpaṃ uppādito vīsatimāsappamāṇauttamasuvaṇṇagghanako lakkhaṇasampanno <span class="bld">nīlakahāpaṇo</span>ti veditabbo. Rudradāmena nāma kenaci uppādito <span class="bld">rudradāmako</span>. So kira nīlakahāpaṇassa tibhāgaṃ agghati. Yasmiṃ pana dese nīlakahāpaṇā <a name="V1.0148"></a> na santi, tatthāpi kāḷakavirahitassa niddhantasuvaṇṇassa pañcamāsagghanakena bhaṇḍena pādaparicchedo kātabbo. <span class="bld">Tenā</span>ti nīlakahāpaṇassa catutthabhāgabhūtena. <span class="bld">Pārājikavatthumhi vā</span>tiādi pārājikānaṃ sabbabuddhehi paññattabhāvena vuttaṃ, saṅghādisesādīsu pana itarāpattīsupi tabbatthūsu ca nānattaṃ nattheva, kevalaṃ keci sabbākārena paññapenti, keci ekadesenāti ettakameva viseso. Na hi kadācipi sammāsambuddhā yathāparādhaṃ atikkamma ūnamadhikaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapenti.</p>
  474. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  475. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Punapi</span> <a name="M1.0170"></a> ‘‘āgantukāmā’’ti vuttattā ca sabbathā manussehi anivutthapubbe abhinavamāpite, ‘‘puna na pavisissāmā’’ti nirālayehi pariccatte ca gāme gāmavohārābhāvā gāmappavesanāpucchanādikiccaṃ natthīti veditabbaṃ. <span class="bld">Araññaparicchedadassanattha</span>nti gāmagāmūpacāresu dassitesu tadaññaṃ araññanti araññaparicchedo sakkā ñātunti vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāyaṃ</span> pana gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi gahitoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Indakhīle</span>ti ummāre. <span class="bld">Araññasaṅkhepaṃ gacchati</span> tathā <span class="bld">abhidhamme</span> vuttattā. Asatipi indakhīle indakhīlaṭṭhāniyattā ‘‘vemajjhameva indakhīloti vuccatī’’ti vuttaṃ. Yattha pana dvārabāhāpi natthi, tattha pākāravemajjhameva indakhīloti gahetabbaṃ. <span class="bld">Luṭhitvā</span>ti pavaṭṭitvā.</p>
  476. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimassa purisassa suppapāto vā</span>tiādi mātugāmassa kākuṭṭhāpanavasena gahetabbaṃ, na baladassanavasena ‘‘mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍetī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.92) upari vuccamānattā, teneva ‘‘leḍḍupāto’’ti avatvā <span class="bld">suppapāto</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kurundaṭṭhakathāyaṃ mahāpaccariyañca</span> gharūpacārova gāmoti adhippāyena ‘‘gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāro’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kataparikkhepo</span>ti iminā parikkhepato bahi upacāro na gahetabboti dasseti. Suppamusalapātopi aparikkhittagehasseva, so ca yato pahoti, tattheva gahetabbo, appahonaṭṭhāne pana vijjamānaṭṭhānameva gahetabbaṃ. Yassa pana gharassa samantato pākārādīhi parikkhepo kato hoti, tattha sova parikkhepo gharūpacāroti gahetabbaṃ.</p>
  477. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe vuttanayenā</span>ti parikkhittagāme vuttanayena. <span class="bld">Saṅkarīyatī</span>ti missīyati. Vikāle gāmappavesane ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa. Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vuttattā <a name="V1.0149"></a> gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkaratā icchitabbāti āha <span class="bld">asaṅkarato cā</span>tiādi. Keci panettha <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassāti idaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, na tato paraṃ ekaleḍḍupātaparicchinnaṃ upacāraṃ<a name="M1.0171"></a>. Tasmā parikkhepārahaṭṭhānasaṅkhātaṃ gāmaṃ okkamantasseva āpatti, na upacāra’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmo nāma. Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro nāmā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.92) idheva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā. Vikāle gāmappavesanasikkhāpadaṭṭhakathāyañhi aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabboti (pāci. aṭṭha. 512) ayameva nayo atidisito. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena vikāle gāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ, tasmā parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa gāmassa gharūpacārato paṭṭhāya dutiyaleḍḍupātasaṅkhātaṃ gāmūpacāraṃ okkamantassa vikāle gāmappavesanāpatti hoti, <span class="bld">mātikāya</span>ñca vikāle gāmaṃ paviseyyāti gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi gahitoti veditabbaṃ. <span class="bld">Vikāle gāmappavesanādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena gharagharūpacārādīsu ṭhitānaṃ uppannalābhabhājanādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  478. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhamitvā bahi indakhīlā</span>ti indakhīlato bahi nikkhamitvā ṭhitaṃ yaṃ ṭhānaṃ sabbametaṃ araññanti yojanā. <span class="bld">Ācariyadhanu</span> nāma pakatihatthena navavidatthipamāṇaṃ, jiyāya pana āropitāya sattaṭṭhavidatthimattanti vadanti.</p>
  479. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiya</span>nti anurūpavasena vuttaṃ akappiyassāpi appaṭiggahitassa paribhoge pācittiyattā. Pariccāgādimhi akate ‘‘idaṃ mayhaṃ santaka’’nti vatthusāminā aviditampi pariggahitameva bālummattādīnaṃ santakaṃ viya, tādisaṃ avaharantopi ñātakādīhi pacchā ñatvā vatthusāminā ca anubandhitabbato pārājikova hoti. Yassa vasena puriso theno hoti, taṃ theyyanti āha ‘‘avaharaṇacittassetaṃ adhivacana’’nti. <span class="bld">Papañcasaṅkhā</span>ti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātā papañcakoṭṭhāsā. <span class="bld">Eko cittakoṭṭhāso</span>ti ṭhānācāvanapayogasamuṭṭhāpako eko cittakoṭṭhāsoti attho.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiyogavasenā</span>ti aṭṭakaraṇavasena. <span class="bld">Saviññāṇakenevā</span>ti idaṃ saviññāṇakānaññeva āveṇikavinicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Pāṇo apadantiādīsu hi ‘‘padasā nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ <a name="V1.0150"></a> saṅkāmeti, āpatti thullaccayassātiādinā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pārā. 111), bhikkhu dāsaṃ disvā sukhadukkhaṃ pucchitvā <a name="M1.0172"></a> vā apucchitvā vā ‘‘gaccha, palāyitvā sukhaṃ jīvā’’ti vadati, so ce palāyati, dutiyapadavāre pārājikantiādinā (pārā. aṭṭha. 1.114) <span class="bld">aṭṭhakathāyañca</span> yo saviññāṇakānaññeva āveṇiko vinicchayo vutto, so ārāmādiaviññāṇakesu na labbhatīti tādisaṃ sandhāya ‘‘saviññāṇakenevā’’ti vuttaṃ. Yo pana vinicchayo ārāmādiaviññāṇakesu labbhati, so yasmā saviññāṇakesu alabbhanako nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘nānābhaṇḍavasena saviññāṇakāviññāṇakamissakenā’’ti. Saviññāṇakena ca aviññāṇakena cāti attho. Yasmā cettha aviññāṇakeneva ādiyanādīni chapi padāni na sakkā yojetuṃ iriyāpathavikopanassa saviññāṇakavaseneva yojetabbato, tasmā ‘‘aviññāṇakenevā’’ti tatiyaṃ pakāraṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārāma</span>nti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ dāsādisaviññāṇakassāpi idha saṅgahetabbato, nānābhaṇḍavasena hettha yojanā dassiyati. <span class="bld">Parikappitaṭṭhāna</span>nti parikappitokāsaṃ. <span class="bld">Suṅkaghāta</span>nti ettha maggaṃ gacchantehi satthikehi attanā nīyamānabhaṇḍato rañño dātabbabhāgo suṅko nāma, so ettha haññati adatvā gacchantehi avaharīyati, taṃ vā hanti ettha rājapurisā adadantānaṃ santakaṃ balakkārenāti suṅkaghāto, ‘‘ettha paviṭṭhehi suṅko dātabbo’’ti rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitappadesassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  482. <p class="subhead">Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Katthacī</span>ti ekissā aṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Ekaṃ pañcakaṃ dassita</span>nti ‘‘parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, ṭhānā cāvetī’’ti (pārā. 122) vuttapañcaavahāraṅgāni ekaṃ pañcakanti dassitaṃ. <span class="bld">Dve pañcakāni dassitānī</span>ti ‘‘chahi ākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa. Na ca sakasaññī, na ca vissāsaggāhī, na ca tāvakālikaṃ, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 125) evaṃ vuttesu chasu padesu ekaṃ apanetvā sesāni <a name="M1.0173"></a> pañca padāni ekaṃ pañcakaṃ katvā heṭṭhā vuttapañcakañca gahetvā dve pañcakāni dassitāni. <span class="bld">Ettha panā</span>ti pañcahākārehītiādīsu. <span class="bld">Sabbehipi padehī</span>ti parapariggahitañca hotītiādīhi sabbehi pañcahi padehi.</p>
  484. <p class="bodytext">Pañcannaṃ <a name="V1.0151"></a> avahārānaṃ samūho <span class="bld">pañcakaṃ</span>. Sako hattho sahattho, tena nibbatto, tassa vā sambandhīti sāhatthiko, avahāro. Sāhatthikādi pañcakaṃ <span class="bld">sāhatthikapañcaka</span>ntiādipadavasena nāmalābho daṭṭhabbo. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Tatiyapañcamesu pañcakesū</span>ti sāhatthikapañcakatheyyāvahārapañcakesu. <span class="bld">Labbhamānapadavasenā</span>ti sāhatthikapañcake labbhamānassa nissaggiyāvahārapadassa vasena, theyyāvahārapañcake labbhamānassa parikappāvahārapadassa ca vasena yojetabbanti attho.</p>
  485. <p class="bodytext"><span class="bld">Nissaggiyo nāma…pe… pārājikassā</span>ti iminā bahisuṅkaghātapātanaṃ nissaggiyapayogoti dasseti. ‘‘Hatthe bhāraṃ theyyacitto bhūmiyaṃ nikkhipati, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 101) vuttattā pana suddhacittena gahitaparabhaṇḍassa theyyacittena gumbādipaṭicchannaṭṭhāne khipanampi imasmiṃ nissaggiyapayoge saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādhetīti <span class="bld">atthasādhako</span>. Atha vā attano vattamānakkhaṇe avijjamānampi kiriyāsiddhisaṅkhātaṃ atthaṃ avassaṃ āpattiṃ sādhetītipi <span class="bld">atthasādhako. Asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosī</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ parassa telakumbhiyā upāhanādīnaṃ nikkhepapayogassāpi atthasādhakattā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  486. <p class="indent"><span class="bld">‘‘Atthasādhako</span> nāma ‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkoti, tadā taṃ avaharā’ti aññaṃ āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakatelaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājika’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā).</p>
  487. <p class="bodytext">Imassa <a name="M1.0174"></a> atthasādhakassa āṇattiyā ca ko visesoti? Taṅkhaṇaññeva gahaṇe niyuñjanaṃ <span class="bld">āṇattikapayogo,</span> kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo <span class="bld">atthasādhako</span>ti ayaṃ nesaṃ viseso. Tenevāha ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosī’’tiādi. <span class="bld">Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, ārāmābhiyuñjanādīsupi tāvakālikabhaṇḍadeyyānaṃ adānepi eseva nayo. Bhaṇḍaggahaṇappayogato āṇattiyā pubbattā āha ‘‘āṇattivasena pubbapayogo veditabbo’’ti. Payogena saha vattamāno avahāro sahapayogoti āha ‘‘ṭhānācāvanavasenā’’ti, idañca nidassanamattaṃ khīlasaṅkamanādīsupi asati ṭhānācāvane sahapayogattā. Vuttañhi <a name="V1.0152"></a> <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ṭhānācāvanavasena khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca <span class="bld">sahapayogo</span> veditabbo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā).</p>
  488. <p class="bodytext"><span class="bld">Tulayitvā</span>ti upaparikkhitvā. <span class="bld">Sāmīcī</span>ti vattaṃ. Sakasaññāya adentassa āpatti natthīti vadanti. <span class="bld">Sammaddo</span>ti nividdhatāsaṅkhobho. <span class="bld">Bhaṭṭhe janakāye</span>ti apagate janasamūhe. <span class="bld">Attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī</span>ti idaṃ ubhinnampi kukkuccavinodanatthaṃ vuttaṃ. Avahārakassa hi ‘‘mayā sahatthena na dinnaṃ, bhaṇḍadeyyaṃ eta’’nti kukkuccaṃ uppajjeyya, itarassa ca ‘‘mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahita’’nti kukkuccaṃ uppajjeyyāti.</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaggha</span>nti appagghaṃ. <span class="bld">Dāruatthaṃ pharatī</span>ti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti. Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā, sā sabbā bhaṇḍasāminā kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā. Sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena veditabbaṃ. Pāsāṇañca sakkharañca <span class="bld">pāsāṇasakkharaṃ</span>.</p>
  490. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhadassā</span>ti ettha akkha-saddena kira vinicchayasālā vuccati, tattha nisīditvā vajjāvajjaṃ nirūpayantīti ‘‘akkhadassā’’ti vuccanti dhammavinicchanakā. Hananaṃ nāma hatthapādādīhi pothanañceva hatthanāsādicchedanañca hotīti āha ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti.</p>
  491. <p class="bodytext">Padabhājanīyañca ‘‘hatthena vā pādena vā kasāya vā vettena vā aḍḍhadaṇḍakena vā chajjāya vā haneyyu’’nti (pārā. 92) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aḍḍhadaṇḍakenā</span>ti dvihatthappamāṇena <a name="M1.0175"></a> rassamuggarena, veḷupesikāya vā. <span class="bld">Chejjāya vā</span>ti hatthādīnaṃ chedanena. Chindanti etāya hatthapādādīnīti chejjā, satthaṃ, tena satthenātipi attho. <span class="bld">Nīhareyyu</span>nti raṭṭhato nīhareyyuṃ. ‘‘Corosi…pe… thenosī’’ti ettha paribhāseyyunti padaṃ ajjhāharitvā attho veditabboti āha ‘‘corosi…pe… paribhāseyyu’’nti. Yaṃ taṃ bhaṇḍaṃ dassitanti sambandho.</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Yattha yattha ṭhita</span>nti bhūmiyādīsu yattha yattha ṭhitaṃ. <span class="bld">Yathā yathā ādānaṃ gacchatī</span>ti yena yena ākārena gahaṇaṃ upagacchati.</p>
  493. <p class="subhead">Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Vācāya</span> <a name="V1.0153"></a> <span class="bld">vācāyā</span>ti ekekatthadīpikāya vācāya vācāya. <span class="bld">Upaladdho</span>ti ñāto. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> sesaaṭṭhakathāsu ca kudālaṃ vā piṭakaṃ vāti idameva dvayaṃ vatvā vāsipharasūnaṃ avuttattā tesampi saṅkhepaṭṭhakathādīsu āgatabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">saṅkhepaṭṭhakathāya</span>ntiādi vuttaṃ. Theyyacittena katattā ‘‘dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānī’’ti vuttaṃ.</p>
  495. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhavidhaṃ heta</span>ntiādīsu etaṃ dukkaṭaṃ nāma therehi dhammasaṅgāhakehi imasmiṃ ṭhāne samodhānetvā aṭṭhavidhanti dassitanti yojanā. Sabbesampi dukkaṭānaṃ imesuyeva aṭṭhasu saṅgahetabbabhāvato pana itarehi sattahi dukkaṭehi vinimuttaṃ vinayadukkaṭeyeva saṅgahetabbaṃ. <span class="bld">Dasavidhaṃ ratana</span>nti ‘‘muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitako masāragalla’’nti evamāgataṃ dasavidhaṃ ratanaṃ.</p>
  496. <p class="gatha1">‘‘Muttā maṇi veḷuriyo ca saṅkho,</p>
  497. <p class="gatha2">Silā pavāḷaṃ rajatañca hemaṃ;</p>
  498. <p class="gatha3">Lohitakañca masāragallaṃ,</p>
  499. <p class="gathalast">Dasete dhīro ratanāni jaññā’’ti. –</p>
  500. <p class="unindented">Hi vuttaṃ. <span class="bld">Sattavidhaṃ dhañña</span>nti sāli vīhi yavo kaṅgu kudrūsaṃ varako godhumoti imaṃ sattavidhaṃ dhaññaṃ. <span class="bld">Āvudhabhaṇḍādi</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena turiyabhaṇḍaitthirūpādiṃ saṅgaṇhāti. Anāmasitabbe vatthumhi dukkaṭaṃ <span class="bld">anāmāsadukkaṭaṃ. Durūpaciṇṇadukkaṭa</span>nti ‘‘akattabba’’nti vāritassa katattā duṭṭhu <a name="M1.0176"></a> upaciṇṇaṃ caritanti durūpaciṇṇaṃ, tasmiṃ dukkaṭaṃ durūpaciṇṇadukkaṭaṃ. Vinaye paññattaṃ avasesaṃ dukkaṭaṃ <span class="bld">vinayadukkaṭaṃ. Ekādasa samanubhāsanā</span> nāma bhikkhupātimokkhe cattāro yāvatatiyakā saṅghādisesā ariṭṭhasikkhāpadanti pañca, bhikkhunīpātimokkhe ekaṃ yāvatatiyakapārājikaṃ cattāro saṅghādisesā caṇḍakāḷīsikkhāpadanti cha.</p>
  501. <p class="bodytext">Sahapayogato paṭṭhāya cettha purimapurimā āpattiyo paṭippassambhantīti āha <span class="bld">atha dhuranikkhepaṃ akatvā</span>tiādi. ‘‘Dhuranikkhepaṃ akatvā’’ti vuttattā dhuranikkhepaṃ katvā puna khaṇantassa purimāpattiyo na paṭippassambhantīti vadanti. ‘‘Chedanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccatī’’ti <a name="V1.0154"></a> vatvā pubbapayoge āpattīnaṃ desetabbatāya avuttattā sahapayoge patte pubbapayoge āpattiyo paṭippassambhantīti veditabbaṃ.</p>
  502. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparaddhaṃ viraddhaṃ khalita</span>nti sabbametaṃ <span class="bld">yañca dukkaṭa</span>nti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ, <span class="bld">yaṃ manusso kare</span>tiādi panettha opammanidassanaṃ. <span class="bld">Saṃyogabhāvo</span>ti dvittaṃ sandhāya vuttaṃ, tena rassattassāpi nimittaṃ dassitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ekassa mūle</span>ti ekassa santike. Sabbatthāpi āmasane dukkaṭaṃ, phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ āmasanaphandāpanapayogaṃ karontasseva hoti, ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva, na dukkaṭathullaccayānīti vadanti, ekapayogena gaṇhantassāpi āmasanaphandāpanānampi labbhamānattā taṃ na gahetabbaṃ. Na hi sakkā anāmasitvā aphandāpetvā ca kiñci gahetuṃ. ‘‘Ekameva desetvā muccatī’’ti paṃsukhaṇanādisamānapayogepi purimā āpatti uttaramuttaraṃ āpattiṃ patvā paṭippassambhantīti saññāya <span class="bld">kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, <span class="bld">itaraṭṭhakathāsu</span> pana khaṇanapayogabhedehi payoge payoge āpannā āpattiyo uttaramuttaraṃ patvā na paṭippassambhanti aññamaññaṃ sadisattā viyūhanaṃ patvā tā sabbāpi paṭippassambhanti visadisapayogattāti iminā adhippāyena paṭippassaddhividhānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā hi avahārakassa āsannaṃ orimantaṃ parāmasati.</p>
  503. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthevā</span>ti mukhavaṭṭiyameva. <span class="bld">Bundenā</span>ti kumbhiyā heṭṭhimatalena. Ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā ṭhānā cāvanaṃ chahi ākārehi veditabbanti sambandho. <span class="bld">Ekaṭṭhāne</span>ti ca saṅkhalikabaddhabhāvena ekasmiṃ patiṭṭhitokāsaṭṭhāneti <a name="M1.0177"></a> attho. <span class="bld">Khāṇukaṃ kesaggamattampi ṭhānā cāvetī</span>ti khāṇukaṃ attano patiṭṭhitaṭṭhānato pañcahi ākārehi ṭhānā cāveti. <span class="bld">Chinnamatte pārājika</span>nti avassaṃ ce patati, chinnamatte pārājikaṃ. <span class="bld">Paricchedo</span>ti pañcamāsakādigarubhāvaparicchedo. <span class="bld">Apabyūhanto</span>ti ṭhitaṭṭhānato apanayanavasena viyūhanto rāsiṃ karonto. <span class="bld">Evaṃ katvā</span>ti bhājanamukhavaṭṭiyā kumbhigatena bhājanagatassa ekābaddhabhāvaṃ viyojetvāti attho. <span class="bld">Upaḍḍhakumbhīya</span>nti upaḍḍhapuṇṇāya kumbhiyā. <span class="bld">Vinayadhammatā</span>ti adhikakāraṇālābhe vinayavinicchayadhammatāti adhippāyo. Na kevalañcettha garukatāva, suttānugamanampi atthīti dassento <span class="bld">apicā</span>tiādimāha. <span class="bld">Kaṇṭhena pana paricchinnakāle</span>ti mukhagataṃ ajjhohaṭakāleti attho. Ajjhoharaṇameva hettha paricchindanaṃ, na kaṇṭhapidahanaṃ. <span class="bld">Cikkana</span>nti thaddhaṃ, bahalaṃ ghananti attho.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Yopi theyyacittena parassa kumbhiyā pādagghanakaṃ sappiṃ vā telaṃ vā avassaṃ pivanakaṃ yaṃ kiñci <a name="V1.0155"></a> dukūlasāṭakaṃ vā cammakhaṇḍādīnaṃ vā aññataraṃ pakkhipati, hatthato muttamatte pārājika</span>nti ettha avahāro vīmaṃsitabbo. Yadi ca dukūlādīsu sappitelānaṃ pavisanaṃ sandhāya pārājikaṃ bhaveyya, tattha paviṭṭhatelādino kumbhigatena ekābaddhatāya na tāva avahāro bhājanantaraṃ pavesetvā gahaṇakāle viya. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘bhājanaṃ pana nimujjāpetvā gaṇhantassa yāva ekābaddhaṃ hoti, tāva rakkhatī’’tiādi. Atha telādivināsena pārājikaṃ bhaveyya, tadāpi tiṇajjhāpanādīsu viya avahāro natthi, dukkaṭena saddhiṃ bhaṇḍadeyyameva hoti, tathā ca pādagghanakaṃ telādiṃ pītaṃ dukūlādiṃ uddharantassāpi pārājikaṃ na siyā tattha paviṭṭhassa telādino vinaṭṭhaṭṭhena gahaṇakkhaṇe avijjamānattā, vijjamānattena ca uddhāreyeva pārājikaṃ vattabbaṃ, na hatthato muttamatteti. <span class="bld">Sabbaaṭṭhakathāsu</span> ca dukūlādīnaṃ pakkhipane hatthato muttamatte pārājikassa vuttattā na taṃ paṭikkhipituṃ sakkā. Aṭṭhakathāppamāṇena panetaṃ gahetabbaṃ, yutti panettha paṇḍitehi pubbāparaṃ saṃsanditvā uddhāretabbā.</p>
  505. <p class="bodytext"><span class="bld">Palibujjhissatī</span>ti nivāressati. <span class="bld">Vuttanayena pārājika</span>nti hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. <span class="bld">Neva avahāro, na gīvā</span>ti attano bhājanattā <a name="M1.0178"></a> vuttaṃ, anāpattimattameva vuttaṃ, na pana evaṃ vicāritanti adhippāyo. <span class="bld">Bahigataṃ nāma hotī</span>ti tato paṭṭhāya telassa aṭṭhānato adhomukhabhāvato ca bahigataṃ nāma hoti. Anto paṭṭhāya chidde kariyamāne telassa nikkhamitvā gatagataṭṭhānaṃ bhājanasaṅkhyameva gacchatīti āha ‘‘bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājika’’nti. <span class="bld">Yathā tathā vā katassā</span>ti bāhirantato vā abbhantarantato vā paṭṭhāya katassa. <span class="bld">Majjhe ṭhapetvā katachidde</span>ti majjhe thokaṃ kapālaṃ ṭhapetvā pacchā taṃ chindantena katachidde.</p>
  506. <p class="bodytext">Patthīnassa khādanaṃ itarassa pānañca sappiādīnaṃ paribhogoti āha ‘‘akhāditabbaṃ vā apātabbaṃ vā karotī’’ti. Kasmā panettha dukkaṭaṃ vuttanti āha ‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’nti. <span class="bld">Purimadvaya</span>nti bhedanaṃ chaḍḍanañca. <span class="bld">Kumbhijajjarakaraṇenā</span>ti puṇṇakumbhiyā jajjarakaraṇena. <span class="bld">Mātikāujukaraṇenā</span>ti udakapuṇṇāya mātikāya ujukaraṇena. <span class="bld">Ekalakkhaṇa</span>nti bhedanaṃ kumbhiyā jajjarakaraṇena, chaḍḍanaṃ mātikāya ujukaraṇena ca saddhiṃ ekasabhāvaṃ. <span class="bld">Pacchimaṃ pana dvaya</span>nti jhāpanaṃ aparibhogakaraṇañca. <span class="bld">Ettha evaṃ vinicchayaṃ vadantī</span>ti etasmiṃ <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vutte atthe eke ācariyā evaṃ vinicchayaṃ vadanti. <span class="bld">Pacchimadvayaṃ sandhāya vutta</span>nti ettha purimapadadvaye vinicchayo heṭṭhā vuttānusārena sakkā viññātunti tattha kiñci avatvā pacchimapadadvayaṃ sandhāya ‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’nti idaṃ vuttanti adhippāyo<a name="V1.0156"></a>. <span class="bld">Theyyacittenā</span>ti attano vā parassa vā kātukāmatāvasena uppannatheyyacittena. <span class="bld">Vināsetukāmatāyā</span>ti hatthapādādīni chindanto viya kevalaṃ vināsetukāmatāya. <span class="bld">Vuttanayena bhindantassa vā chaḍḍentassa vā</span>ti muggarena pothetvā bhindantassa vā udakaṃ vā vālikaṃ vā ākiritvā uttarāpentassa vāti attho. <span class="bld">Ayuttanti ce</span>ti pāḷiyaṃ purimadvayepi dukkaṭasseva vuttattā ‘‘purimadvaye pārājika’’nti idaṃ ayuttanti yadi tumhākaṃ siyāti attho. <span class="bld">Nā</span>ti ayuttabhāvaṃ nisedhetvā tattha kāraṇamāha ‘‘aññathā gahetabbatthato’’ti.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameke vadantī</span>ti heṭṭhā vuttassa atthanayassa attanā anabhimatabhāvaṃ dassetvā sayaṃ aññathāpi pāḷiṃ aṭṭhakathañca saṃsanditvā atthaṃ dassetukāmo <a name="M1.0179"></a> <span class="bld">ayaṃ panettha sāro</span>tiādimāha. <span class="bld">Acāvetukāmovā</span>ti theyyacittena ṭhānā acāvetukāmova. <span class="bld">Achaḍḍetukāmoyevā</span>ti etthāpi theyyacittenāti sambandhitabbaṃ. Idañhi theyyacittapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ nāsetukāmatāpakkhassa vakkhamānattā. Tenevāha <span class="bld">nāsetukāmatāpakkhe panā</span>tiādi. <span class="bld">Itarathāpi yujjatī</span>ti theyyacittābhāvā ṭhānā cāvetukāmassāpi dukkaṭaṃ yujjatīti vuttaṃ hoti.</p>
  508. <p class="centered">Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  509. <p class="subhead">Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Ākāsaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">antovatthumhī</span>ti parikkhittassa vatthussa anto. <span class="bld">Antogāme</span>ti parikkhittassa gāmassa anto. Aparikkhitte pana vatthumhi gāme vā ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. <span class="bld">Aṭavimukhaṃ karoti…pe… rakkhatī</span>ti tena payogena tassa icchitaṭṭhānaṃ āgatattā rakkhati. <span class="bld">Gāmato nikkhantassā</span>ti parikkhittagāmato nikkhantassa. <span class="bld">Kapiñjaro</span> nāma aññamaññaṃ yujjhāpanatthāya bālajanehi posāvaniyapakkhijāti.</p>
  511. <p class="subhead">Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  512. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Vehāsaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">chinnamatte muttamatte</span>ti yathā chinnaṃ muttañca pakatiṭṭhāne na tiṭṭhati, tathā chedanaṃ mocanañca sandhāya vuttaṃ.</p>
  513. <p class="subhead">Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  514. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Udakaṭṭhakathāyaṃ <a name="V1.0157"></a> sandamānaudake nikkhittaṃ na tiṭṭhatīti āha ‘‘asandanake udake’’ti. <span class="bld">Anāpattī</span>ti hatthavārapadavāresu dukkaṭāpattiyā abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kaḍḍhatī</span>ti heṭṭhato osāreti. <span class="bld">Sakalamudaka</span>nti daṇḍena phuṭṭhokāsagataṃ sakalamudakaṃ. <span class="bld">Na udakaṃ ṭhāna</span>nti attanā kataṭṭhānassa aṭṭhānattā. <span class="bld">Paduminiya</span>nti padumagacche. <span class="bld">Kalāpabandha</span>nti hatthakavasena khuddakaṃ katvā baddhaṃ kalāpabaddhaṃ. <span class="bld">Bhārabaddhaṃ</span> nāma sīsabhārādivasena baddhaṃ. <span class="bld">Muḷāla</span>nti kandaṃ. <span class="bld">Pattaṃ vā pupphaṃ vā</span>ti idaṃ kaddamassa anto <a name="M1.0180"></a> pavisitvā ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Niddhamanatumba</span>nti vāpiyā udakassa nikkhamananāḷaṃ. <span class="bld">Udakavāhaka</span>nti mahāmātikaṃ. <span class="bld">Avahārena so na kāretabbo</span>ti iminā pāṇaṃ jīvitā voropane āpattiyā sabbattha na muccatīti dīpeti. <span class="bld">Mātikaṃ āropetvā</span>ti khuddakamātikaṃ āropetvā. <span class="bld">Maritvā…pe… tiṭṭhantī</span>ti ettha matamacchānaṃyeva tesaṃ santakattā amate gaṇhantassa natthi avahāro.</p>
  515. <p class="subhead">Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Nāvaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">thullaccayampi pārājikampi hotī</span>ti ettha paṭhamaṃ ṭhānā acāvetvā mutte thullaccayaṃ, paṭhamaṃ pana ṭhānā cāvetvā mutte pārājikanti veditabbaṃ. Pāse baddhasūkaro viyātiādinā vuttaṃ sandhāyāha ‘‘tattha yutti pubbe vuttāevā’’ti. <span class="bld">Vipannaṭṭhanāvā</span>ti visamavātehi desantaraṃ palātā, bhijjitvā vā vināsaṃ patvā udake nimujjitvā heṭṭhā bhūmitalaṃ appatvā sāmikehi ca apariccattālayā vuccati. <span class="bld">Balavā ca vāto āgammā</span>ti iminā asati vāte ayaṃ payogo katoti dasseti. <span class="bld">Puggalassa natthi avahāro</span>ti sukkhamātikāyaṃ ujukaraṇanayena vuttaṃ. Taṃ attano pādena anakkamitvā hatthena ca anukkhipitvā aññasmiṃ daṇḍādīsu bandhitvā ṭhapite yujjati, attano pādena akkamitvā hatthena ca ukkhipitvā ṭhitassa pana balavavātena chattacīvarādīsu pahaṭesu pakatiṃ vijahitvā daḷhataraṃ akkamanagahaṇādipayogo abhinavo kātabbo siyā. Itarathā chattacīvarādīni vā vigacchanti, avahārako vā sayaṃ patissati, nāvā ca tadā na gamissati. Tasmā īdise abhinavappayoge sati avahārena bhavitabbaṃ. Sukkhamātikāyaṃ ujukatāya udakāgamanakāle kātabbakiccaṃ natthīti taṃ idha nidassanaṃ na hoti. Dāsaṃ pana pakatiyā palāyantaṃ ‘‘sīghaṃ yāhī’’ti vatvā pakatigamanato turitagamanuppādanādinā idha nidassanena bhavitabbanti amhākaṃ khanti<a name="V1.0158"></a>, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Vāte āgatepi yattha atilahukattā nāvāya kañci payogaṃ akatvā pakatiyā avahārako tiṭṭhati, tatthidaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  517. <p class="subhead">Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  518. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Yānaṭṭhakathāyaṃ <a name="M1.0181"></a> <span class="bld">ubhosu passesū</span>ti catunnaṃ thambhānaṃ upari caturassaṃ dārusaṅghāṭaṃ āropetvā tassa vāmadakkhiṇapassesu ubhosu vātātapādiparissayavinodanatthaṃ garuḷapakkhino ubho pakkhā viya katā <span class="bld">sandamānikā. Dukayuttassā</span>ti dvīhi goṇehi yuttassa. <span class="bld">Ayuttaka</span>nti goṇehi ayuttaṃ. <span class="bld">Kappakatā</span>ti dvinnaṃ sikhānaṃ sandhiṭṭhāne gosiṅgāni viya dve koṭiyo ṭhapetvā upatthambhanī kappakatā nāma, sā dvīhipi koṭīhi bhūmiyaṃ patiṭṭhāti, tenāha ‘‘cha ṭhānānī’’ti. <span class="bld">Tīṇi vā cattāri vā ṭhānānī</span>ti akappakatāya upatthambhaniyā ca dvinnaṃ cakkānañca vasena tīṇi ṭhānāni, kappakatāya vasena cattāri ṭhānāni, tathā pathaviyaṃ ṭhapitassa tīṇi ṭhānānīti sambandho. <span class="bld">Akkhasīsehī</span>ti akkhadāruno dvīhi koṭīhi. <span class="bld">Akkhuddhīhī</span>ti akkhadārunā sampaṭicchakā heṭṭhimabhāge kappakatā dve dārukhaṇḍā akkhuddhiyo nāma, tāsaṃ kappakatānaṃ dvinnaṃ kappasīsāni cattāri idha ‘‘akkhuddhiyo’’ti vuccanti, tenāha ‘‘catūhi ca akkhuddhīhī’’ti. Tāhi patiṭṭhitāhi patiṭṭhitaṭṭhānāni cattāri dhurena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ ekanti <span class="bld">pañca ṭhānāni</span> honti. Uddhiyova ‘‘uddhikhāṇukā’’ti vuttā, uddhikhāṇukānaṃ abhāve akkhasīsānaṃ patiṭṭhānokāsaṃ dassento āha <span class="bld">samameva bāhaṃ katvā</span>tiādi. Tattha <span class="bld">samamevā</span>ti uddhiyo heṭṭhā anolambetvā bāhuno heṭṭhimabhāgaṃ samaṃ katvā dvinnaṃ bāhudārūnaṃ majjhe akkhasīsappamāṇena chiddaṃ katvā tattha akkhasīsāni pavesitāni honti, tena bāhānaṃ heṭṭhābhāgaṃ sabbaṃ bhūmiṃ phusitvā tiṭṭhati, tenāha ‘‘sabbaṃ pathaviṃ phusitvā tiṭṭhatī’’ti. Sesaṃ nāvāyaṃ <span class="bld">vuttasadisa</span>nti iminā yadi pana taṃ evaṃ gacchantaṃ pakatigamanaṃ pacchinditvā aññaṃ disābhāgaṃ neti, pārājikaṃ. Sayameva yaṃ kiñci ṭhānaṃ sampattaṃ ṭhānā acālentova vikkiṇitvā gacchati, nevatthi avahāro, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotīti imaṃ nayaṃ atidisati.</p>
  519. <p class="subhead">Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Bhāraṭṭhakathāyaṃ bhāraṭṭhanti mātikāpadassa bhāro nāmāti idaṃ atthadassananti āha ‘‘bhāroyeva bhāraṭṭha’’nti. <span class="bld">Purimagale</span>ti galassa purimabhāge. <span class="bld">Galavāṭako</span>ti gīvāya uparimagalavāṭako. <span class="bld">Uraparicchedamajjhe</span>ti <a name="M1.0182"></a> urapariyantassa majjhe. <span class="bld">Sāmikehi anāṇatto</span>ti idaṃ yadi <a name="V1.0159"></a> sāmikehi ‘‘imaṃ bhāraṃ netvā asukaṭṭhāne dehī’’ti āṇatto bhaveyya, tadā tena gahitabhaṇḍaṃ upanikkhittaṃ siyā, tañca theyyacittena sīsādito oropentassāpi avahāro na siyā, sāmikānaṃ pana dhuranikkhepe eva siyāti tato upanikkhittabhaṇḍabhāvato viyojetuṃ vuttaṃ, teneva vakkhati ‘‘tehi pana anāṇattattā pārājika’’nti. <span class="bld">Ghaṃsanto</span>ti sīsato anukkhipanto, yadi ukkhipeyya, ukkhittamatte pārājikaṃ, tenāha <span class="bld">sīsato kesaggamattampī</span>tiādi. <span class="bld">Yo cāya</span>nti yo ayaṃ vinicchayo.</p>
  521. <p class="subhead">Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  522. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ārāmaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">ārāmaṃ abhiyuñjatī</span>ti idaṃ abhiyogakaraṇaṃ paresaṃ bhūmaṭṭhabhaṇḍādīsupi kātuṃ vaṭṭatiyeva. Ārāmādithāvaresu pana yebhuyyena abhiyogavaseneva gahaṇasambhavato ettheva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> abhiyogo vutto, iti iminā nayena sabbatthāpi sakkā ñātunti gahetabbaṃ. <span class="bld">Adinnādānassa payogattā</span>ti sahapayogamāha. Vatthumhiyeva katapayogattā sahapayogavasena hetaṃ dukkaṭaṃ. <span class="bld">Sayampī</span>ti abhiyuñjakopi. ‘‘Kiṃ karomi kiṃ karomī’’ti evaṃ kiṅkārameva paṭissuṇanto viya caratīti kiṅkārapaṭissāvī, tassa bhāvo <span class="bld">kiṅkārapaṭissāvibhāvo,</span> tasmiṃ, attano vasavattibhāveti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ukkoca</span>nti lañjaṃ. <span class="bld">Sabbesaṃ pārājika</span>nti kūṭavinicchayikādīnaṃ. Ayaṃ vatthusāmītiādikassa ubhinnaṃ dhuranikkhepakaraṇahetuno payogassa karaṇakkhaṇeva pārājikaṃ hotīti veditabbaṃ. Sace pana sāmikassa vimati ca dhuranikkhepo ca kamena uppajjanti, payogasamuṭṭhāpakacittakkhaṇe pārājikameva hoti, na thullaccayaṃ. Yadi vimatiyeva uppajjati, tadā thullaccayamevāti veditabbaṃ, ayaṃ nayo sabbattha yathānurūpaṃ gahetabbo. <span class="bld">Dhuranikkhepavaseneva parājayo</span>ti sāmiko ‘‘ahaṃ na muccāmī’’ti dhuraṃ anikkhipanto aṭṭo parājito nāma na hotīti dasseti.</p>
  523. <p class="subhead">Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  524. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Vihāraṭṭhakathāyaṃ <a name="M1.0183"></a> <span class="bld">vihāra</span>nti upacārasīmāsaṅkhātaṃ sakalaṃ vihāraṃ. <span class="bld">Pariveṇa</span>nti tassa vihārassa abbhantare visuṃ visuṃ pākārādiparicchinnaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Āvāsa</span>nti ekaṃ āvasathamattaṃ. Gaṇasantake paricchinnasāmikattā sakkā dhuraṃ nikkhipāpetunti āha ‘‘dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassā’’ti. Idhāpi sace ekopi dhuraṃ na nikkhipati, rakkhatiyeva. Esa nayo bahūnaṃ santake sabbattha.</p>
  525. <p class="subhead">Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Khettaṭṭhakathāyaṃ <a name="V1.0160"></a> <span class="bld">nirumbhitvā vā</span>tiādīsu gaṇhantassāti paccekaṃ yojetabbaṃ, tattha nirumbhitvā gahaṇaṃ nāma vīhisīsaṃ acchinditvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva gahaṇaṃ. <span class="bld">Ekameka</span>nti ekaṃ vīhisīsaṃ. <span class="bld">Yasmiṃ bīje vā</span>tiādi nirumbhitvā gahaṇādīsu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Tasmiṃ bandhanā mocitamatte’’ti vacanato tasmiṃ bījādimhi bandhanā mutte sati tato anapanītepi ṭhānantarassa abhāvā pārājikameva. Yassa pana sīsādikassa santarādinā saha saṃsibbanaṃ vā ekābaddhatā vā hoti, tassa bandhanā mocite thullaccayaṃ, itaraṭṭhānato mocite pārājikanti gahetabbaṃ, tenāha <span class="bld">vīhināḷa</span>ntiādi. <span class="bld">Sabhusa</span>nti palālasahitaṃ. <span class="bld">Khīlenā</span>ti khāṇukena. Ettha ca khīlasaṅkamanādīsu sahapayogo dhuranikkhepo cāti ubhayaṃ sambhavati. <span class="bld">Khīlasaṅkamanādi</span> ettha sahapayogo. Tasmiñca kate yadi sāmikā dhuraṃ na nikkhipanti puna gaṇhitukāmāva honti, na tāva avahāro, ‘‘khīlaṃ saṅkāmetvā khettādiṃ asuko rājavallabho bhikkhu gaṇhitukāmo’’ti ñatvā tassa balaṃ kakkhaḷādibhāvañca nissāya khīlasaṅkamanādikiriyāniṭṭhānato paṭhamameva sāmikā dhuraṃ nikkhipanti, na avahāro etassa payoganiṭṭhānato puretarameva dhurassa nikkhittattā. Yadā pana khīlasaṅkamanādipayogeneva dhuranikkhepo hoti, tadāyeva avahāro, tenevettha ‘‘tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepenā’’ti vuttaṃ. Khīlādīnaṃ saṅkamitabhāvaṃ ajānitvā sāmikānaṃ sampaṭicchanampettha dhuranikkhepoti veditabbo. <span class="bld">Evaṃ sabbatthā</span>ti yathāvuttamatthaṃ rajjusaṅkamanādīsupi atidisati. <span class="bld">Yaṭṭhi</span>nti mānadaṇḍaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ anāgate thullaccayaṃ, tasmiṃ āgate pārājika</span>nti <a name="M1.0184"></a> sace dārūni nikhaṇitvā tattakeneva gaṇhitukāmo hoti, avasāne dārumhi pārājikaṃ. Sace tattha kaṇṭakasākhādīhi pādānaṃ antaraṃ paṭicchādetvā kassaci appavesārahaṃ katvā gahetukāmo hoti, avasānasākhāya pārājikaṃ, tenāha ‘‘sākhāparivāreneva attano kātuṃ sakkotī’’ti, dārūni ca nikhaṇitvā sākhāparivārañca katvā eva attano santakaṃ kātuṃ sakkotīti attho. Khettamariyādanti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kedārapāḷi’’nti vuttaṃ. Idañca khīlasaṅkamanādinā gahaṇaṃ ārāmādīsupi labbhateva.</p>
  527. <p class="subhead">Vatthuṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  528. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Vatthuṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">tiṇṇaṃ pākārāna</span>nti iṭṭhakasilādārūnaṃ vasena tiṇṇaṃ pākārānaṃ.</p>
  529. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Gāmaṭṭhakathāyaṃ <a name="V1.0161"></a> ‘‘gāmo nāmā’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> na vuttaṃ sabbaso gāmalakkhaṇassa pubbe vuttattā.</p>
  530. <p class="subhead">Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Araññaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">vinivijjhitvā</span>ti ujukameva vinivijjhitvā. <span class="bld">Lakkhaṇacchinnassā</span>ti araññasāmikānaṃ hatthato kiṇitvā gaṇhantehi kataakkharādisaññāṇassa. <span class="bld">Challiyā pariyonaddha</span>nti iminā sāmikānaṃ nirāpekkhatāya cirachaḍḍitabhāvaṃ dīpeti, tenāha ‘‘gahetuṃ vaṭṭatī’’ti. Yadi sāmikānaṃ sāpekkhatā atthi, na vaṭṭati. <span class="bld">Tāni katāni ajjhāvutthāni ca hontī</span>ti tāni gehādīni katāni pariniṭṭhitāni manussehi ca ajjhāvutthāni ca honti. <span class="bld">Dārūnī</span>ti gehādīnaṃ katattā avasiṭṭhadārūni. <span class="bld">Gahetuṃ vaṭṭatī</span>ti sāmikānaṃ anālayattā vuttaṃ, te ca yadi gahaṇakāle disvā sālayā hutvā vārenti, gahetuṃ na vaṭṭatiyeva. <span class="bld">‘‘Dehī’’ti vutte dātabbamevāti</span> ‘‘dehī’’ti vutte ‘‘dassāmī’’ti ābhogaṃ katvā gacchantassa ‘‘dehī’’ti avutte adatvā gamane āpatti natthi. Pacchāpi tehi codite dātabbameva.</p>
  532. <p class="bodytext"><span class="bld">Adisvā gacchati, bhaṇḍadeyya</span>nti suddhacittena gatassa bhaṇḍadeyyaṃ. Ārakkhaṭṭhānampi suddhacittena atikkamitvā theyyacitte uppannepi avahāro natthi <a name="M1.0185"></a> ārakkhaṭṭhānassa atikkantattā. Keci pana ‘‘yattha katthaci nītānampi dārūnaṃ araññasāmikānaññeva santakattā puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati, pārājikamevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘ārakkhaṭṭhānaṃ patvā…pe… assatiyā atikkamatī’’ti, sahasā taṃ ṭhānaṃ atikkamatītiādinā (pārā. aṭṭha. 1.107) ca ārakkhaṭṭhānātikkameyeva āpattiyā vuccamānattā, ārakkhaṭṭhānātikkamameva sandhāya ‘‘idaṃ pana theyyacittena pariharantassa ākāsena gacchatopi pārājikamevā’’ti vuttaṃ. Yañca ‘‘yattha katthaci nītānampi dārūnaṃ araññasāmikānaññeva santakattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi ārakkhaṭṭhānato bahi pārājikāpajjanassa kāraṇaṃ na hoti bhaṇḍadeyyabhāvasseva kāraṇattā. Tesaṃ santakatteneva hi bahi katassāpi bhaṇḍadeyyaṃ jātaṃ, itarathā ca bhaṇḍadeyyampi na siyā suṅkaghātātikkame viya. Addhikehi dinnameva suṅkikānaṃ santakaṃ hoti, nādinnaṃ, tena taṃ ṭhānaṃ yato kutoci paccayato suddhacittena atikkantassa bhaṇḍadeyyampi na hoti. Idha pana araññasāmikānaṃ santakattā sabbatthāpi bhaṇḍadeyyameva hoti, tenevetaṃ araññe ārakkhaṭṭhānaṃ suṅkaghātatopi garutaraṃ <a name="V1.0162"></a> jātaṃ. Yadi hi ārakkhaṭṭhānato bahipi theyyacitte sati avahāro bhaveyya, ārakkhaṭṭhānaṃ patvātiādinā ṭhānaniyamo niratthako siyā yattha katthaci theyyacitte uppanne pārājikanti vattabbato. Tasmā ārakkhaṭṭhānato bahi theyyacittena gacchantassa avahāro na bhavati evāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. <span class="bld">Idaṃ pana theyyacittena pariharantassā</span>ti yasmiṃ padese atikkante tesaṃ araññaṃ ārakkhaṭṭhānañca atikkanto nāma hoti, taṃ padesaṃ ākāsenāpi atikkamanavasena gacchantassāpīti attho.</p>
  533. <p class="subhead">Udakakathāvaṇṇanā</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Udakakathāyaṃ mahākucchikā udakacāṭi <span class="bld">udakamaṇiko,</span> ‘‘samekhalā cāṭi udakamaṇiko’’tipi vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu bhājanesu. <span class="bld">Bhūtagāmena saddhimpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena akappiyapathavimpi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Taḷākarakkhaṇatthāyā</span>ti ‘‘mahodakaṃ āgantvā taḷākamariyādaṃ mā chindī’’ti taḷākarakkhaṇatthaṃ. <span class="bld">Nibbahanaudaka</span>nti ettha taḷākassa ekena unnatena passena adhikajalaṃ nibbahati nigacchati etenāti ‘‘nibbahana’’nti adhikajalanikkhamanamātikā <a name="M1.0186"></a> vuccati. Tattha gacchamānaṃ udakaṃ nibbahanaudakaṃ nāma. <span class="bld">Niddhamanatumba</span>nti sassādīnaṃ atthāya iṭṭhakādīhi kataṃ udakanikkhamanapanāḷi. <span class="bld">Mariyādaṃ dubbalaṃ katvā</span>ti ettha dubbalaṃ akatvāpi yathāvuttappayoge kate mariyādaṃ chinditvā nikkhantaudakagghānurūpena avahārena kattabbameva. <span class="bld">Yattakaṃ tappaccayā sassaṃ uppajjatī</span>ti bījakasikammādibbayaṃ ṭhapetvā yaṃ adhikalābhaṃ uppajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi tehi kātabbaṃ vayakaraṇampi etassa dātabbaṃ. Idañca taruṇasasse jāte udakaṃ vināsentassa yujjati, sasse pana sabbathā akateyeva udakaṃ vināsentena ca udakagghameva dātabbaṃ, na tappaccayā sakalaṃ sassaṃ tena vināsitabhaṇḍasseva bhaṇḍadeyyattā, itarathā vāṇijjādiatthāya parehi ṭhapitabhaṇḍaṃ avaharantassa tadubhayampi gahetvā bhaṇḍagghaṃ kātabbaṃ siyā, tañca na yuttanti amhākaṃ khanti. <span class="bld">Sāmikānaṃ dhuranikkhepenā</span>ti ettha ekassa santake taḷāke khette ca jāte tasseva dhuranikkhepena pārājikaṃ, yadi pana taṃ taḷākaṃ sabbasādhāraṇaṃ, khettāni pāṭipuggalikāni, tassa tassa puggalasseva dhuranikkhepe avahāro, atha khettānipi sabbasādhāraṇāni, sabbesaṃ dhuranikkhepeyeva pārājikaṃ, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  535. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniggate</span>ti anikkhante, taḷākeyeva ṭhiteti attho. <span class="bld">Paresaṃ mātikāmukha</span>nti khuddakamātikāmukhaṃ. <span class="bld">Asampattevā</span>ti taḷākato nikkhamitvā mahāmātikāyaṃ eva ṭhite. <span class="bld">Anikkhante baddhā subaddhā</span>ti taḷākato anikkhante bhaṇḍadeyyampi na hoti sabbasādhāraṇattā udakassāti <a name="V1.0163"></a> adhippāyo. Nikkhante pana pāṭipuggalikaṃ hotīti āha ‘‘nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’nti. Idha pana khuddakamātikāyaṃ appaviṭṭhattā avahāro na jāto, ‘‘taḷākato aniggate paresaṃ mātikāmukhaṃ asampattevā’’ti heṭṭhā vuttassa vikappadvayassa ‘‘anikkhante baddhā subaddhā, nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’nti idaṃ dvayaṃ yathākkamena yojanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Natthi avahāro</span>ti ettha ‘‘avahāro natthi, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī’’ti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ. <span class="bld">Vatthuṃ…pe… na sametī</span>ti ettha taḷākagataudakassa sabbasādhāraṇattā parasantakavatthu na hotīti adhippāyo.</p>
  536. <p class="subhead">Dantaponakathāvaṇṇanā</p>
  537. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Dantakaṭṭhakathāyaṃ <a name="M1.0187"></a> <span class="bld">tato paṭṭhāya avahāro natthī</span>ti ‘‘yathāsukhaṃ bhikkhusaṅgho paribhuñjatū’’ti abhājetvāva yāvadicchakaṃ gahaṇatthameva ṭhapitattā arakkhitattā sabbasādhāraṇattā ca aññaṃ saṅghikaṃ viya na hotīti theyyacittena gaṇhantassāpi natthi avahāro. <span class="bld">Khādantu, puna sāmaṇerā āharissantīti keci</span> therā vadeyyunti yojetabbaṃ.</p>
  538. <p class="subhead">Vanappatikathāvaṇṇanā</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Vanappatikathāyaṃ <span class="bld">sandhāritattā</span>ti chinnassa rukkhassa patituṃ āraddhassa sandhāraṇamattena vuttaṃ, na pana maricavalliādīhi pubbe veṭhetvā ṭhitabhāvena. Tādise hi chinnepi avahāro natthi araññaṭṭhakathāyaṃ veṭhitavalliyaṃ viya. <span class="bld">Ujukameva tiṭṭhatī</span>ti iminā sabbaso chindanameva valliādīhi asambaddhassa rukkhassa ṭhānācāvanaṃ pubbe viya ākāsādīsu phuṭṭhasakalapadesato mocananti āveṇikamidha ṭhānācāvanaṃ dasseti. Keci pana ‘‘rukkhabhārena kiñcideva bhassitvā ṭhitattā hotiyeva ṭhānācāvana’’nti vadanti, tanna, rukkhena phuṭṭhassa sakalassa ākāsapadesassa pañcahi chahi vā ākārehi anatikkamitattā. <span class="bld">Vātamukhaṃ sodhetī</span>ti yathā vāto āgantvā rukkhaṃ pāteti, evaṃ vātassa āgamanamaggaṃ rundhitvā ṭhitāni sākhāgumbādīni chinditvā apanento sodheti. <span class="bld">Maṇḍūkakaṇṭakaṃ vā</span>ti maṇḍūkānaṃ naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṃ ṭhitakaṇṭakanti vadanti, eke ‘‘visamacchakaṇṭaka’’ntipi vadanti.</p>
  540. <p class="subhead">Haraṇakakathāvaṇṇanā</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Haraṇakakathāyaṃ <a name="V1.0164"></a> <span class="bld">haraṇaka</span>nti vatthusāminā hariyamānaṃ. <span class="bld">So ca pādaṃ agghati, pārājikamevāti</span> ‘‘antaṃ na gaṇhissāmī’’ti asallakkhitattā sāmaññato ‘‘gaṇhissāmi eta’’nti sallakkhitasseva paṭassa ekadesatāya tampi gaṇhitukāmovāti pārājikaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabhaṇḍahāraka</span>nti sahabhaṇḍahārakaṃ, sakārādesassa vikappattā saha saddova ṭhito, bhaṇḍahārakena saha taṃ bhaṇḍanti attho. <span class="bld">Sāsaṅko</span>ti ‘‘yadi upasaṅkamitvā <a name="M1.0188"></a> bhaṇḍaṃ gaṇhissāmi, āvudhena maṃ pahareyyā’’ti bhayena sañjātāsaṅko. <span class="bld">Ekamantaṃ paṭikkammā</span>ti bhayeneva anupagantvā maggato sayaṃ paṭikkamma. <span class="bld">Santajjetvā</span>ti pharusavācāya ceva āvudhaparivattanādikāyavikārena ca santajjetvā. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti apariggahitakaṃ. Ālayena anadhimuttampi bhaṇḍaṃ anajjhāvutthakaṃ nāma hotīti āha ‘‘āharāpente dātabba’’nti, iminā paṭhamaṃ pariccattālayānampi yadi pacchāpi sakasaññā uppajjati, tesaññeva taṃ bhaṇḍaṃ hoti, balakkārenāpi sakasaññāya tassa gahaṇe doso natthi, adadantasseva avahāroti dasseti. Yadi pana sāmino ‘‘pariccattaṃ mayā paṭhamaṃ, idāni mama santakaṃ vā etaṃ, no’’ti āsaṅkā hoti, balakkārena gahetuṃ na vaṭṭati sakasaññābaleneva puna gahetabbabhāvassa āpannattā. ‘‘Adentassa pārājika’’nti vacanato corassa sakasaññāya vijjamānāyapi sāmikesu sālayesu adātuṃ na vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Aññesū</span>ti mahāpaccariyādīsu. <span class="bld">Vicāraṇāyeva natthī</span>ti iminā tatthāpi paṭikkhepābhāvato ayameva atthoti dasseti.</p>
  542. <p class="subhead">Upanidhikathāvaṇṇanā</p>
  543. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Upanidhikathāyaṃ saṅgopanatthāya attano hatthe nikkhittassa bhaṇḍassa guttaṭṭhāne paṭisāmanappayogaṃ vinā nāhaṃ gaṇhāmītiādinā aññasmiṃ payoge akate rajjasaṅkhobhādikāle ‘‘na dāni tassa dassāmi, na mayhaṃ dāni dassatī’’ti ubhohipi sakasakaṭṭhāne nisīditvā dhuranikkhepe katepi avahāro natthi. Keci panettha ‘‘pārājikameva paṭisāmanappayogassa katattā’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, na sārato paccetabbaṃ. Paṭisāmanakāle hissa theyyacittaṃ natthi, ‘‘na dāni tassa dassāmī’’ti theyyacittuppattikkhaṇe pana sāmino dhuranikkhepacittuppattiyā hetubhūto kāyavacīpayogo natthi, yena so āpattiṃ āpajjeyya. Na hi akiriyasamuṭṭhānāyaṃ āpattīti. <span class="bld">Dāne saussāho, rakkhati tāvā</span>ti avahāraṃ sandhāya avuttattā nāhaṃ gaṇhāmītiādinā musāvādakaraṇe pācittiyameva hoti, na dukkaṭaṃ <a name="V1.0165"></a> theyyacittābhāvena sahapayogassāpi abhāvatoti gahetabbaṃ. <span class="bld">Yadipi mukhena dassāmīti vadati…pe… pārājika</span>nti ettha katarapayogena āpatti, na tāva paṭhamena bhaṇḍapaṭisāmanappayogena tadā theyyacittābhāvā, nāpi ‘‘dassāmī’’ti <a name="M1.0189"></a> kathanappayogena tadā theyyacitte vijjamānepi payogassa kappiyattāti? Vuccate – sāminā ‘‘dehī’’ti bahuso yāciyamānopi adatvā yena payogena attano adātukāmataṃ sāmikassa ñāpeti, yena ca so ‘‘adātukāmo ayaṃ vikkhipatī’’ti ñatvā dhuraṃ nikkhipati, teneva payogenassa āpatti. Na hettha upanikkhittabhaṇḍe pariyāyena mutti atthi. Adātukāmatāya hi kadā te dinnaṃ, kattha te dinnantiādipariyāyavacanenāpi sāmikassa dhure nikkhipāpite āpattiyeva. Teneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ – ‘‘kiṃ tumhe bhaṇatha…pe… evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepena bhikkhuno pārājika’’nti (pārā. aṭṭha. 1.111). Parasantakassa parehi gaṇhāpane eva pariyāyato mutti, na sabbatthāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Attano hatthe nikkhittattā</span>ti ettha attano hatthe sāminā dinnatāya bhaṇḍāgārikaṭṭhāne ṭhitattā ca ṭhānācāvanepi natthi avahāro, theyyacittena pana gahaṇe dukkaṭato na muccatīti veditabbaṃ.</p>
  544. <p class="bodytext"><span class="bld">Eseva nayo</span>ti uddhāreyeva corassa pārājikaṃ, kasmā? Aññehi sādhāraṇassa abhiññāṇassa vuttattā. <span class="bld">Aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatī</span>ti saññāṇato okāsato ca tena sadisameva aññaṃ gaṇhante yujjati, corena sallakkhitappadesato taṃ apanetvā kehici tattha tādise aññasmiṃ patte ṭhapite taṃ gaṇhanteyeva yujjatīti adhippāyo, tena corena divā sallakkhitapattaṃ aññattha apanetvā tadaññe tādise patte tattha ṭhapitepi corassa pacchā rattibhāge uppajjamānaṃ theyyacittaṃ divā sallakkhitappadese ṭhapitaṃ aññaṃ tādisaṃ pattameva ālambitvā uppajjatīti dassitaṃ hoti. <span class="bld">Padavārenā</span>ti therena nīharitvā dinnaṃ pattaṃ gahetvā gacchato corassa padavārena. <span class="bld">Atādisameva gaṇhante yujjatī</span>ti atādisassa therena gahaṇakkhaṇe avahārābhāvato pacchā hatthapattaṃ ‘‘ta’’nti vā ‘‘añña’’nti vā saññāya ‘‘idaṃ gahetvā gacchāmī’’ti gamane padavāreneva avahāro yujjatīti adhippāyo.</p>
  545. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikaṃ natthī</span>ti padavārepi pārājikaṃ natthi upanidhibhaṇḍe viyāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Gāmadvāra</span>nti bahigāme vihārassa patiṭṭhitattā gāmappavesassa ārambhappadesadassanavasena vuttaṃ, antogāmanti attho. <span class="bld">Dvinnampi uddhāreyeva</span> <a name="M1.0190"></a> <span class="bld">pārājika</span>nti therassa abhaṇḍāgārikattā vuttaṃ. Yadi hi so bhaṇḍāgāriko bhaveyya, sabbampi upanikkhittameva siyā, upanikkhittabhaṇḍe ca theyyacittena gaṇhatopi na tāva therassa avahāro hoti, corasseva avahāro. <span class="bld">Ubhinnampi dukkaṭa</span>nti <a name="V1.0166"></a> therassa attano santakatāya corassa sāmikena dinnattā avahāro na jāto, ubhinnampi asuddhacittena gahitattā dukkaṭanti attho.</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇattiyā gahitattā</span>ti ‘‘pattacīvaraṃ gaṇhā’’ti evaṃ therena kataāṇattiyā gahitattā. <span class="bld">Aṭaviṃ pavisati, padavārena kāretabbo</span>ti ‘‘pattacīvaraṃ gaṇha, asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā’’ti therena vihārato paṭṭhāya gāmamaggepi sakalepi gāme vicaraṇassa niyamitattā maggato okkamma gacchantasseva padavārena āpatti vuttā. Vihārassa hi parabhāge upacārato paṭṭhāya yāva tassa gāmassa parato upacāro, tāva sabbaṃ daharassa therāṇattiyā sañcaraṇūpacārova hoti, na pana tato paraṃ. Teneva ‘‘upacārātikkame pārājikaṃ. Gāmūpacārātikkame pārājika’’nti ca vuttaṃ. Paṭinivattane cīvaradhovanādiatthāya pesanepi eseva nayo. <span class="bld">Aṭṭhatvā anisīditvā</span>ti ettha vihāraṃ pavisitvā sīsādīsu bhāraṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvā tiṭṭhanto vā nisīdanto vā vissamitvā theyyacitte vūpasante puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati ce, pāduddhārena kāretabbo. Sace bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna taṃ gahetvā gacchati, uddhārena kāretabbo. Kasmā? Āṇāpakassa āṇattiyā yaṃ kattabbaṃ, tassa tāvatā pariniṭṭhitattā. ‘‘Asukaṃ nāma gāma’’nti aniyametvā ‘‘antogāmaṃ gamissāmā’’ti avisesena vutte vihārasāmantā pubbe piṇḍāya paviṭṭhapubbā sabbe gocaragāmāpi khettamevāti vadanti. <span class="bld">Sesa</span>nti maggukkamanavihārābhimukhagamanādi sabbaṃ. <span class="bld">Purimasadisamevā</span>ti anāṇattiyā gahitepi sāmikassa kathetvā gahitattā heṭṭhā vuttavihārūpacārādi sabbaṃ khettamevāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvātiādinā (pārā. aṭṭha. 1.112) vuttaṃ nayaṃ atidisati.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimitte vā kate</span>ti cīvaraṃ me kiliṭṭhaṃ, ko nu kho rajitvā dassatītiādinā nimitte kate. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti anāṇattassa therena <a name="M1.0191"></a> saddhiṃ pattacīvaraṃ gahetvā gamanavāre vuttanayeneva. <span class="bld">Ekapasse</span>ti vihārassa mahantatāya attānaṃ adassetvā ekasmiṃ passe. <span class="bld">Theyyacittena paribhuñjanto jīrāpetī</span>ti theyyacitte uppanne ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhāreneva paribhuñjanto jīrāpeti, ṭhānā cāventassa pana theyyacitte sati pārājikameva sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu viya (pārā. 101). <span class="bld">Yathā vā tathā vā nassatī</span>ti aggiādinā nassati, <span class="bld">añño vā kocī</span>ti iminā yena ṭhapitaṃ, sopi saṅgahitoti veditabbaṃ.</p>
  548. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarassā</span>ti <a name="V1.0167"></a> corassa. <span class="bld">Itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājika</span>nti ettha ‘‘pavisitvā tava sāṭakaṃ gaṇhāhī’’ti imināva upanidhibhāvato mocitattā, sāmikassa itaraṃ gaṇhato attano sāṭake ālayassa sabbhāvato ca ‘‘uddhāre pārājika’’nti vuttaṃ. Sāmiko ce ‘‘mama santakaṃ idaṃ vā hotu, aññaṃ vā, kiṃ tena, alaṃ mayhaṃ iminā’’ti evaṃ suṭṭhu nirālayo hoti, corassa pārājikaṃ natthīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Na jānantī</span>ti tena vuttavacanaṃ asuṇantā na jānanti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti ettha sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti, eseva nayoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paṭikkhipantī</span>ti ettha cittena paṭikkhepopi saṅgahitovāti veditabbaṃ. <span class="bld">Upacāre vijjamāne</span>ti bhaṇḍāgārassa samīpe uccārapassāvaṭṭhāne vijjamāne. <span class="bld">Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭhe</span>ti ettha ‘‘taṃ māressāmā’’ti ettake vuttepi vivarituṃ vaṭṭati gilānapakkhe ṭhitattā avisayoti vuttattā. Maraṇato hi paraṃ gelaññaṃ avisayattañca natthi. ‘‘Dvāraṃ chinditvā parikkhāraṃ harissāmā’’ti ettake vuttepi vivarituṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Sahāyehi bhavitabba</span>nti tehipi bhikkhācārādīhi pariyesitvā attano santakepi kiñci kiñci dātabbanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ayaṃ sāmīcī</span>ti bhaṇḍāgāre vasantānaṃ idaṃ vattaṃ.</p>
  549. <p class="bodytext"><span class="bld">Lolamahāthero</span>ti mando momūho ākiṇṇavihārī. <span class="bld">Itarehī</span>ti tasmiṃyeva gabbhe vasantehi itarabhikkhūhi. Vihārarakkhaṇavāre niyutto <span class="bld">vihāravāriko,</span> vuḍḍhapaṭipāṭiyā attano vāre vihārarakkhaṇako. <span class="bld">Nivāpa</span>nti bhattavetanaṃ. <span class="bld">Corānaṃ paṭipathaṃ gatesū</span>ti corānaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘paṭhamataraññeva gantvā saddaṃ karissāmā’’ti corānaṃ abhimukhaṃ <a name="M1.0192"></a> gatesu, ‘‘corehi haṭabhaṇḍaṃ āharissāmā’’ti tadanupathaṃ gatesupi eseva nayo. <span class="bld">Nibaddhaṃ katvā</span>ti ‘‘asukakule yāgubhattaṃ vihāravārikānaññevā’’ti evaṃ niyamanaṃ katvā. <span class="bld">Dve tisso yāgusalākā cattāri pañca salākabhattāni ca labhamānovā</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, tato ūnaṃ vā hotu adhikaṃ vā attano veyyāvaccakarassa ca yāpanamattaṃ labhanameva pamāṇanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Nissitake jaggentī</span>ti tehi vihāraṃ jaggāpentīti attho. <span class="bld">Asahāyakassā</span>ti sahāyarahitassa. <span class="bld">Attadutiyassā</span>ti appicchassa attā sarīrameva dutiyo assa nāññoti attadutiyo. Tadubhayassāpi atthassa vibhāvanaṃ <span class="bld">yassā</span>tiādi, etena sabbena ekekassa vāro na pāpetabboti dassitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Pākavattatthāyā</span>ti niccaṃ pacitabbayāgubhattasaṅkhātavattatthāya. <span class="bld">Ṭhapentī</span>ti dāyakā ṭhapenti. <span class="bld">Taṃ gahetvā</span>ti taṃ ārāmikādīhi diyyamānaṃ bhāgaṃ gahetvā. <span class="bld">Na gāhāpetabbo</span>ti ettha abbhokāsikassāpi attano adhikaparikkhāro vā ṭhapito atthi, cīvarādisaṅghikabhāgepi ālayo vā atthi, sopi gāhāpetabbova. <span class="bld">Diguṇa</span>nti aññehi labbhamānato diguṇaṃ. <span class="bld">Pakkhavārenā</span>ti aḍḍhamāsavārena.</p>
  550. <p class="subhead">Suṅkaghātakathāvaṇṇanā</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Suṅkaghātakathāyaṃ <a name="V1.0168"></a> suṅkaṃ yattha rājapurisā hananti adadantānaṃ santakaṃ acchinditvāpi gaṇhanti, taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">suṅkaghāta</span>nti evampi attho daṭṭhabbo. Vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">tañhī</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmetī</span>ti ettha paṭhamapādaṃ paricchedato bahi ṭhapetvā dutiyapāde uddhaṭamatte <span class="bld">pārājikaṃ</span>. Uddharitvā bahi aṭṭhapitepi bahi ṭhito eva nāma hotīti katvā evaṃ sabbattha padavāresupīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parivattitvā abbhantarimaṃ bahi ṭhapeti, pārājika</span>nti idaṃ sayaṃ bahi ṭhatvā paṭhamaṃ abbhantarimaṃ ukkhipitvā vā samakaṃ ukkhipitvā vā parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ. Bahi ṭhatvā ukkhittamatte hi sabbaṃ bahigatameva hotīti. Sace pana so bahi ṭhatvāpi bāhirapuṭakaṃ paṭhamaṃ anto ṭhapetvā pacchā abbhantarimaṃ ukkhipitvā bahi ṭhapeti, tadāpi ekābaddhatāya avijahitattā avahāro na dissati. Keci pana ‘‘bhūmiyaṃ patitvā vattantaṃ puna anto pavisati, pārājikamevāti (pārā. aṭṭha. 1.113) vuttattā bāhirapuṭake <a name="M1.0193"></a> antopaviṭṭhepi bahigatabhāvato na muccati, antogataṃ pana puṭakaṃ paṭhamaṃ, pacchā eva vā bahi ṭhapitamatte vā pārājikamevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Bahi bhūmiyaṃ pātitassa kenaci saddhiṃ ekābaddhatāya abhāvena antopaviṭṭhepi pārājikamevāti vattuṃ yuttaṃ, idaṃ pana ekābaddhattā tena saddhiṃ na sameti. Tasmā yathā antobhūmigatena ekābaddhatā na hoti, evaṃ ubhayassāpi bahigatabhāve sādhiteyeva avahāroti viññāyati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Ye pana parivattitvāti imassa nivattitvāti atthaṃ vadanti, tehi pana abbhantarimaṃ bahi ṭhapetīti ayamattho gahito hotīti tattha saṅkāyeva natthi. <span class="bld">Ekābaddha</span>nti kājakoṭiyaṃ rajjuyā bandhanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Abandhitvā kājakoṭiyaṃ ṭhapitamattameva hoti, pārājika</span>nti bahi gahitakājakoṭiyaṃ ṭhapitaṃ yadi pādaṃ agghati, pārājikameva, antoṭhapitena ekābaddhatāya abhāvāti adhippāyo. <span class="bld">Gacchante yāne vā…pe… ṭhapetī</span>ti suṅkaghātaṃ pavisitvā appavisitvā vā ṭhapeti. <span class="bld">Suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhita</span>nti yānādīhi nīhaṭattā bahi ṭhitaṃ. Keci pana ‘‘bahi ṭhapita’’nti pāṭhaṃ vikappetvā suṅkaṭṭhānato pubbeva bahi ṭhapitanti atthaṃ vadanti, taṃ na sundaraṃ; suṅkaṭṭhāne pavisitvā yāne ṭhapitepi pavattitvā gate viya dosābhāvato. Yo pana suṅkaṭṭhānassa antova pavisitvā ‘‘suṅkaṭṭhāna’’nti ñatvā theyyacittena āgatamaggena paṭinivattitvā gacchati, tassāpi yadi tena disābhāgena gacchantānampi hatthato suṅkaṃ gaṇhanti, pārājikameva. <span class="bld">Imasmiṃ ṭhāne</span>ti yānādīhi nīharaṇe. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ eḷakalomasikkhāpade (pārā. 571 ādayo).</p>
  552. <p class="subhead">Pāṇakathāvaṇṇanā</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Pāṇakathāyaṃ <a name="V1.0169"></a> <span class="bld">āṭhapito</span>ti mātāpitūhi iṇaṃ gaṇhantehi ‘‘yāva iṇadānā ayaṃ tumhākaṃ santike hotū’’ti iṇadāyakānaṃ niyyātito. <span class="bld">Avahāro natthī</span>ti mātāpitūhi puttassa apariccattattā mātāpitūnañca asantakattā avahāro natthi. <span class="bld">Dhanaṃ pana gataṭṭhāne vaḍḍhatī</span>ti iminā āṭhapetvā gahitadhanaṃ vaḍḍhiyā saha āṭhapitaputtahārakassa gīvāti dassitanti vadanti. <span class="bld">Dāsassa jāto</span>ti ukkaṭṭhalakkhaṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Dāsikucchiyaṃ pana adāsassa jātopi ettheva saṅgahito<a name="M1.0194"></a>. <span class="bld">Paradesato paharitvā</span>ti paradesavilumpakehi rājacorādīhi paharitvā. <span class="bld">Sukhaṃ jīvāti vadatī</span>ti theyyacittena sāmikānaṃ santikato palāpetukāmatāya vadati, tathā pana acintetvā kāruññena ‘‘sukhaṃ gantvā jīvā’’ti vadantassa natthi avahāro, gīvā pana hoti. <span class="bld">Dutiyapadavāre</span>ti yadi dutiyapadaṃ avassaṃ uddharissati, bhikkhussa ‘‘palāyitvā sukhaṃ jīvā’’ti vacanakkhaṇeyeva pārājikaṃ. <span class="bld">Anāpatti pārājikassā</span>ti tassa vacanena vegavaḍḍhane akatepi dukkaṭā na muccatīti dasseti. ‘‘Adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā’’ti (pārā. 89, 91) ādānasseva vuttattā vuttapariyāyena muccatīti.</p>
  554. <p class="subhead">Catuppadakathāvaṇṇanā</p>
  555. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Catuppadakathāyaṃ <span class="bld">pāḷiyaṃ āgatāvasesā</span>ti pāḷiyaṃ āgatehi hatthi ādīhi aññe pasu-saddassa sabbasādhāraṇattā. <span class="bld">Bhiṅkacchāpa</span>nti ‘‘bhiṅkā bhiṅkā’’ti saddāyanato evaṃ laddhanāmaṃ hatthipotakaṃ. <span class="bld">Antovatthumhī</span>ti parikkhitte. <span class="bld">Bahinagare ṭhitassā</span>ti parikkhittanagaraṃ sandhāya vuttaṃ, aparikkhittanagare pana antonagare ṭhitassāpi ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. <span class="bld">Khaṇḍadvāra</span>nti attanā khaṇḍitadvāraṃ. <span class="bld">Eko nipanno</span>ti etthāpi bandhoti ānetvā sambandhitabbaṃ, tenāha ‘‘nipannassa dve’’ti. <span class="bld">Ghātetī</span>ti ettha theyyacittena vināsentassa sahapayogattā dukkaṭamevāti vadanti.</p>
  556. <p class="subhead">Ocarakakathāvaṇṇanā</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Ocarakakathāyaṃ <span class="bld">pariyāyena hi adinnādānato muccatī</span>ti idaṃ āṇattikapayogaṃ sandhāya vuttaṃ, sayameva pana abhiyuñjanādīsu pariyāyenapi mokkho natthi.</p>
  558. <p class="subhead">Oṇirakkhakathāvaṇṇanā</p>
  559. <p class="bodytext">Oṇirakkhakathāyaṃ <a name="V1.0170"></a> <span class="bld">oṇi</span>nti oṇītaṃ, ānītanti attho. Oṇirakkhassa santike ṭhapitabhaṇḍaṃ <span class="bld">upanidhi</span> (pārā. 112) viya guttaṭṭhāne ṭhapetvā saṅgopanatthāya anikkhipitvā yathāṭhapitaṭṭhāne eva muhuttamattaṃ olokanatthāya ṭhapitattā tassa bhaṇḍassa ṭhānācāvanamattena oṇirakkhakassa pārājikaṃ hoti.</p>
  560. <p class="subhead">Saṃvidāvahārakathāvaṇṇanā</p>
  561. <p class="bodytext">Saṃvidāvahārakathāyaṃ <a name="M1.0195"></a> <span class="bld">saṃvidhāyā</span>ti saṃvidahitvā. <span class="bld">Tena nesaṃ dukkaṭāpattiyo</span>ti āṇattivasena pārājikāpattiyā asambhave satīti vuttaṃ. Yadi hi tena āṇattā yathāṇattivasena haranti, āṇattikkhaṇe eva pārājikāpattiṃ āpajjanti. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ‘‘sambahulā saṃvidahitvā eko bhaṇḍaṃ avaharati, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti (pārā. 118) etthāpi āṇāpakānaṃ āṇattikkhaṇeyeva āpatti, avahārakassa uddhāreti gahetabbo. <span class="bld">Sambahulā bhikkhū ekaṃ āṇāpenti ‘gacchetaṃ āharā’ti, tassuddhāre sabbesaṃ pārājika</span>ntiādīsupi evameva attho gahetabbo. <span class="bld">Sāhatthikaṃ vā āṇattikassa āṇattikaṃ vā sāhatthikassa aṅgaṃ na hotī</span>ti bhinnakālikattā aññamaññassa aṅgaṃ na hoti. Tathā hi sahatthā avaharantassa ṭhānācāvanakkhaṇe āpatti, āṇattiyā pana āṇattikkhaṇeyevāti bhinnakālikattā āpattiyoti.</p>
  562. <p class="subhead">Saṅketakammakathāvaṇṇanā</p>
  563. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Saṅketakammakathāyaṃ <span class="bld">ocarake vuttanayenevā</span>ti ettha avassaṃ hāriye bhaṇḍetiādinā (pārā. aṭṭha. 1.118) vuttanayeneva. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ‘‘taṃ saṅketaṃ pure vā pacchā vā’’ti tassa saṅketassa pure vā pacchā vāti attho. ‘‘Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vā’’ti etthāpi eseva nayo.</p>
  564. <p class="subhead">Nimittakammakathāvaṇṇanā</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Nimittakammakathāyaṃ akkhinikhaṇanādinimittakammaṃ pana lahukaṃ ittarakālaṃ, tasmā taṅkhaṇeyeva taṃ bhaṇḍaṃ avaharituṃ na sakkā. Nimittakammānantarameva gaṇhituṃ āraddhattā teneva <a name="V1.0171"></a> nimittena avaharatīti vuccati. Yadi evaṃ purebhattappayogova esoti vādo pamāṇabhāvaṃ āpajjatīti? Nāpajjati. Na hi <span class="bld">saṅketakammaṃ</span> (pārā. 119) viya nimittakammaṃ kālaparicchedayuttaṃ. Kālavasena hi saṅketakammaṃ vuttaṃ, kiriyāvasena nimittakammanti ayameva tesaṃ viseso. ‘‘Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vā taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti idaṃ pana nimittakaraṇato pure <a name="M1.0196"></a> gaṇhantassa ceva nimittakamme ca katepi gaṇhituṃ anārabhitvā pacchā sayameva gaṇhantassa ca vasena vuttaṃ.</p>
  566. <p class="subhead">Āṇattikathāvaṇṇanā</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Āṇattikathāyaṃ <span class="bld">asammohattha</span>nti yasmā saṅketakammanimittakammāni karonto na kevalaṃ purebhattādikālasaṅketakammaṃ akkhinikhaṇanādinimittakammameva vā karoti, atha kho evaṃvaṇṇasaṇṭhānabhaṇḍaṃ gaṇhāti, bhaṇḍaniyamampi karoti, tvaṃ itthannāmassa pāvada, so aññassa pāvadatūtiādinā puggalapaṭipāṭiyā ca āṇāpeti, tasmā pubbaṇhādikālavasena akkhinikhaṇanādikiriyāvasena bhaṇḍapuggalapaṭipāṭivasena ca āṇatte etesu saṅketakammanimittakammesu visaṅketā visaṅketabhāve sammoho jāyati, tadapagamena asammohatthaṃ. <span class="bld">Yaṃ āṇāpakena nimittasaññaṃ katvā vutta</span>nti pubbaṇhādīsu akkhinikhaṇanādīsu vā gahaṇatthaṃ āṇāpentena īdisavaṇṇasaṇṭhānādiyuttaṃ gaṇhāti evaṃ gahaṇassa nimittabhūtasaññāṇaṃ katvā yaṃ bhaṇḍaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ yutti sabbatthā</span>ti heṭṭhā vuttesu upari vakkhamānesu ca sabbattha āṇattippasaṅgesu āṇattikkhaṇeyeva pārājikādīnaṃ bhāvasaṅkhātā vinayayutti, sā ca āṇattassa kiriyāniṭṭhāpanakkhaṇe āṇāpakassa payoge theyyacittānaṃ abhāvā āṇattikkhaṇe ekā eva āpatti hotīti evaṃ upapattiyā pavattattā yuttīti vuttā. ‘‘Mūlaṭṭhassa thullaccaya’’nti vuttattā saṅgharakkhitena paṭiggahitepi buddharakkhitadhammarakkhitānaṃ dukkaṭameva, kasmā panettha ācariyassa thullaccayanti āha <span class="bld">‘‘mahājano hī’’</span>tiādi. Mahājanoti ca buddharakkhitadhammarakkhitasaṅgharakkhite sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Mūlaṭṭhasseva dukkaṭa</span>nti buddharakkhitassa dukkaṭaṃ. Idañca mūlaṭṭhassa thullaccayābhāvadassanatthaṃ paṭhamaṃ āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana saṅgharakkhitassa paṭiggahaṇapaccayā puna dukkaṭasambhavaṃ sandhāya. Na hi so ekapayogena dukkaṭadvayaṃ āpajjati. Keci pana ‘‘visaṅketattā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘mūlaṭṭhassā’ti avatvā ‘paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’ti sāmaññena vuttattā idaṃ saṅgharakkhitassa dukkaṭaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ kiñcāpi aṭṭhakathāya na sameti, pāḷito pana yuttaṃ viya dissati. Na hi tassa paṭiggahaṇappayoge anāpatti hotīti. Imināva heṭṭhā āgatavāresupi paṭiggaṇhantānaṃ <a name="M1.0197"></a><a name="V1.0172"></a> dukkaṭaṃ veditabbaṃ. ‘‘Paṇṇe vā silādīsu vā ‘coriyaṃ kātabba’nti likhitvā ṭhapite pārājikamevā’’ti keci vadanti, taṃ pana ‘‘asukassa gehe bhaṇḍa’’nti evaṃ niyametvā likhite yujjati, na aniyametvā likhiteti vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Maggānantaraphalasadisā</span>ti iminā yathā ariyapuggalānaṃ maggānantare phale uppanne kilesapaṭippassaddhipariyosānaṃ bhāvanākiccaṃ nipphannaṃ nāma hoti, evametissā atthasādhakacetanāya uppannāya āṇattikiccaṃ nipphannamevāti dasseti, tenāha ‘‘tasmā ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko’’ti, āṇattivacīpayogasamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva pārājiko hotīti attho.</p>
  568. <p class="centered">Āṇattikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  569. <p class="subhead">Āpattibhedavaṇṇanā</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti bhūmaṭṭhathalaṭṭhādīsu. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> manussapariggahitaṃ sandhāya ‘‘parapariggahita’’nti vuttaṃ. Āmasati phandāpeti ṭhānā cāvetīti imehi tīhi padehi pubbapayogasahitaṃ pañcamaṃ avahāraṅgaṃ vuttaṃ, ṭhānā cāvetīti ca idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Āṇattikādayo sabbepi payogā dhuranikkhepo ca idha saṅgahetabbāvāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Ṭhānācāvana</span>nti idaṃ pāḷianusārato vuttaṃ dhuranikkhepassāpi saṅgahetabbato. Esa nayo uparipi sabbattha. Tattha hi na ca sakasaññīti iminā parapariggahitatā vuttā, na ca vissāsaggāhī na ca tāvakālikanti imehi parapariggahitasaññitā, tīhi vā etehi parapariggahitatā parapariggahitasaññitā ca vuttāti veditabbā. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti ‘‘mameda’’nti pariggahavasena anajjhāvutthakaṃ araññe dārutiṇapaṇṇādi. <span class="bld">Chaḍḍita</span>nti paṭhamaṃ pariggahetvā pacchā anatthikatāya chaḍḍitaṃ yaṃ kiñci. <span class="bld">Chinnamūlaka</span>nti naṭṭhaṃ pariyesitvā ālayasaṅkhātassa mūlassa chinnattā chinnamūlakaṃ. <span class="bld">Assāmika</span>nti anajjhāvutthakādīhi tīhi ākārehi dassitaṃ assāmikavatthu. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti assāmikaṃ attano santakañca.</p>
  572. <p class="subhead">Anāpattibhedavaṇṇanā</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Tasmiṃyeva</span> <a name="M1.0198"></a> <span class="bld">attabhāve nibbattā</span>ti tasmiṃyeva matasarīre petattabhāvena nibbattā. <span class="bld">Rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthī</span>ti manussehi agopitaṃ sandhāya vuttaṃ, sace panetaṃ devālayacetiyarukkhādīsu <a name="V1.0173"></a> niyuttehi purisehi rakkhitagopitaṃ hoti, gahetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Thoke khāyite…pe… gahetuṃ vaṭṭatī</span>ti idaṃ adinnādānābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Jighacchitapāṇinā khādiyamānamaṃsassa acchinditvā khādanaṃ nāma kāruññahānito lolabhāvato ca asāruppameva. Teneva hi ariyavaṃsikā attano patte bhattaṃ khādantampi sunakhādiṃ tajjetvā na vārenti, tiracchānānaṃ āmisadāne kusalaṃ viya tesaṃ āmisassa acchindanepi akusalamevāti gahetabbaṃ, teneva vakkhati ‘‘parānuddayatāya ca na gahetabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.140).</p>
  574. <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
  575. <p class="bodytext">Bahu ekato dāruādibhāriyassa ekassa bhaṇḍassa ukkhipanakāle ‘‘gaṇhatha ukkhipathā’’ti vacīpayogena saddhiṃ kāyapayogasabbhāvaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘sāhatthikāṇattika’’nti vuttaṃ. ‘‘Tvaṃ etaṃ vatthuṃ gaṇha, ahaṃ añña’’nti evaṃ pavatte pana avahāre attanā gahitaṃ sāhatthikameva, parena gāhāpitaṃ āṇattikameva, teneva tadubhayagghena pañcamāsepi pārājikaṃ na hoti, ekekabhaṇḍagghavasena thullaccayādimeva hoti. Vuttañhi ‘‘sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hotī’’tiādi. Upanikkhittabhaṇḍaṃ bhaṇḍadeyyañca adātukāmatāya ‘‘demi dammī’’ti vikkhipanto tuṇhībhāvena viheṭhentopi tena tena kāyavikārādikiriyāya parassa dhuraṃ nikkhipāpesīti ‘‘kiriyāsamuṭṭhānañcā’’ti vuttaṃ.</p>
  576. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  577. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Vinītavatthūsu <a name="M1.0199"></a> niruttiyeva taṃtaṃatthaggahaṇassa upāyatāya pathoti niruttipatho, tenevāha ‘‘vohāravacanamatte’’ti. <span class="bld">Yathākammaṃ gato</span>ti tato petattabhāvato matabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Abbhuṇhe</span>ti āsannamaraṇatāya sarīrassa uṇhasamaṅgitaṃ dasseti, tenevāha ‘‘allasarīre’’ti. Kuṇapabhāvaṃ upagatampi bhinnameva allabhāvato bhinnattā. <span class="bld">Visabhāgasarīre</span>ti itthisarīre. <span class="bld">Sīse vā</span>tiādi adhakkhake ubbhajāṇumaṇḍale padese cittavikārappattiṃ sandhāya vuttaṃ, yattha katthaci anāmasantena kataṃ sukatameva. Matasarīrampi hi yena kenaci ākārena sañcicca phusantassa anāmāsadukkaṭamevāti vadanti, taṃ yuttameva. Na hi apārājikavatthukepi cittādiitthirūpe bhavantaṃ dukkaṭaṃ pārājikavatthubhūte matitthisarīre nivattati.</p>
  579. <p class="subhead">Kusasaṅkāmanavatthukathāvaṇṇanā</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Balasā</span>ti <a name="V1.0174"></a> balena. <span class="bld">Sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī</span>ti anāgatavacanaṃ pasibbakaggahaṇato puretaraṃ samuppannaparikappadassanavasena vuttaṃ. Gahaṇakkhaṇe pana ‘‘sāṭako ce, gaṇhāmī’’ti pasibbakaṃ gaṇhātīti evamettha adhippāyo gahetabbo, na pana bahi nīharitvā sāṭakabhāvaṃ ñatvā gahessāmīti, tenāha ‘‘uddhāreyeva pārājika’’nti. Itarathā ‘‘idāni na gaṇhāmi, pacchā andhakāre jāte vijānanakāle vā gaṇhissāmi, idāni olokento viya hatthagataṃ karomī’’ti gaṇhantassāpi gahaṇakkhaṇe avahāro bhaveyya, na ca taṃ yuttaṃ tadā gahaṇe sanniṭṭhānābhāvā. Sanniṭṭhāpakacetanāya eva hi pāṇātipātādiakusalaṃ viya. Na hi ‘‘pacchā vadhissāmī’’ti pāṇaṃ gaṇhantassa tadeva tasmiṃ matepi pāṇātipāto hoti vadhakacetanāya payogassa akatattā, evamidhāpi atthaṅgate sūriye avaharissāmītiādinā kālaparikappanavasena ṭhānā cāvitepi tadāpi avahāro na hoti <span class="bld">okāsaparikappe</span> (pārā. aṭṭha. 1.138) viya, tasmiṃ pana yathāparikappitaṭṭhāne kāle āgate bhaṇḍaṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvāpi theyyacittena gacchato padavārena avahāroti khāyati. Tasmā bhaṇḍaparikappo okāsaparikappo kālaparikappoti tividhopi parikappo <a name="M1.0200"></a> gahetabbo. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana okāsaparikappe samodhānetvā kālaparikappo visuṃ na vuttoti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Padavārena kāretabbo</span>ti bhūmiyaṃ anikkhipitvā vīmaṃsitattā vuttaṃ. <span class="bld">Pariyuṭṭhito</span>ti anubaddho.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikappo dissatī</span>ti gahaṇakkhaṇe parikappo dissati, na tadā tesaṃ matena avahāroti dasseti. <span class="bld">Disvā haṭattā parikappāvahāro na dissatī</span>ti pacchā pana bahi vīmaṃsitvā sāṭakabhāvaṃ ñatvā tato pacchā theyyacittena haṭattā pubbe katassa parikappassa avahārānaṅgattā ‘‘sutta’’nti ñatvā haraṇe viya theyyāvahāro eva siyā. Tasmā parikappāvahāro na dissati. Sāṭako ce bhavissatītiādikassa parikappassa tadā avijjamānattā kevalaṃ avahāro eva, na parikappāvahāroti adhippāyo, tena bhaṇḍaparikappāvahārassa ‘‘sāṭako ce bhavissati, gahessāmī’’ti evaṃ bhaṇḍasanniṭṭhānābhāvakkhaṇeyeva pavattiṃ dasseti, tenāha ‘‘yaṃ parikappitaṃ, taṃ adiṭṭhaṃ parikappitabhāve ṭhitaṃyeva uddharantassa avahāro’’ti. Yadi evaṃ kasmā okāsapaappāvahāro bhaṇḍaṃ disvā avaharantassa parikappāvahāro siyāti? Nāyaṃ doso abhaṇḍavisayattā tassa parikappassa, pubbeva disvā ñātabhaṇḍasseva hi okāsaparikappo vutto. <span class="bld">Taṃ maññamāno taṃ avaharī</span>ti idaṃ suttaṃ kiñcāpi ‘‘taññeveta’’nti niyametvā gaṇhantassa <a name="V1.0175"></a> vasena vuttaṃ, tathāpi ‘‘tañce gaṇhissāmī’’ti evaṃ pavatte imasmiṃ parikappepi ‘‘gaṇhissāmī’’ti gahaṇe niyamasabbhāvā avahāratthasādhakaṃ hotīti uddhaṭaṃ, teneva ‘‘sametī’’ti vuttaṃ.</p>
  582. <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti mahāaṭṭhakathāyameva ekacce ācariyā. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ panā</span>tiādināpi kecivādo gārayho, mahāaṭṭhakathāvādova yuttataroti dasseti.</p>
  583. <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṅkārabhaṇḍa</span>nti aṅgulimuddikādi. <span class="bld">Kusaṃ pātetvā</span>ti vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇādimayaṃ vā katasaññāṇaṃ pātetvā. Parakoṭṭhāsato kuse uddhaṭepi na tāva kusassa parivattanaṃ jātanti vuttaṃ ‘‘uddhāre rakkhatī’’ti. <span class="bld">Hatthato muttamatte pārājika</span>nti iminā ṭhānācāvanaṃ dhuranikkhepañca vinā kusasaṅkāmanaṃ nāma visuṃ ekoyaṃ avahāroti dasseti. Sabbepi hi avahārā <a name="M1.0201"></a> sāhatthikāṇattikādhippāyayogehi nipphādiyamānā atthato ṭhānācāvanadhuranikkhepakusasaṅkāmanesu tīsu samosarantīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Itaro tassa bhāgaṃ uddharati, uddhāre pārājika</span>nti purimassa attano koṭṭhāse ālayassa avigatattā vuttaṃ, ālaye pana sabbathā asati avahāro na hoti, tenāha ‘‘vicinitāvasesaṃ gaṇhantassāpi avahāro natthevā’’ti.</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāyaṃ mamāti jānantopī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddena tattha vematikopi hutvā theyyacittena gaṇhantopi saṅgayhati. <span class="bld">Siveyyaka</span>nti siviraṭṭhe jātaṃ.</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para140-1"></a><span class="paranum">140-1</span>. <span class="bld">Kappiyaṃ kārāpetvā</span>ti pacāpetvā. <span class="bld">Tasmiṃ pācittiya</span>nti adinnādānabhāvena sahapayogassāpi abhāvā dukkaṭaṃ na vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Āṇattehī</span>ti sammatena āṇattehi. <span class="bld">Āṇattenā</span>ti sāmikehi āṇattena. <span class="bld">Bhaṇḍadeyya</span>nti sammatādīhi dinnattā na parājikaṃ jātaṃ, asantaṃ puggalaṃ vatvā gahitattā pana bhaṇḍadeyyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aññena diyyamāna</span>nti sammatādīhi catūhi aññena diyyamānaṃ. <span class="bld">Gaṇhanto</span>ti ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti vatvā gaṇhanto. <span class="bld">Aparassā</span>ti asantaṃ puggalaṃ adassetvā pana ‘‘aparaṃ bhāgaṃ dehī’’ti vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato gihisantake sāminā ca ‘‘imassa dehī’’ti evaṃ āṇattena ca dinne bhaṇḍadeyyampi na hoti, saṅghasantake pana hotīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">asammatena vā anāṇattena vā</span>tiādi puna vuttaṃ. <span class="bld">Itarehi diyyamāna</span>nti sammatena āṇattena vā diyyamānaṃ. <span class="bld">Evaṃ gaṇhato</span>ti ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vatvā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato. <span class="bld">Sāmikena panā</span>ti ettha <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotako, tena ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhante sāmikena sayaṃ dente vā dāpente vā viseso atthīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sudinna</span>nti bhaṇḍadeyyaṃ na hotīti adhippāyo. Heṭṭhā pana sāmikena tena āṇattena vā diyyamānaṃ gihisantakaṃ ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti vatvā gaṇhato aparassa abhāvato sāmisantakameva hotīti bhaṇḍadeyyaṃ jātaṃ, idha pana tehiyeva diyyamānaṃ ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā <a name="V1.0176"></a> vā gaṇhato ‘‘dehī’’ti vuttattā <a name="M1.0202"></a> aññātakaviññattimattaṃ ṭhapetvā bhaṇḍadeyyaṃ na hotīti sudinnamevāti vuttaṃ. Assāmikena pana āṇattena dinnaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhato bhaṇḍadeyyamevāti vadanti, pattacatukke viya avahāratāvettha yuttā, saṅghasantake pana ‘‘dehī’’ti vuttepi sāmikassa kassaci abhāvā sammatena dinnepi bhaṇḍadeyyaṃ vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para146-9"></a><span class="paranum">146-9</span>. <span class="bld">Āharāpentesu bhaṇḍadeyya</span>nti ‘‘gahite attamano hotī’’ti vacanato anattamanassa santakaṃ gahitampi puna dātabbamevāti vuttaṃ. ‘‘Sammukhībhūtehi bhājetabba’’nti vacanato bhājanīyabhaṇḍaṃ upacārasīmaṭṭhānameva pāpuṇātīti āha ‘‘antoupacārasīmāyaṃ ṭhitasseva gahetuṃ vaṭṭatī’’ti. <span class="bld">Bhaṇḍadeyya</span>nti ubhinnaṃ sālayabhāvepi corassa adatvā sāmikasseva dātabbaṃ corenāpi sāmikasseva dātabbato. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti paṃsukūlasaññāya gahite bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikanti attho.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuṭṭhahantesū</span>ti gāmaṃ chaḍḍetvā palāyantesu. <span class="bld">Avisesenā</span>ti saussāhatādivisesaṃ aparāmasitvā sāmaññato. Saussāhamattameva āpattibhāvassa pamāṇaṃ sāmikānaṃ paricchinnabhāvato. <span class="bld">Tato</span>ti gaṇasantakādito. <span class="bld">Kulasaṅgahaṇatthāya detī</span>ti paṃsukūlavissāsikādisaññāya gahetvā deti, tadā kulasaṅgahapaccayā ca dukkaṭaṃ bhaṇḍadeyyañca, theyyacitte pana sati kulasaṅgahaṇatthāya gaṇhatopi pārājikameva. Ūnapañcamāsakādīsu kuladūsakadukkaṭena saddhiṃ thullaccayadukkaṭāni. <span class="bld">Senāsanatthāya niyamita</span>nti idaṃ issaravatāya dadato thullaccayadassanatthaṃ vuttaṃ. Itarapaccayatthāya dinnampi atheyyacittena issaravatāya kulasaṅgahaṇatthāya vā ñātakādīnaṃ vā dadato dukkaṭaṃ bhaṇḍadeyyañca hoteva. <span class="bld">Issaravatāyā</span>ti ‘‘mayi dente ko nivāressati, ahamevettha pamāṇa’’nti evaṃ attano issariyabhāvena. <span class="bld">Thullaccaya</span>nti kulasaṅgahaṇatthāya vā aññathā vā kāraṇena dadato senāsanatthāya niyamitassa garubhaṇḍatāya thullaccayaṃ bhaṇḍadeyyañca. <span class="bld">Gīvā</span>ti ettha senāsanatthāya niyamite thullaccayena saddhiṃ gīvā, itarasmiṃ dukkaṭena saddhinti veditabbaṃ. <span class="bld">Sukhāditamevā</span>ti antoupacārasīmāyaṃ ṭhatvā bhājetvā attano santakaṃ katvā khāditattā vuttaṃ. Saṅghikañhi vihārapaṭibaddhaṃ <a name="M1.0203"></a> vebhaṅgiyaṃ bahiupacārasīmaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ <a name="V1.0177"></a> antoupacāraṭṭhehi bhikkhūhi eva bhājetabbaṃ, na bahi ṭhitehi upacārasīmāya bhājetabbanti.</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. ‘‘Vutto vajjemī’’ti vuttabhikkhusmiṃ ‘‘vutto vajjehī’’ti vuttassa pacchā uppajjanakapārājikādidosāropanato, gahaṭṭhānaṃ vā ‘‘bhadantā aparicchedaṃ katvā vadantī’’ti evaṃ dosāropanato.</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para153-5"></a><span class="paranum">153-5</span>. <span class="bld">Chātajjhatta</span>nti tena chātena jighacchāya udaragginā jhattaṃ, daḍḍhaṃ pīḷitanti attho. <span class="bld">Dhanuka</span>nti khuddakadhanusaṇṭhānaṃ lagganakadaṇḍaṃ. <span class="bld">Maddanto gacchati, bhaṇḍadeyya</span>nti ettha ekasūkaragghanakabhaṇḍaṃ dātabbaṃ ekasmiṃ bandhe aññesaṃ tattha abajjhanato. <span class="bld">Adūhala</span>nti yantapāsāṇo, yena ajjhotthaṭattā migā palāyituṃ na sakkonti. <span class="bld">Pacchā gacchatī</span>ti tena katapayogena agantvā pacchā sayameva gacchati, heṭṭhā vuttesupi īdisesu ṭhānesu eseva nayo. <span class="bld">Rakkhaṃ yācitvā</span>ti rājapurisānaṃ santikaṃ gantvā anuddissa rakkhaṃ yācitvā. <span class="bld">Kumīnamukha</span>nti kumīnassa anto macchānaṃ pavisanamukhaṃ.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Therāna</span>nti āgantukattherānaṃ. <span class="bld">Tesampī</span>ti āvāsikabhikkhūnampi. <span class="bld">Paribhogatthāyā</span>ti saṅghike kattabbavidhiṃ katvā paribhuñjanatthāya. Gahaṇeti pāṭhaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ āvāse. <span class="bld">Aññesa</span>nti aññesaṃ āgantukānaṃ. <span class="bld">Tesupi āgantukā anissarā</span>ti senāsane nirantaraṃ vasantānaṃ cīvaratthāya dāyakehi bhikkhūhi vā niyametvā dinnattā bhājetvā khādituṃ anissarā, āgantukehipi icchantehi tasmiṃ vihāre vassānādīsu pavisitvā cīvaratthāya gahetabbaṃ. <span class="bld">Tesaṃ katikāya ṭhātabba</span>nti sabbāni phalāphalāni abhājetvā ‘‘ettakesu rukkhesu phalāni bhājetvā paribhuñjissāma, aññesu phalāphalehi senāsanāni paṭijaggissāmā’’ti vā, ‘‘piṇḍapātādipaccayaṃ sampādessāmā’’ti vā, ‘‘kiñcipi abhājetvā catupaccayatthāyeva upanemā’’ti vā evaṃ sammā upanentānaṃ āvāsikānaṃ katikāya āgantukehi ṭhātabbaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘anissarā’’ti vacanena dīpito eva attho, <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> catunnaṃ paccayānantiādinā vitthāretvā dassito. <span class="bld">Paribhogavasenevā</span>ti ettha <span class="bld">eva</span>-saddo aṭṭhānappayutto, paribhogavasena tameva bhājetvāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vihāre, raṭṭhe vā.</p>
  591. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanapaccaya</span>nti <a name="M1.0204"></a> senāsanañca tadatthāya niyametvā ṭhapitañca. <span class="bld">Ekaṃ vā dve vā varasenāsanāni ṭhapetvā</span>ti vuttamevatthaṃ puna byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabba’’nti <a name="V1.0178"></a> vuttaṃ, senāsanasaṅkhātavatthuno mūlacchedaṃ katvā sabbāni senāsanāni na vissajjetabbānīti attho. Keci panettha ‘‘ekaṃ vā dve vā varasenāsanāni ṭhapetvā lāmakato paṭṭhāya vissajjentehipi senāsanabhūmiyo na vissajjetabbāti ayamattho vutto’’ti vadanti, tampi yuttameva imassāpi atthassa avassaṃ vattabbato, itarathā keci saha vatthunāpi vissajjetabbaṃ maññeyyuṃ.</p>
  592. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇaṃ āropetvā</span>ti ‘‘ettake rukkhe rakkhitvā tato ettakaṃ gahetabba’’nti paṇṇaṃ āropetvā. <span class="bld">Nimittasaññaṃ katvā</span>ti saṅketaṃ katvā. <span class="bld">Dārakā</span>ti tesaṃ puttanattādayo ye keci gopenti, te sabbepi idha ‘‘dārakā’’ti vuttā. <span class="bld">Tato</span>ti yathāvuttadārusambhārato. <span class="bld">Āpucchitvā</span>ti kārakasaṅghaṃ āpucchitvā. <span class="bld">Taṃ sabbampi āharitvā</span>ti anāpucchitvāpi tāvakālikaṃ āharitvā. <span class="bld">Ayameva bhikkhu issaro</span>tiādito paṭṭhāya attano santakehi dārusambhārādīhi ca kārāpitattā paṭijaggitattā ca saṅghikasenāsane bhāgitāya ca ayameva issaro, na ca so tato vuṭṭhāpetabboti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Udakapūja</span>nti cetiyaṅgaṇe siñcanādipūjaṃ. <span class="bld">Vattasīsenā</span>ti kevalaṃ saddhāya, na vetanādiatthāya. <span class="bld">Savatthuka</span>nti saha bhūmiyā. <span class="bld">Kuṭṭa</span>nti gehabhittiṃ. <span class="bld">Pākāra</span>nti parikkhepapākāraṃ. <span class="bld">Tato</span>ti chaḍḍitavihārato. <span class="bld">Tato āharitvā senāsanaṃ kataṃ hotī</span>ti sāmantagāmavāsīhi bhikkhūhi chaḍḍitavihārato dārusambhārādiṃ āharitvā senāsanaṃ kataṃ hoti.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. ‘‘Puggalikaparibhogena paribhuñjatī’’ti vuttamatthaṃyeva pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘āgatāgatānaṃ vuḍḍhatarānaṃ na detī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Catubhāgaudakasambhinne</span>ti catutthabhāgena sambhinne. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ‘‘anāpatti, bhikkhave, pārājikassā’’ti (pārā. 157) sāmikehi thullanandaṃ uddissa etissā hatthe dinnattā, atheyyacittena paribhuñjitattā ca vuttaṃ. Theyyacittena paribhuttepi cassā bhaṇḍadeyyameva upanikkhittabhaṇḍaṭṭhāniyattā. <span class="bld">Odanabhājanīyavatthusmi</span>nti ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti āgatavatthusmiṃ (pārā. 141).</p>
  594. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. <span class="bld">Tassa</span> <a name="M1.0205"></a> <span class="bld">kulassa anukampāya pasādānurakkhaṇatthāyā</span>tiādinā kulasaṅgahatthaṃ nākāsīti dasseti. ‘‘Yāva dārakā pāsādaṃ ārohanti, tāva pāsādo tesaṃ santike hotū’’ti pubbe kālaparicchedaṃ katvā adhiṭṭhitattā eva yathākālaparicchedameva tattha tiṭṭhati, tato paraṃ pāsādo sayameva yathāṭhānaṃ gacchati, tathāgamanañca iddhivissajjanena sañjātaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘thero iddhiṃ paṭisaṃharī’’ti. Yasmā evaṃ iddhividhañāṇena karontassa kāyavacīpayogā <a name="V1.0179"></a> na santi theyyacittañca natthi pāsādasseva vicāritattā, tasmā ‘‘ettha avahāro natthī’’ti thero evamakāsīti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dārakesu anukampāya ānayanatthameva pāsāde upanīte pāse baddhasūkarādīnaṃ āmisaṃ dassetvā ṭhānācāvanaṃ viya karamarānītesu dārakesu pāsādaṃ āruḷhesupi puna paṭisaṃharaṇe ca idha avahāro natthi kāruññādhippāyattā, bhaṇḍadeyyampi na hoti kāyavacīpayogābhāvā. Kāyavacīpayoge satiyeva hi āpatti bhaṇḍadeyyaṃ vā hoti, teneva bhagavā ‘‘anāpatti, bhikkhave, atheyyacittassā’’tiādiṃ avatvā ‘‘anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti (pārā. 159) ettakameva avoca. <span class="bld">Iddhivisaye</span>ti cettha parabhaṇḍādāyakakāyavacīpayogāsamuṭṭhāpakassa kevalaṃ manodvārikassa atheyyacittabhūtassa iddhicittassa visaye āpatti nāma natthīti adhippāyo gahetabbo. Kiṃ pana paṭikkhittaṃ iddhipāṭihāriyaṃ kātuṃ vaṭṭatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘īdisāya adhiṭṭhāniddhiyā anāpattī’’ti. ‘‘Anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti hi imināyeva suttena adhiṭṭhāniddhiyā appaṭikkhittabhāvo sijjhati. Attano pakativaṇṇaṃ avijahitvā bahiddhā hatthiādidassanaṃ, ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti (dī. ni. 1.238, 239; ma. ni. 1.147; paṭi. ma. 1.102) āgatañca adhiṭṭhānavasena nipphannattā <span class="bld">adhiṭṭhāniddhi</span> nāma, ‘‘so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā <span class="bld">vikubbaniddhi</span> nāma. Attano pana pakatirūpaṃ yathāsabhāvena ṭhapetvāva bahi hatthiādidassanaṃ vikubbaniddhi nāma na hoti, attano rūpameva hatthiādirūpena nimmānaṃ vikubbaniddhīti veditabbaṃ.</p>
  595. <p class="bodytext"><span class="bld">Parājitakilesenā</span>ti <a name="M1.0206"></a> vijitakilesena, nikkilesenāti attho. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane, tena dutiyapārājikasikkhāpadena samaṃ aññaṃ anekanayavokiṇṇaṃ gambhīratthavinicchayaṃ kiñci sikkhāpadaṃ na vijjatīti yojanā. Tattha attho nāma pāḷiattho, vinicchayo pāḷimuttakavinicchayo, te gambhīrā yasmiṃ, taṃ <span class="bld">gambhīratthavinicchayaṃ. Vatthumhi otiṇṇe</span>ti codanāvasena vā attanāva attano vītikkamārocanavasena vā saṅghamajjhe adinnādānavatthusmiṃ otiṇṇe. <span class="bld">Etthā</span>ti otiṇṇavatthumhi. <span class="bld">Vinicchayo</span>ti āpattānāpattiniyamanaṃ. <span class="bld">Kappiyepi ca vatthusmi</span>nti attanā gahetuṃ yutte mātāpitādīnaṃ santakepi.</p>
  596. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  597. <p class="centered">Dutiyapārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  598. <p class="title">3. Tatiyapārājikaṃ</p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhī</span>ti <a name="V1.0180"></a> kāyavacīmanodvārehi.</p>
  600. <p class="subhead">Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Yā ayaṃ heṭṭhā taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hotītiādinā (pārā. aṭṭha. 1.84) rājagahassa buddhuppādeyeva vepullappatti vuttā, sā etthāpi samānāti dassetuṃ ‘‘idampi ca nagara’’nti vuttaṃ, tena ca na kevalaṃ rājagahādayo evāti dasseti. <span class="bld">Mahāvanaṃ nāmā</span>tiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ, dīghabhāṇakā pana ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāvana’’nti vadanti. <span class="bld">Haṃsavaṭṭakacchadanenā</span>ti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho. <span class="bld">Kāyavicchandaniyakatha</span>nti karajakāye virāguppādanakathaṃ. <span class="bld">Chando</span>ti dubbalarāgo. <span class="bld">Rāgo</span>ti balavarāgo. ‘‘Kesalomādi’’nti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">yepi hī</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pañcapañcappabhedenā</span>ti ettha pañca pañca pabhedā etassa pariyāyassāti pañcapañcappabhedo<a name="M1.0207"></a>, tena pañcapañcappabhedenāti evaṃ bāhiratthasamāsavasena pariyāyavisesanatā daṭṭhabbā.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhāyā</span>ti asubhamātikāya. Vaṇṇetabbamātikañhi apekkhitvā itthiliṅge sāmivacanaṃ, tenāha <span class="bld">mātikaṃ nikkhipitvā</span>tiādi. <span class="bld">Taṃ vibhajanto</span>ti mātikaṃ vibhajanto. <span class="bld">Phātikamma</span>nti nipphattikaraṇaṃ. <span class="bld">Pañcaṅgavippahīna</span>nti kāmacchandādipañcanīvaraṇaṅgavigamena pañcaṅgavippahīnatā, appanāppattavitakkādijjhānaṅgānaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā ca veditabbā. <span class="bld">Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampanna</span>nti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānānaṃ vasena tividhakalyāṇatā, tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā ca veditabbā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘dasalakkhaṇavibhāvaneneva tannissayabhūtā tividhakalyāṇatāpi jhānassa pākaṭā hotīti <span class="bld">tatrimānī</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrāyaṃ</span> <a name="V1.0181"></a> <span class="bld">pāḷī</span>ti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvanavisaye ayaṃ pāḷi. <span class="bld">Paṭipadāvisuddhī</span>ti gotrabhupariyosānāya pubbabhāgapaṭipadāya jhānassa nīvaraṇādiparibandhato visuddhi, sāyaṃ yasmā upekkhānubrūhanādīnampi paccayattena padhānā purimakāraṇasiddhā ca, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. <span class="bld">Upekkhānubrūhanā</span>ti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā, sā pana paribandhavisuddhisamakālavibhāvinīpi tabbisuddhiyāva nipphannāti dīpanatthamāha ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. <span class="bld">Sampahaṃsanā</span>ti vatthudhammādīnaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā, sā pana yasmā kattabbassa sabbakiccassa nipphattiyāva siddhā nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Tīṇipi cetāni kalyāṇāni ekakkhaṇe labbhamānānipi paccayapaccayuppannatādivasena pavattantīti dassanatthaṃ ādimajjhapariyosānabhāvena vuttāni, na pana jhānassa uppādādikkhaṇattaye yathākkamaṃ labbhamānattāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Majjhimaṃ samādhinimittaṃ paṭipajjatī</span>tiādīsu majjhimaṃ samādhinimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. So hi līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ cittassa ekattārammaṇe ṭhapanato samādhiyeva uparivisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘samādhinimitta’’nti vuccati, taṃ paṭipajjati paṭilabbhatīti attho. Evaṃ <a name="M1.0208"></a> paṭipannattā majjhimena samādhinimittena tattha ekattārammaṇe appanāgocare pakkhandati upatiṭṭhati, evaṃ visuddhassa pana tassa cittassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto puggalo visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannabhāvato evamassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha jātāna</span>ntiādīsu ye pana te evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā, tesaṃ aññamaññaṃ anativattanasabhāvena sampahaṃsanā visodhanā pariyodapanā ca, saddhādīnaṃ indriyānaṃ kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasatāya sampahaṃsanā ca, yañcetaṃ tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ, tassa tadupagavīriyassa vāhanaṭṭhena pavattanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, tasmiṃ khaṇe yathāvuttadhammānaṃ āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, pariyodapanā ca pariyodapanakassa ñāṇassa kiccanipphattivaseneva ijjhatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ tividhattagataṃ citta</span>ntiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. <span class="bld">Vitakkasampanna</span>nti vitakkaṅgena sundarabhāvamupagataṃ. <span class="bld">Cittassa adhiṭṭhānasampanna</span>nti tasmiññeva ārammaṇe <a name="V1.0182"></a> cittassa nirantarappavattisaṅkhātena samādhinā sampannaṃ, idaṃ jhānaṅgavasena vuttaṃ. <span class="bld">Samādhisampanna</span>nti idaṃ pana indriyavasenāti veditabbaṃ.</p>
  605. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikuṭatī</span>ti saṅkucati. <span class="bld">Paṭivaṭṭatī</span>ti paṭinivaṭṭati. <span class="bld">Nhārudaddula</span>nti nhārukhaṇḍaṃ. <span class="bld">Payuttavāca</span>nti paccayapariyesane niyuttavācaṃ. <span class="bld">Daṇḍavāgurāhī</span>ti daṇḍapaṭibaddhāhi dīghajālasaṅkhātāhi vāgurāhi.</p>
  606. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇakuttako</span>ti kāsāyanivāsanādisamaṇakiccako. <span class="bld">Vaggumudā</span>ti ettha ‘‘vaggumatā’’ti vattabbe lokikā ‘‘mudā’’ti vohariṃsūti dassento āha ‘‘vaggumatā’’ti. ‘‘Vaggū’’ti matā, suddhasammatāti attho, tenāha ‘‘puññasammatā’’ti. Sattānaṃ pāpunanena sodhanena sā puññasammatā.</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Mārassa dheyyaṃ ṭhānaṃ, vatthu vā nivāso māradheyyaṃ, so atthato tebhūmakadhammā eva, idha pana pañca kāmaguṇā adhippetā, taṃ <span class="bld">māradheyyaṃ</span><a name="M1.0209"></a>. ‘‘Ayaṃ samaṇakuttako yathāsamuppannasaṃvegamūlakena samaṇabhāvūpagamanena atikkamituṃ sakkhissatī’’ti cintetvā avoca, na pana ‘‘arahattappattiyā tīsu bhavesu appaṭisandhikatāya taṃ atikkamituṃ sakkhissatī’’ti maraṇeneva sattānaṃ saṃsāramocanaladdhikattā devatāya. Na hi matānaṃ katthaci paṭisandhi gacchati. <span class="bld">Iminā atthena evameva bhavitabba</span>nti iminā paresaṃ jīvitā voropanatthena evameva saṃsāramocanasabhāveneva bhavitabbaṃ. ‘‘Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti, aññamaññampi jīvitā voropentī’’ti (pārā. 162) vuttattā <span class="bld">sabbānipi tāni pañcabhikkhusatāni jīvitā voropesī</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Tasmā ye attanāpi attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ, te puthujjanabhikkhū ṭhapetvā tadavasese ca puthujjanabhikkhū, sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ.</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Ekībhāvato</span>ti pavivekato. <span class="bld">Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantī</span>ti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti, gahetvā ca ācariyehi saddhiṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahanti. Tadā pana uddesādidāyakā tanubhūtehi bhikkhūhi bhagavantaṃ upagatā, taṃ sandhāya bhagavā pucchati.</p>
  609. <p class="subhead">Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā</p>
  610. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Dasānussatīsu <a name="V1.0183"></a> antogadhāpi ānāpānassati tadā bhikkhūnaṃ bahūnaṃ sappāyataṃ dassetuṃ puna gahitā. Tathā hi taṃ bhagavā tesaṃ desesi. Āhāre paṭikkūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ananurūpāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aññaṃ pariyāya</span>nti arahattādhigamatthāya aññaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Atthayojanākkama</span>nti atthañca yojanākkamañca. <span class="bld">Assāsavasenā</span>ti assāsaṃ ārammaṇaṃ katvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Upaṭṭhānaṃ satī</span>ti appamussanatāya tameva assāsaṃ passāsañca upagantvā ṭhānaṃ, tathā tiṭṭhanakadhammo sati nāmāti attho. Idāni sativaseneva puggalaṃ niddisitukāmena <span class="bld">yo assasatī</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhatītiādinā attho gahetabbo. <span class="bld">Akosallasambhūte</span>ti avijjāsambhūte<a name="M1.0210"></a>. <span class="bld">Khaṇenevā</span>ti attano pavattikkhaṇeneva. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘ariyamaggavuḍḍhippatto’’ti. <span class="bld">Opammanidassana</span>nti ettha upamāva opammaṃ, tassa nidassanaṃ.</p>
  611. <p class="bodytext">Bāhirakā ānāpānassatiṃ jānantā ādito catuppakārameva jānanti, na sabbaṃ soḷasappakāranti āha <span class="bld">sabbappakāra</span>iccādi. <span class="bld">Evamassetaṃ senāsana</span>nti ettha <span class="bld">eva</span>nti bhāvanāsatiyā yathāvuttanayena ārammaṇe cittassa nibandhane satiyeva, nāsatīti attho, tena muṭṭhassatissa araññavāso niratthako ananurūpoti dasseti. <span class="bld">Avasesasattavidhasenāsana</span>nti ‘‘pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñja’’nti (vibha. 508) evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūla</span>nti gimhānādiututtayassa semhādidhātuttayassa mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṃ ṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena <span class="bld">upadisanto. Na paṇamantī</span>ti na oṇamanti. <span class="bld">Pariggahitaniyyānaṃ sati</span>nti sabbathā gahitaṃ sammosapaṭipakkhato niggamanasaṅkhātaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.</p>
  612. <p class="bodytext"><span class="bld">Satovā</span>ti satiyā samannāgato eva. <span class="bld">Bāttiṃsāya ākārehī</span>ti catūsu catukkesu āgatāni dīgharassādīni soḷasa padāni assāsapassāsavasena dvidhā vibhajitvā vuttehi dvattiṃsākārehi. <span class="bld">Dīghaṃassāsavasenā</span>ti dīghaassāsavasena, vibhattialopaṃ katvā niddeso, dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. <span class="bld">Cittassa ekaggataṃ avikkhepa</span>nti vikkhepapaṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassa ekaggabhāvaṃ <span class="bld">pajānato. Paṭinissaggānupassī assāsavasenā</span>ti <a name="V1.0184"></a> paṭinissaggānupassī hutvā assāsavasena, ‘‘paṭinissaggānupassiassāsanavasenā’’ti vā pāṭho, tassa paṭinissaggānupassino assāsavasenāti attho. Ā paṭhamaṃ bahimukhaṃ sasanaṃ assāso, tato antomukhaṃ paṭisasanaṃ passāsoti āha <span class="bld">assāsoti bahinikkhamanavāto</span>tiādi, <span class="bld">suttantaṭṭhakathāsu</span> pana ākaḍḍhanavasena anto sasanaṃ assāso, bahi paṭisasanaṃ passāsoti katvā uppaṭipāṭiyā vuttaṃ.</p>
  613. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="M1.0211"></a> bahinikkhamanaantopavisanavātesu, tassa ca paṭhamaṃ abbhantaravāto nikkhamatīti iminā sambandho. <span class="bld">‘‘Sabbesampi gabbhaseyyakāna</span>ntiādinā dārakānaṃ pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti dīpetī’’ti keci vadanti. Suttanayo eva cettha ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Addhānavasenā</span>ti kāladdhānavasena. Ayañhi addhāna-saddo kālassa desassa ca vācako. Tattha <span class="bld">yathā hī</span>tiādinā desaddhānaṃ upamāvasena dassitaṃ. Idāni tabbisiṭṭhakāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ upameyyavasena vibhāvetuṃ <span class="bld">eva</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cuṇṇavicuṇṇā</span> anekakalāpabhāvena. Ettha ca hatthiādisarīre sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhakāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā attabhāvasaṅkhātaṃ dīghaṃ addhānaṃ saṇikaṃ pūretvātiādivacanato. <span class="bld">Tesa</span>nti sattānaṃ. <span class="bld">Te</span>ti assāsapassāsā. <span class="bld">Ittaramaddhāna</span>nti appakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Navahākārehī</span>ti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kassaci assāsova, kassaci passāsova, kassaci tadubhayampi upaṭṭhātīti tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena vuttā, tathā chandavasena tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahi ākārehi. <span class="bld">Ekenākārenā</span>ti dīghaṃ assāsādīsu ekenākārena.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Addhānasaṅkhāte</span>ti dīghe okāsaddhānasaṅkhāte attabhāve kāladdhānepi vā, evaṃ upari <span class="bld">ittarasaṅkhāte</span>ti etthāpi. <span class="bld">Chando uppajjatī</span>ti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. <span class="bld">Chandavasenā</span>ti tathāpavattachandassa vasena. <span class="bld">Pāmojjaṃ uppajjatī</span>ti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāve ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddakādibhedā taruṇā pīti uppajjati. <span class="bld">Cittaṃ vivattatī</span>ti paṭibhāganimitte uppanne <a name="M1.0212"></a> pakatiassāsapassāsato <a name="V1.0185"></a> cittaṃ nivattati. <span class="bld">Upekkhā saṇṭhātī</span>ti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hoti, sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā. <span class="bld">Anupassanāñāṇa</span>nti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāsamukhena tannissayanāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ. <span class="bld">Kāyo upaṭṭhāna</span>nti assāsapassāsasaṅkhāto kāyo upagantvā tiṭṭhati ettha satīti upaṭṭhānaṃ, no sati, sati pana sarasato upatiṭṭhanaṭṭhena saraṇaṭṭhena ca upaṭṭhānañceva sati ca. <span class="bld">Tena vuccatī</span>tiādīsu yā ayaṃ yathāvuttaassāsapassāsakāye, tannissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā niccādibhāvaṃ vā itthipurisasattajīvādibhāvaṃ vā ananupassitvā assāsapassāsakāyamattasseva aniccādibhāvassa ca anupassanā, tāya kāyānupassanāya satisaṅkhātassa paṭṭhānassa bhāvanā vaḍḍhanā <span class="bld">kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanā</span>ti ayaṃ saṅkhepattho.</p>
  615. <p class="bodytext"><span class="bld">Ittaravasenā</span>ti parittakālavasena. <span class="bld">Tādiso</span>ti dīgho rasso ca. <span class="bld">Vaṇṇā</span>ti dīghādiākārā. <span class="bld">Nāsikaggeva bhikkhuno</span>ti nāsikagge vā, <span class="bld">vā</span>-saddena uttaroṭṭhe vāti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘ādimajjhapariyosānavasena sabbaṃ assāsapassāsakāyaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti pubbe pavattaābhogavasena pacchā tathā samuppannena ñāṇasampayuttacittena taṃ assāsapassāsakāyaṃ evaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karonto assasati ceva passasati ca, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhati nāma, na pana ‘‘anāgate evaṃ karissāmī’’ti cintanamattena so evaṃ vuccatīti adhippāyo. <span class="bld">Tathābhūtassā</span>ti ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karontassa. <span class="bld">Saṃvaro</span>ti sati vīriyampi vā. <span class="bld">Na aññaṃ kiñcī</span>ti sabbakāyaṃ viditaṃ karissāmītiādikaṃ pubbābhogaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Ñāṇuppādanādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kāyasaṅkhāra</span>nti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyapaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. <span class="bld">Apariggahitakāle</span>ti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tadārambhatthāya kāyacittānampi apariggahitakāleti attho. Nisīdati pallaṅkaṃ <a name="M1.0213"></a> ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti hi iminā kāyapariggaho, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti iminā cittapariggaho vutto. <span class="bld">Adhimatta</span>nti balavaṃ oḷārikaṃ, liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāro hi adhippeto. Adhimattaṃ hutvā pavattatīti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. <span class="bld">Sabbesaṃyevā</span>ti ubhayesampi.</p>
  616. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtapariggahe sukhumo</span>ti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇārammaṇikavipassanāyā</span>ti <a name="V1.0186"></a> kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā, tato oraṃ dubbalavipassanā. <span class="bld">Pubbe vuttanayenā</span>ti apariggahitakāletiādinā samathanaye vuttanayena.</p>
  617. <p class="bodytext"><span class="bld">Codanāsodhanāhī</span>ti anuyogaparihārehi. <span class="bld">Katha</span>ntiādi paṭisambhidāpāḷi, tattha kathaṃ sikkhatīti sambandho. <span class="bld">Iti kirā</span>tiādi codakavacanaṃ. <span class="bld">Iti kirā</span>ti evañceti attho. Assāsapassāso sabbathā abhāvaṃ upaneti ceti codakassa adhippāyo. <span class="bld">Vātūpaladdhiyā</span>ti assāsapassāsavātassa abhāvena tabbisayāya upaladdhiyā bhāvanācittassa uppādo vaḍḍhi ca na hotīti attho. <span class="bld">Na ca na</span>nti ettha <span class="bld">na</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Puna iti kirā</span>tiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā, tattha <span class="bld">iti kira sikkhatī</span>ti mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. <span class="bld">Pabhāvanā hotī</span>ti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti bhāvanāyapi vaḍḍhi hotevāti adhippāyo. <span class="bld">Kaṃse</span>ti kaṃsabhājane. <span class="bld">Nimitta</span>nti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattiākārassāti attho. <span class="bld">Sukhumakā saddā</span>ti anurave āha. <span class="bld">Sukhumasaddanimittārammaṇatāpī</span>ti sukhumo saddova nimittaṃ tadārammaṇatāyapi.</p>
  618. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhisamācārikasīla</span>nti ettha abhisamācāroti uttamasamācāro, tadeva ābhisamācārikaṃ sīlaṃ, khandhakavattapariyāpannassa sīlassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ahaṃ sīlaṃ rakkhāmī</span>ti ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ sīlaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Āvāso</span>ti āvāsapalibodho. <span class="bld">Kula</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Kamma</span>nti navakammaṃ. <span class="bld">Iddhī</span>ti pothujjanikā iddhi, sā vipassanāya palibodho. <span class="bld">So upacchinditabbo</span>ti <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.41) vuttena tassa <a name="M1.0214"></a> tassa palibodhassa upacchedappakārena upacchinditabbo. <span class="bld">Yogānuyogo</span>ti yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ. <span class="bld">Aṭṭhatiṃsārammaṇesū</span>ti ālokākāsakasiṇadvayaṃ vajjetvā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatānaṃ aṭṭhannaṃ kasiṇānaṃ vasena vuttaṃ, cattārīsaññeva pana kammaṭṭhānāni. <span class="bld">Yathāvutteneva nayenā</span>ti yogānuyogakammassa padaṭṭhānattāti imamatthaṃ atidisati. <span class="bld">Imināva kammaṭṭhānenā</span>ti iminā ānāpānassatikammaṭṭhānena. <span class="bld">Mahāhatthipathaṃ nīharanto viyā</span>ti kammaṭṭhānavīthiṃ mahāhatthimaggaṃ katvā dassento viya.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttappakāramācariya</span>nti ‘‘imināva kammaṭṭhānena catutthajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassā’’tiādinā heṭṭhā vuttappakāraṃ ācariyaṃ. ‘‘Piyo garu bhāvanīyo’’tiādinā (a. ni. 7.37; netti. 113; mi. pa. 6.1.10) <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.42) vuttappakāramācariyantipi <a name="V1.0187"></a> vadanti. <span class="bld">Pañcasandhika</span>nti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa uggaṇhana</span>nti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā <span class="bld">kammaṭṭhānassa paripucchā,</span> tattha saṃsayaparipucchā vā. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa upaṭṭhāna</span>nti evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa evamidha nimittaṃ upatiṭṭhatīti upadhāraṇaṃ. Tathā <span class="bld">kammaṭṭhānappanā</span> evaṃ jhānamappetīti. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa lakkhaṇa</span>nti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāvasena matthakappatti idha bhāvanāti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ, tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.</p>
  620. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhārasasenāsanadosavivajjita</span>nti mahattaṃ navattaṃ jiṇṇattaṃ panthanissitattaṃ soṇḍipaṇṇapupphaphalayuttatā patthanīyatā nagaradārukhettasannissitatā visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā paṭṭanasannissitatā paccantasannissitatā rajjasīmasannissitatā asappāyatā kalyāṇamittānaṃ alābhoti imehi aṭṭhārasahi senāsanadosehi vivajjitaṃ. <span class="bld">Pañcasenāsanaṅgasamannāgata</span>nti –</p>
  621. <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane <a name="M1.0215"></a> therā bhikkhū viharanti …pe… evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11) –</p>
  622. <p class="unindented">Evaṃ bhagavatā vuttehi pañcahi senāsanaṅgehi samannāgataṃ, ettha ca nātidūratādi ekaṃ, divā appākiṇṇatādi ekaṃ, appaḍaṃsāditā ekaṃ, cīvarādilābho ekaṃ, therānaṃ bhikkhūnaṃ nivāso ekanti evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.</p>
  623. <p class="bodytext"><span class="bld">Upacchinnakhuddakapalibodhenā</span>ti dīghānaṃ kesādīnaṃ haraṇena pattacīvarādīnaṃ pacanatunnakaraṇarajanādikaraṇehi ca upacchinnā khuddakā palibodhā yena, tena. <span class="bld">Bhattasammada</span>nti bhojananimittaṃ parissamaṃ. Ācariyato uggaho <span class="bld">ācariyuggaho,</span> sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ, tato. <span class="bld">Ekapadampī</span>ti ekakoṭṭhāsampi.</p>
  624. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvahanā</span>ti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anuppavattanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne eva gaṇanādi kātabbanti <a name="V1.0188"></a> dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ, samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ lakkhaṇato <span class="bld">sallakkhaṇā vipassanā</span>. Pavattato nimittato ca vinivaṭṭanato <span class="bld">vinivaṭṭanā maggo</span>. Kilesapaṭippassaddhibhāvato <span class="bld">pārisuddhi phalaṃ. Tesa</span>nti vinivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. <span class="bld">Khaṇḍa</span>nti ‘‘ekaṃ tīṇi pañcā’’ti ekantarikādibhāvena gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Atha vā khaṇḍanti antarantarā katipayakālaṃ agaṇetvā puna gaṇanavasena antarā odhiparicchedo na dassetabbo. Tathā khaṇḍaṃ dassentassa hi ‘‘kammaṭṭhānaninnaṃ pavattati nu kho me cittaṃ, no’’ti vīmaṃsuppattiyā vikkhepo hoti, tenāha <span class="bld">sikhāppattaṃ nu kho me</span>tiādi, idañca evaṃ khaṇḍaṃ dassetvā cirataraṃ gaṇanāya manasikarontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. <span class="bld">Yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā</span>ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇitabbaṃ. Yo upaṭṭhātīti imināva dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭo hoti, so gahetabboti <a name="M1.0216"></a> ayampi attho dīpitoti gahetabbaṃ. Paṭhamaṃ ekekasmiṃ upaṭṭhitepi upalakkhetvā gaṇantasseva kamena ubhopi pākaṭā hontīti āha ‘‘assāsapassāsā pākaṭā hontī’’ti. Evaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbamevāti sambandho. Evaṃ sīghagaṇanārambhassa okāsaṃ dassetuṃ <span class="bld">imassāpi purimanayena gaṇayato</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">purimanayenā</span>ti dandhagaṇanāya, <span class="bld">pākaṭā hutvā</span>ti iminā dandhagaṇanāya āraddhakāle cittassa avisadatāya sukhumassāsādīnaṃ apākaṭataṃ, pacchā visadakāle pākaṭatañca tesu ca pākaṭesu dandhagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanā kātabbāti dasseti. Sīghagaṇanāya nippariyāyato nirantarappavatti appanāvīthiyameva, na kāmāvacare bhavaṅgantarikattāti āha ‘‘nirantarappavattaṃ viyā’’ti. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti sīghagaṇanāya. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasikaronto anto cittaṃ paveseti nāma.</p>
  625. <p class="bodytext"><span class="bld">Eta</span>nti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. <span class="bld">Anugamana</span>nti phuṭṭhaṭṭhāne manasikaraṇameva, na assāsapassāsānaṃ anuvattanaṃ, tenāha – ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. <span class="bld">Phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī</span>ti iminā yathā gaṇanāya phusanāya ca manasikaroti, evaṃ anubandhanaṃ vinā kevalaṃ ṭhapanāya ca phusanāya ca manasikāropi natthīti dassentena gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā yāva appanā uppajjati, tāva anubandhanāya ca phusanāya ca manasikaroti, appanāya pana uppannāya anubandhanāya ṭhapanāya ca manasikaroti nāmāti dīpitaṃ hoti, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pana anubandhanāya vinā ṭhapanāya manasikāro natthīti dassanatthaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasikarotīti vuccatī’’ti ettakameva vuttanti gahetabbaṃ<a name="V1.0189"></a>. Yā accantāya na minoti na vinicchanati, sā mānassa samīpeti upamānaṃ siddhasādisena sādhyasādhanaṃ yathā go viya gavayoti. <span class="bld">Paṅguḷo</span>ti pīṭhasappī. <span class="bld">Dolā</span>ti peṅkholo. <span class="bld">Kīḷata</span>nti kīḷantānaṃ. <span class="bld">Upanibandhanatthambhamūle</span>ti nāsikaggaṃ mukhanimittañca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ādito pabhutī</span>ti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. <span class="bld">Nimitta</span>nti upanibandhananimittaṃ nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. <span class="bld">Anārammaṇamekacittassā</span>ti assāsapassāsānaṃ ekakkhaṇe appavattanato ekassa cittassa tayopi ārammaṇaṃ na honti, nimittena saha assāso passāso vāti dveyeva ekakkhaṇe ārammaṇaṃ <a name="M1.0217"></a> hontīti attho. <span class="bld">Ajānato ca tayo dhamme</span>ti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa, <span class="bld">ca</span>-saddo byatireko, tena evañca sati ayaṃ aniṭṭhappasaṅgoti byatirekaṃ dasseti. <span class="bld">Bhāvanā</span>ti ānāpānassatibhāvanā.</p>
  626. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ ime…pe… visesamadhigacchatī</span>ti idaṃ parihāragāthāya vuttamevatthaṃ <span class="bld">kakacopamāya</span> (ma. ni. 1.222 ādayo) vivarituṃ pucchāṭhapanaṃ. Tattha kathaṃ-saddo paccekaṃ yojetabbo ‘‘kathamime aviditā…pe… kathaṃ visesamadhigacchatī’’ti. <span class="bld">Padhāna</span>nti bhāvanānipphādakaṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Payoga</span>nti nīvaraṇavikkhambhakaṃ bhāvanānuyogaṃ. <span class="bld">Visesa</span>nti arahattapariyosānavisesaṃ. <span class="bld">Padhāna</span>nti rukkhassa chedanavīriyaṃ. <span class="bld">Payoga</span>nti tasseva chedanakakiriyaṃ. Kiñcāpettha ‘‘visesamadhigacchatī’’ti upamāyaṃ na vuttaṃ, tathāpi atthato yojetabbameva. <span class="bld">Yathā rukkho</span>tiādi upamāsaṃsandanaṃ. <span class="bld">Nāsikagge vā mukhanimitte vā</span>ti dīghanāsiko nāsikagge, itaro mukhaṃ nimiyati chādiyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.</p>
  627. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ padhāna</span>nti yena vīriyārambhena kāyopi cittampi bhāvanākammassa arahaṃ idha padhānanti phalena hetuṃ dasseti. <span class="bld">Upakkilesā</span>ti nīvaraṇā. <span class="bld">Vitakkā</span>ti kāmavitakkādimicchāvitakkā, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. <span class="bld">Ayaṃ payogo</span>ti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogasaṅkhāto payogo. <span class="bld">Saṃyojanā pahīyantī</span>ti dasapi saṃyojanāni maggapaapāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. <span class="bld">Byantī hontī</span>ti tathā sattapi anusayā bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. <span class="bld">Ayaṃ viseso</span>ti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho. <span class="bld">Evaṃ ime tayo dhammā</span>tiādi nigamanavacanaṃ. <span class="bld">Paripuṇṇā</span>ti soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. <span class="bld">Anupubba</span>nti anukkamena. <span class="bld">Paricitā</span>ti pariciṇṇā. <span class="bld">Imaṃ loka</span>nti khandhādilokaṃ paññāpabhāsena pabhāseti.</p>
  628. <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti <a name="V1.0190"></a> imasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Assā</span>ti upamābhūtassa kakacassa. Ānayane payojananti yojetabbaṃ. <span class="bld">Nimitta</span>nti paṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā</span>ti vitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti. Vicārādīhīti <a name="M1.0218"></a> pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi ‘‘appanā byappanā’’ti niddiṭṭho. Evañhi sati avasesa-saddo upapanno hoti, vitakkasampayogato vā jhānaṅgesu padhānabhūto samādhi appanāti katvā ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutī</span>ti ettha ‘‘anukkamato…pe… pattaṃ viya hotī’’ti upari vakkhamāno gantho purāṇapotthakesu dissati, tasmā ayaṃ pāṭho etthāpi likhitabbo, lekhakānaṃ pana dosena gaḷitoti veditabbo.</p>
  629. <p class="bodytext"><span class="bld">Oḷārike assāsapassāse niruddhe</span>tiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ. <span class="bld">Desato</span>ti pubbe phusanavasena gahitaṭṭhānato. <span class="bld">Nimittaṃ paṭṭhapetabba</span>nti pubbe gahitākāranimittaggāhikā saññā phusanaṭṭhāne paṭṭhapetabbā. <span class="bld">Imameva hi atthavasa</span>nti imaṃ anupaṭṭhahantassa ārammaṇassa upaṭṭhānavidhisaṅkhātaṃ kāraṇaṃ paṭicca. <span class="bld">Ito</span>ti ānāpānakammaṭṭhānato. Garukatā ca bhāvanādukkaratāyāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. <span class="bld">Caritvā</span>ti gocaraṃ gahetvā. <span class="bld">Nimitta</span>nti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha.</p>
  630. <p class="bodytext"><span class="bld">Tārakarūpaṃ viyā</span>ti tārakāya sarūpaṃ viya. <span class="bld">Saññānānatāyā</span>ti nimittupaṭṭhānato pubbe pavattasaññānaṃ nānatāya. <span class="bld">Saññaja</span>nti bhāvanāsaññāya parikappitaṃ, na uppāditaṃ avijjamānattā, tenāha ‘‘nānato upaṭṭhātī’’ti. <span class="bld">Evaṃ hotī</span>ti bhāvanamanuyuttassa evaṃ upaṭṭhāti. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ sati, yathāvuttanayena nimitte eva cittassa ṭhapane satīti attho. <span class="bld">Ito pabhutī</span>ti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. <span class="bld">Nimitte</span>ti paṭibhāganimitte. <span class="bld">Ṭhapaya</span>nti ṭhapanāvasena cittaṃ ṭhapanto. <span class="bld">Nānākāra</span>nti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. <span class="bld">Vibhāvaya</span>nti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. <span class="bld">Assāsapassāse</span>ti assāse passāse ca yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ assāsapassāsasambhūte vā nimitte cittaṃ ṭhapayaṃ sakaṃ cittaṃ nibandhati nāmāti <a name="M1.0219"></a> yojanā. Keci pana vibhāvayanti etassa vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karontoti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – assāsapassāse nānākāraṃ <a name="V1.0191"></a> vibhāvento pajānanto tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesā</span>ti avasesakilesā. <span class="bld">Sannisinnāyevā</span>ti aladdhanīvaraṇasahāyā olīnāyeva. <span class="bld">Upacārabhūmiya</span>nti upacārāvatthāyaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇato</span>ti vikkhambhanādisabhāvato vā aniccādisabhāvato vā. <span class="bld">Gocaro</span>ti bhikkhācāragāmo. Yattha dullabhā sappāyabhikkhā, so asappāyo, itaro sappāyo. <span class="bld">Bhassa</span>nti dasakathāvatthunissitaṃ bhassaṃ, taṃ sappāyaṃ, itaramasappāyaṃ. Sesesu āvāsādīsu yattha yattha asamāhitaṃ cittaṃ samādhiyati, taṃ taṃ sappāyaṃ, itaramasappāyanti gahetabbaṃ. Yassa pana evaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyameva sevantassapi appanā na hoti, tena sampādetabbaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ dassento <span class="bld">vatthuvisadakiriyā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vatthuvisadakiriyā</span> nāma kesanakhacchedanādīhi ajjhattikassa sarīravatthussa, cīvarasenāsanādidhovanaparikammādīhi bāhiravatthussa ca visadabhāvakaraṇaṃ. Evañhi ñāṇampi visadakiccanipphattikaraṃ hoti. <span class="bld">Indriyasamattapaṭipādanatā</span> nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Nimittakusalatā</span> nāma bhāvanāya laddhanimittassa rakkhaṇakosallaṃ. <span class="bld">Yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabba</span>ntiādīsu yasmiṃ samaye cittaṃ accāraddhatādīhi kāraṇehi uddhatatāya niggahetabbaṃ, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhādīnaṃ tiṇṇaṃ bhāvanena cittassa niggaṇhanā hoti. Yadāssa cittaṃ atisithilavīriyatādīhi līnatāya paggahetabbaṃ, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayādīnaṃ tiṇṇaṃ bhāvanena cittassa paggaṇhanaṃ hoti. Yadāssa paññāpayogamandatādīhi nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā tassa cittassa aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇādinā (a. ni. aṭṭha. 1.1.418) sampahaṃsanasaṅkhātā saṃvejanā hoti. Yadā panassa evaṃ paṭipajjanato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca cittaṃ hoti, tadā tassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāpāratāsamāpajjanena ajjhupekkhanā hoti.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadadhimuttatā</span> <a name="M1.0220"></a> nāma samādhiadhimuttatā, samādhininnapoṇapabbhāratāti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārisuddhiṃ pattukāmo</span>ti phalaṃ adhigantukāmo samāpajjitukāmo ca. Tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena paṭhamaṃ maggānantaraphalaṃ adhigantukāmo. Tato paraṃ sallakkhaṇavasena phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmopīti evamattho gahetabbo. <span class="bld">Āvajjanasamāpajjana…pe… vasippatta</span>nti <a name="V1.0192"></a> ettha paṭiladdhajhānato vuṭṭhāya vitakkādīsu jhānaṅgesu ekekaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkādīsu yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni kāmāvacarajavanāni bhavaṅgantaritāni yadā nirantaraṃ pavattanti, athassa <span class="bld">āvajjanavasī</span> siddhā hoti. Taṃ pana jhānaṃ samāpajjitukāmatānantaraṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā <span class="bld">samāpajjanavasī</span> nāma. Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasī</span> nāma. Tatheva lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato bhavaṅguppattivasena vuṭṭhātuṃ samatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasī</span> nāma. ‘‘Ettakameva khaṇaṃ samāpajjissāmī’’ti, ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti ca pavattapubbaparikammabhedenettha adhiṭṭhānavuṭṭhānavasiyo bhinnā, na sarūpabhedena, yā ‘‘samāpattikusalatā, vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccanti. <span class="bld">Paccavekkhaṇavasī</span> pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇavīthiyañhi sīghaṃ āvajjanuppattiyā āvajjanavasī tadanantarānaṃ javanānaṃ samuppattiyā paccavekkhaṇavasīti āvajjanavasīsiddhiyāva paccavekkhaṇavasī siddhā eva hotīti veditabbā. <span class="bld">Jhānaṅgāni pariggahetvā</span>ti jhānacittasampayuttāni jhānaṅgāni lakkhaṇādivasena pariggahetvā. <span class="bld">Tesañca nissaya</span>nti tesaṃ vatthunissayānaṃ bhūtānaṃ nissayaṃ. Idañca karajakāyassa vatthudasakassa bhūtanissayattā suttantanayena vuttaṃ, na paṭṭhānanayena. Na hi kalāpantaragatāni bhūtāni kalāpantaragatānaṃ bhūtānaṃ nissayapaccayā honti, suttantanayena pana upanissayapaccayoti veditabbāni. Paṭṭhāne hi asaṅgahitā sabbe paccayā suttantikanayena upanissayapaccaye saṅgayhantīti veditabbaṃ. <span class="bld">Taṃnissitarūpānī</span>ti upādārūpāni. <span class="bld">Yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā</span>ti ettha yathāpariggahitakesādirūpārammaṇaṃ tato pubbe vuttanayavatthārammaṇañca tannissayakarajakāyapaaggahamukhena <a name="M1.0221"></a> upaṭṭhitacakkhādidvārañca sasampayuttadhammaviññāṇaṃ vāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Kammāragaggarī</span>ti kammārānaṃ aggidhamanabhastā. <span class="bld">Tajja</span>nti tadanurūpaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti nāmarūpassa. <span class="bld">Taṃ disvā</span>ti avijjātaṇhādipaccayaṃ disvā. <span class="bld">Kaṅkhaṃ vitaratī</span>ti ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānantiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati. <span class="bld">Kalāpasammasanavasenā</span>ti yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannantiādinā (ma. ni. 1.361; 3.86, 89; a. ni. 4.181) pañcasu khandhesu atītādikoṭṭhāsaṃ ekekakalāpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ kalāpasammasanaṃ, tassa vasena. <span class="bld">Pubbabhāge</span>ti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge. <span class="bld">Obhāsādayo</span>ti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikanti ca. Tattha <span class="bld">adhimokkho</span>ti saddhā. <span class="bld">Upaṭṭhāna</span>nti sati. <span class="bld">Upekkhā</span>ti tatramajjhattatā. Ettha ca obhāsādayo nava nikantisaṅkhātataṇhupakkilesavatthutāya upakkilesā vuttā<a name="V1.0193"></a>, nikanti pana upakkilesatāya tabbatthutāya ca. <span class="bld">Nibbindanto</span> ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu <span class="bld">virajjanto vimuccanto</span>. Phalakkhaṇe hi vimutto nāma vuccati, maggakkhaṇe vimuccantoti. <span class="bld">Ekūnavīsatibhedassā</span>ti catunnaṃ maggavīthīnaṃ anantaraṃ paccekaṃ uppajjantassa maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesānaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbānaṃ vasena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. <span class="bld">Assā</span>ti ānāpānakammaṭṭhānikassa.</p>
  634. <p class="bodytext"><span class="bld">Sappītike dve jhāne</span>ti pītisahagatāni catukkanaye dve paṭhamadutiyajjhānāni. <span class="bld">Tassā</span>ti tena yoginā. <span class="bld">Samāpattikkhaṇe</span>ti samāpannakkhaṇe. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti paṭibhāgārammaṇaggahaṇamukhena <span class="bld">pīti paṭisaṃviditā hoti, ārammaṇassa paṭisaṃviditattā</span>. Ārammaṇe hi vidite tabbisayā cittacetasikā dhammā sayaṃ attano paṭisaṃviditā nāma hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca pacchā gahaṇe sandehābhāvato. <span class="bld">Vipassanākkhaṇe</span>ti vipassanāpaññāya visayato dassanakkhaṇe. Evaṃ pītiṃ aniccādivasena gahaṇameva <span class="bld">asammohato</span> pītipaṭisaṃvedanaṃ nāma.</p>
  635. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghaṃ</span> <a name="M1.0222"></a> <span class="bld">assāsavasenā</span>ti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena, pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. <span class="bld">Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato</span>ti jhānapariyāpannaṃ avikkhepāpannaṃ nāma cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi paṭisaṃviditā eva hontīti. <span class="bld">Sati upaṭṭhitā hotī</span>ti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā tadārammaṇajjhānepi upaṭṭhitā nāma hotīti. <span class="bld">Dīghaṃ passāsavasenā</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Evaṃ dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato asammohato ca vibhāgato dassetuṃ <span class="bld">āvajjato</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">āvajjato</span>ti jhānaṃ āvajjantassa. <span class="bld">Sā pītī</span>ti sā jhānapariyāpannā pīti. <span class="bld">Jānato</span>ti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato, tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. <span class="bld">Passato</span>ti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. <span class="bld">Paccavekkhato</span>ti jhānaṃ paccavekkhantassa. <span class="bld">Cittaṃ adhiṭṭhahato</span>ti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasibhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā. <span class="bld">Adhimuccato</span>ti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. <span class="bld">Vīriyaṃ paggaṇhato</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Abhiññeyya</span>nti visiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ catusaccaṃ vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya <a name="V1.0194"></a> abhijānatotiādi yojanā. Evaṃ <span class="bld">pariññeyya</span>ntiādīsupi parijānatotiādinā yojanā veditabbā. Tattha <span class="bld">pariññeyya</span>nti dukkhasaccaṃ. <span class="bld">Avasesapadānī</span>ti sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedīti padāni.</p>
  636. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saññā gahitā, tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. <span class="bld">Vipassanābhūmidassanattha</span>nti kāyikasukhādisīsena pakiṇṇakasaṅkhāradassanato vuttaṃ samathe kāyikasukhābhāvato. <span class="bld">So</span>ti passambhanapariyāyena vutto nirodho. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāletiādinā (pārā. aṭṭha. 2.165) kāyasaṅkhāre vuttanayena. <span class="bld">Pītisīsena vedanā vuttā</span>ti pītiapadesena vedanā vuttā, sukhaggahaṇato <a name="M1.0223"></a> vedanānupassanāpasaṅgatoti adhippāyo. <span class="bld">Dvīsu cittasaṅkhārapadesū</span>ti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti imesu dvīsu koṭṭhāsesu. <span class="bld">Saññāsampayuttā vedanā</span>ti vedanānupassanābhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Cittapaṭisaṃveditā veditabbā</span>ti ārammaṇato asammohatotiādinā vuttanayaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Citta</span>nti jhānasampayuttaṃ vipassanāsampayuttañca cittaṃ. <span class="bld">Āmodetī</span>ti sampayuttāya pītiyā jhānavisayāya modeti. <span class="bld">Vipassanākkhaṇe</span>tiādinā vuttabhaṅgānupassanakkhaṇe.</p>
  637. <p class="centered">Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Yadipi ariyā neva attanāva attānaṃ aññamaññaṃ vā jīvitā voropenti, nāpi parehi samādapenti, tathāpi yathāvuttehi tīhi pakārehi matānaṃ puthujjanānaṃ antare migalaṇḍikena māritānaṃ ariyapuggalānampi atthitāya ‘‘ariyapuggalamissakattā’’ti vuttaṃ. Atha vā puthujjanakāle attanāva attānaṃ ghātetvā maraṇasamaye vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggaṃ paṭilabhitvā matānampi sabbhāvato evaṃ vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  639. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Byañjane ādaraṃ akatvā</span>ti jānitvā sañjānitvātiādinā byañjanānurūpaṃ avuttattā vuttaṃ. <span class="bld">Pāṇoti jānanto</span>ti idaṃ manussoti ajānitvāpi kevalaṃ sattasaññāya eva pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vadhakacetanāvasena cetetvā</span>ti ‘‘imaṃ māremī’’ti vadhakacetanāya cintetvā. <span class="bld">Pakappetvā</span>ti ‘‘vadhāmi na’’nti evaṃ cittena paricchinditvā. <span class="bld">Abhivitaritvā</span>ti sanniṭṭhānaṃ katvā, tenāha ‘‘nirāsaṅkacittaṃ pesetvā’’ti. <span class="bld">Sikhāppatto attho</span>ti sañciccāti pubbakālakiriyāvasena <a name="V1.0195"></a> vuttassapi vītikkamabhūtassa aparakālakiriyāyuttadassanena koṭippatto attho. <span class="bld">Jātiuṇṇā</span> nāma tadahujātaeḷakassa lomaṃ. <span class="bld">Evaṃ vaṇṇappaṭibhāga</span>nti evaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Tato vā uddha</span>nti dutiyasattāhādīsu abbudādibhāvappattaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Parihīnavegassa santānassa paccayo hotī</span>ti <a name="M1.0224"></a> sahakārīpaccayo hoti, na janako. Kammameva hi khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ kammajarūpānaṃ janakapaccayo, tañca pavattiyaṃ pubbe uppajjitvā ṭhitaṃ anupahataṃ catusantatirūpaṃ sahakārīpaccayaṃ labhitvāva kātuṃ sakkoti, na aññathā, yena kenaci virodhipaccayena niruddhacakkhādippasādānaṃ puggalānaṃ vijjamānampi kammaṃ cakkhādikaṃ janetuṃ na sakkotīti siddhameva hoti.</p>
  641. <p class="bodytext"><span class="bld">Atipātento</span>ti atipātento vināsento. <span class="bld">Vuttapakāramevā</span>ti jīvitindriyātipātanavidhānaṃ vuttappakārameva. Saraseneva patanasabhāvassa saṇikaṃ patituṃ adatvā atīva pātanaṃ sīghapātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto pāṇātipāto. <span class="bld">Āthabbaṇikā</span>ti athabbaṇavedino. <span class="bld">Athabbaṇa</span>nti athabbaṇavedavihitaṃ. <span class="bld">Mantaṃ payojentī</span>ti aloṇabhojanadabbasayanasusānagamanādīhi payogehi mantaṃ parivattenti, tena yathicchitapāṇavadhādiphalaṃ upapajjati, tasmā taṃ kāyavacīkammesu paviṭṭhaṃ. <span class="bld">Īti</span>nti pīḷaṃ. <span class="bld">Upaddava</span>nti tato adhikataraṃ pīḷaṃ. <span class="bld">Pajjaraka</span>nti visamajjaraṃ. <span class="bld">Sūcika</span>nti sūcīhi viya vijjhamānaṃ sūlaṃ. <span class="bld">Visūcika</span>nti sasūlaṃ āmātisāraṃ. <span class="bld">Pakkhandiya</span>nti rattātisāraṃ. <span class="bld">Vijjaṃ parivattetvā</span>ti gandhāravijjādikaṃ attano vijjaṃ katūpacāraṃ mantapaṭhanakkamena parijappitvā. <span class="bld">Tehī</span>ti tehi vatthūhi. <span class="bld">Payojana</span>nti pavattanaṃ. <span class="bld">Aho vatāya</span>nti ayaṃ taṃ kucchigataṃ. <span class="bld">Gabbha</span>nti idaṃ kucchigataṃ gabbhaṃ. <span class="bld">Kulumbassā</span>ti gabbhassa, kulasseva vā, kuṭumbassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhāvanāmayiddhiyā</span>ti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ tesaṃ icchāmatta</span>nti suttatthato na sametīti adhippāyo. Athabbaṇiddhivaseneva hi sutte ‘‘iddhimā cetovasippatto’’ti vuttaṃ, na bhāvanāmayiddhivasenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  642. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarathā</span>ti pariyeseyyāti padassa gavesanamattameva yathārutavasena attho siyā, tadā pariyiṭṭhamattena pariyesitvā satthādīnaṃ laddhamattenāti attho. Sasanti hiṃsanti etenāti satthanti vadhopakaraṇassa pāsāṇarajjuādino sabbassāpi nāmanti āha <span class="bld">laguḷā</span>tiādi. <span class="bld">Laguḷa</span>nti muggarassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Satthasaṅgaho</span>ti mātikāyaṃ <span class="bld">satthahāraka</span>nti ettha vuttasatthasaṅgaho. <span class="bld">Parato vuttanayattā</span>ti parato <a name="M1.0225"></a> nigamanavasena vuttassa dutiyapadassa padabhājane vuttanayattā. <span class="bld">Cittasaddassa atthadīpanatthaṃ vutto</span>ti citta-saddassa vicittādianekatthavisayattā itarehi nivattetvā viññāṇatthaṃ niyametuṃ vutto.</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Kammunā</span> <a name="V1.0196"></a> <span class="bld">bajjhatī</span>ti pāṇātipātakammunā bajjhati, taṃ kammamassa siddhanti attho. <span class="bld">Ubhayathāpī</span>ti uddisakānuddisakavasena. <span class="bld">Pacchā vā tena rogenā</span>ti etena anāgatampi jīvitindriyaṃ ārabbha pāṇātipātassa pavattiṃ dasseti. Evañca ‘‘yadā sakkoti, tadā taṃ jīvitā voropehī’’ti āṇattiyā cirena samiddhiyampi āṇattikkhaṇeyeva pāṇātipāto. Opātakhaṇanādithāvarapayogesu payogakaraṇato pacchā gahitapaṭisandhikassāpi sattassa maraṇe pāṇātipāto ca anāgatārammaṇo upapanno hoti. Yaṃ pana <span class="bld">sikkhāpadavibhaṅge</span> ‘‘pañca sikkhāpadāni paccuppannārammaṇāyevā’’ti vuttaṃ, taṃ pāṇātipātādito viratiṃ sandhāya vuttaṃ, na pāṇātipātādinti gahetabbaṃ. <span class="bld">Aññacittenā</span>ti amāretukāmatācittena. <span class="bld">Dutiyappahārena maratī</span>ti paṭhamappahāraṃ vinā dutiyeneva maratīti attho. <span class="bld">Paṭhamappahārenevā</span>ti paṭhamappahārasamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyevāti attho. Kiñcāpi paṭhamappahāro sayameva na sakkoti māretuṃ, dutiyaṃ pana labhitvā sakkonto jīvitavināsahetu hoti, tasmā paṭhamappahāraṃ vinā maraṇassa asiddhattā ‘‘payogo tena ca maraṇa’’nti iminā saṃsandanato paṭhamappahāreneva kammabaddho yutto, na dutiyena tassa aññacittena dinnattā. Yathā cettha, evaṃ aññena puggalena dutiyappahāradānādīsu viya. Yadi pana dutiyappahāradāyakassāpi puggalassa vadhakacetanā atthi, tassāpi attano payogenāpi matattā payogakkhaṇe pāṇātipātoti veditabbaṃ.</p>
  644. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammāpattibyattibhāvattha</span>nti ānantariyādikammavibhāgassa pārājikādiāpattivibhāgassa ca pākaṭabhāvatthaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti viparītaggahaṇepi ‘‘ima’’nti yathānipannasseva paramatthato gahitattā yathāvatthukaṃ kammabaddho hotiyevāti āha <span class="bld">imaṃ vatthu</span>ntiādi. <span class="bld">Ghātako ca hotī</span>ti pāṇātipātakammena baddhoti attho. Mātādiguṇamahante ārabbha pavattavadhakacetanāya <a name="M1.0226"></a> mahāsāvajjatāya vuttaṃ ‘‘idha pana cetanā dāruṇā hotī’’ti.</p>
  645. <p class="bodytext"><span class="bld">Lohitaka</span>nti lohitamakkhitaṃ. <span class="bld">Kammaṃ karonte</span>ti yuddhakammaṃ karonte. <span class="bld">Yathādhippāyaṃ gate</span>ti yodhaṃ vijjhitvā pitari viddhe, yodhaṃ pana avijjhitvā kevalaṃ pitari viddhepi visaṅketo natthiyeva pitaripi vadhakacittassa atthitāya, kevalaṃ yodhe viddhepi eseva nayo. <span class="bld">Ānantariyaṃ pana natthī</span>ti pituvisayaṃ pāṇātipātakammaṃ natthīti attho.</p>
  646. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vijjhā</span>ti evaṃ pādehi bhūmiyaṃ ṭhatvā evaṃ dhanuṃ gahetvā ākaḍḍhitvātiādinā vijjhanappakārasikkhāpanamukhena āṇāpetīti attho. <span class="bld">Evaṃ paharā</span>ti daḷhaṃ asiṃ gahetvā evaṃ pahara. <span class="bld">Evaṃ ghātehī</span>ti evaṃ kammakāraṇaṃ katvā mārehi. <span class="bld">Tattakā ubhinnaṃ pāṇātipātā</span>ti anuddisitvā <a name="V1.0197"></a> yesaṃ kesañci māraṇatthāya ubhohi payogassa katattā vuttaṃ. Sace hi āṇāpako ‘‘evaṃ viddhe asuko evaṃ maratī’’ti saññāya ‘‘evaṃ vijjhā’’ti āṇāpeti, niyamitasseva maraṇe āṇāpakassa kammabaddhoti vadanti. Sace āṇatto ‘‘asuka’’nti niyametvā uddissa saraṃ khipati, āṇāpako aniyametvā āṇāpeti, āṇāpakassa yesaṃ kesañci maraṇepi kammabaddho, āṇattassa pana niyamitamaraṇeyevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Majjhe</span>ti hatthino piṭṭhino majjhe. <span class="bld">Etenā</span>ti adhiṭṭhahitvā āṇāpetītiādipāḷivacanena. <span class="bld">Tatthā</span>ti āṇattikapayoge.</p>
  647. <p class="bodytext">Kiñcāpi kiriyāviseso aṭṭhakathāsu anāgato, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti (pārā. 174) kiriyāvisesassa parāmaṭṭhattā ācariyaparamparā āgataṃ kiriyāvisesampi pāḷisaṃsandanato gahetvā dassento <span class="bld">aparo nayo</span>tiādimāha. <span class="bld">Vijjhana</span>nti ususattiādīhi vijjhanaṃ. <span class="bld">Chedana</span>nti asiādīhi hatthapādādicchedanaṃ. <span class="bld">Bhedana</span>nti muggarādīhi sīsādibhedanaṃ dvidhākaraṇaṃ. <span class="bld">Saṅkhamuṇḍaka</span>nti sīsakaṭāhe cammaṃ saha kesehi uppāṭetvā thūlasakkharāhi sīsakaṭāhaṃ ghaṃsitvā saṅkhavaṇṇakaraṇavasena saṅkhamuṇḍakammakaraṇaṃ. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena biḷaṅgathālikādiṃ saṅgaṇhāti. Ure paharitvā piṭṭhiyaṃ paharitvā gīvāyaṃ paharitvātiādinā sarīrāvayavappadesesu paharaṇavijjhanādiniyamopi kiriyāviseseyeva saṅgayhati aṭṭhakathāsu saṅkhamuṇḍakādisarīrappadesavisayāyapi ghātanāya tattha <a name="M1.0227"></a> pavesitattā, yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.174 payogakathāvaṇṇanā) purato paharitvā mārehītiādikassa aṭṭhakathāpāṭhassa ‘‘purimapassādīnampi vatthusabhāgato vatthuggahaṇeneva gahaṇanti āha purato paharitvātiādī’’ti evamadhippāyakathanaṃ, taṃ saṅkhamuṇḍakādikassa sarīrappadese kammakāraṇākaraṇassa aṭṭhakathāya kiriyāvisesavisaye vuttattā na yujjati. Yathāṇattaṃ muñcitvā puggalantaramāraṇameva hi vatthuvisaṃvādo, na paharituṃ āṇattaṃ sarīrappadesavisaṃvādanaṃ, tenāha ‘‘vatthuṃ visaṃ vādetvā…pe… tato aññaṃ māreti. Purato paharitvā mārehīti vā…pe… natthi kammabaddho’’ti, idaṃ pana yathāṇattavatthusmimpi kiriyāvisesavisaṅketena kammabaddhābhāvaṃ dassetuṃ vuttanti paññāyati. Tena ‘‘vatthuṃ avisaṃvādetvā mārentī’’ti ettakameva avatvā ‘‘yathāṇattiyā’’ti kiriyāvisesaniyamopi dassito, itarathā yathāṇattiyāti vacanassa niratthakatāpattito. <span class="bld">Vatthuniddese</span> ca ‘‘vatthūti māretabbo satto’’ti (pārā. aṭṭha. 2.174) ettakameva vuttaṃ, na pana ‘‘yathāṇattassa paharitabbasarīrappadesopī’’ti vuttaṃ. Tasmā purato paharaṇādipi kiriyāvisese eva saṅgayhatīti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Vatthuvisesenā</span>ti mātuādimatasattavisesena. <a name="V1.0198"></a> <span class="bld">Kammaviseso</span>ti ānantariyādikammaviseso. <span class="bld">Āpattiviseso</span>ti pārājikādiāpattiviseso.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā kadāci pubbaṇhe</span>ti āṇattadivasato aññassapi yassa kassaci divasassa pubbaṇhe. <span class="bld">Etaṃ gāme ṭhita</span>nti gāmo puggalaniyamanatthaṃ vutto, na okāsaniyamanatthaṃ, tasmā ‘‘yattha katthaci māreti, natthi visaṅketo’’ti vuttaṃ, etena kālokāsaāvudhaiayāpathakiriyāvisesānaṃ niyamicchāya asati yena kenaci pakārena maraṇameva icchantassa āṇāpakassa mukhāruḷhavasena vuttassa desakālādiniyamassa visaṅketepi kammabaddhoyevāti ñāpitaṃ hoti. Yo pana cittena yattha katthaci yadā kadāci yena kenaci pakārena maraṇameva icchantopi kālādivisaṅketena akusalato codanato vā muccitukāmo lesena kālādiniyamaṃ karoti, tassa manussaviggahapārājikato pariyāyena amuccanato kālādivisaṅketepi kammabaddhovāti gahetvā vicāraṇato gahetabbaṃ, keci panetaṃ na icchanti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Tuṇḍenā</span>ti <a name="M1.0228"></a> aggakoṭiyā. <span class="bld">Tharunā</span>ti khaggamuṭṭhinā. <span class="bld">Etaṃ gacchanta</span>nti gamanena puggalova niyamito, na iriyāpatho, tenāha ‘‘natthi visaṅketa’’nti.</p>
  649. <p class="bodytext">‘‘Dīghaṃ mārehī’’ti vuttepi dīghasaṇṭhānānaṃ bahubhāvato ‘‘itthannāmaṃ evarūpañca dīgha’’nti aññesaṃ asādhāraṇalakkhaṇena aniddiṭṭhattā ‘‘aniyametvā āṇāpetī’’ti vuttaṃ, tenevāha ‘‘yaṃ kiñci tādisaṃ māremī’’ti. Ettha ca cittena bahūsu dīghasaṇṭhānesu ekaṃ niyametvā vuttepi vācāya aniyamitattā aññasmiṃ tādise mārite natthi visaṅketoti vadanti. Attānaṃ muñcitvā parapāṇimhi pāṇasaññitālakkhaṇassa aṅgassa abhāvato nevatthi pāṇātipātoti āha ‘‘āṇāpako muccatī’’ti. Attānaṃ uddissa ‘‘asukaṭṭhāne nisinna’’nti okāsaniyame tasmiṃ padese nisinnassa yassa kassaci jīvitindriyaṃ ārabbha vadhakacittaṃ uppajjatīti vuttaṃ ‘‘neva vadhako muccati na āṇāpako’’ti. Okāsañhi niyametvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ māretukāmo hoti, sayaṃ pana tadā tattha natthi, tasmā okāsena saha tattha nisinnasseva jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ hoti, na attanoti gahetabbaṃ. Sace pana sayaṃ tattheva nisīditvā attano nisinnaṭṭhānameva niyametvā ‘‘mārehī’’ti vuttepi añño tattha nisinno māriyati, tassāpi attanopi jīvitaṃ ārabbha vadhakacetanā pavattati, parasmiṃ tattha mārite āṇāpakassa kammabaddhoti gahetabbaṃ. Evarūpe ṭhāne cittappavattiniyamo buddhavisayo, na aññesaṃ visayoti āha ‘‘tasmā ettha na anādariyaṃ kātabba’’nti.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V1.0199"></a> <span class="bld">āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭa</span>nti sace āṇattiko yathādhippāyaṃ na gacchati, ācariyassa āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ. Sace pana so yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha so avassaṃ ghāteti, yaṃ parato ‘‘āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti (pārā. 174) vuttaṃ, tato imassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ hoti, na dukkaṭathullaccayānīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Tesampi dukkaṭa</span>nti buddharakkhitādīnampi ārocanapaccayā dukkaṭaṃ, idañca yathāṇattivasena saṅgharakkhitassa jīvitā voropane asati yujjati, voropane sati tesampi ārocanakkhaṇeyeva pārājikaṃ. <span class="bld">Paṭiggahitamatte</span>ti idaṃ avassaṃ paṭiggahaṇasabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, na paṭiggahitakkhaṇeyeva thullaccayanti <a name="M1.0229"></a> dassanatthaṃ. Sace hi so avassaṃ paṭiggahessati, kammaṃ pana na nipphādessati, tadā ācariyassa āṇattikkhaṇeyeva thullaccayaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  651. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṭṭhasseva dukkaṭa</span>nti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ āgatanayadassanamattaṃ, na panetaṃ attanā adhippetaṃ, tenāha <span class="bld">evaṃ sante</span>tiādi, evaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena atthe satīti attho. <span class="bld">Paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā</span>ti vadhakassa ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti maraṇapaṭiggahaṇe dukkaṭāpatti neva siyā, evaṃ anoḷārikavisayepi tāva dukkaṭaṃ, kimaṅgaṃ pana maraṇapaṭiggahaṇeti dassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādi nidassitaṃ. ‘‘Aho vata itthannāmo hato assā’’ti evaṃ maraṇābhinandanadassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādibhinandane dukkaṭe sati pageva ‘‘ahaṃ taṃ māressāmī’’ti maraṇapaṭiggahaṇeti adhippāyo. <span class="bld">Paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭa</span>nti avadhāraṇena saṅgharakkhitassa paṭiggahaṇapaccayā mūlaṭṭhassa nattheva āpattīti dasseti, visaṅketattā paṭhamaṃ āṇattadukkaṭamevassa hoti. Keci pana ‘‘mūlaṭṭhassāpi dukkaṭamevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ekena payogena dvinnaṃ dukkaṭānaṃ asambhavā. <span class="bld">Purimanaye</span>ti samanantarātīte avisakkiyadūtaniddese. <span class="bld">Eta</span>nti dukkaṭaṃ. <span class="bld">Okāsābhāvenā</span>ti mūlaṭṭhassa thullaccayassa vuccamānattā paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ na vuttaṃ okāsābhāvena, na pana āpattiabhāvatoti adhippāyo.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Sayaṃ saṅghattherattā ‘‘upaṭṭhānakāle’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vācāya vācāya dukkaṭa</span>nti ‘‘yo koci mama vacanaṃ sutvā imaṃ māretū’’ti iminā adhippāyena avatvā kevalaṃ maraṇābhinandanavaseneva vuttattā <span class="bld">corāpi nāma taṃ na hanantī</span>tiādivācāyapi dukkaṭameva vuttaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ uddissā</span>ti dve uddissa, dvinnaṃ vā maraṇaṃ uddissa. Ubho uddissa maraṇaṃ saṃvaṇṇentassa payogasamuṭṭhāpikāya cetanāya ekattepi ‘‘dve pāṇātipātā’’ti vattabbatāsaṅkhātaṃ balavabhāvaṃ āpajjitvā paṭisandhipavattīsu mahāvipākattā ‘‘akusalarāsī’’ti vuttaṃ, bahū uddissa maraṇasaṃvaṇṇanepi <a name="V1.0200"></a> eseva nayo. <span class="bld">Tattakā pāṇātipātā</span>ti yattakā saṃvaṇṇanaṃ sutvā marissanti, tattakānampi vattamānaṃ anāgatañca jīvitindriyaṃ sabbaṃ ālambitvāva cetanāya pavattanato <a name="M1.0230"></a> tattakā pāṇātipātā honti, tattakāhi cetanāhi dātabbaṃ pavattivipākaṃ ekāva sā cetanā dātuṃ sakkotīti attho, paṭisandhivipākaṃ pana sayañca pubbāparacetanā ca ekekameva dātuṃ sakkotīti gahetabbaṃ.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Yesaṃ hatthato</span>ti yesaṃ ñātakapavāritādīnaṃ hatthato, idañca bhikkhuno rūpiyamūlassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, attanova dhanañce, sayameva mūlaṃ gahetvā muñcati, mūlaṃ pana aggahetvāpi potthakassa potthakasāmino santakattāpādanamevettha pamāṇanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Lekhādassanakotūhalakā</span>ti sundarakkharaṃ disvā vā ‘‘kīdisaṃ nu kho potthaka’’nti vā oloketukāmā.</p>
  654. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātassa payogattā</span>ti sarīrato pāṇaviyojanassa niṭṭhāpakapayogattā. Opātakhaṇanatthaṃ pana kudālādiatthāya ayobījasamuṭṭhāpanatthaṃ akappiyapathaviṃ vā kudāladaṇḍādīnaṃ atthāya bhūtagāmaṃ vikopentassa pācittiyameva. Pāṇātipātapayogattābhāvā adinnādānapubbapayaoge viya dutiyapariyesanādīsupi ettha dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭaṃ, musāvādādipācittiyaṭṭhāne pācittiyamevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Pamāṇe</span>ti attanā sallakkhite pamāṇe. <span class="bld">Tacchetvā</span>ti unnatappadesaṃ tacchetvā. <span class="bld">Paṃsupacchi</span>nti sabbantimaṃ paṃsupacchiṃ. <span class="bld">Ettakaṃ ala</span>nti niṭṭhāpetukāmatāya sabbantimapayaogasādhikā cetanā sanniṭṭhāpakacetanā, <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ekasmiṃ divase avūpasanteneva payogena khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, itarāsu pana <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> ‘‘imasmiṃ patitvā marantū’’ti adhippāyena ekasmiṃ divase kiñci khaṇitvā aparasmimpi divase tato kiñci kiñci khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya vuttanti evaṃ aṭṭhakathānaṃ aññamaññavirodho ñātabbo. <span class="bld">Attano dhammatāyā</span>ti ajānitvā, pakkhalitvā vā. <span class="bld">Arahantāpi saṅgahaṃ gacchantī</span>ti aññehi pātiyamānānaṃ amaritukāmānampi arahantānaṃ maraṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ. <span class="bld">Purimanaye</span>ti ‘‘maritukāmā idha marissantī’’ti vuttanaye. <span class="bld">Visaṅketo</span>ti maritukāmānaṃ māretukāmānañca uddissa khatattā amaritukāmānaṃ maraṇe kammabaddho natthīti attho.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> <a name="M1.0231"></a> <span class="bld">patitaṃ bahi nīharitvā</span>ti idaṃ tattha patanapaccayā maraṇassa pavattattā vuttaṃ. Āvāṭe patitvā thokaṃ cirāyitvā gacchantaṃ gahetvā mārite tattha patitarogena pīḷitassa gacchato <a name="V1.0201"></a> pakkhalitvā pāsāṇādīsu patanenāpi maraṇepi opātakhaṇako na muccatīti veditabbaṃ. Amaritukāmā vāti adhippāyassa sambhavato opapātike uttarituṃ asakkuṇitvā matepi pārājikaṃ vuttaṃ. ‘‘Nibbattitvā’’ti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce? Tatthassa nibbattiyeva patananti natthi virodho. Yasmā mātuyā patitvā parivattitaliṅgāya matāya so mātughātako hoti, na kevalaṃ manussapurisaghātako, tasmā patitasseva vasena āpattīti adhippāyena ‘‘patanarūpaṃ pamāṇa’’nti vuttaṃ, idaṃ pana akāraṇaṃ ‘‘liṅge parivattepi ekasantānattassa avigatattā. Manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariya’’nti hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. Yena pana sabhāvena sattā jāyanti, teneva maranti, sova tesaṃ rūpantaraggahaṇepi sabhāvoti ‘‘maraṇarūpameva pamāṇaṃ, tasmā pācittiya’’nti vutto. Pacchimo vādo pamāṇaṃ, evaṃ sante <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘yakkho vā peto vā tiracchānagatamanussaviggaho vā tasmiṃ patati, āpatti dukkaṭassa. Patite dukkhā vedanā uppajjati, āpatti dukkaṭassa. Marati, āpatti thullaccayassā’’ti kasmā vuttanti ce? Nāyaṃ doso. ‘‘Yakkho vā peto vā’’ti hi paṭhamaṃ sakarūpaṃ dassetvā rūpantaraṃ gahetvāpi ṭhiteyeva yakkhapete dassetuṃ ‘‘tiracchānagatamanussaviggaho vā’’ti vuttaṃ. Tasmā tiracchānagataviggaho manussaviggaho vā yakkho vā peto vāti evamettha yojanā kātabbā. Keci pana ‘‘manussaviggahena ṭhitatiracchānagatānaṃ āveṇikaṃ katvā thullaccayaṃ vuttaṃ viya dissatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ tiracchāno vā manussaviggahoti vattabbato, aṭṭhakathāsu ca imassa visesassa avuttattā. <span class="bld">Yakkhapetarūpena matepi eseva nayo</span>ti iminā maraṇarūpasseva pamāṇattā thullaccayaṃ atidisati.</p>
  656. <p class="bodytext"><span class="bld">Mudhā</span>ti amūlena. <span class="bld">So niddoso</span>ti tena tattha katapayogassa abhāvato, yadi pana sopi tattha kiñci karoti, na muccati evāti dassento <span class="bld">evaṃ patitā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">eva</span>nti evaṃ mayā kateti attho<a name="M1.0232"></a>. <span class="bld">Na nassissantī</span>ti adassanaṃ na gamissanti, na palāyissantīti adhippāyo. <span class="bld">Suuddharā vā bhavissantī</span>ti idaṃ gambhīrassa opātassa pūraṇe payojanadassanaṃ. Uttāne kate opāte sīghaṃ amhehi gahetvā māretuṃ suuddharā bhavissantīti adhippāyo. <span class="bld">Vippaṭisāre uppanne</span>ti mūlaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi pana pacchimopi labhitvā tattha vuttappakāraṃ kiñci katvā puna vippaṭisāre uppanne evaṃ karoti, tassāpi eseva nayo. <span class="bld">Jātapathavī jātā</span>ti īdise puna aññena opāte khate tadā muccatīti dassanatthaṃ vuttaṃ, jātapathavīsadisaṃ katvā puna suṭṭhu koṭṭetvā daḷhataraṃ pūritepi muccatiyevāti gahetabbaṃ.</p>
  657. <p class="bodytext"><span class="bld">Thaddhatara</span>nti <a name="V1.0202"></a> thirakaraṇatthaṃ aparāparāya pāsayaṭṭhiyā saddhiṃ bandhitvā vā tameva vā sithilabhūtapāsaṃ thaddhataraṃ bandhitvā ṭhapeti. <span class="bld">Khāṇuka</span>nti pāsayaṭṭhibandhanakhāṇukaṃ. <span class="bld">Tatthajātakayaṭṭhiṃ chinditvā muccatī</span>ti idaṃ araññe yathāṭhitameva daṇḍaṃ mūle acchinditvā pāsabandhanayoggaṃ katvā ṭhapitattā tattha aññopi koci pāsaṃ bandheyya, mūlaṭṭho na muccati, taṃ pana mūlepi chinditvā khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā muccatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Rajjuke</span>ti vākehi ekavāraṃ vaṭṭitarajjuke. <span class="bld">Sayaṃ vaṭṭita</span>nti tanukavaṭṭitaṃ diguṇatiguṇatāpādanena attanā vaṭṭitaṃ. <span class="bld">Ubbaṭṭetvā</span>ti pākatikaṃ katvā. <span class="bld">Gopentopī</span>ti hīraṃ hīraṃ katvā gopentopi.</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Ālambanarukkho vā</span>ti tatthajātakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tadatthameva katvā</span>ti māraṇatthameva ayobījasamuṭṭhāpanādinā vāsiādiṃ satthaṃ kāretvā. <span class="bld">Pākatika</span>nti aññehi kataṃ pakatisatthameva labhitvā mūlaṭṭhena ṭhapitaṃ hotīti attho. <span class="bld">Muccatī</span>ti mūlaṭṭho muccati. <span class="bld">Visamaṇḍala</span>nti mañcapīṭhādīsu ālittaṃ visamaṇḍalaṃ.</p>
  659. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatvā asiṃ upanikkhipatī</span>ti ettha mukhena avatvā manasāva cintetvā upanikkhipanepi eseva nayo. <span class="bld">Purimanayenā</span>ti yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitantiādinā. <span class="bld">Visabhāgarogo</span> nāma kuṭṭhādivirūpabhāvato, gaṇḍapīḷakādi vā jīvitappavattiyā paccanīkattā.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Manāpiyepi eseva nayo</span>ti etena manāpiyaṃ rūpaṃ upasaṃharatīti ettha yaṃ vā manāparūpaṃ, tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā manāpiyena rūpena <a name="M1.0233"></a> samannāgato tiṭṭhatītiādi yojetabbanti dasseti. <span class="bld">Alaṅkaritvā upasaṃharatī</span>ti ‘‘alābhakena sussitvā maratū’’ti iminā adhippāyena upasaṃharati, teneva ‘‘sace uttasitvā marati, visaṅketo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Alābhakena sussitvā maratī</span>ti ettha pārājikoti pāṭhaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Mahākacchu</span> nāma valliphalaviseso, yassa majjārapādasseva saṇṭhānaṃ dukkhasamphassāni sukhumalomāni ca honti. <span class="bld">Haṃsapuppha</span>nti haṃsādīnaṃ pakkhalomaṃ sandhāya vadanti. <span class="bld">Attano dhammatāya marati, anāpattī</span>ti pārājikaṃ sandhāya vuttaṃ dukkaṭā na muccanato.</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Asañciccāti idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">iminā upakkamenā</span>tiādi. Ajānantassāti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikavisādiupakkamakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">iminā ayaṃ marissatī</span>tiādi. Na maraṇādhippāyassāti idaṃ dukkhuppādakaṃ upakkamanti jānantassāpi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ sandhāya <a name="V1.0203"></a> vuttanti āha <span class="bld">maraṇaṃ anicchantassā</span>tiādi. <span class="bld">Anuppabandhābhāvā</span>ti domanassavīthīnaṃ nirantarappavattiabhāvā.</p>
  662. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  663. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Vohāravasenā</span>ti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ (pārā. 153) viya na hotīti adhippāyo. ‘‘Yathāyunā’’ti vuttamevatthaṃ ‘‘yathānusandhinā’’ti pariyāyantarena vuttaṃ. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ valiṃ gaṇhātīti āha ‘‘yasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcetaṃ gihīnaṃ santake evāti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">musale ussite</span>ti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu bhittiṃ apassāya ṭhapitesūti attho. <span class="bld">Udukkhalabhaṇḍika</span>nti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. <span class="bld">Paribandha</span>nti bhojanaparibandhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Aggakārikanti <a name="M1.0234"></a> ettha kārika-saddassa bhāvavacanattā ‘‘aggakiriya’’nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttapiṇḍapātameva idha upacārayuttiyā aggakiriyāti gahetabbanti āha <span class="bld">paṭhamaṃ laddhapiṇḍapāta</span>ntiādi.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para182-3"></a><span class="paranum">182-3</span>. <span class="bld">Daṇḍamuggaranikhādanavemādīnaṃ vasenā</span>ti ettha <span class="bld">daṇḍo</span> nāma dīghadaṇḍo. <span class="bld">Muggaro</span> nāma rasso. <span class="bld">Vemaṃ</span> nāma tantavāyānaṃ vatthavāyanaupakaraṇaṃ, yena vītaṃ tantaṃ ghaṭṭenti. <span class="bld">Vibhattibyattayenā</span>ti vibhattivipariṇāmena. <span class="bld">Visesādhigamo</span>ti samādhi vipassanā ca. <span class="bld">Visesādhigama</span>nti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. <span class="bld">Byākaritvā</span>ti ārocetvā, idañca visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigatavisesā hi diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ lajjībhikkhūnaṃ avassaṃ adhigamaṃ byākaronti, adhigatavisesena pana abyākaritvāpi āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭati, adhigamantarāyavinodanatthameva āhārūpacchedassa anuññātattā tadadhigame so na kātabbova. Kiṃ panādhigamaṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti āha <span class="bld">sabhāgāna</span>ntiādi. <span class="bld">Bhaṇḍakaṃ vā dhovantā</span>ti cīvaraṃ vā dhovantā. <span class="bld">Dhovanadaṇḍaka</span>nti cīvaradhovanadaṇḍaṃ.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Maddāpetvā pāteti, visaṅketo</span>ti yathāṇattiyā akatattā vuttaṃ, yadi pana āṇāpako <a name="V1.0204"></a> maddanampi maddāpanampi sandhāya vohāravasena ‘‘madditvā pātehī’’ti vadati, visaṅketo natthīti veditabbaṃ. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti (pārā. 171) vuttattā āha ‘‘pariyāyo nāma natthī’’ti, pariyāyena āpattimokkho na hotīti adhippāyo. Avijāyanatthāya gabbhaggahaṇato puretarameva bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā gabbho vinassatīti iminā adhippāyena dinne tathāmarantānaṃ vasena kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissatīti iminā adhippāyena dinne uppajjitvā maratu vā mā vā, nevatthi kammabaddho.</p>
  668. <p class="bodytext"><span class="bld">Sahadhammikāna</span>nti ekassa satthu sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ, sahadhamme vā sikkhāpade sikkhanabhāvena niyuttānaṃ. <span class="bld">Samasīlasaddhāna</span>ntiādinā dussīlānaṃ bhinnaladdhikānañca akātumpi labbhatīti dasseti. <span class="bld">Ñātakapavāritaṭṭhānato</span>ti <a name="M1.0235"></a> attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Ariyehi akatā ayuttavasena akatapubbā viññatti <span class="bld">akataviññatti</span>.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiyādiyatī</span>ti sampādiyati. <span class="bld">Akātuṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha dukkaṭaṃ vadanti, ayuttatāvaseneva panettha akaraṇapaṭikkhepo yutto, na āpattivasenāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Yāva ñātakā passantī</span>ti yāva tassa ñātakā passanti.</p>
  670. <p class="bodytext">Pitubhaginī <span class="bld">pitucchā</span>. Mātubhātā <span class="bld">mātulo. Nappahontī</span>ti kātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Na yācantī</span>ti lajjāya na yācanti. ‘‘Ābhogaṃ katvā’’ti vuttattā aññathā dentassa āpattiyeva. Keci pana ‘‘ābhogaṃ akatvāpi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ bhesajjakaraṇassa <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 187) evaṃ antarāpattidassanavasena sāmaññato paṭikkhittattā, aṭṭhakathāyaṃ avuttappakārena karontassa sutteneva āpatti siddhāti daṭṭhabbā, teneva aṭṭhakathāyampi ‘‘tesaññeva santaka’’ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aññesa</span>nti asālohitānaṃ, tenāha <span class="bld">etesaṃ puttaparamparāyā</span>tiādi. <span class="bld">Kulaparivaṭṭo</span>ti kulasmiṃ ñātiparamparā. <span class="bld">Bhesajjaṃ karontassā</span>ti yathāvuttavidhinā karontassa, ‘‘tāvakālikaṃ dassāmī’’ti ābhogaṃ akatvā dentassāpi pana antarāpatti dukkaṭaṃ vinā micchājīvaṃ vā kuladūsanaṃ vā na hotiyeva, tenāha – ‘‘vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotī’’ti. Ñātakānañhi santakaṃ yācitvāpi gahetuṃ vaṭṭati, tasmā tattha kuladūsanādi na siyā. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti ‘‘cūḷamātuyā’’tiādīsu sabbapadesu.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Upajjhāyassa</span> <a name="V1.0205"></a> <span class="bld">āharāmā</span>ti idaṃ upajjhāyena ‘‘mama ñātakānaṃ bhesajjaṃ āharathā’’ti āṇattehi kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ, iminā ca sāmaṇerādīnaṃ apaccāsāyapi parajanassa bhesajjakaraṇaṃ na vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Vuttanayena pariyesitvā</span>ti iminā ‘‘bhikkhācāravattena vā’’ti iminā, ‘‘ñātisāmaṇerehī’’ti iminā ca vuttamatthaṃ atidisati. <span class="bld">Apaccāsīsantenā</span>ti āgantukacorādīnaṃ karontenāpi ‘‘manussā nāma upakārakā hontī’’ti attano tehi lābhaṃ apatthayantena. Paccāsāya karontassa pana vejjakammakuladūsanādidoso hotīti adhippāyo. ‘‘Evaṃ upakāre kate sāsanaguṇaṃ <a name="M1.0236"></a> ñatvā pasīdanti, saṅghassa vā upakārakā hontī’’ti karaṇe pana doso natthi. Keci pana ‘‘apaccāsīsantena āgantukādīnaṃ paṭikkhittapuggalādīnampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ kattabbākattabbaṭṭhānavibhāgassaniratthakattappasaṅgato ‘‘apaccāsīsantena sabbesaṃ dātuṃ kātuñca vaṭṭatī’’ti ettakamattasseva vattabbato. Apaccāsīsanañca micchājīvakuladūsanādidosanisedhanatthameva vuttaṃ bhesajjakaraṇasaṅkhatāya imissā antarāpattiyā muccanatthaṃ āgantukacorādīnaṃ anuññātānaṃ dāneneva tāya āpattiyā muccanatoti gahetabbaṃ. Teneva apaccāsīsantenāpi akātabbaṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">saddhaṃ kula</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pucchantī</span>ti iminā diṭṭhadiṭṭharogīnaṃ pariyāyenāpi vatvā vicaraṇaṃ ayuttanti dasseti. Pucchitassāpi pana paccāsīsantassa pariyāyakathāpi na vaṭṭatīti vadanti.</p>
  672. <p class="bodytext"><span class="bld">Samullapesī</span>ti apaccāsīsanto evaṃ aññamaññaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi. <span class="bld">Ācariyabhāgo</span>ti vinayācāraṃ akopetvā bhesajjācikkhaṇena vejjācariyabhāgoti attho. Pupphapūjanatthāya sampaṭicchiyamānaṃ rūpiyaṃ attano santakattabhajanena nissaggiyamevāti āha ‘‘kappiyavasena gāhāpetvā’’ti, ‘‘amhākaṃ rūpiyaṃ na vaṭṭati, pupphapūjanatthaṃ pupphaṃ vaṭṭatī’’tiādinā paṭikkhipitvā kappiyena kammena gāhāpetvāti attho.</p>
  673. <p class="bodytext">Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, bhesajjakaraṇaṃ viya gihikammaṃ viya hotīti ‘‘na kātabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Parittaṃ bhaṇathā’’ti vutte pana dhammajjhesanattā anajjhiṭṭhenapi bhaṇitabbo dhammo, pageva ajjhiṭṭhenāpīti ‘‘kātabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Cāletvā suttaṃ parimajjitvā</span>ti idaṃ ‘‘parittāṇaṃ ettha pavesemī’’ti cittena evaṃ kate parittāṇā tattha pavesitā nāma hotīti vuttaṃ. <span class="bld">Vihārato…pe… dukkaṭa</span>nti idaṃ aññātakagahaṭṭhe sandhāya vuttanti vadanti. <span class="bld">Pādesu udakaṃ ākiritvā</span>ti idaṃ tasmiṃ dese cārittavasena vuttaṃ. Vuttañhi ‘‘tattha pāḷiyā nisinnānaṃ bhikkhūnaṃ pādesu rogavūpasamanādiatthāya udakaṃ siñcitvā parittaṃ kātuṃ suttañca ṭhapetvā ‘parittaṃ <a name="V1.0206"></a> bhaṇathā’ti vatvā gacchanti. Evañhi kariyamāne yadi pāde apanenti, manussā taṃ avamaṅgalanti maññanti, rogo vā na vūpasamissatī’’ti. Tenāha ‘‘na pādā apanetabbā’’ti. Matasarīradassane viya kevalaṃ susānadassanepi ‘‘idaṃ jātānaṃ sattānaṃ khayagamanaṭṭhāna’’nti maraṇasaññā uppajjatīti <a name="M1.0237"></a> āha ‘‘sīvathikadassane…pe… ‘maraṇassatiṃ paṭilabhissāmā’ti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Lesakappaṃ akatvā samuppannasuddhacittena ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi gantuṃ vaṭṭati.</p>
  674. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāmaṭṭhapiṇḍapāto</span>ti aggahitaaggo, aparibhuttoti attho. <span class="bld">Kahāpaṇagghanako hotī</span>ti iminā dāyakehi bahubyañjanena sampādetvā sakkaccaṃ dinnabhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Thālake</span>ti saṅghike kaṃsādimaye thālake, pattopi ettha saṅgayhati. <span class="bld">Na vaṭṭatī</span>ti iminā dukkaṭanti dasseti. <span class="bld">Dāmarikacorassā</span>ti rajjaṃ patthentassa pākaṭacorassa. Adīyamānepi ‘‘na dentī’’ti kujjhantīti sambandho. Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa ca vivarassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ <span class="bld">paṭisanthāro,</span> so pana dhammāmisavasena duvidho. Tattha āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya ‘‘kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Āgantukassa vā…pe… kattabbo yevā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">āgantukaṃ tāvā</span>tiādimāha. <span class="bld">Khīṇaparibbaya</span>nti iminā agatibhāvaṃ kāruññabhājanatañca dasseti, tena ca tabbidhurānaṃ samiddhānaṃ dāyakādīnaṃ āgantukattepi dātuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. Taṇḍulādimhi dātabbe sati ‘‘avelāyaṃ…pe… na vattabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Apaccāsīsantenā’’ti vatvā paccāsīsanappakāraṃ dassetuṃ <span class="bld">manussā nāmā</span>tiādi vuttaṃ. Ananuññātānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭati saddhādeyyavinipātattā, paccāsīsāya pana sati kuladūsanampi hoti.</p>
  675. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbāsetvā</span>ti samantato tiyojanaṃ vilumpante manusse palāpetvā. <span class="bld">Varapotthakacittattharaṇa</span>nti anekappakāraitthipurisādiuttamarūpavicittaṃ attharaṇaṃ.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodakena māritattā sesesu soḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘sesāpi pannarasa janā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Adūhalapāsāṇā viyā</span>ti adūhale āropitapāsāṇā viya. <span class="bld">Kammādhippāyā</span>ti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā.</p>
  677. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāhetvā</span>ti <a name="M1.0238"></a><a name="V1.0207"></a> āvisāpetvā. <span class="bld">Rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindantī</span>ti tasmiṃ piṭṭhādimaye rūpe amanussaṃ āvāhetvā tassa hatthapādādīni chindanti. <span class="bld">Sakkaṃ devarājānaṃ māreyyā</span>ti idaṃ sambhāvanavasena vuttaṃ. Na hi tādisā mahānubhāvā yakkhā satthaghātārahā honti devāsurayuddhepi tesaṃ satthappahārena maraṇābhāvā.</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Pahāro na dātabboti sambandho. Amanussaṃ kodhacittena paharantassa dukkaṭameva. Cikicchādhippāyena paharantassa anācāroti gahetabbo. <span class="bld">Tālapaṇṇaṃ…pe… bandhitabba</span>nti amanussā tālapaṇṇabandhanena palāyantīti katvā vuttaṃ, idañca gihīnaṃ vejjakammavasena kātuṃ na vaṭṭati.</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Yo rukkhena otthatopi na maratī</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati, taṃ tattheva gahetabbaṃ.</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Dabbūpakaraṇānī</span>ti kehici chinditvā ṭhapitāni sapariggahitāni sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ṭhānācāvanābhāvena vināsādhippāyassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭa</span>nti sukkhatiṇādīsu aggikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, allesu pana kīḷādhippāyenapi karontassa pācittiyameva. Paṭipakkhabhūto, paṭimukhaṃ gacchanto vā aggi <span class="bld">paṭaggi,</span> tassa allatiṇādīsupi dānaṃ anuññātaṃ, taṃ dentena dūrato āgacchantaṃ dāvaggiṃ disvā vihārassa samantato ekakkhaṇe adatvā ekadesato paṭṭhāya vihārassa samantato saṇikaṃ jhāpetvā yathā mahantopi aggi vihāraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, evaṃ vihārassa samantā abbhokāsaṃ katvā paṭaggi dātabbo, so dāvaggino paṭipathaṃ gantvā ekato hutvā tena saha nibbāti. <span class="bld">Parittakaraṇa</span>nti samantā rukkhatiṇādicchedanaparikhākhaṇanādiārakkhakaraṇaṃ, tenāha <span class="bld">tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchana</span>ntiādi.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Khettameva otiṇṇattā pārājika</span>nti dvīsu ekassāpi antogadhattā ‘‘dvīhī’’ti vuttakhette ekassāpi otiṇṇattā pārājikaṃ, ‘‘dvīhi eva mārehi na ekenā’’ti niyamite pana ekeneva mārite natthi pārājikanti vadanti, evaṃ dve eva purisātiādīsupi. Pubbe katasīsacchedapayogato añño payogo jīvitindriyupacchedako na upalabbhati, paṭhamena payogenassa <a name="M1.0239"></a> jīvitindriyaṃ upacchijjatīti ‘‘sīsacchedakassā’’ti vuttaṃ, yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘jīvitindriyassa avijjamānattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ jīvitindriyasannissitacittasantatiṃ <a name="V1.0208"></a> vinā ukkhipanasannirujjhanādivasappavattassa gamanassa asambhavato. Na hi vāyuvegena paṇṇapaṭādayo viya kāyo gacchati, na ca ukkhipane pavattāva cittajaviññattiādayova nikkhipanādinopi hetubhūtāti sakkā vattuṃ vicchinditvā pavattanato. Pubbe anāhitavegāpi hi kāci sarīsapajāti dvidhā chinnā chedanamattā dvīhi vibhāgehi katipayakkhaṇaṃ dvīsu disāsu gacchati, tattha ca yasmiṃ bhāge hadayavatthu tiṭṭhati, tatraṭṭhaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ dvīsupi bhāgesu kāyappasāde ghaṭṭitaṃ phoṭṭhabbaṃ ālambitvā uppajjati, tato tadārammaṇameva yathārahamekasmiṃ bhāge ekadā aññasmiṃ aññadāti evaṃ pariyāyena kāyaviññāṇaṃ uppajjati, tato hadayavatthusmiṃyeva sampaṭicchanādivīthicittāni bhavaṅgantaritāni manodvāravīthiviññāṇāni ca viññattijanakāni uppajjanti, ye hi ubhayabhāgā gacchanti vā calanti vā phandanti vā. Cittassa pana lahuparivattiyā ekakkhaṇe ubhayabhāgāpi calantā viya upaṭṭhahanti, seyyathāpi nāma kukkuḷādinarakesu nimuggasakalasarīrassa sattassa ekasmiṃ khaṇe sakalasarīrepi kāyaviññāṇadukkhaṃ uppajjamānaṃ viya upaṭṭhāti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ, tato pana yasmiṃ bhāge jīvitindriyaṃ sasesakammajarūpaṃ nirujjhati, tattha kāyaviññāṇaṃ nappavattati, hadayavatthusahitabhāgeyeva yāva jīvitindriyanirodhā pavattati.</p>
  682. <p class="bodytext">Nanu narakādīsu ekābaddhe sarīre sabbattha pariyāyena kāyaviññāṇasamuppatti yuttā hotu, dvidhā hutvā vicchinne pana bhāgadvaye kathanti? Nāyaṃ doso. Sarīre hi ekābaddhatā nāma paramatthadhammabyatirittā kāci natthi paravādīnaṃ avayavīādi viya, kammādiekakāraṇapuñjāyattatāya bahūnaṃ sahuppattiyeva ekābaddhatā. Tattha ca satthappahārādiviruddhapaccayopanipātena vibhinnānampi kammādiekakāraṇānaṃ puñjāyattatā na vigacchati, yāva sā na vigacchati, tāva avicchinnāva tattha viññāṇappavatti. Vibhinnānaṃ pana kammajarūpānaṃ aññesañca sesatisantatirūpānañca upatthambhanabhāvena ciraṃ pavattituṃ na sakkonti, yāva ca dharanti, tāva viññāṇapaccayā honti, viññāṇena ca tesaṃ <a name="M1.0240"></a> calanagamanādidesantaruppatti. Tasmā kabandhassapi dhāvakkhaṇe saviññāṇajīvitindriyaṃ attheva, tañca sīsacchedakappayogeneva sīghaṃ patati, tato aññappayogassa sarīre visesuppādanato puretarameva paṭhameneva kiccanipphattito sīsacchedakasseva kammabaddhoti gahetabbo. <span class="bld">Evarūpānī</span>ti kabandhavatthusadisāni. <span class="bld">Imassa vatthussā</span>ti āghātanavatthussa. <span class="bld">Atthadīpane</span>ti ekena purisena payogena vā māritatāsaṅkhātassa atthassa dīpane.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Pānaparibhogena <a name="V1.0209"></a> vaṭṭatīti sambandho. Evaṃ pana vuttattā ‘‘loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti keci vadanti, keci pana ‘‘gilānānaṃ pākatikameva, agilānānaṃ pana udakasambhinna’’nti vuttattā ‘‘guḷaṃ viya sattāhakālika’’nti.</p>
  684. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  685. <p class="centered">Tatiyapārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  686. <p class="title">4. Catutthapārājikaṃ</p>
  687. <p class="subhead">Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Adhiṭṭhemā</span>ti <a name="V1.0210"></a> saṃvidahāma. <span class="bld">Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā</span>ti padhānānurūpaṃ katvā. <span class="bld">Anāgatasambandhe pana asatī</span>ti bhāsito bhavissatīti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati. Bhāsitoti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha <span class="bld">lakkhaṇaṃ panā</span>tiādi. Īdise hi ṭhāne dhātusambandhe paccayāti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">Vaṇṇavā</span>ti iminā abhinavuppannavaṇṇatā vuttā. <span class="bld">Pasannamukhavaṇṇā</span>ti iminā mukhavaṇṇassa atipaṇītatā vuttā. <span class="bld">Vippasannacchavivaṇṇā</span>ti iminā pakatisarīravaṇṇasseva yathāvuttanayena vippasannatā vuttā. Yasmā indriyānaṃ upādārūpattā nissayavaseneva pīṇananti āha ‘‘abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā’’ti. Pañcappasādānaṃ viya hadayarūpassāpi paripuṇṇatā vuttāyevāti <a name="M1.0241"></a> āha ‘‘manacchaṭṭhānaṃ indriyāna’’nti. Uddesaṃ paripucchaṃ anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ neva pāpuṇiṃsūti sambandho. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Catucakka</span>nti ettha pavattanaṭṭhena iriyāpathova cakkanti vutto.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Upalabbhantī</span>ti dissanti, ñāyantīti attho. <span class="bld">Pacanto</span>ti pīḷento, gehādīni vā sayaṃ ḍahanto, aññehi vā pācento. <span class="bld">Uddhate</span>ti uddhaccapakatike. <span class="bld">Unnaḷe</span>ti uggatanaḷasadisena uggatatucchamānena sahite. <span class="bld">Capale</span>ti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte. <span class="bld">Mukhare</span>ti kharavacane. <span class="bld">Pākatindriye</span>ti asaṃvutattā gihikāle viya pakatiyaṃ ṭhitindriye. <span class="bld">Iriyāpathasaṇṭhapanādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Paramasallekhavuttīhi mahāariyavaṃsehi bhikkhūhi nivutthasenāsanāni <span class="bld">lokasammatasenāsanāni</span> nāma. <span class="bld">Paripācetu</span>nti vimhāpanavasena pariṇāmetuṃ. <span class="bld">Bhikkhācāre asampajjamāne</span>ti idaṃ <span class="bld">janapadacārikaṃ</span> <a name="V1.0211"></a> <span class="bld">carantī</span>ti iminā sambandhitabbaṃ, na pana <span class="bld">pāḷiṃ vācento</span>tiādīhi, tāni pana padāni attano nirantaravāsaṭṭhānepi janapadesupi kattabbakiccadassanavasena vuttāni, tāni ca te vattasīsena karonti, na lābhanimittaṃ, tenāha <span class="bld">tantī</span>tiādi. <span class="bld">Kicchenā</span>ti imasseva vevacanaṃ <span class="bld">kasirenā</span>ti. Tadubhayampi pāramīpūraṇavāyāmaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sādhāraṇaparikkhārabhāvenā</span>ti saṅghikaparikkhārabhāvena. <span class="bld">Tathābhāvato thenetvā</span>ti avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvā, na ṭhānācāvanavasenāti adhippāyo, tenāha ‘‘kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatī’’ti. <span class="bld">Asanta</span>nti imassa <span class="bld">abhūta</span>nti idaṃ kāraṇavacanaṃ, anuppannattā avijjamānanti attho. <span class="bld">Kitavassevā</span>ti kitavassa sakuṇagahaṇamiva. <span class="bld">Kerāṭikassā</span>ti saṭhassa. Samaṇoti gottamattaṃ anubhonti dhārentīti <span class="bld">gotrabhuno,</span> nāmamattasamaṇāti attho. <span class="bld">Dujjānapariccheda</span>nti anantadukkhattā ‘‘ettakaṃ dukkha’’nti saṅkhyāvasena paricchinditvā ñātuṃ sabbaññutaññāṇenāpi dukkaraṃ, na pana sarūpavasena ñātuṃ buddhañāṇassa avisayabhāvā.</p>
  691. <p class="subhead">Adhimānavatthuvaṇṇanā</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Arahatte</span>ti aggaphale. <span class="bld">Ñāṇacakkhunā</span>ti paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena cakkhunā, atha vā phalacittasampayutteneva ñāṇacakkhunā. Attanā sampayuttenāpi <a name="M1.0242"></a> hi ñāṇena asammohato sayaṃ diṭṭhaṃ nāma hoti, tathā tasmiṃ adiṭṭheti attho. Sabbesaṃ kilesānaṃ pahāyakavasena ājānāti, samantato sabbena vā pakārena jānātīti ‘‘aññā’’ti aggamaggo vuccati, tadupacārena pana tapphalampīti āha ‘‘aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsū’’ti. <span class="bld">Antarā ṭhapetī</span>ti sekhabhūmiyaṃ adhimāno ṭhapeti. <span class="bld">Kilesasamudācāraṃ apassanto</span>ti purimamaggattayavajjhānaṃyeva kilesānaṃ vasena vuttaṃ, na bhavarāgādīnaṃ.</p>
  693. <p class="subhead">Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Pakatimanussehi uttaritarānaṃ buddhādiuttamapurisānaṃ adhigamadhammo uttarimanussadhammoti āha <span class="bld">uttarimanussāna</span>ntiādi. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> (pārā. 198) ‘‘atthi ca me ete dhammā mayī’’ti ettha <span class="bld">me</span>ti idaṃ padapūraṇamattaṃ. Adhigantabbato adhigamasaṅkhātassa jhānādino pucchā <span class="bld">adhigamapucchā,</span> sā ca jhānādīsu sāmaññato pavattāti idāni tattha paṭhamajjhānaṃ vā dutiyādīsu aññataraṃ vā tatthāpi kasiṇādiārammaṇesu kataramārammaṇaṃ jhānaṃ vā lokuttaresu ca sotāpattimaggaṃ vā sakadāgāmimaggādīsu aññataraṃ vā tatthāpi suññatavimokkhaṃ <a name="V1.0212"></a> vā appaṇihitavimokkhādīsu aññataraṃ vāti evaṃ paccekaṃ bhedaniddhāraṇavasena pucchanākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pārā. 198) ‘‘puna katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti ayaṃ pucchā dassitāti daṭṭhabbā, tenāha <span class="bld">paṭhamamaggādīsū</span>tiādi. Yāya anukkamapaṭipattiyā lokuttaro adhigamo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti <span class="bld">āgamanapaṭipadā. Na sujjhatī</span>ti pucchiyamāno paṭipattikkamaṃ ullaṅghitvā katheti. <span class="bld">Apanetabbo</span>ti tayā vuttakkamenāyaṃ na sakkā adhigantunti adhigatamānato apanetabbo. Sannihitesu kappiyesupi catūsu paccayesu alaggattā ‘‘ākāse pāṇisamena cetasā’’ti vuttaṃ. Vuttasadisaṃ byākaraṇaṃ hotīti yojanā. <span class="bld">Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti</span> suvikkhambhitakilesattā. Idañca arahattaṃ paṭijānantassa vasena vuttaṃ, tenāha <span class="bld">khīṇāsavassa nāmā</span>tiādi. Evaṃ suvikkhambhitakilesassa vattanasekkhadhammapaṭijānanaṃ iminā bhayuppādanena, ambilādidassane kheḷuppādādinā ca na sakkā vīmaṃsituṃ, tasmā tassa vacaneneva taṃ saddhātabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ bhikkhu sampannabyākaraṇo</span>ti <a name="M1.0243"></a> idaṃ na kevalaṃ abhāyanakameva sandhāya vuttaṃ ekaccassa sūrajātikassa puthujjanassāpi abhāyanato, rajjanīyārammaṇānaṃ badarasāḷavādiambilamaddanādīnaṃ upanayanepi kheḷuppādāditaṇhāpavattarahitaṃ sabbathā susodhitameva sandhāya vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  695. <p class="bodytext">Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇā pāpicchāti āha <span class="bld">yā sā idhekacco</span>tiādi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena assaddhotiādipāṭhaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭha</span>nti samaṇadhammasaṅkhātaṃ sāmaññaṃ khaṇḍasīlāditāya dupparāmaṭṭhaṃ duṭṭhu gahitaṃ nirayāya nirayadukkhāya taṃ puggalaṃ tattha niraye upakaḍḍhati nibbattāpetīti attho. <span class="bld">Sithilo</span>ti olīyitvā karaṇena sithilagāhena kato, sathena vā sāṭheyyena ādiṇṇo sithilo. <span class="bld">Paribbajo</span>ti samaṇabhāvo. <span class="bld">Bhiyyo</span>ti pubbe vijjamānānaṃ rāgarajādīnaṃ upari aparampi rajaṃ ākiratīti attho. <span class="bld">Bhikkhubhāvo</span>ti adhammikapaṭiññāmattasiddho bhikkhubhāvo. <span class="bld">Ajānamevā</span>ti ettha eva-saddo avadhāraṇe ajānanto evāti, ‘‘ajānameva’’ntipi pāṭho, tattha pana evaṃ jānāmi evaṃ passāmīti yojetabbaṃ.</p>
  696. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Eva</span>nti ca paṭhamajjhānādiparāmasanaṃ paṭhamajjhānaṃ jānāmi dutiyādijhānanti. <span class="bld">Asubhajjhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kāyagatāsatijjhānaṃ kasiṇajjhānaṃ kasiṇamūlakāni āruppajjhānāni ca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vimokkho</span>ti catubbidho maggo, tassa saguṇato suññatādināmaṃ dassento āha <span class="bld">so panāya</span>ntiādi. Maggo hi nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati <a name="V1.0213"></a> sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, maggo animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati, idaṃ <span class="bld">sarasato</span> nāmaṃ nāma. Yasmā panesa saṅkhāresu aniccānupassanāya niccanimittaṃ pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ paṇidhiṃ patthanaṃ pahāya āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasaññaṃ pahāya attasuññatādassanavasena suññatā hoti, idaṃ <span class="bld">paccanīkato</span> nāmaṃ nāma. Rāgādīhi <a name="M1.0244"></a> panesa suññatattā suññato, rūpanimittādīnaṃ, rāganimittādīnaṃ eva vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati, idaṃ assa <span class="bld">saguṇato</span> nāmaṃ. Rāgādisuññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti suññato animitto appaṇihitoti vuccati, idamassa <span class="bld">ārammaṇato</span> nāmaṃ. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanameva, phale pana maggānantare maggāgamanaṃ, phalasamāpattiyaṃ vipassanāgamanampi. Anattānupassanāvasena maggo suññato aniccadukkhānupassanāhi animitto appaṇihitoti evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ <span class="bld">āgamanato</span> nāmaṃ.</p>
  698. <p class="bodytext"><span class="bld">Suññattā</span>ti vivittattā. Rāgādayova patiṭṭhānaṭṭhena paṇidhīti āha ‘‘rāgadosamohapaṇidhīna’’nti. <span class="bld">Imissā vijjāyāti dibbacakkhuvijjāyā</span>tiādinā ekekavijjaṃ sandhāya vadanti. Evaṃ ekissāpi nāmaṃ aggahetvāpi tā eva sandhāya ‘‘vijjānaṃ lābhimhī’’ti bhaṇantopi pārājiko hotīti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ adhippāyo. Vatthuvijjādīni pana sandhāya vadanto na hoti. <span class="bld">Ekekakoṭṭhāsavasenā</span>ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena lokuttaravisesaṃ akatvā kevalaṃ ‘‘satipaṭṭhānānaṃ lābhī’’ti ekekakoṭṭhāsavasenāti adhippāyo. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu koṭṭhāsesu. Kilesānaṃ pahānaṃ nāma abhāvamattampi lokuttarakiccattā lokuttaranti samatthetuṃ <span class="bld">taṃ panā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatā</span>ti rāgato cittassa vinīvaraṇatā, tato rāgato vimuttattā eva vītarāganīvaraṇatāti attho, yā ca pañca vijjāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Na āgatā</span>ti idha padabhājane ‘‘ñāṇanti tisso vijjā’’ti (pārā. 199) vuttattā sesā pañca vijjā na āgatāti attho. <span class="bld">Nibbattitalokuttarattā</span>ti lokiyadhammasādhāraṇasaṅkhatassāpi abhāvā lokiyehi sabbathā asammissalokuttarattā. <span class="bld">Añña</span>nti saṅkhepaṭṭhakathādiṃ vadanti, tampi tattheva paṭikkhittanti sambandho.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Puna</span> <a name="V1.0214"></a> <span class="bld">ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojita</span>nti ettha ‘‘paṭhamajjhānenāti pāṭho’’ti keci vadanti, taṃ yuttameva ādi-saddena gahetabbassa <a name="M1.0245"></a> jhānassa abhāvā. Paṭhamajjhānamūlakañhi ekameva khaṇḍacakkaṃ. Kattusādhanopi bhaṇita-saddo hotīti āha <span class="bld">atha vā</span>tiādi. Yena cittena musā bhaṇati, teneva cittena na sakkā ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānituṃ, antarantarā pana aññāhi manodvāravīthīhi ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānātīti vuttaṃ ‘‘bhaṇantassa hoti musā bhaṇāmī’’ti. <span class="bld">Ayamettha attho dassito</span>ti tīhi aṅgehi samannāgato musāvādoti ayamattho dassito. <span class="bld">Davā</span>ti sahasā. <span class="bld">Ravā</span>ti aññaṃ vattukāmassa khalitvā aññabhaṇanaṃ. Taṃ jānātīti taṃñāṇaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">taṃñāṇatā,</span> ñāṇassa visayavisayībhāvena attasaṃvedananti attho. <span class="bld">Ñāṇasamodhāna</span>nti bahūnaṃ ñāṇānaṃ ekasmiṃ khaṇe samodhānaṃ, sahuppattīti attho. <span class="bld">Yena cittena ‘‘musā bhaṇissa’’nti jānātī</span>ti idaṃ pubbabhāgacetanañca sanniṭṭhānacetanañca ekato katvā vuttaṃ. Yena cittena pubbabhāgacetanābhūtena sanniṭṭhānacetanābhūtena ca visaṃvāditabbasattasaṅkhāre jānāti, yena cittena musā bhaṇissanti attho. <span class="bld">Teneva…pe… pariccajitabbā</span>ti teneva cittena ‘‘evaṃ ahaṃ musā bhaṇāmī’’ti vā ‘‘bhaṇita’’nti vā tadeva musāvādacittamārammaṇaṃ katvā bhikkhu jānātīti evaṃ pubbāparasanniṭṭhānacetanākkhaṇesu tīsu ekeneva cittena ñāṇavisayañca ñāṇañcāti ubhayampi ekakkhaṇe puggalo jānātīti ayaṃ taṃñāṇatā pariccajitabbā visayasseva tadā pakāsanatoti adhippāyo, tenāha <span class="bld">na hī</span>tiādi. Yadi ñāṇassa attano sarūpaṃ na ñāyati, kathaṃ pacchimaṃ cittaṃ jānātīti āha <span class="bld">purimaṃ purima</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">bhaṇissāmī</span>tiādinā tīsu kālesu uppannaṃ purimapurimacittaṃ attānaṃ visayaṃ katvā uppajjamānassa pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hotīti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti yena kāraṇena tīsu khaṇesu cittāni tadaññeheva cittehi jānitabbāni, tāni ca purimapurimacitteneva avassaṃ uppajjanti, tena kāraṇenāti attho. <span class="bld">Tasmiṃ satī</span>ti bhaṇissāmīti pubbabhāge sati. <span class="bld">Sesadvaya</span>nti bhaṇāmi, bhaṇitanti idaṃ dvayaṃ na hessatīti etaṃ natthīti yojanā hotiyevāti attho. <span class="bld">Ekaṃ viya pakāsatī</span>ti bhinnakkhaṇānampi nirantaruppattiyā ‘‘tadeveda’’nti gahetabbataṃ sandhāya vadati.</p>
  700. <p class="bodytext"><span class="bld">Balavadhammavinidhānavasenā</span>ti <a name="M1.0246"></a> balavagāhassa vinidhānavasena. <span class="bld">Dubbaladubbalāna</span>nti dubbaladubbalānaṃ gāhānaṃ. <span class="bld">Sakabhāvapariccajanavasenā</span>ti attano santakabhāvassa pariccajanavasena.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Uttāsitattā</span>ti bhayaṃ janetvā viya palāpitattā. Evaṃ palāpito na puna taṃ ṭhānaṃ āgacchatīti āha ‘‘puna anallīyanabhāvadassanavasenā’’ti. Kheṭa-saddaṃ saddatthavidū uttāsatthe <a name="V1.0215"></a> paṭhantīti āha <span class="bld">svāyamattho</span>tiādi. Aṇu eva aṇusahagataṃ, aṇuttena vā yuttanti attho.</p>
  702. <p class="subhead">Vattukāmavārakathāvaṇṇanā</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Kevalañhiya</span>nti kevalañhi ayaṃ vāroti ajjhāharitabbaṃ. <span class="bld">Taṅkhaṇaññeva jānātī</span>ti pakatiyā vacanānantaraṃ vijānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ pana vacībhedaṃ akatvā ‘‘yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissati, naṃ mayaṃ ‘arahā’ti jānissāmā’’ti evaṃ katasaṅketā vihārā paṭhamaṃ pakkamanena tasmiṃ khaṇe avītivattepi nikkhantamattepi pārājikaṃ aññataro bhikkhu ‘‘maṃ ‘arahā’ti jānantū’’ti tamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkāmīti āgatavatthumhi (pārā. 227) viya. <span class="bld">Viññattipathe</span>ti kāyavacīviññattīnaṃ gahaṇayogge padese, tena viññattipathaṃ atikkamitvā ṭhito koci dibbena cakkhunā kāyavikāraṃ disvā dibbāya sotadhātuyā vacībhedañca sutvā jānāti, na pārājikanti dīpeti. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> ‘‘paṭivijānantassa āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 215) imasmiṃ paṭivijānanavāre yasmiṃ akkhare vā uccārite kāyappayoge vā kateyeva ayaṃ paṭhamajjhānaṃ samāpannotiādiatthaṃ paro vijānāti, tato purimesu akkharuccāraṇādippayogesu thullaccayaṃ āpajjitvā pacchimeva paṭivijānanapayogakkhaṇe pārājikaṃ āpajjatīti veditabbaṃ thullaccayassevettha sāmantattā, teneva <span class="bld">buddhadattācariyena</span> –</p>
  704. <p class="gatha1">‘‘Dukkaṭaṃ paṭhamasseva, sāmantamiti vaṇṇitaṃ;</p>
  705. <p class="gathalast">Sesānaṃ pana tiṇṇampi, thullaccayamudīrita’’nti –</p>
  706. <p class="unindented">Vuttaṃ<a name="M1.0247"></a>, ayañcattho ‘‘na paṭivijānantassa āpatti thullaccayassā’’ti iminā suttena saṅgahitoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Uggahaparipucchādivasenā</span>tiādinā jhānasamādhiādisaddānamatthesu pubbe akataparicayattā sutvā ‘‘atthaṃ īdisa’’nti ajānitvā kevalaṃ ‘‘visiṭṭho koci samaṇaguṇo anena laddho’’ti parena ñātepi pārājikamevāti dasseti.</p>
  707. <p class="subhead">Anāpattibhedakathāvaṇṇanā</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Anullapanādhippāyassā</span>ti ‘‘evaṃ vutte uttarimanussadhammo mayā pakāsito hotī’’ti <a name="V1.0216"></a> amanasikatvā ‘‘nāhaṃ, āvuso, maccuno bhāyāmī’’tiādikaṃ kathentassa. Evaṃ kathento ca vohārato aññaṃ byākaronto nāma hotīti vuttaṃ ‘‘aññaṃ byākarontassā’’ti. <span class="bld">Bhāyanto</span>ti ‘‘ñatvā garahanti nu kho’’ti bhāyanto.</p>
  709. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  710. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Sekkhabhūmiya</span>nti iminā jhānabhūmimpi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ vivekāna</span>nti kāyacittaupadhivivekānaṃ. Piṇḍāya caraṇassa bhojanapariyosānatāya vuttaṃ ‘‘yāva bhojanapaayosāna’’nti. Antaraghare bhutvā āgacchantassāpi vuttanayeneva sambhāvanicchāya cīvarasaṇṭhāpanādīni karontassa dukkaṭameva, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana dukkarādivatthūsu ‘‘anāpatti anullapanādhippāyassā’’ti idaṃ thullaccayenāpi anāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Ullapanādhippāyassāpi hi ‘‘nāvuso, dukkaraṃ aññaṃ byākātu’’nti vutte thullaccayameva attupanāyikattābhāvatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  712. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Na dānāhaṃ tattha gamissāmī</span>ti puna tattha vasitaṭṭhāne na gamissāmi, evaṃ sati paṭhamaṃ gato ayaṃ puna ca nāgato, tasmā arahāti maññissantīti adhippāyo. <span class="bld">Taṃ ṭhāna</span>nti āvāsaṃ vātiādinā pubbe paricchinnaṭṭhānaṃ. Padasā gamanaṃ sandhāya katikāya katattā <span class="bld">yānenā</span>tiādi vuttaṃ. Vijjāmayiddhiṃ sandhāya ‘‘iddhiyā’’ti vuttaṃ ullapanādhippāyassa abhiññiddhiyā asambhavato. <span class="bld">Aññamaññaṃ rakkhantī</span>ti ullapanādhippāye <a name="M1.0248"></a> satipi ekassāpi paṭhamagamanābhāvā rakkhanti. Sace pana katikaṃ katvā nisinnesu ekaṃ dve ṭhapetvā avasesā ullapanādhippāyena ekato gacchanti, gatānaṃ sabbesaṃ pārājikameva. Tesu yassa ullapanādhippāyo natthi, tassa anāpatti. <span class="bld">Eta</span>nti heṭṭhā vuttaṃ sabbaṃ katikavattaṃ. <span class="bld">Nānāverajjakā</span>ti nānājanapadavāsino. <span class="bld">Saṅghalābho</span>ti yathāvuḍḍhaṃ pāpuṇanakakoṭṭhāso. Ayañca paṭikkhepo avisesetvā karaṇaṃ sandhāya kato, visesetvā pana ‘‘ettako asukassā’’ti paricchinditvā apaloketvā dātuṃ vaṭṭati.</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti sabbaññutaññāṇaṃ, dhammānaṃ sabhāvo vā. <span class="bld">Upapattī</span>ti attabhāvaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Dussaddhāpayā hontī</span>ti puthujjane sandhāya vuttaṃ, na lakkhaṇattherādike ariyapuggale<a name="V1.0217"></a>. <span class="bld">Vituḍentī</span>ti vinivijjhitvā ḍenti gacchanti, phāsuḷantarikāyo chiddāvachiddaṃ katvā tāhi gacchantīti nissakkavasena attho. Vitudentīti pāṭhe phāsuḷantarikāhīti ādhāratthe nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Lohatuṇḍehī</span>ti kāḷalohamayehi tuṇḍehi. <span class="bld">Acchariyaṃ vatā</span>ti garahitabbatāya accharaṃ paharituṃ yuttarūpaṃ. <span class="bld">Cakkhubhūtā</span>ti lokassa cakkhu viya bhūtā sañjātā, cakkhusadisātipi attho. <span class="bld">Tasseva kammassā</span>ti yena goghātakakammeneva niraye nibbatto, tassevāti atthe gayhamāne ekāya cetanāya bahupaṭisandhiyo hontīti āpajjati, na cetaṃ yuttaṃ ekassa ambādibījassa anekaṅkuruppatti viyāti taṃ pariharanto āha <span class="bld">tassa nānācetanāhi āyūhitassā</span>tiādi, tena goghātakakammakkhaṇe pubbacetanā aparacetanā sanniṭṭhāpakacetanāti ekasmimpi pāṇātipāte bahū cetanā honti, nānāpāṇātipātesu vattabbameva natthi. Tattha ekāya cetanāya narake pacitvā tadaññacetanāsu ekāya aparāpariyacetanāya imasmiṃ petattabhāve nibbattoti dasseti, tenāha ‘‘avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti. Ettha ca kammasarikkhavipākuppattiṃ sandhāya kammakammanimittānameva gahaṇaṃ kataṃ, na gatinimittassa, tenāha ‘‘aṭṭhirāsiyeva nimittaṃ ahosī’’ti. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> vitacchentīti tuṇḍehi tacchento viya luñcanti. <span class="bld">Virājentī</span>ti vilikhanti.</p>
  714. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Vallūravikkayenā</span>ti <a name="M1.0249"></a> sukkhāpitamaṃsavikkayena. <span class="bld">Nippakkhacamme</span>ti vigatapakkhalomacamme. <span class="bld">Ekaṃ miga</span>nti dīpakamigaṃ. <span class="bld">Kāraṇāhī</span>ti ghātanāhi. <span class="bld">Ñatvā</span>ti kammaṭṭhānaṃ ñatvā.</p>
  715. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. Maṅganavasena ulatīti <span class="bld">maṅguli,</span> virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho. <span class="bld">Cittakeḷi</span>nti cittaruciyaṃ anācārakīḷaṃ.</p>
  716. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Nissevālapaṇakakaddamo</span>ti tilabījakādisevālena nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhe udakaṃ nīlavaṇṇaṃ kurumānena paṇakena kaddamena ca virahito. Uṇhabhāvena tapanato tapaṃ udakaṃ assāti tapodakāti vattabbe ka-kāralopaṃ katvā ‘‘tapodā’’ti vuccati. <span class="bld">Petaloko</span>ti pakaṭṭhena akusalakammena sugatito duggatiṃ itānaṃ gatānaṃ loko samūho, nivāsaṭṭhānaṃ vā. <span class="bld">Katahatthā</span>ti dhanusippe suṭṭhu sikkhitahatthā, avirajjhanalakkhavedhāti attho. Sippadassanavasena rājakulādīsu rājasamūhaṃ upecca kataṃ asanaṃ sarakkhepo etesanti <span class="bld">katupāsanā,</span> sabbattha dassitasippāti attho. <span class="bld">Pabhaggo</span>ti pabhañjito, parājitoti attho.</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Āneñjasamādhi</span>nti <a name="V1.0218"></a> arūpasamāpattiyaṃ niruddhe satipi saddakaṇṭakena uṭṭhānāraho rūpāvacarasamādhiyeva idha vattabboti āha <span class="bld">anejaṃ acala</span>ntiādi. <span class="bld">Samādhiparipanthake</span>ti vitakkādike sandhāya vadati, idaṃ pana paṭhamabodhiyaṃ uppannampi vatthuṃ anācāramattavasena bhikkhūhi coditepi bhagavatā ‘‘anāpatti, bhikkhave, moggallānassā’’ti (pārā. 228) evaṃ āyatiṃ attanā paññapiyamānapārājikānuguṇaṃ tadā eva vinītanti dhammasaṅgāhakattherehi pacchā paññattassa imassa sikkhāpadassa vinītavatthubhāvena saṅgahamāropitanti daṭṭhabbaṃ. Sāvakānaṃ uppaṭipāṭiyā anussaraṇābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na uppaṭipāṭiyā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dukkaraṃ kata</span>nti anantare pañcakappasatike kāle viññāṇasantatiṃ adisvāpi asammuyhitvā parato tatiyattabhāve diṭṭhacuticittena saddhiṃ vattamānabhavapaṭisandhiyā anumānenāpi kāriyakāraṇābhāvagahaṇaṃ nāma sāvakānaṃ dukkarattā vuttaṃ. <span class="bld">Paṭividdhā</span>ti <a name="M1.0250"></a> paṭividdhasadisā. Yathā nāma sattadhā phālitassa cāmaravālalomassa ekāya aggakoṭiyā aparassa vālalomaṃsuno koṭiṃ dūre ṭhatvā vijjheyya āvunanto viya paṭipādeyya, evameva imināpi dukkaraṃ katanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Etadagga</span>nti eso aggo. <span class="bld">Yadida</span>nti yo ayaṃ.</p>
  718. <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti bhikkhuvibhaṅge. <span class="bld">Uddiṭṭhapārājikaparidīpana</span>nti sikkhāpadesu pātimokkhuddesavasena uddiṭṭhapārājikaparidīpanaṃ, na pana sabbasmiṃ pārājikavibhaṅge āgataāpattiparidīpanaṃ tattha thullaccayādīnampi āgatattā teneva uddiṭṭha-saddena vuttavibhaṅgassa niddesattā. <span class="bld">Bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārī</span>ti ubbhajāṇumaṇḍalikā (pāci. 658) vajjappaṭicchādikā (pāci. 665) ukkhittānuvattikā (pāci. 669) aṭṭhavatthukāti (pāci. 675) imāni bhikkhūhi asādhāraṇāni bhikkhunīnaṃ eva paññattāni pārājikānīti attho. <span class="bld">Vatthuvipannā</span>ti pabbajjupasampadānaṃ vatthubhāvo vatthu nāma, tena vatthumattena vipannā, vipannavatthukāti attho. <span class="bld">Ahetukapaṭisandhikā</span>ti maggānuppattikāraṇamāha. Kiñcāpi duhetukānampi maggo nuppajjati, te pana pabbajjupasampadāsu ṭhatvā āyatiṃ maggahetuṃ sampādetuṃ sakkonti, ahetukā pana parisuddhe catupārisuddhisīle ṭhatvā sampādetuṃ na sakkonti, tasmā te tampi paṭicca vatthuvipannāvāti veditabbā. <span class="bld">Pārājikā</span>ti kammavipattiyā paṭisandhikkhaṇeyeva parājayaṃ āpannā. Theyyasaṃvāsakādīnaṃ gihibhāve ṭhatvā vipassanāya vāyamantānampi tasmiṃ attabhāve magguppattiabhāvato ‘‘maggo pana vārito’’ti vuttaṃ. Dīghatāya lambamānaṃ aṅgajātaṃ lambaṃ nāma, taṃ yassa atthi so <span class="bld">lambī</span>. So ettāvatā na pārājiko, taṃ pana dīghaṃ aṅgajātaṃ <a name="V1.0219"></a> attano mukhe vā vaccamagge vā sevanādhippāyena pavesentova pārājiko, idha pana vaccamagge pavesentova adhippeto mudupiṭṭhikeneva mukhe pavesanassa vuttattā. Sopi hi kataparikammatāya mudubhūtāya piṭṭhiyā onamitvā attano aṅgajātaṃ mukhena gaṇhantova pārājiko hoti, na kevalo. Yo pana mukhena attano vaccamaggaṃ vā paresaṃ vaccamaggamukhaṃ vā itthīnaṃ passāvamaggaṃ vā gaṇhāti, tassa ca purisanimittena purisanimittaṃ chupantassa ca maggena maggapaṭipādanepi pārājikaṃ na hoti purisanimittena taditaramaggasampaṭipādaneneva methunadhammavohārato<a name="M1.0251"></a>. <span class="bld">Parassa aṅgajāte abhinisīdatī</span>ti parassa uttānaṃ sayantassa kammaniye aṅgajāte attano vaccamaggaṃ pavesento tassūpari nisīdati, idañca upalakkhaṇamattaṃ paresaṃ aṅgajātaṃ vaccamagge pavesento sādiyantopi pārājikova, balakkārena pana vaccamagge vā mukhe vā parena pavesiyamāno yadi na sādiyati, anāpattikova. Ettha asādiyanaṃ nāma dukkaraṃ virajjitabbato. Ettha ca anupasampannabhāve ṭhatvā mātupituarahantesu aññataraṃ ghātento bhikkhuniṃ dūsento ca sāmaṇerapabbajjampi na labhatīti dassanatthaṃ visuṃ gahitattā mātughātakādīnaṃ catunnaṃ tatiyapaṭhamapārājikesu antogadhatā veditabbā. Yathā ettha, evaṃ gihibhāve ṭhatvā lohituppādaṃ karonto lohituppādakovāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Etena pariyāyenā</span>ti ubhinnaṃ rāgapariyuṭṭhānasaṅkhātena pariyāyena. Dutiyavikappe kacci atthāti padacchedo veditabbo.</p>
  720. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  721. <p class="centered">Catutthapārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  722. <p class="centered">Niṭṭhito ca pārājikakaṇḍavaṇṇanānayo.</p>
  723. <p class="chapter">2. Saṅghādisesakaṇḍo</p>
  724. <p class="subhead">1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Terasakassā</span>ti <a name="M1.0252"></a><a name="V1.0220"></a> terasa sikkhāpadāni parimāṇāni assāti terasako, kaṇḍo, tassa. Samathe vipassanāya vā abhiratirahito idha <span class="bld">anabhirato,</span> na pabbajjāyāti āha ‘‘vikkhittacitto’’ti. Vikkhittatāya kāraṇamāha <span class="bld">kāmarāgā</span>iccādi.</p>
  726. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Abbohārikā</span>ti sīlavipattivohāraṃ nārahatīti katvā vuttaṃ. Akusalabhāve panassā abbohāratā natthi.</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para236-7"></a><span class="paranum">236-7</span>. Cetanā-saddato visuṃ saṃ-saddassa atthābhāvaṃ ika-paccayassa ca atthavantataṃ dassetuṃ <span class="bld">sañcetanā vā</span>tiādi dutiyavikappo vutto. <span class="bld">Sikhāppatto attho</span>ti adhippetatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Āsayabhedato</span>ti pittasemhapubbalohitānaṃ catunnaṃ āsayānaṃ bhedena. <span class="bld">Dhātunānattato</span>ti rasaruhirādīnaṃ sattannaṃ, pathavādīnaṃ vā catunnaṃ dhātūnaṃ nānattena. <span class="bld">Vatthisīsa</span>nti muttavatthito matthakapassaṃ. Hatthimadacalanaṃ nāmañca sambhavoti āha ‘‘sambhavo nikkhamatī’’ti. <span class="bld">Sambhavavega</span>nti sambhavassa ṭhānato cavitvā dakasotābhimukhaṃ otaraṇena sañjātasarīrakkhobhavegaṃ. <span class="bld">Bāhusīsa</span>nti khandhappadesaṃ. <span class="bld">Dassesī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo hetuttho, tena yasmā kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati…pe… sambhavañca dassesi, tasmā tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitanti evaṃ yojanā veditabbā. <span class="bld">Dakasota</span>nti muttassa vatthito nikkhamanamaggaṃ, aṅgajātappadesanti vuttaṃ hoti. Sukkañca nāmetaṃ rasaruhirādisattadehadhātūsu majjhimadhātucatujaṃ aṭṭhimiñjādi viya pathavīdhātusaṅgahitaṃ āhārūpajīvīnaṃ sakalakāyagataṃ atidaharadārakānampi attheva, taṃ pana pannarasasoḷasavassuddesato paṭṭhāya sattānaṃ samuppajjanakakāmarāgeheva ṭhānato calati, calitañca āpodhātubhāvena cittajameva hutvā dakasotaṃ otarati, dakasotato pana paṭṭhāya <a name="V1.0221"></a> cittapaccayautujaṃ hoti matthaluṅgato calitasiṅghāṇikā viya. Yesaṃ pana samucchedanavikkhambhanādīhi rāgapariyuṭṭhānaṃ natthi<a name="M1.0253"></a>, tesaṃ sukkavissaṭṭhi na siyā. Iti yathāṭhānato sukkassa vissaṭṭhiyeva rāgacittasamuṭṭhānā, na pakatirūpaṃ, teneva <span class="bld">kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> (kathā. aṭṭha. 307) ‘‘sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī’’ti sukkassa vissaṭṭhi eva rāgasamuṭṭhānā vuttā, na pakatirūpaṃ. Channaṃ pana kāmāvacaradevānaṃ vijjamānāpi sukkadhātu dvayaṃdvayasamāpattivasena pariyuṭṭhitarāgenāpi ṭhānato na gaḷati, yathāṭhāne eva ṭhatvā kiñci vikāraṃ āpajjamānā taṅkhaṇikapariḷāhavūpasamāvahā methunakiccaniṭṭhāpitā hotīti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘kāyasamphassasukhameva tesaṃ kāmakicca’’nti vadanti. Khīṇāsavānaṃ pana anāgāmīnañca sabbaso kāmarāgābhāvena sukkadhātuvikārampi nāpajjatīti veditabbaṃ. Rūpībrahmānaṃ pana vikkhambhitakāmarāgena janitattā anāhārūpajīvitattā ca sabbathā sukkadhātupi nattheva. <span class="bld">Tathevā</span>ti mocanassādena nimitte upakkamatotiādiṃ atidisati. ‘‘Vissaṭṭhīti ṭhānācāvanā vuccatī’’ti padabhājane (pārā. 237) vuttattā ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte’’ti kasmā vuttanti āha <span class="bld">dakasotorohaṇañcetthā</span>tiādi. <span class="bld">Etthā</span>ti tīsupi vādesu. <span class="bld">Adhivāsetvā</span>ti nimitte upakkamitvā puna vippaṭisāre uppanne mocanassādaṃ vinodetvā. <span class="bld">Antarā nivāretu</span>nti attano nimitte katūpakkamena ṭhānā cutaṃ dakasotaṃ otarituṃ adatvā antarā nivāretuṃ. Mocanassādena hatthaparikammādiṃ karontassa muttepi dukkaṭameva, nimitte upakkamābhāvato pana saṅghādiseso na hotīti āha ‘‘hattha…pe… anāpattī’’ti. Dakasotorohaṇañcetthātiādinā vuttavinicchayaṃ sandhāya ‘‘ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo’’ti vuttaṃ.</p>
  728. <p class="bodytext"><span class="bld">Khobhakaraṇapaccayo</span> nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. <span class="bld">Nānāvidhaṃ supina</span>nti khubhitavātādidhātūnaṃ anuguṇaṃ. <span class="bld">Anubhūtapubba</span>nti pubbe bhūtapubbaṃ manasā parikappitapubbañca. Sagganarakadesantarādīnampi hi saṅgahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā</span>ti idaṃ devatānaṃ hitāhitādhippāyataṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Atthāya vā anatthāya vā</span>ti sabhāvato bhavitabbaṃ hitāhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Nanu devatāhi upasaṃhariyamānāni ārammaṇāni paramatthato natthi, kathaṃ tāni puriso passati, devatā vā tāni avijjamānāni upasaṃharantīti codanaṃ manasi katvā <a name="M1.0254"></a> āha <span class="bld">so tāsa</span>ntiādi. Tena ‘‘evameso parikappatū’’ti devatāhi cintitamattena supantassa cittaṃ bhavaṅgasantatito nipatitvā devatāhi cintitaniyāmeneva parikappamānaṃ pavattati, evaṃ tena parikappamānāni ārammaṇāni devatāhi upasaṃhaṭāni nāma honti, tāni ca so devatānubhāvena passati nāmāti dasseti. <span class="bld">Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta</span>ntiādīsu <a name="V1.0222"></a> bodhisattassa gabbhokkantidivase mahāmāyādeviyā attano dakkhiṇapassena ekassa setavaravāraṇassa antokucchipaviṭṭhabhāvadassanaṃ puttapaṭilābhanimittaṃ supinaṃ nāma. Amhākaṃ pana bodhisattassa ‘‘sve buddho bhavissatī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle himavantaṃ bibbohanaṃ katvā puratthimapacchimasamuddesu vāmadakkhiṇahatthe dakkhiṇasamudde pāde ca odahitvā mahāpathaviyā sayanaṃ eko, dabbatiṇasaṅkhātāya tiriyā nāma tiṇajātiyā naṅgalamattarattadaṇḍāya nābhito uggatāya khaṇena anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhānaṃ eko, setānaṃ kaṇhasīsānaṃ kimīnaṃ pādehi ussakkitvā yāva jāṇumaṇḍalaṃ āhacca ṭhānaṃ eko, nānāvaṇṇānaṃ catunnaṃ sakuṇānaṃ catūhi disāhi āgantvā pādamūle setavaṇṇatāpajjanaṃ eko, bodhisattassa mahato mīḷhapabbatassa upari alimpamānassa caṅkamanaṃ ekoti ime pañca mahāsupinā nāma, ime ca yathākkamaṃ sambodhiyā, devamanussesu ariyamaggappakāsanassa, gihīnañca saraṇūpagamanassa, khattiyādicatuvaṇṇānaṃ pabbajitvā arahattapaṭilābhassa, catunnaṃ paccayānaṃ lābhe alittabhāvassa ca pubbanimittānīti veditabbaṃ. Soḷasa supinā pākaṭā eva. <span class="bld">Ekantasaccamevā</span>ti phalaniyamuppattito vuttaṃ. Dassanaṃ pana sabbattha vipallatthameva. Dhātukkhobhādīsu catūsu mūlakāraṇesu dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passantīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. <span class="bld">Supinabhedo</span>ti saccāsaccatthatābhedo.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpanimittādiārammaṇa</span>nti ettha kammanimittagatinimittato aññarūpameva viññāṇassa nimittanti rūpanimittaṃ, taṃ ādi yesaṃ sattanimittādīnaṃ tāni rūpanimittādīni ārammaṇāni yassa bhavaṅgacittassa taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ. <span class="bld">Īdisānī</span>ti rūpanimittādiārammaṇāni rāgādisampayuttāni ca. <span class="bld">Sabbohārikacittenā</span>ti paṭibuddhassa pakativīthicittena. <span class="bld">Ko nāma passatī</span>ti suttapaṭibuddhabhāvaviyuttāya <a name="M1.0255"></a> cittappavattiyā abhāvato supinaṃ passanto nāma na siyāti adhippāyo, tenāha ‘‘supinassa abhāvova āpajjatī’’ti. <span class="bld">Kapimiddhapareto</span>ti iminā niddāvasena pavattamānabhavaṅgasantatibyavahitāya kusalākusalāya manodvāravīthiyā ca passatīti dasseti, tenāha <span class="bld">yā niddā</span>tiādi. <span class="bld">Dvīhi antehi mutto</span>ti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. <span class="bld">Āvajjanatadārammaṇakkhaṇe</span>ti supine pañcadvāravīthiyā abhāvato manodvāre uppajjanārahaṃ gahetvā vuttaṃ.</p>
  730. <p class="bodytext">Ettha ca supinantepi tadārammaṇavacanato anubhūtesu sutapubbesu vā rūpādīsu purāpattibhāvena parikappetvā vipallāsato pavattamānāpi kāmāvacaravipākadhammā parittadhamme nissāya parikappetvā pavattattā parittārammaṇā vuttā, na pana sarūpato parittadhamme gahetvā pavattattā <a name="V1.0223"></a> evāti gahetabbaṃ. Evañca itthipurisādiākāraṃ āropetvā pavattamānānaṃ rāgādisavipākadhammānampi tesaṃ ārammaṇaṃ gahetvā uppannānaṃ paṭisandhādivipākānampi parittārammaṇatā kammanimittārammaṇatā ca upapannā eva hoti. Vatthudhammavinimuttaṃ pana sammutibhūtaṃ kasiṇādipaṭibhāgārammaṇaṃ gahetvā uppannā upacārappanādivasappavattā cittacetasikadhammā eva parittattike (dha. sa. tikamātikā 12) na vattabbārammaṇāti gahetabbā.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Svāya</span>nti supino. Vipallāsena parikappitaparittārammaṇattā ‘‘dubbalavatthukattā’’ti vuttaṃ, avijjamānārammaṇe avasavattitoti adhippāyo, tenāha <span class="bld">avisaye uppannattā</span>tiādi.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattinikāyassā</span>ti idaṃ saṅghādisesoti pulliṅga-saddassa anurūpavasena vuttaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti assa āpattinikāyassa, vuṭṭhāpetuṃ icchitassāti attho, tenāha <span class="bld">kiṃ vutta</span>ntiādi. <span class="bld">Ruḷhisaddenā</span>ti ettha samudāye nipphannassāpi saddassa tadekadesepi pasiddhi idha ruḷhī nāma, tāya ruḷhiyā yutto saddo ruḷhīsaddo, tena. Ruḷhiyā kāraṇamāha <span class="bld">avayave</span>iccādinā.</p>
  733. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālañcā</span>ti ‘‘rāgūpatthambhe’’tiādinā dassitakālañca, ‘‘rāgūpatthambhe’’ti vutte rāgūpatthambhe jāte tasmiṃ kāle mocetīti atthato <a name="M1.0256"></a> kālo gammati. <span class="bld">Navamassa adhippāyassā</span>ti vīmaṃsādhippāyassa. <span class="bld">Vatthū</span>ti visayaṃ.</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. Lomā etesaṃ santīti <span class="bld">lomasā,</span> bahulomapāṇakā.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Mocanenā</span>ti mocanappayogena. <span class="bld">Mocanassādasampayuttāyā</span>ti ettha mocanicchāva mocanassādo, tena sampayuttā cetanā mocanassādacetanāti attho, na pana mocane assādaṃ sukhaṃ patthentiyā cetanāyāti evaṃ attho gahetabbo, itarathā sukhatthāya mocentasseva āpatti, na ārogyādiatthāyāti āpajjati. Tasmā ārogyādīsu yena kenaci adhippāyena mocanicchāya cetanāyāti atthova gahetabbo.</p>
  736. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Vāyamato</span>ti aṅgajāte kāyena upakkamato. <span class="bld">Dve āpattisahassānī</span>ti khaṇḍacakkādīni anāmasitvāva vuttaṃ, icchantena pana khaṇḍacakkādibhedenāpi gaṇanā kātabbā. <span class="bld">Ekena padenā</span>ti gehasitapemapadena. <span class="bld">Tathevā</span>ti mocanassādacetanāya eva gāḷhaṃ pīḷanādippayogaṃ <a name="V1.0224"></a> avijahitvā supanena saṅghādisesoti vuttaṃ. <span class="bld">Suddhacitto</span>ti mocanassādassa nimitte ūruādīhi kataupakkamassa vijahanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena asubhamanasikārābhāvepi payogābhāveneva mocanepi anāpatti dīpitāti veditabbā.</p>
  737. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena upakkamena mutte</span>ti muccamānaṃ vinā aññasmimpi sukke ṭhānato mutte. Yadi pana upakkame katepi muccamānameva dakasotaṃ otarati, thullaccayameva payogena muttassa abhāvā. <span class="bld">Jagganatthāyā</span>ti cīvarādīsu limpanaparihārāya hatthena aṅgajātaggahaṇaṃ vaṭṭati, tappayogo na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Anokāsa</span>nti aṅgajātappadesaṃ.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Supinantena kāraṇenā</span>ti supinante pavattaupakkamahetunā. Āpattiṭṭhāneyeva hi ayaṃ anāpatti avisayattā vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘sacassa visayo hoti niccalena bhavitabba’’</span>ntiādi.</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Vinītavatthupāḷiyaṃ <a name="M1.0257"></a> <span class="bld">aṇḍakaṇḍuvanavatthusmiṃ</span> mocanādhippāyena aṇḍacalanena aṅgajātassāpi calanato nimitte upakkamo hotīti saṅghādiseso vutto. Yathā pana aṅgajātaṃ na calati, evaṃ aṇḍameva kaṇḍuvanena phusantassa muttepi anāpatti aṇḍassa anaṅgajātattā.</p>
  740. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Vatthi</span>nti aṅgajātasīsacchādakacammaṃ. <span class="bld">Udaraṃ tāpentassa…pe… anāpattiyevā</span>ti udaratāpanena aṅgajātepi tatte tāvattakena nimitte upakkamo kato nāma na hotīti vuttaṃ.</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Ehi me tvaṃ, āvuso, sāmaṇerāti vatthusmiṃ</span> aññaṃ āṇāpetu, tena kariyamānassa aṅgajātacalanassa mocanassādena sādiyanato taṃ calanaṃ bhikkhussa sādiyanacittasamuṭṭhitampi hotīti sukkavissaṭṭhipaccayassa aṅgajātacalanassa hetubhūtā assādacetanāva āpattiyā aṅgaṃ hoti, na āṇāpanavācā tassā pavattikkhaṇe saṅghādisesassa asijjhanato. Evaṃ āṇāpetvāpi yonisomanasikārena mocanassādaṃ paṭivinodentassa āpattiasambhavato idaṃ sikkhāpadaṃ anāṇattikaṃ, kāyakammaṃ, kiriyasamuṭṭhānañca jātanti gahetabbaṃ, āṇāpanavācāya pana dukkaṭaṃ āpajjati. Yo pana parena anāṇattena balakkārenāpi kariyamānappayogaṃ mocanassādena sādiyati, tassāpi mutte <span class="bld">paṭhamapārājike</span> viya saṅghādisesova, amutte thullaccayaṃ. Mocanassāde cetanāya pana asati kāyasaṃsaggarāgena <a name="V1.0225"></a> sādiyantassāpi muttepi saṅghādisesena anāpattīti ācariyā vadanti, tañca yuttameva.</p>
  742. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Kāyatthambhanavatthusmiṃ</span> calanavasena yathā aṅgajāte upakkamo sambhavati, tathā vijambhitattā āpatti vuttā.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanijjhāyanavatthusmiṃ aṅgajāta</span>nti jīvamānaitthīnaṃ passāvamaggova adhippeto, netaro.</p>
  744. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Pupphāvalī</span>ti kīḷāviseso. Taṃ kira kīḷantā nadīādīsu chinnataṭaṃ udakena cikkhallaṃ katvā tattha ubho pāde pasāretvā nisinnā patanti<a name="M1.0258"></a>, ‘‘pupphāvaliya’’ntipi pāṭho. <span class="bld">Pavesentassā</span>ti payojakattena dvikammikattā ‘‘vālikaṃ aṅgajāta’’nti ubhayatthāpi upayogavacanaṃ kataṃ. Cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni veditabbāni.</p>
  745. <p class="centered">Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  746. <p class="subhead">2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Dutiye kesuci vātapānesu vivaṭesu bahipi andhakārattā āloko na pavisati, vivaṭakavāṭena aññato āgacchantassa ālokassa nivāraṇato kavāṭassa piṭṭhipasse ghanandhakārova hoti, tādisāni sandhāya <span class="bld">‘‘yesu vivaṭesu andhakāro hotī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  748. <p class="bodytext">Brāhmaṇī attano aṅgamaṅgānaṃ parāmasanakkhaṇe anācārānukūlā hutvā na kiñci vatvā bhikkhuno vaṇṇabhaṇanakkhaṇe vuttattā āha <span class="bld">‘‘pabbajitukāmo maññeti sallakkhetvā’’</span>ti, pabbajitukāmo viyāti sallakkhetvāti attho. Kulitthīnaṃ evaṃ parehi abhibhavanaṃ nāma accantāvamānoti āha <span class="bld">‘‘attano vippakāra’’</span>nti.</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. Otiṇṇasaddassa kammasādhanapakkhaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yakkhādīhī’’</span>tiādi vuttaṃ, kattusādhanapakkhaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kūpādīnī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tasmiṃ vatthusmi</span>nti itthisarīrasaṅkhāte vatthusmiṃ.</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Assā</span>ti hatthaggāhādikassa sabbassa.</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Etesaṃ</span> <a name="V1.0226"></a> <span class="bld">padāna</span>nti āmasanādipadānaṃ. <span class="bld">Itthisaññī</span>ti manussitthisaññī. <span class="bld">Naṃ</span>-saddassa kāyavisesanabhāvena etaṃ kāyanti atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Omasanto…pe… ekāva āpattī</span>ti anivatthaṃ sandhāya vuttaṃ, na nivatthaṃ. Sanivatthāya pana matthakato paṭṭhāya hatthaṃ otārentassa nivatthasāṭakopari hatthe āruḷhe thullaccayaṃ. Sāṭakato hatthaṃ otārāpetvā jaṅghato paṭṭhāya omasantassa puna saṅghādiseso.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāniddiṭṭhaniddese</span>ti <a name="M1.0259"></a> yathāvuttakāyasaṃsagganiddese. <span class="bld">Tenā</span>ti yena kāraṇena vatthusaññādayo honti, tena kāraṇena. Yathāvuttasikkhāpadaniddese vuttaṃ garukaṃ bhikkhuno kareyya pakāseyyāti yojanā.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāya virāgitamhī</span>ti saññāya viraddhāya. <span class="bld">Idaṃ nāma vatthu</span>nti imasmiṃ sikkhāpade āgataṃ, anāgatañca yaṃ kiñci saviññāṇakāviññāṇakaṃ phusantassa anāpattiabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāratta</span>nti kāyasaṃsaggarāgeneva sārattaṃ. <span class="bld">Viratta</span>nti kāyasaṃsaggarāgarahitaṃ mātuādiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti mātupemādivasena gaṇhantassa vasena vuttaṃ, virattampi itthiṃ kāyasaṃsaggarāgena gaṇhantassa pana saṅghādiseso eva. Imāya pāḷiyā sametīti sambandho. Kathaṃ sametīti ce? Yadi hi ‘‘itthiyā kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’’ti citte uppanne itthisaññā virāgitā bhaveyya. Kāyappaṭibaddhaggahaṇepi thullaccayenāpi na bhavitabbaṃ itthisaññāya eva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pārā. 276) thullaccayassa vuttattā, tasmā ‘‘itthiyā kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhissāmīti kāyaṃ gaṇhantassa itthisaññā virāgitā nāma na hotīti kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhissāmīti kāyaṃ gaṇhato itthisaññāya ceva kāyasaṃsaggarāgassa ca kāyaggahaṇassa ca sambhavā yathāvatthukaṃ saṅghādisesameva āpajjatī’’ti <span class="bld">mahāsumattherena</span> vuttavādova imāya pāḷiyā sameti. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāmī’’ti saññāya parikkhipato majjhagatānaṃ vasena thullaccayaṃ vuttaṃ. Na hi tassa ‘‘majjhagatā itthiyo kāyappaṭibaddhena gaṇhāmī’’ti saññā atthi, tasmā aṭṭhakathāyapi sametīti gahetabbaṃ. Nīlena duviññeyyabhāvato <span class="bld">kāḷitthī</span> vuttā.</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Sevanādhippāyo</span>ti <a name="V1.0227"></a> phassasukhasevanādhippāyo. Kāyappaṭibaddhāmasanavāre kāyappaṭibaddhavasena phassapaṭivijānanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Cittuppādamatte āpattiyābhāvato anāpattī</span>ti idaṃ kāyasaṃsaggarāgamattena kāyacalanassa anuppattito itthiyā kariyamānakāyacalanaṃ sādiyatopi payogābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭhamapārājike pana parehi upakkamiyamānassa abhāvato sevanādhippāye uppanne tena adhippāyena aṅgajātakkhobho <a name="M1.0260"></a> sayameva avassaṃ sañjāyati, so ca tena kato nāma hotīti pārājikaṃ vuttaṃ, teneva nayena paṭhamasaṅghādisesepi parena kariyamānapayogasādiyamānepi aṅgajātakkhobhasambhavena āpatti hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Catutthe</span>ti ‘‘na ca kāyena vāyamati, na ca phassaṃ paṭivijānātī’’ti imasmiṃ vāre. <span class="bld">Phassapaṭivijānanampī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena tatiyavāre viya vāyāmopi natthīti dasseti. <span class="bld">Nissaggiyena nissaggiyāmasane viyā</span>ti idaṃ pana phassapaṭivijānanābhāvamattasseva nidassanaṃ, na payogābhāvassāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Mokkhādhippāyo</span>ti ettha cittassa lahuparivattitāya antarantarā kāyasaṃsaggarāge samuppannepi mokkhādhippāyassa avicchinnatāya anāpattiyeva, vicchinne pana tasmiṃ āpatti eva.</p>
  756. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanānayo.</p>
  757. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Ettha gaṇhāhīti na vattabbā</span>ti gehasitapemena kāyappaṭibaddhena phusane dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ, kāruññena pana vatthādiṃ gahetuṃ asakkontiṃ ‘‘gaṇhā’’ti vadantassāpi avasasabhāvappattaṃ udake nimujjantiṃ kāruññena sahasā anāmāsanti acintetvā kesādīsu gahetvā mokkhādhippāyena ākaḍḍhatopi anāpattiyeva. Na hi mīyamānaṃ mātaraṃ ukkhipituṃ na vaṭṭati. Aññātikāya itthiyāpi eseva nayo. Ukkaṭṭhāya mātuyāpi āmāso na vaṭṭatīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘mātara’’</span>nti vuttaṃ. Tassā kātabbaṃ pana aññāsampi itthīnaṃ karontassāpi anāpattiyeva anāmāsatte visesābhāvā.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇaṇḍupaka</span>nti hiriverādimūlehi kesālaṅkāratthāya katacumbaṭakaṃ. <span class="bld">Parivattetvā</span>ti attano nivāsanādibhāvato apanetvā. Pūjādiatthaṃ pana tāvakālikampi āmasituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sīsapasādhanakadantasūciādī</span>ti idaṃ sīsālaṅkāratthāya paṭapilotikādīhi kataṃ sīsapasādhanakañceva dantasūciādi cāti dvidhā yojetvā sīsapasādhanaṃ sipāṭikopakaraṇatthāya ceva dantasūciupakaraṇatthāya ca gahetabbanti yathākkamaṃ atthaṃ dasseti. Kesakalāpaṃ bandhitvā tattha tiriyaṃ pavesanatthāya katā dantasūci eva sīsapasādhanakadantasūcīti ekameva katvā sipāṭikāya <a name="V1.0228"></a> pakkhipitvā pariharitabbasūciyeva tassa tassa kiccassa upakaraṇanti sipāṭikāsūciupakaraṇanti evaṃ vā yojanā kātabbā<a name="M1.0261"></a>. <span class="bld">Potthakarūpa</span>nti sudhādīhi kataṃ, pārājikavatthubhūtānaṃ tiracchānagatitthīnaṃ saṇṭhānena katampi anāmāsameva. Itthirūpādīni dassetvā kataṃ, vatthabhittiādiñca itthirūpaṃ anāmasitvā vaḷañjetuṃ vaṭṭati. Evarūpehi anāmāse kāyasaṃsaggarāge asati kāyappaṭibaddhena āmasato doso natthi. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti ettha anāmāsampi daṇḍapāsāṇādīhi bhedanassa aṭṭhakathāyaṃ vuttattā, pāḷiyampi āpadāsu mokkhādhippāyassa āmasanepi anāpattiyā vuttattā ca. Sappinīādīhi vāḷamigīhi ca gahitapāṇakānaṃ mocanatthāya taṃ sappinīādiṃ vatthadaṇḍādīhi parikkhipitvā gahetuṃ, mātuādiṃ udake mīyamānaṃ vatthādīhi gahetuṃ, asakkontiṃ kesādīsu gahetvā kāruññena ukkhipituṃ vaṭṭatīti ayamattho gahetabbova. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘na tveva āmasitabbā’’ti idaṃ pana vacanaṃ amīyamānavatthuṃ sandhāya vuttanti ayaṃ amhākaṃ khanti.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggaṃ adhiṭṭhāyā</span>ti ‘‘maggo aya’’nti maggasaññaṃ uppādetvāti attho. <span class="bld">Paññapetvā dentī</span>ti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ, tehi pana āsanaṃ apaññapetvāva nisīdathāti vutte sayameva paññapetvā nisīditumpi vaṭṭati. <span class="bld">Tatthajātakānī</span>ti acchinditvā bhūtagāmabhāveneva ṭhitāni. <span class="bld">Kīḷantenā</span>ti vuttattā sati paccaye āmasantassa anāpatti. Bhikkhusantakaṃ pana paribhogārahaṃ sabbathā āmasituṃ na vaṭṭati durupaciṇṇattā. <span class="bld">Anupasampannānaṃ dassāmī</span>ti idaṃ appaṭiggahetvā gahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Attanopi atthāya paṭiggahetvā gahaṇe doso natthi anāmāsattābhāvā.</p>
  760. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇī</span>ti veḷuriyādito añño jotirasādibhedo sabbopi maṇi. <span class="bld">Veḷuriyo</span>ti allaveḷuvaṇṇomaṇi, ‘‘majjārakkhi maṇḍalavaṇṇo’’tipi vadanti. <span class="bld">Silā</span>ti muggamāsavaṇṇā atisiniddhā kāḷasilā, maṇivohāraṃ āgatā rattasetādivaṇṇā sumaṭṭhāpi silā anāmāsā evāti vadanti. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇamāsādibhedaṃ jatumāsādiṃ upādāya sabbaṃ vuttāvasesaṃ rūpiyaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Lohitaṅko</span>ti rattamaṇi. <span class="bld">Masāragalla</span>nti kabaravaṇṇo maṇi, ‘‘marakata’’ntipi vadanti. Bhesajjatthāya pisitvā yojitānaṃ muttānaṃ ratanabhāvavirahato gahaṇakkhaṇepi ratanākārena apekkhitābhāvā <span class="bld">‘‘bhesajjatthāya pana vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Yāva pana <a name="M1.0262"></a> tā muttā ratanarūpena tiṭṭhanti, tāva āmasituṃ na vaṭṭati eva. Evaṃ aññampi ratanapāsāṇaṃ pisitvā bhesajje yojanatthāya gahetuṃ vaṭṭati eva, jātarūparajataṃ pana pisitvā yojanabhesajjatthāyapi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, gahaṭṭhehi yojetvā dinnampi yadi bhesajje suvaṇṇādirūpena tiṭṭhati, viyojetuñca sakkā, tādisaṃ bhesajjampi na vaṭṭati. Taṃ abbohārikattaṃ gataṃ ce, vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Jātiphalikaṃ</span> <a name="V1.0229"></a> <span class="bld">upādāyā’’</span>ti vuttattā, sūriyakantacandakantādikaṃ jātipāsāṇaṃ maṇimhi eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Dhamanasaṅkho ca dhotaviddho ca ratanamisso cāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Viddho</span>ti maṇiādibhāvena katachiddo.</p>
  761. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratanamisso</span>ti kañcanalatādivicitto, muttādiratanakhacito ca, etena dhamanasaṅkhato añño ratanamissova anāmāsoti dasseti. Silāyampi eseva nayo. <span class="bld">Pānīyasaṅkho</span>ti imināva thālakādiākārena katasaṅkhamayabhājanāni bhikkhūnaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Sesā</span>ti ratanasaṃyuttaṃ ṭhapetvā avasesā.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Bījato paṭṭhāyā</span>ti dhātupāsāṇato paṭṭhāya. <span class="bld">Paṭikkhipī</span>ti suvaṇṇamayadhātukaraṇḍakassa, buddharūpādissa ca attano santakakaraṇe nissaggiyattā vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne’’</span>ti vuttattā rūpiyachaḍḍakassa jātarūparajataṃ āmasitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Keḷāpayitu</span>nti āmasitvā ito cito ca sañcāretuṃ. <span class="bld">Vutta</span>nti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kacavarameva harituṃ vaṭṭatī</span>ti gopakā vā hontu aññe vā, hatthena puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, malampi pamajjituṃ vaṭṭati evāti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti keḷāyanasadisattā. <span class="bld">Ārakūṭaloha</span>nti suvaṇṇavaṇṇo kittimalohaviseso. Tividhañhi kittimalohaṃ kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ hārakūṭalohanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ <span class="bld">kaṃsalohaṃ</span> nāma. Sīsatambe missetvā kataṃ <span class="bld">vaṭṭalohaṃ</span>. Rasatambe missetvā kataṃ <span class="bld">hārakūṭalohaṃ</span> nāma. Taṃ pana <span class="bld">‘‘jātarūpagatika’’</span>nti vuttattā uggaṇhato nissaggiyampi hotīti keci vadanti. Rūpiyesu pana agaṇitattā nissaggiyaṃ na hoti, āmasane, sampaṭicchane ca dukkaṭamevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Sabbakappiyo</span>ti yathāvuttasuvaṇṇādimayānaṃ <a name="M1.0263"></a> senāsanaparikkhārānaṃ āmasanagopanādivasena paribhogo sabbathā kappiyoti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne’’</span>ti vuttattā saṅghikameva suvaṇṇādimayaṃ senāsanaṃ, senāsanaparikkhārā ca vaṭṭanti, na puggalikānīti gahetabbaṃ.</p>
  763. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinditvā</span>ti paṭhamameva anāmasitvā pāsāṇādinā kiñcimattaṃ bhedaṃ katvā pacchā kappiyabhaṇḍatthāya adhiṭṭhahitvā hatthena gahetuṃ vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘kappiyabhaṇḍaṃ karissāmīti sabbampi sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’</span>ti. Etthāpi kiñci bhinditvā, viyojetvā vā āmasitabba.</p>
  764. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalakajālikādīnī</span>ti ettha saraparittāṇāya hatthena gahetabbaṃ kiṭikāphalakaṃ akkhirakkhaṇatthāya ayalohādīhi jālākārena katvā sīsādīsu paṭimuñcitabbaṃ jālikaṃ nāma<a name="V1.0230"></a>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena kavacādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Anāmāsānī</span>ti macchajālādiparūparodhakaṃ sandhāya vuttaṃ, na saraparittāṇaṃ tassa āvudhabhaṇḍattābhāvā. Teneva vakkhati ‘‘parūparodhanivāraṇaṃ hī’’tiādi. <span class="bld">Āsanassā</span>ti cetiyassa samantā kataparibhaṇḍassa. <span class="bld">Bandhissāmī</span>ti kākādīhi adūsanatthāya bandhissāmi.</p>
  765. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bherisaṅghāṭo</span>ti saṅghaṭitacammabherī. <span class="bld">Vīṇāsaṅghāṭo</span>ti saṅghaṭitacammavīṇā’’ti <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 2.281) vuttaṃ. ‘‘Cammavinaddhāni vīṇābheriādīnī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttavacanato visesābhāvā, <span class="bld">‘‘kurundiyaṃ panā’’</span>tiādinā tato visesassa vattumāraddhattā ca bheriādīnaṃ vinaddhanopakaraṇasamūho bherivīṇāsaṅghāṭoti veditabbaṃ saṅghaṭitabboti saṅghāṭoti katvā. <span class="bld">Tucchapokkhara</span>nti avinaddhacammabherivīṇānaṃ pokkharaṃ. <span class="bld">Āropitacamma</span>nti pubbe āropitaṃ hutvā pacchā tato apanetvā visuṃ ṭhapitamukhacammamattaṃ, na sesopakaraṇasahitaṃ. Sahitaṃ pana saṅghāṭoti ayaṃ viseso. <span class="bld">Onahitu</span>nti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā cammavaṭṭiādīhi sabbehi upakaraṇehi vinandhituṃ.</p>
  766. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">paṇḍakassā</span>ti paṇḍakena. <span class="bld">Pārājikappahonakakāle</span>ti akuthitakāle. Kāyasaṃsaggarāgādibhāve sabbāvatthāyapi itthiyā saṇṭhāne <a name="M1.0264"></a> paññāyamāne anāmāsadukkaṭaṃ na vigacchatīti daṭṭhabbaṃ. Saṅkamādīnaṃ ṭhānācāvanavasena acāletabbatāya na kāyappaṭibaddhavohāroti dukkaṭaṃ vuttaṃ.</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Ekapadikasaṅkamo</span>ti tanukasetu. <span class="bld">‘‘Āviñchanto’’</span>ti vuttattā cāletuṃ yuttāya eva rajjuyā thullaccayaṃ, na itarāya bhittithambhādigatikattāti āha <span class="bld">‘‘yā mahārajju hotī’’</span>tiādi. Tena cāletuṃ yutte tanukarajjudaṇḍake acāletvā phusantassāpi thullaccayamevāti dīpitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Paṭicchādetabbā</span>ti chādanādivasena gūhitabbā. Manussitthī, manussitthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, vāyāmo, tena hatthādīsu phusananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  768. <p class="centered">Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  769. <p class="subhead">3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. Tatiye <span class="bld">asaddhammapaṭisaññutta</span>nti methunadhammapaṭisaṃyuttaṃ. <span class="bld">Bālā</span>ti subhāsitadubbhāsitaṃ ajānantī<a name="V1.0231"></a>, surāmadamattatāya ummattakādibhāvena ca ajānantīpi ettheva saṅgayhati. <span class="bld">Na tāva sīsaṃ etī</span>ti saṅghādisesapaccayattasaṅkhātaṃ matthakaṃ pāripūri na hoti, maggamethunehi aghaṭitattā dukkaṭaṃ pana hoti eva.</p>
  771. <p class="bodytext"><span class="bld">Apasādetī</span>ti apasādakaravacanaṃ karoti. <span class="bld">Dosaṃ detī</span>ti dosaṃ patiṭṭhāpeti. <span class="bld">Tīhī</span>ti animittāsītiādīnaṃ padānaṃ aduṭṭhullabhāvenāpi atthayojanārahattā passāvamaggādipaṭisaññuttatāniyamo natthīti vuttaṃ, tehi pana aṭṭhahi padehi <span class="bld">paribbājikāvatthusmiṃ</span> (pārā. 289) viya thullaccayanti veditabbaṃ.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuñcikapanāḷimatta</span>nti kuñcikāchiddamattaṃ. <span class="bld">Sukkhasotā</span>ti dakasotassa sukkhatāya lohitavaṇṇavigamo hotīti vuttaṃ.</p>
  773. <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhānī</span>ti methunādipadehi ayojitānipi. <span class="bld">Methunadhammena ghaṭitānevā</span>ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, vaccamaggapassāvamaggehipi animitte ‘‘tava <a name="M1.0265"></a> vaccamaggo, passāvamaggo vā īdiso’’tiādinā ghaṭitepi āpattikarāneva.</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Garukāpatti</span>nti bhikkhuniyā ubbhajāṇumaṇḍalikāya pārājikāpattiṃ sandhāya vadati.</p>
  775. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Hasanto hasanto</span>ti upalakkhaṇamattaṃ, ahasantopi yena kenaci ākārena attano vipariṇatacittataṃ itthiyā pakāsento vadati, āpattiyeva.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyacittato</span>ti hatthamuddāya obhāsentassa kāyacittato samuṭṭhāti.</p>
  777. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Tasmā dukkaṭa</span>nti appaṭivijānanato dukkaṭaṃ, paṭivijānane pana sati thullaccayameva <span class="bld">paribbājikāvatthusmiṃ</span> (pārā. 289) viya akhettapadattā. Khettapade hi paṭivijānantiyā saṅghādisesova siyā <span class="bld">methunadhammayācanavatthudvaye</span> (pārā. 289) viya, taṃ pana vatthudvayaṃ methunayācanato catutthasaṅghādisese vattabbampi duṭṭhullavācassādamattena pavattattā idha vuttanti veditabbaṃ. Evaṃ khettapadena vadantassa itthiyā appaṭivijānantiyā kiṃ hotīti? Kiñcāpi ayaṃ nāma āpattīti pāḷiaṭṭhakathāsu na vuttaṃ, atha kho thullaccayenevettha bhavitabbaṃ<a name="V1.0232"></a>. Tathā hi akhettapade appaṭivijānantiyā dukkaṭaṃ, paṭivijānantiyā thullaccayaṃ vuttaṃ. Khettapade pana paṭivijānane saṅghādisesova vutto, appaṭivijānane thullaccayameva bhavituṃ yuttaṃ, na dukkaṭaṃ, akhettapadato visesābhāvappasaṅgoti gahetabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ catutthasikkhāpadepi akhettapade paṭivijānantiyā thullaccayaṃ, appaṭivijānantiyā dukkaṭaṃ, khettapade pana appaṭivijānantiyā thullaccayanti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">navāvuta</span>nti navavītaṃ.</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Asaddhammaṃ sandhāyā</span>ti methunaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi puttasamuppattiyā bījanikkhepato vappapariyāyaṃ labhatīti.</p>
  779. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsīdatī</span>ti vahati, saṃsarīyatīti vā attho. Manussitthī, tathāsaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  780. <p class="centered">Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  781. <p class="subhead">4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  782. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. Catutthe <a name="M1.0266"></a> parehi patte pātiyamānānaṃ bhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti piṇḍapātoti bhikkhāhāro vuccati, taṃsadisatāya aññopi yo koci bhikkhācariyaṃ vinā bhikkhūhi laddho piṇḍapātotveva vuccati. Pati eti etasmāti paccayoti āha <span class="bld">‘‘patikaraṇaṭṭhena paccayo’’</span>ti. Rogadukkhānaṃ vā paṭipakkhabhāvena ayati pavattatīti paccayo. <span class="bld">Sappāyassā</span>ti hitassa. <span class="bld">Nagaraparikkhārehī</span>ti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Rājūnaṃ gehaparikkhepo parikhā uddāpo pākāro esikā paligho aṭṭoti ime satta nagaraparikkhārāti vadanti. <span class="bld">Setaparikkhāro</span>ti visuddhisīlālaṅkāro. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto, tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhārā’’ti vuttā. <span class="bld">Cakkavīriyo</span>ti vīriyacakko. <span class="bld">Jīvitaparikkhārā</span>ti jīvitassa pavattikāraṇāni. <span class="bld">Samudānetabbā</span>ti sammā uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā.</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti yattha ṭhito viññāpetuṃ sakkoti, tādise ṭhāne. <span class="bld">Kāmo ceva hetu ca pāricariyā ca attho</span>ti pāḷiyaṃ ‘‘attano kāmaṃ, attano hetuṃ, attano adhippāyaṃ, attano pāricariya’’nti (pārā. 292) vuttesu imesu catūsu padesu kāmo, hetu, pāricariyā <a name="V1.0233"></a> ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vutte paṭhame atthavikappe viggahavākyādhippāyasūcanato attho. <span class="bld">Sesa</span>nti adhippāyapadamekaṃ. <span class="bld">Byañjana</span>nti byañjanamattaṃ, paṭhamavikappānupayogitāya vacanamattanti attho. Dutiye atthavikappepi eseva nayo.</p>
  784. <p class="bodytext">Yathāvuttameva atthaṃ padabhājanena saṃsanditvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariyanti hi vutte jānissanti paṇḍitā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘attano hetu’’nti vutte attano atthāyāti ayamattho viññāyati, ‘‘attano kāmaṃ attano pāricariya’’nti vutte kāmena pāricariyāti ayamattho viññāyati. Tasmā imehi tīhi padehi attano atthāya kāmena pāricariyā attakāmapāricariyāti imaṃ atthavikappaṃ viññū jānissanti. ‘‘Attano <a name="M1.0267"></a> adhippāya’’nti vutte pana adhippāya-saddassa kāmita-saddena samānatthabhāvato attanā adhippetakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyāti imamatthaṃ vikappaṃ viññū jānissanti.</p>
  785. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadagga</span>nti esā aggā. <span class="bld">Duṭṭhullavācāsikkhāpade</span>pi (pārā. 285) kāmaṃ ‘‘yācatipi āyācatipī’’ti evaṃ methunayācanaṃ āgataṃ, taṃ pana duṭṭhullavācassādarāgavasena vuttaṃ, idha pana attano methunassādarāgavasenāti ayaṃ viseso.</p>
  786. <p class="bodytext">Vinītavatthūsu <span class="bld">‘‘aggadānaṃ dehī’’</span>ti idaṃ attano atthāya vuttaṃ, duṭṭhullavācāsikkhāpade pana paratthāyapi vutte sīsaṃ etīti veditabbaṃ. <span class="bld">Subhagā</span>ti issariyādīhi sundarehi bhagehi samannāgatā. Manussitthī, tathāsaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena kāmapāricariyayācanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  787. <p class="centered">Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  788. <p class="subhead">5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. Pañcame <span class="bld">paṇḍiccenā</span>ti sabhāvañāṇena. <span class="bld">Gatimantā</span>ti sabhāvañāṇagatiyuttā. <span class="bld">Veyyattiyenā</span>ti itthikattabbesu sikkhitañāṇena. <span class="bld">Medhāyā</span>ti asikkhitesupi taṃitthikattabbesu ṭhānuppattiyā paññāya. <span class="bld">Chekā</span>ti kāyena pacanādikusalā.</p>
  790. <p class="bodytext">Āvahanaṃ <a name="V1.0234"></a> <span class="bld">āvāho,</span> dārikāya gahaṇaṃ. Vidhinā parakule vahanaṃ pesanaṃ <span class="bld">vivāho,</span> dārikāya dānaṃ.</p>
  791. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Randhāpanaṃ</span> bhattapacāpanaṃ. Byañjanādisampādanaṃ <span class="bld">pacāpanaṃ. Na upāhaṭa</span>nti na dinnaṃ. <span class="bld">Kayo</span> nāma gahaṇaṃ. <span class="bld">Vikkayo</span> nāma dānaṃ. Tadubhayaṃ saṅgahetvā <span class="bld">‘‘vohāro’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">‘‘Abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’</span>ti iminā dukkaṭaṃ hotīti dīpeti. <span class="bld">‘‘Parājitena dātabba’’</span>nti vuttattā adento dhuranikkhepena kāretabbo. Acirakāle <a name="M1.0268"></a> adhikāro etassa atthīti <span class="bld">acirakālādhikārikaṃ,</span> sañcarittaṃ. ‘‘Acirakālācārika’’nti vā pāṭho. Acirakāle ācāro ajjhācāro etassāti yojanā.</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Kiñcāpi ehibhikkhuādikāpi sañcarittādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjanti, tesaṃ pana asabbakālikattā, appakattā ca idhāpi ñatticatuttheneva kammena upasampannaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yvāya’’</span>ntiādipadabhājanamāha. Sañcaraṇaṃ sañcaro, so etassa atthīti sañcarī, tassa bhāvo sañcarittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sañcaraṇabhāva’’</span>nti. Sañcaratīti sañcaraṇo, puggalo, tassa bhāvo <span class="bld">sañcaraṇabhāvo,</span> taṃ itthipurisānaṃ antare sañcaraṇabhāvanti attho.</p>
  794. <p class="bodytext"><span class="bld">Jāyābhāve</span>ti bhariyabhāvāya. <span class="bld">Jārabhāve</span>ti sāmibhāvāya, taṃnimittanti attho. Nimittatthe hi etaṃ bhummavacanaṃ. Kiñcāpi ‘‘jārattane’’ti padassa padabhājane ‘‘jārī bhavissasī’’ti (pārā. 302) itthiliṅgavasena padabhājanaṃ vuttaṃ, ‘‘sañcarittaṃ samāpajjeyyā’’ti padassa pana niddese ‘‘itthiyā vā pahito purisassa santike gacchati, purisena vā pahito itthiyā santike gacchatī’’ti vuttattā purisassāpi santike vattabbākāraṃ dassetuṃ ‘‘jārattane’’ti niddesassa itthipurisasādhāraṇattā <span class="bld">‘‘itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane ārocetī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana purisassa matiṃ itthiyā ārocanavaseneva padadvayepi yojanā katā, tadanusārena itthiyā matiṃ purisassa ārocanākāropi sakkā viññātunti.</p>
  795. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttanayenāpi atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Pati bhavissasī’’</span>ti idaṃ jāyāsaddassa itthiliṅganiyamato purisapariyāyena vuttaṃ, nibaddhasāmiko bhavissasīti attho. <span class="bld">Jāro bhavissasī</span>ti micchācārabhāvena upagacchanako bhavissasīti adhippāyo.</p>
  796. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Serivihāra</span>nti <a name="V1.0235"></a> sacchandacāraṃ. <span class="bld">Attano vasa</span>nti attano āṇaṃ. Gottavantesu gotta-saddo, dhammacārīsu ca dhamma-saddo vattatīti āha <span class="bld">‘‘sagottehī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sagottehī</span>ti samānagottehi. <span class="bld">Sahadhammikehī</span>ti ekassa satthu sāsane sahacaritabbadhammehi, samānakuladhammehi <a name="M1.0269"></a> vā. Tenevāha <span class="bld">‘‘ekaṃ satthāra’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ekagaṇapariyāpannehī</span>ti mālākārādiekagaṇapariyāpannehi.</p>
  797. <p class="bodytext">Sassāmikā <span class="bld">sārakkhā</span>. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā <span class="bld">saparidaṇḍā. Pacchimānaṃ dvinna</span>nti sārakkhasaparidaṇḍānaṃ. <span class="bld">Micchācāro hotī</span>ti tāsu gatapurisānaṃ viya tāsampi micchācāro hoti sassāmikabhāvato. <span class="bld">Na itarāsa</span>nti māturakkhitādīnaṃ aṭṭhannaṃ micchācāro natthi assāmikattā, tāsu gatānaṃ purisānameva micchācāro hoti mātādīhi rakkhitattā. Purisā hi parehi yehi kehici gopitaṃ itthiṃ gantuṃ na labhanti, itthiyo pana kenaci purisena bhariyābhāvena gahitāva purisantaraṃ gantuṃ na labhanti, na itarā attano phassassa sayaṃ sāmikattā. Na hi mātādayo sayaṃ tāsaṃ phassānubhavanatthaṃ tā rakkhanti, kevalaṃ purisagamanameva tāsaṃ vārenti. Tasmā kenaci apariggahitaphassattā, attano phassattā ca itthīnaṃ na micchācāro, purisānaṃ pana parehi vārite attano asantakaṭṭhāne paviṭṭhattā micchācāroti veditabbo.</p>
  798. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhogenā</span>ti bhogahetu. Udapattaṃ āmasitvā gahitā <span class="bld">odapattakinī</span>. Dhaja-saddena senā eva upalakkhitāti āha <span class="bld">‘‘ussitaddhajāyā’’</span>tiādi.</p>
  799. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Bahiddhā vimaṭṭha</span>nti aññattha ārocitaṃ. <span class="bld">Taṃ kiriyaṃ sampādessatī</span>ti tassā ārocetvā taṃ kiccaṃ sampādetu vā mā vā, taṃ kiriyaṃ sampādane sāmatthiyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dārakaṃ, dārikañca ajānāpetvā mātāpituādīhi mātāpituādīnaññeva santikaṃ sāsane pesitepi paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hoti evāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  800. <p class="bodytext">Yaṃ uddissa sāsanaṃ pesitaṃ, taṃ eva sandhāya tassā mātuādīnaṃ ārocitepi khettameva otiṇṇabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’</span>tiādi udāhaṭaṃ, idañca vacanabyattayahetubyattayānaṃ bhedepi byattayasāmaññato udāhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Tampi udāharaṇadosaṃ pariharitvā suttānulomataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Iminā sametī</span>ti etthāyamadhippāyo <a name="M1.0270"></a> – yathā sayaṃ anārocetvā <a name="V1.0236"></a> aññesaṃ antevāsikādīnaṃ vatvā vīmaṃsāpetvā paccāharantassa natthi visaṅketo, evaṃ tassā sayaṃ anārocetvā ārocanatthaṃ mātuādīnaṃ vadantassāpi mātuādayo taṃ kiriyaṃ sampādentu vā mā vā. Yadi hi tesaṃ mātuādīnaṃ tuṇhībhūtabhāvampi paccāharati, visaṅketo natthīti.</p>
  801. <p class="bodytext">Gharakiccaṃ netīti <span class="bld">gharaṇī</span>. Aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ adinnādānādīsu āṇattiyaṃ vatthusaṅketo viyāti adhippāyo. <span class="bld">Mūlaṭṭhānañca vasenā</span>ti ettha purisassa mātuādayo sāsanapesane mūlabhūtattā ‘‘mūlaṭṭhā’’ti vuttā.</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatī</span>ti ettha attano vā dhītu santikaṃ ‘‘itthannāmassa bhariyā hotū’’ti bhikkhuṃ pahiṇati, purisassa vā tassa ñātakānaṃ vā santikaṃ ‘‘mama dhītā itthannāmassa bhariyā hotū’’ti pahiṇatīti gahetabbaṃ. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Pubbe vuttanayattā</span>ti <span class="bld">paṭhamasaṅghādisese</span> vuttanayattā.</p>
  803. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Ante ekenā</span>ti ekena padena. <span class="bld">Ettova pakkamatī</span>ti apaccāharitvā tatova pakkamati. <span class="bld">‘‘Anabhinanditvā’’</span>ti idaṃ tathā paṭipajjamānaṃ sandhāya vuttaṃ. Satipi abhinandane sāsanaṃ anārocento pana <span class="bld">na vīmaṃsati</span> nāma. <span class="bld">Tatiyapade vuttanayenā</span>ti ‘‘so tassā vacanaṃ anabhinanditvā’’tiādinā vuttanayena. Pāḷiyaṃ <span class="bld">antevāsiṃ vīmaṃsāpetvā</span>ti ‘‘ayaṃ tesaṃ vattuṃ samattho’’ti antevāsinā vīmaṃsāpetvā. Sace pana so antevāsiko taṃ vacanaṃ ādiyitvā tuṇhī hoti, tassāpi taṃ pavattiṃ paccāharantassa ācariyassa saṅghādisesova mātuādīsu tuṇhībhūtesu tesaṃ tuṇhibhāvaṃ paccāharantassa viyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  804. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ catutthavāre asatipi gacchanto sampādeti, āgacchanto visaṃvādeti anāpattīti atthato āpannamevātikatvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catutthe anāpattī’’</span>ti.</p>
  805. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Kārukāna</span>nti <a name="M1.0271"></a> vaḍḍhakīādīnaṃ tacchakaayokāratantavāyarajakanhāpitakā pañca kāravo ‘‘kārukā’’ti vuccanti. <span class="bld">Evarūpena…pe… anāpattī</span>ti tādisaṃ gihiveyyāvaccampi na hotīti katvā vuttaṃ.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyato samuṭṭhātī</span>ti paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā tadubhayaṃ vā ajānantassa kāyato <a name="V1.0237"></a> samuṭṭhāti. Esa nayo itaradvayepi. <span class="bld">Alaṃvacanīyā hontī</span>ti itthī vā puriso vā ubhopi vā jāyābhāve, sāmikabhāve ca nikkhittachandatāya accantaviyuttattā puna aññamaññaṃ samāgamatthaṃ ‘‘mā evaṃ akaritthā’’tiādinā vacanīyatāya vattabbatāya alaṃ arahāti alaṃvacanīyā, alaṃ vā kattuṃ arahaṃ sandhānavacanametesu itthipurisesūti alaṃvacanīyā, sandhānakārassa vacanaṃ vinā asaṅgacchanakā pariccattāyevāti adhippāyo.</p>
  807. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇattiṃ pana jānitvā</span>ti ettha alaṃvacanīyabhāvaṃ vāti vattabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘tadubhayaṃ pana jānitvā’’tiādi vuttaṃ. Bhikkhuṃ ajānāpetvā attano adhippāyaṃ paṇṇe likhitvā ‘‘imaṃ paṇṇaṃ asukassa dehī’’ti dinnaṃ harantassa sañcarittaṃ na hoti. Paṇṇattialaṃvacanīyabhāvaajānanavaseneva hi imaṃ sikkhāpadaṃ acittakaṃ, na sabbena sabbaṃ sañcaraṇabhāvampi ajānanavasena, pāḷiyañca aṭṭhakathāyañca ārocanameva dassitaṃ. Tasmā sandassanatthaṃ ñatvā paṇṇasandassanavasenāpi kāyena vā vācāya vā ārocentasseva āpatti hotīti gahetabbaṃ.</p>
  808. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Yathā yathā yesu yesu janapadesū</span>ti pariccattabhāvappakāsanatthaṃ kattabbaṃ paṇṇadānañātijanissarādijānāpanāditaṃtaṃdesaniyataṃ pakāraṃ dasseti, idañca nibaddhabhariyābhāvena gahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Attano ruciyā saṅgatānaṃ pana itthīnaṃ, muhuttikāya ca purise cittassa virajjanameva alaṃvacanīyabhāve kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Duṭṭhullādīsupī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena attakāmasañcarittāni saṅgaṇhāti, ettha pana pāḷiyaṃ kiñcāpi ‘‘itthī nāma manussitthī na yakkhī’’tiādinā manussitthipurisā na dassitā, tathāpi ‘‘dasa itthiyo māturakkhitā’’tiādinā manussitthīnaññeva dassitattā purisānampi tadanuguṇānameva gahetabbato manussajātikāva <a name="M1.0272"></a> itthipurisā idhādhippetā. Tasmā yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā, paṭiggaṇhana, vīmaṃsana, paccāharaṇānīti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  809. <p class="centered">Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  810. <p class="subhead">6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ettakenā</span>ti ettakena dāruādinā. <span class="bld">Aparicchinnappamāṇāyo</span>ti aparicchinnadāruādipamāṇāyo. <span class="bld">Mūlacchejjāyā</span>ti parasantakabhāvato mocetvā attano eva santakakaraṇavasenāti <a name="V1.0238"></a> attho. Evaṃ yācato aññātakaviññattidukkaṭañceva dāsapaṭiggahaṇadukkaṭañca hoti ‘‘dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vacanaṃ nissāya aṭṭhakathāsu paṭikkhittattā. <span class="bld">Sakakamma</span>nti pāṇavadhakammaṃ. Idañca pāṇātipātadosaparihārāya dukkaṭaṃ vuttaṃ, na viññattiparihārāya. <span class="bld">Aniyametvāpi na yācitabbā</span>ti sāmīcidassanatthaṃ vuttaṃ, suddhacittena pana hatthakammaṃ yācantassa āpatti nāma natthi. <span class="bld">Yadicchakaṃ kārāpetuṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘hatthakammaṃ yācāmi, dethā’’tiādinā ayācitvāpi vaṭṭati. Sakiccapasutampi evaṃ kārāpentassa viññatti natthi eva, sāmīcidassanatthaṃ pana vibhajitvā vuttaṃ.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakappiyabhāvadīpanattha</span>nti sabbaso kappiyabhāvadīpanatthaṃ. <span class="bld">Mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘mūlaṃ dassāmā’’ti paṭhamaṃ vuttattā viññatti vā mūlanti vacanassa kappiyākappiyavatthusāmaññavacanattepi niṭṭhitabhatikiccānaṃ dāpanato akappiyavatthusādiyanaṃ vā na hotīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti apariggahitaṃ.</p>
  813. <p class="bodytext"><span class="bld">Mañca…pe… cīvarādīni kārāpetukāmenāpī</span>tiādīsu cīvaraṃ kārāpetukāmassa aññātakaappavāritatantavāyehi hatthakammayācanavasena vāyāpane viññattipaccayā dukkaṭābhāvepi <span class="bld">cīvaravāyāpanasikkhāpadena</span> yathārahaṃ pācittiyadukkaṭāni hontīti veditabbaṃ. <span class="bld">Akappiyakahāpaṇādi na dātabba</span>nti kappiyamukhena laddhampi hatthakammakaraṇatthāya imassa <a name="M1.0273"></a> kahāpaṇaṃ dehīti vatvā dānaṃ na vaṭṭatīti vuttaṃ. Pubbe katakammassa dāpane kiñcāpi doso na dissati, tathāpi asāruppamevāti vadanti. Katakammatthāyapi kātabbakammatthāyapi kappiyavohārena pariyāyato bhatiṃ dāpentassa natthi doso. <span class="bld">Vatta</span>nti cārittaṃ, āpatti na hotīti adhippāyo.</p>
  814. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbānī</span>ti sākhāya makkhikabījanena paṇṇādicchede bījagāmakopanassa ceva tattha laggarajādiappaṭiggahitassa ca parihāratthāya vuttaṃ. Tadubhayāsaṅkāya asati tathā akaraṇe doso natthi. Nadīyādīsu udakassa apariggahitatāya <span class="bld">‘‘āharāti vattuṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na āhaṭaṃ paribhuñjitu’’</span>nti vacanato viññattiyā āpannaṃ dukkaṭaṃ desetvāpi taṃ vatthuṃ paribhuñjantassa puna paribhoge dukkaṭameva, pañcannampi sahadhammikānaṃ na vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Alajjīhi pana bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā hatthakammaṃ na kāretabba’’</span>nti sāmaññato vuttattā attano atthāya yaṃkiñci hatthakammaṃ kāretuṃ na vaṭṭati. Yaṃ pana <a name="V1.0239"></a> alajjī nivāriyamānopi bījanādiṃ karoti, tattha doso natthi. Cetiyakammādīni pana tehi kārāpetuṃ vaṭṭati. Ettha ca ‘‘alajjīhi sāmaṇerehī’’ti vuttattā ‘‘sañcicca āpattiṃ āpajjatī’’tiādi (pari. 359) alajjīlakkhaṇaṃ ukkaṭṭhavasena upasampanne paṭicca upalakkhaṇato vuttanti taṃlakkhaṇavirahitānaṃ sāmaṇerādīnaṃ liṅgatthenakagotrabhupariyosānānaṃ bhikkhupaṭiññānaṃ dussīlānampi sādhāraṇavasena alajjitālakkhaṇaṃ yathāvihitapaṭipattiyaṃ sañcicca atiṭṭhanamevāti gahetabbaṃ.</p>
  815. <p class="bodytext"><span class="bld">Āharāpentassa dukkaṭa</span>nti viññattikkhaṇe viññattipaccayā, paṭilābhakkhaṇe goṇānaṃ sādiyanapaccayā ca dukkaṭaṃ. Goṇañhi attano atthāya aviññattiyā laddhampi sādituṃ na vaṭṭati ‘‘hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vuttattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘ñātipavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭatī’’</span>ti. Ettha ca viññattidukkaṭābhāvepi akappiyavatthuyācanepi paṭiggahaṇepi dukkaṭameva. <span class="bld">Rakkhitvā</span>ti corādiupaddavato rakkhitvā. <span class="bld">Jaggitvā</span>ti tiṇadānādīhi posetvā.</p>
  816. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātipavāritaṭṭhāne pana vaṭṭatī</span>ti sakaṭassa sampaṭicchitabbattā mūlacchejjavasena yācituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Tāvakālikaṃ vaṭṭatī</span>ti ubhayatthāpi vaṭṭatīti attho<a name="M1.0274"></a>. Vāsiādīni puggalikānipi vaṭṭantīti āha <span class="bld">‘‘esa nayo vāsī’’</span>tiādi. Valliādīsu ca parapariggahitesu ca eseva nayoti yojetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Garubhaṇḍappahonakesuyevā’’</span>ti idaṃ viññattiṃ sandhāya vuttaṃ. Adinnādāne pana tiṇasalākaṃ upādāya parapariggahitaṃ theyyacittena gaṇhato avahāro eva, bhaṇḍagghena kāretabbo. <span class="bld">Valliādīsū</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena pāḷiāgatānaṃ (pārā. 349) veḷuādīnaṃ saṅgaho. Tattha yasmiṃ padese haritālajātihiṅgulādi appakampi mahagghaṃ hoti, tattha taṃ tālapakkapamāṇato ūnampi garubhaṇḍameva, viññāpetuñca na vaṭṭati.</p>
  817. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti viññatti. Parikathādīsu ‘‘senāsanaṃ sambādha’’ntiādinā (visuddhi. 1.19) pariyāyena kathanaṃ <span class="bld">parikathā</span> nāma. Ujukameva akathetvā ‘‘bhikkhūnaṃ kiṃ pāsādo na vaṭṭatī’’tiādinā (visuddhi. 1.19) adhippāyo yathāvibhūto hoti, evaṃ bhāsanaṃ <span class="bld">obhāso</span> nāma. Senāsanādiatthaṃ bhūmiparikammādikaraṇavasena paccayuppādāya nimittakaraṇaṃ <span class="bld">nimittakammaṃ</span> nāma. <span class="bld">Ukkamantī</span>ti apagacchanti.</p>
  818. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Maṇi kaṇṭhe assāti <span class="bld">maṇikaṇṭho. Devavaṇṇa</span>nti devattabhāvaṃ.</p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V1.0240"></a> <span class="bld">pattena me attho</span>ti (pārā. 345) anatthikampi pattena bhikkhuṃ evaṃ vadāpento bhagavā sotthiyā mantapadavasena vadāpesi. Sopi bhikkhu bhagavatā āṇattavacanaṃ vademīti avoca, tenassa musā na hoti. Atha vā <span class="bld">‘‘pattena me attho’’</span>ti idaṃ <span class="bld">‘‘pattaṃ dadantū’’</span>ti iminā samānatthanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo <span class="bld">maṇinā me attho</span>ti etthāpi. Tasmā aññesampi evarūpaṃ kathentassa, kathāpentassa ca vacanadoso natthīti gahetabbaṃ.</p>
  820. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. Uddhaṃmukhaṃ littā ullittā, chadanassa anto limpantā hi yebhuyyena uddhaṃmukhā limpanti. Tenāha <span class="bld">‘‘antolittā’’</span>ti. Adhomukhaṃ littā avalittā. Bahi limpantā hi yebhuyyena adhomukhā limpanti. Tenāha <span class="bld">‘‘bahilittā’’</span>ti.</p>
  821. <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjanaṃ vilomitaṃ bhaveyyā</span>ti yasmā ‘‘kārayamānenā’’ti imassa hetukattuvacanassa ‘‘karontenā’’ti idaṃ suddhakattuvacanaṃ pariyāyavacanaṃ na <a name="M1.0275"></a> hoti, tasmā ‘‘karontena vā kārāpentena vā’’ti kārayamānenāti bahuuddesapadānuguṇaṃ karaṇavacaneneva padatthaṃ katvā niddese kate byañjanaṃ viruddhaṃ bhaveyya, tathā pana padatthavasena adassetvā sāmatthiyato siddhamevatthaṃ dassetuṃ paccattavasena ‘‘karonto vā kārāpento vā’’ti padabhājanaṃ vuttanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘atthamattamevā’’</span>tiādi. Padatthato, sāmatthiyato ca labbhamānaṃ atthamattamevāti attho. Yañhi kārayamānena paṭipajjitabbaṃ, taṃ karontenāpi paṭipajjitabbamevāti idamettha sāmatthiyaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  822. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddeso</span>ti sāmibhāvena uddisitabbo. <span class="bld">Setakamma</span>nti setavaṇṇakaraṇatthaṃ setavaṇṇamattikāya vā sudhāya vā katatanukalepo, tena pana saha miniyamāne pamāṇātikkantaṃ hotīti saṅkānivāraṇatthaṃ āha <span class="bld">‘‘abbohārika’’</span>nti. Tena pamāṇātikkantavohāraṃ na gacchati kuṭiyā anaṅgattāti adhippāyo.</p>
  823. <p class="bodytext">Yathāvuttassa atthassa vuttanayaṃ dassentena <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘āyāmato ca vitthārato cā’’ti avatvā ‘‘āyāmato vā vitthārato vā’’ti vikappatthassa vā-saddassa vuttattā ekatobhāge vaḍḍhitepi āpattīti pakāsitanti adhippāyo. <span class="bld">Tihatthā</span>ti pakatihatthena tihatthā, ‘‘vaḍḍhakīhatthenā’’tipi (sārattha. ṭī. 2.348-349) vadanti, taṃ ‘‘yattha…pe… ayaṃ kuṭīti saṅkhyaṃ na gacchatī’’ti iminā virujjhati vaḍḍhakīhatthena tihatthāyapi kuṭiyā pamāṇayuttassa mañcassa sukhena parivattanato. <span class="bld">‘‘Ūnakacatuhatthā vā’’</span>ti idañca pacchimappamāṇayuttassa <a name="V1.0241"></a> mañcassa aparivattanārahaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi hi pakatihatthena catuhatthāyapi kuṭiyā pamāṇayutto mañco na parivattati, sā akuṭīyeva, tasmā mañcaparivattanamatteneva pamāṇanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Pamāṇayutto mañco</span>ti sabbapacchimappamāṇayutto mañco. So hi pakatividatthiyā navavidatthiko, aṭṭhavidatthiko vā hoti, tato khuddako mañco sīsūpadhānaṃ ṭhapetvā pādaṃ pasāretvā nipajjituṃ na pahoti. <span class="bld">Pamāṇato ūnatarampī</span>ti ukkaṭṭhappamāṇato ūnatarampi, idañca heṭṭhimappamāṇayuttāyapi vatthudesanā kātabbā, na vāti sandehanivattanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  824. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalalalepo</span>ti <a name="M1.0276"></a> kenaci silesena katalepo, setarattādivaṇṇakaraṇatthaṃ katatambamattikādikalalalepo vā. Tenāha <span class="bld">‘‘alepo evā’’</span>ti. Tena taḷākādīsu ghanena kalalena katabahalalepo mattikālepane eva pavisati lepavohāragamanatoti dasseti. <span class="bld">Piṭṭhasaṅghāṭo</span> nāma dvārabāhasaṅkhāto caturassadārusaṅghāṭo, yattha sauttarapāsaṃ kavāṭaṃ apassāya dvāraṃ pidahanti.</p>
  825. <p class="bodytext"><span class="bld">Oloketvāpī</span>ti apaloketvāpi, apalokanakammavasenāpīti attho, apasaddassāpi oādeso katoti daṭṭhabbo.</p>
  826. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Nibaddhagocaraṭṭhānampī</span>ti ettha gocarāya pakkamantānaṃ hatthīnaṃ nibaddhagamanamaggopi saṅgayhati. <span class="bld">Etesa</span>nti sīhādīnaṃ. <span class="bld">Gocarabhūmī</span>ti āmisaggahaṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Na gahitā</span>ti paṭikkhipitabbabhāvena na gahitā, na vāritāti attho. Sīhādīnañhi gocaraggahaṇaṭṭhānaṃ hatthīnaṃ viya nibaddhaṃ na hoti, yattha pana gomahiṃsādipāṇakā santi, dūrampi taṃ ṭhānaṃ sīghaṃ gantvā gocaraṃ gaṇhanti. Tasmā tesaṃ taṃ na vāritaṃ, nibaddhagamanamaggova vārito āsayato gamanamaggassa nibaddhattā. <span class="bld">Aññesampi vāḷāna</span>nti araññamahiṃsādīnaṃ. <span class="bld">Ārogyatthāyā</span>ti nirupaddavāya. <span class="bld">Sesānī</span>ti pubbaṇṇanissitādīni soḷasa. Tāni ca janasammaddamahāsammaddakuṭivilopasarīrapīḷādiupaddavehi <span class="bld">saupaddavānī</span>ti veditabbāni. Abhihananti etthāti <span class="bld">abbhāghātaṃ</span>. ‘‘Verighara’’nti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘corānaṃ māraṇatthāya kata’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  827. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammagandhikā</span>ti dhammena daṇḍanītiyā hatthapādādicchindanagandhikā. Gandhikāti ca yassa upari hatthādiṃ ṭhapetvā chindanti, tādisaṃ dārukhaṇḍaphalakāti vuccati, tena ca upalakkhitaṃ ṭhānaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">racchānissita</span>nti rathikānissitaṃ. <span class="bld">Caccaranissita</span>nti catunnaṃ rathikānaṃ sandhinissitaṃ. <span class="bld">Sakaṭenā</span>ti iṭṭhakasudhādibhaṇḍāharaṇasakaṭena.</p>
  828. <p class="bodytext"><span class="bld">Pācina</span>nti <a name="V1.0242"></a> senāsanassa bhūmito paṭṭhāya yāva talāvasānaṃ cinitabbavatthukaṃ adhiṭṭhānaṃ, yassa upari bhittithambhādīni ca patiṭṭhapenti. Tenāha <span class="bld">‘‘tato paṭṭhāyā’’</span>tiādi. Kiñcāpi idha pubbapayogasahapayogānaṃ adinnādāne viya viseso natthi, tathāpi tesaṃ vibhāgena dassanaṃ <a name="M1.0277"></a> bhinditvā vā puna kātabbāti ettha kuṭiyā bhedena paricchedadassanatthaṃ kataṃ. <span class="bld">Tadatthāyā</span>ti tacchanatthāya. <span class="bld">Evaṃ kata</span>nti adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ vā kataṃ. <span class="bld">Paṇṇasāla</span>nti paṇṇakuṭiyā tiṇapaṇṇacuṇṇassa aparipatanatthāya anto ca bahi ca limpanti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Teneva vakkhati ‘‘paṇṇasālaṃ limpatī’’ti.</p>
  829. <p class="bodytext">Antolepeneva niṭṭhāpetukāmaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘antolepe vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bahilepe vā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Tasmi</span>nti dvārabandhe vā vātapāne vā ṭhapiteti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tassokāsa</span>nti tassa dvārabandhādissa okāsabhūtaṃ chiddaṃ. <span class="bld">Puna vaḍḍhetvā</span>ti pubbe ṭhapitokāsaṃ khuddakaṃ ce, taṃ dvāravātapānacchiddabhedanena puna vaḍḍhetvā. <span class="bld">Ṭhapite</span>ti dvārabandhe vā gavakkhasaṅghāṭe vā ānetvā tasmiṃ vaḍḍhite vā avaḍḍhite vā chidde patiṭṭhāpite. <span class="bld">Lepo na ghaṭīyatī</span>ti samantato dinno lepo tathā ṭhapitena dvārabandhanena vā vātapānena vā saddhiṃ na ghaṭīyati, ekābaddhaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ta</span>nti dvārabandhaṃ vā vātapānaṃ vā. <span class="bld">Paṭhamameva saṅghādiseso</span>ti tesaṃ samantato pubbeva lepassa ghaṭetvā niṭṭhāpitattā dvārabandhavātapānānaṃ ṭhapanato pubbe eva saṅghādiseso.</p>
  830. <p class="bodytext"><span class="bld">Lepaghaṭanenevā</span>ti iṭṭhakāhi katavātapānādīni vinā samantā lepaghaṭaneneva āpatti vātapānādīnaṃ alepokāsattā, iṭṭhakāhi katattā vā, vātapānādīsupi lepassa bhittilepena saddhiṃ ghaṭanenevātipi atthaṃ vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti paṇṇasālāyaṃ. <span class="bld">Ālokatthāya aṭṭhaṅgulamattaṃ ṭhapetvā limpatī</span>ti dārukuṭṭassa dārūnamantarā aṭṭhaṅgulamattaṃ vivaraṃ yāva limpati, tāva ālokatthāya ṭhapetvā avasesaṃ sakuṭṭacchadanaṃ limpati, pacchā etaṃ vivaraṃ limpissāmīti evaṃ ṭhapane anāpattīti adhippāyo. Sace pana evaṃ akatvā sabbadāpi ālokatthāya vātapānavasena ṭhapeti, vātapānadvārasaṅghāṭe ghaṭite lepo ca ghaṭīyati, paṭhamameva saṅghādisesoti dassento āha <span class="bld">‘‘sace’’</span>tiādi. Mattikākuṭṭameva mattikālepasaṅkhyaṃ gacchatīti āha <span class="bld">‘‘sace mattikāya kuṭṭaṃ karoti, chadanalepena saddhiṃ ghaṭane āpattī’’</span>ti. <span class="bld">Ubhinnaṃ anāpattī</span>ti purimassa lepassa aghaṭitattā dutiyassa attuddesikatāya asambhavato.</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Āpattibhedadassanattha</span>nti <a name="M1.0278"></a> tattha ‘‘sārambhe ca aparikkamane ca dukkaṭaṃ adesitavatthukatāya<a name="V1.0243"></a>, pamāṇātikkantatāya ca saṅghādiseso’’ti evaṃ āpattiyeva vibhāgadassanatthaṃ.</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">Aniṭṭhite kuṭikamme</span>ti lepapariyosāne kuṭikamme ekapiṇḍamattenapi aniṭṭhite. <span class="bld">‘‘Aññassa puggalassa vā’’</span>ti idaṃ mūlaṭṭhassa anāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Yena pana laddhaṃ, tassāpi taṃ niṭṭhāpentassa ‘‘parehi vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’tiādivacanato (pārā. 363) āpattiyeva. Pubbe katakammampi laddhakālato paṭṭhāya attano atthāyeva kataṃ nāma hoti, tasmā tenāpi saṅghassa vā sāmaṇerādīnaṃ vā datvā niṭṭhāpetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Aññassa vā’’</span>ti idaṃ anupasampannaṃyeva sandhāya vuttanti gahetabbaṃ, keci pana ‘‘parato laddhāya kuṭiyā niṭṭhāpane anāpattiādito paṭṭhāya attano atthāya akatattā’’ti vadanti. <span class="bld">Apacinitabbā</span>ti yāva pācinā viddhaṃsetabbā. <span class="bld">Bhūmisamaṃ katvā</span>ti pācinatalāvasānaṃ katvā.</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Leṇa</span>nti pabbataleṇaṃ. <span class="bld">Na hettha lepo ghaṭīyatī</span>ti chadanalepassa abhāvato vuttaṃ, visuṃ eva vā anuññātattā. Sace leṇassa anto uparibhāge cittakammādikaraṇatthaṃ lepaṃ denti, ullittakuṭisaṅkhyaṃ na gacchati, vaṭṭati eva. Iṭṭhakādīhi kataṃ caturassakūṭāgārasaṇṭhānaṃ ekakaṇṇikābaddhaṃ nātiuccaṃ paṭissayavisesaṃ <span class="bld">‘‘guhā’’</span>ti vadanti, tādisaṃ mahantampi ullittāvalittaṃ karontassa anāpatti. <span class="bld">Bhūmiguha</span>nti umaṅgaguhaṃ.</p>
  834. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāsū</span>ti kukkuṭacchikagehantiādīsu aṭṭhakathāsu tiṇakuṭikā kukkuṭacchikagehanti vatvā puna taṃ vivarantehi aṭṭhakathācariyehi chadanaṃ daṇḍakehi…pe… vuttāti yojanā daṭṭhabbā. Tattha <span class="bld">daṇḍakehi jālabaddhaṃ katvā</span>ti dīghato, tiriyato ca ṭhapetvā valliyādīhi baddhadaṇḍakehi jālaṃ viya katvā. <span class="bld">So cā</span>ti ullittādibhāvo. <span class="bld">Chadanameva sandhāya vutto</span>ti chadanassa anto ca bahi ca limpanameva sandhāya vutto. Mattikākuṭṭe bhittilepaṃ vināpi bhittiyā saddhiṃ <a name="M1.0279"></a> chadanalepassa ghaṭanamattenāpi āpattisambhavato chadanalepova padhānanti veditabbaṃ. Kiñcāpi evaṃ, atha kho ‘‘upacikāmocanatthameva heṭṭhā pāsāṇakuṭṭaṃ katvā taṃ alimpitvā upari limpati, lepo na ghaṭīyati nāma, anāpattiyevā’’tiādivacanato pana chadanalepaghaṭanatthaṃ sakalāyapi bhittiyā lepo avassaṃ icchitabbova tassā ekadesassa alepepi chadanalepassa aghaṭanato. Tenāha <span class="bld">‘‘lepo na ghaṭīyatī’’</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti tiṇakuṭikāyaṃ. Na kevalañca tiṇakuṭikāyaṃ eva, leṇaguhādīsupi sārambhāparikkamanapaccayāpi anāpatti eva, iminā <a name="V1.0244"></a> pana nayena aññassatthāya kuṭiṃ karontassāpi sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo atthato dassito eva hotīti.</p>
  835. <p class="bodytext">Tattha pāḷivirodhaṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – aññassa upajjhāyādino atthāya karontassa sārambhādipaccayāpi anāpatti eva, yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘āpattikārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’ntiādivacanaṃ, taṃ aññassatthāya karontassa, na sārambhādipaccayā āpattidassanatthaṃ vuttaṃ, kiñcarahi yathāsamādiṭṭhāya kuṭiyā akaraṇapaccayā āpattidassanatthanti. Tattha <span class="bld">yathāsamādiṭṭhāyā</span>ti ‘‘bhikkhu samādisitvā pakkamati, ‘kuṭiṃ me karothā’ti samādisati ca, desitavatthukā ca hotu anārambhā ca saparikkamanā cā’’ti evaṃ kārāpakena āṇattikkamaṃ muñcitvā karaṇapaccayāti adhippāyo. Katthaci pana potthake ‘‘kuṭilakkhaṇappattampi kuṭiṃ aññassa…pe… karontassa anāpattī’’ti imassa pāṭhassa anantaraṃ ‘‘yaṃ pana āpatti kārukāna’’ntiādipāṭho dissati, sova yuttataro. Evañhi sati tattha adhippāyo pākaṭo hoti.</p>
  836. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāpattīti vatvā</span>ti vāsāgāratthāya eva aniyamitattā anāpattīti vatvā. <span class="bld">Adesāpetvā karoto</span>ti pamāṇayuttampi karoto. <span class="bld">Acittaka</span>nti paṇṇattiajānanacittena acittakaṃ. Ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimappamāṇasambhavo, adesitavatthukatā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭanāti satta vā pamāṇayuttaṅgādīsu cha vā aṅgāni.</p>
  837. <p class="centered">Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  838. <p class="subhead">7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Sattame <a name="M1.0280"></a> pūjāvacanappayoge kattari sāmivacanassapi icchitattā <span class="bld">‘‘gāmassa vā pūjita’’</span>nti vuttaṃ. Rūpindriyesu vijjamānaṃ sandhāya ekindriyatā vuccatīti āha <span class="bld">‘‘kāyindriyaṃ sandhāyā’’</span>ti. Te hi manindriyampi bhūtagāmānaṃ icchanti.</p>
  840. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Kiriyato samuṭṭhānābhāvo</span>ti vatthuno adesanāsaṅkhātaṃ akiriyaṃ vinā na kevalaṃ kiriyāya samuṭṭhānabhāvo. Kiriyākiriyato hi idaṃ samuṭṭhāti. Imasmiṃ sikkhāpade <span class="bld">bhikkhū vā</span> <a name="V1.0245"></a> <span class="bld">anabhineyyā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo samuccayattho, tena ‘‘mahallakañca vihāraṃ kareyya, bhikkhū ca anabhineyyā’’ti kiriyañca akiriyañca samuccinoti.</p>
  841. <p class="centered">Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  842. <p class="subhead">8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  843. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. Aṭṭhame pākārena ca parikkhittanti sambandho. <span class="bld">Gopuraṭṭālakayutta</span>nti ettha pākāresu yuddhatthāya kato vaṅkasaṇṭhāno sarakkhepachiddasahito patissayaviseso <span class="bld">aṭṭālako</span> nāma.</p>
  844. <p class="bodytext"><span class="bld">Soḷasavidhassā</span>ti catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbassa pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāsaṅkhātassa soḷasavidhassa. <span class="bld">Te gāravenā</span>ti te kilantarūpā bhikkhū bhattuddesakaṭṭhāne sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ purato attano kilantasarīraṃ dassetvā uddisāpane gāravena, lajjāyāti attho. <span class="bld">Terasapī</span>ti bhattuddesakasenāsanagāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyagāhāpakapattagāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīnaṃ vasena terasapi.</p>
  845. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘apisū’’</span>ti idaṃ ‘‘apicā’’ti iminā samānattho nipāto. <span class="bld">Evaṃ sabbapadesū</span>ti pīṭhādīsu senāsanasādhāraṇesu, katikasaṇṭhānapavesanikkhamanakālādīsu pana visuṃ visuṃ adhiṭṭhahitvā kathāpetīti veditabbaṃ<a name="M1.0281"></a>. <span class="bld">Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā</span>ti aniyametvā nimmitānaṃ vasena vuttaṃ, niyametvā pana ‘‘ettakā idañcidañca kathentu, ettakā tuṇhī bhavantu, nānāppakāraṃ iriyāpathaṃ, kiriyañca kappentu, nānāvaṇṇasaṇṭhānavayoniyamā ca hontū’’ti parikammaṃ katvā samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite icchiticchitappakārā aññamaññampi visadisāva honti. <span class="bld">Avatthukavacana</span>nti niratthakavacanaṃ.</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>. <span class="bld">Ekacārikabhatta</span>nti atimanāpattā sabbesampi paṭilābhatthāya visuṃ ṭhitikāya pāpetabbabhattaṃ. <span class="bld">Taddhitavohārenā</span>ti cattāri pamāṇamassa catukkanti evaṃ taddhitavohārena. <span class="bld">Bhavo</span>ti bhavitabbo. <span class="bld">Atītaṃ divasabhāga</span>nti tasmiññeva divase salākadānakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Hiyyo</span>ti imassa ajja icceva attho. Tenevāhaṃsu ‘‘sve amhe’’tiādi. <span class="bld">Padhūpāyantā</span>ti punappunaṃ <a name="V1.0246"></a> uppajjanakodhavasena padhūpāyantā. Pāḷiyaṃ <span class="bld">kissa ma</span>nti kena kāraṇena mayāti attho.</p>
  847. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. ‘‘Sarasi tva’’nti idaṃ ekaṃ vākyaṃ katvā, ‘‘kattā’’ti idañca kattari ritupaccayantaṃ katvā, ‘‘asī’’ti ajjhāhārapadena saha ekavākyaṃ katvā, ‘‘evarūpa’’nti idaṃ, ‘‘yathāyaṃ bhikkhunī āhā’’ti idañca dvīsu vākyesu paccekaṃ yojetabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ujukamevā</span>ti tvā-paccayantavasena paṭhamaṃ atthaggahaṇaṃ ujukanti adhippāyo.</p>
  848. <p class="bodytext">Dutiyo dabba-saddo paṇḍitādivacanoti āha <span class="bld">‘‘na kho dabba dabbā paṇḍitā’’</span>ti. <span class="bld">Nibbeṭhentī</span>ti dosato mocenti. <span class="bld">Vinayalakkhaṇe tanti</span>nti vinayavinicchayalakkhaṇavisaye āgamaṃ ṭhapento. Pāḷiyaṃ <span class="bld">yato aha</span>ntiādīsu yasmiṃ kāle ahaṃ jāto, tato pabhuti supinantenapi methunaṃ dhammaṃ nābhijānāmi, na ca tassa methunadhammassa paṭisevitā ahosinti attho daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘supinantenapī’’</span>tiādi. Idāni ekavākyavasena yojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na ghaṭatī</span>ti yasmā khīṇāsavassa vacanena etissā vacanaṃ na sameti, tañca na ghaṭanaṃ yasmā pubbe bhikkhūsu pasiddhāya eva accantadussīlatāya eva ahosi, tasmā mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti adhippāyo.</p>
  849. <p class="bodytext"><span class="bld">Cara pire</span>ti cara gaccha pire para amāmaka tvaṃ. <span class="bld">Vinassā</span>ti adassanaṃ gaccha. <span class="bld">Akārikā</span>ti amūlakena codanāya na kārikā. <span class="bld">Kārako hotī</span>ti <a name="M1.0282"></a> ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti imāya paṭiññāya yadi nāsitā, tadā thero bhikkhunīdūsakattasiddhito tassa dosassa kārako hoti. <span class="bld">Akārako hotī</span>ti tāya katapaṭiññaṃ anapekkhitvā sāmaññato ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti bhagavatā vuttattā akārako hoti. Yadi hi thero kārako bhaveyya, avassaṃ tameva dosaṃ apadisitvā iminā nāma kāraṇena ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti vattabbaṃ siyā, tathā avuttattā, ‘‘dabbañca anuyuñjathā’’ti avatvā ‘‘ime ca bhikkhū anuyuñjathā’’ti vuttattā ca sāmatthiyato mettiyāya bhikkhuniyā aññena dosena nāsanārahatā, vatthussa ca amūlakabhāvo, therassa akārakabhāvo ca siddho hotīti adhippāyo.</p>
  850. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano sutta</span>nti ‘‘sakāya paṭiññāyā’’ti iminā pakkhepavacanena sahitaṃ kūṭasuttaṃ. <span class="bld">Thero</span> <a name="V1.0247"></a> <span class="bld">kārako hotī</span>ti ettha ayamadhippāyo – ‘‘sakāya paṭiññāyā’’ti avatvā sāmaññato ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti otiṇṇavatthusmiṃyeva tassā nāsanā vihitāti tumhākaṃ vāde thero kārako hoti, ‘‘sakāya paṭiññāyā’’ti pana vutte pubbeyeva siddhassa pārājikassa sucikāya assā sakāya paṭiññāya nāsethāti sijjhanato amhākaṃ vāde thero akārako hotīti. Mahāvihāravāsīnampi pana ‘‘sakāya paṭiññāyā’’ti vutte otiṇṇavatthusmiṃyeva tassā nāsanā vihitā hoti, na sāmaññatoti adhippāyo. <span class="bld">Etthā</span>ti imesu dvīsu vādesu, suttesu vā. <span class="bld">Yaṃ pacchā vutta</span>nti mahāvihāravāsīhi yaṃ vuttaṃ, taṃ yuttanti attho. <span class="bld">Vicāritaṃ heta</span>nti etaṃ pacchimassa yuttattaṃ vicāritaṃ, ‘‘tatra saṅghādiseso vuṭṭhānagāminī…pe… asuddhatāyeva nāsesī’’ti vakkhamānanayena vinicchitanti attho. <span class="bld">‘‘Bhikkhuniṃ anuddhaṃseti dukkaṭa’’</span>nti iminā mahāaṭṭhakathāvādo dassito.</p>
  851. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tesu dukkaṭapācittiyesu. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti vuttamahāaṭṭhakathāvādassa adhippāyaṃ dassetvā ‘‘pācittiya’’nti pavattassa kurundivādassa adhippāyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pacchimanayepī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vacanappamāṇato</span>ti visaṃvādanādhippāye samānepi anuddhaṃsanādivisese saṅghādisesādino vidhāyakavacanabalenāti attho. <span class="bld">Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭa</span>nti bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa bhikkhussa dukkaṭaṃ.</p>
  852. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M1.0283"></a> dvīsupi aṭṭhakathāvacanesu adhippāyaṃ vibhāvetvā idāni pacchime pācittiyavāde dosaṃ dassetvā purimadukkaṭavādameva patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">‘‘tatra panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">visu</span>nti <span class="bld">sampajānamusāvāde pācittiyato</span> (pāci. 1) visuṃ pācittiyaṃ vuttaṃ, tattha anantogadhabhāvāti adhippāyo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā amūlakānuddhaṃsane visuññeva pācittiyaṃ paññattaṃ, tasmā purimanayoti dukkaṭavādo. Evaṃ antarā paviṭṭhaṃ dukkaṭapācittiyavādaṃ dassetvā idāni pākaṭameva atthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tathā bhikkhunī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tathā</span>ti yathā bhikkhussa bhikkhuṃ, bhikkhuniñca anuddhaṃsentassa saṅghādisesadukkaṭāni vuttāni, tathāti attho. <span class="bld">Etehi nāsanā natthī</span>ti sāmaññato vuttaṃ, dukkaṭena imissā pana nāsanā natthīti adhippāyo. <span class="bld">Dussīlā</span>ti pārājikā.</p>
  853. <p class="bodytext"><a name="para386"></a><span class="paranum">386</span>. <span class="bld">Ākāranānattenā</span>ti dūsitākārassa, dūsakākārassa ca nānattena. <span class="bld">Anabhiraddho</span>ti atuṭṭho. Tenāha <span class="bld">‘‘na sukhito’’</span>ti. <span class="bld">Na pasādito</span>ti anuppāditappasādo. Khīla-saddo thaddhabhāvavacano<a name="V1.0248"></a>, kacavarapariyāyo ca hotīti āha <span class="bld">‘‘citta…pe… khīla’’</span>nti. <span class="bld">Nappatīto</span>ti pītisukhādīhi na abhigato na upagato. Tenāha <span class="bld">‘‘na abhisaṭo’’</span>ti.</p>
  854. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena duṭṭhoti ca kupitoti ca vutto</span>ti ettha yena duṭṭhoti ca vutto yena kupitoti ca vutto, taṃ <span class="bld">mātikāya</span>ñca <span class="bld">padabhājane</span> (pārā. 386) ca vuttaṃ ubhayampetanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Dvīhī</span>ti ‘‘tena ca kopena, tena ca dosenā’’ti vuttakopadosapadehi dvīhi, atthato pana dvīhipi dosova dassitoti āha <span class="bld">‘‘saṅkhārakkhandhameva dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Yāyā</span>ti anattamanatāya.</p>
  855. <p class="bodytext"><span class="bld">Na cuditakavasenā</span>ti yadi cuditakavasenāpi amūlakaṃ adhippetaṃ siyā, amūlakaṃ nāma anajjhāpannanti padabhājanaṃ vadeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Yaṃ pārājika</span>nti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā pārājikesu aññataraṃ. <span class="bld">Padabhājane</span> (pārā. 386) pana <span class="bld">bhikkhuvibhaṅge</span> āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Etaṃ idha appamāṇa</span>nti etaṃ āpannānāpannataṃ idhānuddhaṃsane <a name="M1.0284"></a> āpattiyā anaṅgaṃ, āpattiṃ pana āpanne vā anāpanne vā puggale ‘‘anāpanno eso suddho’’ti suddhasaññāya vā vimatiyā vā cāvanādhippāyova idha aṅganti adhippāyo.</p>
  856. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevā</span>ti pasādasotena, dibbasotena vāti imamatthaṃ atidisati. Diṭṭhānusāreneva samuppannā parisaṅkāva <span class="bld">diṭṭhaparisaṅkitaṃ</span> nāma. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">‘‘Adisvā vā’’</span>ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, disvā pakkantesupi doso natthiyeva. <span class="bld">Imesa</span>nti imehi. <span class="bld">Karissantī</span>ti tasmiṃ khaṇe uppajjanākāradassanaṃ, pacchā pana ettakena kālena kataṃ vāti saṅkāya codeti. Na hi karissantīti codanā atthi. <span class="bld">‘‘Ariṭṭhaṃ pīta’’</span>nti idaṃ mukhe surāgandhavāyananimittadassanaṃ. Ariṭṭhañhi surāsadisavaṇṇagandhaṃ kappiyabhesajjaṃ.</p>
  857. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhaṃ atthi samūlaka</span>ntiādīsu ajjhācārassa sambhavāsambhavānaṃ mūlāmūlabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Atthi saññāsamūlaka</span>ntiādi pana diṭṭhasaññāya sambhavāsambhavānaṃ mūlāmūlabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Disvāva diṭṭhasaññī hutvā codetī</span>ti ettha yaṃ codeti, tato aññaṃ puggalaṃ vītikkamantaṃ, paṭicchannokāsato nikkhamantaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ so’’ti saññāya codentopi saṅgayhati. Esa nayo sutādīsupi. <span class="bld">Samūlakena vā saññāsamūlakena vā</span>ti ettha pārājikamāpannaṃ diṭṭhādimūlakena ca ‘‘ayaṃ āpanno’’ti asuddhasaññāya codento samūlakena codeti nāma. Saññāsamūlakatte eva anāpattisambhavato āpanne vā anāpanne vā puggale āpannasaññī diṭṭhādīsu<a name="V1.0249"></a>, adiṭṭhādīsu vā mūlesu diṭṭhasutādisaññī tena diṭṭhādimūlakena taṃ puggalaṃ codento saññāsamūlakena codeti nāma. Imesaṃ anāpatti, vuttavipariyāyena āpattivāre attho veditabbo.</p>
  858. <p class="bodytext"><span class="bld">Samīpe ṭhatvā</span>ti hatthavikāravacīghosānaṃ codanāvasena pavattiyamānānaṃ dassanasavanūpacāre ṭhatvāti attho. Keci pana ‘‘dvādasahatthabbhantare ṭhatvā’’ti (sārattha. ṭī. 2.385-386) vadanti, taṃ na yuttaṃ. Parato byatirekato anāpattiṃ dassentena ‘‘dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvā’’ti ettakameva vuttaṃ, na pana ‘‘dvādasahatthaṃ muñcitvā codentassa sīsaṃ na etī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vācāya vācāyā</span>ti sakiṃ āṇattassa sakalampi divasaṃ vadato vācāya <a name="M1.0285"></a> vācāya codāpakasseva āpatti. <span class="bld">Sopī</span>ti āṇattopi. Tassa ca ‘‘mayāpi diṭṭha’’ntiādiṃ avatvāpi ‘‘amūlaka’’nti saññāya cāvanādhippāyena ‘‘tvaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’ti idameva vācaṃ parassa vacanaṃ viya akatvā sāmaññato vadantassāpi saṅghādiseso eva. Satipi pana anuddhaṃsanādhippāye ‘‘asukena evaṃ vutta’’nti parena vuttameva vadantassa natthi saṅghādiseso. Sace pana parena avuttampi vuttanti vadati, āpatti eva.</p>
  859. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhī</span>ti ettha <span class="bld">sambahule</span>ti cuditakabahuttaniddesena purimesu tīsu vāresu cuditakabahuttenāpi vārabhedasabbhāvaṃ ñāpeti. Ekasmiñhi cuditakavatthucodakabhedena idaṃ catukkaṃ vuttaṃ, cuditakabahuttenāpi catukkantaraṃ labbhatīti aṭṭhakaṃ hoti eva.</p>
  860. <p class="bodytext">Amūlakacodanāpasaṅgena samūlakacodanālakkhaṇādiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘codetuṃ pana ko labhatī’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Bhikkhussa sutvā codetī</span>tiādi suttaṃ yasmā ye codakassa aññesaṃ vipattiṃ pakāsenti, tepi tasmiṃ khaṇe codakabhāve ṭhatvāva pakāsenti, tesañca vacanaṃ gahetvā itaropi yasmā codetuñca asampaṭicchantaṃ tehi titthiyasāvakapariyosānehi paṭhamacodakehi sampaṭicchāpetuñca labhati, tasmā idha sāvakabhāvena uddhaṭanti veditabbaṃ.</p>
  861. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūtaṃ vā</span>tiādīsu ‘‘tvaṃ evaṃ gantvā codehī’’ti dūtaṃ vā pesetvā yo codetuṃ sakkoti, tassa paṇṇaṃ, mūlasāsanaṃ vā pesetvā. <span class="bld">Samayenā</span>ti pakatiyā jānanakkhaṇe.</p>
  862. <p class="bodytext"><span class="bld">Garukānaṃ dvinna</span>nti pārājikasaṅghādisesānaṃ. <span class="bld">Micchādiṭṭhi</span> nāma ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210) dasavatthukā <a name="V1.0250"></a> diṭṭhi, sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhāpakadiṭṭhi <span class="bld">antaggāhikā</span> nāma. <span class="bld">Ājīvahetu paññattānaṃ channa</span>nti ājīvahetupi āpajjitabbānaṃ uttarimanussadhammapārājikaṃ (pārā. 195), sañcaritte (pārā. 301, 302) saṅghādiseso, ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’ti (pārā. 220) pariyāyena thullaccayaṃ, bhikkhussa paṇītabhojanaviññattiyā pācittiyaṃ (pāci. 257), bhikkhuniyāpaṇītabhojanaviññattiyā <a name="M1.0286"></a> pāṭidesanīyaṃ (pāci. 1236), sūpodanaviññattiyā (pāci. 612-613) dukkaṭanti imesaṃ <span class="bld">parivāre</span> (pari. 287) vuttānaṃ channaṃ. Na hetā āpattiyo ājīvahetu eva paññattā sañcarittādīnaṃ aññathāpi āpajjitabbato. Ājīvahetupi etāsaṃ āpajjanaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ, ājīvahetupi paññattānanti attho. Na kevalañca etā eva, aññāpi adinnādānakuladūsanapāṇavadhavejjakammādivasena ājīvahetu āpajjitabbāpi santi, tā pana āpattisabhaāgatāya pārājikādīsu chasu eva saṅgayhantīti visuṃ na vuttāti veditabbā.</p>
  863. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettāvatā pana sīsaṃ na etī</span>ti saṅghādisesaṃ sandhāya vuttaṃ, codanā pana katā eva hoti. <span class="bld">Tiṃsānī</span>ti tiṃsaṃ etesamatthīti tiṃsāni, tiṃsādhikānīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Navutānī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Attādānaṃ ādātukāmenā</span>ti ettha attanā ādātabbato diṭṭhādimūlakehi gahetabbato parassa vipphandituṃ adatvā paggaṇhanato attādānanti codanā vuccati, taṃ ādātukāmena, codanaṃ kattukāmenāti attho.</p>
  865. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbāhikāyā</span>ti ubbahanti viyojenti etāya alajjīnaṃ tajjaniṃ vā kalahaṃ vāti ubbāhikā, saṅghasammuti, tāya. Vinicchinanaṃ nāma tāya sammatabhikkhūhi vinicchananameva. Alajjussannāya hi parisāya <span class="bld">samathakkhandhake</span> (cūḷava. 227) āgatehi dasaṅgehi samannāgatā dve tayo bhikkhū tattheva vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbā, tehi ca sammatehi visuṃ vā nisīditvā, tassā eva vā parisāya ‘‘aññehi na kiñci kathetabba’’nti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchitabbaṃ.</p>
  866. <p class="bodytext"><span class="bld">Kimhī</span>ti kismiṃ vatthusmiṃ, kataravipattiyanti attho. <span class="bld">‘‘Kimhi naṃ nāmā’’</span>ti idaṃ ‘‘katarāya vipattiyā etaṃ codesī’’ti yāya kāyaci viññāyamānāya bhāsāya vuttepi codakassa vinaye apakataññutāya ‘‘sīlācāradiṭṭhiājīvavipattīsu katarāyāti maṃ pucchatī’’ti <a name="V1.0251"></a> ñātuṃ asakkontassa pucchā, na pana kimhītiādipadatthamattaṃ ajānantassa. Na hi anuvijjako codakaṃ bālaṃ aparicitabhāsāya ‘‘kimhi na’’nti pucchati. <span class="bld">‘‘Kimhi nampi na jānāsī’’</span>ti idampi vacanamattaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti, ‘‘kataravipattiyā’’ti <a name="M1.0287"></a> vutte ‘‘asukāya vipattiyā’’ti vattumpi na jānāsīti vacanassa adhippāyameva sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘bālassa lajjissa nayo dātabbo’’ti vatvā ca ‘‘kimhi naṃ codesīti sīlavipattiyā’’tiādi adhippāyappakāsanameva nayadānaṃ vuttaṃ, na pana kimhi-naṃ-padānaṃ pariyāyamattadassanaṃ. Na hi bālo ‘‘kataravipattiyaṃ naṃ codesī’’ti imassa vacanassa atthe ñātepi vipattippabhedanaṃ, attanā codiyamānaṃ vipattisarūpañca jānituṃ sakkoti, tasmā teneva ajānanena alajjī apasādetabbo. ‘‘Kimhi na’’nti idampi upalakkhaṇamattaṃ, aññena vā yena kenaci ākārena aviññutaṃ pakāsetvā vissajjetabbova.</p>
  867. <p class="bodytext">‘‘Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādivacanato (pārā. 39; pari. 2) <span class="bld">‘‘alajjīniggahatthāya…pe… paññatta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ehitī</span>ti <span class="bld">hi</span>-kāro ettha āgamo daṭṭhabbo, āgamissatīti attho. <span class="bld">Diṭṭhasantānenā</span>ti diṭṭhaniyāmena. <span class="bld">Alajjissa paṭiññāya eva kātabba</span>nti vacanapaṭivacanakkameneva dose āvibhūtepi alajjissa ‘‘asuddhoha’’nti dosasampaṭicchanapaaññāya eva āpattiyā kātabbanti attho. Keci pana ‘‘alajjissa etaṃ natthīti suddhapaṭiññāya eva anāpattiyā kātabbanti ayamettha attho saṅgahito’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ anuvijjakasseva niratthakattāpattito codakeneva alajjipaṭiññāya ṭhātabbato. Dosāpagamapaṭiññā eva hi idha paṭiññāti adhippetā. Teneva vakkhati ‘‘etampi natthīti paṭiññaṃ na detī’’tiādi (pārā. aṭṭha. 2.385-386).</p>
  868. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadatthadīpanattha</span>nti alajjissa dose āvibhūtepi tassa dosāpagamapaṭiññāya eva kātabbatādīpanatthaṃ. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā <span class="bld">atthapaccatthikā. Saññaṃ datvā</span>ti nesaṃ kathāpacchedatthaṃ, abhimukhakaraṇatthañca saddaṃ katvā. <span class="bld">Vinicchinituṃ ananucchaviko</span>ti ‘‘asuddho’’ti saññāya codakapakkhe paviṭṭhattā anuvijjakabhāvato bahibhūtattā anuvijjituṃ asakkuṇeyyataṃ sandhāya vuttaṃ. Sandehe eva hi sati anuvijjituṃ sakkā, asuddhadiṭṭhiyā pana sati cuditakena vuttaṃ sabbaṃ asaccatopi paṭibhāti, kathaṃ tattha anuvijjanā siyāti.</p>
  869. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tathā</span> <a name="M1.0288"></a> <span class="bld">nāsitakova bhavissatī’’</span>ti iminā vinicchayaṃ adatvā saṅghato viyojanaṃ nāma liṅganāsanā viya ayampi eko nāsanappakāroti dasseti. <span class="bld">Viraddhaṃ hotī</span>ti sañcicca āpattiṃ <a name="V1.0252"></a> sahasā āpanno hoti. <span class="bld">‘‘Ādito paṭṭhāya alajjī nāma natthī’’</span>ti idaṃ ‘‘pakkhānurakkhaṇatthāya paṭiññaṃ na detī’’ti imassa alajjilakkhaṇasambhavassa kāraṇavacanaṃ. Paṭicchāditakālato paṭṭhāya alajjī nāma eva, purimo lajjibhāvo na rakkhatīti attho. <span class="bld">Paṭiññaṃ na detī</span>ti sace mayā katadosaṃ vakkhāmi, mayhaṃ anuvattakā bhijjissantīti paṭiññaṃ na deti. <span class="bld">Ṭhāne na tiṭṭhatī</span>ti lajjiṭṭhāne na tiṭṭhati, kāyavācāsu vītikkamo hoti evāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘vinicchayo na dātabbo’’</span>ti, pubbe pakkhikānaṃ paṭiññāya vūpasamitassāpi adhikaraṇassa duvūpasantatāya ayampi tathā nāsitakova bhavissatīti adhippāyo.</p>
  870. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuditakacodakesu paṭipattiṃ ñatvā</span>ti ‘‘tumhe amhākaṃ vinicchayena tuṭṭhā bhavissathā’’tiādinā vuttaṃ cuditakacodakesu anuvijjakena paṭipajjitabbakammaṃ ñatvā. <span class="bld">Vinicchayo majjhe</span>ti āpattīti vā anāpattīti vā vinicchayapariyosānaanuvijjanānaṃ majjhaṃ nāmāti attho.</p>
  871. <p class="bodytext">Amūlakampi samūlakaṃ katvā vadantīti āha <span class="bld">‘‘dve mūlānī’’</span>ti. <span class="bld">Kālena vakkhāmī</span>tiādīsu okāsaṃ kārāpetvā vadanto <span class="bld">kālena vadati</span> nāma. Salākaggayāguaggabhikkhācāraṭṭhānādīsu codento <span class="bld">akālena vadati</span> nāma. Dosato vuṭṭhāpetukāmatāya vadanto <span class="bld">atthasaṃhitena vadati</span> nāma. <span class="bld">Dosantaro</span>ti dosacitto. <span class="bld">Pannarasasu dhammesū</span>ti ‘‘parisuddhakāyasamaācāratā, tathā vacīsamācāratā, sabrahmacārīsu mettacittatā, bahussutatā, ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ svāgatāditā, kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuttapañcadhammā ca kāruññatā, hitesitā, anukampatā, āpattivuṭṭhānatā, vinayapurekkhāratāti (cūḷava. 401) imesu pannarasasu. Tattha <span class="bld">‘‘kāruññatā’’</span>ti iminā karuṇā dassitā. <span class="bld">Hitesitā</span>ti hitagavesanatā. <span class="bld">Anukampatā</span>ti tena hitena saṃyojanatā, imehi dvīhipi mettā dassitā. <span class="bld">Āpattivuṭṭhānatā</span>ti suddhante patiṭṭhāpanatā. Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ <span class="bld">vinayapurekkhāratā</span> nāma.</p>
  872. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikaraṇaṭṭhenā</span>ti <a name="M1.0289"></a> adhikātabbaṭṭhena, samathehi vūpasametabbaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Taṃ nānattaṃ dassetu</span>nti idha anadhippetampi atthuddhāravasena taṃ nānattaṃ dassetunti adhippāyo. Teneva vakkhati ‘‘sesāni atthuddhāravasena vuttānī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.385-386). <span class="bld">Yaṃ adhikiccā</span>tiādinā adhikaraṇasaddassa kammasādhanatā vuttā.</p>
  873. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāha</span>nti <a name="V1.0253"></a> ‘‘asukaṃ codessāmī’’ti manasā codanākārassa gahaṇaṃ. <span class="bld">Cetana</span>nti ‘‘codessāmī’’ti uppannacittabyāpārasaṅkhātaṃ cittakammaṃ. <span class="bld">Akkhanti</span>nti cuditakassa vipattiṃ disvā uppannaṃ kodhaṃ asahanaṃ, tathā pavattaṃ vā yaṃ kiñci cittacetasikarāsiṃ. <span class="bld">Vohāra</span>nti codanāvasappavattavacanaṃ. <span class="bld">Paṇṇatti</span>nti codanāvasappavattaṃ manasā parikappitaṃ nāmapaṇṇattiṃ. <span class="bld">Attādānaṃ gahetvā</span>ti codanaṃ manasā gahetvā. <span class="bld">Taṃ adhikaraṇa</span>nti taṃ gāhalakkhaṇaṃ adhikaraṇaṃ. <span class="bld">Nirujjhati</span> cetanāya khaṇikattā, sā ca samathappattā hotīti evamettha aniṭṭhappasaṅgo veditabbo. Evaṃ uparipi <span class="bld">‘‘tuṇhī hotī’’</span>ti iminā vohāravacanassa nirodhaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissatī’’</span>ti. ‘‘Tasmā paṇṇatti adhikaraṇa’’nti aṭṭhakathāsu katasanniṭṭhānaṃ dassetvā idāni tassāpi ekaccehi paṭikkhittabhāvaṃ dassetvā puna tampi paṭisedhetvā aṭṭhakathāsu vuttapaṇṇattiyā eva adhikaraṇataṃ samatthetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ paneta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">taṃ paneta</span>nti paṇṇatti adhikaraṇanti etaṃ gahaṇaṃ virujjhatīti sambandho. Pārājikādiāpatti ekantaakusalasabhāvā vā abyākatasabhāvā vā hotīti saññāya <span class="bld">‘‘methunadhammapārājikāpattī’’</span>tiādikaṃ suttaṃ paṇṇattiadhikaraṇavādena virujjhatīti dassetuṃ uddhaṭaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi te…pe… accantaakusalattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Te</span>ti aṭṭhakathācariyā.</p>
  874. <p class="bodytext"><span class="bld">Amūlakañceva taṃ adhikaraṇa</span>nti ettha amūlakapārājikameva adhikaraṇa-saddena adhippetanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yañceta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yasmā panā</span>tiādi pana idhādhippetāya amūlakapārājikāpattiyā eva paṇṇattibhāvo yujjatīti dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">yāya paṇṇattiyā</span>ti sabhāvato parisuddhepi puggale ‘‘pārājiko’’tiādinā codakena pavattitaṃ nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Paññatto</span>ti kathito. <span class="bld">Adhikaraṇe pavattattā</span>ti avijjamānepi <a name="M1.0290"></a> manasā āropitamatte āpattādhikaraṇe vācakabhāvena pavattattā.</p>
  875. <p class="bodytext">Evaṃ nāmapaṇṇattivasena imasmiṃ sikkhāpade āpattādhikaraṇassa paññattibhāvaṃ dassetvā idāni atthapaṇṇattivasenāpi dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā vāya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Paññattimattamevā</span>ti avijjamānassa vijjamānākārena manasā āropitaatthapaṇṇattimattamevāti attho. <span class="bld">Tañca kho idhevā</span>ti tañca yathāvuttapariyāyena paṇṇattiyā adhikaraṇattaṃ idheva imasmiṃ eva sikkhāpade. <span class="bld">Eke</span>ti keci. <span class="bld">Taṃ na yutta</span>nti yaṃ ekaccehi aṭṭhakathāsu vuttaṃ, adhikaraṇassa paṇṇattibhāvaṃ nisedhetvā kusalādiparamatthabhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘taṃ panetaṃ methunadhammapārājikāpattī’’tiādinā papañcato dassito, taṃ na yuttanti attho. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ādikammikassā’’</span>tiādinā, tena ca tasmiṃ vāde yadi āpatti nāma akusalā vā abyākatā vā bhaveyya, kathaṃ ādikammikassa <a name="V1.0254"></a> anāpatti bhaveyya? Tassāpi akusalādīnaṃ uppannattā bhagavato sikkhāpadapaññattito paṭṭhāya yāva āpattītipi na sakkā vattuṃ, methunādīsu akusalādīnaṃ sikkhāpadapaññattito pubbepi samuppattito. Tato eva anupasampannānampi āpattippasaṅgo, gilānādīnaṃ uppannattā anupaññattiyāpi anāpattiabhāvappasaṅgo ca siyā. Atha mataṃ ‘‘na kevalaṃ akusalādi eva, atha kho bhagavatā paṭikkhittabhāvaṃ jānantassa samuppajjamānā eva akusalādayo āpattī’’ti, tampi asāraṃ, sikkhāpadapaññattiṃ ajānitvā vītikkamantassa methunādīsu anāpattippasaṅgato, akusalādisabhāvāya ca āpattiyā ekapayogādīsu ekattādipi na siyā. Na hi sakalampi divasaṃ itthiṃ kāyato amocetvā phusantassa ekamevākusalaṃ uppajjati, bahū vā itthiyo phusitvā apagacchantassa bahūni, yenāpattiyā ekattaṃ, bahuttaṃ vā siyāti evamādikaṃ ayuttiṃ saṅgahetvā dassitanti veditabbaṃ.</p>
  876. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vatthuñcā</span>ti vītikkamo. Tañhi āpattisammutipaññāpanassa okāsaṭṭhena ‘‘vatthū’’ti vuccati. <span class="bld">Gotta</span>nti adinnādānādito buddhisaddanivattanaṭṭhena parikappitasāmaññākāro gottaṃ. <span class="bld">Nāma</span>nti avijjamānanāmapaññatti. <span class="bld">Tassa pana pārājika</span>nti nāmassa atthabhūtā āpatti atthapaññatti evāti daṭṭhabbaṃ<a name="M1.0291"></a>. Yaṃ pana ‘‘vivādādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntiādi (cūḷava. 220; pari. 303), ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusala’’ntiādi (cūḷava. 222) ca suttaṃ tehi samuddhaṭaṃ, tampi na vivādādīnaṃ kusalādibhāvassa pariyāyadesitattāti yaṃ ettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā paṭhamapārājikasamuṭṭhānādivaṇṇanāya <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> viraddhaṭṭhānasodhanatthaṃ vitthārato vuttanti tattheva taṃ gahetabbaṃ, sāratthadīpanīkārakassa akusalādirūpāva āpattīti laddhi, teneva so idhāpi ‘‘tasmā paṇṇattiadhikaraṇanti aṭṭhakathāsu katasanniṭṭhānaṃ dassetvā idāni tampi na yuttanti dassetuṃ ‘taṃ paneta’ntiādimāhā’’ti (sārattha. ṭī. 2.385-386) evaṃ attano laddhiṃ aṭṭhakathācariyassapi laddhiṃ katvā ganthavirodhampi anoloketvā dassesi. Na hettha buddhaghosācariyo aṭṭhakathāvādaṃ ayuttanti dassetuṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādimārabhi ‘‘paṇṇattimattameva āpattādhikaraṇanti veditabba’’nti sayameva upari kathanato, atha kho dulladdhikānaṃ ekaccānaṃ tattha vippaṭipattiṃ dassetvā puna taṃ paṭisedhetukāmo ārabhi, teneva ante ‘‘eke’’ti vuttanti veditabbaṃ. Vivādādīnaṃ kusalādikatte taṃsamathānampi tabbhāvo āpajjati paramatthesu paṇṇattiyā samathāyogāti āha <span class="bld">‘‘kusalādisamathehī’’</span>ti. Paññattisabhāvānameva catunnaṃ adhikaraṇānaṃ samathehi adhikaraṇīyatā, na pana kusalādiparamattharūpānaṃ tesaṃ tesaṃ khaṇikatāya sayameva samathappattitoti heṭṭhā samatthitamatthaṃ nigamanavasena dassentena <span class="bld">‘‘iti iminā adhikaraṇaṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ, tassa yathāvuttanayena <a name="V1.0255"></a> samathehi adhikaraṇīyatāyāti attho. <span class="bld">‘‘Idhekacco’’</span>ti iminā idhādhippetaṃ vivādaṃ nivatteti.</p>
  877. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvādo</span>ti vipattīhi upavadanā ceva codanā ca. Tattha upavadanā nāma garahā, akkoso ca. <span class="bld">Pañcapī</span>ti mātikāpariyāpannāpattiyo sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kiccayatā</span>ti kattabbatā. <span class="bld">Sapadānukkamaniddesassā</span>ti ettha <span class="bld">padānukkamaniddeso</span>ti padabhājanaṃ vuccati, tena sahitassa sikkhāpadassāti attho.</p>
  878. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Assā</span>ti kattuatthe sāmivacananti āha <span class="bld">‘‘etena codakenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Diṭṭhamūlake panā</span>ti ‘‘diṭṭhassa hoti pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto’’tiādi <a name="M1.0292"></a> (pārā. 387) pāḷivāraṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha itthiyā saddhiṃ rahonisajjādidassanamattavasena pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto puggalo tena diṭṭho, na pana maggena maggappaṭipādanādidassanavasena. Yadi hi tena so tathā diṭṭho bhaveyya, asuddhasaññī evāyaṃ tasmiṃ puggale siyā, asuddhasaññāya ca suddhaṃ vā asuddhaṃ vā codentassa saṅghādiseso na siyā ‘‘anāpatti suddhe asuddhadiṭṭhissa, asuddhe asuddhadiṭṭhissā’’tiādivacanato (pārā. 390). Tasmā itthiyā saddhiṃ rahonisajjādimattameva disvāpi ‘‘saddho kulaputto, nāyaṃ pārājikaṃ āpajjatī’’ti tasmiṃ suddhasaññissa vā vematikassa vā ‘‘suto mayā pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto’’tiādinā niyametvā codentasseva saṅghādiseso, na asuddhasaññissa, tassa pana diṭṭhaṃ sutanti musāvādādipaccayā lahukāpatti evāti veditabbaṃ. Yadi pana so tasmiṃ suddhadiṭṭhicāvanādhippāyopi diṭṭhaṃ rahonisajjādimattameva vadati, adiṭṭhaṃ pana maggenamaggappaṭipādanādipārājikavatthuṃ vā ‘‘assamaṇosī’’tiādikaṃ vā na vadati, tassa anāpatti. Adhikaṃ vadantassa pana āpattiyeva ‘‘adiṭṭhaṃ diṭṭha’’nti (pārā. 386-387) vuttattā. Yo pana diṭṭhena rahonisajjādinā paṭhamapārājikena asuddhasaññī hutvā cāvanādhippāyo adinnādānaṃ ajjhāpajjanto ‘‘diṭṭho’’ti vā ‘‘suto’’ti vā ādiṃ vadati, tassāpi na saṅghādiseso asuddhe asuddhadiṭṭhitāyāti keci vadanti. Aññe pana ‘‘yena pārājikena codeti, tena suddhasaññābhāvā āpattiyevā’’ti vadanti, idaṃ yuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘yena pārājikena codeti, taṃ ‘ayaṃ anajjhāpanno’ti ñatvā cāvanādhippāyena…pe… saṅghādiseso’’ti. Iminā nayena sutādimūlakesupi vinicchayo veditabbo. <span class="bld">Aññatra āgatesū</span>ti omasavādādīsu āgatesu. <span class="bld">Avassuto</span>ti <a name="V1.0256"></a> tīhipi dvārehi pārājikavatthubhūtaduccaritānuvassanena tinto. <span class="bld">Kasambujāto</span>ti kacavarabhūto, nissāroti attho.</p>
  879. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṇṭho</span>ti coro, dussīloti attho. <span class="bld">Jeṭṭhabbatiko</span>ti kāḷakaṇṇidevīvate niyutto titthiyoti vadati, sā kira kāḷakaṇṇisirideviyā jeṭṭhāti vuttā. <span class="bld">Yadaggenā</span>ti yena kāraṇena, yattakenāti attho<a name="M1.0293"></a>. <span class="bld">Tadaggenā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">No kappetī</span>tiādi vematikabhāvadīpanatthameva vuttanti mahāpadumattherassa adhippāyo.</p>
  880. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti codanāyaṃ. Tajjanīyādikammaṃ karissāmītiāpattiyā codentassa adhippāyo <span class="bld">kammādhippāyo</span> nāma. Parivāsadānādikkamena āpattito vuṭṭhāpetuṃ āpattiyā codentassa adhippāyo <span class="bld">vuṭṭhānādhippāyo</span>. Uposathaṃ, pavāraṇaṃ vā saṅghe kātuṃ adānatthāya āpattiyā codayato adhippāyo <span class="bld">uposathapavāraṇaṭṭhapanādhippāyo. Asammukhā…pe… dukkaṭa</span>nti anuddhaṃsentassapi akkosantassapi dukkaṭaṃ.</p>
  881. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthevā</span>ti sabbāsu aṭṭhakathāsu. Uposathapavāraṇānaṃ ñattikammabhāvato ñattiyā vattamānāya eva uposathapavāraṇaṭṭhapanaṃ hoti, na niṭṭhitāya, sā ca yya-kāre patte niṭṭhitā nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘yya-kāre patte na labbhatī’’</span>ti.</p>
  882. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupāsako</span>ti upāsakopi so bhikkhu na hoti saraṇagamanassāpi paṭippassaddhattāti vadanti. <span class="bld">‘‘Anodissa dhammaṃ kathentassā’’</span>ti iminā odissa kathentena okāsaṃ kāretabbanti dasseti. <span class="bld">Āpattiṃ desetvā</span>ti okāsākārāpanāpattiṃ desetvā. Yaṃ codeti, tassa upasampannoti saṅkhyupagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā vematikatā vā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena ‘‘tvaṃ pārājiko’’tiādinā niyametvā sammukhā codanā codāpanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  883. <p class="centered">Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  884. <p class="subhead">9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. Navame <span class="bld">mettiyaṃ bhikkhuni</span>nti liṅganāsanāya nāsitāyapi tassā bhūtapubbavohāraṃ gahetvā <a name="V1.0257"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Aññabhāgassā</span>ti therassa manussajātibhikkhubhāvato aññassa tiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhātassa koṭṭhāsassa. <span class="bld">Ida</span>nti sāmaññato napuṃsakaliṅgena vuttaṃ, ayaṃ <a name="M1.0294"></a> chagalakoti attho. <span class="bld">Aññabhāgo</span>ti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto añño koṭṭhāso, aññabhāgassa idanti aññabhāgiyanti paṭhamaviggahassa attho, aññabhāgamatthīti dutiyaviggahassa, dvīhipi chagalakova vutto. Idāni dvīhipi viggahehi vuttamevatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘yo hi so’’</span>tiādimāha. Tattha yo hi so chagalako vutto, so aññassa bhāgassa hotīti ca aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhatīti ca yojanā. Dutiyaviggahassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇanti veditabbo</span>ti etthāpi yo hi so ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto, soti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Tañhi sandhāyā</span>ti ‘‘dabbo’’ti nāmakaraṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ chagalakaṃ sandhāya. <span class="bld">Te bhikkhū</span>ti te anuyuñjantā bhikkhū. Āpattiyāpi puggalādhiṭṭhānattā <span class="bld">‘‘puggalānaṃyeva lesā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  886. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Yā ca sā avasāne…pe… codanā vuttā</span>ti ‘‘bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti saṅghādisese saṅghādisesadiṭṭhi hoti, tañce pārājikena codetī’’tiādiṃ (pārā. 407) codanābhedaṃ sandhāya vadati. Sattannampi āpattīnaṃ paccekaṃ pārājikattādisāmaññepi methunādinnādānādivatthuto, rāgadosattādisabhāvato ca visabhāgatāpi atthīti āha <span class="bld">‘‘yasmā pana…pe… na hotī’’</span>ti.</p>
  887. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘sabhāgavisabhāgavatthuto’’tiādinā (pārā. aṭṭha. 2.393) vuttanayena. Kammalakkhaṇaṃ, taṃmanasikāro ca avipannakammassa nimittato phalūpacārena kammanti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘taṃ nissāya uppajjanato’’</span>ti. Parivāsādiṃ nissāya mānattādīnaṃ uppajjanato <span class="bld">‘‘purimaṃ purima’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Savatthukaṃ katvā</span>ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā. <span class="bld">Dīghādino</span>ti dīgharassādiliṅgassa. <span class="bld">Diṭṭhādino</span>ti diṭṭhapubbādino.</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Evaṃ tathāsaññī</span>ti aññassa methunādikiriyaṃ disvā ‘‘ayaṃ so’’ti evaṃ tathāsaññī. Aṅgāni paṭhamaduṭṭhadose vuttasadisāni, idha pana kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanā adhikā.</p>
  890. <p class="centered">Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  891. <p class="subhead">10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. Dasame <a name="M1.0295"></a><a name="V1.0258"></a> <span class="bld">bahūna</span>nti dubbalatāya araññādisevāya cittaṃ samāhitaṃ kātuṃ asakkontānaṃ. Dukkhassantakiriyāya tasmiṃ attabhāve buddhavacanaggahaṇadhāraṇādisaṅkhātaṃ byañjanapadameva paramaṃ assa, na maggalābhoti <span class="bld">padaparamo. Abhisambhuṇitvā</span>ti nipphādetvā. Dhammato apetaṃ <span class="bld">uddhammaṃ. Paṭikkhittamevā</span>ti ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti (mahāva. 204) vacanato vuttaṃ, idameva vacanaṃ sandhāya pāḷiyampi <span class="bld">‘‘aṭṭha māse’’</span>tiādi (pārā. 409) vuttaṃ.</p>
  893. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhi koṭīhī</span>ti asuddhamūlehi. Ettha ca bhikkhūnaṃ catūsu kulesu pakkapiṇḍiyālopabhojananissitatāya, macchamaṃsabhojanavirahitassa ca kulassa dullabhatāya tattha laddhesu bhattabyañjanesu macchamaṃsasaṃsaggasaṅkāya, dunnivāraṇatāya ca bhikkhūnaṃ sarīrayāpanampi na siyāti bhagavatā macchamaṃsaṃ sabbathā appaṭikkhipitvā tīhi koṭīhi aparisuddhameva paṭikkhittaṃ. Yadi hi taṃ bhagavā sabbathā paṭikkhipeyya, bhikkhū maramānāpi macchādisaṃsaggasaṅkitaṃ bhattaṃ na bhuñjeyyuṃ, tato taṇḍuladhaññādiṃ paṭiggahetvā nidahitvā sayaṃ pacitvā bhuñjituṃ tadupakaraṇabhūtaṃ dāsidāsaṃ, udukkhalamusalādikañca bhikkhūnaṃ pattādi viya avassaṃ gahetuṃ anujānitabbaṃ siyāti titthiyānaṃ viya gahaṭṭhāvāso eva siyā, na bhikkhuāvāsoti veditabbaṃ. <span class="bld">Jālaṃ</span> macchabandhanaṃ. <span class="bld">Vāgurā</span> migabandhanī. <span class="bld">Kappatī</span>ti yadi tesaṃ vacanena saṅkā na vattati, vaṭṭati, na taṃ vacanaṃ lesakappaṃ kātuṃ vaṭṭati. Teneva vakkhati ‘‘yattha ca nibbematiko hoti, taṃ sabbaṃ kappatī’’ti.</p>
  894. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattamaṃsa</span>nti āpaṇādīsu pavattaṃ vikkāyikaṃ matamaṃsaṃ. <span class="bld">Bhikkhūnaṃyeva atthāya akata</span>nti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddo, bhikkhūnaṃ atthāya akatamevāti sambandhitabbaṃ, tasmā bhikkhūnañca maṅgalādīnañcāti missetvā katampi na vaṭṭatīti veditabbaṃ. Keci pana yathāṭhitavasena avadhāraṇaṃ gahetvā ‘‘vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ. <span class="bld">‘‘Vatta’’</span>nti iminā āpatti natthīti dasseti.</p>
  895. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappa</span>nti asaṅkheyyakappaṃ, ‘‘āyukappa’’ntipi (sārattha. ṭī. 2.410) keci. Mahākappassa hi catutthabhāgo asaṅkheyyakappo, tato vīsatimo bhāgo saṅghabhedakassa <a name="M1.0296"></a> āyukappanti vadanti, taṃ aṭṭhakathāsu kappaṭṭhakathāya na sameti ‘‘kappavināse eva muccatī’’tiādi (vibha. aṭṭha. 809) <a name="V1.0259"></a> vacanato. <span class="bld">Brahmaṃ puñña</span>nti seṭṭhaṃ puññaṃ. <span class="bld">Kappaṃ saggamhī</span>ti ettha paṭisandhiparamparāya kappaṭṭhatā veditabbā.</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Laddhinānāsaṃvāsakenā</span>ti ukkhittānuvattakabhāvena bhāvappadhānattā niddesassa. <span class="bld">Kammanānāsaṃvāsakenā</span>ti ukkhittabhāvena. ‘‘Bhedāya parakkameyyā’’ti visuṃ vuttattā bhedanasaṃvattanikassa adhikaraṇassa samādāya paggaṇhanato pubbepi pakkhapariyesanādivasena saṅghabhedāya parakkamantassa samanubhāsanakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Yopi cāyaṃ saṅghabhedo hotīti sambandho.</p>
  897. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammenā</span>ti apalokanādinā. <span class="bld">Uddesenā</span>ti pātimokkhuddesena. <span class="bld">Vohārenā</span>ti tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādinā (a. ni. 3.10-39, 42; cūḷava. 352) vohārena, paresaṃ paññāpanenāti attho. <span class="bld">Anusāvanāyā</span>ti attano laddhiyā gahaṇatthameva anu punappunaṃ kaṇṇamūle mantasāvanāya, kathanenāti attho. <span class="bld">Salākaggāhenā</span>ti evaṃ anusāvanāya tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā attano pakkhe paviṭṭhabhāvassa saññāṇatthaṃ ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. Ettha ca kammameva, uddeso vā saṅghabhede padhānaṃ kāraṇaṃ, vohārādayo pana saṅghabhedassa pubbabhāgāti veditabbā. <span class="bld">Abbhussita</span>nti abbhuggataṃ. <span class="bld">Accheyyā</span>ti vihareyya.</p>
  898. <p class="bodytext">‘‘Lajjī rakkhissatī’’ti (visuddhi. 1.42; pārā. aṭṭha. 1.45) vacanato āpattibhayena ārocanaṃ lajjīnaṃ eva bhāroti āha <span class="bld">‘‘lajjīhi bhikkhūhī’’</span>ti, alajjissapi anārocentassa āpattiyeva. <span class="bld">Appaṭinissajjato dukkaṭa</span>nti visuṃ visuṃ vadantānaṃ gaṇanāya dukkaṭaṃ. <span class="bld">Pahontenā</span>ti gantuṃ samatthena, icchantenāti attho. Āpatti pana aḍḍhayojanabbhantareneva agilānassa vasena veditabbā.</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. Ñattiyādīhi dukkaṭādisabbhāvaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘saṅghādisesena anāpattī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti devadattassa. Apaññatte sikkhāpade samanubhāsanakammasseva abhāvato <span class="bld">‘‘na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassā’’</span>ti vuttaṃ. Sikkhāpadaṃ paññapenteneva hi samanubhāsanakammaṃ anuññātaṃ. <span class="bld">Uddissa anuññātato</span>ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, romanthakassa romanthana’’ntiādiṃ <a name="M1.0297"></a> (cūḷava. 273) uddissānuññātaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Anāpattiya</span>nti anāpattivāre. <span class="bld">Āpattiṃ ropetabbo</span>ti samanubhāsanāya pācittiyaāpattiṃ ropetabbo. <span class="bld">Āpattiyeva na jātā</span>ti saṅghādisesāpatti na jātā eva.</p>
  900. <p class="bodytext">‘‘Na <a name="V1.0260"></a> paṭinissajjāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato <span class="bld">saññāvimokkhaṃ. Sacittaka</span>nti ‘‘na paṭinissajjāmī’’ti jānanacittena sacittakaṃ. Yo visaññī vā bhīto vā vikkhitto vā ‘‘paṭinissajjitabba’’ntipi, ‘‘kammaṃ karissatī’’ti vā na jānāti, tassa anāpatti. Bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, na paṭinissajjāmīti cittena appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  901. <p class="centered">Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  902. <p class="subhead">11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. Ekādasame yasmā ubbāhikādisammutikammaṃ bahūnampi kātuṃ vaṭṭati, tasmā <span class="bld">‘‘na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karotī’’</span>ti idaṃ niggahavasena kattabbakammaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aṅgāni panettha bhedāya parakkamanaṃ pahāya anuvattanaṃ pakkhipitvā heṭṭhā vuttasadisāneva gahetabbāni.</p>
  904. <p class="centered">Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  905. <p class="subhead">12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  906. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Dvādasame <span class="bld">vambhanavacana</span>nti garahavacanaṃ. Saṭa-saddo patitasaddena samānattho, tassa ca visesanassa paranipātoti āha <span class="bld">‘‘tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇa’’</span>nti. <span class="bld">Kenāpī</span>ti vātādisadisena upajjhāyādinā.</p>
  907. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. Cittapariyonāho daḷhakodhova <span class="bld">upanāho</span>. Tatopi balavataro dummocanīyo <span class="bld">kodhābhisaṅgo. Codakaṃ paṭippharaṇatā</span>ti codakassa <a name="M1.0298"></a> paṭiviruddho hutvā avaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Codakaṃ apasādanā</span>ti vācāya ghaṭṭanā. <span class="bld">Paccāropanā</span>ti ‘‘tvampi sāpattiko’’ti codakassa āpattiāropanā. <span class="bld">Paṭicaraṇatā</span>ti paṭicchādanatā. <span class="bld">Apadānenā</span>ti attano cariyāya. <span class="bld">Na sampāyanatā</span>ti ‘‘yaṃ tvaṃ codako vadesi ‘mayā esa āpattiṃ āpanno diṭṭho’ti, tvaṃ tasmiṃ samaye kiṃ karosi, ayaṃ kiṃ karoti, kattha ca tvaṃ ahosi, kattha aya’’ntiādinā nayena cariyaṃ puṭṭhena sampādetvā akathanaṃ.</p>
  908. <p class="bodytext">‘‘Yassa <a name="V1.0261"></a> siyā āpattī’’ti (mahāva. 134) iminā nidānavacanena sabbāpi āpattiyo saṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘yassa siyā’’</span>tiādi. Aṅgāni cettha paṭhamasaṅghabhedasadisāni, ayaṃ pana viseso yathā tattha bhedāya parakkamanaṃ, idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbā.</p>
  909. <p class="centered">Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  910. <p class="subhead">13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. Terasame <span class="bld">kīṭāgirī</span>ti tassa nigamassa nāmaṃ. Tañhi sandhāya parato ‘‘na assajipunabbasukehi bhikkhūhi kīṭāgirismiṃ vatthabba’’nti vuttaṃ, gāmanigamato ca pabbājanaṃ, na janapadato. Tena pana yogato janapadopi ‘‘kīṭāgiri’’icceva saṅkhyaṃ gatoti āha <span class="bld">‘‘evaṃnāmake janapade’’</span>ti.</p>
  912. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti sāvatthiyaṃ. <span class="bld">Dhuraṭṭhāne</span>ti abhimukhaṭṭhāne, jetavanadvārasamīpeti attho. <span class="bld">Dvīhi meghehī</span>ti vassikena, hemantikena cāti dvīhi meghehi. Gaṇācariyehi chahi adhikatāya <span class="bld">‘‘samadhika’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  913. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakassā</span>ti akappiyaudakassa ‘‘kappiyaudakasiñcana’’nti visuṃ vakkhamānattā, tañca ‘‘ārāmādiatthāya rukkharopane akappiyavohāresupi kappiyaudakasiñcanādi vaṭṭatī’’ti vakkhamānattā idhāpi vibhāgaṃ katvā kappiyaudakasiñcanādi <a name="M1.0299"></a> visuṃ dassitaṃ. Yathā koṭṭanakhaṇanādikāyikakiriyāpi akappiyavohāre saṅgahitā, evaṃ mātikāujukaraṇādikappiyavohārepīti āha <span class="bld">‘‘sukkhamātikāya ujukaraṇa’’</span>nti. Ettha purāṇapaṇṇādiharaṇampi saṅgayhati. Mahāpaccariyavādova pamāṇattā pacchā vutto. Akappiyavohārepi ekaccaṃ vaṭṭatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kevalañca sesa’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Yaṃkiñci mātika</span>nti sukkhaṃ vā asukkhaṃ vā. <span class="bld">Tatthā</span>ti ārāmādiatthāya rukkharopane. <span class="bld">Tathā</span>ti kappiyavohārapariyāyādīhi ganthāpanaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā ca kulasaṅgahatthāya ganthāpanādipi na vaṭṭatīti dasseti.</p>
  914. <p class="bodytext">Vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanaṃ kasmā na vaṭṭatīti codento <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādimāha. Yathā ārāmādiatthaṃ kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti codakassa adhippāyo. <span class="bld">Vutta</span>ntiādi parihāro. Atha <span class="bld">‘‘na pana mahāaṭṭhakathāya’’</span>nti <a name="V1.0262"></a> kasmā vadati? Mahāpaccariādīsu vuttampi hi pamāṇamevāti nāyaṃ virodho, mahāaṭṭhakathāyaṃ avuttassa sayaṃ ropanassa tattheva vuttena udakasiñcanena saha saṃsandananayadassanamukhena pamāṇamevāti patiṭṭhāpetuṃ vuttattā. ‘‘Maññeyyāsī’’ti padaṃ ‘‘taṃ katha’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Tatthāyaṃ adhippāyo – kiñcāpi mahāaṭṭhakathāyaṃ sayaṃ ropanaṃ na vuttaṃ, kappiyaudakassa sayaṃ āsiñcanaṃ vuttameva, tasmā yathā ārāmādiatthāya kappiyaudakaṃ sayaṃ siñcitumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti. <span class="bld">Tampi na virujjhatī</span>ti yadetaṃ vatthupūjanatthāyapi ganthanādiṃ paṭikkhipitvā ārāmādiatthāya sayaṃ ropanasiñcanaṃ vuttaṃ, tampi pāḷiyā saṃsandanato pubbāparaṃ na virujjhati.</p>
  915. <p class="bodytext">Taṃ kathaṃ na virujjhatīti āha <span class="bld">‘‘tatra hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatrā</span>ti ropanasiñcanavisaye. Pupphādīhi kulasaṅgahappasaṅge ‘‘mālāvaccha’’nti visesitattā kulasaṅgahatthameva ropanaṃ adhippetanti viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘mālāvacchanti vadanto’’</span>tiādi. <span class="bld">Etaṃ vutta</span>nti ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipi, siñcantipi siñcāpentipī’’ti etaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aññatra panā</span>ti ārāmādiatthāya mālāvacchādīnaṃ ropane pana. <span class="bld">Pariyāyo</span>ti sayaṃkaraṇakārāpanasaṅkhāto pariyāyo vohāro atthavisesoti attho <span class="bld">atthi</span> upalabbhati<a name="M1.0300"></a>, kulasaṅgahatthattābhāvāti adhippāyo. Evamettha pariyāyasaddassa karaṇakārāpanavasena atthe gayhamāne ‘‘ganthentipi ganthāpentipī’’ti pāḷiyaṃ paṭikkhittaganthanaganthāpanaṃ ṭhapetvā yaṃ parato ‘‘evaṃ jāna, evaṃ kate sobheyyā’’tiādikappiyavacanehi ganthāpanaṃ vuttaṃ, tattha dosābhāvo samatthito hoti, ‘‘ganthehī’’ti āṇattiyā kārāpanasseva ganthāpananti adhippetattā. <span class="bld">Tattha pariyāyaṃ idha ca pariyāyābhāvaṃ ñatvā</span>ti tattha ‘‘mālāvacchaṃ ropentī’’tiādīsu ‘‘mālāvaccha’’nti kulasaṅgahatthatāsūcanakassa visesanassa sabbhāvato karaṇakārāpanasaṅkhātapariyāyasabbhāvaṃ. Idha ‘‘ganthentī’’tiādīsu tathāvidhavisesavacanābhāvato tassa pariyāyassa abhāvañca ñatvā. Taṃ suvuttamevāti veditabbanti yojanā.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ vuttanayeneva veditabba</span>nti aṭṭhakathāsu āgatanayeneva ropanādi, ganthāpanādi ca sabbaṃ veditabbaṃ. Na hettha sandeho kātabboti nigameti.</p>
  917. <p class="bodytext"><span class="bld">Haraṇādīsū</span>ti vatthupūjanatthāya haraṇādīsu. <span class="bld">Kulitthiādīnaṃ atthāya haraṇato</span>ti kulitthiādīnaṃ haraṇasseva visesetvā paṭikkhittattāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘haraṇādhikāre hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Mañjarī</span>ti pupphagocchaṃ. <span class="bld">Vaṭaṃsako</span>ti kaṇṇassa upari piḷandhanatthaṃ katapupphavikati<a name="V1.0263"></a>, so ca ‘‘vaṭaṃso’’ti vuccati. <span class="bld">Kaṇṇikā</span>ti bahūnaṃ pupphānaṃ vā mālānaṃ vā ekato bandhitassa nāmaṃ, ‘‘kaṇṇābharaṇa’’ntipi vadanti. <span class="bld">Hārasadisa</span>nti muttāhārasadisaṃ.</p>
  918. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiyenā</span>ti kappiyaudakena. <span class="bld">Tesaṃyeva dvinna</span>nti kuladūsanaparibhogānaṃ dvinnaṃ. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti kulasaṅgahatthāya sayaṃ siñcane, kappiyavohārena vā akappiyavohārena vā siñcāpane ca dukkaṭaṃ, paribhogatthāya pana sayaṃ siñcane, akappiyavohārena siñcāpane ca dukkaṭaṃ. <span class="bld">Payogabahulatāyā</span>ti sayaṃ karaṇe, kāyapayogassa kārāpane ca vacīpayogassa ca bahuttena.</p>
  919. <p class="bodytext">Ganthena nibbattaṃ dāmaṃ <span class="bld">ganthimaṃ</span>. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Na vaṭṭatī</span>ti vatthupūjanatthāyapi na vaṭṭati, dukkaṭanti attho. <span class="bld">Vaṭṭatī</span>ti vatthupūjanatthāya vaṭṭati, kulasaṅgahatthāya pana kappiyavohārena kārāpentassāpi dukkaṭameva.</p>
  920. <p class="bodytext"><span class="bld">Nīpapupphaṃ</span> <a name="M1.0301"></a> nāma kadambapupphaṃ. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘bhikkhussa vā’’tiādinā vuttanayena.</p>
  921. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadalikkhandhamhī</span>tiādinā vuttaṃ sabbameva sandhāya <span class="bld">‘‘taṃ atioḷārikamevā’’</span>ti vuttaṃ, sabbattha karaṇe, akappiyavacanena kārāpane ca dukkaṭamevāti attho. <span class="bld">‘‘Pupphavijjhanatthaṃ kaṇṭakaṃ bandhitumpi na vaṭṭatī’’</span>ti imassa upalakkhaṇattā pupphadāmolambanādiatthāya rajjubandhanādipi na vaṭṭatīti keci vadanti, aññe pana ‘‘pupphavijjhanatthaṃ kaṇṭakanti visesitattā tadatthaṃ kaṇṭakameva bandhituṃ na vaṭṭati, tañca aṭṭhakathāpamāṇenā’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Pupphapaṭicchakaṃ</span> nāma daṇḍādīhi kataṃ pupphādhānaṃ, etampi nāgadantakampi sachiddakameva gahetabbaṃ. <span class="bld">Asokapiṇḍiyā</span>ti asokasākhānaṃ, pupphānaṃ vā samūhe. <span class="bld">Dhammarajju</span> nāma cetiyādīni parikkhipitvā tesañca rajjuyā ca antarā pupphappavesanatthāya bandharajju. ‘‘Sithilavaṭṭitā vā rajjuvaṭṭiantare pupphappavesanatthāya evaṃ bandhā’’tipi vadanti.</p>
  922. <p class="bodytext"><span class="bld">Matthakadāma</span>nti dhammāsanādimatthakalambakadāmaṃ. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti uppalādīnaṃ eva. <span class="bld">Vākena vā daṇḍakena vā</span>ti pupphanāḷaṃ phāletvā pupphena ekābaddhaṃ ṭhitavākena, daṇḍakena ca ekabandhaneneva, etena pupphaṃ bījagāme saṅgahaṃ na gacchati pañcasu bījesu appaviṭṭhattā paṇṇaṃ viya, tasmā kappiyaṃ akārāpetvāpi kopane doso natthi. Yañca chinnassāpi makuḷassa vikasanaṃ, tampi atitaruṇassa abhāvā vuḍḍhilakkhaṇaṃ na hoti, pariṇatassa pana makuḷassa pattānaṃ sinehe pariyādānaṃ gate visuṃbhāvo eva vikāso, teneva chinnamakuḷavikāso acchinnamakuḷavikāsato parihīno<a name="V1.0264"></a>, milātayutto vā dissati. Yañca milātassa udakasaññoge amilānatāpajjanaṃ, tampi tambulapaṇṇādīsu samānanti vuḍḍhilakkhaṇaṃ na hoti, pāḷiaṭṭhakathādīsu ca na katthaci pupphānaṃ kappiyakaraṇaṃ āgataṃ, tasmā pupphaṃ sabbathā abījamevāti viññāyati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Pasibbake viyā’’</span>ti vuttattā pupphapasibbake vā pasibbakasadisabandhe vā yattha katthaci cīvare vā pakkhipituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Bandhituṃ na vaṭṭatī</span>ti rajjuādīhi bandhanaṃ sandhāya vuttaṃ, pupphasseva pana acchinnadaṇḍavākehi bandhituṃ vaṭṭati eva.</p>
  923. <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphapaṭe</span> <a name="M1.0302"></a> <span class="bld">ca daṭṭhabba</span>nti pupphapaṭaṃ karontassa dīghato pupphadāmassa haraṇapaccāharaṇavasena pūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tiriyato haraṇaṃ pana vāyimaṃ nāma hoti, na pūrimaṃ. <span class="bld">‘‘Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetī’’</span>ti sāmaññato vuttattā purimaṃ pupphakoṭiṃ phusāpetvā vā aphusāpetvā vā parikkhipanavasena pana atikkamantassa āpattiyeva. <span class="bld">Bandhituṃ vaṭṭatī</span>ti puppharahitāya suttavākakoṭiyā bandhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Ekavāraṃ haritvā vā parikkhipitvā vā’’</span>ti idaṃ pubbe vuttacetiyādiparikkhepaṃ, pupphapaṭakaraṇañca sandhāya vuttaṃ.</p>
  924. <p class="bodytext"><span class="bld">Parehi pūrita</span>nti dīghato pasāritaṃ. <span class="bld">Vāyitu</span>nti tiriyato harituṃ, taṃ pana ekavārampi na labbhati. <span class="bld">Pupphāni ṭhapentenā</span>ti aganthitapupphāni aññamaññaṃ phusāpetvāpi ṭhapentena. <span class="bld">Ghaṭikadāmaolambako</span>ti heṭṭhābhāge ghaṭikākārayutto, dārughaṭikākāro vā olambako. Suttamayaṃ <span class="bld">geṇḍukaṃ</span> nāma. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti ganthimādīsu sabbattha.</p>
  925. <p class="bodytext"><span class="bld">Recaka</span>nti abhinayaṃ, ‘‘evaṃ naccāhī’’ti naṭanākāradassananti attho, ‘‘cakkaṃ viya attānaṃ bhamāpana’’ntipi keci. <span class="bld">Ākāseyeva kīḷantī</span>ti ‘‘ayaṃ sārī asukapadaṃ mayā nītā’’ti evaṃ mukheneva ubhopi vadantā kīḷanti. <span class="bld">Jūtaphalake</span>ti jūtamaṇḍale. <span class="bld">Pāsakakīḷāyā</span>ti dvinnaṃ tivaṅgulappamāṇānaṃ dārudantādimayānaṃ pāsakānaṃ catūsu passesu ekakādivasena bindūni katvā phalake khipitvā uparibhāge diṭṭhabindūnaṃ vasena sāriyo apanetvā kīḷanakajūtakīḷāya.</p>
  926. <p class="bodytext"><span class="bld">Mañjaṭṭhi</span> nāma mañjaṭṭharukkhasārakasāvaṃ. <span class="bld">Salākahattha</span>nti nāḷikerahīrādīnaṃ kalāpassetaṃ nāmaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">tharusmi</span>nti khagge. <span class="bld">Usseḷentī</span>ti mukhena usseḷanasaddaṃ pamuñcanti, mahantaṃ abyattasaddaṃ pavattentīti attho. <span class="bld">Apphoṭentī</span>ti dviguṇitavāmahatthe dakkhiṇahatthena tāḷetvā saddaṃ karonti. <span class="bld">Mukhaḍiṇḍima</span>nti mukhabherī.</p>
  927. <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="V1.0265"></a> samāse guṇībhūtāni pabbānipi parāmasati. <span class="bld">Bondo</span>ti lolo, mandadhātukoti attho. <span class="bld">Bhakuṭiṃ katvā</span>ti bhamukabhedaṃ katvā. <span class="bld">Nelā</span>ti niddosā.</p>
  928. <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M1.0303"></a> <span class="bld">‘‘sāriputtā’’</span>ti idaṃ ekasesanayena sāriputtamoggallānānaṃ ubhinnaṃ ālapanaṃ, teneva bahuvacananiddeso kato.</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para435"></a><span class="paranum">435</span>. <span class="bld">Aṭṭhārasa vattānī</span>ti ‘‘na upasampādetabba’’ntiādīni ‘‘na bhikkhūhi sampayojetabba’’nti pariyosānāni <span class="bld">kammakkhandhake</span> (cūḷava. 7) āgatāni aṭṭhārasa vattāni. <span class="bld">Na pannalomā</span>ti na patitamānalomā, ananukūlavattinoti attho.</p>
  930. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. <span class="bld">Parasantakaṃ deti dukkaṭamevā</span>ti vissāsagāhena dānaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Thullaccaya</span>nti ettha bhaṇḍadeyyampi hoti eva.</p>
  931. <p class="bodytext"><span class="bld">Tañca kho vatthupūjanatthāyā</span>ti mātāpitūnampi pupphaṃ dentena vatthupūjanatthāyeva dātabbanti dasseti. <span class="bld">Maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāyā</span>ti ettakameva vuttattā ‘‘imaṃ vikkiṇitvā jīvissantī’’ti mātāpitūnaṃ dātuṃ vaṭṭati, sesañātīnaṃ pana tāvakālikameva dātuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ñātisāmaṇerehevā</span>ti tesaṃ gihikammaparimocanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Itare</span>ti aññātakā, tehipi sāmaṇerehi ācariyupajjhāyānaṃ vattasīsena haritabbaṃ. <span class="bld">Cūḷaka</span>nti upaḍḍhabhāgatopi upaḍḍhaṃ.</p>
  932. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaṇerā…pe… ṭhapentī</span>ti arakkhitāgopitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti magge vā cetiyaṅgaṇe vā. <span class="bld">‘‘Sāmaṇerehi dāpetuṃ na labhantī’’</span>ti idaṃ sāmaṇerehi gihīnaṃ kammaṃ kāritaṃ viya hotīti vuttaṃ, na pana pupphadānaṃ hotīti sāmaṇerānampi na vaṭṭanato. Vuttañca <span class="bld">‘‘sayamevā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Avisesena vutta’’</span>nti iminā sabbesampi na vaṭṭatīti dasseti.</p>
  933. <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇaparibbayāna</span>nti āgantuke sandhāya vuttaṃ. Paricchinnesupi rukkhesu <span class="bld">‘‘idha phalāni sundarānī’’</span>tiādiṃ vadantena kulasaṅgaho kato nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ pana na vattabba’’</span>nti.</p>
  934. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhacchallī</span>ti rukkhattaco. Abhājanīyattā <span class="bld">garubhaṇḍaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti paṇṇadānampi <span class="bld">pupphaphalādīsu</span> vuttanayena kulasaṅgaho hotīti dasseti.</p>
  935. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe</span> <a name="V1.0266"></a> <span class="bld">vuttappakāra</span>nti mama vacanena bhagavato pāde vandathātiādinā <span class="bld">vuttappakārasikkhāpade</span> paṭhamaṃ vuttaṃ. ‘‘Pakkamatāyasmā’’ti idaṃ pabbājanīyakammavasena <a name="M1.0304"></a> vuttaṃ. Puna ‘‘pakkamatāyasmā’’ti idampi pabbājanīyakammakatassa vattavasena vuttaṃ. Ettha ca assajipunabbasukehi ācariyesu anekavidhesu anācāresu paññapetabbā āpattiyo sikkhāpadantaresu paññattā evāti tā idha apaññapetvā kuladūsakānaṃ pabbājanīyakammavasena niggahaṃ kātuṃ tattheva sammā avattitvā kārakasaṅghaṃ chandagāmitādīhi pāpentānaṃ samanubhāsanāya saṅghādisesaṃ āropitañca idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ. <span class="bld">Paṭhamasaṅghabhedasadisānevā</span>ti ettha aṅgesupi yathā tattha parakkamanaṃ, evamidha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.</p>
  936. <p class="centered">Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  937. <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
  938. <p class="bodytext"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>. Itare pana yāvatatiyakāti veditabbāti sambandho. Yo hi jaro ekasmiṃ divase āgantvāpi gato anantaresu dvīsu divasesu anuppajjitvā tatiye divase uppajjati, so <span class="bld">tatiyako</span>. Yo pana tatiyepi anuppajjitvā catutthe eva divase uppajjati, so <span class="bld">catutthako</span> cāti vuccati. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathā tatiye’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Akāmena avasenā’’</span>ti iminā appaṭikammakaraṇaṃ nāma yasmā alajjilakkhaṇaṃ, saggamokkhāvaraṇañca, tasmā āpanno puggalo ‘‘pacchā parivasissāmī’’ti vikkhipituṃ na labhati, saṅghena ca anicchantasseva parivāso dātabboti dasseti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ciṇṇamānatto bhikkhu…pe… abbhetabbo</span>ti ettha yo bhikkhu ciṇṇamānatto, so bhikkhu abbhetabboti evaṃ bhikkhusaddadvayassa yojanā veditabbā. <span class="bld">Te ca bhikkhū gārayhā</span>ti ūnabhāvaṃ ñatvā abbhenti, dukkaṭāpajjanena garahitabbā. <span class="bld">Sāmīcī</span>ti vattaṃ.</p>
  939. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  940. <p class="centered">Terasakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  941. <p class="chapter">3. Aniyatakaṇḍo</p>
  942. <p class="subhead">1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. Puttasaddena <a name="V1.0267"></a><a name="M1.0305"></a> sāmaññaniddesato, ekasesanayena vā puttīpi gahitāti āha <span class="bld">‘‘bahū dhītaro cā’’</span>ti. <span class="bld">Tadanantara</span>nti bhikkhūnaṃ bhojanānantaraṃ.</p>
  944. <p class="bodytext"><a name="para444-5"></a><span class="paranum">444-5</span>. <span class="bld">Taṃ kamma</span>nti taṃ methunādiajjhācārakammaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘sotassa raho’’</span>ti idaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ, upari sikkhāpade ‘‘na heva kho pana paṭicchanna’’ntiādinā (pārā. 454) etassa sikkhāpadassa visayaṃ paṭikkhipitvā ‘‘alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsitu’’nti visayantarabhūtasotarahassa visuṃ vakkhamānattā, idha pana cakkhurahova adhippeto ‘‘paṭicchanne āsane’’tiādivacanato, ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti vuttattā ca. Tenāha <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Paricchedo</span>ti rahonisajjāpattiyā vavatthānaṃ.</p>
  945. <p class="bodytext">Idāni cakkhuraheneva āpattiṃ paricchinditvā dassento <span class="bld">‘‘sacepi hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Pihitakavāṭassā’’</span>ti iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahova adhippeto, na sotassa rahoti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘apihitakavāṭassa…pe… anāpatti’’</span>nti. Na hi kavāṭapidahanena sotassa raho vigacchati, cakkhussa raho eva pana vigacchati. <span class="bld">‘‘Antodvādasahatthepī’’</span>ti idaṃ dutiyasikkhāpade āgatasotassa rahena āpajjitabbaduṭṭhullavācāpattiyā sabbathā anāpattibhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Dvādasahatthato bahi nisinno hi tattha sotassa rahasabbhāvato duṭṭhullavācāpattiyā anāpattiṃ na karoti, tathā ca ‘‘anāpattiṃ na karotī’’ti sāmaññato na vattabbaṃ siyā, ‘‘methunakāyasaṃsaggāpattīhi anāpattiṃ karotī’’ti visesetvā vattabbaṃ bhaveyya. Tasmā tathā taṃ avatvā sabbathā anāpattiṃ dassetumeva ‘‘dvādasahatthe’’ti vuttanti gahetabbaṃ. Yadi hi cakkhusseva <a name="V1.0268"></a> rahabhāvaṃ sandhāya vadeyya, ‘‘antodvādasahatthe’’ti na vadeyya appaṭicchanne tato dūre nisinnepi cakkhussa rahāsambhavato<a name="M1.0306"></a>. Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kiñci kālaṃ cakkhūni ummīleti, kiñci kālaṃ nimmīleti. Tasmā <span class="bld">‘‘niddāyantopi anāpattiṃ karotī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  946. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiladdhasotāpattiphalā</span>ti antimaparicchedato vuttaṃ. <span class="bld">Nisajjaṃ paṭijānamāno</span>ti methunakāyasaṃsaggādivasena raho nisajjaṃ paṭijānamānoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pārājikena vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Na appaṭijānamāno</span>ti alajjīpi appaṭijānamāno āpattiyā na kāretabbova. So hi yāva dosaṃ na paṭijānāti, tāva ‘‘neva suddho, nāsuddho’’ti vā vattabbo, vattānusandhinā pana kāretabbo. Vuttañhetaṃ –</p>
  947. <p class="gatha1">‘‘Paṭiññā lajjīsu katā, alajjīsu evaṃ na vijjati;</p>
  948. <p class="gathalast">Bahumpi alajjī bhāseyya, vattānusandhitena kāraye’’ti. (pari. 359);</p>
  949. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisajjādīsu…pe… paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo</span>ti ettha <span class="bld">paṭijānamāno</span>ti pāḷiyaṃ anāgatampi adhikārato āgatamevāti katvā vuttaṃ.</p>
  950. <p class="bodytext"><span class="bld">Vadāpethā</span>ti tassa iddhiyā vigatāsaṅkopi taṃ ovadanto āha, anupaparikkhitvā adese nisinnā ‘‘mātugāmena saddhiṃ ekāsane thero raho nisinno’’ti evaṃ mādisehipi tumhe tumhākaṃ avaṇṇaṃ vadāpetha kathāpayittha, mā puna evaṃ karitthāti adhippāyo. <span class="bld">Evamakāsi</span>nti nigūhitabbampi imaṃ visesādhigamaṃ pakāsento taṃ saddhāpetumeva evamakāsinti attho. <span class="bld">Rakkheyyāsima</span>nti imaṃ uttarimanussadhammaṃ aññesaṃ mā pakāsayi.</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Nisajjāya pācittiya</span>nti rahonisajjassāde vattamāne pācittiyaṃ. Sace pana so rahonisajjassādaṃ paṭivinodetvā kammaṭṭhānamanasikārādinā aññavihito, niddūpagato vā anāpatti eva. Tenāha <span class="bld">‘‘assāde uppanne’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Nisinnāya itthiyā’’</span>ti iminā nisīdanakkhaṇe assādābhāvaṃ dasseti. Yadi hi nisīdanakkhaṇe assādo uppajjeyya, tena uṭṭhātabbaṃ. Itarathā āpatti eva itthiyā uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdane viya, tatthāpi bhikkhussa <a name="M1.0307"></a> uṭṭhahato anāpatti, tena rahonisajjāpatti akiriyasamuṭṭhānāpi hotīti vadanti. Idaṃ pana aniyatasikkhāpadaṃ, anantarañcāti dvepi visuṃ āpattipaññāpanavasena paññattāni na <a name="V1.0269"></a> honti rahonisajjādīsu āpattiyā sikkhāpadantaresu paññattattā. Pārājikādiāpattīhi pana kenaci coditassa anuvijjakehi vinicchayakāraṇanayadassanatthaṃ evaṃ vatthuvasena dvidhā vibhajitvā paññattāni, imāneva ca yasmā bhikkhunīnampi vinicchayanayaggahaṇāya alaṃ, tasmā tāsaṃ visuṃ na vuttānīti veditabbaṃ. Yaṃ pana āpattiṃ paṭijānāti, tassa vasenettha aṅgabhedo veditabbo. Teneva ‘‘ayaṃ dhammo aniyato’’ti vuttaṃ.</p>
  952. <p class="bodytext">Idha aniyatavasena vuttānaṃ pārājikasaṅghādisesapācittiyānaṃ tiṇṇampi aññamaññaṃ sadisasamuṭṭhānāditāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevā’’</span>ti.</p>
  953. <p class="centered">Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  954. <p class="subhead">2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  955. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. ‘‘Na labhati mātugāmena saddhiṃ eko ekāya…pe… nisajjaṃ kappetu’’nti avatvā ‘‘paṭikkhittaṃ mātugāmenā’’tiādinā vuttattā ‘‘eko’’ti paccattapadaṃ paṭikkhittapadena na sameti, ‘‘ekassā’’ti vattabboti sādhento āha <span class="bld">‘‘itarathā hī’’</span>tiādi.</p>
  956. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Pariveṇaṅgaṇādī</span>ti pariveṇassa māḷakaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pākārādiparikkhittaṃ cetiyamāḷakādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Antogadha</span>nti appaṭicchannaṭṭhāne eva pariyāpannaṃ. Idha itthīpi anāpattiṃ karotīti sambandho. Kasmā pana itthī idheva anāpattiṃ karoti, na purimasikkhāpadeti? Imassa sikkhāpadassa methunaṃ vinā duṭṭhullavācāya vasena āgatattā. Methunameva hi itthiyo aññamaññaṃ paṭicchādenti mahāvane dvāraṃ vivaritvā <span class="bld">niddūpagatamhi bhikkhumhi</span> viya. Duṭṭhullaṃ pana na paṭicchādenti, teneva duṭṭhullavācāsikkhāpade ‘‘yā tā itthiyo hirimanā, tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesu’’nti (pārā. 283) vuttaṃ, tasmā <a name="M1.0308"></a> <span class="bld">‘‘itthīpi anāpattiṃ karotī’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘appaṭicchannaṭṭhānattā’’tipi kāraṇaṃ vadanti.</p>
  957. <p class="bodytext">Kāyenāpi duṭṭhullobhāsasambhavato imasmiṃ sikkhāpade cakkhussa raho, sotassa raho ca adhippetoti āha <span class="bld">‘‘anandho abadhiro’’</span>tiādi. Keci pana <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘nālaṃ kammaniyanti na sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’nti (pārā. 454) ettakameva vatvā ‘na sakkā hoti kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitu’nti avuttattā appaṭicchannepi ṭhāne raho aññesaṃ abhāvaṃ disvā ekāya <a name="V1.0270"></a> itthiyā kāyasaṃsaggopi sakkā āpajjitunti antodvādasahatthe savanūpacāre ṭhito abadhiropi andho kāyasaṃsaggassāpi sabbhāvābhāvaṃ na jānātīti kāyena duṭṭhullobhāsanasabbhāvaṃ amanasikatvāpi kāyasaṃsaggāpattiyāpi parihārāya anandho abadhirotiādi vutta’’nti vadanti. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘kāyasaṃsaggavasena anandho vutto’’ti (sārattha. ṭī. 2.453) vuttaṃ, taṃ pana kāyena duṭṭhullobhāsanasambhavaṃ amanasikatvā vuttaṃ, kāyasaṃsaggavasenāpīti gahetabbaṃ. Teneva ‘‘imasmiṃ sikkhāpade sotassa raho eva adhippeto…pe… kenaci pana ‘dvepi rahā idha adhippetā’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabba’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana cakkhussa rahābhāvasādhanatthaṃ ‘‘na hi appaṭicchanne okāse cakkhussa raho sambhavatī’’tiādi vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ atidūratare ṭhitassa kāyena obhāsanampi hatthaggāhādīnipi sallakkhetuṃ asakkuṇeyyattā. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘cakkhussa raho’’ti vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ appaṭikkhittaṃ. Na kevalañca appaṭikkhittaṃ, atha kho ‘‘anandho badhiroti ca andho vā abadhiropi na karotī’’ti ca vuttaṃ, tasmā dvepi rahā idha gahetabbā. <span class="bld">‘‘Antodvādasahatthe’’</span>tiiminā sotassa raho dvādasahatthena paricchinnoti idaṃ dasseti. Cakkhussa raho pana yattha ṭhitassa kāyavikārādayo na paññāyanti, tena paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Badhiro pana cakkhumāpī</span>ti duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Duṭṭhullāpatti vuttā</span>ti purimasikkhāpade vuttehi adhikavasena duṭṭhullāpatti ca vuttāti evamattho gahetabbo, na pana duṭṭhullāpatti evāti kāyasaṃsaggassāpi idha gahetabbato. Teneva <span class="bld">‘‘pārājikāpattiñca parihāpetvā’’</span>ti <a name="M1.0309"></a> ettakameva vuttaṃ, itarathā ‘‘kāyasaṃsaggañcā’’ti vattabbaṃ bhaveyya.</p>
  958. <p class="bodytext"><span class="bld">Tisamuṭṭhāna</span>ntiādi pana purimasikkhāpade āgatehi adhikassa duṭṭhullavācāsaṅghādisesassa vasena vuttaṃ kāyasaṃsaggādīnampi purimasikkhāpade eva vuttattā, idha pana na vuttantipi vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  959. <p class="centered">Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  960. <p class="centered">Niṭṭhito aniyatavaṇṇanānayo.</p>
  961. <p class="chapter">4. Nissaggiyakaṇḍo</p>
  962. <p class="title">1. Cīvaravaggo</p>
  963. <p class="subhead">1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. <span class="bld">Samitāvinā</span>ti <a name="M1.0310"></a><a name="V1.0271"></a> samitapāpena. <span class="bld">Gotamakacetiyaṃ</span> nāma gotamayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati.</p>
  965. <p class="bodytext"><a name="para461"></a><span class="paranum">461</span>. <span class="bld">Navamaṃ vā dasamaṃ vā</span>ti bhummatthe upayogavacanaṃ. <span class="bld">Sace bhaveyyā</span>ti sace kassaci kaṅkhā bhaveyya. <span class="bld">Vuttasadisa</span>nti dasamaṃ vāti vuttasadisaṃ paricchedasadisaṃ, ‘‘vuttasadisamevā’’tipi likhanti. <span class="bld">Dhāretu</span>nti ettha āhāti pāṭhaseso daṭṭhabbo.</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para463"></a><span class="paranum">463</span>. <span class="bld">Sūciyā paṭisāmana</span>nti sūcighare saṃgopanaṃ, idañca sūcikammassa sabbassa pariniṭṭhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti naṭṭhacīvaraṃ. <span class="bld">Etesampī</span>ti naṭṭhacīvarādīni parāmasati, tena cīvarapalibodhābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Dutiyassa palibodhassā</span>ti āvāsapalibodhassa. Ettha ca niṭṭhitacīvarasmiṃ, ubbhatasmiṃ kathineti dvīhi padehi dvinnaṃ palibodhānaṃ abhāvadassanena atthatakathinassa pañcamāsabbhantare yāva cīvarapalibodhaāvāsapalibodhesu aññataraṃ na upacchijjati, tāva atirekacīvaraṃ dhāretuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Pakkamanaṃ anto assāti <span class="bld">pakkamanantikā,</span> evaṃ sesāpi veditabbā. Vitthāro panettha āgataṭṭhāne āvi bhavissati.</p>
  967. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasāhaparamaṃ kāla</span>nti accantasaṃyogavacanaṃ. <span class="bld">Idañhi vuttaṃ hoti…pe… dasāhaparamabhāvo</span>ti idaṃ dasāhaparamatāpadassa atthamattadassanaṃ, dasāhaparamabhāvoti idañhi vuttaṃ hotīti evamettha yojanā veditabbā. Ayamatthotiādi dasāhaparamapadasseva adhippetatthadassanavasena <a name="V1.0272"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ettako kālo</span>ti ‘‘dasāhaparamatā’’ti vutto yo kālo, so ettako kāloti attho.</p>
  968. <p class="bodytext"><span class="bld">Khoma</span>nti khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭacīvaraṃ, taṃ vākamayanti vadanti. Kappāsasuttehi vāyitaṃ <span class="bld">kappāsikaṃ,</span> evaṃ sesānipi. <span class="bld">Kambala</span>nti eḷakādīnaṃ lomamayasuttena vāyitapaṭaṃ. <span class="bld">Bhaṅga</span>nti khomasuttādīni sabbāni, ekaccāni vā missetvā vāyitaṃ cīvaraṃ. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Dukūlaṃ pattuṇṇaṃ somārapaṭaṃ cīnapaṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti imāni pana cha cīvarāni etesaññeva <a name="M1.0311"></a> anulomānīti visuṃ na vuttāni. <span class="bld">Dukūla</span>ñhi sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. <span class="bld">‘‘Pattuṇṇaṃ</span> koseyyaviseso’’ti <span class="bld">abhidhānakose</span> vuttaṃ. Somāradese, cīnadese ca jātavatthāni <span class="bld">somāracīnapaṭāni</span>. Pattuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. <span class="bld">Iddhija</span>nti ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ. Kapparukkhe nibbattaṃ, <span class="bld">devadinna</span>ñca khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃ sabbesaṃ anulomāni. Manussānaṃ pakatividatthiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dve vidatthiyo’’</span>tiādi vuttaṃ. Iminā dīghato vaḍḍhakīhatthappamāṇaṃ vitthārato tato upaḍḍhappamāṇaṃ vikappanupaganti dasseti. Tathā hi ‘‘sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hattho hotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.348-349) <span class="bld">kuṭikārasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, tasmā sugataṅgulena dvādasaṅgulā sugatavidatthi vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hatthoti siddhaṃ. Evañca katvā ‘‘sugataṅgulena aṭṭhaṅgulaṃ vaḍḍhakīhatthappamāṇa’’nti āgataṭṭhānehi ca sameti.</p>
  969. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ atikkāmayato</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>nti cīvaraṃ, kālaṃ vā parāmasati. <span class="bld">Tassa yo aruṇo</span>ti cīvaruppādadivasassa yo atikkanto aruṇo. <span class="bld">Cīvaruppādadivasena saddhi</span>nti cīvaruppādadivasassa ādibhūtena atikkantaaruṇena saddhinti attho, idañca bhagavatā ‘‘dasāhaparama’’nti vatvā puna ‘‘ekādase aruṇuggamane’’ti vuttattā pubbāparasaṃsandanatthaṃ saddato gammamānampi ‘‘cīvaruppādadivasena saddhi’’nti evaṃ vuttaṃ. ‘‘Dasame aruṇe’’ti vutte eva hi dasāhaparamena saddhiṃ sameti. Divasapariyosānassa avadhibhūtaanāgatāruṇavasena hi divasaṃ atikkantaṃ nāma hoti, na pana divasassa ādibhūtāruṇavasena parivāsādīsu tathā aggahaṇato, idha pana bhagavatā divasassa ādiantaparicchedadassanavasena <span class="bld">‘‘ekādase aruṇuggamane’’</span>ti vuttaṃ, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> divasassa ādibhūtaṃ taṃdivasanissitampi aruṇaṃ gahetvā ‘‘ekādase aruṇuggamane nissaggiyaṃ hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Aruṇo</span>ti cettha sūriyuggamanassa purecaro vaḍḍhanaghanaratto pabhāvisesoti daṭṭhabbo.</p>
  970. <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanīyo</span>ti <a name="V1.0273"></a> saṅghāpekkho. <span class="bld">Vacanabhedo</span>ti ‘‘ñattiyaṃ dve āpattiyo saratī’’tiādinā vattabbanti adhippāyo.</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">‘‘Na</span> <a name="M1.0312"></a> <span class="bld">idha saññā rakkhatī’’</span>ti idaṃ vematikañca anatikkantasaññañca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yopi evaṃsaññī tassapī</span>ti yo anatikkantasaññī, vematiko vā, tassapīti attho. Anaṭṭhato aviluttassa visesamāha <span class="bld">‘‘pasayhāvahāravasenā’’</span>ti. Theyyāvahāravasena gahitampi idha naṭṭhaṃ.</p>
  972. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā</span>tiādi nisīdanasanthataṃ sandhāya vuttaṃ. Yena hi purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthiṃ anādiyitvā navaṃ nisīdanasanthataṃ kataṃ, tassa taṃ nissaggiyampi tato aññassa paṭilabhitvā paribhuñjantassa anāpattikaranti sijjhanato ayamattho sabbanissaggiyesupi sijjhati.</p>
  973. <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Ticīvaraṃ adhiṭṭhātu</span>nti saṅghāṭiādināmena adhiṭṭhātuṃ. <span class="bld">‘‘Na vikappetu’’</span>nti iminā nāmena na vikappetuṃ, etena vikappitaticīvaro tecīvariko na hoti. Tassa tasmiṃ adhiṭṭhitaticīvare viya avippavāsādinā kattabbavidhi na kātabboti dasseti, na pana vikappane dosoti. <span class="bld">Tato para</span>nti catumāsato paraṃ vikappetvā paribhuñjituṃ anuññātanti keci vadanti, aññe pana ‘‘vikappetvā yāva āgāmivassānaṃ, tāva ṭhapetumeva vaṭṭatī’’ti vadanti, apare pana ‘‘vikappane na doso, tathā vikappitaṃ parikkhārādināmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabba’’nti vadanti.</p>
  974. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṭṭhipañcaka</span>nti muṭṭhiyā upalakkhitaṃ pañcakaṃ, catuhatthe minitvā pañcamaṃ hatthaṃ muṭṭhiṃ katvā minitabbanti adhippāyo. Keci pana ‘‘muṭṭhihatthānaṃ pañcakaṃ muṭṭhipañcakaṃ, tasmā pañcapi hatthe muṭṭhiṃ katvāva minitabbā’’ti vadanti. <span class="bld">Muṭṭhittika</span>nti etthāpi eseva nayo. Dvihatthena antaravāsakena timaṇḍalaṃ paṭicchādetuṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘pārupanenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Atireka</span>nti sugatacīvarappamāṇato adhikaṃ. <span class="bld">Ūnaka</span>nti muṭṭhipañcakādito ūnakaṃ, tena ca tesu ticīvarādhiṭṭhānaṃ na ruhatīti dasseti.</p>
  975. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī</span>ti imaṃ saṅghāṭiadhiṭṭhānaṃ ukkhipāmi pariccajāmīti attho. <span class="bld">Kāyavikāraṃ karontenā</span>ti hatthena cīvaraṃ parāmasantena, cālentena vā. <span class="bld">Vācāya adhiṭṭhātabbā</span>ti ettha <a name="V1.0274"></a> kāyenapi cāletvā vācampi bhinditvā kāyavācāhi adhiṭṭhānampi saṅgahitanti veditabbaṃ ‘‘kāyena aphusitvā’’ti vuttattā. <span class="bld">Duvidha</span>nti ahatthapāsahatthapāsavasena duvidhaṃ. Tattha <span class="bld">hatthapāso</span> nāma aḍḍhateyyahattho vuccati. Dvādasahatthanti keci vadanti<a name="M1.0313"></a>, taṃ idha na sameti. <span class="bld">‘‘Sāmantavihāre’’</span>ti idaṃ ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇayogge ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tato dūre ṭhitampi ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhentena adhiṭṭhātabbameva. Tatthapi cīvarassa ṭhapitabhāvasallakkhaṇameva pamāṇaṃ. Na hi sakkā sabbathā ṭhānaṃ sallakkhetuṃ. Ekasmiṃ vihāre ṭhapetvā tato aññasmiṃ ṭhapitanti adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati. Keci pana ‘‘tathāpi adhiṭṭhite na doso’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehī</span>ti parikkhāracoḷanāmena adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi, teneva ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti parikkhāracoḷassa paccuddhāraṃ dasseti. Etena ca tecīvaradhutaṅgaṃ pariharantena paṃsukūlādivasena laddhaṃ vatthaṃ dasāhabbhantare katvā rajitvā pārupituṃ asakkontena parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvāva dasāhaṃ atikkametabbaṃ, itarathā nissaggiyaṃ hotīti dasseti. Teneva ‘‘rajitakālato pana paṭṭhāya nikkhipituṃ na vaṭṭati, dhutaṅgacoro nāma hotī’’ti (visuddhi. 1.25) <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Puna adhiṭṭhātabbānī’’</span>ti idañca saṅghāṭiāditicīvaranāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitukāmassa vasena vuttaṃ, itarassa pana purimādhiṭṭhānameva alanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Puna adhiṭṭhātabba’’</span>nti iminā kappabindupi dātabbanti dasseti.</p>
  976. <p class="bodytext">Baddhasīmāyaṃ avippavāsasīmāsammutisambhavato na tattha dupparihāratāti āha <span class="bld">‘‘abaddhasīmāyaṃ dupparihāra’’</span>nti.</p>
  977. <p class="bodytext">Atirittappamāṇāya chedanakaṃ pācittiyanti āha <span class="bld">‘‘anatirittappamāṇā’’</span>ti. <span class="bld">Tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā</span>ti vassikamāsato paraṃ adhiṭṭhānaṃ paccuddharitvā vikappetabbā, iminā catunnaṃ vassikamāsānaṃ upari adhiṭṭhānaṃ tiṭṭhatīti viññāyati tato paccuddharāyogā. Yañca <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍupaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, taṃ <span class="bld">samantapāsādikāyaṃ</span> natthi. <span class="bld">Parivāraṭṭhakathāyañca</span> ‘‘atthāpatti hemante āpajjati, no gimhe’’ti ettha idaṃ vuttaṃ ‘‘kattikapuṇṇamāsiyā pacchime pāṭipadadivase vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ nivāsento hemante āpajjati, kurundiyaṃ pana ‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā hemante āpajjatī’ti vuttaṃ, tampi suvuttaṃ, ‘catumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetu’nti <a name="M1.0314"></a> hi vutta’’nti (pari. aṭṭha. 323). Tattha <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> nivāsanapaccayā dukkaṭaṃ <a name="V1.0275"></a> vuttaṃ, <span class="bld">kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> pana apaccuddhārapaccayā, tasmā kurundiyaṃ vuttanayenāpi vassikasāṭikā vassānamāsātikkamepi adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti paññāyati. Adhiṭṭhānavijahanesu ca vassānamāsaābādhānaṃ vigamena vijahanaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyampi</span> na uddhaṭaṃ, tasmā <span class="bld">samantapāsādikāyaṃ</span> āgatanayena yāva paccuddhārā adhiṭṭhānaṃ tiṭṭhatīti gahetabbaṃ. Nahānatthāya anuññātattā <span class="bld">‘‘vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dve pana na vaṭṭantī’’</span>ti iminā saṅghāṭiādīsu viya dutiye adhiṭṭhānaṃ na ruhati, atirekacīvaraṃ hotīti dasseti. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ</span> cīvaravasena paribhogakiccassa abhāvaṃ sandhāya anāpatti vuttā senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe viya. Yaṃ pana ‘‘paccattharaṇampi adhiṭṭhātabba’’nti vuttaṃ, taṃ senāsanatthāyevāti niyamitaṃ na hoti navasu cīvaresu gahitattā, tasmā attano nāmena adhiṭṭhahitvā nidahitvā parikkhāracoḷaṃ viya yathā tathā viniyujjitabbamevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Pāvāro kojavo</span>ti imesampi paccattharaṇādīnaṃ lokepi voharaṇato senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇato visuṃ gahaṇaṃ kataṃ.</p>
  978. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Hīnāyāvattanenā’’</span>ti idaṃ antimavatthuṃ ajjhāpajjitvā bhikkhupaṭiññāya ṭhitassa ceva titthiyapakkantassa ca bhikkhuniyā ca bhikkhunibhāve nirapekkhatāya gihiliṅgatitthiyaliṅgaggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Sikkhaṃ apaccakkhāya gihibhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttanti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ tadāpissa upasampannattā, cīvarassa ca tassa santakattāvijahanato. <span class="bld">Pamāṇacīvarassā</span>ti pacchimappamāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dve cīvarāni pārupantassā</span>ti gāmappavese diguṇaṃ katvā saṅghāṭiyo pārupanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Esa nayo’’</span>ti iminā pamāṇayuttesu yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatītiādiatthaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  979. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ pacchimappamāṇaṃ nāma natthī</span>ti sutte āgataṃ natthīti adhippāyo. Idāni tameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yañhī’’</span>tiādi vuttaṃ, taṃ na sameti, saṅghāṭiādīnaṃ muṭṭhipañcakādiheṭṭhimappamāṇassa sutte anāgatattāti adhippāyo.</p>
  980. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahantaṃ vā khuddakaṃ karotī</span>ti ettha atimahantaṃ cīvaraṃ muṭṭhipañcakādipacchimappamāṇayuttaṃ katvā samantato chindanenāpi vicchindanakāle chijjamānaṭṭhānaṃ chiddasaṅkhyaṃ <a name="M1.0315"></a> na gacchati adhiṭṭhānaṃ na vijahati evāti sijjhati, ‘‘ghaṭetvā chindati, na bhijjatī’’ti vacanena ca sameti. Parikkhāracoḷaṃ pana vikappanupagapacchimappamāṇato ūnaṃ katvā chinnaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati adhiṭṭhānassa anissayattā. Tāni puna baddhāni ghaṭitāni adhiṭṭhātabbamevāti veditabbaṃ<a name="V1.0276"></a>. Keci pana ‘‘vassikasāṭikacīvare dvidhā chinne yadipi ekekaṃ khaṇḍaṃ pacchimapacchimappamāṇaṃ pahoti, ekasmiṃyeva khaṇḍe adhiṭṭhānaṃ tiṭṭhati, na itare, ‘‘dve pana na vaṭṭantī’’ti vuttattā. Nisīdanakaṇḍuppaṭicchādīsupi eseva nayoti vadanti.</p>
  981. <p class="bodytext">Sammukhe pavattā <span class="bld">sammukhā</span>ti paccattavacanaṃ, tañca vikappanavisesanaṃ, tasmā ‘‘sammukhe’’ti bhummatthe nissakkavacanaṃ katvāpi atthaṃ vadanti, abhimukheti attho. Atha vā sammukhena attano vācāya eva vikappanā <span class="bld">sammukhāvikappanā</span>. Parammukhena vikappanā <span class="bld">parammukhāvikappanā</span>ti karaṇatthenāpi attho daṭṭhabbo, ayameva pāḷiyā sameti. <span class="bld">Sannihitāsannihitabhāva</span>nti āsannadūrabhāvaṃ. <span class="bld">Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭatī</span>ti ettakeneva vikappanākiccassa niṭṭhitattā, atirekacīvaraṃ na hotīti dasāhātikkame na nissaggiyaṃ janetīti adhippāyo. <span class="bld">Paribhuñjituṃ…pe… na vaṭṭatī</span>ti sayaṃ apaccuddharaṇaṃ paribhuñjane pācittiyaṃ, adhiṭṭhāne paresaṃ vissajjane dukkaṭañca sandhāya vuttaṃ.</p>
  982. <p class="bodytext"><span class="bld">Paribhogādayopi vaṭṭantī</span>ti paribhogavissajjanaadhiṭṭhānānipi. <span class="bld">Api</span>-saddena nidhetumpi vaṭṭatīti attho, etena ca paccuddhārepi kate cīvarampi vikappitacīvarameva hoti, na atirekacīvaraṃ. Taṃ pana ticīvarādināmena adhiṭṭhātukāmena adhiṭṭhahitabbaṃ, itarena vikappitacīvarameva katvā paribhuñjitabbanti dasseti. Keci pana ‘‘yaṃ vikappitacīvaraṃ, taṃ yāva aparibhogakālā apaccuddharāpetvāva nidahitabbaṃ, paribhogakāle pana sampatte paccuddharāpetvā adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ. Yadi hi tato purepi paccuddharāpeyya, paccuddhāreneva vikappanāya vigatattā atirekacīvaraṃ nāma hoti, dasāhātikkame ca nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tasmā yaṃ aparibhuñjitvāva ṭhapetabbaṃ, tadeva vikappetabbaṃ, paccuddhāre ca kate antodasāheyeva adhiṭṭhātabbaṃ. Yañca aṭṭhakathāyaṃ ‘tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭantī’tiādi vuttaṃ, taṃ pāḷiyā virujjhatī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattameva. Pāḷiyañhi <a name="M1.0316"></a> ‘‘antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’’ti (pārā. 469) ca ‘‘sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā apaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya pācittiya’’nti (pāci. 373) ca ‘‘anāpatti so vā deti, tassa vā vissāsanto paribhuñjatī’’ti (pāci. 374) ca sāmaññato vuttattā, aṭṭhakathāyañca ‘‘imaṃ cīvaraṃ vā vikappanaṃ vā paccuddharāmī’’tiādinā paccuddhāraṃ adassetvā ‘‘mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā’’ti evaṃ attano santakattaṃ amocetvāva paribhogādivaseneva paccuddhārassa vuttattā, ‘‘tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭantī’’ti adhiṭṭhānaṃ vināpi visuṃ paribhogassa, nidahanassa ca vuttattā vikappanānantarameva paccuddharāpetvā anadhiṭṭhahitvā eva ticīvaravirahitaṃ <a name="V1.0277"></a> vikappanārahaṃ cīvaraṃ paribhuñjituṃ, nidahituñca idaṃ pāṭekkaṃ vinayakammanti khāyati. Apica bahūnaṃ pattānaṃ vikappetuṃ, paccuddhāretuñca vuttattā paccuddhārena tesaṃ atirekapattatā dassitāti sijjhati tesu ekasseva adhiṭṭhātabbato. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayeneva gahetabbaṃ.</p>
  983. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññattikovido na hotī</span>ti evaṃ vikappite ‘‘anantarameva evaṃ paccuddharitabba’’nti vinayakammaṃ na jānāti. Tenāha <span class="bld">‘‘na jānāti paccuddharitu’’</span>nti, imināpi cetaṃ veditabbaṃ ‘‘vikappanānantarameva paccuddhāro kātabbo’’ti.</p>
  984. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesena vuttavacana</span>nti ticīvarādīnaṃ sādhāraṇavacanena vuttavacanaṃ. Yaṃ panettha ‘‘viruddhaṃ viya dissatī’’ti vatvā taṃ virodhāsaṅkaṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘ticīvarasaṅkhepena…pe… vikappanāya okāso dinno hotī’’</span>ti vuttaṃ, taṃ ‘‘adhiṭṭheti vikappetī’’ti sāmaññato vuttepi ticīvarampi vikappetīti ayamattho na sijjhati, ‘‘ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) visesetvā vuttattā. Yaṃ pana adhiṭṭhātabbaṃ, taṃ adhiṭṭhāti. Yaṃ ticīvaravirahitaṃ, taṃ vikappetabbaṃ, taṃ vikappetīti evamattho sijjhatīti. Tasmā ettha pubbāparavirodho na dissati sāmaññavacanassa vuttāvaseseyeva avatiṭṭhanato. Yaṃ panettha ticīvarassāpi vikappanavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ticīvaraṃ ticīvarasaṅkhepenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ticīvarasaṅkhepena parihariyamānesu ekampi paccuddharitvā vikappetuṃ na vaṭṭati, ticīvarato pana ekaṃ vā sakalameva vā apanetvā aparaṃ ticīvaraṃ ticīvarasaṅkhepena pariharitukāmassa vā ticīvarādhiṭṭhānaṃ muñcitvā parikkhāracoḷavaseneva sabbacīvaraṃ paribhuñjitukāmassa <a name="M1.0317"></a> vā purimaṃ adhiṭṭhitacīvaraṃ paccuddharitvā vikappetuṃ vaṭṭatīti evamadhippāyena <span class="bld">‘‘ticīvare ekena cīvarena vippavasitukāmo hotī’’</span>tiādi vuttaṃ siyā, iccetaṃ pāḷiyā saddhiṃ sameti. Atha punapi tadeva ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhātukāmo hutvā vippavāsasukhatthaṃ paccuddharitvā vikappetīti iminā adhippāyena vuttaṃ siyā, taṃ ‘‘ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) iminā vacanena na sameti. Yadi hi sesacīvarāni viya ticīvarampi paccuddharitvā vikappetabbaṃ siyā, ‘‘ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti idaṃ vacanameva niratthakaṃ siyā sesacīvarehi ticīvarassa visesābhāvā. Tasmā ‘‘vikappetī’’ti idaṃ ticīvaravirahitameva sandhāya vuttaṃ. Ticīvaraṃ pana vikappetuṃ na vaṭṭatīti viññāyati, teneva dutiyakathinasikkhāpadassa anāpattivāre ‘‘vikappetī’’ti idaṃ na vuttaṃ, vīmaṃsitvā yathā pāḷiyā saddhiṃ na virujjhati, tathā ettha adhippāyo gahetabbo.</p>
  985. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuyhaṃ</span> <a name="V1.0278"></a> <span class="bld">demī</span>tiādīsu pariccattattā manasā asampaṭicchantepi sampadānabhūtasseva santakaṃ hoti, so icchitakkhaṇe gahetuṃ labhati. <span class="bld">Itthannāmassā</span>ti parammukhe ṭhitaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Yassa pana ruccatī</span>tiādi ubhohipi pariccattatāya assāmikataṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  986. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Taṃ na yujjatī’’</span>ti idaṃ antodasāhe eva vissāsaggahaṇaṃ sandhāya anāpattivārassa āgatattā, idha nissaggiyacīvarassa kappiyabhāvakaraṇatthaṃ lesena gahitattā ca vuttaṃ, keci pana ‘‘parehi sabhāgena acchinne, vissāsaggahite ca puna laddhe doso na dissatī’’ti vadanti. <span class="bld">Anadhiṭṭhānenā</span>ti kāyavācāhi kattabbassa akaraṇenāti adhippāyo. Cīvarassa attano santakatā, jātipamāṇayuttatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  987. <p class="centered">Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  988. <p class="subhead">2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  989. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. Dutiye <span class="bld">avippavāse</span>ti avippavāse nipphādetabbe, vippavāsadosābhāve sādhetabbe kattabbā sammutīti attho.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. <span class="bld">Paṭisiddhapariyāpannenā</span>ti <a name="M1.0318"></a> vippavasituṃ paṭisiddhesu tīsu cīvaresu antogadhena, ekena ca avayave samudāyopacāraṃ dasseti.</p>
  991. <p class="bodytext"><a name="para478-9"></a><span class="paranum">478-9</span>. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ‘‘parikkhitto’’ti iminā. ‘‘Sabhāyeti liṅgabyattayena sabhā vuttā’’ti vatvā puna sayampi <span class="bld">‘‘sabhāye’’</span>ti iminā voharanto sabhā-saddassa pariyāyo sabhāya-saddo napuṃsakaliṅgayutto atthīti dasseti. ‘‘Sabhāyanti liṅgabyattayena sabhā vuttā’’ti vā pāṭho. Liṅgabyattayena sabhāti ca liṅgantarayutto sabhāsaddapariyāyo sabhāyasaddoti attho.</p>
  992. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāyaṃ gacchatī</span>ti sabhaṃ gacchati. <span class="bld">Vasitabbaṃ natthī</span>ti cīvarahatthapāseyeva vasitabbaṃ natthīti attho. <span class="bld">Tassā</span>ti vīthiyā. <span class="bld">Sabhāyassa ca dvārassa ca hatthapāsā na vijahitabba</span>nti ettha sabhāyadvārānamantare vīthi gehāpi gahitā eva honti ādipariyosānānaṃ gahitattā. Ettha ca dvāravīthigharesu vasantena gāmappavesanasahaseyyādidosaṃ pariharitvā supaṭicchannatādiyutteneva bhavitabbaṃ<a name="V1.0279"></a>, sabhā pana yadi sabbesaṃ vasanatthāya sālāsadisā katā, antarārāme viya yathāsukhaṃ vasituṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Parikkhittatāya ca ekūpacārataṃ, aparikkhittatāya nānūpacāratañca nivesanādīsupi atidisanto āha <span class="bld">‘‘etenevūpāyenā’’</span>tiādi. Nivesanādīni bahigāmato sanniviṭṭhāni gahitāni antogāme ṭhitānaṃ gāmaggahaṇeneva gahitattā. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti gāmanigamanivesanādīsu pannarasasu. <span class="bld">Parikkhepādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena aparikkhepasseva gahaṇaṃ, na ekakulādīnampi tesaṃ ekūpacāratānānūpacāratānimittatābhāvā. Ettha ca satthassa katipāhaṃ katthaci niviṭṭhasseva parikkhepo hoti, na gacchantassa.</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para482-7"></a><span class="paranum">482-7</span>. Gāmato bahi issarānaṃ samuddatīrādīsu katabhaṇḍasālā udositoti āha <span class="bld">‘‘yānādīna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Muṇḍacchadanapāsādo</span>ti nātiucco candikaṅgaṇayutto sikharakūṭamālādivirahito pāsādo.</p>
  994. <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. <span class="bld">Pariyādiyitvā</span>ti ajjhottharitvā. <span class="bld">Nadīparihāro</span>ti visuṃgāmādīnaṃ viya nadīparihārassa avuttattā cīvarahatthapāso evāti vadanti, aññe pana ‘‘iminā aṭṭhakathāvacanena nadīparihāropi visuṃ siddho, nadiyā <a name="M1.0319"></a> hatthapāso na vijahitabbo’’ti vadanti. <span class="bld">Vihārasīma</span>nti avippavāsasīmaṃ sandhāyāha. Ettha ca vihārassa nānākulasantakabhāvepi avippavāsasīmāparicchedabbhantare sabbattha cīvaraavippavāsasambhavato tassā padhānattā tattha satthaparihāro na labbhatīti <span class="bld">‘‘vihāraṃ gantvā vasitabba’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Satthasamīpe’’</span>ti idaṃ yathāvuttaṃ abbhantaraparicchedavasena vuttaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nānākulassa sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā hatthapāsā na vijahitabba</span>nti ettha satthahatthapāso gahito.</p>
  995. <p class="bodytext"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>. <span class="bld">Ekakulassa khette</span>ti aparikkhittaṃ sandhāya vadati.</p>
  996. <p class="bodytext"><a name="para491-4"></a><span class="paranum">491-4</span>. <span class="bld">Vihāro</span> nāma upacārasīmā. Tattha <span class="bld">yasmiṃ vihāre</span>ti tassa antopariveṇādiṃ sandhāya vuttaṃ, ekakulādisantakatā cettha kārāpakānaṃ vasena. <span class="bld">Chāyāya phuṭṭhokāsassā</span>ti ujukaṃ avakkhittaleḍḍupātabbhantaraṃ sandhāya vadati.</p>
  997. <p class="bodytext"><span class="bld">Agamanapathe</span>ti tadaheva gantvā nivattetuṃ na sakkuṇeyyake samuddamajjhe ye dīpakā, tesūti yojanā. <span class="bld">Itarasmi</span>nti puratthimadisāya cīvare. <span class="bld">‘‘Uposathakāle…pe… vaḍḍhatī’’</span>ti iminā cīvaravippavāsasattabbhantarato samānasaṃvāsāya sattabbhantarasīmāya accantavisadisataṃ dasseti<a name="V1.0280"></a>. Tathā hi bahūsu bhikkhūsu ekato nisīditvā samantā sattabbhantaraparicchedesu yathāsakaṃ cīvaraṃ ṭhapetvā pariharantesu ekekassa bhikkhuno nisinnokāsato paṭṭhāya paccekaṃ sattabbhantarassa paricchedo aññamaññavisadiso anekavidho hoti, na eko parisapariyantato paṭṭhāya animitabbattā. Teneva tattha parisavasena vuḍḍhi, hāni vā na hoti, na evaṃ sattabbhantarasīmāya. Sā hi yojanikāyapi parisapariyantatova paṭṭhāya samantā sattabbhantarapaacchinnā ekāva hoti. Teneva sā parisavasena vaḍḍhati, hāyati ca, tasmā aññāva sattabbhantarasīmā añño sattabbhantarato paricchinno cīvaravippavāsaparihāro abbhokāsoti veditabbaṃ. Yañcettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">khandhake sīmākathāya</span>meva (mahāva. 143) vakkhāma.</p>
  998. <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. <span class="bld">Nadiṃ</span> <a name="M1.0320"></a> <span class="bld">otaratī</span>ti hatthapāsaṃ muñcitvā otarati. <span class="bld">Bahigāme ṭhapetvā</span>ti apārupitabbatāya vuttaṃ. <span class="bld">Vinayakammaṃ kātabba</span>nti uttarāsaṅge ca bahigāme ṭhapitasaṅghāṭiyañca paṭhamaṃ vinayakammaṃ katvā pacchā uttarāsaṅgaṃ nivāsetvā antaravāsake kātabbaṃ. Ettha ca bahigāme ṭhapitassāpi vinayakammavacanato parammukhāpi ṭhitaṃ vissajjituṃ, nissaṭṭhaṃ dātuñca vaṭṭatīti veditabbaṃ. Daharānaṃ gamane saussāhattā <span class="bld">‘‘nissayo pana na paṭippassambhatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Muhuttaṃ…pe… paṭippassambhatī</span>ti saussāhatte gamanassa upacchinnattā vuttaṃ. Tesaṃ pana purāruṇāva uṭṭhahitvā saussāhena gacchantānaṃ aruṇe antarā uṭṭhitepi na paṭippassambhati <span class="bld">‘‘yāva aruṇuggamanā sayantī’’</span>ti vuttattā. Teneva <span class="bld">‘‘gāmaṃ pavisitvā…pe… na paṭippassambhatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aññamaññassa vacanaṃ aggahetvā</span>tiādimhi saussāhattā gamanakkhaṇe paṭippassaddhi na vuttā. <span class="bld">Dhenubhayenā</span>ti taruṇavacchagāvīnaṃ abhidhāvitvā siṅgena paharaṇabhayena. <span class="bld">Nissayo ca paṭippassambhatī</span>ti ettha dhenubhayādīhi ṭhitānaṃ yāva bhayavūpasamā ṭhātabbato ‘‘antoaruṇeyeva gamissāmī’’ti niyametuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ. Yattha pana evaṃ niyametuṃ sakkā, tattha antarāruṇe uggatepi nissayo na paṭippassambhati bhesajjatthāya gāmappaviṭṭhadaharānaṃ viya. <span class="bld">Antosīmāyaṃ gāma</span>nti avippavāsasīmāsammutito pacchā patiṭṭhāpitagāmaṃ sandhāya vadati gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā sammannitabbato. <span class="bld">Paviṭṭhāna</span>nti ācariyantevāsikānaṃ visuṃ visuṃ gatānaṃ avippavāsasīmattā neva cīvarāni nissaggiyāni honti, saussāhatāya nissayo na paṭippassambhati. <span class="bld">Antarāmagge</span>ti dhammaṃ sutvā āgacchantānaṃ antarāmagge.</p>
  999. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Idha apaccuddharaṇa’’</span>nti iminā adhiṭṭhānavikappanāni viya paccuddharaṇampi kāyena vā vācāya vā kattabbanti dasseti. Kāyavācāhi kattabbassa akaraṇatoti idaṃ kāyavācāsamuṭṭhānaṃ <a name="V1.0281"></a> vuttaṃ. Adhiṭṭhitaticīvaratā, anatthatakathinatā, aladdhasammutitā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1000. <p class="centered">Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1001. <p class="subhead">3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1002. <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. Tatiye <a name="M1.0321"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">cīvarapaccāsā nikkhipitu</span>nti cīvarapaccāsāya satiyā nikkhipitunti attho. <span class="bld">Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā</span>ti ettha dutiyakathine viya sāmivaseneva karaṇavacanassa attho veditabbo.</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para499-500"></a><span class="paranum">499-500</span>. <span class="bld">Tuyhaṃ dammīti dinna</span>nti ‘‘tuyhaṃ, bhante, akālacīvaraṃ dammī’’ti evaṃ dinnaṃ, etampi kāle ādissa dinnaṃ nāma hotīti adhippāyo. Idaṃ pana aṭṭhakathāvacanaṃ, pāḷiyaṃ ‘‘kālepi ādissa dinna’’nti idañca ‘‘akālacīvara’’nti vacanasāmaññato labbhamānaṃ sabbampi dassetuṃ atthuddhāravasena vuttaṃ paṭhamaaniyate sotassa raho viya. Saṅghassa hi kālepi ādissa dinnaṃ akāle uppannacīvaraṃ viya sammukhībhūtehi vutthavassehi, avutthavassehi ca sabbehipi bhājetabbatāsāmaññena akālacīvaraṃ nāma hotīti dassanatthaṃ atthuddhāravasena pāḷiyaṃ ‘‘kālepi ādissa dinna’’nti vuttaṃ, na pana ‘‘tato bhājetvā laddhacīvarampi akāle laddhacīvarampi vutthavassānaṃ ekamāsaparihāraṃ, pañcamāsaparihāraṃ vā na labhati, paccāsācīvare asati dasāhaparihārameva labhatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyampi ‘‘ādissa dinna’’nti vacanasāmaññato labbhamānaṃ sabbaṃ atthuddhāravasena dassetuṃ ‘‘ekapuggalassa vā idaṃ tuyhaṃ dammīti dinna’’nti vuttaṃ, na pana tathāladdhaṃ vā akāle laddhaṃ vā anatthatakathinānaṃ dasāhabbhantare adhiṭṭhātabbanti dassetunti veditabbaṃ itarathā pāḷiaṭṭhakathāhi virujjhanato. Tathā hi <span class="bld">accekacīvarasikkhāpade</span> akāle uppannampi accekacīvaraṃ ‘‘yāvacīvarakālasamayaṃ nikkhipitabba’’nti (pārā. 648) vuttaṃ, tassa aṭṭhakathāyañca ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ uppannassa accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā ca parihāro vutto, tameva parihāraṃ sandhāya ‘chaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’ti (pārā. aṭṭha. 2.646-649) vuttaṃ. Tasmā kālepi akālepi ca yathātathā laddhaṃ <a name="V1.0282"></a> atirekacīvaraṃ vutthavassānaṃ ekamāsaṃ, pañcamāsaṃ vā yathārahaṃ parihāraṃ labhati evāti gahetabbaṃ.</p>
  1004. <p class="bodytext">Evaṃ pana avatvā padabhājanaṃ vuttanti sambandho. Tattha <span class="bld">eva</span>nti yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tato ce uttarī’’ti imassa māsaparamato uttarīti <a name="M1.0322"></a> attho vutto, taṃ parāmasati. Padabhājaniyaṃ evamatthaṃ avatvā aññathā attho vuttoti adhippāyo. <span class="bld">Tāva uppannaṃ paccāsācīvara</span>nti paccattavacanaṃ. <span class="bld">‘‘Mūlacīvara’’</span>nti idaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Attano gatikaṃ karotī</span>ti anantarā dutiyadivasādīsu uppannaṃ paccāsācīvaraṃ māsaparamaṃ mūlacīvaraṃ ṭhapetuṃ adatvā attano dasāhaparamatāya eva patiṭṭhāpetīti attano gatikaṃ karotīti. <span class="bld">Tato uddhaṃ mūlacīvara</span>nti ettha pana <span class="bld">mūlacīvara</span>nti paccattavacanaṃ. Tañhi vīsatimadivasato uddhaṃ dvāvīsatimadivasādīsu uppannaṃ paccāsācīvaraṃ attanā saddhiṃ ekato sibbetvā ghaṭitaṃ dasāhaparamaṃ gantuṃ adatvā navāhaparamatādivasena attano gatikaṃ karoti, ekato asibbetvā visuṃ ṭhapitaṃ pana paccāsācīvaraṃ dasāhaparamameva.</p>
  1005. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">dasāhā</span>ti dasāhena. <span class="bld">Ekādase uppanne</span>tiādīsu ekādasāhe uppannetiādinā attho, ayameva vā pāṭho gahetabbo. <span class="bld">Ekavīse uppanne…pe… navāhā kāretabba</span>ntiādi paccāsācīvarassa uppannadivasaṃ ṭhapetvā vuttaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘tiṃse…pe… tadaheva adhiṭṭhātabba’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Aññaṃ paccāsācīvaraṃ…pe… kāretabba’’</span>nti idaṃ satiyā eva paccāsāya vuttaṃ. Sace pana ‘‘ito paṭṭhāya cīvaraṃ na labhissāmī’’ti icchitaṭṭhānato paccāsāya upacchinnāya aññatthāpi yena kenaci upāyena paccāsaṃ uppādeti, mūlacīvaraṃ na adhiṭṭhātabbaṃ, sabbathā paccāsāya upacchinnāya dasāhātikkantaṃ mūlacīvaraṃ tadaheva adhiṭṭhātabbaṃ. <span class="bld">Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabba</span>nti paṭhamataraṃ uppannaṃ visabhāgaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Aññamañña</span>nti aññaṃ aññaṃ, ayameva vā pāṭho. Aṅgaṃ panettha paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso.</p>
  1006. <p class="centered">Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1007. <p class="subhead">4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1008. <p class="bodytext"><a name="para503-5"></a><span class="paranum">503-5</span>. Catutthe pāḷiyaṃ <span class="bld">bhattavissagga</span>nti bhattassa udare vissajjanaṃ, pavesanaṃ ajjhoharaṇaṃ <a name="V1.0283"></a> bhattakiccanti attho, bhojanapariyosānena bhattassa vissajjanantipi <a name="M1.0323"></a> vadanti. <span class="bld">Tattha nāma tva</span>nti so nāma tvaṃ, tāya nāma tvanti vā attho. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitā ca mātā ca <span class="bld">pitāmahā,</span> te eva yugaḷaṭṭhena <span class="bld">yugo,</span> tasmā yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahāvaṭṭāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇena mātāmaho ca pitāmahī mātāmahī ca gahitāva honti. Sattamayugato paraṃ ‘‘aññātakā’’ti veditabbaṃ. <span class="bld">Yā</span>ti bhikkhunī. Pitu mātā <span class="bld">pitāmahī,</span> mātu pitā <span class="bld">mātāmaho</span>.</p>
  1009. <p class="bodytext"><span class="bld">Payoge payoge bhikkhussa dukkaṭa</span>nti ‘‘dhovā’’ti āṇāpanavācāya ekāya eva tadanuguṇassa sabbassāpi payogassa āṇattattā vuttaṃ.</p>
  1010. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. Tadavinābhāvato dhovanassa <span class="bld">‘‘kāyavikāraṃ katvā’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘antodvādasahatthe’’</span>ti ca vuttattā kāyena dhovāpetukāmataṃ appakāsetvā dānakhipanapesanādiṃ karontassa ca dvādasahatthaṃ upacāraṃ muñcitvā bahi ṭhatvā kāyavācāhi āṇāpetvā khipanapesanādiṃ karontassa ca anāpatti eva.</p>
  1011. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekena vatthunā</span>ti paṭhamakatena. Pañcasatāni pamāṇaṃ etāsanti <span class="bld">pañcasatā</span>. Bhikkhubhāvato parivattaliṅgāpi bhikkhunī bhikkhūnaṃ santike ekatoupasampannā eva.</p>
  1012. <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. <span class="bld">Tāvakālikaṃ gahetvā</span>ti attanā katipāhaṃ pārupanādiatthāya tāvakālikaṃ yācitvā. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovāpanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1013. <p class="centered">Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1014. <p class="subhead">5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Pañcame <a name="M1.0324"></a> <span class="bld">apaññatte sikkhāpade</span>ti <span class="bld">gaṇamhā ohīyanasikkhāpade</span> (pāci. 691-692) apaññatte. <span class="bld">Koṭṭhāsasampattī</span>ti kesādipañcakoṭṭhāsānaṃ kalyāṇatā. <span class="bld">Hatthataleyeva dassetvā</span>ti hatthatalato sesakāyassa adassanaṃ dīpeti.</p>
  1016. <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Vihatthatāyā</span>ti <a name="V1.0284"></a> vihatatāya, amissitatāya apaṭisaraṇatāyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘samabhitunnattā’’</span>ti, byadhitattāti attho. Parivattetabbaṃ parivattaṃ, tadeva <span class="bld">pārivattakaṃ,</span> parivattetvā diyyamānanti attho.</p>
  1017. <p class="bodytext"><span class="bld">Purimasikkhāpade</span> viya idha dvādasahattho upacāraniyamo natthīti āha <span class="bld">‘‘upacāraṃ muñcitvā’’</span>ti. <span class="bld">Aññatra pārivattakā</span>ti yaṃ antamaso harīṭakakhaṇḍampi datvā vā ‘‘dassāmī’’ti ābhogaṃ katvā vā parivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā. <span class="bld">‘‘Taṃ acittakabhāvena na sametī’’</span>ti iminā ñātibhāvājānanādīsu viya bhikkhunībhāvājānanādivasenāpi acittakataṃ pakāseti.</p>
  1018. <p class="bodytext"><a name="para513-4"></a><span class="paranum">513-4</span>. Tikañca taṃ pācittiyañcāti <span class="bld">tikapācittiyaṃ,</span> pācittiyatikanti attho. <span class="bld">Pattatthavikādī</span>ti anadhiṭṭhānupagaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Ko pana vādo pattatthavikādīsū</span>ti mahatiyāpi tāva bhisicchaviyā anadhiṭṭhānupagattā anāpatti, vikappanupagapacchimappamāṇavirahitatāya anadhiṭṭhātabbesu kimeva vattabbanti dasseti. Pattatthavikādīni pana vikappanupagapacchimāni gaṇhituṃ na vaṭṭati eva. Paṭiggahaṇaṃ <span class="bld">kiriyā,</span> aparivattanaṃ <span class="bld">akiriyā</span>. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1019. <p class="centered">Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1020. <p class="subhead">6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1021. <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. Chaṭṭhe <a name="M1.0325"></a> paṭu eva <span class="bld">paṭṭo</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">dhammanimantanā</span>ti samaṇesu vattabbācāradhammamattavasena nimantanā, dātukāmatāya katanimantanā na hotīti attho. Teneva <span class="bld">‘‘viññāpessatī’’</span>ti vuttaṃ. Aññātakaappavāritato hi viññatti nāma hoti.</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti iminā bhūtagāmavikopanaṃ anuññātanti āha <span class="bld">‘‘neva bhūtagāmapātabyatāyā’’</span>tiādi. Paṭhamaṃ suddhacittena liṅgaṃ gahetvā pacchā laddhiṃ gaṇhantopi titthiyapakkantako evāti āha <span class="bld">‘‘nivāsetvāpi laddhi na gahetabbā’’</span>ti.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchatī</span>ti etthāpi vihāracīvarādiatthāya pavisantenapi tiṇādīhi paṭicchādetvāva <a name="V1.0285"></a> gantabbaṃ, na tveva naggena āgantabbanti sāmaññato dukkaṭassa vuttattā. <span class="bld">Cimilikāhī</span>ti paṭapilotikāhi. <span class="bld">Paribhogenevā</span>ti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā paribhuñjanena. <span class="bld">Paribhogajiṇṇa</span>nti yathā taṃ cīvaraṃ paribhuñjiyamānaṃ obhaggavibhaggatāya asāruppaṃ hoti, evaṃ jiṇṇaṃ.</p>
  1024. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. <span class="bld">Aññassatthāyā</span>ti etthāpi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti idaṃ anuvattati evāti āha <span class="bld">‘‘attano ñātakapavārite’’</span>tiādi. Idha pana aññassa acchinnanaṭṭhacīvarassa atthāya aññātakaappavārite viññāpentassa nissaggiyena anāpattīti attho gahetabbo, itarathā ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti iminā viseso na bhaveyya. Teneva anantarasikkhāpade vakkhati ‘‘aṭṭhakathāsu pana ñātakaparivātaṭṭhāne…pe… pamāṇameva vaṭṭatīti vuttaṃ, taṃ pāḷiyā na sametī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.526) ca ‘‘yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘aññassatthāyā’ti na vutta’’nti (pārā. aṭṭha. 2.526) ca. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1025. <p class="centered">Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1026. <p class="subhead">7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1027. <p class="bodytext"><a name="para522-524"></a><span class="paranum">522-524</span>. Sattame <a name="M1.0326"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">paggāhikasāla</span>nti dussāpaṇaṃ. Tañhi vāṇijakehi dussāni paggahetvā dassanaṭṭhānatāya ‘‘paggāhikasālā’’ti vuccati. <span class="bld">Assa cīvarassā</span>ti sāditabbacīvarassa. <span class="bld">‘‘Ticīvarikenā’’</span>ti iminā acchinnaticīvarato aññassa vihārādīsu nihitassa cīvarassa abhāvaṃ dasseti. Yadi bhaveyya, viññāpetuṃ na vaṭṭeyya. Tāvakālikaṃ nivāsetvā attano cīvaraṃ gāhetabbaṃ, tāvakālikampi alabhantassa bhūtagāmavikopanaṃ katvā tiṇapaṇṇehi chadanaṃ viya viññāpanampi vaṭṭati eva. <span class="bld">Aññenā</span>ti acchinnaasabbacīvarena. <span class="bld">Dve naṭṭhānī</span>ti adhikārato vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve sāditabbānī’’</span>ti.</p>
  1028. <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">Pāḷiyā na sametī</span>ti ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti imāya pāḷiyā na sameti tatuttariviññāpanaāpattippasaṅge eva vuttattā. <span class="bld">‘‘Aññassatthāyāti na vutta’’</span>nti idaṃ aññassatthāya tatuttari viññāpane nissaggiyaṃ pācittiyaṃ hotīti imamatthaṃ dīpeti, tañca pācittiyaṃ yesaṃ atthāya viññāpeti, tesaṃ vā siyā, viññāpakasseva vā, na tāva tesaṃ tehi <a name="V1.0286"></a> aviññāpitattā, nāpi viññāpakassa attānaṃ uddissa aviññāpitattā. Tasmā aññassatthāya viññāpentassāpi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ na dissati. Pāḷiyaṃ pana imassa sikkhāpadassa attano sādiyanapaṭibaddhatāvasena pavattattā ‘‘aññassatthāyā’’ti anāpattivāre na vuttanti vadanti, tañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Tatuttaricīvaratā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1029. <p class="centered">Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1030. <p class="subhead">8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1031. <p class="bodytext"><a name="para528-531"></a><span class="paranum">528-531</span>. Aṭṭhame <span class="bld">yo kattā</span>ti dāyakaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭo eva <span class="bld">paṭako. ‘‘Appagghaṃ cetāpetī’’</span>ti idaṃ nissaggiyapācittiyā anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ, viññattipaccayā pana dukkaṭameva. ‘‘Pubbe appavārito’’ti hi sutte <a name="M1.0327"></a> viññattikāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyampi</span> ‘‘cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgānī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. upakkhaṭasikkhāpada) aññātakaviññattitā pakāsitā, keci pana ‘‘dāyakena dātukāmomhīti attano santike avuttepi yadagghanakaṃ so dātukāmo, tadagghanakaṃ āharāpetuṃ vaṭṭati evā’’ti vadanti, taṃ <span class="bld">rājasikkhāpadaṭṭhakathāyapi</span> na sameti, dūtena vā dāyakena vā ‘‘āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhata’’nti ārocitepi mukhavevaṭiyakappiyakārakādīnaṃ santikā āharāpanassa tattha paṭikkhittattā. Vuttañhi tattha ‘‘ime dve aniddiṭṭhakappiyakārakā nāma, etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ…pe… na kiñci vattabbā. Desanāmattameva cetaṃ ‘dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyyā’ti sayaṃ āharitvāpi piṇḍapātādīnaṃ atthāya dadantesupi eseva nayo’’ti. Mukhavevaṭiyakappiyakārakādayo hi dāyakena pariccattepi vatthumhi ‘‘asukassa santike cīvarapiṇḍapātādiṃ gaṇhathā’’ti aniddiṭṭhattā eva ‘‘na kiñci vattabbā’’ti vuttaṃ, na pana tassa vatthuno mukhavevaṭiyādīnaṃ santakattā, tasmā idhāpi dāyakena vā dūtena vā ‘‘yaṃ icchatha, taṃ vadathā’’ti appavāritassa vadato dukkaṭameva. <span class="bld">Agghavaḍḍhanaka</span>nti cīvare agghavaḍḍhanakaṃ nissāya pavattaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ, na piṇḍapātādīsu tesu agghavaḍḍhanassa dukkaṭamattattā, paṇītapiṇḍapāte suddhikapācittiyattā cāti gahetabbaṃ. Teneva ‘‘cīvare bhiyyokamyatā’’ti aṅgaṃ vuttaṃ.</p>
  1032. <p class="centered">Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1033. <p class="subhead">9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. Navame <a name="V1.0287"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">paccekacīvaracetāpannā</span>ti paccekaṃ niyametvā cīvaracetāpannā, ekekena visuṃ visuṃ niyamitā cīvaracetāpannāti attho. <span class="bld">Ubhova santā ekenā</span>ti ubho ekatova santā, ubho ekato hutvāti attho.</p>
  1035. <p class="centered">Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1036. <p class="subhead">10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1037. <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. Dasame <a name="M1.0328"></a> ‘‘ajjaṇho’’ti ‘‘ajja no’’ti vattabbe ha-kārāgamaṃ, na-kārassa ca ṇa-kāraṃ katvā vuttoti āha <span class="bld">‘‘ajja ekadivasaṃ amhāka’’</span>nti.</p>
  1038. <p class="bodytext"><a name="para538-9"></a><span class="paranum">538-9</span>. Yaṃ vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. rājasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehīti idaṃ āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ, sace hi ‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyyā’’ti, taṃ nissaggiyavatthudukkaṭavatthubhūtaṃ akappiyacīvaracetāpannaṃ ‘‘asukassa bhikkhuno dehī’’ti evaṃ āgamanasuddhiyā asati, sikkhāpade āgatanayena dūtavacane ca asuddhe sabbathā paṭikkhepo eva kātuṃ vaṭṭati, na pana ‘‘cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti vattuṃ, tadanusārena na veyyāvaccakarañca niddisituṃ āgamanadūtavacanānaṃ ubhinnaṃ asuddhattā. Pāḷiyaṃ āgatanayena pana āgamanasuddhiyā sati dūtavacane asuddhepi sikkhāpade āgatanayena sabbaṃ kātuṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tena ca yathā dūtavacanāsuddhiyampi āgamane suddhe veyyāvaccakarampi niddisituṃ vaṭṭati, evaṃ āgamanāsuddhiyampi dūtavacane suddhe vaṭṭati evāti ayamattho atthato siddhova hoti, ubhayasuddhiyaṃ vattabbameva natthīti ubhayāsuddhipakkhameva sandhāya <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. rājasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyyā’’ti vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1039. <p class="bodytext">Yaṃ panettha <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 2.537-539) ‘‘āgamanassa suddhiyā vā asuddhiyā vā visesappayojanaṃ na dissatī’’tiādi vuttaṃ, taṃ mātikāṭṭhakathāvacanassa adhippāyaṃ <a name="V1.0288"></a> asallakkhetvā vuttaṃ yathāvuttanayena āgamanasuddhiādinā sappayojanattā. Yo panettha ‘‘mūlasāmikena kappiyavohāravasena, pesitassa dūtassa akappiyavohāravasena ca vadatopi kappiyakārako niddisitabbo bhaveyyā’’ti aniṭṭhappasaṅgo vutto, so aniṭṭhappasaṅgo eva na hoti abhimatattā. Tathā hi <span class="bld">sikkhāpade</span> eva ‘‘paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti akappiyavohārena vadato dūtassa kappiyena <a name="M1.0329"></a> kammena veyyāvaccakaro niddisitabbo vutto āgamanassa suddhattā, āgamanassāpi asuddhiyaṃ pana kappiyenāpi kammena veyyāvaccakaro na niddisitabboti attheva āgamanassa suddhiasuddhīsu payojanaṃ. Kathaṃ pana dūtavacanena āgamanasuddhi viññāyatīti? Nāyaṃ bhāro. Dūtena hi akappiyavohāreneva vutte eva āgamanasuddhi gavesitabbā, na itarathā, tattha ca tassa vacanakkamena pucchitvā ca yuttiādīhi ca sakkā viññātuṃ. Idhāpi hi <span class="bld">sikkhāpade</span> ‘‘cīvaracetāpannaṃ ābhata’’nti dūtavacaneneva cīvaraṃ kiṇitvā dātuṃ pesitabhāvo viññāyati. Yadi hi sabbathā āgamanasuddhi na viññāyati, paṭikkhepo eva kattabboti.</p>
  1040. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiya</span>ñca ‘‘cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmā’’tiādi dūtavacanassa akappiyattepi āgamanasuddhiyā sati paṭipajjanavidhidassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Eso kho…pe… na vattabbo ‘tassa dehī’’’tiādi akappiyavatthusādiyanaparimocanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Saññatto’’tiādi ‘‘evaṃ dūtena puna vutte eva codetuṃ vaṭṭati, na itarathā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Na vattabbo ‘dehi me cīvaraṃ…pe… cetāpehi me cīvara’’’nti idaṃ dūtenābhatarūpiyaṃ paṭiggahetuṃ attanā niddiṭṭhakappiyakārakattāva ‘‘dehi me cīvaraṃ…pe… cetāpehi me cīvara’’nti vadanto rūpiyassa pakatattā tena rūpiyena parivattetvā ‘‘dehi cetāpehī’’ti rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjanto nāma hotīti taṃ dosaṃ dūrato parivajjetuṃ vuttaṃ rūpiyapaṭiggahaṇena saṅghamajjhe nissaṭṭharūpiye viya. Vuttañhi tattha ‘‘na vattabbo imaṃ vā imaṃ vā āharā’’ti. Tasmā na idaṃ viññattidosaṃ parivajjetuṃ vuttanti veditabbaṃ, ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’tipi avattabbatāpasaṅgato, teneva dūtaniddiṭṭhesu rūpiyasaṃvohārasaṅkābhāvato aññaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapetvāpi āharāpetabbanti vuttaṃ. Tatthāpi ‘‘dūtena ṭhapitarūpiyena cetāpetvā cīvaraṃ āharāpehī’’ti avatvā kevalaṃ ‘‘cīvaraṃ āharāpehī’’ti evaṃ āharāpetabbanti adhippāyo gahetabbo. <span class="bld">Ṭhānaṃ bhañjatī</span>ti ettha <span class="bld">ṭhāna</span>nti ṭhitiyā ca kāraṇassa ca nāmaṃ, tasmā āsane nisīdanena ṭhānampi kuppati, āgatakāraṇampi tesaṃ na viññāyati. Ṭhitaṃ pana akopetvā āmisapaṭiggahaṇādīsu āgatakāraṇameva bhañjati, na ṭhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āgatakāraṇaṃ bhañjatī’’</span>ti<a name="V1.0289"></a>. Keci pana ‘‘āmisapaṭiggahaṇādinā ṭhānampi bhañjatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti.</p>
  1041. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatassa</span> <a name="M1.0330"></a> <span class="bld">cīvaracetāpanna</span>ntiādi yena attanā veyyāvaccakaro niddiṭṭho, cīvarañca anipphāditaṃ, tassa kattabbavidhidassanaṃ. Evaṃ bhikkhunā vatthusāmikānaṃ vutte te codetvā denti, vaṭṭati ‘‘sāmikā codetvā dentī’’ti anāpattiyaṃ vuttattā. Tena ca yo sayaṃ acodetvā upāsakādīhi pariyāyena vatvā codāpeti, tesu sattakkhattumpi codetvā cīvaraṃ dāpentesu tassa anāpatti siddhā hoti sikkhāpadassa anāṇattikattā.</p>
  1042. <p class="bodytext">Kenaci aniddiṭṭho attano mukheneva byāvaṭabhāvaṃ veyyāvaccakarattaṃ patto <span class="bld">mukhavevaṭiko. ‘‘Avicāretukāmatāyā’’</span>ti iminā vijjamānampi dātuṃ anicchantā ariyāpi vañcanādhippāyaṃ vinā vohārato natthīti vadantīti dasseti. <span class="bld">Bhesajjakkhandhake</span> meṇḍakaseṭṭhivatthumhi (mahāva. 299) vuttaṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādivacanameva (mahāva. 299) <span class="bld">meṇḍakasikkhāpadaṃ</span> nāma. <span class="bld">Kappiyakārakānaṃ hatthe</span>ti dūtena niddiṭṭhakappiyakārake sandhāya vuttaṃ, na pana bhikkhunā niddiṭṭhe, aniddiṭṭhe vāti. Tenāha <span class="bld">‘‘ettha ca codanāya pamāṇaṃ natthī’’</span>tiādi.</p>
  1043. <p class="bodytext">Sayaṃ āharitvā dadantesūti sambandho. <span class="bld">‘‘Piṇḍapātādīnaṃ atthāyā’’</span>ti iminā cīvaratthāyeva na hotīti dasseti. <span class="bld">‘‘Eseva nayo’’</span>ti iminā vatthusāminā niddiṭṭhakappiyakārakabhedesupi piṇḍapātādīnampi atthāya dinne ca ṭhānacodanādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva kātabbanti dasseti.</p>
  1044. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saṅghaṃ vā…pe… anāmasitvā’’</span>ti vuttattā ‘‘saṅghassa vihāratthāya demā’’tiādinā āmasitvā vadantesu paṭikkhipitabbameva. <span class="bld">‘‘Saṅgho sampaṭicchatī’’</span>ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, gaṇādīsupi saṅghassatthāya sampaṭicchantesupi paṭiggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘paṭiggahaṇe pācittiya’’nti (sārattha. ṭī. 2.537-539) vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ saṅghacetiyādīnaṃ atthāya dukkaṭassa vuttattā. <span class="bld">Codetī</span>ti tassa dosābhāvaṃ ñatvāpi kodhena vā lobhena vā bhaṇḍadeyyanti codeti. So eva hi musāvādādipaccayā pācittiyadukkaṭādiāpattīhi sāpattiko hoti, gīvātisaññāya pana vatvā niddosabhāvaṃ ñatvā viramantassa natthi āpatti.</p>
  1045. <p class="bodytext">Taḷākaṃ <a name="M1.0331"></a><a name="V1.0290"></a> khette paviṭṭhattā ‘‘na sampaṭicchitabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Cattāro paccaye saṅgho paribhuñjatūti deti, vaṭṭatī</span>ti ettha ‘‘bhikkhusaṅghassa catupaccayaparibhogatthāya taḷākaṃ dammī’’ti vā ‘‘bhikkhusaṅgho cattāro paccaye paribhuñjituṃ taḷākaṃ dammī’’ti vā ‘‘ito taḷākato uppanne cattāro paccaye dammī’’ti vā vattumpi vaṭṭati, idañca saṅghassa paribhogatthāya diyyamānaññeva sandhāya vuttaṃ, puggalassa pana evampi dinnaṃ taḷākakhettādi na vaṭṭati. Suddhacittassa pana udakaparibhogatthaṃ kūpapokkharaṇīādayo vaṭṭanti. ‘‘Saṅghassa taḷākaṃ atthi, taṃ katha’’nti hi ādinā sabbattha saṅghavaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Hatthe</span>ti vase.</p>
  1046. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ṭhapethāti vutte’’</span>ti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ, avuttepi ṭhapentassa doso natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘udakaṃ vāretuṃ labbhatī’’</span>ti. Sassakālepi tāsetvā muñcituṃ vaṭṭati, amuñcato pana bhaṇḍadeyyaṃ. <span class="bld">Puna detī</span>ti acchinditvā puna deti, evampi vaṭṭatīti sambandho. Iminā ‘‘yena kenaci issarena ‘pariccattamidaṃ bhikkhūhi, assāmika’ntisaññāya attanā gahetvā dinnaṃ vaṭṭatī’’ti dasseti. Kappiyavohārepi vinicchayaṃ vakkhāmāti pāṭhaseso.</p>
  1047. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakavasenā</span>ti udakaparibhogatthaṃ. <span class="bld">‘‘Suddhacittāna’’</span>nti idaṃ sahatthena ca akappiyavohārena ca karonte sandhāya vuttaṃ. Sassasampādanatthanti evaṃ asuddhacittānampi pana sayaṃ akatvā kappiyavohārena āṇāpetuṃ vaṭṭati eva. <span class="bld">‘‘Kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’</span>ti idaṃ sahatthādinā katataḷākattā ‘‘asāruppa’’nti vuttaṃ, ṭhapentassa, pana taṃ paccayaṃ paribhuñjantassapi vā saṅghassa āpatti na viññāyati, aṭṭhakathāpamāṇena vā ettha āpatti gahetabbā. <span class="bld">Lajjibhikkhunā</span>ti lajjināpi, pageva alajjinā mattikuddharaṇādīsu kārāpitesūti adhippāyo. <span class="bld">Navasasse</span>ti akatapubbe kedāre. <span class="bld">‘‘Kahāpaṇe’’</span>ti iminā dhaññuṭṭhāpane tasseva akappiyanti dasseti, dhaññuṭṭhāpane cassa payogepi dukkaṭameva, na kahāpaṇuṭṭhāpane viya.</p>
  1048. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kasatha vapathā’’</span>ti vacane sabbesampi akappiyaṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘avatvā’’</span>ti. <span class="bld">Ettako nāma bhāgo</span>ti ettha ettako kahāpaṇoti idampi sandhāya vadati. Tathā vuttepi hi tadā kahāpaṇānaṃ avijjamānattā <a name="M1.0332"></a> āyatiṃ uppannaṃ aññesaṃ vaṭṭati eva. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva taṃ akappiya’’</span>nti. Tassa pana sabbapayogesu, paribhogesupi dukkaṭaṃ. Keci pana ‘‘dhaññaparibhoge eva āpatti, na pubbapayoge’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, yena minanarakkhaṇādipayogena pacchā dhaññaparibhoge āpatti hoti, tassa payogassa karaṇe anāpattiyā ayuttattā. Pariyāyakathāya pana sabbattha anāpatti. Teneva <span class="bld">‘‘ettakehi vīhīhi idañcidañca āharathā’’</span>ti niyamavacane akappiyaṃ <a name="V1.0291"></a> vuttaṃ, kahāpaṇavicāraṇepi eseva nayo. Vatthu ca evarūpaṃ nāma saṃvijjati, kappiyakārako natthīti vattabbantiādivacanañcettha sādhakaṃ.</p>
  1049. <p class="bodytext"><span class="bld">Vanaṃ dammi…pe… vaṭṭatī</span>ti ettha nivāsaṭṭhānattā puggalassāpi suddhacittena gahetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sīmaṃ demā</span>ti vihārasīmādisādhāraṇavacanena vuttattā <span class="bld">‘‘vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1050. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Veyyāvaccakara’’</span>ntiādinā vuttepi puggalassapi dāsaṃ gahetuṃ vaṭṭati ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ārāmika’’nti (pārā. 619; mahāva. 270) visesetvā anuññātattā, tañca kho pilindavacchena gahitaparibhuttakkamena, na gahaṭṭhānaṃ dāsaparibhogakkamena. Khettādayo pana sabbe saṅghasseva vaṭṭanti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> puggalikavasena gahetuṃ ananuññātattāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vihārassa demā</span>ti saṅghikavihāraṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.10, 194) suttantesu āgatapaṭikkhepo bhagavatā āpattiyāpi hetubhāvena katoti bhagavato adhippāyaṃ jānantehi saṅgītimahātherehi khettapaṭiggahaṇādinissito ayaṃ sabbopi pāḷimuttavinicchayo vuttoti gahetabbo. Kappiyakārakassa niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttari vāyāmo, tena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1051. <p class="centered">Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1052. <p class="centered">Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.</p>
  1053. <p class="title">2. Kosiyavaggo</p>
  1054. <p class="subhead">1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1055. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. Dutiyassa <a name="M1.0333"></a><a name="V1.0292"></a> paṭhame pāḷiyaṃ <span class="bld">kosiyakārake</span>ti kosakārakapāṇānaṃ kosato nibbattattā kosiyena suttena vatthādiṃ karonte. <span class="bld">Saṅghāta</span>nti vināsaṃ.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para544"></a><span class="paranum">544</span>. <span class="bld">‘‘Avāyima’’</span>nti vuttattā vāyitvā karaṇe anāpatti. <span class="bld">Missetvā</span>ti eḷakalomehi missetvā. <span class="bld">Paṭilābhenā</span>ti pariniṭṭhānena ‘‘pariyosāpeti, nissaggiya’’nti (pārā. 545) vuttattā, kosiyamissakatā, attano atthāya santhatassa karaṇakārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1057. <p class="centered">Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1058. <p class="bodytext"><a name="para547-552"></a><span class="paranum">547-552</span>. Dutiyañca tatiyañca uttānameva. Tattha pana odātādimissakasaññāya suddhakāḷakānaññeva santhatassa karaṇavasena cettha dvebhāgato adhikesu suddhakāḷakesu anadhikasaññāya santhatassa karaṇavasena ca acittakatā veditabbā.</p>
  1059. <p class="subhead">4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1060. <p class="bodytext"><a name="para557"></a><span class="paranum">557</span>. Catutthe <span class="bld">hada</span> karīsussagge, <span class="bld">miha</span> secaneti dhātuatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vaccampi passāvampi karontī’’</span>ti. Ūnakachabbassesu atirekachabbassasaṅkitādivasenettha acittakatā veditabbā.</p>
  1061. <p class="centered">Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1062. <p class="subhead">5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1063. <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. Pañcame <a name="V1.0293"></a><a name="M1.0334"></a> <span class="bld">tattha sandississatī</span>ti sakāya katikāya ayuttakāritāvasena viññūhi sandississatīti attho. Araññakaṅgādīni tīṇi pāḷiyaṃ senāsanādipaccayattayassa ādiaṅgavasena vuttāni, sesānipi te samādiyiṃsu evāti veditabbaṃ.</p>
  1064. <p class="bodytext"><a name="para566"></a><span class="paranum">566</span>. <span class="bld">Pihayantā</span>ti patthayantā. Santhatassa avāyimattā, senāsanaparikkhārattā ca cīvaratā, adhiṭṭhātabbatā ca natthīti āha <span class="bld">‘‘catutthacīvarasaññitāyā’’</span>ti, vipallāsasaññāyāti attho. Keci pana ‘‘idaṃ nisīdanasanthataṃ nāma navasu cīvaresu nisīdanacīvarameva, nāññaṃ. <span class="bld">Nisīdanasikkhāpadepi</span> (pāci. 531 ādayo) imasmiṃ sikkhāpade viya ‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’ti ca aṭṭhakathāyañcassa ‘santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimatte padese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā karīyanti, tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccatī’ti (pāci. aṭṭha. 531) ca vuttattā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ idha pamāṇaniyamassa avuttattā, santhatassa ca avāyimacīvarattā, adhiṭṭhānupagattābhāvā aṭṭhakathāyaṃ avuttattā ca. Nisīdanacīvaraṃ pana channaṃ cīvarānaṃ khaṇḍapilotikāni pamāṇayuttameva santharitvā santhataṃ viya karonti. Teneva ‘‘santhatasadisa’’nti sadisaggahaṇaṃ kataṃ, tasmā tadeva cīvaraṃ adhiṭṭhānupagañca, na idanti gahetabbaṃ.</p>
  1065. <p class="bodytext"><a name="para567"></a><span class="paranum">567</span>. Sugatavidatthikaṃ anādāya ādiyantisaññāya, sugatavidatthiūne anūnantisaññāya ca vasenettha acittakatā veditabbā. Vitānādīnaññeva atthāya karaṇe anāpattivacanato nipajjanatthāya karotopi āpatti eva. <span class="bld">Paribhuñjituṃ na vaṭṭatī</span>ti kosiyesu suddhakāḷakānañca vatthūnaṃ akappiyattā vuttaṃ. Teneva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 545, 550) tattha tattha vuttaṃ, itaresu pana dvīsu ‘‘anāpattī’’ti vuttaṃ. Tattha catutthe aññassatthāya karaṇepi anāpatti, pañcame tattha dukkaṭanti daṭṭhabbaṃ. Nissaṭṭhadānavacanato pana gahaṇe doso natthi, paribhuñjane ca vijaṭetvā kappiyavasena kate na doso.</p>
  1066. <p class="centered">Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1067. <p class="subhead">6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1068. <p class="bodytext"><a name="para572"></a><span class="paranum">572</span>. Chaṭṭhe <a name="V1.0294"></a><a name="M1.0335"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘addhānamaggappaṭipannassā’’</span>ti idaṃ vatthuvasena vuttaṃ. Nivāsaṭṭhāne laddhānipi tiyojanato paraṃ harituṃ na vaṭṭati eva. <span class="bld">Asante hārake</span>ti anurūpato vuttaṃ. Santepi hārake harato natthi doso. <span class="bld">Āpattiyevā</span>ti anāṇattena haṭattā. Pakkhadvayassapi kāraṇamāha <span class="bld">‘‘saussāhattā’’</span>ti, anuparatagamanicchattāti attho. Suddhacittapakkhasseva kāraṇamāha <span class="bld">‘‘acittakattā’’</span>ti. <span class="bld">Na sametī</span>ti ‘‘anāpatti, aññaṃ harāpetī’’ti ettakasseva pariharaṇe vuttattā. <span class="bld">Agacchante</span>ti ṭhite. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti bhūmiyā.</p>
  1069. <p class="bodytext"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>. <span class="bld">Taṃ harantassā</span>ti paṭhamaṃ paṭilābhaṭṭhānato paṭṭhāya tiyojanato uddhaṃ harantassāti attho. Tathā harantassa hi corehi acchinditvā puna dinnaṭṭhānato tiyojanaṃ harituṃ vaṭṭati. Keci pana <span class="bld">‘‘mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> aṅgesu ‘paṭhamappaṭilābho’ti vuttattā dutiyapaṭilābhaṭṭhānato tiyojanātikkamepi anāpattī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, dutiyapaṭilābhassāpi paṭilābhaṭṭhāne pavisanato vāsatthāya gamanaṭṭhānato puna gamane viya. <span class="bld">Kāyabandhanādīna</span>nti dvipaṭalakāyabandhanādīnaṃ antare pakkhittaṃ pasibbake pakkhittasadisaṃ, na katabhaṇḍanti vuttaṃ, tathā <span class="bld">nidhānamukha</span>nti. Akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1070. <p class="centered">Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1071. <p class="subhead">7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1072. <p class="bodytext"><a name="para581"></a><span class="paranum">581</span>. Sattame pāḷiyaṃ anāpattivāre <span class="bld">aparibhuttaṃ katabhaṇḍaṃ dhovāpetī</span>ti ettha paribhuttassa kambalādikatabhaṇḍassa dhovāpanaṃ purāṇacīvaradhovāpanasikkhāpadena āpattikaranti tannivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘aparibhuttaṃ katabhaṇḍa’’</span>nti vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1073. <p class="centered">Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1074. <p class="subhead">8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1075. <p class="bodytext"><a name="para583-4"></a><span class="paranum">583-4</span>. Aṭṭhame <a name="M1.0336"></a><a name="V1.0295"></a> suvaṇṇamayakahāpaṇena kahāpaṇopi rajate eva saṅgayhatīti āha <span class="bld">‘‘sovaṇṇamayo vā’’</span>ti. <span class="bld">Rūpiyamayo vā</span>ti rajatena rūpaṃ samuṭṭhapetvā katakahāpaṇo. <span class="bld">Pākatiko</span> nāma etarahi pakatikahāpaṇo.</p>
  1076. <p class="bodytext"><span class="bld">Iccetaṃ sabbampī</span>ti sikkhāpadena, vibhaṅgena ca vuttaṃ sabbampi nidasseti. Tassa catubbidhaṃ nissaggiyavatthūti imināva sambandho, na pana anantarena ‘‘rajata’’nti padena. Idāni taṃ catubbidhaṃ nissaggiyavatthuṃ sarūpato dassento <span class="bld">‘‘rajata’’</span>ntiādimāha. Tattha kiñcāpi heṭṭhā rajatamāsakova vutto, na kevalaṃ rajataṃ, tathāpi sikkhāpade ‘‘jātarūparajata’’nti padeneva vuttanti tampi dassetuṃ ‘‘rajata’’nti idaṃ visuṃ vuttaṃ. Padabhājane pana mātikāpadeneva siddhattā taṃ avatvā tena saha saṅgayhamānameva dassetuṃ ‘‘rajataṃ nāma kahāpaṇo’’tiādi vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Jātarūpamāsako</span>ti suvaṇṇamayakahāpaṇo. <span class="bld">Vuttappabhedo</span>ti ‘‘rūpiyamayo vā pākatiko vā’’tiādinā vuttappabhedo. Paṭova <span class="bld">paṭako,</span> vatthaṃ. <span class="bld">Dukkaṭamevā</span>ti paṭiggāhakasseva paṭiggahaṇapaccayā dukkaṭaṃ, paribhoge pana pañcasahadhammikehi paṭiggahitānaṃ dhaññavirahitamuttādīnaṃ kāraṇā uppannapaccayaṃ paribhuñjantānaṃ sabbesampi dukkaṭameva. Keci pana ‘‘dhaññampi pañcasahadhammikehi paṭiggahitaṃ muttādikhettādi viya sabbesampi paribhuñjituṃ na vaṭṭati, kevalaṃ saṅghikabhūmiyaṃ kappiyavohārena ca uppannassa dhaññassa vicāraṇameva sandhāya ‘tassevetaṃ akappiya’nti vutta’’nti vadanti.</p>
  1077. <p class="bodytext"><span class="bld">Eko sataṃ vā sahassaṃ vā</span>tiādi rūpiye heṭṭhimakoṭiyā pavattanākāraṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana ‘‘evaṃ paṭipajjitabbamevā’’ti dassetuṃ. ‘‘Idha nikkhipāhī’’ti vutte uggaṇhāpanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘idha nikkhipāhīti na vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Kappiyañca…pe… hotī</span>ti yasmā asāditattā tato uppannapaccayā vaṭṭanti, tasmā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ. Yasmā pana dubbicāraṇāya sati tato uppannampi na kappati, tasmā akappiyaṃ nissāya ṭhitanti veditabbaṃ.</p>
  1078. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpita’’</span>nti iminā cetāpitaṃ ce, natthi paribhogūpāyo uggahetvā anissaṭṭharūpiyena cetāpitattā. Īdisañhi saṅghamajjhe nissajjanaṃ katvāva chaḍḍetvā pācittiyaṃ desetabbanti dasseti. Keci <a name="M1.0337"></a> pana ‘‘yasmā nissaggiyavatthuṃ paṭiggahetvāpi cetāpitaṃ <a name="V1.0296"></a> kappiyabhaṇḍaṃ saṅghe nissaṭṭhaṃ kappiyakārakehi nissaṭṭharūpiyaṃ parivattetvā ānītakappiyabhaṇḍasadisaṃ hoti, tasmā vināva upāyaṃ bhājetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ <span class="bld">pattacatukkādikathāya</span> (pārā. aṭṭha. 2.589) na sameti. Tattha rūpiyena parivattitapattassa aparibhogova dassito, na nissajjanavidhānanti. <span class="bld">Upanikkhepaṃ ṭhapetvā</span>ti kappiyakārakehi vaḍḍhiyā payojanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Akappiya</span>nti tena vatthunā gahitattā vuttaṃ.</p>
  1079. <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. <span class="bld">‘‘Patitokāsaṃ asamannāharantenā’’</span>ti idaṃ nirapekkhabhāvadassanaparanti veditabbaṃ. <span class="bld">Asantasambhāvanāyā</span>ti pariyāyādinā abhūtārocanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Theyyaparibhogo</span>ti paccayasāminā bhagavatā ananuññātattā vuttaṃ. <span class="bld">Iṇaparibhogo</span>ti bhagavatā anuññātampi kattabbaṃ akatvā paribhuñjanato vuttaṃ, tena ca paccayasannissitasīlaṃ vipajjatīti dasseti. <span class="bld">Paribhoge paribhoge</span>ti kāyato mocetvā mocetvā paribhoge. Pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti yojanā. <span class="bld">Iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī</span>ti ettha ‘‘hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhutta’’ntiādināpi atītapaccavekkhaṇā vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Paribhoge paribhoge</span>ti udakapatanaṭṭhānato antopavesanesu, nisīdanasayanesu ca. <span class="bld">Satipaccayatā vaṭṭatī</span>ti paccavekkhaṇasatiyā paccayattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Paṭiggahaṇe ca paribhoge ca paccavekkhaṇāsati avassaṃ laddhabbāti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘satiṃ katvā’’</span>tiādi. Keci pana ‘‘satipaccayatā paccaye sati bhesajjaparibhogassa kāraṇe satī’’ti evampi atthaṃ vadanti, tesampi paccaye satīti paccayasabbhāvasallakkhaṇe satīti evamattho gahetabbo paccayasabbhāvamattena sīlassa asujjhanato. <span class="bld">‘‘Paribhoge akarontasseva āpattī’’</span>ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlassa bhedo dassito, na paccayasannisssisīlassa, tassa atītapaccavekkhaṇāya visujjhanato. Etasmiṃ, pana sesapaccayesu ca iṇaparibhogādivacanena paccayasannissitasīlasseva bhedoti evamimesaṃ nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
  1080. <p class="bodytext">Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi visuddhiyo dassetuṃ <span class="bld">‘‘catubbidhā hi suddhī’’</span>tiādimāha. Tattha sujjhati <a name="M1.0338"></a> desanādīhi, sodhīyatīti vā suddhi, catubbidhasīlaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘desanāya sujjhanato’’</span>tiādi. Ettha desanāggahaṇena vuṭṭhānampi chinnamūlānaṃ abhikkhutāpaṭiññāpi saṅgahitā. Chinnamūlānampi hi pārājikāpattivuṭṭhānena heṭṭhā parirakkhitaṃ bhikkhusīlaṃ visuddhaṃ nāma hoti, tena tesaṃ maggapaṭilābhopi sampajjati.</p>
  1081. <p class="bodytext">Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti <span class="bld">dāyādā</span>. <span class="bld">Sattannaṃ sekkhāna</span>nti ettha kalyāṇaputhujjanāpi saṅgahitā tesaṃ āṇaṇyaparibhogassa dāyajjaparibhoge saṅgahitattāti veditabbaṃ<a name="V1.0297"></a>. <span class="bld">Dhammadāyādasutta</span>nti ‘‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādinā (ma. ni. 1.29) pavattaṃ suttaṃ. Tattha mā me āmisadāyādāti evaṃ me-saddaṃ ānetvā attho gahetabbo. Evañhi tathā vuttatthasādhakaṃ hoti.</p>
  1082. <p class="bodytext"><span class="bld">Lajjinā saddhiṃ paribhogo</span>ti dhammāmisavasena missabhāvo. <span class="bld">Alajjinā saddhi</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthī’’</span>ti iminā diṭṭhadiṭṭhesu āsaṅkā nāma na kātabbā, diṭṭhasutādikāraṇe sati eva kātabbāti dasseti. <span class="bld">Attano bhārabhūtā</span> saddhivihārikādayo. <span class="bld">Sace na oramatī</span>ti agatigamanena dhammāmisaparibhogato na oramati. <span class="bld">‘‘Āpatti nāma natthī’’</span>ti idaṃ alajjīnaṃ dhammena uppannapaccayaṃ, dhammakammañca sandhāya vuttaṃ. Tesampi hi kuladūsanādisamuppannapaccayaṃ paribhuñjantānaṃ, vaggakammādiṃ karontānañca āpatti eva.</p>
  1083. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dhammiyādhammiyaparibhogo paccayavasena veditabbo’’</span>ti vuttattā heṭṭhā lajjiparibhogo paccayavasena ca ekakammādivasena ca vutto evāti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> codakacuditakabhāve ṭhitā dve alajjino dhammaparibhogampi sandhāya ‘‘ekasambhogaparibhogā hutvā jīvathā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.385-386) vuttā tesaṃ aññamaññaṃ dhammāmisaparibhoge virodhābhāvā. Lajjīnameva hi alajjinā saha tadubhayaparibhogā na vaṭṭantīti.</p>
  1084. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaparibhogo</span>ti ‘‘ekakammaṃ ekuddeso’’tiādinā (pārā. 55, 92, 172) vuttasaṃvāso ceva nissayaggahaṇadānādiko sabbo nirāmisaparibhogo ca veditabbo<a name="M1.0339"></a>. <span class="bld">‘‘Na so āpattiyā kāretabbo’’</span>ti vuttattā lajjino alajjipaggahe āpattīti veditabbaṃ. <span class="bld">Itaropī</span>ti lajjīpi. Tassāpi attānaṃ paggaṇhantassa alajjino, iminā ca lajjino vaṇṇabhaṇanādilābhaṃ paṭicca āmisagarukatāya vā gehasitapemena vā taṃ alajjiṃ paggaṇhanto lajjī sāsanaṃ antaradhāpeti nāmāti dasseti. Evaṃ gahaṭṭhādīsu upatthambhito alajjī balaṃ labhitvā pesale abhibhavitvā nacirasseva sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ karotīti.</p>
  1085. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dhammaparibhogopi tattha vaṭṭatī’’</span>ti iminā āmisaparibhogato dhammaparibhogova garuko, tasmā ativiya alajjivivekena kātabboti dasseti. <span class="bld">‘‘Dhammānuggahena uggaṇhituṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttattā alajjussannatāya sāsane osakkante, lajjīsu ca appahontesu alajjimpi pakatattaṃ gaṇapūrakaṃ <a name="V1.0298"></a> gahetvā upasampadādikaraṇena ceva keci alajjino dhammāmisaparibhogena saṅgahetvā sesālajjigaṇassa niggahena ca sāsanaṃ paggaṇhituṃ vaṭṭati eva.</p>
  1086. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘koṭiyaṃ ṭhito ganthoti vuttattā ganthapariyāpuṇanameva dhammaparibhogo, na ekakammādi. Tasmā alajjīhipi saddhiṃ uposathādikaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭati, āpatti natthī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, ekakammādīsu bahūsu dhammaparibhogesu alajjināpi saddhiṃ kattabbāvatthāyuttaṃ dhammaparibhogaṃ dassetuṃ idha nidassanavasena ganthasseva samuddhaṭattā. Na hi ekakammādiko vidhi dhammaparibhogo na hotīti sakkā vattuṃ anāmisattā dhammāmisesu apariyāpannassa kassaci abhāvā. Teneva <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> dhammapaṭisandhārakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1351)‘‘kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ, dhammo vācetabbo…pe… abbhānavuṭṭhānamānattaparivāsā dātabbā, pabbajjāraho pabbājetabbo, upasampadāraho upasampādetabbo…pe… ayaṃ dhammapaṭisandhāro nāmā’’ti evaṃ saṅghakammādipi dhammakoṭṭhāse dassitaṃ. Tesu pana dhammakoṭṭhāsesu yaṃ gaṇapūraṇādivasena alajjino apekkhitvā uposathādi vā tesaṃ santikā dhammuggahaṇanissayaggahaṇādi vā karīyati, taṃ dhammo ceva paribhogo cāti dhammaparibhogoti vuccati, etaṃ tathārūpapaccayaṃ vinā kātuṃ na vaṭṭati, karontassa alajjiparibhogo ca hoti dukkaṭañca. Yaṃ pana alajjisataṃ anapekkhitvā tajjanīyādiniggahakammaṃ <a name="M1.0340"></a> vā parivāsādiupakārakammaṃ vā uggahaparipucchādānādi vā karīyati, taṃ dhammo eva, no paribhogo. Etaṃ anurūpānaṃ kātuṃ vaṭṭati, āmisadānaṃ viya āpatti natthi. Nissayadānampi terasasammutidānādi ca vattapaṭivattasādiyanādiparibhogassāpi hetuttā na vaṭṭati.</p>
  1087. <p class="bodytext">Yo pana mahāalajjī uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ karoti, tassa saddhivihārikādīnaṃ upasampadādiupakārakammampi uggahaparipucchādānādi ca kātuṃ na vaṭṭati, āpatti eva hoti, niggahakammameva kātabbaṃ. Teneva alajjipaggahopi paṭikkhitto. Dhammāmisaparibhogavivajjanenāpi hi dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho adhippeto, so ca pesalānaṃ phāsuvihārasaddhammaṭṭhitivinayānuggahādiatthāya etadatthattā sikkhāpadapaññattiyā. Tasmā yaṃ yaṃ dummaṅkūnaṃ upatthambhāya pesalānaṃ aphāsuvihārāya saddhammaparihānādiatthāya hoti, taṃ sabbampi paribhogo vā hotu aparibhogo vā kātuṃ na vaṭṭati, evaṃ karontā sāsanaṃ antaradhāpenti, āpattiñca āpajjanti. Dhammāmisaparibhogesu cettha alajjīhi ekakammādidhammaparibhogo eva pesalānaṃ aphāsuvihārasaddhammaparihānādiatthāya hoti, na tathā āmisaparibhogo. Na hi alajjīnaṃ paccayaparibhogamattena pesalānaṃ aphāsuvihārādi hoti, yathāvuttadhammaparibhogena pana hoti<a name="V1.0299"></a>, tapparivajjanena ca phāsuvihārādayo. Tathā hi katasikkhāpadavītikkamā alajjipuggalā uposathādīsu paviṭṭhā ‘‘tumhe kāyadvāre, vacīdvāre ca vītikkamaṃ karothā’’tiādinā bhikkhūhi vattabbā honti, yathā vinayañca atiṭṭhantā saṅghato bahikaraṇādivasena suṭṭhu niggahetabbā, tathā akatvā tehi saha saṃvasantāpi alajjinova honti ‘‘ekopi alajjī alajjisatampi karotī’’tiādivacanato (pārā. aṭṭha. 2.585). Yadi hi te evaṃ na niggahitā siyuṃ, saṅghe kalahādiṃ vaḍḍhetvā uposathādisāmaggīkammapaṭibāhanādinā pesalānaṃ aphāsuṃ katvā kamena te devadattavajjiputtakādayo viya parisaṃ vaḍḍhetvā attano vippaṭipattiṃ dhammato vinayato dīpentā saṅghabhedādimpi katvā nacirasseva sāsanaṃ antaradhāpeyyuṃ, tesu pana saṅghato bahikaraṇādivasena niggahitesu sabbopāyaṃ upaddavo na hoti. Vuttañhi –</p>
  1088. <p class="indent">‘‘Dussīlapuggale <a name="M1.0341"></a> nissāya uposatho na tiṭṭhati, pavāraṇā na tiṭṭhati, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti…pe… dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti, tato pesalā bhikkhū phāsu viharantī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.39).</p>
  1089. <p class="bodytext">Tasmā ekakammādidhammaparibhogova āmisaparibhogatopi ativiya alajjivivekena kātabbo, āpattikaro ca saddhammaparihānihetuttāti veditabbaṃ.</p>
  1090. <p class="bodytext">Apica uposatho na tiṭṭhati, pavāraṇā na tiṭṭhati, saṅghakammāni nappavattantīti evaṃ alajjīhi saddhiṃ saṅghakammākaraṇassa aṭṭhakathāyaṃ pakāsitattāpi cetaṃ sijjhati, tathā parivattaliṅgassa bhikkhuno bhikkhunupassayaṃ gacchantassa <span class="bld">paṭipattikathāyaṃ</span> ‘‘ārādhikā ca honti saṅgāhikā lajjiniyo, tā kopetvā aññattha na gantabbaṃ. Gacchati ce, gāmantaranadīpārarattivippavāsagaṇaohīyanāpattīhi na muccati…pe… alajjiniyo honti, saṅgahaṃ pana karonti, tāpi pariccajitvā aññattha gantuṃ labbhatī’’ti evaṃ alajjinīsu dutiyikāgahaṇādīsu saṃvāsāpattiparihārāya nadīpāragamanādigarukāpattiṭṭhānānaṃ anuññātattā tatopi alajjisaṃvāsāpatti eva saddhammaparihānihetuto garukatarāti viññāyati. Na hi lahukāpattiṭṭhānaṃ, anāpattiṭṭhānaṃ vā pariharituṃ garukāpattiṭṭhānavītikkamaṃ ācariyā anujānanti, tathā <span class="bld">asaṃvāsapadassa aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sabbehipi lajjipuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhātā nāma. Ettha yasmā sabbepi lajjino etesu kammādīsu saha <a name="V1.0300"></a> vasanti, na ekopi tato bahiddhā sandissati, tasmā tāni sabbānipi gahetvā eso saṃvāso nāmā’’ti evaṃ lajjīheva ekakammādisaṃvāso vaṭṭatīti pakāsito.</p>
  1091. <p class="bodytext">Yadi evaṃ, kasmā asaṃvāsikesu alajjī na gaṇitoti? Nāyaṃ virodho, ye gaṇapūrake katvā kataṃ kammaṃ kuppati, tesaṃ pārājikādiapakatattānaññeva asaṃvāsikatte gahitattā. Alajjino pana pakatattabhūtāpi santi, te ce gaṇapūraṇā hutvā kammaṃ sādhenti, kevalaṃ katvā agatigamanena karontānaṃ āpattikarā honti sabhāgāpattiāpannā <a name="M1.0342"></a> viya aññamaññaṃ. Yasmā alajjitañca lajjitañca puthujjanānaṃ cittakkhaṇapaṭibaddhaṃ, na sabbakālikaṃ. Sañcicca hi vītikkamacitte uppanne alajjino ‘‘na puna īdisaṃ karissāmī’’ti cittena lajjino ca honti, tesu ca ye pesalehi ovadiyamānāpi na oramanti, punappunaṃ vītikkamanti, te eva asaṃvasitabbā, na itare lajjidhamme okkantattā. Tasmāpi alajjino asaṃvāsikesu agaṇetvā tapparivajjanatthaṃ sodhetvāva uposathādikaraṇaṃ anuññātaṃ. Tathā hi ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmī’’tiādinā (mahāva. 134) aparisuddhāya parisāya uposathakaraṇassa ayuttatā pakāsitā, ‘‘yassa siyā āpatti so āvikareyya…pe… phāsu hotī’’ti (mahāva. 134) evaṃ alajjimpi lajjidhamme patiṭṭhāpetvā uposathakaraṇappakāro ca vutto, ‘‘kaccittha parisuddhā…pe… parisuddhetthāyasmanto’’ti (pārā. 442, 458, 662; pāci. 551, 575, 655) ca pārisuddhiuposathe ‘‘parisuddho ahaṃ bhante, parisuddhoti maṃ dhārethā’’ti (mahāva. 168) ca evaṃ uposathaṃ karontānaṃ parisuddhatā ca pakāsitā, vacanamattena anoramantānañca uposathapavaāraṇaṭṭhapanavidhi ca vuttā, sabbathā lajjidhammaṃ anokkamantehi saṃvāsassa ayuttatāya nissayadānaggahaṇapaṭikkhepo, tajjanīyādiniggahakammakaraṇañca ukkhepanīyakammakaraṇena sānuvattakaparisassa alajjissa asaṃvāsikattapāpanavidhi ca vuttā. Tasmā yathāvuttehi suttanayehi, aṭṭhakathāvacanehi ca pakatattehipi apakatattehipi sabbehi alajjīhi ekakammādisaṃvāso na vaṭṭati, karontānaṃ āpatti eva dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahatthāyeva sabbasikkhāpadānaṃ paññattattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Teneva dutiyasaṅgītiyaṃ pakatattāpi alajjino vajjiputtakā yasattherādīhi mahantena vāyāmena saṅghato viyojitā. Na hi tesu pārājikādiasaṃvāsikā atthi tehi dīpitānaṃ <span class="bld">dasannaṃ vatthūnaṃ</span> (cūḷava. 452) lahukāpattivisayattā.</p>
  1092. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa pana santike</span>ti mahārakkhitattherassa santike. <span class="bld">Kharapatta</span>nti kharasaṅkhātaṃ suvaṇṇapatirūpakaṃ <a name="V1.0301"></a> vatthu. Dāyakehi asatiyā dinnaṃ rūpiyaṃ tehi puna sakasaññāya gaṇhante adātuṃ, nissaggiyavatthuṃ gaṇhāhīti dātuñca <a name="M1.0343"></a> na vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘tava coḷakaṃ passāhī’’</span>ti. Evaṃ vatvāpi pana naṭṭhavatthusmiṃ viya nissajjitabbābhāvepi āpatti desetabbāva. Asatiyāpi hi taṃ vatthuṃ vatthādinā sahatthena gahetvā ‘‘idaṃ demī’’ti dinnaṃ, tadā pariccāgasabbhāvato dānameva hoti ‘‘appagghaṃ dassāmī’’ti mahagghassa dāne viya. Paṭiggaṇhantassa ca asatiyā diyyamānatte ñātepi adinnādānaṃ na hoti dāyakehi dinnattā, tasmā rūpiyaṃ nissaggiyameva hoti. Keci pana ‘‘īdisaṃ nāma na hoti, teneva cettha ‘tava coḷakaṃ passā’ti vutta’’nti vadanti, taṃ no nakkhamati, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. <span class="bld">Ekaparicchedānī</span>ti siyā kiriyattaṃ, siyā akiriyattañca sandhāya vuttaṃ. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, gahaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1094. <p class="centered">Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1095. <p class="subhead">9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1096. <p class="bodytext"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>. Navame jātarūpādicatubbidhanissaggiyavatthu idha rūpiyaggahaṇeneva gahitanti āha <span class="bld">‘‘jātarūparajataparivattana’’</span>nti. <span class="bld">Paṭiggahitaparivattane</span>ti kappiyavohārena, akappiyavohārena vā paṭiggahitassa rūpiyassa parivattane.</p>
  1097. <p class="bodytext"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ghanakata</span>nti iṭṭhakādi. <span class="bld">Rūpiyaṃ nāma satthuvaṇṇo</span>tiādīsu kiñcāpi kevalaṃ rajataṃ na gahitaṃ, tathāpi rūpiyapadeneva taṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Suddho rūpiyasaṃvohāro eva vuttoti ajjhāharitabbaṃ. <span class="bld">Rūpiye rūpiyasaññī</span>tiādimhi vinicchayaṃ vakkhāmāti pāṭhaseso.</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">rūpiye rūpiyasaññī</span>ti attanā diyyamānaṃ sakasantakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Rūpiyaṃ cetāpetī</span>ti parasantakaṃ. Esa nayo sesesupi. Tattha arūpiya-saddena dukkaṭavatthumpi saṅgaṇhāti. Pacchime pana tike ‘‘arūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpeti, āpatti dukkaṭassā’’ti iminā nayena sabbattha yojanā veditabbā. Imasmiñca tike arūpiya-saddena kappiyavatthuyeva gahitaṃ, na muttādidukkaṭavatthu ante ‘‘pañcannaṃ saha anāpattī’’ti <a name="M1.0344"></a> vuttattā. Kiñcāpi <a name="V1.0302"></a> dukkaṭavatthu na gahitaṃ, tathāpi dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthuṃ, kappiyavatthunā dukkaṭavatthuñca parivattayato dukkaṭaṃ, nayato siddhameva hoti. Tañca dukkaṭavatthumhi tathasaññāya vā atathasaññāya vā vimatiyā vā parivattentassapi hotiyeva acittakattā imassa sikkhāpadassa. <span class="bld">Pañcannaṃ sahā</span>ti pañcahi sahadhammikehi saha.</p>
  1099. <p class="bodytext">Idāni ‘‘nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā’’tiādinā vuttassa atthassa pāḷiyaṃ sarūpena anāgatattepi nayato labbhamānataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo hi aya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ettha ca yasmā rūpiyena parivattitaṃ arūpiyaṃ nissaṭṭhampi sabbesampi akappiyattā nissaggiyameva na hoti nissajjitvā paribhuñjitabbasseva nissajjitabbato, kevalaṃ pana idaṃ chaḍḍetvā pācittiyameva parivattakena desetabbaṃ, tasmā ‘‘rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpeti, nissaggiyaṃ pācittiya’’ntiādi tiko bhagavatā na vutto, tīsupi padesu parivattiyamānassa arūpiyattena nissaggiyavacanāyogā rūpiyasseva nissajjitabbato. Rūpiyasseva hi nissaṭṭhassa ārāmikādīhi paṭipajjanavidhi pāḷiyaṃ dassito, na arūpiyassa. Tasmā pācittiyamattasambhavadassanatthameva panettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘avuttopi ayaṃ…pe… tiko veditabbo’’ti vuttaṃ, na pana tassa vatthuno nissaggiyatādassanatthaṃ. Teneva pattacatukke ‘‘na sakkā kenaci upāyena kappiyaṃ kātu’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ amhākaṃ khanti. <span class="bld">Attano vā hī</span>tiādi dutiyatikānulomeneva tatiyattikassa sijjhanappakāraṃ samatthetuṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – yasmā hi yathā attano arūpiyena parassa rūpiyaṃ cetāpentassa ekasmiṃ ante rūpiyasambhavato ‘‘rūpiyasaṃvohāro kato eva hotī’’ti dutiyattiko vutto, evaṃ attano rūpiyena parassa arūpiyaṃ cetāpentassāpi hotīti tatiyo tiko vattabbo bhaveyya, so pana dutiyattikeneva ekato rūpiyapakkhasāmaññena sijjhatīti pāḷiyaṃ na vuttoti. Tattha <span class="bld">ekantena rūpiyapakkhe</span>ti ekena antena rūpiyapakkhe, ‘‘ekato rūpiyapakkhe’’ti vā pāṭho.</p>
  1100. <p class="bodytext">Idāni dutiyattike arūpiyapadassa atthabhūtesu dukkaṭavatthukappiyavatthūsu dukkaṭavatthunā rūpiyādiparivattane āpattibhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukkaṭavatthunā’’</span>tiādi <a name="M1.0345"></a> āraddhaṃ. <span class="bld">Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthu</span>ntiādi pana dukkaṭavatthunā parivattanappasaṅge pāḷiyaṃ avuttassāpi atthassa nayato labbhamānataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">iminā</span>ti rūpiyasaṃvohārasikkhāpadena, tena ca dukkaṭassa acittakatampi dasseti. <span class="bld">Aññatra sahadhammikehī</span>ti ‘‘pañcannaṃ saha anāpattī’’ti vacanato vuttaṃ, tenāpi kayavikkayasikkhāpadassa kappiyavatthunissitataṃ eva sādheti. Imaṃ…pe… rūpiyacetāpanañca <a name="V1.0303"></a> sandhāya vuttanti pakatena sambandho. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sikkhāpade. <span class="bld">Tatthā</span>ti kayavikkayasikkhāpade (pārā. 593).</p>
  1101. <p class="bodytext">Evaṃ dukkaṭavatthunā rūpiyādiparivattane āpattibhedaṃ dassetvā idāni kappiyavatthunāpi dassetuṃ <span class="bld">‘‘kappiyavatthunā panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tenevā</span>ti kappiyavatthunā eva. <span class="bld">‘‘Rūpiyaṃ uggaṇhitvā’’</span>ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Muttādidukkaṭavatthumpi uggahetvā kāritampi pañcannampi na vaṭṭati eva. <span class="bld">Samuṭṭhāpetī</span>ti sayaṃ gantvā, ‘‘imaṃ kahāpaṇādiṃ kammakārānaṃ datvā bījaṃ samuṭṭhāpehī’’ti evaṃ aññaṃ āṇāpetvā vā samuṭṭhāpeti. <span class="bld">Mahāakappiyo</span>ti attanāva bījato paṭṭhāya dūsitattā aññassa mūlasāmikassa abhāvato vuttaṃ. So hi corehi acchinnopi puna laddho jānantassa kassacipi na vaṭṭati. Yadi hi vaṭṭeyya, taḷākādīsu viya acchinno vaṭṭatīti ācariyā vadeyyuṃ. <span class="bld">Na sakkā kenaci upāyenā</span>ti saṅghe nissajjanena, corādiacchindanādinā ca kappiyaṃ kātuṃ na sakkā, idañca tena rūpena ṭhitaṃ, tammūlikena vatthumuttādirūpena ṭhitañca sandhāya vuttaṃ. Dukkaṭavatthumpi hi tammūlikakappiyavatthuñca na sakkā kenaci upāyena tena rūpena kappiyaṃ kātuṃ. Yadi pana so bhikkhu tena kappiyavatthudukkaṭavatthunā puna rūpiyaṃ cetāpeyya, taṃ rūpiyaṃ nissajjāpetvā aññesaṃ kappiyaṃ kātumpi sakkā bhaveyyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1102. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaṃ kiṇātī</span>ti ettha ‘‘iminā kahāpaṇādinā kammārakulato pattaṃ kiṇitvā ehī’’ti ārāmikādīhi kiṇāpanampi saṅgahitanti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">rājasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ettakehi kahāpaṇehi sāṭake āhara, ettakehi yāguādīni sampādehīti vadati, yaṃ te āharanti, sabbesaṃ akappiyaṃ. Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.538-539) vuttaṃ<a name="M1.0346"></a>. Iminā pana vacanena yaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ ‘‘anāṇattika’’nti vuttaṃ, taṃ na sameti. Na kevalañca iminā, pāḷiyāpi taṃ na sameti. Pāḷiyañhi nissaṭṭharūpiyena ārāmikādīhi sappiyādiṃ parivattāpetuṃ ‘‘so vattabbo ‘āvuso, imaṃ jānāhī’ti. Sace so bhaṇati ‘iminā kiṃ āharīyatū’ti, na vattabbo ‘imaṃ vā imaṃ vā āharā’ti. Kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ ‘sappi vā’’’tiādinā rūpiyasaṃvohāraṃ parimocetvāva vuttaṃ. ‘‘Iminā rūpiyena kiṃ āharīyatū’’ti pucchanto ‘‘imaṃ āharā’’ti vuttepi adhikārato ‘‘iminā rūpiyena imaṃ āharā’’ti bhikkhūhi āṇatto eva hotīti taṃ rūpiyasaṃvohāraṃ parivajjetuṃ ‘‘na vattabbo ‘imaṃ vā imaṃ vā āharā’’’ti paṭikkhepo kato, anāpattivārepi ‘‘kappiyakārakassa <a name="V1.0304"></a> ācikkhatī’’ti na vuttaṃ. <span class="bld">Kayavikkayasikkhāpade</span> (pārā. 595) pana tathā vuttaṃ, tasmā idaṃ sāṇattikaṃ kayavikkayameva anāṇattikanti gahetabbaṃ.</p>
  1103. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlassa anissaṭṭhattā</span>ti yena uggahitamūlena patto kīto, tassa mūlassa saṅghamajjhe anissaṭṭhattā, etena rūpiyameva nissajjitabbaṃ, na tammūlikaṃ arūpiyanti dasseti. Yadi hi tena rūpiyena aññaṃ rūpiyaṃ cetāpeyya, taṃ rūpiyasaṃvohārasikkhāpade āgatanayeneva nissajjāpetvā sesehi paribhuñjitabbaṃ bhaveyyāti. <span class="bld">‘‘Mūlassa asampaṭicchitattā’’</span>ti iminā mūlassa gihisantakattaṃ, teneva pattassa rūpiyasaṃvohārānuppannatañca dasseti. Pañcasahadhammikasantakeneva hi rūpiyasaṃvohāradoso. Tattha ca attano santake pācittiyaṃ, itarattha dukkaṭaṃ.</p>
  1104. <p class="bodytext"><span class="bld">Nissajjī</span>ti dānavasena vuttaṃ, na vinayakammavasena. Teneva <span class="bld">‘‘sappissa pūretvā’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ attano dhanena parivatteti, tassa vā dhanassa rūpiyabhāvo, parivattanaparivattāpanesu aññatarabhāvo cāti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1105. <p class="centered">Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1106. <p class="subhead">10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1107. <p class="bodytext"><a name="para593-5"></a><span class="paranum">593-5</span>. Dasame <a name="M1.0347"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">jānāhī</span>ti idāneva upadhārehi, idaṃ pacchā chaḍḍetuṃ na sakkāti adhippāyo. <span class="bld">Iminā</span>ti bhikkhunā diyyamānaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ima</span>nti parena paṭidiyyamānaṃ. Sesañātakesu saddhādeyyavinipātasambhavato tadabhāvaṭṭhānampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘mātaraṃ pana pitaraṃ vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na sakkā taṃ paṭikkhipitu</span>nti ettha yathā rūpiyaṃ bhatakānaṃ datvā assāmikabhūmiyaṃ ayobījasamuṭṭhāpane bhatiyā khaṇantānaṃ santikā gahitabhaṇḍakabhāvepi pācittiyaṃ hoti, evamidhāpīti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ. Yañhi assāmikabhūmiṃ khaṇitvā samuṭṭhāpitaṃ ayobījaṃ, taṃ bhatakānaṃ santakaṃ nāma hoti, tadatthañca tesaṃ rūpiyaṃ dentassa rūpiyasaṃvohārova hoti akappiyavohārena rajanacchalliādīnaṃ āharāpane kayavikkayo viya, tādisampi parabhaṇḍaṃ idha vatthadhovanādīsu natthi, tasmā aṭṭhakathāpamāṇenevettha pācittiyaṃ gahetabbaṃ.</p>
  1108. <p class="bodytext"><a name="para597"></a><span class="paranum">597</span>. <span class="bld">Puññaṃ</span> <a name="V1.0305"></a> <span class="bld">bhavissatīti detī</span>ti ettha sace bhikkhu attano bhaṇḍassa appagghataṃ ñatvāpi akathetvā ‘‘idāneva upaparikkhitvā gaṇha, mā pacchā vippaṭisārī hohī’’ti vadati, itaro ca attano diyyamānassa mahagghataṃ ajānanto ‘‘ūnaṃ vā adhikaṃ vā tumhākamevā’’ti datvā gacchati, bhikkhussa anāpatti upanandassa viya paribbājakavatthuggahaṇe. Vippaṭisārissa puna sakasaññāya āgatassa yaṃ adhikaṃ gahitaṃ, taṃ dātabbaṃ. Yena yaṃ parivatteti, tesaṃ ubhinnaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1109. <p class="centered">Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1110. <p class="centered">Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.</p>
  1111. <p class="title">3. Pattavaggo</p>
  1112. <p class="subhead">1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1113. <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. Tatiyavaggassa <a name="V1.0306"></a> paṭhame <span class="bld">aḍḍhaterasapalā</span>ti māgadhikāya mānatulāya aḍḍhaterasapalaparimitaṃ udakaṃ gaṇhantaṃ sandhāya vuttaṃ, tathā <a name="M1.0348"></a> parimitaṃ yavamāsādiṃ gaṇhantiṃ sandhāyāti keci. <span class="bld">Ācariyadhammapālattherena</span> pana ‘‘pakaticatumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷi, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontīti vadantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Damiḷanāḷī</span>ti purāṇanāḷiṃ sandhāya vuttaṃ. Sā ca catumuṭṭhikehi kuḍuvehi aṭṭha kuḍuvā, tāya nāḷiyā dve nāḷiyo magadhanāḷiṃ gaṇhāti. Purāṇā pana ‘‘sīhaḷanāḷi tisso nāḷiyo gaṇhātī’’ti vadanti, tesaṃ matena magadhanāḷi idāni pavattamānāya catukuḍuvāya damiḷanāḷiyā catunāḷikā hoti, tato magadhanāḷito upaḍḍhañca purāṇadamiḷanāḷisaṅkhātaṃ patthaṃ nāma hoti, etena ca ‘‘omako nāma patto patthodanaṃ gaṇhātī’’ti pāḷivacanañca sameti, lokiyehipi –</p>
  1114. <p class="gatha1">‘‘Lokiyaṃ magadhañceti, patthadvayamudāhaṭaṃ;</p>
  1115. <p class="gathalast">Lokiyaṃ soḷasapalaṃ, māgadhaṃ diguṇaṃ mata’’nti. –</p>
  1116. <p class="unindented">Evaṃ loke nāḷiyā magadhanāḷi diguṇāti dassitā, evañca gayhamāne omakapattassa ca yāpanamattodanagāhikā ca siddhā hoti. Na hi sakkā aṭṭhakuḍuvato ūnodanagāhinā pattena athūpīkataṃ piṇḍapātaṃ pariyesitvā yāpetuṃ. Teneva <span class="bld">verañjakaṇḍaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘pattho nāma nāḷimattaṃ hoti ekassa purisassa alaṃ yāpanāya. Vuttampi hetaṃ ‘patthodano nālamayaṃ duvinna’’’nti (jā. 2.21.192) vuttaṃ, ‘‘ekekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahotī’’ti ca āgahaṃ, tasmā idha vuttanayānusāreneva gahetabbaṃ.</p>
  1117. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālopassa</span> <a name="V1.0307"></a> <span class="bld">anurūpa</span>nti ettha ‘‘byañjanassa mattā nāma odanato catutthabhāgo’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.387) <span class="bld">brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā ālopassa catutthabhāgameva byañjanaṃ anurūpanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Odanagatikānevā</span>ti odanassa anto eva pavisanasīlāni siyuṃ, attano okāsaṃ na gavesantīti attho. <span class="bld">Nāmamatte</span>ti ‘‘majjhimo patto majjhimomako’’tiādināmamatte.</p>
  1118. <p class="bodytext"><a name="para607-8"></a><span class="paranum">607-8</span>. <span class="bld">Evaṃ payoge payoge</span>ti pariyosānālopajjhoharaṇapayoge payoge, ālope ālopeti attho. <span class="bld">Katvā</span>ti pākapariyosānaṃ katvā. <span class="bld">Pacitvā ṭhapessāmī</span>ti kāḷavaṇṇapākaṃ sandhāya <a name="M1.0349"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Chidda</span>nti mukhavaṭṭito dvaṅgulassa heṭṭhāchiddaṃ vuttaṃ. Sesaṃ paṭhamakathine vuttanayameva.</p>
  1119. <p class="centered">Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1120. <p class="subhead">2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1121. <p class="bodytext"><a name="para609-613"></a><span class="paranum">609-613</span>. Dutiye pāḷiyaṃ ahaṃ pattena te bhikkhū santapessāmīti seso. <span class="bld">‘‘Apatto’’</span>ti iminā adhiṭṭhānavijahanampi dasseti. Pañcabandhanepi patte aparipuṇṇapāke patte viya adhiṭṭhānaṃ na ruhati. <span class="bld">‘‘Tipupaṭṭakena vā’’</span>ti vuttattā tambalohādīhi kappiyalohehi ayopattassa chiddaṃ chādetuṃ vaṭṭati. Teneva <span class="bld">‘‘lohamaṇḍalakenā’’</span>ti vuttaṃ. Imasmiṃ sikkhāpade akāḷavaṇṇampi kappiyapattaṃ viññāpentassa āpatti evāti daṭṭhabbaṃ. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1122. <p class="centered">Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1123. <p class="subhead">3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para618-621"></a><span class="paranum">618-621</span>. Tatiye pāḷiyaṃ pilindavacchattherena ‘‘na kho, mahārāja, bhagavatā ārāmiko anuññāto’’ti paṭhamaṃ paṭikkhipitvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ārāmika’’nti puggalānampi ārāmikanāmena dāsaggahaṇe anuññāte eva ārāmikānaṃ gahitattā khettavatthādīni kappiyavohārenapi puggalānaṃ gahetuṃ na vaṭṭati, tathā ananuññātattāti viññāyati. ‘‘Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.10, 194) hi <a name="V1.0308"></a> paṭikkhittesu ekasseva puggalikavasena gahaṇe anuññāte itarītarānaṃ tathā na gahetabbatā siddhāva hoti. Yañca pilindavacchattherena dāyakakulassa dārikāya suvaṇṇamālāvasena tiṇaṇḍupakassa nimmānaṃ, taṃ ‘‘anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti (pārā. 159) vacanato kulasaṅgahādi na hotīti katanti daṭṭhabbaṃ, keci pana ‘‘khīṇāsavānaṃ lābhicchāya abhāvato kulasaṅgahepi <a name="M1.0350"></a> ājīvakopo natthī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ khīṇāsavānampi ājīvavipattihetūnaṃ piṇḍapātādīnaṃ parivajjetabbato. Vuttañhi dhammasenāpatinā ‘‘neva bhindeyyamājīvaṃ, cajamānopi jīvita’’nti (mi. pa. 6.1.5). Bhagavatā ca ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojanīya’’ntiādi vuttaṃ (su. ni. 81, 484; mi. pa. 4.5.9; saṃ. ni. 1.197).</p>
  1125. <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. <span class="bld">Uggahitaka</span>nti paribhogatthāya sayaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Sayaṃ karotī</span>ti pacitvā karoti. <span class="bld">Purebhatta</span>nti tadahupurebhattameva vaṭṭati savatthukapaṭiggahitattā. <span class="bld">Sayaṃkata</span>nti khīranavanītaṃ pacitvā kataṃ. <span class="bld">Nirāmisamevā</span>ti tadahupurebhattaṃ sandhāya vuttaṃ. Ajja sayaṃkataṃ nirāmisameva bhuñjantassa kasmā sāmapāko na hotīti āha <span class="bld">‘‘navanītaṃ tāpentassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭiggahitehī</span>ti khīradadhīni sandhāya vuttaṃ. Uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti yojanā. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti nissaggiyāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Akappiyamaṃsasappimhī</span>ti hatthiādīnaṃ sappimhi.</p>
  1126. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha panā</span>ti navanīte viseso atthīti attho. <span class="bld">Dhotaṃ vaṭṭatī</span>ti dhotameva paṭiggahitumpi na vaṭṭati, itarathā savatthukapaṭiggahitaṃ hotīti therānaṃ adhippāyo.</p>
  1127. <p class="bodytext">Mahāsivattherassa pana vatthuno viyojitattā dadhiguḷikādīhi yuttatāmattena savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hoti, tasmā takkato uddhaṭamattameva paṭiggahetvā dhovitvā, pacitvā vā nirāmisameva katvā paribhuñjiṃsūti adhippāyo, na pana dadhiguḷikādīhi saha vikāle bhuñjiṃsu. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā navanītaṃ paribhuñjantena…pe… savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hotī’’</span>ti. Tattha adhotaṃ paṭiggahetvāpi taṃ navanītaṃ paribhuñjantena dadhiādīni apanetvā paribhuñjitabbanti attho. <span class="bld">Khayaṃ gamissatī</span>ti nirāmisaṃ hoti, tasmā vikālepi vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti navanīte laggamattena visuṃ dadhiādivohāraṃ aladdhena appamattena dadhiādināti attho, etena visuṃ paṭiggahitadadhiādīhi saha pakkaṃ savatthukapaṭiggahitasaṅkhyameva gacchatīti dasseti. <span class="bld">Tasmimpī</span>ti nirāmisabhūtepi. Kukkuccakānaṃ pana ayaṃ adhippāyo – paṭiggahaṇe tāva dadhiādīhi asambhinnarasattā bhattena sahitena guḷapiṇḍādi <a name="V1.0309"></a> viya savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hoti, taṃ <a name="M1.0351"></a> pana pacantena dhovitvāva pacitabbaṃ, itarathā pacanakkhaṇe paccamānadadhiguḷikādīhi sambhinnarasatāya sāmaṃpakkaṃ jātaṃ, tesu khīṇesu sāmaṃpakkameva hoti, tasmā nirāmisameva pacitabbanti. Teneva <span class="bld">‘‘āmisena saha pakkattā’’</span>ti kāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
  1128. <p class="bodytext">Ettha cāyaṃ vicāraṇā – savatthukapaṭiggahitattābhāve āmisena saha bhikkhunā pakkassa sayaṃpākadoso vā parisaṅkīyati yāvakālikatā vā, tattha na tāva sayaṃpākadoso ettha sambhavati sattāhakālikattā. Yañhi tattha dadhiādi āmisagataṃ, taṃ parikkhīṇanti. Atha paṭiggahitadadhiguḷikādinā saha attanā pakkattā savatthukapakkaṃ viya bhaveyyāti parisaṅkīyati, tadā āmisena saha paṭiggahitattāti kāraṇaṃ vattabbaṃ, na pana pakkattāti. Tathā ca upaḍḍhattherānaṃ matameva aṅgī kataṃ siyā. Tattha ca sāmaṇerādīhi pakkampi yāvakālikameva siyā paṭiggahitakhīrādiṃ pacitvā anupasampannehi katasappiādi viya ca, na ca taṃ yuttaṃ, bhikkhācārena laddhanavanītādīnaṃ takkādiāmisasaṃsaggasambhavena aparibhuñjitabbatāpasaṅgato. Na hi gahaṭṭhā dhovitvā, sodhetvā vā patte ākirantīti niyamo atthi, aṭṭhakathāyañca ‘‘yathā tattha patitataṇḍulakaṇādayo na paccanti, evaṃ…pe… puna pacitvā deti, purimanayeneva sattāhaṃ vaṭṭatī’’ti iminā vacanenapetaṃ virujjhati, tasmā idha kukkuccakānaṃ kukkuccuppattiyā nimittameva na dissati. Yathā cettha, evaṃ ‘‘lajjī sāmaṇero yathā tattha patitataṇḍulakaṇādayo na paccanti, evaṃ sāmisapākaṃ mocento aggimhi vilīyāpetvā…pe… vaṭṭatī’’ti vacanassāpi nimittaṃ na dissati. Yadi hi etaṃ yāvakālikasaṃsaggaparihārāya vuttaṃ siyā, attanāpi tathā kātabbaṃ bhaveyya. Gahaṭṭhehi dinnasappiādīsu ca āmisasaṃsaggasaṅkā na vigaccheyya. Na hi gahaṭṭhā evaṃ vilīyāpetvā pana taṇḍulādiṃ apanetvā puna pacanti, apica bhesajjehi saddhiṃ khīrādiṃ pakkhipitvā yathā khīrādi khayaṃ gacchati, evaṃ parehi pakkabhesajjatelādipi yāvakālikameva siyā, na ca tampi yuttaṃ dadhiādikhayakaraṇatthaṃ ‘‘puna pacitvā detī’’ti vuttattā. Tasmā mahāsivattheravāde kukkuccaṃ akatvā adhotampi navanītaṃ tadahupi punadivasādīsupi pacituṃ, taṇḍulādimissaṃ sappiādiṃ attanāpi aggimhi vilīyāpetvā parissāvetvā puna takkādikhayatthaṃ pacituñca vaṭṭati.</p>
  1129. <p class="bodytext">Tattha <a name="M1.0352"></a> vijjamānassapi paccamānakkhaṇe sambhinnarasassa yāvakālikassa abbohārikattena savatthukapaṭiggahitapurepaṭiggahitānampi abbohārikatoti niṭṭhamettha gantabbanti. Teneva <span class="bld">‘‘ettāvatā</span> <a name="V1.0310"></a> <span class="bld">savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hotī’’</span>ti vuttaṃ. Visuṃ paṭiggahitena pana khīrādiāmisena navanītādiṃ missetvā bhikkhunā vā aññehi vā pakkatelādibhesajjaṃ savatthukapaṭiggahitasaṅkhyameva gacchati, tattha paviṭṭhayāvakālikassa abbohārikattābhāvā. Yaṃ pana purepariggahitabhesajjehi appaṭiggahitaṃ khīrādiṃ pakkhipitvā pakkatelādikaṃ anupasampanneheva pakkampi savatthukapaṭiggahitampi sannidhipi na hoti, tattha pakkhittakhīrādikassapi tasmiṃ khaṇe sambhinnarasatāya purepaṭiggahitattāpattito. Sace pana appaṭiggahiteheva, aññehi vā pakkatelādīsupi sace āmisaraso paññāyati, taṃ yāvakālikameva hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Uggahetvā</span>ti sayameva gahetvā.</p>
  1130. <p class="bodytext"><span class="bld">Parissāvetvā gahita</span>nti taṇḍulādivigamatthaṃ parissāvetvā, takkādivigamatthaṃ puna pacitvā gahitanti attho. <span class="bld">Paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehī</span>ti atirekasattāhapaṭiggahitehi, etena tehi yuttampi sappiādi atirekasattāhapaṭiggahitaṃ na hotīti dasseti. <span class="bld">Vaddalisamaye</span>ti vassakālasamaye, anātapakāleti attho.</p>
  1131. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbaṭṭitattā</span>ti yāvakālikavatthuto vivecitattā, etena tele sabhāvato yāvakālikattābhāvaṃ, bhikkhuno savatthukapaṭiggahaṇena yāvakālikattupagamanañca dasseti. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti attanā, aññehi ca kataṃ.</p>
  1132. <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. <span class="bld">Acchavasa</span>nti dukkaṭavatthūnaññeva upalakkhaṇanti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā manussavasa’’</span>nti. <span class="bld">Saṃsaṭṭha</span>nti parissāvitaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ dukkaṭāna</span>nti ajjhohāre ajjhohāre tīṇi dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi paribhogatthāya vikāle paṭiggahaṇapacanaparissāvanādīsu pubbapayogesu pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca āpatti na vuttā, tathāpi ettha āpattiyā eva bhavitabbaṃ paṭikkhittassa karaṇato āhāratthāya vikāle yāmakālikādīnaṃ paṭiggahaṇe viya. Yasmā khīrādiṃ pakkhipitvā pakkabhesajjatele kasaṭaṃ āmisagatikaṃ, tena saha telaṃ paṭiggahetuṃ, pacituṃ vā bhikkhuno na vaṭṭati. Tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī’’</span>ti. Sace vasāya saha pakkattā na vaṭṭati, idaṃ kasmā na vaṭṭatīti pucchantā <span class="bld">‘‘bhante</span> <a name="M1.0353"></a> <span class="bld">…pe… vaṭṭatī’’</span>ti āhaṃsu. Thero atikukkuccatāya ca <span class="bld">‘‘etampi, āvuso, na vaṭṭatī’’</span>ti āha. Roganiggahatthāya eva vasāya anuññātattaṃ sallakkhetvā pacchā <span class="bld">‘‘sādhū’’</span>ti sampaṭicchi.</p>
  1133. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Madhukarīhi nāma madhumakkhikāhī’’</span>ti idaṃ khuddakabhamarānaṃ dvinnaṃ eva visesananti keci vadanti<a name="V1.0311"></a>, aññe pana ‘‘daṇḍakesu madhukārikā madhukarīmakkhikā nāma, tāhi saha tisso madhumakkhikājātiyo’’ti vadanti. <span class="bld">Bhamaramakkhikā</span>ti mahāpaṭalakārikā. <span class="bld">Silesasadisa</span>nti sukkhatāya vā pakkatāya vā ghanībhūtaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti tanukamadhu.</p>
  1134. <p class="bodytext"><span class="bld">Ucchurasaṃ upādāyā</span>ti nikkasaṭarasassapi sattāhakālikataṃ dasseti ‘‘ucchumhā nibbatta’’nti pāḷiyaṃ sāmaññato vuttattā. Yaṃ pana <span class="bld">suttantaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ucchu ce, yāvakāliko. Ucchuraso ce, yāmakāliko. Phāṇitaṃ ce, sattāhakālikaṃ. Taco ce, yāvajīvako’’ti vuttaṃ, taṃ ambaphalarasādimissatāya yāmakālikattaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ, avinayavacanattā taṃ appamāṇanti. Teneva <span class="bld">‘‘purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nirāmisameva vaṭṭati</span> tattha paviṭṭhayāvakālikassa abbohārikattāti idaṃ guḷe kate tattha vijjamānampi kasaṭaṃ pākena sukkhatāya yāvajīvikattaṃ bhajatīti vuttaṃ. Tassa yāvakālikatte hi sāmaṃpākena purebhattepi anajjhoharaṇīyaṃ siyāti. <span class="bld">‘‘Savatthukapaṭiggahitattā’’</span>ti idaṃ ucchurase cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā ṭhitakasaṭaṃ sandhāya vuttaṃ, tena ca aparissāvitena appaṭiggahitena anupasampannehi kataṃ sattāhaṃ vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Jhāmaucchuphāṇita</span>nti aggimhi ucchuṃ tāpetvā kataṃ. <span class="bld">Koṭṭitaucchuphāṇita</span>nti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ.</p>
  1135. <p class="bodytext">Taṃ tattha vijjamānampi kasaṭaṃ pakkakāle yāvakālikattaṃ vijahatīti āha <span class="bld">‘‘taṃ yutta’’</span>nti. <span class="bld">Sītodakena kata</span>nti madhukapupphāni sītodakena madditvā parissāvetvā pacitvā kataṃ, amadditvā katanti keci, tattha kāraṇaṃ na dissati. <span class="bld">Khīrajallika</span>nti khīrapheṇaṃ. <span class="bld">Madhukapupphaṃ panā</span>tiādi yāvakālikarūpena ṭhitassapi avaṭṭanakamerayabījavatthuṃ dassetuṃ āraddhaṃ.</p>
  1136. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbānipī</span>ti <a name="M1.0354"></a> sappiādīni pañcapi. Āhārakiccaṃ karontāni etāni kasmā evaṃ paribhuñjitabbānīti codanāparihārāya bhesajjodissaṃ dassentena tappasaṅgena sabbānipi odissakāni ekato dassetuṃ <span class="bld">‘‘sattavidhaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Apakatibhesajjattā vikaṭāni virūpāni visaharaṇato mahāvisayattā mahantāni cāti <span class="bld">mahāvikaṭāni. Upasampadādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena gaṇaṅgaṇūpāhanādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  1137. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhiṭṭhetī</span>ti bāhiraparibhogatthametanti cittaṃ uppādeti, evaṃ paribhoge anapekkhatāya paṭiggahaṇaṃ vijahatīti adhippāyo. Evaṃ aññesupi kālikesu anajjhoharitukāmatāya suddhacittena <a name="V1.0312"></a> bāhiraparibhogatthāya niyamepi paṭiggahaṇaṃ vijahatīti idampi visuṃ ekaṃ paṭiggahaṇavijahanakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1138. <p class="bodytext"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>. <span class="bld">Sace dvinnaṃ…pe… na vaṭṭatī</span>ti ettha pāṭho gaḷito, evaṃ panettha pāṭho veditabbo ‘‘sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī’’ti. Aññathā hi saddappayogopi na saṅgahaṃ gacchati. <span class="bld">‘‘Gaṇṭhipade</span>pi ca ayameva pāṭho dassito’’ti (sārattha. ṭī. 2.625) <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Dvinnampi anāpattī</span>ti avibhattattā vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī’’</span>ti idaṃ ‘‘sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabba’’nti vacanato vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’</span>ti iminā upasampannassa dānampi sandhāya ‘‘vissajjetī’’ti idaṃ vuttanti dasseti. Upasampannassa nirapekkhadinnavatthumhi paṭiggahaṇassa avigatattepi sakasantakatā vigatāva hoti, tena nissaggiyaṃ na hoti. Attanāva paṭiggahitattaṃ, sakasantakattañcāti imehi dvīhi kāraṇehi nissaggiyaṃ hoti, na ekena. Anupasampannassa nirapekkhadāne pana tadubhayampi vijahati, paribhogopettha vaṭṭati, na sāpekkhadāne dānalakkhaṇābhāvato. ‘‘Vissajjetī’’ti etasmiñca pāḷipade kassaci adatvā anapekkhatāya chaḍḍanampi saṅgahitanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Anapekkho datvā’’</span>ti idañca paṭiggahaṇavijahanavidhidassanatthameva vuttaṃ. Paṭiggahaṇe hi vijahite puna paṭiggahetvā paribhogo sayameva vaṭṭissati, tabbijahanañca vatthuno sakasantakatāpariccāgena hotīti, etena ca vatthumhi ajjhoharaṇāpekkhāya sati paṭiggahaṇavissajjanaṃ nāma visuṃ na labbhatīti sijjhati. Itarathā hi ‘‘paṭiggahaṇe anapekkhova <a name="M1.0355"></a> paṭiggahaṇaṃ vissajjetvā puna paṭiggahetvā bhuñjatī’’ti vattabbaṃ siyā. <span class="bld">‘‘Appaṭiggahitattā’’</span>ti iminā ekassa santakaṃ aññena paṭiggahitampi nissaggiyaṃ hotīti dasseti.</p>
  1139. <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti ‘‘puna gahessāmī’’ti apekkhaṃ akatvā suddhacittena pariccattataṃ parāmasati. <span class="bld">Paribhuñjantassa anāpattidassanattha</span>nti nissaggiyamūlikāhi pācittiyādiāpattīhi anāpattidassanatthanti adhippāyo. <span class="bld">Paribhoge anāpattidassanattha</span>nti ettha pana nissaṭṭhapaṭiladdhassa kāyikaparibhogādīsu yā dukkaṭāpatti vuttā, tāya anāpattidassanatthanti adhippāyo. Sappiādīnaṃ paṭiggahitabhāvo, attano santakatā, sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1140. <p class="centered">Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1141. <p class="subhead">4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1142. <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. Catutthe <a name="V1.0313"></a> <span class="bld">jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā…pe… karaṇakkhettañcā</span>ti paṭhamaddhamāsampi karaṇakkhettaṃ vuttaṃ. Taṃ ‘‘katvā nivāsetabba’’nti imassa purimaddhamāse vā pacchimaddhamāse vā katvā pacchimamāseva nivāsetabbanti evamatthaṃ gahetvā vuttaṃ nivāsaneyeva āpattiyā vuttattāti. Yaṃ pana <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ, pacchimo addhamāso karaṇanivāsanakkhettampī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, taṃ tasmiṃyeva addhamāse katvā nivāsetabbanti evamatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Idha vuttanayeneva atthe gahite virodho natthi.</p>
  1143. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vattabhede dukkaṭa’’</span>nti idaṃ vassikasāṭikaadinnapubbe sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ye manussā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pakatiyā vassikasāṭikadāyakā</span> nāma saṅghaṃ vā attānaṃ vā appavāretvāva anusaṃvaccharaṃ dāyakā.</p>
  1144. <p class="bodytext"><a name="para630"></a><span class="paranum">630</span>. <span class="bld">‘‘Cha māse parihāraṃ labhatī’’</span>ti etena antovassepi yāva vassānassa pacchimadivasā akatā parihāraṃ labhatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Ekamāsa</span>nti hemantassa pacchimuposathena saha gaṇetvā vuttaṃ. Tasmiṃ uposathadivase <a name="M1.0356"></a> eva hi taṃ mūlacīvaraṃ kātabbaṃ, itarathā hi nissaggiyato. <span class="bld">Ekāhadvīhādivasena…pe… laddhā ceva niṭṭhitā cā</span>ti ettha ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca dvīhānāgatāya…pe… dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca, antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā cāti evamattho daṭṭhabbo. Tattha āsaḷhīmāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ laddhā, tadaheva rajanakappapariyosānehi niṭṭhitā ca vassikasāṭikā ‘‘ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Eteneva nayena juṇhapakkhassa chaṭṭhiyaṃ laddhā, niṭṭhitā ca ‘‘dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Yāva paṭhamakattikatemāsipuṇṇamā, tāva laddhā, niṭṭhitā ca ‘‘antovasse laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Paṭhamakattikatemāsipuṇṇamito paraṃ laddhā ceva niṭṭhitā ca yāva cīvarakālo nātikkamati, tāva anadhiṭṭhahitvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  1145. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā’’ti avisesena vuttepi vassānato pubbe ekāhadvīhādivasena anāgatāya vassūpanāyikāya laddhā tehi divasehi dasāhaṃ anatikkamantena <a name="V1.0314"></a> vassūpanāyikadivasato paṭṭhāya adhiṭṭhānakkhettaṃ sampattā eva adhiṭṭhātabbā, tato pana pubbe dasāhātikkamena niṭṭhitāpi na adhiṭṭhātabbā adhiṭṭhānassa akhettattā. Tādisā pana vassūpanāyikadivase eva adhiṭṭhātabbā, anadhiṭṭhahato aruṇuggamanena nissaggiyaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘dasāhānāgatāyā’’ti iminā kiṃ payojananti ce? Vassānato pubbe eva dasāhe atikkante niṭṭhitā vassūpanāyikadivase eva adhiṭṭhātabbāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dasāhātikkame niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbā’’</span>ti.</p>
  1146. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbā</span>ti temāsabbhantare dasāhe appahonte navāhānāgatāya kattikatemāsipuṇṇamāya sattamito paṭṭhāya laddhā, niṭṭhitā ca cīvarakālaṃ nātikkametabbāti attho. Tathā hi ‘‘māso seso gimhānanti bhikkhunā vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabba’’nti pariyesanakkhettaṃ vatvā ‘‘vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti (mahāva. 358) vuttattā katāyapi akatāyapi <a name="M1.0357"></a> māsamattaṃ anadhiṭṭhātabbatā siddhā. Yasmā ca akatā vassikasāṭikasaṅkhyaṃ na gacchati, akaraṇañca kenaci vekallena, na anādarena, tasmā cātumāsaṃ akatattā eva parihāraṃ labhati, katā pana adhiṭṭhānakkhette, akatā ca cīvarakāle dasāhaparamasikkhāpadeneva parihāraṃ labhatīti ayamattho labbhati. <span class="bld">Kasmā</span>ti attano matiyā kāraṇapucchā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vassāneyeva vassikasāṭikāya adhiṭṭhātabbatāvacanato. <span class="bld">‘‘Ticīvaraṃ adhiṭṭhātu’’</span>nti suttaṃ panettha sesacīvarānaṃ evaṃ kālaniyamābhāvaṃ sādhetuṃ uddhaṭaṃ. Na hi tenettha aññaṃ payojanaṃ atthi.</p>
  1147. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadā adhiṭṭhātabbā</span>tiādikurundivacanenāpi ‘‘yadā vā tadā vā adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ paṭikkhipitvā dasāhabbhantare eva katāya adhiṭṭhātabbataṃ dasseti.</p>
  1148. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">acchinnacīvarassā</span>tiādīsu acchinnasesacīvarassa naṭṭhasesacīvarassa. Etesañhi asamaye pariyesananivāsanāpattiyā eva anāpatti vuttā. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā anivatthaṃ corā harantīti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpattī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, idha pana samantapāsādikāyaṃ ayaṃ nissaggiyā anāpatti pāḷito sayameva sijjhatīti imaṃ adassetvā asijjhamānaṃ naggassa nhāyato dukkaṭāpattiyā eva anāpattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘acchinnacīvarassā’’</span>tiādi vuttanti gahetabbaṃ. Na hi esā anāpatti avutte sijjhatīti. Vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni <a name="V1.0315"></a> tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni. Nivāsanāpattiyā pana sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti cattāri aṅgāni.</p>
  1149. <p class="centered">Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1150. <p class="subhead">5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1151. <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. Pañcame <a name="M1.0358"></a> <span class="bld">yampi…pe… acchindī</span>ti ettha yaṃ te ahaṃ cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ ‘‘mayā saddhiṃ pakkamissatī’’ti saññāya adāsiṃ, na aññathāti kupito acchindīti evaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ.</p>
  1152. <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. <span class="bld">Ekaṃ dukkaṭa</span>nti yadi āṇatto avassaṃ acchindati, āṇattikkhaṇe pācittiyameva. Yadi na acchindati, tadā eva dukkaṭanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekavācāya sambahulā āpattiyo</span>ti yadi āṇatto anantarāyena acchindati, āṇattikkhaṇeyeva vatthugaṇanāya pācittiyaāpattiyo payogakaraṇakkhaṇeyeva āpattiyā āpajjitabbato, cīvaraṃ pana acchinneyeva nissaggiyaṃ hoti. Yadi so na acchindati, āṇattikkhaṇe ekameva dukkaṭanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ aññatthāpi īdisesu nayo ñātabbo.</p>
  1153. <p class="bodytext"><a name="para635"></a><span class="paranum">635</span>. <span class="bld">Upajjhaṃ gaṇhissatī</span>ti sāmaṇerassa dānaṃ dīpeti, tena ca sāmaṇerakāle datvā upasampannakāle acchindatopi pācittiyaṃ dīpeti. ‘‘Bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. <span class="bld">Āharāpetuṃ pana vaṭṭatī</span>ti kamme akate bhatisadisattā vuttaṃ. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1154. <p class="centered">Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1155. <p class="subhead">6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1156. <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. Chaṭṭhe vītavītaṭṭhānaṃ yasmiṃ caturassadārumhi paliveṭhenti, tassa <span class="bld">turī</span>ti nāmaṃ. Vāyantā <a name="V1.0316"></a> tiriyaṃ suttaṃ pavesetvā yena ākoṭentā vatthe ghanabhāvaṃ āpādenti, taṃ <span class="bld">‘‘vema’’</span>nti vuccati.</p>
  1157. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Itarasmiṃ tatheva dukkaṭa’’</span>nti iminā vāyituṃ āraddhakālato paṭṭhāya yathāvuttaparicchedaniṭṭhiteyeva dukkaṭampi hoti, na tato pubbe vāyanapayogesūti dasseti.</p>
  1158. <p class="bodytext"><span class="bld">Tante</span> <a name="M1.0359"></a> <span class="bld">ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabba</span>nti ettha ekavāraṃ adhiṭṭhite pacchā vītaṃ adhiṭṭhitagatikameva hoti, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Sace pana antarantarā dasā ṭhapetvā visuṃ visuṃ saparicchedaṃ vītaṃ hoti, paccekaṃ adhiṭṭhātabbamevāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca kappiyasuttaṃ gahetvā aññātakaappavāritenāpi akappiyatantavāyena ‘‘suttamatthi, vāyanto natthī’’tiādipariyāyamukhena vāyāpentassa anāpatti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘vāyāpeyyā’’ti padassa ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathāti akappiyaviññattiyā vāyāpeyyā’’ti attho vutto, evaṃ vadanto akappiyatantavāyena vāyāpeti nāma, nāññathā.</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. <span class="bld">Anāpatti cīvaraṃ sibbetu</span>ntiādīsu iminā sikkhāpadeneva anāpatti, akataviññattipaccayā pana dukkaṭamevāti vadanti. Akappiyasuttatā, attuddesikatā, akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1160. <p class="centered">Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1161. <p class="subhead">7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1162. <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. Sattame <span class="bld">‘‘kiñcimattaṃ anupadajjeyyā’’</span>ti idaṃ payogabhedadassanaṃ, dānaṃ panettha aṅgaṃ na hoti. Teneva tassa <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘antamaso dhammampi bhaṇatī’’ti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarapaṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1163. <p class="centered">Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1164. <p class="subhead">8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1165. <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. Aṭṭhame <a name="M1.0360"></a><a name="V1.0317"></a> chaṭṭhiyaṃ uppannacīvarassa ekādasamāruṇo cīvarakāle uṭṭhātīti āha <span class="bld">‘‘chaṭṭhito paṭṭhāyā’’</span>tiādi, tena ca ‘‘dasāhānāgata’’nti vuttattā pañcamito paṭṭhāya puṇṇamito pubbe dasasu aruṇesu uṭṭhitesupi cīvaraṃ nissaggiyaṃ na hoti. Puṇṇamiyā saha ekādasa divasā labbhantīti ettakameva iminā sikkhāpadena laddhaṃ, chaṭṭhito paṭṭhāya uppannaṃ sabbacīvaraṃ paṭhamakathinasikkhāpadavaseneva yāva cīvarakālaṃ nissaggiyaṃ na hotīti dasseti.</p>
  1166. <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. Idāni paṭhamakathinādisikkhāpadehi tassa tassa cīvarassa labbhamānaṃ parihāraṃ idheva ekato sampiṇḍetvā dassento <span class="bld">‘‘atirekacīvarassā’’</span>tiādimāha. ‘‘Anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā’’ti ayameva pāṭho pāḷiyā sameti. Keci pana ‘‘dasadivasādhiko māso, dasadivasādhikā pañca māsāti pāṭhena bhavitabba’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ, aññathā ‘‘navāhānāgata’’nti vattabbato. Yaṃ panettha <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘kāmañcesa ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hotī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) vuttattā. Imameva ca pamādalikhitaṃ gahetvā <span class="bld">bhadantabuddhadattācariyena</span> ca ‘‘parihārekamāsova, dasāhaparamo mato’’tiādi vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  1167. <p class="bodytext"><span class="bld">Accekacīvarasadise aññasmi</span>nti pubbe adhiṭṭhite uppannakālākārādi sādisena accekacīvarasadise aññasmiṃ cīvare accekacīvarasaññāya cīvarakālaṃ atikkametīti attho. Tenevettha dukkaṭaṃ, anāpatti ca vuttā, itarathā tīsupi padesu pācittiyasseva vattabbato. Anaccekacīvarampi hi cīvarakālaṃ atikkamayato pācittiyameva accekacīvarattike viyāti daṭṭhabbaṃ. Vikappanupagapacchimappamāṇassa accekacīvarassa attano santakatā<a name="M1.0361"></a>, dasāhānāgatāya kattikatemāsipuṇṇamāya uppannabhāvo, anadhiṭṭhitaavikappitatā, cīvarakālātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1168. <p class="bodytext">Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1169. <p class="subhead">9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1170. <p class="bodytext"><a name="para652-3"></a><span class="paranum">652-3</span>. Navame <a name="V1.0318"></a> antarantarā gharametthāti <span class="bld">antaraghara</span>nti gāmo vuttoti āha <span class="bld">‘‘antogāme’’</span>ti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 624) imassa vibhaṅge ‘‘upasampajja’’nti sānusāraṃ uddhaṭaṃ. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘upasampajjantiādīsu viyā’’</span>ti. <span class="bld">Tassāpī</span>ti ‘‘vutthavassāna’’nti vibhaṅgapadassapi. <span class="bld">Vutthavassāna</span>nti ca niddhāraṇe sāmivacanaṃ, etena ca purimasikkhāpade anatthatakathinānaṃ kathinamāsepi asamādānacāro na labbhatīti siddhaṃ hoti, itarathā sikkhāpadasseva niratthakattāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1171. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikkhepārahaṭṭhānato</span>ti ettha gāmapariyante ṭhitagharūpacārato paṭṭhāya eko leḍḍupāto parikkhepārahaṭṭhānaṃ nāma. <span class="bld">Visuddhimagge</span>pi ‘‘aparikkhittassa paṭhamaleḍḍupātato paṭṭhāyā’’ti (visuddhi. 1.31) vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ paṭhamasenāsanādiṃ. <span class="bld">Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana vihārassapi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabbanti vuttaṃ.</p>
  1172. <p class="bodytext">‘‘Kosambiyaṃ aññataro bhikkhu gilāno hotī’’ti āgatattā <span class="bld">‘‘kosambakasammuti anuññātā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ayañca pacchimadisaṃ gato hotī’’</span>ti iminā antaraghare cīvaraṃ nikkhipitvā tasmiṃ vihāre vasantassa sakalampi cīvaramāsaṃ vippavasituṃ vaṭṭati, tato aññattha gamanakicce sati vihārato bahi chārattaṃ vippavāso anuññātoti dīpeti. Tenāha <span class="bld">‘‘senāsanaṃ āgantvā sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpetu’’</span>ntiādi. <span class="bld">Vasitvā</span>ti aruṇaṃ uṭṭhāpetvā. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tasmiññeva gataṭṭhāne. Aṅgāni panettha aṭṭhakathāyameva vuttāni.</p>
  1173. <p class="centered">Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1174. <p class="subhead">10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1175. <p class="bodytext"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>. Dasame <a name="M1.0362"></a> <span class="bld">ropitamālavacchato</span>ti kenaci niyametvā ropitaṃ sandhāya vuttaṃ. Anocitaṃ milāyamānaṃ ocinitvā yattha katthaci pūjetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ṭhitaṃ disvā</span>ti sesakaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā. <span class="bld">Yattha icchatha, tattha dethā</span>ti ettha niyametvā ‘‘asukassa dehī’’ti vuttepi <a name="V1.0319"></a> doso natthi ‘‘tumhākaṃ ruciyā’’ti vuttattā. Saṅghe pariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1176. <p class="centered">Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1177. <p class="centered">Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.</p>
  1178. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  1179. <p class="centered">Tiṃsakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1180. <p class="centered">Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.</p>
  1181. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1182. <p class="nikaya">Vinayapiṭake</p>
  1183. <p class="book">Vimativinodanī-ṭīkā (dutiyo bhāgo)</p>
  1184. <p class="chapter">5. Pācittiyakaṇḍaṃ</p>
  1185. <p class="title">1. Musāvādavaggo</p>
  1186. <p class="subhead">1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1187. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Musāvādavaggassa <a name="M2.0001"></a><a name="V2.0001"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">khuddakāna</span>nti ettha <span class="bld">‘‘khuddaka</span>-saddo bahu-saddapariyāyo’’ti vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu vaggesu, khuddakesu vā. ‘‘Jānitabbato’’ti hetuno vipakkhepi nibbāne vattanato anekantikatte parehi vutte ‘‘na mayā ayaṃ hetu vutto’’ti <a name="V2.0002"></a> taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘jātidhammatoti mayā vutta’’ntiādīni vadati. ‘‘Sampajāna’’nti vattabbe anunāsikalopena niddesoti āha <span class="bld">‘‘jānanto’’</span>ti.</p>
  1188. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Sampajānamusāvāde</span>ti attanā vuccamānassa atthassa vitathabhāvaṃ pubbepi jānitvā, vacanakkhaṇe ca jānantassa musāvādabhaṇane. Tenāha <span class="bld">‘‘jānitvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Musāvāde</span>ti ca nimittatthe bhummaṃ, tasmā musābhaṇananimittaṃ pācittiyanti evamettha, ito paresupi īdisesu attho veditabbo.</p>
  1189. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Vadanti <a name="M2.0002"></a> etāyāti vācāti āha <span class="bld">‘‘micchā’’</span>tiādi. ‘‘Dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya ‘‘cakkhunā diṭṭha’’nti pākaṭavasena vuttanti āha <span class="bld">‘‘oḷārikenā’’</span>ti.</p>
  1190. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Gato bhavissatī</span>ti etthāpi sanniṭṭhānato vuttattā musāvādo jāto. <span class="bld">Āpatti</span>nti pācittiyāpattiṃ, na dubbhāsitaṃ. Jātiādīhi dasahi akkosavatthūhi paraṃ davā vadantassa hi taṃ hoti. <span class="bld">Cāresu</span>nti upanesuṃ. Vatthuviparītatā, visaṃvādanapurekkhāratā, yamatthaṃ vatthukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Vatthuviparītatāya hi asati visaṃvādanapurekkhāratāya viññāpitepi musāvādo na hoti, dukkaṭamattameva hoti. Tasmā sāpi aṅgamevāti gahetabbaṃ. Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, pariyāyena thullaccayaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesenānuddhaṃsanaomasavādādīsu pācittiyaṃ, anupasampannesu dukkaṭaṃ, ukkaṭṭhahīnajātiādīhi davā akkosantassa dubbhāsitaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ.</p>
  1191. <p class="centered">Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1192. <p class="subhead">2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1193. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Dutiye <span class="bld">pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patte</span>ti paṭhamaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhitanemippadese parivattetvā puna bhūmiyaṃ patiṭṭhiteti attho.</p>
  1194. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti aṭṭhuppattiyaṃ. <span class="bld">Pupphachaḍḍakā</span> nāma gabbhamalādihārakā. <span class="bld">Tacchakakamma</span>nti pāsāṇakoṭṭanādivaḍḍhakīkammaṃ<a name="V2.0003"></a>. <span class="bld">Hatthamuddāgaṇanā</span>ti aṅgulisaṅkocaneneva gaṇanā. <span class="bld">Acchiddakagaṇanā</span> nāma ekaṭṭhānadasaṭṭhānādīsu sāriyo ṭhapetvā anukkamena gaṇanā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena saṅkalanapaṭauppādanavoklanabhāgahārādivasena pavattā piṇḍagaṇanā gahitā. Yassa sā paguṇā, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti <a name="M2.0003"></a> jānāti. <span class="bld">Yabha</span>-methuneti vacanato āha <span class="bld">‘‘ya-kāra-bha-kāre’’</span>tiādi.</p>
  1195. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Na purimenā</span>ti musāvādasikkhāpadena. <span class="bld">Sopi āpattiyā</span>ti upasaggādivisiṭṭhehipi vadanto pācittiyāpattiyāva kāretabbo.</p>
  1196. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Dubbhāsita</span>nti sāmaññato vuttattā pāḷiyaṃ anāgatehipi parammukhā vadantassapi dubbhāsitamevāti ācariyā vadanti tato lāmakāpattiyā abhāvā, anāpattiyāpettha bhavituṃ ayuttattā. <span class="bld">Sabbasattā</span>ti ettha vacanatthavidūhi tiracchānādayopi gahitā.</p>
  1197. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Anusāsanīpurekkhāratāya vā pāpagarahitāya vā vadantānaṃ cittassa lahuparivattibhāvato antarantarā kope uppannepi anāpatti. Kāyavikāramattenapi omasanasambhavato <span class="bld">‘‘tisamuṭṭhānaṃ, kāyakamma’’</span>nti ca vuttaṃ. <span class="bld">Parivāre</span> pana ‘‘catutthena āpattisamuṭṭhānena…pe… dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti. Na hīti vattabba’’ntiādinā (pari. 276) itarāni samuṭṭhānāni paṭikkhipitvā pañcamasseva vuttattā āha <span class="bld">‘‘dubbhāsitāpatti panettha vācācittato samuṭṭhātī’’</span>ti. Davakamyatāya hi kāyavācācittehi omasantassapi vācācittameva āpattiyā aṅgaṃ hoti, na pana kāyo vijjamānopi dhammadesanāpatti viya kevalaṃ kāyavikāreneva. Omasantassa pana kiñcāpi idha dubbhāsitāpattiyā anāpatti, atha kho kāyakīḷāpaṭikkhepasikkhāpadena dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Upasampannaṃ jātiādīhi anaññāpadesena akkosanaṃ, tassa jānanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1198. <p class="centered">Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1199. <p class="subhead">3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1200. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Tatiye bhaṇḍanaṃ jātaṃ etesanti <span class="bld">bhaṇḍanajātā</span>. Pisatīti pisuṇā, vācā, samagge bhinne <a name="V2.0004"></a> karotīti attho. Tāya vācāya samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ <span class="bld">pesuñña</span>nti evamettha attho veditabbo.</p>
  1201. <p class="bodytext">Idhāpi <a name="M2.0004"></a> jātiādīhi dasahi vatthūhi pesuññaṃ upasaṃharantasseva pācittiyaṃ, itarehi akkosavatthūhi dukkaṭaṃ. Anakkosavatthūhi pana upasaṃharantassa dukkaṭamevāti vadanti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1202. <p class="centered">Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1203. <p class="subhead">4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1204. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Catutthe <span class="bld">purimabyañjanena sadisa</span>nti ‘‘rūpaṃ anicca’’nti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘vedanā aniccā’’ti ettha anicca-saddaṃ vadati. <span class="bld">Akkharasamūho</span>ti avibhattiko vutto. <span class="bld">Pada</span>nti vibhattiantaṃ vuttaṃ.</p>
  1205. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ pada</span>nti gāthāpadameva sandhāya vadati. <span class="bld">Padagaṇanāyā</span>ti gāthāpadagaṇanāya. <span class="bld">Apāpuṇitvā</span>ti saddhiṃ akathetvā. Etena gāthāya pacchimapāde vuccamāne sāmaṇero paṭhamapādādiṃ vadati, āpattiyeva, tasmiṃ nissadde eva itarena vattabbanti dasseti.</p>
  1206. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathānissito</span>ti saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ sandhāya vadati. Idānipi ‘‘yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige’’ti (mi. pa. 6.1.5; visuddhi. 1.217; dī. ni. aṭṭha. 2.374; ma. ni. aṭṭha. 1.107; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evamādikaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ attheva, <span class="bld">buddhaghosācariyādīhi</span> porāṇaṭṭhakathānayena vuttampi idha saṅgahetabbanti vadanti. <span class="bld">Pāḷinissito</span>ti udānavaggasaṅgahādiko. <span class="bld">Vivaṭṭūpanissita</span>nti nibbānanissitaṃ. <span class="bld">Therassā</span>ti nāgasenattherassa. <span class="bld">Maggakathā</span>dīni pakaraṇāni.</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">akkharāyā</span>tiādi liṅgavipallāsena vuttaṃ, akkharenātiādinā attho gahetabbo.</p>
  1208. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Upacāraṃ</span> <a name="V2.0005"></a> <span class="bld">muñcitvā</span>ti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpi <a name="M2.0005"></a> anāpatti. Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati, āpatti eva. <span class="bld">Opātetī</span>ti saddhiṃ katheti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā, ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1209. <p class="centered">Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1210. <p class="subhead">5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1211. <p class="bodytext"><a name="para50-51"></a><span class="paranum">50-51</span>. Pañcame tatridaṃ nidassananti seso. <span class="bld">Dirattatiratta</span>nti ettha dirattaggahaṇaṃ vacanālaṅkāratthaṃ, nirantaraṃ tissova rattiyo vasitvā catutthadivasādīsu sayantasseva āpatti, na ekantarikādivasena sayantassāti dassanatthampīti daṭṭhabbaṃ. Dirattavisiṭṭhañhi tirattaṃ vuccamānaṃ, tena anantarikameva tirattaṃ dīpetīti. <span class="bld">Pañcahi chadanehī</span>ti iṭṭhakasilāsudhātiṇapaṇṇehi. <span class="bld">Vācuggatavasenā</span>ti paguṇavasena. <span class="bld">Diyaḍḍhahatthubbedho</span> vaḍḍhakīhatthena gahetabbo. <span class="bld">Ekūpacāro</span> ekena maggena pavisitvā abbhokāsaṃ anukkamitvā sabbattha anuparigamanayoggo, etaṃ bahudvārampi ekūpacārova. Tattha pana kuṭṭādīhi rundhitvā visuṃ dvāraṃ yojenti, nānūpacāro hoti. Sace pana rundhati eva, visuṃ dvāraṃ na yojenti, ‘‘etampi ekūpacārameva mattikādīhi pihitadvāro viya gabbho’’ti gahetabbaṃ. Aññathā gabbhe pavisitvā pamukhādīsu nipannānupasampannehi sahaseyyāparimuttiyā gabbhadvāraṃ mattikādīhi pidahāpetvā uṭṭhite aruṇe vivarāpentassapi anāpatti bhaveyyāti.</p>
  1212. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ payoge payoge bhikkhussa āpattī</span>ti ettha keci ‘‘anuṭṭhahanena akiriyasamuṭṭhānā āpatti vuttā tasmiṃ khaṇe sayantassa kiriyābhāvā. Idañhi sikkhāpadaṃ siyā kiriyāya samuṭṭhāti, siyā akiriyāya samuṭṭhāti. Kiriyāsamuṭṭhānatā cassa tabbahulavasena vuttāti vadati. Yathā cetaṃ, evaṃ divāsayanampi. Anuṭṭhahanena, hi dvārāsaṃvaraṇena cetaṃ akiriyasamauṭṭhānampi hotī’’ti vadanti. Idañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  1213. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uparimatalena</span> <a name="M2.0006"></a> <span class="bld">saddhiṃ asambaddhabhittikassā’’</span>ti idaṃ sambaddhabhittike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Uparimatale sayitassa saṅkā eva natthīti <span class="bld">‘‘heṭṭhāpāsāde’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nānūpacāre</span>ti bahi nisseṇiyā ārohaṇīye.</p>
  1214. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāsaṅkhepenā</span>ti <a name="V2.0006"></a> sabhākārena. <span class="bld">‘‘Aḍḍhakuṭṭake’’</span>ti iminā saṇṭhānaṃ dasseti. Yattha tīsu dvīsu vā passesu bhittiyo baddhā, chadanaṃ vā asampattā aḍḍhabhitti, idaṃ aḍḍhakuṭṭakaṃ nāma. <span class="bld">Vāḷasaṅghāṭo</span> nāma parikkhepassa anto thambhādīnaṃ upari vāḷarūpehi katasaṅghāṭo. <span class="bld">Parikkhepassa bahigate</span>ti ettha yasmiṃ passe parikkhepo natthi, tattha sace bhūmito vatthu uccaṃ hoti, ubhato uccavatthuto heṭṭhā bhūmiyaṃ nibbakosabbhantarepi anāpatti eva tattha senāsanavohārābhāvato. Atha vatthu nīcaṃ bhūmisamameva senāsanassa heṭṭhimatale tiṭṭhati, tattha parikkheparahitadisāya nibbakosabbhantare sabbattha āpatti hoti, paricchedābhāvato parikkhepassa bahi eva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parimaṇḍalaṃ vā</span>tiādi majjhe udakapatanatthāya ākāsaṅgaṇavantaṃ senāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aparicchinnagabbhūpacāre</span>ti ekekagabbhassa dvīsu passesu pamukhena gamanaṃ paricchinditvā diyaḍḍhahatthubbedhato anūnaṃ kuṭṭaṃ katvā ākāsaṅgaṇena pavesaṃ karonti, evaṃ akatoti attho. <span class="bld">Gabbhaparikkhepo</span>ti caturassapāsādādīsu samantā ṭhitagabbhabhittiyo sandhāya vuttaṃ.</p>
  1215. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭekkasannivesā</span>ti ekekadisāya gabbhapāḷiyo itaradisāsu gabbhapāḷīnaṃ abhāvena, bhāvepi vā aññamaññabhitticchadanehi asambandhatāya pāṭekkasannivesā nāma vuccati. <span class="bld">Taṃ…pe… sandhāya vutta</span>nti tattha pācittiyena anāpattīti vuttaṃ, na dukkaṭena. Tādisāya hi gabbhapāḷiyā pamukhaṃ tīsu disāsu bhittīnaṃ abhāvena ekadisāya gabbhabhittimattena sabbacchannaṃ cūḷaparicchannaṃ nāma hoti. Tasmā dukkaṭameva. Yadi pana tassa pamukhassa itaradisāsupi ekissaṃ, sabbāsu vā bhittiṃ karonti, tadā sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādibhāvato pācittiyameva hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāyā</span>ti ettha uccavatthuṃ akatvā bhūmiyaṃ katagehassa pamukhaṃ sandhāya aparikkhitte pācittiyena anāpattīti idaṃ kathitaṃ<a name="M2.0007"></a>. Uccavatthukaṃ ce pamukhaṃ hoti, tena vatthunā parikkhittasaṅkhyameva pamukhaṃ gacchatīti adhippāyo. <span class="bld">Tatthā</span>ti andhakaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Jagatiyā pamāṇaṃ vatvā</span>ti pakatibhūmiyā nipanno yathā jagatiyā upari sayitaṃ na passati, evaṃ uccātiuccavatthussa ubbedhappamāṇaṃ vatvā. Ekadisāya ujukameva dīghaṃ katvā sannivesito pāsādo <span class="bld">ekasālasanniveso</span>. Dvīsu, tīsu vā catūsupi vā disāsu siṅghāṭakasaṇṭhānādivasena katā dvisālādisannivesā veditabbā. Sālappabhedadīpanameva cettha purimato visesoti. <span class="bld">Parikkhepo viddhasto</span>ti pamukhassa parikkhepaṃ sandhāya vadati.</p>
  1216. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannaṃ senāsanaṃ dukkaṭassa ādiṃ vatvā pāḷiyaṃ dassitattā tato <a name="V2.0007"></a> adhikaṃ sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādikampi sabbaṃ pāḷiyaṃ avuttampi pācittiyasseva vatthubhāvena dassitaṃ sikkhāpadassa paṇṇattivajjattā, garuke ṭhātabbato cāti veditabbaṃ. <span class="bld">Satta pācittiyānī</span>ti pāḷiyaṃ vuttapācittiyadvayaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ.</p>
  1217. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasatī’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, anikkhamitvā pana purāruṇā uṭṭhahitvā antochadane nisinnassāpi punadivase sahaseyyena anāpatti eva. <span class="bld">Senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotī</span>ti sīhaḷadīpe kira uccavatthuko sabbacchanno sabbaaparicchanno evaṃnāmako sannipātamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettha catutthabhāgo <span class="bld">cūḷakaṃ,</span> dve bhāgā <span class="bld">upaḍḍhaṃ,</span> tīsu bhāgesu dve bhāgā <span class="bld">yebhuyya</span>nti iminā nayena cūḷakacchannaparicchannatādīni veditabbāni. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1218. <p class="centered">Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1219. <p class="subhead">6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1220. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Chaṭṭhe mātugāmena saddhiṃ catutthadivase sayantassāpi iminā sikkhāpadena ekāva āpatti. Keci pana purimasikkhāpadenāpīti dve āpattiyo vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘anupasampannenā’’ti anitthiliṅgena vuttattā napuṃsakena <a name="M2.0008"></a> pana catutthadivase sayantassa sadukkaṭapācittiyaṃ vattuṃ yuttaṃ. Kiñcāpettha pāḷiyaṃ paṇḍakavaseneva dukkaṭaṃ vuttaṃ, tadanulomikā pana purisaubhatobyañjanakena saha sayantassa iminā dukkaṭaṃ, purimena catutthadivase sadukkaṭapācittiyaṃ. Itthiubhatobyañjanako itthigatikovāti ayaṃ amhākaṃ khanti. Matitthiyā anāpattīti vadanti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saddhiṃ nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1221. <p class="centered">Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1222. <p class="subhead">7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1223. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Sattame <span class="bld">na yakkhenā</span>tiādīnaṃ ‘‘aññatra viññunā’’ti iminā sambandho. Aññatra viññunā <a name="V2.0008"></a> purisaviggahena, na yakkhādināpīti evamattho gahetabboti adhippāyo. Tādisenapi hi saha ṭhitāya desetuṃ na vaṭṭati. Taṃtaṃdesabhāsāya atthaṃ yathāruci vaṭṭati eva.</p>
  1224. <p class="bodytext">Iriyāpathāparivattanaṃ, purisaṃ vā dvādasahatthūpacāre apakkosāpanaṃ ettha akiriyā. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathapaavattanābhāvo, viññūpurisābhāvo, apañhavissajjanāti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1225. <p class="centered">Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1226. <p class="subhead">8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1227. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Aṭṭhame <span class="bld">antarā</span>ti parinibbānakālato pubbepi. <span class="bld">Atikaḍḍhiyamānenā</span>ti ‘‘vadatha, bhante, kiṃ tumhehi adhigata’’nti evaṃ nippīḷiyamānena atibaddhiyamānena. Tathārūpe paccaye sati vattabbameva. <span class="bld">Sutapariyattisīlaguṇa</span>nti ettha atthakusalatā sutaguṇo, pāḷipāṭhakusalatā pariyattiguṇoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Cittakkhepassa vā abhāvā’’</span>ti iminā khittacittavedanāṭṭatāpi ariyānaṃ natthīti dasseti.</p>
  1228. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe</span> <a name="M2.0009"></a> <span class="bld">avuttehī</span>ti catutthapārājike avuttehi. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajaānanavasena ekantato acittakasamuṭṭhānameva hoti ariyānaṃ paṇṇattivītikkamābhāvā. Jhānalābhīnañca satthu āṇāvītikkamapaṭighacittassa jhānaparihānato bhūtārocanaṃ na sambhavati. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1229. <p class="centered">Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1230. <p class="subhead">9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1231. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Navame <span class="bld">tattha bhaveyyā</span>ti tattha kassaci mati evaṃ bhaveyya. Aṭṭhakathāvacanameva upapattito daḷhaṃ katvā patiṭṭhapento <span class="bld">‘‘imināpi ceta’’</span>ntiādimāha.</p>
  1232. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Ādito pañca sikkhāpadānī</span>ti pāṇātipātādīni pañca. <span class="bld">Sesānī</span>ti vikālabhojanādīni<a name="V2.0009"></a>. Sukkavissaṭṭhiādi ajjhācārova. Antimavatthuṃ anajjhāpannassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1233. <p class="centered">Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1234. <p class="subhead">10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1235. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Dasame appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyapathaviyā abhāvato.</p>
  1236. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭatī</span>ti imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ khaṇāti okāsassa aniyamitattā vaṭṭati. <span class="bld">Imaṃ valliṃ khaṇā</span>ti pathavīkhaṇanaṃ sandhāya vuttattā imināva sikkhāpadena āpatti, na bhūtagāmasikkhāpadena. Ubhayampi <a name="M2.0010"></a> sandhāya vutte pana dvepi pācittiyā honti. <span class="bld">Udakapappaṭako</span>ti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā patamānā tiṭṭhati, tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānā tiṭṭhati, taṃ udakapappaṭako nāma.</p>
  1237. <p class="bodytext"><span class="bld">Akatapabbhāre</span>ti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Tādise eva hi vammikassa sambhavoti. <span class="bld">Mūsikukkaraṃ</span> nāma mūsikāhi khanitvā bahi katapaṃsurāsi. <span class="bld">Acchadana</span>ntiādivuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti, na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ. <span class="bld">Maṇḍapatthambha</span>nti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ. <span class="bld">Uccāletvā</span>ti ukkhipitvā. <span class="bld">Tato</span>ti purāṇasenāsanato.</p>
  1238. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Mahāmattika</span>nti bhittilepanaṃ. Jātapathavitā, tathāsaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1239. <p class="centered">Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1240. <p class="centered">Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo.</p>
  1241. <p class="title">2. Bhūtagāmavaggo</p>
  1242. <p class="subhead">1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Dutiyavaggassa <a name="V2.0010"></a> paṭhame <span class="bld">niggahetuṃ asakkonto</span>ti sākhaṭṭhakavimāne sākhāya chijjamānāya chijjante tattha achedanatthāya devatāya upanītaṃ puttaṃ disvāpi kuṭhārinikkhepavegaṃ nivattetuṃ asakkontoti attho. <span class="bld">Rukkhadhamme</span>ti rukkhassa pavattiyaṃ. Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma.</p>
  1244. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppatita</span>nti uppannaṃ. <span class="bld">Bhanta</span>nti dhāvantaṃ. <span class="bld">Vāraye</span>ti niggaṇheyya. <span class="bld">Itaro</span>ti uppannaṃ kodhaṃ aniggaṇhanto rājauparājādīnaṃ rasmimattaggāhakajano viya na uttamasārathīti attho. <span class="bld">Visaṭaṃ sappavisa</span>nti sarīre dāṭhāvaṇānusārena vitthiṇṇaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kaṇhasappavisaṃ viya. <span class="bld">Jahāti orapāra</span>nti pañcorambhāgiyasaññojanāni tatiyamaggena jahāti. ‘‘Orapāra’’nti hi orimatīraṃ vuccati<a name="M2.0011"></a>. Atha vā <span class="bld">so</span>ti tatiyamaggena kodhaṃ vinetvā ṭhito bhikkhu arahattamaggena orapāraṃ jahātīti attho. Tattha <span class="bld">oraṃ</span> nāma sakattabhāvo, ajjhattikāni vā āyatanāni. <span class="bld">Pāraṃ</span> nāma paraattabhāvo, bāhirāni vā āyatanāni. Tadubhaye pana chandarāgaṃ jahanto ‘‘jahāti orimapāra’’nti vuccati.</p>
  1245. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Bhavantī</span>ti vaḍḍhanti. <span class="bld">Ahuvuntī</span>ti babhūvu. Tenāha <span class="bld">‘‘jātā vaḍḍhitā’’</span>ti. <span class="bld">Bhūtānaṃ gāmo</span>ti mahābhūtānaṃ haritatiṇādibhāvena samaggānaṃ samūho. Tabbinimuttassa gāmassa abhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhūtā eva vā gāmo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pātabya</span>-saddassa <span class="bld">pā</span> pāneti dhātvatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paribhuñjitabbatā’’</span>ti. Sā ca pātabyatā chedanādi eva hotīti āha <span class="bld">‘‘tassā…pe… bhūtagāmassa jātā chedanādipaccayā’’</span>ti.</p>
  1246. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Jāta</span>-saddo ettha vijātapariyāyoti ‘‘puttaṃ vijātā itthī’’tiādīsu viya pasūtavacanoti āha <span class="bld">‘‘pasūtānī’’</span>ti, nibbattapaṇṇamūlānīti attho.</p>
  1247. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāni</span> <a name="V2.0011"></a> <span class="bld">dassento</span>ti tāni bījāni dassento. Kāriyadassanamukheneva kāraṇañca gahitanti āha <span class="bld">‘‘bījato nibbattena bījaṃ dassita’’</span>nti.</p>
  1248. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">‘‘Bījato sambhūto bhūtagāmo bīja’’</span>nti iminā uttarapadalopena ‘‘padumagacchato nibbattaṃ pupphaṃ paduma’’ntiādīsu viyāyaṃ vohāroti dasseti. <span class="bld">Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotī</span>ti nibbattapaṇṇamūlaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Yathāruta</span>nti yathāpāṭhaṃ.</p>
  1249. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sañciccā’’</span>ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’tisaññāya abhāvato vaṭṭati. <span class="bld">Anantaka</span>-ggahaṇena sāsapamattikā gahitā, nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena <span class="bld">‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’</span>ti vuttaṃ. So bījagāmena saṅgahitoti. Avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlakattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī’’</span>ti. Nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati.</p>
  1250. <p class="bodytext"><span class="bld">Seleyyakaṃ</span> <a name="M2.0012"></a> nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. <span class="bld">Pupphitakālato paṭṭhāyā</span>ti vikasitakālato pabhuti. <span class="bld">Chattakaṃ gaṇhanto</span>ti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati, phullaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Hatthakukkuccenā</span>ti hatthacāpallena.</p>
  1251. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pānīyaṃ na vāsetabba’’</span>nti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha <span class="bld">‘‘attanā khāditukāmenā’’</span>ti. <span class="bld">Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatī</span>ti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenapi vaḍḍhati. Tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭati.</p>
  1252. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’</span>ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.</p>
  1253. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇakappehī</span>ti samaṇānaṃ kappiyavohārehi, abījanibbaṭṭabījānipi kappiyabhāvato ‘‘samaṇakappānī’’ti vuttāni. <span class="bld">Abījaṃ</span> nāma taruṇaambaphalādīni. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi <span class="bld">nibbaṭṭabījaṃ</span> nāma. <span class="bld">Kappiyanti vatvāvā</span>ti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti <a name="V2.0012"></a> yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. <span class="bld">Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabba</span>nti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā. <span class="bld">‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttattā kaṭāhato nīhatāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1254. <p class="centered">Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1255. <p class="subhead">2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1256. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Dutiye <span class="bld">aññaṃ vacana</span>nti yaṃ dosavibhāvanatthaṃ parehi vuttavacanaṃ taṃ tassa ananucchavikena aññena vacanena paṭicarati.</p>
  1257. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Yadetaṃ <a name="M2.0013"></a> aññenaññaṃ paṭicaraṇavasena pavattavacanaṃ, tadeva pucchitamatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ vadati pakāsetīti aññavādakanti āha <span class="bld">‘‘aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāma’’</span>nti. <span class="bld">Tuṇhībhūtassetaṃ nāma</span>nti tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Aññavādakaṃ āropetu</span>nti aññavāde āropetuṃ. <span class="bld">Vihesaka</span>nti vihesakattaṃ.</p>
  1258. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">na ugghāṭetukāmo</span>ti paṭicchādetukāmo.</p>
  1259. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Anāropite aññavādake</span>ti vuttadukkaṭaṃ pāḷiyaṃ āgataaññenaññapaṭicaraṇavasena yujjati, aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pana musāvādena aññenaññaṃ paṭicarantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ, āropite imināva pācittiyaṃ. Keci pana ‘‘musāvādapācittiyena saddhiṃ pācittiyadvaya’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Ādikammikassapi musāvāde imināva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, tuṇhībhāvo cāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1260. <p class="centered">Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1261. <p class="subhead">3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1262. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Tatiye <a name="V2.0013"></a> cintāyanatthassa <span class="bld">jhe</span>-dhātussa anekatthatāya olokanatthasambhavato vuttaṃ <span class="bld">‘‘olokāpentī’’</span>ti. <span class="bld">Chandāyā</span>ti liṅgavipallāsoti āha <span class="bld">‘‘chandenā’’</span>ti.</p>
  1263. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Bhikkhuṃ lāmakato cintāpanatthaṃ aññesaṃ taṃ avaṇṇakathanaṃ <span class="bld">ujjhāpanaṃ</span> nāma. Aññesaṃ pana avatvā aññamaññaṃ samullapanavasena bhikkhuno dosappakāsanaṃ <span class="bld">khiyyanaṃ</span> nāmāti ayametesaṃ bhedo.</p>
  1264. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpetī</span>ti aññena anupasampannena ujjhāpeti. <span class="bld">Tassa vā taṃ santike</span>ti tassa anupasampannassa santike taṃ saṅghena sammataṃ upasampannaṃ khiyyati. Idhāpi musāvādena ujjhāpanādīnaṃ sambhavato dukkaṭaṭṭhānāni ca ādikammikassa anāpatti ca iminā eva sikkhāpadena vuttāti <a name="M2.0014"></a> veditabbaṃ sabbattha musāvādapācittiyassa anivattito. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati. Tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni.</p>
  1265. <p class="centered">Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1266. <p class="subhead">4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1267. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Catutthe <span class="bld">apaññāte</span>ti appasiddhe. Imaṃ pana aṭṭha māse maṇḍapādīsu ṭhapanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ gahetvā bhagavatā paṭhamameva sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhamāse’’tiādivacanena anupaññattisadisena pakāsetvā visuṃ anupaññatti na vuttā. <span class="bld">Parivāre</span> panetaṃ anujānanavacanaṃ anupaññattiṭṭhānanti ‘‘ekā anupaññattī’’ti (pari. 65-67) vuttaṃ.</p>
  1268. <p class="bodytext"><span class="bld">Navavāyimo</span>ti adhunā suttena vītakacchena paliveṭhitamañco. <span class="bld">Onaddho</span>ti kappiyacammena onaddho. Te hi vassena sīghaṃ na nassanti. <span class="bld">‘‘Ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’</span>ti idaṃ tassa sukhapaṭipattidassanamattaṃ, ukkaṭṭhassāpi pana cīvarakuṭi vaṭṭateva. <span class="bld">Kāyānugatikattā</span>ti bhikkhuno tattheva nisīdanabhāvaṃ dīpeti, tena ca vassabhayena sayaṃ aññattha gacchantassa āpattīti dasseti<a name="V2.0014"></a>. Abbhokāsikānaṃ temanatthāya niyametvā dāyakehi dinnampi attānaṃ rakkhantena rakkhitabbameva.</p>
  1269. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā’’</span>ti iminā gimhānepi meghe uṭṭhite abbhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpeti. <span class="bld">Tatra tatrā</span>ti cetiyaṅgaṇādike tasmiṃ tasmiṃ abbhokāse niyametvā nikkhittā. <span class="bld">Majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhā</span>ti yattha samantato sammajjitvā aṅgaṇamajjhe sabbadā kacavarassa saṅkaḍḍhanena majjhe vālikā sañcitā hoti. Tattha kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ. Uccavatthupādaṭṭhānābhimukhaṃ vā vālikā haritabbā. Yattha vā pana koṇesu vālikā sañcitā, tattha tato paṭṭhāya aparadisābhimukhā haritabbāti keci atthaṃ vadanti. Keci pana ‘‘sammaṭṭhaṭṭhānassa <a name="M2.0015"></a> padavaḷañjena avikopanatthāya sayaṃ asammaṭṭhaṭṭhāne ṭhatvā attano pādābhimukhaṃ vālikā haritabbāti vutta’’nti vadanti, tattha ‘‘majjhato paṭṭhāyā’’ti vacanassa payojanaṃ na dissati.</p>
  1270. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Vaṅkapādatāmattena kuḷīrapādakassa sesehi viseso, na aṭanīsu pādappavesanavisesenāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo vā pana kocī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti upasampannasseva.</p>
  1271. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisīditvā…pe… pācittiya</span>nti ettha meghuṭṭhānābhāvaṃ ñatvā ‘‘pacchā āgantvā uddharissāmī’’ti ābhogena gacchantassa anāpatti, tena punāgantabbameva. <span class="bld">Kappaṃ labhitvā</span>ti ‘‘gaccha, mā idha tiṭṭhā’’ti vuttavacanaṃ labhitvā.</p>
  1272. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāsikānaṃyeva palibodho</span>ti āgantukesu kiñci avatvā nisīditvā ‘‘āvāsikā eva uddharissantī’’ti gatesupi āvāsikānameva palibodho. <span class="bld">Mahāpaccarivāde</span> pana ‘‘idaṃ amhāka’’nti avatvāpi nisinnānamevāti adhippāyo. ‘‘Santharitvā vā santharāpetvā vā’’ti vuttattā anāṇattiyā paññāpitattāpi dukkaṭe kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ussārako</span>ti sarabhāṇako. So hi uddhaṃ uddhaṃ pāḷipāṭhaṃ sāreti pavattetīti ussārakoti vuccati.</p>
  1273. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katā</span>ti paṭakhaṇḍādīhi sibbitvā katā. <span class="bld">Bhūmiyaṃ attharitabbā</span>ti cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā. <span class="bld">‘‘Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’</span>ti iminā mañcapīṭhādīsu attharitvā puna saṃharitvā ṭhapanādivasena <a name="V2.0015"></a> attano atthāya pariharaṇameva na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena paribhogo pana attano pariharaṇaṃ na hotīti dasseti. <span class="bld">Khandhake</span> hi ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti evaṃ attano attano atthāya mañcādīsu paññapetvā <span class="bld">pariharaṇavatthusmiṃ</span> –</p>
  1274. <p class="indent">‘‘Na, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ. Yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) –</p>
  1275. <p class="unindented">Paṭikkhepo <a name="M2.0016"></a> kato. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Dārumayapīṭha</span>nti phalakamayapīṭhameva. <span class="bld">Pādakathalika</span>nti adhotapādaṃ yasmiṃ ghaṃsantā dhovanti, taṃ dāruphalakādi.</p>
  1276. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. ‘‘Āgantvā uddharissāmīti gacchatī’’ti vuttattā aññenapi kāraṇena anotāpentassapi āgamane sāpekkhassa anāpatti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) evamettha nirapekkhatāya saddhiṃ cha aṅgāni vuttāni.</p>
  1277. <p class="centered">Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1278. <p class="subhead">5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1279. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Pañcame <span class="bld">pāvāro kojavo</span>ti paccattharaṇatthāyeva ṭhapitā uggatalomā attharaṇavisesā. <span class="bld">Ettakameva vutta</span>nti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. <span class="bld">Senāsanato</span>ti sabbapacchimasenāsanato.</p>
  1280. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttamevatthaṃ savisesaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiñcāpi vutto’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Vattabbaṃ natthī</span>ti rukkhamūlassa pākaṭattā vuttaṃ. <span class="bld">Palujjatī</span>ti vinassati.</p>
  1281. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Yena mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vīnanti, taṃ <span class="bld">mañcapīṭhakavānaṃ</span>. <span class="bld">Siluccayaleṇa</span>nti pabbataguhā. <span class="bld">‘‘Āpucchanaṃ pana vatta’’</span>nti iminā āpatti natthīti dasseti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā <a name="V2.0016"></a> saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni.</p>
  1282. <p class="centered">Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1283. <p class="subhead">6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1284. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0017"></a> <span class="bld">anupavisitvā</span>ti samīpaṃ pavisitvā.</p>
  1285. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Upacāraṃ ṭhapetvā</span>ti diyaḍḍhahatthūpacāraṃ ṭhapetvā. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1286. <p class="centered">Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1287. <p class="subhead">7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1288. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Sattame <span class="bld">koṭṭhakānī</span>ti dvārakoṭṭhakāni.</p>
  1289. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">‘‘Sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭatī’’</span>ti idaṃ ananurūpato vuttaṃ. Pāpagarahitāya hi akupitacittena nikkaḍḍhāpentassa iminā sikkhāpadena āpatti natthi ‘‘kupito anattamano’’ti vuttattā. Aññāpekkhā āpatti na dissati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘alajjiṃ nikkaḍḍhatī’’</span>tiādīsu cittassa lahuparivattitāya antarantarā kope uppannepi anāpatti alajjitādipaccayeneva nikkaḍḍhanassa āraddhattā. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1290. <p class="centered">Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1291. <p class="subhead">8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1292. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Aṭṭhamaṃ <a name="V2.0017"></a> uttānameva. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭavehāsakuṭi, heṭṭhāparibhogatā, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1293. <p class="centered">Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1294. <p class="subhead">9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1295. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Navame <a name="M2.0018"></a> ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko’’ti vuttattā saññācikāya kuṭiyā anāpattīti vadanti. <span class="bld">Yassā</span>ti vihārassa. <span class="bld">Sā aparipūrūpacārāpi hotī</span>ti vivariyamānaṃ kavāṭaṃ yaṃ bhittiṃ āhanati, sā sāmantā kavāṭavitthārappamāṇā upacārarahitāpi hotīti attho. Ālokaṃ vātapānaṃ sandheti ghaṭayatīti <span class="bld">ālokasandhī</span>ti kavāṭaṃ vuccati. Dvāravātapānūpacārato aññattha punappunaṃ limpanādiṃ karontassa piṇḍagaṇanāya pācittiyaṃ.</p>
  1296. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti vadanti. <span class="bld">Adhiṭṭhātabba</span>nti saṃvidhātabbaṃ. <span class="bld">Harite ṭhito adhiṭṭhāti. Āpatti dukkaṭassā</span>ti haritayutte khette ṭhatvā chādentassa dukkaṭanti attho. Keci pana ‘‘tādise khette vihāraṃ karontassa dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ pāḷiyā na sameti.</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Ujukameva chādana</span>nti chādanamukhavaṭṭito paṭṭhāya yāva piṭṭhivaṃsakūṭāgārakaṇṇikādi, tāva iṭṭhakādīhi ujukaṃ chādanaṃ. Iminā pana yena sabbasmiṃ vihāre ekavāraṃ chādite taṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dve magge’’tiādi vuttaṃ. Pariyāyena chādanampi imināva nayena yojetabbanti vadanti, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpesī’’ti imāya pāḷiyā ca ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti iminā aṭṭhakathāvacanena ca sameti.</p>
  1298. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ ‘‘maggena chādentassa pariyāyena chādentassā’’ti idañca iṭṭhakādīhi, tiṇapaṇṇehi ca chādanappakārabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘pantiyā chāditassa chadanassa upari chadanamukhavaṭṭito paṭṭhāya uddhaṃ ujukameva ekavāraṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā ‘dve magge’tiādi <a name="V2.0018"></a> vuttaṃ, na pana sakalavihārachādanaṃ. Esa nayo pariyāyena chādanepī’’ti vadanti, taṃ pāḷiaṭṭhakathāhi na sameti.</p>
  1299. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyāya magga</span>nti ettha <span class="bld">tatiyāyā</span>ti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Tiṇapaṇṇehi labbhatī</span>ti tiṇapaṇṇehi chādetvā upari ullittāvalittakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ <a name="M2.0019"></a> tiṇakuṭiyā hi anāpatti vuttā. <span class="bld">Tiṇṇaṃ maggāna</span>nti maggavasena chāditānaṃ tiṇṇaṃ chadanānaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ pariyāyāna</span>nti etthāpi eseva nayo. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1300. <p class="centered">Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1301. <p class="subhead">10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1302. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Dasame <span class="bld">mātikāyaṃ</span> sappāṇakaudakaṃ tiṇena vā mattikāya vā siñceyya, chaḍḍeyyāti attho. Atha vā udakaṃ gahetvā bahi siñceyya, tasmiñca udake tiṇaṃ vā mattikaṃ vā āharitvā pakkhipeyyāti ajjhāharitvā attho veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘sakaṭabhāramattañcepī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ida</span>nti tiṇamattikapakkhipanavidhānaṃ. <span class="bld">Vutta</span>nti mātikāyaṃ ‘‘tiṇaṃ vā mattikaṃ vā’’ti evaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāsu vā vuttaṃ.</p>
  1303. <p class="bodytext">Idañca sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogaṃ sandhāya vatthuvasena vuttaṃ abbhantaraparibhogassa visuṃ vakkhamānattā. Tadubhayampi ‘‘sappāṇaka’’nti katvā vadhakacittaṃ vināva siñcane paññattattā ‘‘paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Vadhakacitte pana sati sikkhāpadantareneva pācittiyaṃ, na imināti daṭṭhabbaṃ. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tādisameva ca udakaṃ vinā vadhakacetanāya kenacideva karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1304. <p class="centered">Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1305. <p class="centered">Niṭṭhito senāsanavaggo dutiyo.</p>
  1306. <p class="centered">‘‘Bhūtagāmavaggo’’tipi etasseva nāmaṃ.</p>
  1307. <p class="title">3. Ovādavaggo</p>
  1308. <p class="subhead">1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1309. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Tatiyavaggassa <a name="M2.0020"></a><a name="V2.0019"></a> paṭhame <span class="bld">tiracchānabhūta</span>nti tirokaraṇabhūtaṃ, bāhirabhūtanti attho. <span class="bld">Samiddho</span>ti paripuṇṇo. <span class="bld">Sahitattho</span> atthayutto. Atthagambhīratādinā <span class="bld">gambhīro</span>.</p>
  1310. <p class="bodytext"><a name="para145-147"></a><span class="paranum">145-147</span>. <span class="bld">Parato</span>ti uttari. <span class="bld">Karontovā</span>ti paribāhire karonto. <span class="bld">Vibhaṅge</span>ti jhānavibhaṅge. <span class="bld">Caraṇa</span>nti nibbānagamanāya pādaṃ.</p>
  1311. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadassā</span>ti yaṃ assa. <span class="bld">Dhāretī</span>ti avinassamānaṃ dhāreti. <span class="bld">Parikathanattha</span>nti pakiṇṇakakathāvasena paricchinnadhammakathanatthaṃ. <span class="bld">Tisso anumodanā</span>ti saṅghabhattādīsu dānānisaṃsappaṭisaṃyuttā <span class="bld">nidhikuṇḍasuttā</span>di (khu. pā. 8.1 ādayo) -anumodanā, gehappavesamaṅgalādīsu <span class="bld">maṅgalasuttā</span>di (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. maṅgalasutta) -anumodanā, matakabhattādiamaṅgalesu <span class="bld">tirokuṭṭā</span>di (khu. pā. 7.1 ādayo; pe. va. 14 ādayo) -anumodanāti imā tisso anumodanā. <span class="bld">Kammākammavinicchayo</span>ti parivārāvasāne <span class="bld">kammavagge</span> (pari. 482 ādayo) vuttavinicchayo. <span class="bld">Samādhivasenā</span>ti samathapubbakavasena. <span class="bld">Vipassanāvasena vā</span>ti diṭṭhivisuddhiādikāya sukkhavipassanāya vasena. Attano sīlarakkhaṇatthaṃ aparānapekkhatāya yena kāmaṃ gantuṃ catasso disā arahati, assa vā santi, tāsu vā sādhūti <span class="bld">cātuddiso</span>.</p>
  1312. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivinaye</span>ti pātimokkhasaṃvarasaṅkhāte saṃvaravinaye, tappakāsake vā vinayapiṭake. <span class="bld">Vinetu</span>nti sikkhāpetuṃ pakāsetuṃ. <span class="bld">Paguṇā vācuggatā</span>ti pāṭhato ca atthato ca paguṇā mukhe sannidhāpanavasena vācuggatā kātabbā. Atthamattavasenapettha yojanaṃ karonti. <span class="bld">Abhidhamme</span>ti lakkhaṇarasādivasena paricchinne nāmarūpadhamme. Pubbe kira mahātherā pariyattianantaradhānāya ekekassa gaṇassa dīghanikāyādiekekadhammakoṭṭhāsaṃ niyyātentā ‘‘tumhe etaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pariharatha, sakkontā uttaripi uggaṇhathā’’ti evaṃ sakaladhammaṃ ganthavasena niyyātenti, tattha te ca bhikkhū ganthanāmena dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakāti voharīyanti, te ca <a name="V2.0020"></a> attano bhārabhūtaṃ koṭṭhāsaṃ pariccajitvā aññaṃ <a name="M2.0021"></a> uggahetuṃ na labhanti. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sace majjhimabhāṇako hotī’’</span>tiādi.</p>
  1313. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">heṭṭhimā vā tayo vaggā</span>ti mahāvaggato heṭṭhimā sagāthakavaggo (saṃ. ni. 1.1 ādayo), nidānavaggo (saṃ. ni. 2.1 ādayo), khandhavaggoti (saṃ. ni. 3.1 ādiyo) ime tayo vaggā. <span class="bld">Tikanipātato paṭṭhāya heṭṭhā</span>ti ekakanipātadukanipāte sandhāya vuttaṃ. Dhammapadampi saha vatthunā jātakabhāṇakena attano jātakena saddhiṃ uggahetabbaṃ. <span class="bld">Tato oraṃ na vaṭṭatī</span>ti mahāpaccarivādassa adhippāyo. <span class="bld">Tato tato</span>ti dīghanikāyādito. Uccinitvā uggahitaṃ saddhammassa ṭhitiyā, bhikkhunopi pubbāparānusandhiādikusalatāya ca na hotīti ‘‘taṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Abhidhamme kiñci uggahetabbanti na vutta</span>nti ettha yasmā vinaye kusalattikādivibhāgo, suttantesu samathavipassanāmaggo ca abhidhammapāṭhaṃ vinā na viññāyati, andhakāre paviṭṭhakālo viya hoti, tasmā suttavinayānaṃ gahaṇavasena abhidhammaggahaṇaṃ vuttamevāti visuṃ na vuttanti veditabbaṃ. Yathā ‘‘bhojanaṃ bhuñjitabba’’nti vutte ‘‘byañjanaṃ khāditabba’’nti avuttampi vuttameva hoti tadavinābhāvato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1314. <p class="bodytext"><span class="bld">Parimaṇḍalapadabyañjanāyā</span>ti parimaṇḍalāni paripuṇṇāni padesu sithiladhanitādibyañjanāni yassaṃ, tāya. Purassa esāti <span class="bld">porī,</span> nagaravāsīnaṃ kathāti attho. <span class="bld">Anelagaḷāyā</span>ti ettha <span class="bld">elā</span>ti kheḷaṃ taggaḷanavirahitāya. <span class="bld">Kalyāṇavākkaraṇo</span>ti ettha vācā eva vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇamassāti kalyāṇavākkaraṇo. Upasampannāya methuneneva abhabbo hoti, na sikkhamānāsāmaṇerīsūti āha <span class="bld">‘‘bhikkhuniyā kāyasaṃsaggaṃ vā’’</span>tiādi.</p>
  1315. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Garukehī</span>ti garukabhaṇḍehi. <span class="bld">Ekatoupasampannāyā</span>ti upayogatthe bhummavacanaṃ. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ santike upasampannā</span> nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā. Etā pana ekatoupasampannā ovadantassa pācittiyameva.</p>
  1316. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Na nimantitā hutvā gantukāmā</span>ti nimantitā hutvā bhojanapariyosāne gantukāmā na honti, tattheva vasitukāmā hontīti <a name="M2.0022"></a> attho. <span class="bld">Yato</span>ti bhikkhunupassayato. <span class="bld">Yācitvā</span>ti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ bhikkhunupassaye. Abhikkhukāvāse vassaṃ vasantiyā pācittiyaṃ, apagacchantiyā dukkaṭaṃ.</p>
  1317. <p class="bodytext">Imāsu <a name="V2.0021"></a> katarāpatti pariharitabbāti codanaṃ pariharanto āha <span class="bld">‘‘sā rakkhitabbā’’</span>ti. Sā vassānugamanamūlikā āpatti rakkhitabbā, itarāya anāpattikāraṇaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘āpadāsu hī’’</span>tiādi.</p>
  1318. <p class="bodytext"><span class="bld">Ovādatthāyā</span>ti ovāde yācanatthāya. <span class="bld">Dve tisso</span>ti dvīhi tīhi, karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ. <span class="bld">Pāsādikenā</span>ti pasādajanakena kāyakammādinā. <span class="bld">Sampādetū</span>ti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammadānanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1319. <p class="centered">Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1320. <p class="subhead">2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1321. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Dutiye <span class="bld">kokanada</span>nti padumavisesaṃ, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ, evaṃ phullamukhapadumaṃ avītaguṇagandhaṃ nimmale antalikkhe ādiccaṃ viya ca attano tejasā tapantaṃ tato eva virocamānaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti. <span class="bld">Rajoharaṇa</span>nti sarīre rajaṃ puñchatīti rajoharaṇanti puñchanacoḷassa nāmaṃ. Obhāsavissajjanapubbakā bhāsitagāthā <span class="bld">obhāsagāthā</span> nāma. <span class="bld">Visuddhimaggā</span>dīsu (visuddhi. 2.386) pana ‘‘rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’tiādi obhāsagāthā vuttā, na panesā ‘‘adhicetaso’’ti gāthā. Ayañca <span class="bld">cūḷapanthakattherassa</span> udānagāthāti udānapāḷiyaṃ natthi, <span class="bld">ekudāniyattherassa</span> (theragā. 1.67 ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) nāyaṃ udānagāthāti tattha vuttaṃ. Idha pana pāḷiyā eva vuttattā therassāpi udānagāthāti gahetabbaṃ. Idha ca agarudhammenāpi ovadato <a name="M2.0023"></a> pācittiyameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1322. <p class="centered">Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1323. <p class="subhead">3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Tatiyaṃ <a name="V2.0022"></a> uttānameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1325. <p class="centered">Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1326. <p class="subhead">4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1327. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Catutthe āmisanirapekkhampi āmisahetu ovadatītisaññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1328. <p class="centered">Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1329. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Pañcamaṃ cīvaradānasikkhāpadaṃ uttānameva.</p>
  1330. <p class="subhead">6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1331. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kathinavatta</span>nti kathinamāse cīvaraṃ karontānaṃ sabrahmacārīnaṃ sahāyabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vañcetvā</span>ti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino ahesunti āha <span class="bld">‘‘akappiye niyojitattā’’</span>ti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1332. <p class="centered">Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1333. <p class="subhead">7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1334. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Sattame <a name="M2.0024"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">gacchāma bhagini gacchāmāyyā</span>ti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ, itaraṃ bhikkhunipubbakaṃ<a name="V2.0023"></a>. <span class="bld">Ekaddhānamagga</span>nti ekato addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ. <span class="bld">Hiyyo</span>ti suve. <span class="bld">Pare</span>ti tatiye divase.</p>
  1335. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvidhā vuttappakāro</span>ti pādagamane pakkhagamaneti dvidhā vuttappakāro. <span class="bld">Upacāro na labbhatī</span>ti yo parikkhittādigāmassa ekaleḍḍupātādiupacāro vutto, so idha na labbhati āsannattā. Etena ca antaraghareyevettha gāmoti adhippeto, na sakalaṃ gāmakhettaṃ. Tatthāpi yattha upacāro labbhati, tattha upacārokkamane eva āpattīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘ratanamattantaro’’</span>tiādi. Upacārokkamanañcettha upacārabbhantare pavisanameva hoti. Tattha appavisitvāpi upacārato bahi addhayojanabbhantaragatena maggena gacchantopi maggassa dvīsu passesu addhayojanabbhantaragataṃ gāmūpacāraṃ sabbaṃ okkamitvā gacchaticceva vuccati. Addhayojanato bahi gatena maggena gacchanto na gāmūpacāragaṇanāya kāretabbo, addhayojanagaṇanāyeva kāretabbo. Evañca sati anantarasikkhāpade nāvāyeva gāmatīrapassena gacchantassa gāmūpacāragaṇanāya āpatti samatthitā hoti. Na hi sakkā nāvāya gāmūpacārabbhantare pavisituṃ. Tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ <span class="bld">siṅghāṭakaṃ</span>. <span class="bld">Etthantare saṃvidahite</span>ti ettha na kevalaṃ yathāvuttarathikādīsu eva saṃvidahane dukkaṭaṃ, antarāmaggepīti adhippāyo.</p>
  1336. <p class="bodytext"><span class="bld">Addhayojanaṃ atikkamantassā</span>ti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yasmiñhi gāmakhettabhūtepi araññe addhayojanabbhantare gāmo na hoti, tampi idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, na viñjhāṭavādayo.</p>
  1337. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Raṭṭhabhede</span>ti raṭṭhavilope. <span class="bld">Cakkasamāruḷhā</span>ti iriyāpathacakkaṃ, sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.</p>
  1338. <p class="centered">Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1339. <p class="subhead">8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1340. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0025"></a> <span class="bld">ekaṃ tīraṃ…pe… nirantara</span>nti nadito addhayojanabbhantare padese niviṭṭhagāmehi <a name="V2.0024"></a> nirantaratā vuttā. <span class="bld">Ekaṃ agāmakaṃ arañña</span>nti tathā niviṭṭhagāmābhāvena vuttaṃ. <span class="bld">Agāmakatīrapassenā</span>tiādi pana atirekaaddhayojanavitthataṃ nadiṃ sandhāya vuttaṃ. Tato ūnavitthārāya hi nadiyā majjhenāpi gamane tīradvayassāpi addhayojanabbhantare gatattā gāmantaragaṇanāya, addhayojanagaṇanāya ca āpattiyo paricchinditabbā. Teneva <span class="bld">‘‘yojanavitthatā…pe… addhayojanagaṇanāya pācittiyānī’’</span>ti vuttaṃ. Teneva hi yojanato ūnāya nadiyā addhayojanabbhantaragatatīravaseneva āpattigaṇanaṃ vuttameva hoti. <span class="bld">‘‘Sabbaaṭṭhakathāsū’’</span>tiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Tattha kiñcāpi samuddataḷākādīsu pācittiyaṃ na vuttaṃ, tathāpi kīḷāpurekkhārassa tattha dukkaṭamevāti gahetabbaṃ, paṭhamaṃ kīḷāpurekkhārassāpi pacchā nāvāya niddupagatassa, yoniso vā manasi karontassa gāmantarokkamanādīsupi āpattisambhavato paṇṇattivajjatā, ticittatā cassa sikkhāpadassa vuttāti veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  1341. <p class="centered">Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1342. <p class="subhead">9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1343. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Navame pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘sikkhamānā…pe… pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’</span>ti idaṃ iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcahi sahadhammikehi kataviññattiparikathādīhi uppannaṃ paribhuñjantassa dukkaṭameva. Bhikkhuniyā paripācitatā, tathā jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, bhojanatā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1344. <p class="centered">Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1345. <p class="subhead">10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1346. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Dasame <a name="M2.0026"></a> <span class="bld">upanandassa catutthasikkhāpadenā</span>ti mātugāmena rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ pana acelakavagge pañcamampi upanandaṃ ārabbha paññattesu catutthattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1347. <p class="centered">Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1348. <p class="centered">Niṭṭhito ovādavaggo tatiyo.</p>
  1349. <p class="title">4. Bhojanavaggo</p>
  1350. <p class="subhead">1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1351. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Catutthavaggassa <a name="V2.0025"></a> paṭhame <span class="bld">imesaṃyevā</span>ti imesaṃ pāsaṇḍānaṃyeva. <span class="bld">Ettakāna</span>nti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ.</p>
  1352. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">‘‘Gacchanto vā āgacchanto vā’’</span>ti idaṃ addhayojanavasena gahetabbaṃ. Aññe uddissa paññattañca bhikkhūsu appasannehi titthiyehi sāmaññatopi paññattampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭati eva. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā bhojananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1353. <p class="centered">Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1354. <p class="subhead">2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1355. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Dutiye <span class="bld">abhimāre</span>ti abhibhavitvā bhagavantaṃ māraṇatthāya payojite dhanudhare. Nanu ‘‘rājānampi mārāpesī’’ti vacanato idaṃ sikkhāpadaṃ ajātasattuno kāle paññattanti siddhaṃ, evañca sati pāḷiyaṃ ‘‘tena kho pana samayena rañño māgadhassa…pe… ñātisālohito ājīvakesu pabbajito hoti…pe… bimbisāraṃ etadavocā’’tiādi virujjhatīti? Na virujjhati. So kira ājīvako bimbisārakālato pabhuti antarantarā bhikkhū nimantetvā dānaṃ dento ajātasattukālepi sikkhāpade paññattepi bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesi, bhikkhū ca kukkuccāyantā nivāresuṃ. Tasmā ādito paṭṭhāya taṃ vatthu dassitanti veditabbaṃ.</p>
  1356. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Aññamaññaṃ <a name="M2.0027"></a> visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā <span class="bld">verajjakā</span>. Te ca yasmā jātigottādito nānāvidhā, tasmā <span class="bld">nānāverajjaketi</span>pi attho.</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para217-8"></a><span class="paranum">217-8</span>. Imassa sikkhāpadassa vatthuvaseneva viññattito gaṇabhojanatthatā siddhāti taṃ avatvā padabhājane asiddhameva nimantanato gaṇabhojanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dvīhākārehī’’</span>tiādi. <a name="V2.0026"></a> <span class="bld">‘‘Yena kenaci vevacanenā’’</span>ti vuttattā ‘‘bhojanaṃ gaṇhathā’’tiādisāmaññanāmenāpi gaṇabhojanaṃ hoti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ addhānagamanādivatthūsu ‘‘idheva bhuñjathā’’ti vuttavacanassa kukkuccāyanaṃ, tampi odanādināmaṃ gahetvā vuttattā eva katanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ekato gaṇhantī</span>ti aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ekato ṭhatvā gaṇhanti.</p>
  1358. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’</span>ti vuttattā pāḷi (vaṇṇanā) yaṃ ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehī’’tiādino vuttattā ca bhojananāmena viññattameva gaṇabhojanaṃ hoti, tañca aññena viññattampi ekato gaṇhantānaṃ sabbesampi hotīti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ gahitaṃ pana viññattaṃ bhuñjato paṇītabhojanādisikkhāpadehi āpatti eva.</p>
  1359. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgantukapaṭṭa</span>nti acchinditvā anvādhiṃ āropetvā karaṇacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhapetī</span>ti ekaṃ antaṃ cīvare bandhanavasena ṭhapeti. <span class="bld">Paccāgataṃ sibbatī</span>ti tasseva dutiyaantaṃ parivattitvā āhataṃ sibbati. <span class="bld">Āgantukapaṭṭaṃ bandhatī</span>ti cīvarena laggaṃ karonto punappunaṃ tattha tattha suttena bandhati. <span class="bld">Ghaṭṭetī</span>ti pamāṇena gahetvā daṇḍādīhi ghaṭṭeti. <span class="bld">Suttaṃ karotī</span>ti guṇādibhāvena vaṭṭeti. <span class="bld">Valetī</span>ti anekaguṇasuttaṃ hatthena vā cakkadaṇḍena vā vaṭṭeti ekattaṃ karoti. <span class="bld">Parivattanaṃ karotī</span>ti parivattanadaṇḍayantakaṃ karoti, yasmiṃ suttaguḷaṃ pavesetvā veḷunāḷikādīsu ṭhapetvā paribbhamāpetvā suttakoṭito paṭṭhāya ākaḍḍhanti.</p>
  1360. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Animantitacatuttha</span>nti animantito catuttho yassa bhikkhucatukkassa, taṃ animantitacatutthaṃ. Evaṃ sesesupi. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcannaṃ catukkāna’’</span>nti. <span class="bld">Sampavesetvā</span>ti tehi yojetvā. <span class="bld">Gaṇo bhijjatī</span>ti nimantitasaṅgho na hotīti attho.</p>
  1361. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhivāsetvā</span> <a name="M2.0028"></a> <span class="bld">gatesū</span>ti ettha akappiyanimantanādhivāsanakkhaṇe pubbapayoge dukkaṭampi natthi, viññattito pasavane pana viññattikkhaṇe itarasikkhāpadehi dukkaṭaṃ hotīti gahetabbaṃ. <span class="bld">Nimantanaṃ sādiyathā</span>ti nimantanabhattaṃ paṭiggaṇhatha. <span class="bld">Tāni cā</span>ti kummāsādīni ca tehi bhikkhūhi ekena pacchā gahitattā ekato na gahitāni.</p>
  1362. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ…pe… mocetabbā’’</span>ti etena bhattuddesakena akappiyanimantane sādite sabbesampi sāditaṃ hoti. Ekato gaṇhantānaṃ gaṇabhojanāpatti ca hotīti <a name="V2.0027"></a> dasseti. Dūtassa dvāre āgantvā puna ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vacanabhayena <span class="bld">‘‘gāmadvāre aṭṭhatvā’’</span>ti vuttaṃ. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1363. <p class="centered">Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1364. <p class="subhead">3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Tatiye pāḷiyaṃ <span class="bld">bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā</span>ti kulapaṭipāṭiyā dātabbā bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā na ṭhitā, abbocchinnā nirantarappavattāti attho. Badaraphalāni pakkhipitvā pakkayāguādikaṃ <span class="bld">‘‘badarasāḷava’’</span>nti vuccati.</p>
  1366. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">paramparabhojane</span>ti yena paṭhamaṃ nimantito, tassa bhojanato parassa bhojanassa bhuñjane. Vikappanāva idha anupaññattivasena mātikāyaṃ anāropitāpi <span class="bld">parivāre</span> ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) anupaññattiyaṃ gaṇitā. Tattha kiñcāpi aṭṭhakathāyaṃ mahāpaccarivādassa pacchā kathanena parammukhāvikappanā patiṭṭhapitā, tathāpi sammukhāvikappanāpi gahetabbāva. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.</p>
  1367. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Khīraṃ vā rasaṃ vā</span>ti pañcabhojanāmisaṃ bhattato upari ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhojanattā uppaṭipāṭiyā pivatopi anāpatti. Tenāha <span class="bld">‘‘bhuñjantenā’’</span>tiādi.</p>
  1368. <p class="bodytext">Vikappanāya <a name="M2.0029"></a> akaraṇato akiriyāvasena idaṃ vācāyapi samuṭṭhitanti āha <span class="bld">‘‘vacīkamma’’</span>nti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1369. <p class="centered">Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1370. <p class="subhead">4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1371. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. Catutthe pāḷiyaṃ <span class="bld">paṭiyāloka</span>nti pacchimadisaṃ, pacchādisanti attho. Apātheyyādiatthāya <a name="V2.0028"></a> paṭiyāditantisaññāya gaṇhantassāpi āpatti eva acittakattā sikkhāpadassa. Attano atthāya ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenāpi āpajjanato <span class="bld">‘‘vacīkamma’’</span>nti vuttaṃ. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, aññātakāditā, atirekapaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1372. <p class="centered">Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1373. <p class="subhead">5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1374. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Pañcame <span class="bld">‘‘ti-kāraṃ avatvā’’</span>ti iminā kātabbasaddasāmatthiyā laddhaṃ iti-padaṃ katakāle na vattabbanti dasseti. Idha pana ajānantehi <span class="bld">iti</span>-sadde payuttepi atirittaṃ katameva hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1375. <p class="bodytext"><a name="para238-9"></a><span class="paranum">238-9</span>. ‘‘Pavārito’’ti idañca kattuatthe nipphannanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘katapavāraṇo’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhuttāvī-padassa niratthakabhāvameva sādhetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tāhī</span>ti puthukāhi. <span class="bld">Sattumodako</span>ti sattuṃ temetvā kato apakko. Sattuṃ pana pisitvā piṭṭhaṃ katvā temetvā pūvaṃ katvā pacanti, taṃ na pavāreti. <span class="bld">‘‘Paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāmā’’</span>ti vuttattā yaṃ yaṃ alajjisantakaṃ vā attano apāpuṇakasaṅghikādiṃ vā paṭikkhepato pavāraṇā na hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1376. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsannataraṃ aṅga</span>nti hatthapāsato bahi ṭhatvā onamitvā dentassa sīsaṃ āsannataraṃ hoti, tassa orimantena paricchinditabbaṃ.</p>
  1377. <p class="bodytext"><span class="bld">Apanāmetvā</span>ti <a name="M2.0030"></a> abhimukhaṃ haritvā. <span class="bld">‘‘Imaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadatī</span>ti kiñci anāmetvā vadati. Kevalaṃ vācābhihārassa anadhippetattā gaṇhathāti gahetuṃ āraddhaṃ kaṭacchunā anukkhittampi pubbepi evaṃ abhihaṭattā pavāraṇā hotīti <span class="bld">‘‘abhihaṭāva hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uddhaṭamatte</span>ti bhājanato viyojitamatte. <span class="bld">Dvinnaṃ samabhārepī</span>ti parivesakassa ca aññassa ca bhattapacchibhājanavahane samakepīti attho.</p>
  1378. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasaṃ gaṇhathā</span>ti ettha kevalaṃ maṃsarasassa apavāraṇājanakassa nāmena vuttattā paṭikkhipato <a name="V2.0029"></a> pavāraṇā na hoti. <span class="bld">Maccharasa</span>ntiādīsu maccho ca rasañcāti atthassa sambhavato vatthunopi tādisattā pavāraṇā hoti, ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tipi avatvā tuṇhībhāvena abhihaṭaṃ paṭikkhipatopi hoti eva. <span class="bld">Karambako</span>ti missakādhivacanametaṃ. Yañhi bahūhi missetvā karonti, so ‘‘karambako’’ti vuccati.</p>
  1379. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uddissa kata’’nti maññamāno</span>ti ettha vatthuno kappiyattā <span class="bld">‘‘pavāritova hotī’’</span>ti vuttaṃ. Tañce uddissa katameva hoti, paṭikkhepo natthi. <span class="bld">Ayamettha adhippāyo</span>ti ‘‘yenāpucchito’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Kāraṇaṃ panettha duddasa</span>nti bhattassa bahutarabhāvena pavāraṇāsambhavakāraṇaṃ duddasaṃ, aññathā karambakepi macchādibahubhāve pavāraṇā bhaveyyāti adhippāyo. Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ, evaṃ parato ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti daṭṭhabbaṃ. Yañca ‘‘idaṃ pana bhattamissakamevā’’tiādi kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi ‘‘appataraṃ na pavāretī’’ti vacanena na sameti. <span class="bld">Visuṃ katvā detī</span>ti ‘‘rasaṃ gaṇhathā’’tiādinā vācāya visuṃ katvā detīti attho gahetabbo. Na pana kāyena rasādiṃ viyojetvāti. Tathā aviyojitepi paṭikkhipato pavāraṇāya asambhavato appavāraṇāpahoṇakassa nāmena vuttattā bhattamissakayāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vuttaṭṭhānādīsu viya, aññathā vā ettha yathā pubbāparaṃ na virujjhati, tathā adhippāyo gahetabbo.</p>
  1380. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāvā vā setu vā</span>tiādimhi nāvādiabhiruhanādikkhaṇe kiñci ṭhatvāpi abhiruhanādikātabbattepi gamanatapparatāya ṭhānaṃ nāma na hoti, janasammaddena pana anokāsādibhāvena kātuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Acāletvā</span>ti vuttaṭṭhānato <a name="M2.0031"></a> aññasmimpi padese vā uddhaṃ vā apesetvā tasmiṃ eva pana ṭhāne parivattetuṃ labhati. Tenāha <span class="bld">‘‘yena passenā’’</span>tiādi.</p>
  1381. <p class="bodytext"><span class="bld">Akappiyabhojanaṃ vā</span>ti kuladūsanādinā uppannaṃ, taṃ ‘‘akappiya’’nti iminā tena missaṃ odanādi atirittaṃ hoti evāti dasseti. Tasmā yaṃ tattha akappakataṃ kandaphalādi, taṃ apanetvā sesaṃ bhuñjitabbameva.</p>
  1382. <p class="bodytext"><span class="bld">So puna kātuṃ na labhatī</span>ti tasmiññeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti puna so eva kātuṃ na labhati, añño labhati. Aññena hi katato añño puna kātuṃ <a name="V2.0030"></a> labhati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘yena akataṃ, tena kātabbaṃ, yañca akataṃ, taṃ kātabba’’</span>nti. <span class="bld">Evaṃ kata</span>nti aññasmiṃ bhājane kataṃ. <span class="bld">Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānī</span>ti ettha mukhādīsu laggampi āmisaṃ sodhetvāva atirittaṃ bhuñjitabbanti veditabbaṃ.</p>
  1383. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Vācāya āṇāpetvā atirittaṃ akārāpanato akiriyasamuṭṭhānanti daṭṭhabbaṃ. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kāle ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1384. <p class="centered">Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1385. <p class="subhead">6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1386. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Chaṭṭhe ‘‘bhuttasmi’’nti mātikāyaṃ vuttattā bhojanapariyosāne pācittiyaṃ. Pavāritatā, tathāsaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭapavāraṇā, bhojanapaayosānanti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1387. <p class="centered">Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1388. <p class="subhead">7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1389. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. Sattame naṭānaṃ nāṭakāti <span class="bld">naṭanāṭakā,</span> sītāharaṇādīni.</p>
  1390. <p class="bodytext"><a name="para248-9"></a><span class="paranum">248-9</span>. <span class="bld">Khādanīye khādanīyattha</span>nti pūvādikhādanīye vijjamānakhādanīyakiccaṃ khādanīyehi kātabbaṃ jighacchāharaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ <span class="bld">neva pharanti</span> <a name="M2.0032"></a> na nipphādenti. Ekasmiṃ dese āhārakiccaṃ sādhentaṃ vā aññasmiṃ dese uṭṭhitabhūmirasādibhedena āhārakiccaṃ asādhentampi vā sambhaveyyāti āha <span class="bld">‘‘tesu tesu janapadesū’’</span>tiādi. Keci pana ‘‘ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi vikāle na kappati evāti dassanatthaṃ idaṃ vutta’’ntipi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.248-249) vadanti. <span class="bld">Pakatiāhāravasenā</span>ti aññehi yāvakālikehi ayojitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena. <span class="bld">Sammohoyeva hotī</span>ti <a name="V2.0031"></a> anekatthānaṃ nāmānaṃ, appasiddhānañca sambhavato sammoho eva siyā. Tenevettha mayampi mūlakamūlādīnaṃ pariyāyantaradassanena adassanaṃ karimha upadesatova gahetabbato.</p>
  1391. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti vaṭṭakandaṃ. <span class="bld">Muḷāla</span>nti thūlataruṇamūlameva, <span class="bld">rukkhavalliādīnaṃ matthako</span>ti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ. Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘aparipakkānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Harītakādīnaṃ aṭṭhīnī</span>ti ettha miñjaṃ yāvakālikanti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttattā.</p>
  1392. <p class="bodytext">Hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso <span class="bld">hiṅgu</span> nāma. <span class="bld">Hiṅgujatu</span>ādayo ca hiṅguvikatiyova. Tattha <span class="bld">hiṅgujatu</span> nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso. <span class="bld">Hiṅgusipāṭikā</span> nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso. Aññena missetvā katotipi vadanti. <span class="bld">Taka</span>nti aggakoṭiyā nikkhantasileso. <span class="bld">Takapatti</span>nti pattato nikkhantasileso. <span class="bld">Takapaṇṇi</span>nti palāse bhajjitvā katasileso. Daṇḍato nikkhantasilesotipi vadanti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1393. <p class="centered">Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1394. <p class="subhead">8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1395. <p class="bodytext"><a name="para252-3"></a><span class="paranum">252-3</span>. Aṭṭhame <span class="bld">tādisa</span>nti asūpabyañjanaṃ. <span class="bld">Yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā…pe… pācittiya</span>nti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ khādanīyabhojanīyapadehi yāvakālikameva saṅgahitaṃ, na yāmakālikaṃ. Tathāpi ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti idha ceva –</p>
  1396. <p class="indent">‘‘Yāmakālikena<a name="M2.0033"></a>, bhikkhave, sattāhakālikaṃ…pe… yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati, yāmātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) –</p>
  1397. <p class="unindented">Aññattha ca vuttattā, ‘‘yāmakālika’’nti vacanasāmatthiyato ca bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālikaṃ sannidhikārakakataṃ pācittiyavatthumeva vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ya</span>nti pattaṃ, ghaṃsanakiriyāpekkhāya cetaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Aṅgulilekhā paññāyatī</span>ti sinehābhāvepi pattassa succhavitāya paññāyati. <span class="bld">Ya</span>nti yāvakālikaṃ, yāmakālikañca. <span class="bld">Apariccattamevā</span>ti nirapekkhatāya <a name="V2.0032"></a> anupasampannassa adinnaṃ, apariccattañca yāvakālikādivatthumeva sandhāya vadati, na pana taggatapaṭiggahaṇaṃ. Na hi vatthuṃ apariccajitvā tatthagatapaṭiggahaṇaṃ pariccajituṃ sakkā, na ca tādisaṃ vacanamatthi. Yadi bhaveyya, ‘‘sace patto duddhoto hoti…pe… bhuñjantassa pācittiya’’nti vacanaṃ virujjheyya. Na hi dhovanena āmisaṃ apanetuṃ vāyamantassa paṭiggahaṇe apekkhā vattati. <span class="bld">Yena</span> punadivase bhuñjato pācittiyaṃ janeyya, patte pana vattamānā apekkhā taggatike āmisepi vattati evanāmāti āmise anapekkhatā ettha na labbhati, tato āmise avijahitapaṭiggahaṇaṃ punadivase pācittiyaṃ janetīti idaṃ vuttaṃ. Atha mataṃ ‘‘yadaggenettha āmisānapekkhatā na labbhati. Tadaggena paṭiggahaṇānapekkhāpi na labbhatī’’ti. Tathā sati yattha āmisāpekkhā atthi, tattha paṭiggahaṇāpekkhāpi na vigacchatīti āpannaṃ, evañca paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>ñcetampi paṭiggahaṇavijahanakāraṇattena abhimataṃ siyā, idaṃ suṭṭhutaraṃ katvā visuṃ vattabbaṃ cīvarāpekkhāya vattamānāyapi paccuddhārena adhiṭṭhānavijahanaṃ viya. Etasmiñca upāye sati gaṇṭhikāhatapattesu avaṭṭanatā nāma na siyāti vuttovāyamattho. Tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhanissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti, tampi dutiyadivase vaṭṭatī’’tiādi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.252-253), taṃ na sārato paccetabbaṃ.</p>
  1398. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatiāmise</span>ti odanādikappiyayāvakālike. <span class="bld">Dve</span>ti purebhattaṃ paṭiggahitaṃ yāmakālikaṃ purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannidhipaccayā ekaṃ, yāmakālikasaṃsaṭṭhatāya yāvakālikattabhajanena anatirittapaccayā <a name="M2.0034"></a> ekanti dve pācittiyāni. <span class="bld">Vikappadvaye</span>ti sāmisanirāmisapakkhadvaye. <span class="bld">Thullaccayañca dukkaṭañcā</span>ti manussamaṃse thullaccayaṃ, sesesu dukkaṭaṃ. Yāvakālikayāmakālikatā, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1399. <p class="centered">Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1400. <p class="subhead">9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. Navame <span class="bld">paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānī</span>ti pāḷiyaṃ pana bhojanāni pubbe vuttattā pākaṭānīti adassitāni, tādisehi paṇītehi missattā paṇītabhojanāni nāma honti. Tesaṃ pabhedadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘seyyathidaṃ sappi navanīta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sappibhatta</span>nti ettha kiñcāpi <a name="V2.0033"></a> sappinā saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ, sappi ca bhattañcātipi attho viññāyati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’tiādinā vuttattā na sakkā aññaṃ vatthuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.</p>
  1402. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūla</span>nti kappiyabhaṇḍaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tasmā anāpattī</span>ti ettha visaṅketena pācittiyābhāvepi sūpodanadukkaṭā na muccatīti vadanti. <span class="bld">‘‘Kappiyasappinā, akappiyasappinā’’</span>ti ca idaṃ kappiyākappiyamaṃsasattānaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  1403. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Mahānāmasikkhāpadaṃ</span> nāma upari cātumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ (pāci. 303 ādayo). Agilāno hi appavāritaṭṭhāne viññāpentopi kālaparicchedaṃ, bhesajjaparicchedaṃ vā katvā saṅghavasena pavāritaṭṭhānato taduttari viññāpentena, paricchedabbhantarepi na bhesajjakaraṇīyena rogena bhesajjaṃ viññāpentena ca samo hotīti <span class="bld">‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ. Paṇītabhojanatā, agilānatā, akataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1404. <p class="centered">Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1405. <p class="subhead">10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1406. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Dasame <a name="M2.0035"></a> <span class="bld">ghanabaddho</span>ti ghanamaṃsena sambaddho, kathinasaṃhatasarīroti attho.</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Mukhadvāra</span>nti mukhato heṭṭhā dvāraṃ mukhadvāraṃ, galanāḷikanti attho. Evañca nāsikāya paviṭṭhampi mukhadvāraṃ paviṭṭhameva hoti, mukhe pakkhittamattañca appaviṭṭhaṃ. <span class="bld">Āhāra</span>nti ajjhoharitabbaṃ kālikaṃ adhippetaṃ, na udakaṃ. Tañhi bhesajjasaṅgahitampi akālikameva paṭiggahitasseva kālikattā. Udake hi paṭiggahaṇaṃ na ruhati. Teneva bhikkhunā tāpitena udakena cirapaṭiggahitena ca akappiyakuṭiyaṃ vutthena ca saha āmisaṃ bhuñjantassāpi sāmapākādidoso na hoti. Vakkhati hi ‘‘bhikkhu yāguatthāya…pe… udakaṃ tāpeti, vaṭṭatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 265). Bhikkhū pana etaṃ adhippāyaṃ tadā na jāniṃsu. Tenāha <span class="bld">‘‘sammā atthaṃ asallakkhetvā’’</span>tiādi.</p>
  1408. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Rathareṇumpī</span>ti <a name="V2.0034"></a> rathe gacchante uṭṭhahanareṇusadisareṇuṃ. Tena tato sukhumaṃ ākāse paribbhamanakaṃ dissamānampi abbohārikanti dasseti. <span class="bld">Akallako</span>ti gilāno.</p>
  1409. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Gahetuṃ vā…pe… tassa orimantenā’’</span>ti iminā ākāse ujuṃ ṭhatvā parena ukkhittaṃ gaṇhantassāpi āsannaṅgabhūtapādatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabbo, na pana sīsantato paṭṭhāyāti dasseti. Tattha <span class="bld">‘‘orimantenā’’</span>ti imassa heṭṭhimantenāti attho gahetabbo.</p>
  1410. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">pavāraṇāsikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sace bhikkhu nisinno hoti, āsanassa pacchimantato paṭṭhāyā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 238-239) paṭiggāhakānaṃ āsannaṅgassa pārimantato paṭṭhāya paricchedassa dassitattā idhāpi ākāse ṭhitassa paṭiggāhakassa āsannaṅgabhūtapādaṅgulassa pārimantabhūtato paṇhipariyantassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya, dāyakassa pana orimantabhūtato pādaṅgulassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ. Imināva nayena bhūmiyaṃ nipajjitvā ussīse nisinnassa hatthato paṭiggaṇhantassapi āsannasīsaṅgassa pārimantabhūtato gīvantato paṭṭhāyeva <a name="M2.0036"></a> hatthapāso minitabbo, na pādatalato paṭṭhāya. Evaṃ nipajjitvā dānepi yathānurūpaṃ veditabbaṃ. ‘‘Yaṃ āsannataraṃ aṅga’’nti hi vuttaṃ.</p>
  1411. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahaṇasaññāyā</span>ti ‘‘mañcādinā paṭiggahessāmī’’ti uppāditasaññāya. Iminā ‘‘paṭiggaṇhāmī’’ti vācāya vattabbakiccaṃ natthīti dasseti. <span class="bld">Katthaci</span> aṭṭhakathāsu, padesesu vā. <span class="bld">Asaṃhārime phalake</span>ti thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye. <span class="bld">Puñchitvā paṭiggahetvā</span>ti puñchitepi rajanacuṇṇasaṅkāya sati paṭiggahaṇatthāya vuttaṃ, nāsati. <span class="bld">Taṃ panā</span>ti patitarajaṃ appaṭiggahetvā upari gahitapiṇḍapātaṃ. <span class="bld">Anāpattī</span>ti durupaciṇṇādidoso natthi. ‘‘Anupasampannassa dassāmī’’tiādipi vinayadukkaṭaparihārāya vuttaṃ. Tathā akatvā gahitepi paṭiggahetvā paribhuñjato anāpatti eva. <span class="bld">‘‘Anupasampannassa datvā’’</span>ti idampi purimābhogānuguṇatāya vuttaṃ.</p>
  1412. <p class="bodytext"><span class="bld">Carukenā</span>ti khuddakabhājanena. <span class="bld">Abhihaṭattā</span>ti diyyamānakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Datvā apanayanakāle pana chārikā vā bindūni vā patanti, puna paṭiggahetabbaṃ abhihārassa vigatattāti vadanti. Taṃ yathā na patati, tathā apanessāmīti pariharante yujjati. Pakatisaññāya apanente abhihāro na chijjati, taṃ paṭiggahitameva hoti. <span class="bld">Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ <a name="V2.0035"></a> vaṭṭatī</span>ti abhihariyamānassa pattassa mukhavaṭṭiyā uparibhāge hatthaṃ pasāretvā phusituṃ vaṭṭati.</p>
  1413. <p class="bodytext"><span class="bld">Pādena pelletvā</span>ti ‘‘pādena paṭiggahessāmī’’tisaññāya akkamitvā. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. <span class="bld">Vacanamattamevā</span>ti paṭibaddhappaṭibaddhanti saddamattameva nānaṃ, kāyapaṭibaddhameva hoti. Tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbanti adhippāyo.</p>
  1414. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena āharāpetu</span>nti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ, taṃ idha ānehīti āṇāpetvā tena āharāpetuṃ itarassa vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Na tato para</span>nti tadaheva sāmaṃ appaṭiggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadaheva paṭiggahitaṃ pana punadivasādīsu appaṭiggahetvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti.</p>
  1415. <p class="bodytext"><span class="bld">Khiyyantī</span>ti khayaṃ gacchanti, tesaṃ cuṇṇehi thullaccayaappaṭiggahaṇāpattiyo na hontīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Navasamuṭṭhita’’</span>nti eteneva ucchuādīsu <a name="M2.0037"></a> abhinavalaggattā abbohārikaṃ na hotīti dasseti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti sannidhidosādiṃ sandhāya vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Tena ca paṭiggahaṇaṅgesu pañcasupi samiddhesu ajjhoharitukāmatāya gahitameva paṭiggahitaṃ nāma hoti ajjhoharitabbesu eva paṭiggahaṇassa anuññātattāti dasseti. Tathā bāhiraparibhogatthāya gahetvā ṭhapitatelādiṃ ajjhoharitukāmatāya sati paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.</p>
  1416. <p class="bodytext"><span class="bld">Kesañcī</span>tiādīsu anupasampannānaṃ atthāya katthaci ṭhapiyamānampi hatthato muttamatte eva paṭiggahaṇaṃ na vijahati, atha kho bhājane patitameva paṭiggahaṇaṃ vijahati. Bhājanañca bhikkhunā punadivasatthāya apekkhitamevāti taggatampi āmisaṃ duddhotapattagataṃ viya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti āsaṅkāya ‘‘sāmaṇerassa hatthe pakkhipitabba’’nti vuttanti veditabbaṃ. Īdisesu hi yutti na gavesitabbā, vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Pattagatā yāgū’’</span>ti iminā pattamukhavaṭṭiyā phuṭṭhepi kūṭe yāgu paṭiggahitā, uggahitā vā na hoti bhikkhuno anicchāya phuṭṭhattāti dasseti. <span class="bld">Āropetī</span>ti hatthaṃ phusāpeti. <span class="bld">Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ</span> nāma majjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ. <span class="bld">Na pidahitabba</span>nti hatthato muttaṃ sandhāya vuttaṃ, hatthagataṃ pana itarena hatthena pidahato, hatthato muttampi vā aphusitvā uparipidhānaṃ pātentassa na doso.</p>
  1417. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggaṇhātī</span>ti <a name="V2.0036"></a> chāyatthāya upari dhārayamānā mahāsākhā yena kenaci chijjeyya, tattha laggarajaṃ mukhe pāteyya cāti kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggaṇhāti. <span class="bld">Kuṇḍake</span>ti mahāghaṭe. <span class="bld">Tasmimpī</span>ti cāṭighaṭepi. <span class="bld">Gāhāpetvā</span>ti appaṭiggahitaṃ kālikaṃ gāhāpetvā.</p>
  1418. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyattherassā</span>ti ‘‘therassa pattaṃ mayhaṃ dethā’’ti tena attano pariccajāpetvā dutiyattherassa deti. <span class="bld">Ettha panā</span>ti pattaparivattane. <span class="bld">Kāraṇa</span>nti ettha yathā ‘‘sāmaṇerā ito amhākampi dentī’’ti vitakko uppajjati, na tathāti kāraṇaṃ vadanti, tañca yuttaṃ. Yassa pana tādiso vitakko natthi, tena aparivattetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati.</p>
  1419. <p class="bodytext"><span class="bld">Niccāletu</span>nti <a name="M2.0038"></a> cāletvā pāsāṇasakkharādiapanayaṃ kātuṃ. <span class="bld">Uddhanaṃ āropetabba</span>nti anaggikaṃ uddhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Uddhane paccamānassa āluḷane upari apakkataṇḍulā heṭṭhā pavisitvā paccatīti āha <span class="bld">‘‘sāmaṃpākañceva hotī’’</span>ti.</p>
  1420. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādhārake patto ṭhapito</span>ti appaṭiggahitāmiso patto puna paṭiggahaṇatthāya ṭhapito. <span class="bld">Ekaggahaṇenevā</span>ti sāmaṇerānaṃ gahitassa puna acchaḍḍanavasena gahaṇena. <span class="bld">Bhuñjituṃ vaṭṭatī</span>ti dhūmavaṭṭiyā tadahupaṭiggahitattā vuttaṃ. <span class="bld">Bhattuggāro</span>tiādi abbohārikappasaṅgena vikālabhojanavinicchayadassanaṃ. <span class="bld">Samuddodakenā</span>ti appaṭiggahitena. <span class="bld">Himakarakā</span> nāma kadāci vassodakena saha patanakā pāsāṇalekhā viya ghanībhūtaudakavisesā, tesu paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘udakagatikā evā’’</span>ti. <span class="bld">Purebhattameva vaṭṭatī</span>ti appaṭiggahitāpattīhi abbohārikampi vikālabhojanāpattīhi sabbohārikanti dasseti.</p>
  1421. <p class="bodytext"><span class="bld">Laggatī</span>ti mukhe ca hatthe ca mattikāvaṇṇaṃ dasseti. <span class="bld">Bahala</span>nti hatthamukhesu alagganakampi paṭiggahetabbaṃ. <span class="bld">Vāsamatta</span>nti reṇukhīrābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Ākirati paṭiggahetabba</span>nti puppharasassa paññāyanato vuttaṃ.</p>
  1422. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtesū</span>ti pāṇasarīrasannissitesu pathavīādimahābhūtesu. <span class="bld">Sabbaṃ vaṭṭatī</span>ti attano, paresañca sarīranissitaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Akappiyamaṃsānulomatāya thullaccayādiṃ na janetīti adhippāyo. <span class="bld">Patatī</span>ti attano sarīrato vicchinditvā patati. ‘‘Rukkhato chinditvā’’ti vuttattā mattikatthāya pathaviṃ khaṇituṃ, aññampi yaṃkiñci mūlapaṇṇādivisabhesajjaṃ chinditvā chārikaṃ <a name="V2.0037"></a> akatvāpi appaṭiggahitampi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Appaṭiggahitatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikatābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1423. <p class="centered">Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1424. <p class="centered">Niṭṭhito bhojanavaggo catuttho.</p>
  1425. <p class="title">5. Acelakavaggo</p>
  1426. <p class="subhead">1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1427. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Pañcamavaggassa <a name="M2.0039"></a> paṭhame <span class="bld">mayhaṃ nāmā</span>ti bhikkhunā bhūmiyaṃ ṭhapetvā dinnampi sandhāya vadati. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyatā, ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1428. <p class="centered">Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1429. <p class="subhead">2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1430. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Dutiye anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanā, tassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1431. <p class="centered">Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1432. <p class="subhead">3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1433. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. Tatiye pāḷiyaṃ <span class="bld">khuddake ghare</span>ti ettha khuddakaṃ gharaṃ nāma pañcahatthato ūnakavitthāraṃ adhippetaṃ. Tattha ca piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāse avijahitepi piṭṭhivaṃsātikkamo hotīti āha <span class="bld">‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā’’</span>ti. <span class="bld">Yathā tathā vā katassā</span>ti piṭṭhivaṃsaṃ āropetvā vā anāropetvā vā katassa.</p>
  1434. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0038"></a> <span class="bld">vītarāgā</span>ti apariyuṭṭhitarāgānaṃ, anāgāmīnañca saṅgaho. <span class="bld">Sacittaka</span>nti anupavisitvā nisīdanacittena sacittakaṃ. Pariyuṭṭhitarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  1435. <p class="centered">Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1436. <p class="bodytext"><a name="para284-289"></a><span class="paranum">284-289</span>. Catutthapañcamāni vuttatthāni.</p>
  1437. <p class="subhead">6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1438. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0040"></a> <span class="bld">‘‘pariyesitvā ārocanakiccaṃ nāma natthī’’</span>ti vuttattā yo apariyesitabbo upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhāne dissati, so sacepi pakativacanassa savanūpacāraṃ atikkamma ṭhito upagantvā āpucchitabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘api ca…pe… yaṃ passati, so āpucchitabbo’’</span>tiādi.</p>
  1439. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. Anāpattivāre cettha antarārāmādīnaññeva vuttattā vihārato gāmavīthiṃ anuññātakāraṇaṃ vinā atikkamantassāpi āpatti hoti, na pana gharūpacāraṃ atikkamantasseva.</p>
  1440. <p class="bodytext">Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘aññassa gharūpacāraṃ okkamantassa…pe… paṭhamaṃ pādaṃ ummāraṃ atikkāmetī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ gāme paviṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, tathāpi aññassa gharūpacāraṃ anokkamitvā vīthimajjheneva gantvā icchiticchitagharadvārābhimukhe ṭhatvā manusse oloketvā gacchantassāpi pācittiyameva. Tattha keci ‘‘vīthiyaṃ atikkamantassa gharūpacāragaṇanāya āpattiyo’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘yāni kulāni uddissa gato, tesaṃ gaṇanāyā’’ti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharūpasaṅkamanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayāpadānaṃ abhāvoti imānettha pañca aṅgāni.</p>
  1441. <p class="centered">Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1442. <p class="subhead">7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1443. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Sattame <a name="V2.0039"></a> <span class="bld">mahānāmo</span>ti sukkodanassa putto anuruddhattherassa, satthu ca jeṭṭhabhātā. Ānandatthero amitodanassa putto, nandatthero pana suddhodanasseva.</p>
  1444. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">kālaṃ āharissathā</span>ti ajjatanaṃ kālaṃ vītināmessatha, sve bhesajjaṃ harissathāti vā attho. ‘‘Atthi pavāraṇā bhesajjapariyantā ca rattipariyantā cā’’ti tatiyakoṭṭhāse niyamitameva bhesajjaṃ niyamitakālantareyeva gahetabbaṃ, na tato bahi. Itarathā <a name="M2.0041"></a> visuṃ payojanaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Sapariyantā saṅghapavāraṇā, taduttari bhesajjaviññatti, agilānatāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  1445. <p class="centered">Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1446. <p class="subhead">8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1447. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ekameka</span>nti ettha duvaṅginīpi tivaṅginīpi senā saṅgayhati. Uyyuttacaturaṅgasenādassanāya tathārūpapaccayādiṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1448. <p class="centered">Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1449. <p class="subhead">9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Navame senāya catuttho sūriyatthaṅgamo, agilānatāti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1451. <p class="centered">Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1452. <p class="subhead">10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1453. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Dasame pāḷiyaṃ <span class="bld">kati te lakkhāni laddhānī</span>ti kittakā tayā laddhāti attho. Uyyodhikādidassanāya <a name="V2.0040"></a> tathārūpapaccayaṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1454. <p class="centered">Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1455. <p class="centered">Niṭṭhito acelakavaggo pañcamo.</p>
  1456. <p class="title">6. Surāpānavaggo</p>
  1457. <p class="subhead">1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1458. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Chaṭṭhavaggassa <a name="M2.0042"></a> paṭhame pāḷiyaṃ <span class="bld">kiṇṇapakkhittā</span>ti piṭṭhapūvādiṃ apakkhipitvā kiṇṇasaṅkhātaṃ dhaññaṅkurādisurābījaṃ pakkhipitvā katā. <span class="bld">Sambhārasaṃyuttā</span>ti sāsapādianekasambhārehi saññuttā.</p>
  1459. <p class="bodytext">Madhukatālanāḷikerādipupphādiraso ciraparivāsito <span class="bld">pupphāsavo</span> nāma. Tathā panasādi <span class="bld">phalāsavo</span>. Muddikaraso <span class="bld">madhvāsavo</span>. Ucchuraso <span class="bld">guḷāsavo</span>. Tiphalatikaṭukādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito <span class="bld">sambhārasaṃyutto</span>. <span class="bld">Bījato paṭṭhāyā</span>ti yathāvuttānaṃ piṭṭhādīnaṃ majjatthāya bhājane pakkhittakālato paṭṭhāya.</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Loṇasovīrakaṃ sutta</span>ñca anekehi dabbasambhārehi abhisaṅkhato bhesajjaviseso. Uyyuttasikkhāpadānaṃ acittakalokavajjesu lokavajjatā pubbe vuttanayāvāti tattha kiñcipi avatvā idha tehi asādhāraṇavatthuvisesasiddhāya acittakapakkhepi akusalacittatāya taṃ lokavajjatādivisesaṃ dassetumeva <span class="bld">‘‘vatthuajānanatāya cetthā’’</span>tiādinā vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vitthārato <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> viraddhaṭṭhānavisodhanavasena vuttanti tattheva gahetabbaṃ. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1461. <p class="centered">Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1462. <p class="subhead">2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1463. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Dutiye <a name="V2.0041"></a> hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni.</p>
  1464. <p class="centered">Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1465. <p class="subhead">3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1466. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. Tatiye <a name="M2.0043"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">hasadhamme hasadhammasaññī</span>tiādīsu uplavādimattaṃ kiṃ hasadhammo hotīti gahaṇavasena sati karaṇīye kariyamānaṃ hasadhammaṃ hasadhammoti gahaṇavasena attho veditabbo. <span class="bld">Ussārento</span>ti udake ṭhitaṃ nāvaṃ tīre āropento.</p>
  1467. <p class="bodytext"><span class="bld">Patanuppatanavāresū</span>ti udakassa uparitale maṇḍūkagatiyā patanuppatanavasena gamanatthaṃ khittāya ekissā kathalāya vasena vuttaṃ. Udakassa uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti dve aṅgāni.</p>
  1468. <p class="centered">Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1469. <p class="subhead">4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1470. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Catutthe <span class="bld">suttānuloma</span>nti mahāpadesā. Aṭṭhakathātipi vadanti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti dve aṅgāni.</p>
  1471. <p class="centered">Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1472. <p class="subhead">5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1473. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Pañcame upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyamananti dve aṅgāni.</p>
  1474. <p class="centered">Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1475. <p class="subhead">6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1476. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0042"></a> <span class="bld">alātaṃ patita</span>nti aggikapālato bahi patitaṃ. <span class="bld">Vijjhāta</span>nti vijjhātaṃ alātaṃ kapālaggimhi pakkhipitvā jālentassa pācittiyaṃ, tathā kevalaṃ indhanaṃ pātentassapi vijjhātaṃ kapālaggiṃ mukhavātādinā ujjālentassapi. Gilānatādikāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti tīṇi aṅgāni.</p>
  1477. <p class="centered">Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1478. <p class="subhead">7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1479. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Sattame <a name="M2.0044"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">nagare thakite</span>ti ettha raññā ciraṃ nahāyitukāmena ‘‘ahaṃ bahi uyyāne katārakkho vasissāmi, nagaraṃ thaketvā gopethā’’ti anuññātā, te thakiṃsūti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Asambhinnenā</span>ti anaṭṭhena, taṃ divasaṃ puna aggahitālaṅkārena pabuddhamattenāti adhippāyo. Majjhimadese ūnakaddhamāsanahānaṃ, samayādīnaṃ abhāvoti dve aṅgāni.</p>
  1480. <p class="centered">Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1481. <p class="subhead">8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1482. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. Aṭṭhame <span class="bld">paṭiladdhanavacīvarenā</span>ti ettha pubbe akatakappaṃ katipāhaṃ nivāsanatthāya tāvakālikavasena laddhampi saṅgayhatīti vadanti.</p>
  1483. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. ‘‘Navaṃ nāma akatakappa’’nti sāmaññato vuttattā aññena bhikkhunā kappabinduṃ datvā paribhuttaṃ cīvaraṃ, tena vā, tato labhitvā aññena vā kenaci dinnampi katakappameva navaṃ nāma na hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā’’</span>ti vuttattā aṃsabaddhakāsāvampi pārupitabbato kappaṃ kātabbanti vadanti. <span class="bld">Cammakāranīlaṃ</span> nāma cammaṃ nīlavaṇṇaṃ kātuṃ yojiyamānaṃ nīlaṃ. Pakatinīlamevāti keci. Yathāvuttacīvarassa akatakappatā, anaṭṭhacīvarāditā, nivāsanāditāti tīṇi aṅgāni.</p>
  1484. <p class="centered">Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1485. <p class="subhead">9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. Navame <a name="V2.0043"></a> <span class="bld">yenā</span>ti yena saddhiṃ, yassa santiketi attho. Sāmaṃ vikappitassa apaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, avissāsena paribhogoti tīṇi aṅgāni.</p>
  1487. <p class="centered">Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1488. <p class="subhead">10. Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1489. <p class="bodytext"><a name="para378"></a><span class="paranum">378</span>. Dasame <a name="M2.0045"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">antamaso hasāpekkhopī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena atheyyacittaṃ kodhena dukkhāpetukāmaṃ, avaṇṇaṃ pakāsetukāmañca saṅgayhati. Teneva <span class="bld">‘‘tivedana’’</span>nti vuttaṃ. Upasampannassa pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatādīti dve aṅgāni.</p>
  1490. <p class="centered">Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1491. <p class="centered">Niṭṭhito surāpānavaggo chaṭṭho.</p>
  1492. <p class="title">7. Sappāṇakavaggo</p>
  1493. <p class="subhead">1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1494. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. Sattamassa paṭhame usuṃ saraṃ asati khipatīti <span class="bld">issāso</span>. Na hettha kiñci jīvitaṃ nāma visuṃ tiṭṭhatīti sambandho. Tattha <span class="bld">pāṇe</span>ti satte. <span class="bld">Appamattena vattaṃ kātabba</span>nti yathā pāṇakānaṃ vihesāpi na hoti, evaṃ sallakkhetvā otāpanasammajjanādivattaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1495. <p class="centered">Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1496. <p class="subhead">2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1497. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. Dutiye <a name="V2.0044"></a> <span class="bld">udakasaṇṭhānakappadese</span>ti kaddamapāsāṇādibhūmiyaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti āsitte kappiyaudake. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1498. <p class="centered">Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1499. <p class="subhead">3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1500. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. Tatiye <span class="bld">‘‘tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā’’</span>ti vuttattā yassa adhikaraṇaṃ saṅghakammena nihataṃ, tassa sammukhe eva ukkoṭentassa pācittiyaṃ. Parammukhe pana dukkaṭameva.</p>
  1501. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">‘‘Dhammakamme</span> <a name="M2.0046"></a> <span class="bld">adhammakammasaññī ukkoṭeti, anāpattī’’</span>ti vuttattā anādariyatādi viya ukkoṭanaṃ sayaṃ akusalaṃ na hoti, dhammakammasaññāya, pana vimatiyā ca ukkoṭaneneva akusalaṃ hoti. Yathādhammaṃ nihatatā, jānanā, ukkoṭanāti tīṇi aṅgāni.</p>
  1502. <p class="centered">Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1503. <p class="subhead">4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1504. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. Catutthe <span class="bld">āpattiṃ āpajjatiyevā</span>ti dhuranikkhepapakkhe vuttaṃ. <span class="bld">Vatthupuggalo</span>ti āpannapuggalo. Chādetukāmatāya hi sati eva avassaṃ aññassa ārocanaṃ vuttaṃ, vatthupuggalassa ca ārocanā nāma na hotīti paṭicchādanamevāti adhippāyo. <span class="bld">Koṭi chinnā hotī</span>ti chādessāmīti dhuranikkhepe satipi puggalaparamparāya gacchantī āpattikoṭi chijjati.</p>
  1505. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">‘‘Anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’</span>ti idaṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anupasampannassa…pe… ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo. Sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 82) iminā vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Puggalapemena chādayato cettha ‘‘aññe garahissantī’’ti bhayavasena chādanakkhaṇe <a name="V2.0045"></a> paṭighova uppajjatīti <span class="bld">‘‘dukkhavedana’’</span>nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, paṭicchādetukāmatāya dhuranikkhepoti dve aṅgāni.</p>
  1506. <p class="centered">Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1507. <p class="subhead">5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1508. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. Pañcame <span class="bld">rūpasippa</span>nti heraññikasippaṃ. Gabbhe sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ paripuṇṇamassāti <span class="bld">gabbhavīso</span>.</p>
  1509. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Nikkhamanīyapuṇṇamāsī</span>ti <a name="M2.0047"></a> sāvaṇamāsassa puṇṇamiyā āsāḷhīpuṇṇamiyā anantarapuṇṇamī. <span class="bld">Pāṭipadadivase</span>ti pacchimikāya vassūpanāyikāya. Dvādasa māse mātu kucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jātaṃ upasampādentīti attho. ‘‘Tiṃsa rattindivo māso, dvādasamāsiko saṃvaccharo’’ti (a. ni. 3.71; 8.43; vibha. 1023) vacanato <span class="bld">‘‘cattāro māsā parihāyantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vassaṃ ukkaḍḍhantī</span>ti vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhanti, ‘‘ekamāsaṃ adhikamāso’’ti chaḍḍetvā vassaṃ upagacchantīti attho. Tasmā tatiyo tatiyo saṃvaccharo terasamāsiko hoti. <span class="bld">Te dve māse gahetvā</span>ti nikkhamanīyapuṇṇamāsato yāva jātadivasabhūtā mahāpavāraṇā. Tāva ye dve māsā anāgatā, tesaṃ atthāya adhikamāsato laddhe dve māse gahetvā. Tenāha ‘‘yo pavāretvā vīsativasso bhavissatī’’tiādi. <span class="bld">‘‘Nikkaṅkhā hutvā’’</span>ti idaṃ aṭṭhārasannaṃ vassānaṃ ekaadhikamāse gahetvā tato vīsatiyā vassesupi cātuddasīatthāya catunnaṃ māsānaṃ parihāpanena sabbadā paripuṇṇavīsativassataṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pavāretvā vīsativasso bhavissatī</span>ti mahāpavāraṇādivase atikkante gabbhavassena saha vīsativasso bhavissatīti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā gabbhamāsāpi gaṇanūpagā honti, tasmā. <span class="bld">Ekavīsativasso</span>ti jātiyā vīsativassaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1510. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Aññaṃ upasampādetī</span>ti upajjhāyo, ācariyo vā hutvā upasampādeti. <span class="bld">Sopī</span>ti upasampādentopi anupasampanno. Ūnavīsativassatā, taṃ ñatvā upajjhāyena hutvā upasampādananti dve aṅgāni.</p>
  1511. <p class="centered">Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1512. <p class="subhead">6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1513. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0046"></a> theyyasatthabhāvo, ñatvā saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti tīṇi aṅgāni.</p>
  1514. <p class="centered">Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1515. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. Sattamaṃ vuttanayameva.</p>
  1516. <p class="subhead">8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1517. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0048"></a> <span class="bld">antarāya</span>nti antarā vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. <span class="bld">Ānantariyadhammā</span>ti anantare bhave phalanibbattane niyuttā cetanādidhammāti attho. <span class="bld">‘‘Na saggassā’’</span>ti idaṃ bhikkhunidūsanakammassa ānantariyattābhāvato vuttaṃ. Ariyasāvikāsu, pana kalyāṇaputhujjanabhūtāya ca balakkārena dūsentassa ānantariyasaasameva. Mokkhantarāyikatā pana lolāyapi pakatattabhikkhuniyā dūsakassa tasmiṃ attabhāve magguppattiyā abhāvato vuttā.</p>
  1518. <p class="bodytext">Tasmiṃ attabhāve anivattanakā ahetukaakiriyanatthikadiṭṭhiyova <span class="bld">niyatamicchādiṭṭhidhammā</span>. Paṇḍakādīnaṃ gahaṇaṃ nidassanamattaṃ. Sabbāpi duhetukāhetukapaṭisandhiyo <span class="bld">vipākantarāyikā</span>va duhetukānampi maggānuppattito.</p>
  1519. <p class="bodytext"><span class="bld">Aya</span>nti ariṭṭho. <span class="bld">Rasena rasa</span>nti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena pañcakāmaguṇapaabhogarasaṃ samānetvā. <span class="bld">Upanento viyā</span>ti ghaṭento viya, so eva vā pāṭho.</p>
  1520. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhikaṅkalūpamā</span>ti ettha aṭṭhi eva nimmaṃsatāya kaṅkalanti ca vuccati. <span class="bld">Palibhañjanaṭṭhenā</span>ti avassaṃ patanaṭṭhena. <span class="bld">Adhikuṭṭanaṭṭhenā</span>ti ati viya kuṭṭanaṭṭhena. Pāḷiyaṃ ‘‘tathāhaṃ bhagavatā…pe… nālaṃ antarāyāyā’’ti idaṃ vatthuanurūpato vuttaṃ. Evaṃ pana aggahetvā aññenapi ākārena yaṃ kiñci bhagavatā vuttaṃ viparītato gahetvā parehi vuttepi amuñcitvā voharantassāpi vuttanayānusārena tadanuguṇaṃ samanubhāsanakammavācaṃ yojetvā āpattiyā āropetuṃ, āpattiyā adassanādīsu tīsu yaṃ kiñci abhirucitaṃ nimittaṃ katvā ukkhepanīyakammaṃ <a name="V2.0047"></a> kātuñca labbhati. Samanubhāsanaṃ akatvāpi ‘‘māyasmā evaṃ avacā’’ti bhikkhūhi vuttamatte laddhiyā appaṭinissajjanapaccayāya dukkaṭāpattiyāpi ukkhepanīyakammaṃ kātumpi vaṭṭatevāti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammatā, samanubhāsanāya appaṭinissajjananti dve aṅgāni.</p>
  1521. <p class="centered">Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1522. <p class="subhead">9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1523. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Navame <a name="M2.0049"></a> <span class="bld">‘‘ukkhitto anosārito’’</span>ti vuttattā ariṭṭhassa ukkhepanīyakammaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1524. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘ekacchanne’’ti sāmaññato vuttattā nānūpacārepi ekacchanne nipajjane paṇṇattiṃ ajānantassa arahatopi ukkhittānuvattakānampi pācittiyameva. Akatānudhammatā, ñatvā sambhogādikaraṇanti dve aṅgāni.</p>
  1525. <p class="centered">Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1526. <p class="subhead">10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1527. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. Dasame <span class="bld">pire</span>ti sambodhanatthe nipātapadaṃ. Sesaṃ anantarasikkhāpadadvaye vuttanayameva.</p>
  1528. <p class="centered">Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1529. <p class="centered">Niṭṭhito sappāṇakavaggo sattamo.</p>
  1530. <p class="title">8. Sahadhammikavaggo</p>
  1531. <p class="subhead">1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1532. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. Aṭṭhamavaggassa <a name="V2.0048"></a> paṭhame upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmassa lesena evaṃ vacananti dve aṅgāni.</p>
  1533. <p class="centered">Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1534. <p class="subhead">2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1535. <p class="bodytext"><a name="para438"></a><span class="paranum">438</span>. Dutiye <span class="bld">alajjitā</span>ti alajjitāya. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Sañcicca āpattiṃ āpajjatī</span>tiādi bhikkhubhikkhunīnaññeva vuttaṃ alajjilakkhaṇaṃ, sāmaṇerādīnaṃ, pana gahaṭṭhānañca sādhāraṇavasena yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanapaṭigūhanādito veditabbaṃ. Lajjilakkhaṇepi eseva nayo. Kiñcāpi <a name="M2.0050"></a> kukkucce uppannepi madditvā karonto, kappiye akappiyasaññitāya karontopi taṅkhaṇikāya alajjitāya evaṃ karonti. Tathāpi kukkuccādibhede visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1536. <p class="bodytext"><span class="bld">Vajjiputtakā</span> dasavatthudīpakā. <span class="bld">Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādā</span>ti ettha arahattaṃ paṭijānantānaṃ kuhakānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā asuciṃ upasaṃharantī’’tigāhino <span class="bld">parūpahāravādā</span> nāma. Arahato sabbesaṃ itthipurisādīnaṃ nāmādiajānane <span class="bld">aññāṇaṃ,</span> tattha sanniṭṭhānabhāvena <span class="bld">kaṅkhā,</span> parato sutvā nāmādijānanena <span class="bld">paravitāraṇo</span> atthītivādino aññāṇavādā, kaṅkhāvādā, paravitāraṇavādā ca tesaṃ, mahāsaṅghikādīnañca vibhāgo <span class="bld">kathāvatthuppakaraṇe</span> vutto.</p>
  1537. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro maggā ca phalāni cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-kārena abhiññāpaṭisambhidāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kecī</span>ti pariyattidharā dhammakathikā. Puna <span class="bld">kecī</span>ti paṭipattidharā paṃsukūlikattherā. <span class="bld">Itare panā</span>tiādīsu ayaṃ adhippāyo – dhammakathikattherā pana paṃsukūlikattherehi ābhataṃ suttaṃ sutvā –</p>
  1538. <p class="gatha1">‘‘Yāva <a name="V2.0049"></a> tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;</p>
  1539. <p class="gathalast">Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.</p>
  1540. <p class="gatha1">‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;</p>
  1541. <p class="gathalast">Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.</p>
  1542. <p class="gatha1">‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;</p>
  1543. <p class="gathalast">Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) –</p>
  1544. <p class="unindented">Idaṃ suttaṃ āharitvā attanova vādaṃ patiṭṭhapentā pārājikānāpajjanavasena ṭhitā paṭipattisaṅgahitā pariyattiyeva mūlanti āhaṃsūti. Tenāha ‘‘sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā…pe… sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissantī’’ti. Etena ca parikkhīṇe kāle lajjigaṇaṃ alabhantena vinayadharena alajjinopi pakatatte saṅgahetvā tehi saha dhammāmisasambhogaṃ saṃvāsaṃ karontena bahū kulaputte upasampādetvā sāsanaṃ <a name="M2.0051"></a> paggahetuṃ vaṭṭatīti idaṃ sijjhatīti daṭṭhabbaṃ. Garahitukāmatā, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇananti dve aṅgāni.</p>
  1545. <p class="centered">Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1546. <p class="subhead">3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. Tatiye pāḷiyaṃ <span class="bld">ko pana vādo bhiyyo</span>ti tehi aññehi bhikkhūhi diṭṭhadvattivārato bhiyyo pana vitthārena uddisiyamāne pātimokkhe nisinnapubbatā atthi ce, tattha kimeva vattabbaṃ, āpattimokkho natthi evāti adhippāyo. <span class="bld">Tañca yathādhammo kāretabbo</span>ti <span class="bld">ta</span>nti kāraṇatthe upayogavacanaṃ, tāyāti attho. Yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tāya āpattiyā kāretabboti vuttaṃ hoti. Mohāropanaṃ, tikkhattuṃ sutabhāvo, mohetukāmassa mohananti tīṇi aṅgāni.</p>
  1548. <p class="centered">Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1549. <p class="subhead">4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1550. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. Catutthe <a name="V2.0050"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">kāyapaṭibaddhena vā</span>ti ettha pāsāṇādinissaggiyapahāropi saṅgahito.</p>
  1551. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. <span class="bld">Rattacitto</span>ti kāyasaṃsaggarāgena vuttaṃ. Methunarāgena pana pahārato purisādīsu dukkaṭameva. Mokkhādhippāyena daṇḍakoṭiyā sappādiṃ ghaṭṭetvā maṇḍūkādiṃ mocentassapi anāpatti eva. Kupitatā, upasampannassa na mokkhādhippāyena pahāroti dve aṅgāni.</p>
  1552. <p class="centered">Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1553. <p class="subhead">5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1554. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. Pañcame <a name="M2.0052"></a> <span class="bld">na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭa</span>nti ettha kimidaṃ dukkaṭaṃ, pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Uggiraṇapaccayāva, na pahārapaccayā. Na hi paharitukāmatāya asati tappaccayā kāci āpatti yuttā, uggiraṇassa pana attano sabhāvena asaṇṭhitattā tappaccayā pācittiyaṃ na jātaṃ, asuddhacittena katapayogattā ca ettha anāpatti na yuttāti dukkaṭaṃ vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  1555. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti anantarasikkhāpade. Sesaṃ anantarasadisameva.</p>
  1556. <p class="centered">Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1557. <p class="subhead">6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1558. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">‘‘attaparittāṇaṃ karontā’’</span>ti idaṃ na ca veramūlikā anuddhaṃsanāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Anuddhaṃsanakkhaṇe pana kopacittameva uppajjati. Teneva <span class="bld">‘‘dukkhavedana’’</span>nti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1559. <p class="centered">Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1560. <p class="subhead">7. Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1561. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. Sattame <a name="V2.0051"></a> upasampannassa aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti dve aṅgāni.</p>
  1562. <p class="centered">Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1563. <p class="subhead">8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1564. <p class="bodytext"><a name="para471"></a><span class="paranum">471</span>. Aṭṭhame suyyatīti <span class="bld">suti,</span> vacanaṃ. Tassā samīpaṃ <span class="bld">upassuti</span>. Suyyati etthāti sutīti evañhi atthe gayhamāne savanaṭṭhānasamīpe aññasmiṃ assavanaṭṭhāne tiṭṭhatīti āpajjati. Aṭṭhakathāyañca upassuti-saddasseva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yattha ṭhatvā’’</span>tiādi vuttaṃ, na suti-saddamattassa.</p>
  1565. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Ekaparicchedānī</span>ti <a name="M2.0053"></a> kadāci akiriyato, kadāci kiriyato samuṭṭhānasāmaññena vuttaṃ. Upasampannena codanādhippāyo, savananti dve aṅgāni.</p>
  1566. <p class="centered">Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1567. <p class="subhead">9. Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1568. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. Navame dhammakammatā, jānanaṃ, chandaṃ datvā khiyyananti tīṇi aṅgāni.</p>
  1569. <p class="centered">Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1570. <p class="subhead">10. Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1571. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. Dasame vinicchayakathāya dhammikatā, taṃ ñatvā kammato paṭṭhāya ekasīmaṭṭhassa samānasaṃvāsikassa hatthapāsavijahananti dve aṅgāni.</p>
  1572. <p class="centered">Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1573. <p class="subhead">11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1574. <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. Ekādasame <a name="V2.0052"></a> upasampannassa dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā khiyyitukāmatāya khiyyananti dve aṅgāni.</p>
  1575. <p class="centered">Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1576. <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. Dvādasamaṃ vuttanayameva.</p>
  1577. <p class="centered">Niṭṭhito sahadhammikavaggo aṭṭhamo.</p>
  1578. <p class="title">9. Rājavaggo</p>
  1579. <p class="subhead">1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1580. <p class="bodytext"><a name="para499"></a><span class="paranum">499</span>. Navamavaggassa <a name="M2.0054"></a> paṭhame pāḷiyaṃ <span class="bld">saṃsuddhagahaṇiko</span>ti ettha <span class="bld">gahaṇī</span>ti gabbhāsayasaññito mātu kucchippadeso, purisantarasukkāsamphuṭṭhatāya saṃsuddhagahaṇiko. Abhisittakhattiyatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditassa indakhīlātikkamoti tīṇi aṅgāni.</p>
  1581. <p class="centered">Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1582. <p class="subhead">2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. Dutiye <span class="bld">āvasathassā</span>ti ettha antoārāme vā hotu aññattha vā, yattha katthaci attano vasanaṭṭhānaṃ āvasatho nāma. <span class="bld">Chandenapi bhayenapī</span>ti vaḍḍhakiādīsu chandena, rājavallabhesu bhayena. <span class="bld">Ākiṇṇamanussepi jāte…pe… āsaṅkantī</span>ti tasmiṃ nimmanussaṭṭhāne pacchā ākiṇṇamanusse jātepi visaritvā gamanakāle aññassa adiṭṭhattā tameva bhikkhuṃ āsaṅkanti. <span class="bld">Patirūpaṃ</span> nāma kappiyabhaṇḍe sayaṃ paṃsukūlaṃ gahetvā akappiyabhaṇḍe patirūpānaṃ upāsakādīnaṃ <a name="V2.0053"></a> dassetvā cetiyādipuññe niyojanaṃ vā dāpetvā nirapekkhagamanaṃ vā. <span class="bld">Samādapetvā</span>ti yācitvā. Parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, ananuññātakāraṇā uggahaṇādi cāti tīṇi aṅgāni.</p>
  1584. <p class="centered">Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1585. <p class="subhead">3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1586. <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Tatiye pāḷiyaṃ <span class="bld">bhayakatha</span>nti rājacorādibhayaṃ vā rogāmanussadubbhikkhakantārādibhayaṃ vā ārabbha pavattaṃ. <span class="bld">Visikhākatha</span>nti suniviṭṭhādivīthikathaṃ. <span class="bld">Kumbhaṭṭhānakatha</span>nti udakatitthakathaṃ, kumbhadāsīkathaṃ vā. <span class="bld">Pubbapetakatha</span>nti atītañātikathaṃ. <span class="bld">Nānattakatha</span>nti vuttāhi, vakkhamānāhi ca vimuttaṃ nānāsabhāvaṃ <a name="M2.0055"></a> niratthakakathaṃ. <span class="bld">Lokakkhāyika</span>nti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito’’tiādinā lokasabhāvakkhānavasena pavattanakathā. Evaṃ <span class="bld">samuddakkhāyikā</span> veditabbā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā <span class="bld">itibhavābhavakathā</span>. Ettha ca bhavo sassataṃ, vuḍḍhi, kāmasukhañcāti tividho, abhavo tabbiparītavasena. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ <span class="bld">dvattiṃsatiracchānakathā</span> nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā dvattiṃsatiracchānakathāti vuccanti. <span class="bld">Iti vā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo pakāratthe. <span class="bld">Vā</span>-saddo vikappatthe. Tasmā evaṃ pakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathetīti attho gahetabbo.</p>
  1587. <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantā</span>ti ettha gāmūpacārato bahi nikkhante antarārāmādīnamupacāraṃ paviṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Gāmūpacārabbhantare pana paṭipassaddhussāhānampi puna tameva vā aññaṃ vā gāmaṃ pavisitukāmatāya sati āpucchanakiccaṃ natthi. <span class="bld">‘‘Kulaghare vā…pe… gantabba’’</span>nti idaṃ pana purebhattaṃ paviṭṭhānaṃ vikāle sañjāte vikāle gāmappavesassa āpucchitabbatāya vuttaṃ. <span class="bld">Adinnādāne vuttanayenā</span>ti dutiyaleḍḍupātaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1588. <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. <span class="bld">Antarārāmantiādīsū</span>ti ettha ussavadivasādīsu manussehi gāme padakkhiṇaṃ kārentaṃ <span class="bld">jinabimbādiṃ</span> pūjetukāmehi vā rogavūpasamādiyatthaṃ manussehi yācitehi vā bhikkhūhi suppaṭicchannādividhiṃ akatvāpi vīthimajjheneva gāmaṃ padakkhiṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na <a name="V2.0054"></a> gahetabbaṃ anāpattivāre avuttattā, ‘‘maggā anokkamitvā…pe… pācittiya’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā) paṭikkhittattā ca. Vesāliṃ anupariyāyitvā parittaṃ karontenāpi ānandattherena suppaṭicchannatādiṃ akopenteneva, apaññatte vā sikkhāpade katanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘antarārāmādigāmantare ṭhitehi garuṭṭhānīyānaṃ paccuggamanānuggamanādivasena gāmavīthiṃ otarituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tampi antaragharaṃ pavisantaṃ pati kātuṃ na vaṭṭati eva. Antarārāmādikappiyabhūmiṃ pana uddissa gacchantaṃ pati kātuṃ vaṭṭatīti khāyati, vīmaṃsitabbaṃ. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā<a name="M2.0056"></a>, ananuññātakāraṇā vikāle gāmappavesoti dve aṅgāni.</p>
  1589. <p class="centered">Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1590. <p class="subhead">4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1591. <p class="bodytext"><a name="para520"></a><span class="paranum">520</span>. Catutthe pāḷiyaṃ <span class="bld">vāsijaṭe</span>ti vāsidaṇḍake. Aṭṭhimayādisūcigharatā, karaṇakārāpanādivasena attano paṭilābhoti dve aṅgāni.</p>
  1592. <p class="centered">Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1593. <p class="subhead">5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1594. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. Pañcame pāḷiyaṃ <span class="bld">āsayato, bhikkhave, moghapuriso veditabbo</span>ti hīnajjhāsayavasena ayaṃ tucchapurisoti ñātabbo, hīnāya paccaye lolatāya puggalassa tucchatā ñātabbāti adhippāyo. Imasmiṃ sikkhāpade, ito paresu ca pañcasu attanā kārāpitassa paṭilābhe eva pācittiyaṃ. Paribhoge panassa, aññesañca dukkaṭameva. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano karaṇakārāpanavasena paṭilābhoti dve aṅgāni.</p>
  1595. <p class="centered">Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1596. <p class="subhead">6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0055"></a> <span class="bld">poṭakitūla</span>nti tiṇagacchajātikānaṃ tūlaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1598. <p class="centered">Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1599. <p class="subhead">7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1600. <p class="bodytext"><a name="para531-536"></a><span class="paranum">531-536</span>. Sattame <a name="M2.0057"></a> nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano karaṇādinā paṭilābhoti dve aṅgāni.</p>
  1601. <p class="centered">Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1602. <p class="bodytext"><a name="para537-547"></a><span class="paranum">537-547</span>. Iminā nayena aṭṭhamanavamadasamesupi aṅgāni veditabbāni. Sesaṃ sabbattha suviññeyyamevāti.</p>
  1603. <p class="centered">Niṭṭhito rājavaggo navamo.</p>
  1604. <p class="centered">Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1605. <p class="chapter">6. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ</p>
  1606. <p class="subhead">1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1607. <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. Pāṭidesanīyesu <a name="M2.0058"></a><a name="V2.0056"></a> paṭhame <span class="bld">paṭidesetabbākāradassana</span>nti evaṃ āpattiṃ navakassa santike desetabbākāradassanaṃ. Iminā lakkhaṇena sambahulānaṃ āpattīnampi vuḍḍhassa santike ca desetabbākāro sakkā viññātunti. Tatrāyaṃ nayo – ‘‘gārayhe, āvuso, dhamme āpajjiṃ asappāye pāṭidesanīye’’ti evaṃ sambahulāsu. Vuḍḍhassa pana santike ‘‘gārayhaṃ, bhante, dhammaṃ…pe… gārayhe, bhante, dhamme’’ti yojanā veditabbā. Tattha <span class="bld">asappāya</span>nti saggamokkhantarāyakaranti attho. Aññātikāya bhikkhuniyā antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā yāvakālikaggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.</p>
  1608. <p class="centered">Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1609. <p class="bodytext"><a name="para558"></a><span class="paranum">558</span>. Dutiye paripuṇṇūpasampannāya ananuññātākārena vosāsanā, anivāretvā bhojanajjhohāroti dve aṅgāni.</p>
  1610. <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. Tatiye sekkhasammatatā, gharūpacāre animantitatā, gilānassa aniccabhattādiṃ gahetvā bhuñjananti tīṇi aṅgāni.</p>
  1611. <p class="bodytext"><a name="para570"></a><span class="paranum">570</span>. Catutthe sāsaṅkāraññasenāsanatā, ananuññātaṃ yāvakālikaṃ appaṭisaṃviditaṃ ajjhārāme paṭiggahetvā agilānassa ajjhoharaṇanti dve aṅgāni. Sesaṃ uttānameva.</p>
  1612. <p class="centered">Pāṭidesanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1613. <p class="chapter">7. Sekhiyakaṇḍaṃ</p>
  1614. <p class="subhead">1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā</p>
  1615. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. Sekhiyesu <a name="M2.0059"></a><a name="V2.0057"></a> yasmā <span class="bld">vattakkhandhake</span> (cūḷava. 356 ādayo) vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva, tasmā pārājikādīsu viyettha pāḷiyaṃ paricchedo na kato. Cārittanayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti sabbattha pāḷi āropitā. Padabhājane pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ.</p>
  1616. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhaṅgulamatta</span>nti <span class="bld">matta</span>-saddena tato kiñci adhikaṃ, ūnampi saṅgaṇhāti. Teneva nisinnassa caturaṅgulamattampi vuttaṃ. Na hi nisinnassa caturaṅgulappamāṇaṃ, ṭhitassa aṭṭhaṅgulamevāti sakkā niyametuṃ ūnādhikattasambhavato. Tasmā yathā sāruppaṃ hoti evaṃ aṭṭhaṅgulānusārena nivāsanaññeva adhippetanti gahetabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘yo pana bhikkhu sukkhajaṅgho vā’’tiādi. <span class="bld">Kurundiyaṃ</span> ‘‘ajānantassa anāpattī’’ti ādaraṃ katvā uggaṇhantassāpi ajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāpi nirantaraṃ nivāsanapārupanavattaṃ sikkhitabbaṃ, asikkhito anādariyameva. Parimaṇḍalaggahaṇena ukkhipitvā nivāsanampi paṭikkhittanti āha <span class="bld">‘‘ukkhipitvā vā otāretvā vā’’</span>ti.</p>
  1617. <p class="bodytext"><span class="bld">Sacittaka</span>nti vatthuvijānanacittena sacittakaṃ. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> pana <span class="bld">upatissattheravādanayena</span> lokavajjattaṃ gahetvā ‘‘vatthuvijānanacittena, paṇṇattivijānanacittena ca sacittaka’’nti (sārattha. ṭī. sekhiyakaṇḍa 3.576) vuttaṃ. Tattha ca vatthuvijānanaṃ visuṃ na vattabbaṃ. Paṇṇattivijānanena tassāpi antogadhabhāvato idaṃ vatthuṃ evaṃ vītikkamantassa āpattīti vijānanto hi paṇṇattiṃ vijānātīti vuccati. <span class="bld">Upatissattheravāde</span> cettha paṇṇattiṃ ajānitvā aparimaṇḍalanivāsanādivatthumeva <a name="V2.0058"></a> jānantassa paṇṇattivītikkamānādariyābhāvā sabbasekhiyesu anāpatti eva abhimatā, tañca na yuttaṃ <span class="bld">kosambakkhandhake</span> (mahāva. 451 ādayo) vaccakuṭiyaṃ udakāvasesaṃ ṭhapentassa paṇṇattivijānanābhāvepi āpattiyā vuttattā. Vuttañhi tattha ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu āpattiṃ āpanno hoti <a name="M2.0060"></a>…pe… so aparena samayena tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’tiādi (mahāva. 451). <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>ñcassa ‘‘tvaṃ ettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti, āma na jānāmīti. Hotu āvuso, ettha āpattīti, sace hoti, desessāmīti. Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattīti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosī’’ti (mahāva. aṭṭha. 451) vuttaṃ, tathā ‘‘adhammavādīti ukkhittānuvattakesu aññataro’’ti (mahāva. aṭṭha. 457-458) ca vuttaṃ. Khandhakavattānañhi sekhiyattā tattha vutto nayo imesaṃ, idha vutto ca tesaṃ sādhāraṇova hotīti. Teneva ‘‘asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti evaṃ idha vutto āpattinayo tatthāpi dassito. Tasmā <span class="bld">phussadevattheravāde</span> eva ṭhatvā vatthuvijānanacitteneva sabbasekhiyāni sacittakāni, na paṇṇattivijānanacittena. Bhiyyokamyatāyasūpabyañjanapaṭicchādanaujjhānasaññīti dve sikkhāpadāni lokavajjāni akusalacittāni, sesāni paṇṇattivajjāni, ticittāni, tivedanāni cāti gahaṇameva yuttataraṃ dissati. Tenevettha ‘‘asañciccāti purato vā pacchato vā olambetvā nivāsessāmīti evaṃ asañciccā’’tiādinā vatthuajānanavaseneva anāpattivaṇṇanā katā, na paṇṇattivijānanacittavasena.</p>
  1618. <p class="bodytext">Apica ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) iminā lakkhaṇavacanenāpi cetaṃ sijjhati. Vatthuvijānanacittavaseneva hettha ‘‘sacittakapakkhe’’ti vuttaṃ. Itarathā paṇṇattivijānanacittavasena sabbasikkhāpadānampi sacittakapakkhe cittassa akusalattaniyamena lokavajjattappasaṅgato paṇṇattivajjameva na siyā, idañca vacanaṃ niratthakaṃ siyā iminā vacanena nivattetabbassa sikkhāpadassa abhāvā. Na ca sekhiyesu vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ pāṇātipātādīsu viya akusalamevāti niyamo atthi, yenettha lokavajjatā pasajjeyya, ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti cetaṃ pāḷivacanaṃ vatthuṃ jānitvā tīhi cittehi vītikkamameva anādariyaṃ katvā vuttaṃ, na paṇṇattiṃ jānitvā akusalacitteneva vītikkamanti gahetabbaṃ. Aññathā <span class="bld">khandhakapāḷiyā, aṭṭhakathāya</span>ñca pubbāparañca virujjhanatoti amhākaṃ khanti. Yathā vā na virujjhati, tathā ettha adhippāyo gavesitabbo. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo<a name="M2.0061"></a>, aparimaṇḍalanivāsananti <a name="V2.0059"></a> imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Kevalaṃ tattha tattha vuttapaṭipakkhakaraṇavasena tatiyaṅgayojanameva viseso.</p>
  1619. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. Dutiyādīsu <span class="bld">gihipāruta</span>nti setapaṭapārutādi. <span class="bld">Vihārepī</span>ti saṅghasannipātabuddhupaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1620. <p class="bodytext"><a name="para578"></a><span class="paranum">578</span>. <span class="bld">Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā</span>tiādi paṭicchādanavidhidassanaṃ. <span class="bld">Gīvaṃ paṭicchādetvā</span>tiādinā vuttattā sañcicca gīvaṃ, maṇibandhanañca appaṭicchādentassa āpatti. Etthāpi parimaṇḍalasikkhāpadassa sādhāraṇattā jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ otāretvā anolambetvā parimaṇḍalameva pārupitabbaṃ.</p>
  1621. <p class="bodytext"><a name="para579"></a><span class="paranum">579</span>. <span class="bld">Vivaritvā nisīdato</span>ti vihāre viya ekaṃsapārupanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Vāsatthāya upagatassā’’ti vuttattā vāsādhippāyaṃ vinā dhammadesanaparittabhaṇanādiatthāya sucirampi nisīdantena sabbaṃ antaragharavattaṃ pūrenteneva nisīditabbaṃ. Nisīdanapaṭisaṃyuttesu eva ca sikkhāpadesu ‘‘vāsūpagatassā’’ti anāpattiyā vuttattā vāsatthāya antaragharaṃ upagacchantenāpi suppaṭicchannatādisabbaṃ akopenteneva gantabbaṃ. ‘‘Vāsūpagatassā’’ti hi vuttaṃ, na pana upagacchamānassāti. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ paṭhamaṃ gantvā vāsapariggahe kate tato aññehi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘gehassāmikehi ‘yāva tumhe nivasissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’ti dinne aññehi avāsādhippāyehi antarārāme viya yathāsukhaṃ gantuṃ, nisīdituñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ sabbaṃ na gahetabbaṃ tathāvacanābhāvā, dānalakkhaṇābhāvā, tāvattakena vihārasaṅkhyānupagamanato ca. ‘‘Yāva nisīdissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’’ti dentopi hi tāvakālikameva deti vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa.</p>
  1622. <p class="bodytext"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>. <span class="bld">Catuhatthappamāṇa</span>nti vaḍḍhakīhatthaṃ sandhāya vuttanti vadanti.</p>
  1623. <p class="bodytext"><a name="para584"></a><span class="paranum">584</span>. <span class="bld">Ukkhittacīvaro</span> <a name="M2.0062"></a> <span class="bld">hutvā</span>ti kaṭito uddhaṃ kāyabandhanādidassanavasenevukkhipanaṃ sandhāya vuttaṃ piṇḍāya carato pattaggahaṇādimattassa anuññātattā. Teneva <span class="bld">‘‘nisinnakāle pana dhamakaraṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Nisinnakāle hi khandhe laggapattatthavikādito dhamakaraṇaṃ nīharantassa kaṭito uddhampi dissati, tathā adassetvā nīharitabbanti adhippāyo. Āsane nisīdantassāpi <a name="V2.0060"></a> ca pārupitacīvaraṃ kiñci ukkhipitvā saṅghāṭiṃ jaṅghapiṇḍehi anukkhipitvāva nisīditabbaṃ. Imasmiññeva pana sikkhāpade ‘‘vāsūpagatassā’’ti vuttattā nisīdanapaṭisaṃyuttesu chaṭṭhaaṭṭhamesu avuttattā vāsūpagatenāpi susaṃvutena okkhittacakkhunāva nisīditabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi tesaṃ visesaṃ avatvā idheva ‘‘vāsūpagatassa pana anāpattī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā) vuttā.</p>
  1624. <p class="centered">Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1625. <p class="subhead">2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā</p>
  1626. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. Dutiyavaggādiujjagghikaappasaddesu nisīdanapaṭisaṃyuttesupi vāsūpagatassa anāpatti na vuttā, kāyappacālakādīsu eva pana vuttā. Pāḷipotthakesu panetaṃ kesuci peyyālena byāmohitattā na suṭṭhu viññāyati. Yattha ca antaraghare dhammaṃ vā desentassa, pātimokkhaṃ vā uddisantassa mahāsaddena yāvaparisasāvanepi anāpatti evāti daṭṭhabbaṃ tathā ānandattheramahindattherādīhi ācaritattā.</p>
  1627. <p class="centered">Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1628. <p class="subhead">3. Khambhakatavaggavaṇṇanā</p>
  1629. <p class="bodytext"><a name="para603"></a><span class="paranum">603</span>. Patte gahaṇasaññā assa atthīti pattasaññīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘patte saññaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1630. <p class="bodytext"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>. <span class="bld">Oloṇī</span>ti ekā byañjanavikati. Kañjikatakkādirasoti keci. Maṃsarasādīnīti <span class="bld">ādi</span>-saddena avasesā sabbāpi byañjanavikati saṅgahitā.</p>
  1631. <p class="bodytext"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>. <span class="bld">Samabharita</span>nti <a name="M2.0063"></a> racitaṃ. <span class="bld">Heṭṭhā orohatī</span>ti samantā okāsasambhavato hatthena samaṃ kariyamānaṃ heṭṭhā bhassati. Pattamatthake ṭhapitāni pūvāni eva vaṭaṃsakākārena ṭhapitattā <span class="bld">‘‘pūvavaṭaṃsaka’’</span>nti vuttāni. Keci pana ‘‘pattaṃ gahetvā thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ racitvā diyyamānameva gaṇhato āpatti, hatthagate eva pana patte diyyamāne thūpīkatampi gahetuṃ vaṭṭatī’’ti <a name="V2.0061"></a> vadanti, taṃ na gahetabbameva ‘‘samatittika’’nti bhāvanapuṃsakavasena sāmaññato vuttattā.</p>
  1632. <p class="centered">Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1633. <p class="subhead">4. Sakkaccavaggavaṇṇanā</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. Catutthavaggādīsu <span class="bld">sapadāna</span>nti ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tattha tattha odhiṃ akatvā’’</span>tiādi.</p>
  1635. <p class="bodytext"><a name="para611"></a><span class="paranum">611</span>. <span class="bld">Viññattiya</span>nti sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">‘‘Vattabbaṃ natthī’’</span>ti iminā pāḷiyāva sabbaṃ viññāyatīti dasseti. Tattha pāḷiyaṃ <span class="bld">asañciccā</span>tiādīsu vatthumattaṃ ñatvā bhuñjanena āpattiṃ āpajjantasseva puna paṇṇattiṃ ñatvā mukhagataṃ chaḍḍetukāmassa yaṃ aruciyā paviṭṭhaṃ, taṃ asañcicca paviṭṭhaṃ nāma, tattha anāpatti. Tadeva puna aññavihitatāya vā aviññattamidantisaññāya vā bhuñjane <span class="bld">‘‘asatiyā’’</span>ti vuccati.</p>
  1636. <p class="bodytext"><a name="para613"></a><span class="paranum">613</span>. <span class="bld">‘‘Aññassatthāyā’’</span>ti idamassa sikkhāpadassa attano atthāya viññāpetvā sayaṃ bhuñjane eva paññattattā iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcasahadhammikānaṃ pana atthāya aññātakaappavāritaṭṭhāne viññāpento viññattikkhaṇe aṭṭhakathāsu suttānulomato vuttaakataviññattidukkaṭato na muccati. Sañcicca bhuñjanakkhaṇe sayañca aññe ca micchājīvato na muccantīti gahetabbaṃ.</p>
  1637. <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">‘‘Kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddaka’’</span>nti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, atimahante eva āpattīti daṭṭhabbaṃ. Bhuñjantena pana corādibhayaṃ paṭicca mahantampi aparimaṇḍalampi <a name="M2.0064"></a> katvā sīghaṃ bhuñjanavasenettha <span class="bld">āpadā</span>. Evamaññesupi yathānurūpaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1638. <p class="centered">Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1639. <p class="subhead">5. Kabaḷavaggavaṇṇanā</p>
  1640. <p class="bodytext"><a name="para617"></a><span class="paranum">617</span>. Anāhaṭe <a name="V2.0062"></a> kabaḷe mukhadvāravivaraṇe pana payojanābhāvā ‘‘āpadāsū’’ti na vuttaṃ. Evamaññesupi īdisesu.</p>
  1641. <p class="bodytext"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>. <span class="bld">Sabbaṃ hattha</span>nti hatthekadesā aṅguliyo vuttā ‘‘hatthamuddā’’tiādīsu viya, tasmā ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati.</p>
  1642. <p class="centered">Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1643. <p class="subhead">6. Surusuruvaggavaṇṇanā</p>
  1644. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sītīkato</span>ti sītapīḷito. <span class="bld">Silakabuddho</span>ti parihāsavacanametaṃ. Silakañhi kiñci disvā ‘‘buddho aya’’nti voharanti.</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. <span class="bld">‘‘Aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’</span>ti iminā sabbaṃ hatthaṃ antomukhe pakkhipanasikkhāpadassapi paviṭṭhaṅgulinillehanena imassapi sikkhāpadassa anāpattiṃ dasseti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti ghanayāguādīsu pattaṃ hatthena, oṭṭhañca jivhāya nillehituṃ vaṭṭatīti atidisati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ghanayāguādivirahitaṃ nillehituṃ na vaṭṭati.</p>
  1646. <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. <span class="bld">Vilīvacchatta</span>nti veṇupesikāhi kataṃ. <span class="bld">Maṇḍalabaddhānī</span>ti dīghasalākāsu tiriyaṃ valayākārena salākaṃ ṭhapetvā suttehi baddhāni dīghañca tiriyañca ujukameva salākāyo ṭhapetvā daḷhabaddhāni ceva tiriyaṃ ṭhapetvā dīghadaṇḍakeheva saṅkocārahaṃ katvā sutteheva tiriyaṃ baddhāni. <span class="bld">Tatthajātakadaṇḍakena kata</span>nti saha daṇḍakena chinnatālapaṇṇādīhi kataṃ. <span class="bld">Chattapādukāyā</span>ti yasmiṃ chattadaṇḍakoṭiṃ pavesetvā chattaṃ ujukaṃ ṭhapetvā heṭṭhā chāyāya nisīdanti, tiṭṭhanti vā, tādise chattādhāre.</p>
  1647. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. <span class="bld">Cāpo</span>ti <a name="M2.0065"></a> majjhe vaṅkakājadaṇḍasadisā dhanuvikati. <span class="bld">Kodaṇḍo</span>ti viddhadaṇḍā dhanuvikati.</p>
  1648. <p class="centered">Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1649. <p class="subhead">7. Pādukavaggavaṇṇanā</p>
  1650. <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. Sattamavagge <a name="V2.0063"></a> <span class="bld">rukkhato patito</span>ti ekaṃ olambanasākhaṃ gahetvā patito. <span class="bld">Pāḷiyā</span>ti attano ācārappakāsakaganthassa. <span class="bld">Dhīratthū</span>ti dhī atthu, nindā hotūti attho. <span class="bld">Vinipātanahetunā</span>ti vinipātanassa hetubhāvena. <span class="bld">Tva</span>nti upayogatthe paccattavacanaṃ, taṃ icceva vā pāṭho. <span class="bld">Asmā</span>ti pāsāṇo.</p>
  1651. <p class="bodytext"><a name="para649"></a><span class="paranum">649</span>. <span class="bld">Na kathetabba</span>nti therena attano kaṅkhāṭṭhānassa pucchitattā vuttaṃ. Daharassa atthakosallaṃ ñātuṃ pucchitena uccāsane nisinnassa ācariyassa anuyogadānanayena vattuṃ vaṭṭati.</p>
  1652. <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. <span class="bld">Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitā</span>ti ettha udakagaṇḍusakaṃ katvā ucchukacavarādiñca mukheneva harituṃ udakesu chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  1653. <p class="centered">Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1654. <p class="centered">Sekhiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1655. <p class="bodytext"><a name="para655"></a><span class="paranum">655</span>. Adhikaraṇasamathesu ca idha vattabbaṃ natthi.</p>
  1656. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  1657. <p class="centered">Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1658. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1659. <p class="chapter">Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā</p>
  1660. <p class="chapter">1. Pārājikakaṇḍaṃ</p>
  1661. <p class="subhead">1. Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1662. <p class="bodytext"><a name="para656"></a><span class="paranum">656</span>. Bhikkhunīvibhaṅge <a name="V2.0064"></a><a name="M2.0067"></a> <span class="bld">migāramātuyā</span>ti migāramātu, visākhāyāti attho. Pāḷiyaṃ ‘‘ehi bhikkhunīti bhikkhunī, tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī’’ti idaṃ bhikkhuvibhaṅgapāḷiyā samadassanatthaṃ aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇena laddhūpasampadaṃ mahāpajāpatigotamiñceva tāya saha nikkhantā bhagavato āṇāya bhikkhūnaññeva santike ekatoupasampannā pañcasatasākiyāniyo ca sandhāya vuttaṃ. Tā hi bhagavatā ānandattherassa yācanāya pabbajjaṃ anujānantena ‘‘etha bhikkhuniyo, mama sāsane tumhepi pavisathā’’ti vuttā viya jātā. Sākiyāniyo eva saraṇasīlāni datvā kammavācāya upasampāditattā ‘‘tīhi saraṇagamanehi upasampannā’’ti vuttā. Na hi etāhi aññā ehibhikkhunibhāvādinā upasampannā nāma santi. Yaṃ pana therīgāthāsu <span class="bld">bhaddāya kuṇḍalakesiyā</span> –</p>
  1663. <p class="gatha1">‘‘Nihacca <a name="V2.0065"></a> jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;</p>
  1664. <p class="gathalast">‘Ehi bhadde’ti maṃ avoca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109) –</p>
  1665. <p class="unindented">Vuttaṃ. Yañca apadānepi –</p>
  1666. <p class="gatha1">‘‘Āyācito tadā āha, ‘ehi bhadde’ti nāyako;</p>
  1667. <p class="gathalast">Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44) –</p>
  1668. <p class="unindented">Vuttaṃ. Tampi ‘‘ehi tvaṃ bhikkhunīnaṃ santike pabbajjaṃ, upasampadañca gaṇhāhī’’ti bhagavato āṇā upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">therīgāthāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ehi bhadde, bhikkhunupassayaṃ <a name="M2.0068"></a> gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avaca āṇāpesi, sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosī’’ti (therīgā. aṭṭha. 111).</p>
  1669. <p class="bodytext"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>. <span class="bld">Sādhāraṇapārājikehī</span>ti methunādīhi catūhi. Tāni, pana aññāni ca sādhāraṇasikkhāpadāni yasmā bhikkhuvibhaṅge vuttanidānavatthādīsu eva sādhāraṇavasena paññattāni, pacchā pana tāni bhikkhunīnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena bhagavatā tāsaṃ sikkhāpaccakkhānābhāvena ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’tiādinā tadanurūpavasena parivattetvā asādhāraṇasikkhāpadehi saddhiṃ saṃsandetvā bhikkhunipātimokkhuddesavasena ekato saṅgahitāni. Yasmā ca nesaṃ <span class="bld">bhikkhuvibhaṅge</span> (pārā. 44 ādayo) vuttanayeneva sabbopi vinicchayo sakkā ñātuṃ, tasmā tāni vajjetvā asādhāraṇānaṃ eva idha vibhaṅgo vuttoti veditabbaṃ.</p>
  1670. <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. Bhikkhūnaṃ ‘‘kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā’’ti avatvā ‘‘samāpajjeyyā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘bhikkhu āpattiyā na kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tabbahulanayenā</span>ti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato, etena akiriyāsamuṭṭhānāpi ayaṃ āpatti hotīti dasseti. Kiñcāpi dasseti, mayaṃ panettha evaṃ takkayāma ‘‘kāyasaṃsaggakkhaṇe sādiyantiyā kiriyāya abhāvepi tato pubbe pavattitānaṃ paṭicchannaṭṭhānagamanaiṅgitākāradassanādikiriyānaṃ vaseneva kiriyāsamauṭṭhānameva, parehi magge kariyamānupakkamena niccalassa sādiyato sukkavissaṭṭhi viya pubbapayogābhāvepi <a name="V2.0066"></a> vā tasmiññeva khaṇe parūpakkamena janiyamānāya attano kāyacalanādisaṅkhātāya kiriyāya, sā hi sādiyamānena tassā cittenāpi samuṭṭhitā kiriyā nāma hoti avāyamitvā parūpakkamena methunasādiyane viya, bhikkhūnaṃ pana parūpakkamajanitaṃ kiriyaṃ abbohārikaṃ katvā attanā kariyamānapayogavaseneva ‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’ti evaṃ visesetvāva sikkhāpadassa paññattattā sādiyamānepi na doso. Itarathā hi tabbahulanayenettha kiriyatte gayhamāne aññesampi kiriyākiriyasikkhāpadānaṃ kiriyattaggahaṇappasaṅgo siyā’’ti. Tasmā <a name="M2.0069"></a> vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Sā</span>ti kiriyāsamuṭṭhānatā. <span class="bld">Tathevā</span>ti kāyasaṃsaggarāgī eva.</p>
  1671. <p class="centered">Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1672. <p class="subhead">2. Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1673. <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. Dutiye <span class="bld">purimenā</span>tiādi sundarīnandāya vajjapaṭicchādane paññattataṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Aṭṭhanna’’</span>nti vuttattā vajjapaṭicchādanassāpi paṭicchādane pārājikamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Dhuraṃ nikkhittamatte’’</span>ti vuttattā paṇṇattiṃ ajānantiyāpi ‘‘idaṃ vajjaṃ na pakāsessāmī’’ti chandena dhuraṃ nikkhepakkhaṇe pārājikanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ pana paṭicchādanaṃ yasmā ‘‘pesalā ñatvā garahissantī’’ti bhayeneva hoti, bhayañca kodhacittasampayuttaṃ, tasmā idaṃ <span class="bld">‘‘dukkhavedana’’</span>nti vuttaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 3.666) ‘‘kiñcāpi vajjapaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassitameva hotī’’ti evaṃ paṇṇattivītikkamacitteneva chādanaṃ domanassatte kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ paṇṇattivijānanaṃ vināpi āpajjitabbatova.</p>
  1674. <p class="centered">Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1675. <p class="bodytext"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
  1676. <p class="subhead">4. Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1677. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. Catutthe <a name="V2.0067"></a> lokassādasaṅkhātaṃ mittehi aññamaññaṃ kātabbaṃ <span class="bld">santhavaṃ</span>. Vuttamevatthaṃ pariyāyantarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1678. <p class="bodytext"><span class="bld">Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seve</span>ti yā tisso itthiyo, tāsu vuttaṃ taṃ methunaṃ na seveyya. <span class="bld">Anariyapaṇḍake</span>ti tayo anariye, tayo paṇḍake ca upasaṅkamitvā methunaṃ na seveti attho. <span class="bld">Anariyā</span>ti <a name="M2.0070"></a> cettha ubhatobyañjanakā adhippetā. <span class="bld">Byañjanasmi</span>nti attano vaccamukhamaggepi. Chedo eva <span class="bld">chejjaṃ,</span> pārājikaṃ.</p>
  1679. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇo</span>ti dvīhi sukkavissaṭṭhi vuttā. <span class="bld">Gamanuppādana</span>nti sañcarittaṃ. <span class="bld">‘‘Methunadhammassa pubbabhāgattā paccayo hotī’’</span>ti iminā kāriyopacārena kāyasaṃsaggo methunadhammoti vuttoti dasseti. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti saṅghāṭikaṇṇaggahaṇādipadesu. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamavatthussa pūraṇanti tīṇettha aṅgāni.</p>
  1680. <p class="centered">Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1681. <p class="centered">Pārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1682. <p class="chapter">2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ</p>
  1683. <p class="subhead">1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1684. <p class="bodytext"><a name="para679"></a><span class="paranum">679</span>. Saṅghādisesakaṇḍe <a name="M2.0071"></a><a name="V2.0068"></a> ‘‘dutiyassa ārocetī’’ti etthāpi dvīsupi aḍḍakārakesu yassa kassaci dutiyassa kathaṃ yo koci ārocetīti evamattho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘eseva nayo’’</span>ti.</p>
  1685. <p class="bodytext"><span class="bld">Gatigata</span>nti cirakālappavattaṃ. <span class="bld">Āpattī</span>ti āpajjanaṃ. ‘‘Nissāraṇīya’’nti idaṃ kattuatthe siddhanti āha <span class="bld">‘‘nissāretī’’</span>ti. Āpannaṃ bhikkhuniṃ saṅghato viyojeti, viyojanahetu hotīti attho.</p>
  1686. <p class="bodytext"><span class="bld">Gīvāyevā</span>ti āṇattiyā abhāvato. <span class="bld">Tesaṃ anatthakāmatāyā</span>ti ‘‘coro’’ti vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā keci daṇḍissanti jīvitā voropessantīti evaṃ saññāya. Etena kevalaṃ bhayena vā parikkhāraggahaṇatthaṃ vā sahasā ‘‘coro’’ti vutte daṇḍitepi na dosoti dasseti. Rājapurisānañhi ‘‘coro aya’’nti uddissa kathane eva gīvā, bhikkhūnaṃ, pana ārāmikādīnaṃ vā sammukhā ‘‘asuko coro evamakāsī’’ti kenaci vuttavacanaṃ nissāya ārāmikādīsu rājapurisānaṃ vatvā daṇḍāpentesupi bhikkhussa na gīvā rājapurisānaṃ avuttattā. Yesañca vuttaṃ, tehi sayaṃ corassa adaṇḍitattāti gahetabbaṃ. ‘‘Tvaṃ etassa santakaṃ acchindā’’ti āṇattopi hi sace aññena acchindāpeti, āṇāpakassa anāpatti visaṅketattā. <span class="bld">‘‘Attano vacanakara’’</span>nti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ. Vacanaṃ akarontānaṃ rājapurisānampi ‘‘iminā gahitaparikkhāraṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karohī’’ti uddissa vadantassāpi daṇḍe gahitepi na gīvā eva daṇḍaggahaṇassa paṭikkhittattā, ‘‘asukabhaṇḍaṃ avaharā’’ti āṇāpetvā vippaṭisāre uppanne puna paṭikkhipane (pārā. 121) viya.</p>
  1687. <p class="bodytext">Dāsādīnaṃ <a name="V2.0069"></a> sampaṭicchane viya tadatthāya aḍḍakaraṇe bhikkhūnampi dukkaṭanti āha <span class="bld">‘‘akappiyaaḍḍo nāma na vaṭṭatī’’</span>ti. Kenaci pana bhikkhunā khettādiatthāya vohārikānaṃ santikaṃ gantvā aḍḍe katepi taṃ khettādisampaṭicchane viya sabbesaṃ akappiyaṃ na hoti pubbe eva saṅghassa santakattā<a name="M2.0072"></a>, bhikkhusseva pana payogavasena āpattiyo honti. Dāsādīnampi pana atthāya rakkhaṃ yācituṃ vohārikena puṭṭhena saṅghassa uppannaṃ kappiyakkamaṃ vattuṃ, ārāmikādīhi ca aḍḍaṃ kārāpetuñca vaṭṭati eva. Vihāravatthādikappiyaaḍḍaṃ pana bhikkhuno sayampi kātuṃ vaṭṭati.</p>
  1688. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhunīnaṃ vutto</span>ti rakkhaṃ yācantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vutto uddissaanuddissavasena rakkhāyācanavinicchayo, na sabbo sikkhāpadavinicchayo asādhāraṇattā sikkhāpadassa. Tenāha <span class="bld">‘‘bhikkhunopī’’</span>tiādi. Anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti dve aṅgāni.</p>
  1689. <p class="centered">Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1690. <p class="subhead">2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1691. <p class="bodytext"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>. Pāḷiyaṃ dutiye <span class="bld">mallagaṇabhaṭiputtagaṇādika</span>ntiādīsu mallarājūnaṃ gaṇo <span class="bld">mallagaṇo. Bhaṭiputtā</span> nāma keci gaṇarājāno, tesaṃ gaṇo. Keci pana ‘‘nārāyanabhattiko puññakāragaṇo mallagaṇo. Tathā kumārabhattiko ca gaṇo bhaṭiputtagaṇo’’tipi (sārattha. ṭī. saṃghādisesakaṇḍa 3.683) vadanti. <span class="bld">Dhammagaṇo</span>ti sāsane, loke vā anekappakārapuññakārako gaṇo. Gandhavikatikārako gaṇo <span class="bld">gandhikaseṇī</span>. Pesakārādigaṇo <span class="bld">dussikaseṇī</span>. <span class="bld">Kappagatika</span>nti kappiyabhāvagataṃ, pabbajitapubbanti attho.</p>
  1692. <p class="bodytext"><a name="para685"></a><span class="paranum">685</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">vuṭṭhāpetī</span>ti upasampādeti. Akappagatampi pabbājentiyā dukkaṭanti vadanti. Khīṇāsavāyapi āpajjitabbato <span class="bld">‘‘ticitta’’</span>nti vuttaṃ. Coritā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti dve aṅgāni.</p>
  1693. <p class="centered">Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1694. <p class="subhead">3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1695. <p class="bodytext"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>. Tatiye <a name="M2.0073"></a><a name="V2.0070"></a> <span class="bld">parikkhepaṃ atikkāmentiyā</span>ti gāmantarassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā. ‘‘Gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti hi vuttaṃ. Vikālagāmappavesanasikkhāpade viya ‘‘aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā’’ti avatvā ‘‘atikkāmentiyā’’ti pāḷiyaṃ vuttattā gāmaṃ pavisantiyā gharūpacāre ṭhitassa dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa upacārassa atikkamo nāma paṭhamaleḍḍupātaṭṭhānasaṅkhātassa parikkhepārahaṭṭhānassa atikkamo evāti āha <span class="bld">‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamatī’’</span>ti.</p>
  1696. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe</span>ti gāmamajjhe. <span class="bld">Pacchā</span>ti aparakāle. <span class="bld">‘‘Catugāmasādhāraṇattā’’</span>ti iminā vihārato catūsu gāmesu yattha katthaci pavisituṃ vaṭṭatīti ettha kāraṇamāha.</p>
  1697. <p class="bodytext"><span class="bld">Paratīrameva akkamantiyā</span>ti nadiṃ anotaritvā orimatīrato laṅghitvā vā ākāsādinā vā paratīrameva atikkāmentiyā. <span class="bld">Orimatīrameva āgacchati, āpattī</span>ti pāragamanāya otiṇṇattā vuttaṃ.</p>
  1698. <p class="bodytext"><span class="bld">Tādise araññe</span>ti indakhīlato bahibhāvalakkhaṇe araññe. <span class="bld">‘‘Tenevā’’</span>tiādinā dassanūpacāre virahite savanūpacārassa vijjamānattepi āpatti hotīti dasseti. <span class="bld">Aññaṃ maggaṃ gaṇhātī</span>ti maggamūḷhattā gaṇhāti, na dutiyikaṃ ohiyituṃ. Tasmā anāpatti. Anantarāyena ekabhāvo, anāpadāya gāmantaragamanādīsu ekanti dve aṅgāni.</p>
  1699. <p class="centered">Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1700. <p class="subhead">4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1701. <p class="bodytext"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>. Catutthe <span class="bld">kārakagaṇassā</span>ti imassa kammaṃ kātabbanti yehi sanniṭṭhānaṃ kataṃ, te sandhāya vuttaṃ. Kammavācakkhaṇe sahaṭhiteti keci. <span class="bld">Netthāravatte</span>ti nittharaṇahetumhi vatte.</p>
  1702. <p class="bodytext"><a name="para698"></a><span class="paranum">698</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M2.0074"></a> <span class="bld">asante kārakasaṅghe</span>ti ettha vijjamānaṃ sudūrampi gantvā āpucchitabbaṃ<a name="V2.0071"></a>. Antarāye pana sati sammā vattantaṃ osāretuṃ vaṭṭatīti. Dhammakammena ukkhittatā, ananuññātakāraṇā osāraṇanti dve aṅgāni.</p>
  1703. <p class="centered">Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1704. <p class="subhead">5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1705. <p class="bodytext"><a name="para701"></a><span class="paranum">701</span>. Pañcame <span class="bld">ta</span>nti mahāaṭṭhakathāyaṃ avacanaṃ ‘‘anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’tiādi pāḷiyā sameti. Ubhato avassutabhāvo, udakadantaponato aññaṃ sahatthā gahetvā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.</p>
  1706. <p class="centered">Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1707. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1708. <p class="bodytext"><a name="para705"></a><span class="paranum">705</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">paṭiggaho tena na vijjatī</span>ti teneva ‘‘na detī’’ti vuttakāraṇena uyyojitāya hatthato itarāya paṭiggahopi natthi. <span class="bld">Paribhogapaccayā</span>ti uyyojitāya bhojanapariyosānapaccayāti attho. Manussapurisassa avassutatā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā uyyojanā, tena itarissā gahetvā bhojanapariyosānanti tīṇi aṅgāni.</p>
  1709. <p class="centered">Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1710. <p class="bodytext"><a name="para709-727"></a><span class="paranum">709-727</span>. Sattamato yāvadasamapariyosānāni uttānāneva.</p>
  1711. <p class="centered">Saṅghādisesavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1712. <p class="chapter">3. Nissaggiyakaṇḍaṃ</p>
  1713. <p class="subhead">2. Dutiyanissaggiyādipācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1714. <p class="bodytext"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>. Nissaggiyesupi <a name="M2.0075"></a><a name="V2.0072"></a> paṭhamaṃ uttānameva.</p>
  1715. <p class="bodytext"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>. Dutiye <span class="bld">ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdha</span>nti nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ, nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yaṃ uddissa dāyakehi dinnaṃ, tattheva dātabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathādāneyeva upanetabba’’</span>nti. Akālacīvaratā, taṃ ñatvā kālacīvaranti lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.</p>
  1716. <p class="bodytext"><a name="para743"></a><span class="paranum">743</span>. Tatiye <span class="bld">meta</span>nti mamevetaṃ cīvaraṃ. Upasampannatā, parivattitavikappanupagacīvarassa sakasaññāya acchindanādīti dve aṅgāni.</p>
  1717. <p class="bodytext"><a name="para748-752"></a><span class="paranum">748-752</span>. Catutthe <span class="bld">āhaṭasappiṃ datvā</span>ti attano datvā. <span class="bld">Yamakaṃ pacitabba</span>nti sappiñca telañca ekato pacitabbaṃ. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññatti, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para753"></a><span class="paranum">753</span>. Pañcame <span class="bld">sā</span>ti thullanandā. <span class="bld">Aya</span>nti sikkhamānā. <span class="bld">Cetāpetvāti jānāpetvā</span>ti idha vuttaṃ, <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘attano kappiyabhaṇḍena ‘idaṃ nāma āharā’ti aññaṃ parivattāpetvā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.</p>
  1719. <p class="bodytext"><a name="para758"></a><span class="paranum">758</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">pāvārikassā</span>ti dussavāṇijakassa.</p>
  1720. <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. Sattame <a name="V2.0073"></a> <span class="bld">saññācitakenā</span>ti sayaṃ yācitakenapīti attho.</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para769-789"></a><span class="paranum">769-789</span>. Aṭṭhamato yāvadvādasamā uttānameva.</p>
  1722. <p class="centered">Nissaggiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1723. <p class="chapter">4. Pācittiyakaṇḍaṃ</p>
  1724. <p class="title">1. Lasuṇavaggo</p>
  1725. <p class="subhead">1. Paṭhamalasuṇādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1726. <p class="bodytext"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>. Pācittiyesu <a name="M2.0076"></a><a name="V2.0074"></a> lasuṇavaggassa paṭhame <span class="bld">badarasāḷavaṃ</span> nāma badaraphalāni sukkhāpetvā tehi kattabbabyañjanavikati. Āmakamāgadhalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti dve aṅgāni.</p>
  1727. <p class="bodytext"><a name="para799-812"></a><span class="paranum">799-812</span>. Dutiyādīni uttānatthāni.</p>
  1728. <p class="bodytext"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>. Chaṭṭhe pāḷiyaṃ <span class="bld">āsumbhitvā</span>ti pātetvā.</p>
  1729. <p class="bodytext"><a name="para817"></a><span class="paranum">817</span>. <span class="bld">Dadhimatthū</span>ti dadhimhi pasannodakaṃ. <span class="bld">Rasakhīrādīna</span>nti maṃsarasakhīrādīnaṃ. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti dve aṅgāni.</p>
  1730. <p class="bodytext"><a name="para822"></a><span class="paranum">822</span>. Sattame <span class="bld">aviññattiyā laddha</span>nti attano viññattiṃ vinā laddhaṃ. <span class="bld">Pubbāparaviruddha</span>nti sayaṃ karaṇe pācittiyanti idaṃ kārāpane dukkaṭavacanena virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi, ‘‘aviññattiyā laddha’’ntiādivacanena vā virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññāya viññattipi hi imissā aviññattiyā laddhamevāti. Āmakadhaññaviññāpanādi, taṃ bhajjanādinā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.</p>
  1731. <p class="bodytext"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>. Aṭṭhame <span class="bld">nibbiṭṭho</span>ti laddho. <span class="bld">Keṇī</span>ti rañño dātabbo āyo, āyuppattiṭṭhānanti attho<a name="V2.0075"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘ekaṃ ṭhānantara’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ṭhānantara</span>nti ca gāmajanapadāṇāyattaṃ. Vaḷañjiyamānatirokuṭṭāditā, anapaloketvā uccārādīnaṃ chaḍḍanādīti dve aṅgāni.</p>
  1732. <p class="bodytext"><a name="para830"></a><span class="paranum">830</span>. Navame <span class="bld">‘‘matthakacchinnanāḷikerampī’’</span>ti vuttattā haritūpari chaḍḍanameva paṭikkhittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘anikkhittabījesū’’</span>tiādi. Yattha ca chaḍḍetuṃ vaṭṭati, tattha harite vaccādiṃ kātumpi vaṭṭati eva. <span class="bld">Sabbesa</span>nti bhikkhubhikkhunīnaṃ.</p>
  1733. <p class="bodytext"><a name="para836-7"></a><span class="paranum">836-7</span>. Dasame <a name="M2.0077"></a> <span class="bld">tesaṃyevā</span>ti yesaṃ niccaṃ passati. <span class="bld">Ārāme ṭhatvā</span>ti ṭhitanisannaṭṭhāne eva ṭhatvā samantato gīvaṃ parivattetvāpi passati, anāpatti. Ṭhitaṭṭhānato gantvā passituṃ na vaṭṭati. Keci pana ‘‘vaṭṭatī’’ti vadanti. Taṃ pana ‘‘dassanāya gaccheyya, pācittiya’’nti sāmaññato gamanassa paṭikkhittattā, anāpattiyampi gamanāya avuttattā ca na gahetabbaṃ. Naccāditā, ananuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanādi cāti tīṇi aṅgāni.</p>
  1734. <p class="centered">Niṭṭhito lasuṇavaggo paṭhamo.</p>
  1735. <p class="title">2. Andhakāravaggo</p>
  1736. <p class="subhead">1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1737. <p class="bodytext"><a name="para841"></a><span class="paranum">841</span>. Dutiyavaggassa paṭhame <span class="bld">dāne vā</span>ti dānanimittaṃ. Rattandhakāre purisassa hatthapāse ṭhānādi, rahopekkhā, sahāyābhāvoti tīṇi aṅgāni.</p>
  1738. <p class="bodytext"><a name="para842-850"></a><span class="paranum">842-850</span>. Dutiyādīni uttānāni.</p>
  1739. <p class="bodytext"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>. Pañcame <span class="bld">pallaṅkassa anokāse</span>ti ūrubaddhāsanassa appahonake. Purebhattaṃ antaraghare pallaṅkappahonakāsane nisajjā, ananuññātakāraṇā anāpucchā vuttaparicchedātikkamoti dve aṅgāni.</p>
  1740. <p class="bodytext"><a name="para860-879"></a><span class="paranum">860-879</span>. Chaṭṭhādīni <a name="V2.0076"></a> uttānāni.</p>
  1741. <p class="centered">Niṭṭhito andhakāravaggo dutiyo.</p>
  1742. <p class="title">3. Naggavaggo</p>
  1743. <p class="subhead">1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1744. <p class="bodytext"><a name="para883-887"></a><span class="paranum">883-887</span>. Tatiyavaggassa paṭhamadutiyāni uttānāni.</p>
  1745. <p class="bodytext"><a name="para893"></a><span class="paranum">893</span>. Tatiye <span class="bld">visibbetvā</span>ti vijaṭetvā. <span class="bld">Dhuraṃ nikkhittamatte</span>ti visibbanadivasato pañca divase atikkāmetvā dhuraṃ nikkhittamatte. Antopañcāhe pana dhuranikkhepepi anāpatti eva ‘‘aññatra catūhapañcāhā’’ti vuttattā<a name="M2.0078"></a>. Upasampannāya cīvaraṃ sibbanatthāya visibbetvā pañcahātikkamo, ananuññātakāraṇā dhuranikkhepoti dve aṅgāni.</p>
  1746. <p class="bodytext"><a name="para900"></a><span class="paranum">900</span>. Catutthe pañcannaṃ cīvarānaṃ aparivattanaṃ, ananuññātakāraṇā pañcāhātikkamoti dve aṅgāni.</p>
  1747. <p class="bodytext"><a name="para903"></a><span class="paranum">903</span>. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>. Chaṭṭhe vikappanupagassa saṅghe pariṇatatā, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti dve aṅgāni.</p>
  1749. <p class="bodytext"><a name="para911"></a><span class="paranum">911</span>. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  1750. <p class="bodytext"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>. Aṭṭhame <span class="bld">kumbhathūṇaṃ</span> nāma kumbhasaddo, tena kīḷantīti <span class="bld">kumbhathūṇikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ghaṭakena kīḷanakā’’</span>ti. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘caturassaambaṇakatāḷa’’nti vuttaṃ. Tañhi rukkhasārādimayaṃ antochiddaṃ catūsu passesu cammonaddhaṃ vāditabhaṇḍaṃ, yaṃ ‘‘bimbisaka’’ntipi vuccati, taṃ vādentāpi kumbhathūṇikā. Tenāha <span class="bld">‘‘bimbisakavāditakātipi vadantī’’</span>ti.</p>
  1751. <p class="bodytext"><a name="para918"></a><span class="paranum">918</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0077"></a> <span class="bld">kappakata</span>nti kappakataṃ nivāsanapārupanūpagaṃ. Samaṇacīvaratā, ananuññātānaṃ dānanti dve aṅgāni.</p>
  1752. <p class="bodytext"><a name="para921-931"></a><span class="paranum">921-931</span>. Navamadasamāni uttānāneva.</p>
  1753. <p class="centered">Niṭṭhito naggavaggo tatiyo.</p>
  1754. <p class="title">4. Tuvaṭṭavaggo</p>
  1755. <p class="subhead">10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1756. <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. Tuvaṭṭavaggassa dasame cārikāya apakkamanaṃ paṇṇattivajjameva. Paṇṇattivijānanacittena sacittakataṃ sandhāya panettha <span class="bld">‘‘lokavajja’’</span>nti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  1757. <p class="centered">Niṭṭhito tuvaṭṭavaggo catuttho.</p>
  1758. <p class="title">5. Cittāgāravaggo</p>
  1759. <p class="subhead">1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1760. <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. Cittāgāravaggassa <a name="M2.0079"></a> paṭhame <span class="bld">pāṭekkā āpattiyo</span>ti gīvāya parivattanappayogagaṇanāya.</p>
  1761. <p class="bodytext"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>. Navame hatthiādīsu <span class="bld">sippa</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo, tathā āthabbaṇādīsu <span class="bld">manta</span>-saddo. Tattha <span class="bld">āthabbaṇamanto</span> nāma āthabbaṇavedavihito parūpaghātakaro manto. <span class="bld">Khīlanamanto</span> nāma verimāraṇatthāya sāradārumayaṃ khīlaṃ mantetvā pathaviyaṃ ākoṭanamanto. <span class="bld">Agadappayogo</span> visappayojanaṃ. <span class="bld">Nāgamaṇḍala</span>nti sappānaṃ pavesanivāraṇatthaṃ maṇḍalabandhamanto. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  1762. <p class="centered">Niṭṭhito cittāgāravaggo pañcamo.</p>
  1763. <p class="bodytext"><a name="para1025-1116"></a><span class="paranum">1025-1116</span>. Ārāmavagge<a name="V2.0078"></a>, gabbhinivagge ca sabbaṃ uttānameva.</p>
  1764. <p class="title">8. Kumāribhūtavaggo</p>
  1765. <p class="subhead">1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1766. <p class="bodytext"><a name="para1119"></a><span class="paranum">1119</span>. Aṭṭhamavaggassa paṭhame <span class="bld">sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā</span>ti gabbhinivagge (pāci. 1067 ādayo) sabbapaṭhamaṃ vuttā dve. <span class="bld">Sikkhamānā icceva vattabbā</span>ti sammutikammādīsu aññathā vutte kammaṃ kuppatīti adhippāyo.</p>
  1767. <p class="bodytext"><a name="para1167"></a><span class="paranum">1167</span>. Ekādasame <span class="bld">pārivāsiyena chandadānenā</span>ti parivutthena navikappavutthena vigatena chandadānenāti attho, chandavissajjanamattena vā.</p>
  1768. <p class="bodytext"><a name="para1168"></a><span class="paranum">1168</span>. <span class="bld">‘‘Vuṭṭhitāyā’’</span>ti etena ‘‘idāni kammaṃ na karissāmā’’ti dhuraṃ nikkhipitvā kāyena avuṭṭhahitvā nisinnāyapi parisāya kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘chandaṃ avissajjetvā avuṭṭhitāyā’’</span>ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāpatti avuṭṭhitāya parisāyā’’ti sāmaññato vuttattā<a name="M2.0080"></a>, <span class="bld">uposathakkhandhake</span> ca ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikapārisuddhidānena uposatho kātabbo aññatra avuṭṭhitāya parisāyā’’ti (mahāva. 183) vuttattā, <span class="bld">tadaṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘pārivāsiyapārisuddhidānaṃ nāma parisāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, avuṭṭhitāya pana vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 183) vuttattā ca ‘‘kammaṃ na karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā nisinnāyapi kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Sesaṃ uttānameva.</p>
  1769. <p class="centered">Niṭṭhito kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para1181"></a><span class="paranum">1181</span>. Chattavaggo uttāno eva.</p>
  1771. <p class="centered">Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1772. <p class="chapter">5. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ</p>
  1773. <p class="subhead">Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1774. <p class="bodytext"><a name="para1228"></a><span class="paranum">1228</span>. Pāṭidesanīyādīsu <a name="M2.0081"></a><a name="V2.0079"></a> <span class="bld">pāḷivinimuttakesū</span>ti pāḷiyaṃ anāgatesu sappiādīsu.</p>
  1775. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattādhikaraṇavhayā</span>ti sattādhikaraṇasamathanāmakā. Taṃ atthavinicchayaṃ tādisaṃyeva yasmā vidū vadantīti attho. Yathā niṭṭhitāti sambandho. <span class="bld">Sabbāsavapaha</span>nti sabbāsavavighātakaṃ arahattamaggaṃ. <span class="bld">Passantu nibbuti</span>nti maggañāṇena nibbānaṃ sacchikarontu, pappontūti vā pāṭho. Tattha <span class="bld">nibbuti</span>nti khandhaparinibbānaṃ gahetabbaṃ.</p>
  1776. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  1777. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  1778. <p class="centered">Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1779. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1780. <p class="chapter">Mahāvaggavaṇṇanā</p>
  1781. <p class="chapter">1. Mahākhandhako</p>
  1782. <p class="subhead">Bodhikathāvaṇṇanā</p>
  1783. <p class="bodytext">Mahāvagge <a name="M2.0083"></a><a name="V2.0081"></a> <span class="bld">ubhinnaṃ pātimokkhāna</span>nti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ. Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho. Khandhānaṃ samūho, khandhānaṃ vā pakāsanato <span class="bld">khandhako. Khandhā</span>ti cettha pabbajjādicārittavārittasikkhāpadapaññattisamūho adhippeto. Padabhājanīye yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojanā. Atha vā ye atthāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Hi</span>-saddo cettha padapūraṇe daṭṭhabbo.</p>
  1784. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Visesakāraṇa</span>nti ‘‘yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto <a name="V2.0082"></a> parivitakko udapādi, tena samayenā’’tiādinā vuttakāraṇaṃ viya visesakāraṇaṃ bhummavacananivattanakakāraṇanti attho. <span class="bld">Etassā</span>ti abhisambodhito paṭṭhāya satthu cariyāvibhāvanassa vinayapaññattiyaṃ kiṃ payojanaṃ? Yadi visesakāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Nidānadassanaṃ payojananti yojanā. <span class="bld">Nidāna</span>nticettha sikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vatthupuggalādikāraṇaṃ adhippetaṃ, na paññattiṭṭhānameva. Tenāha <span class="bld">‘‘yā hī’’</span>tiādi.</p>
  1785. <p class="bodytext"><span class="bld">Uruvelāya</span>nti ettha <span class="bld">uru</span>-saddo mahantavācī. <span class="bld">Velā</span>-saddo tīrapariyāyo. Unnatattādinā velā viya velā. Uru mahantī velā uruvelā, tassaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāvelāya’’</span>ntiādi. <span class="bld">Mariyādā</span>ti sīlādiguṇasīmā. <span class="bld">Pattapuṭenā</span>ti tālādīnaṃ paṇṇapuṭena.</p>
  1786. <p class="bodytext">‘‘Paṭhamābhisambuddho’’ti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ abhisambuddho’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhama</span>nti ca bhāvanapuṃsakaniddeso. Tasmā abhisambuddho <a name="M2.0084"></a> hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti yojanā daṭṭhabbā.</p>
  1787. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">atha kho</span>ti ettha <span class="bld">athā</span>ti etasmiṃ samayeti attho anekatthattā nipātānaṃ. <span class="bld">Sattāha</span>nti accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Atha kho</span>ti adhikārantaradassane nipāto. Tena vimuttisukhapaṭisaṃvedanaṃ pahāya paṭiccasamuppādamanasikāre adhikatabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Paṭiccā</span>ti paṭimukhaṃ gantvā, aññamaññaṃ apekkhitvāti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā. <span class="bld">Sahite</span>ti kāriyabahutā. <span class="bld">Anuloma</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso. <span class="bld">Svevā</span>ti so eva paccayākāro. <span class="bld">Purimanayena vā vutto</span>ti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto paccayākāro. <span class="bld">Pavattiyā</span>ti saṃsārappavattiyā.</p>
  1788. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā’’</span>tiādīsu dukkhādīsu aññāṇaṃ <span class="bld">avijjā</span>. Lokiyakusalākusalacetanā <span class="bld">saṅkhārā</span>. Lokiyavipākameva <span class="bld">viññāṇaṃ</span>. Lokiyavedanādikkhandhattayaṃ <span class="bld">nāmaṃ,</span> bhūtupādāyabhedaṃ <span class="bld">rūpaṃ</span>. Pasādaviññāṇabhedaṃ <span class="bld">saḷāyatanaṃ</span>. Vipākabhūto sabbo <span class="bld">phasso, vedanā</span> ca. Rāgo <span class="bld">taṇhā</span>. Balavarāgo, tividhā ca diṭṭhi <span class="bld">upādānaṃ. Bhavo</span> pana duvidho kammabhavo, upapattibhavo ca. Tattha <span class="bld">kammabhavo</span> sāsavakusalākusalacetanāva, <span class="bld">upapattibhavo</span> upādinnakakkhandhā. Tesaṃ upapatti <span class="bld">jāti</span>. Pāko <span class="bld">jarā</span>. Bhedo <span class="bld">maraṇaṃ</span>. Te eva nissāya socanaṃ <span class="bld">soko</span>. Kandanaṃ <span class="bld">paridevo. Dukkhaṃ</span> kāyikaṃ. <span class="bld">Domanassaṃ</span> cetasikaṃ. Ativiya soko <span class="bld">upāyāso</span>.</p>
  1789. <p class="bodytext">Paccekañca <a name="V2.0083"></a> <span class="bld">sambhavati</span>-saddo yojetabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘iminā nayenā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Dukkharāsissā’’</span>ti iminā na sattassa. Nāpi subhasukhādīnanti dasseti.</p>
  1790. <p class="bodytext"><span class="bld">Have</span>ti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. <span class="bld">‘‘Anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā’’</span>ti idaṃ paṭhamavāre kiñcāpi ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā paṭilomapaccayākāropi āgato, tathāpi ‘‘yato pajānāti sahetudhamma’’nti anulomapaccayākārapaṭivedhasseva kāraṇattena vuttanti. Yathā cettha, evaṃ dutiyavārepi ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti gāthāya vuttattā ‘‘paccayānaṃ khayasaṅkhāta’’ntiādi <a name="M2.0085"></a> vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">No kallo pañho</span>ti ayutto na byākātabbo, avijjamānaṃ attānaṃ siddhaṃ katvā ‘‘ko phusatī’’ti tassa kiriyāya puṭṭhattā ‘‘ko vañjhāputto phusatī’’tiādi viyāti adhippāyo. <span class="bld">Soḷasa kaṅkhā</span>ti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, nanu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) evaṃ āgatā atīte pañca, anāgate pañca, paccuppanne chāti soḷasavidhā kaṅkhā.</p>
  1791. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kiṃ nu kho</span>ti manussadevādīsu, khattiyādīsu vā aññataraṃ nissāya kaṅkhati. <span class="bld">Kathaṃ nu kho</span>ti pana saṇṭhānākārādīsu issarādijanakaṃ, kāraṇaṃ vā nissāya. <span class="bld">Kiṃ hutvā kiṃ ahosi</span>nti ca manussādīsu paṭhamaṃ kiṃ hutvā pacchā kiṃ ahosinti kaṅkhati. <span class="bld">Ahaṃ nu khosmī</span>tiādi idāni attano vijjamānāvijjamānataṃ, sarūpapakārādikañca kaṅkhati. <span class="bld">Vapayantī</span>ti viapayanti byapagacchanti. Tenāha <span class="bld">‘‘apagacchanti nirujjhantī’’</span>ti.</p>
  1792. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tassa vasenā</span>ti tassa paccayākārapajānanassa, paccayakkhayādhigamassa ca vasena. <span class="bld">Ekekameva koṭṭhāsa</span>nti anulomapaṭilomato ekekameva koṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsī</span>ti rattiyā tīsupi yāmesu evaṃ idha khandhakapāḷiyā āgatanayena anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi.</p>
  1793. <p class="subhead">Ajapālakathāvaṇṇanā</p>
  1794. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tassa <a name="V2.0084"></a> <span class="bld">sattāhassa accayenā</span>ti pallaṅkasattāhassa apagamanena. <span class="bld">Tamhā samādhimhā</span>ti arahattaphalasamāpattisamādhimhā. Antarantarā eva hi paccayākāramanasikāro. Avasesakālaṃ pana sabbaṃ bhagavā phalasamāpattiyāpi vītināmesi. Taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘tamhā samādhimhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ratanacaṅkame</span>ti <a name="M2.0086"></a> bhagavato ciraṃ ṭhitassa caṅkamanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpite ratanacaṅkame. <span class="bld">Ratanaghara</span>nti bhagavato nisīdanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpitaṃ ratanamayaṃ gehaṃ.</p>
  1795. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrāpī</span>ti na kevalaṃ ratanaghareyeva. Tatrāpi ajapālanigrodhamūlepi abhidhammaṃ vicinanto eva antarantarā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedentoti attho. Tatthāpi hi anantanayasamantapaṭṭhānaṃ sammasato sammāsambuddhassa pītisamuṭṭhitā chabbaṇṇā buddharasmiyo ratanaghare viya nicchariṃsu eva. <span class="bld">‘‘Huṃhu’’nti karonto</span>ti ‘‘sabbe hīnajātikā maṃ mā upagacchantū’’ti mānavasena, samīpaṃ upagatesu kodhavasena ca ‘‘apethā’’ti adhippāyanicchāritaṃ huṃhuṃkāraṃ karonto.</p>
  1796. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmañña</span>nti brāhmaṇattaṃ. <span class="bld">Anta</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Devānaṃ vā anta</span>nti maggañāṇānaṃ vā antabhūtaṃ arahattaphalaṃ.</p>
  1797. <p class="subhead">Mucalindakathāvaṇṇanā</p>
  1798. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Mucalindamūle</span>ti ettha ca <span class="bld">mucalindo</span> vuccati nīparukkho, yo ‘‘niculo’’tipi vuccati. <span class="bld">Uppannamegho</span>ti sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā uppanno mahāmegho. <span class="bld">Vaddalikā</span>ti vuṭṭhiyā eva itthiliṅgavasena nāmaṃ. Yā ca sattāhaṃ pavattattā sattāhavaddalikāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosī’’</span>ti. Sītavātena dūsitaṃ dinametissā vaddalikāyāti sītavātaduddinīti āha <span class="bld">‘‘udakaphusitasammissenā’’</span>tiādi. Ubbiddhatā nāma dūrabhāvena upaṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘meghavigamena dūrībhūta’’</span>nti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti <span class="bld">devo,</span> ākāso.</p>
  1799. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ viditvā</span>ti vivekassa sukhabhāvaṃ viditvā. Sabbaso asantuṭṭhisamucchedakattā maggañāṇānaṃ <span class="bld">‘‘catumaggañāṇasantosenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Akuppanabhāvo</span>ti akujjhanasabhāvo.</p>
  1800. <p class="subhead">Rājāyatanakathāvaṇṇanā</p>
  1801. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Paccagghe</span>ti <a name="V2.0085"></a> abhinave. Ayameva attho pasattho, na purimo. Na hi buddhā mahagghaṃ pattaṃ paribhuñjanti.</p>
  1802. <p class="subhead">Brahmayācanakathāvaṇṇanā</p>
  1803. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Ālīyanti <a name="M2.0087"></a> sevīyantīti ālayā. Pañca kāmaguṇāti āha <span class="bld">‘‘sattā…pe… vuccantī’’</span>ti. <span class="bld">Suṭṭhu muditā</span>ti ativiya pamuditā. <span class="bld">Ṭhānaṃ sandhāyā</span>ti <span class="bld">ṭhāna</span>-saddaṃ apekkhitvā. <span class="bld">Imesa</span>nti saṅkhārādīnaṃ phalānaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sabbasaṅkhārasamatho</span>tiādīni nibbānavevacanāni. <span class="bld">Apissū</span>ti sampiṇḍanatthe nipāto. Na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsūti attho.</p>
  1804. <p class="bodytext"><span class="bld">Kicchena me adhigata</span>nti pāramipūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na dukkhāpaṭipadaṃ. Buddhānañhi cattāro maggā sukhāpaṭipadāva honti. <span class="bld">Ha</span>-iti byattaṃ, ekaṃsanti dvīsu atthesu nipāto, byattaṃ, ekaṃsena vā alanti viyojenti. <span class="bld">Hala</span>nti vā eko nipāto.</p>
  1805. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sahampatissā</span>ti so kira kassapassa bhagavato sāsane <span class="bld">sahako</span> nāma thero paṭhamajjhānabhūmiyaṃ brahmapati hutvā nibbatto, tena naṃ ‘‘sahampatī’’ti sañjāniṃsu. <span class="bld">Assavanatā</span>ti assavanatāya, assavanenāti attho. Savanameva hi savanatā yathā devatāti.</p>
  1806. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammo asuddho</span>ti micchādiṭṭhidhammo. <span class="bld">Samalehī</span>ti pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi. <span class="bld">Apāpurā</span>ti desanāhatthena vivara. <span class="bld">Dvāra</span>nti ariyamaggaṃ sandhāya vadati.</p>
  1807. <p class="bodytext"><span class="bld">Sele</span>ti ghanasilāmaye. <span class="bld">Tathūpama</span>nti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddo taṃ-saddatthe daṭṭhabbo. Tena so selapabbato upamā yassa. Taṃ tathūpamanti attho. Tena vā pabbatādinā pakārena upamā assātipi attho. <span class="bld">Dhammamaya</span>nti lokuttaradhammabhūtaṃ. <span class="bld">Uṭṭhāhī</span>ti dhammadesanatthāya cārikacaraṇatthaṃ imamhā āsanā kāyena, appossukkabhāvato vā cittena uṭṭhehi, ayameva vā pāṭho. Teneva ‘‘vicara, desassū’’ti duvidhepi kāyacittapayoge niyojesi. <span class="bld">Vīrā</span>tiādi cattāri thutivasena sambodhanāni.</p>
  1808. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Buddhacakkhunā</span>ti <a name="V2.0086"></a> indriyaparopariyattañāṇena, āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ. <span class="bld">Svākārā</span>ti saddhindriyādayova ākārā <a name="M2.0088"></a> sundarā yesaṃ, te svākārā, suviññāpayā, paralokañca vajjañca bhayato dassanasīlā cāti daṭṭhabbaṃ. Uppalāni ettha santīti <span class="bld">uppalinī</span>ti gacchalatāpi pokkharaṇīpi vuccati. Idha pana pokkharaṇī. Evamitaresupi. <span class="bld">Udakānuggatānī</span>ti udakato anuggatāni. Anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni <span class="bld">antonimuggaposīni. Accuggammā</span>ti udakaṃ atikkamanavasena uggantvā.</p>
  1809. <p class="bodytext"><span class="bld">Apārutā</span>ti vivaṭā. <span class="bld">Tesa</span>nti saupanissayānaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Dvārā</span>ti ariyamaggadvārāni. Idañca attano sayambhuñāṇena saupanissayānaṃ tesaṃ magguppattidiṭṭhataṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Vihiṃsasaññī</span>tiādīsu evamattho daṭṭhabbo – ‘‘ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ dhammaṃ ajānantesu manujesu desanāya vihiṃsā kāyavācākilamatho hotī’’ti evaṃ vihiṃsasaññī hutvā <span class="bld">na bhāsiṃ</span> bhāsituṃ na icchiṃ. Idāni pana hetusampannā attano saddhābhājanaṃ vivarantu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti.</p>
  1810. <p class="subhead">Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā</p>
  1811. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Āḷāro</span>ti nāmaṃ. <span class="bld">Kālāmo</span>ti gottaṃ. <span class="bld">Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī</span>ti kiṃ idāneva udapādi, nanu bodhimūle tekālikā, kālavinimuttā ca sabbe dhammā sabbākārato diṭṭhāti? Saccaṃ diṭṭhā, tathāpi nāmādivasena avikappitā ekacittakkhaṇikattā sabbaññutaññāṇassa. Na hi ekena cittena sabbadhammānaṃ nāmajātiādikaṃ paccekaṃ anantaṃ vibhāgaṃ vikappetuṃ sakkā vikappānaṃ viruddhānaṃ sahānuppattito, sabbavikappārahadhammadassanameva panānena sakkā kātuṃ. Yathā diṭṭhesu pana yathicchitākāraṃ ārabbha vikappo uppajjati cakkhuviññāṇena diṭṭhe cittapaṭe viya. Idhāpi āḷāraṃ nissāya āvajjanānantarameva sabbākārañāṇaṃ udapādi. Na kevalañca taṃ, atha kho pañcavaggiyā eva paṭhamaṃ dhammaṃ jānissanti, tappamukhā ca devatā, āḷāro kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane, udako ca nevasaññānāsaññāyatane nibbattoti evamādikaṃ sabbampi nissāya ñāṇaṃ uppajjati eva. Taṃ pana khaṇasampattiyā dullabhabhāvaṃ dassetuṃ kamena oloketvā devatāya vutte ñāṇaṃ viya katvā <a name="M2.0089"></a> vuttaṃ. Saddagatiyā hi bandhattā ekena ñāṇena ñātampi vuccamānaṃ kamena ñātaṃ viya paṭibhāti, devatāpi ca bhagavatā ñātamevatthaṃ ārocesi. Teneva ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evamaññatthāpi īdisesu ‘‘lokaṃ volokento asukaṃ addasa, tattha <a name="V2.0087"></a> mayi gate kiṃ bhavissatī’’ti evamādinā satthu hitesitāsandassanavasappavattesu. Sabbattha vacanagatiyaṃ kamavuttite paññāyamānepi ekeneva ñāṇena sakalāvabodho veditabbo. <span class="bld">Bahukārā kho me pañcavaggiyā</span>ti upakārassāpi vijjamānataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana dhammadesanāya kāraṇattena anupakārānampi desanato.</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi</span>nti gayāya, bodhissa ca antare tigāvute ṭhāne.</p>
  1813. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbābhibhū</span>ti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. <span class="bld">Anūpalitto</span>ti kilesalepena alitto. Tato eva <span class="bld">sabbañjaho</span>. <span class="bld">Taṇhakkhaye vimutto</span>ti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasaena vimutto. Evaṃ sayaṃ sabbadhamme attanāva jānitvā. <span class="bld">Kamuddiseyya</span>nti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.</p>
  1814. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsinaṃ pura</span>nti bārāṇasiṃ. <span class="bld">Āhañcha</span>nti āhanissāmi. Amatādhigamāya ugghosanato <span class="bld">amatadundubhi</span>nti satthu dhammadesanā vuttā, ‘‘amatabheriṃ paharissāmī’’ti gacchāmīti attho.</p>
  1815. <p class="bodytext"><span class="bld">Arahasi anantajino</span>ti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho. Anantañāṇatāya ananto jino ca, anantena vā ñāṇena, anantaṃ vā dosaṃ jitavā, uppādavayantarahitatāya vā anantaṃ nibbānaṃ ajini kilesārayo madditvā gaṇhītipi <span class="bld">anantajino</span>.</p>
  1816. <p class="bodytext"><span class="bld">Hupeyyāpī</span>ti evampi bhaveyya, evaṃvidhe rūpakāyaratane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo. Evaṃ nāma kathanañhissa upanissayasampannassa aparakāle dukkhappattassa bhagavantaṃ upagamma pabbajitvā maggaphalapaṭivedhāya paccayo jāto. Tathāhesa bhagavā tena samāgamatthaṃ padasāva maggaṃ paṭipajji.</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Bāhulliko</span>ti <a name="M2.0090"></a> paccayabāhulliko. <span class="bld">Padhānavibbhanto</span>ti padhānato dukkaracaraṇato parihīno. Natthi ettha agāriyaṃ, agārassa hitaṃ kasigorakkhādikammanti anagāriyā, pabbajjā, taṃ <span class="bld">anagāriyaṃ. Pabbajantī</span>ti upagacchanti. <span class="bld">Tadanuttara</span>nti taṃ anuttaraṃ. <span class="bld">Brahmacariyapariyosāna</span>nti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti attho. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃ paccakkhe attabhāve. <span class="bld">Saya</span>nti aparappaccayā<a name="V2.0088"></a>. <span class="bld">Abhiññā sacchikatvā</span>ti attanova ñāṇena paccakkhaṃ katvā. <span class="bld">Upasampajjā</span>ti pāpuṇitvā.</p>
  1818. <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyāyā</span>ti dukkarairiyāya. <span class="bld">Uttarimanussadhammā</span>tiādīsu manussadhammato lokiyañāṇato upari ariyaṃ kātuṃ alaṃ samattho <span class="bld">alamariyo</span>. <span class="bld">Ñāṇadassanaviseso</span>ti sabbaññutaññāṇassa pubbabhāgaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">No</span>ti nu. <span class="bld">Bhāsitameta</span>nti evarūpametaṃ vākyabhedanti attho. Te ca ‘‘yadi esa padhānakāle ‘ahaṃ arahā’ti vadeyya, mayañca saddahāma, na cānena tadā vuttaṃ. Idāni pana vijjamānameva guṇaṃ vadatī’’ti ekapadena satiṃ labhitvā ‘‘buddho jāto’’ti uppannagāravā āvusovādaṃ pahāya ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti āhaṃsu. <span class="bld">Aññā citta</span>nti aññāya arahattappattiyā cittaṃ.</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Antā</span>ti koṭṭhāsā dve bhāgā. <span class="bld">Kāmesu kāmasukhallikānuyogo</span>ti vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anubhavo. Kilesakāmā eva vā āmisasukhena allīyanato kāmasukhallikāti vuttāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Gammo</span>ti gāmavāsīnaṃ santako. <span class="bld">Attakilamathānuyogo</span>ti attano kilamathassa kaṇṭakaseyyādidukkhassa anuyogo. <span class="bld">Ubho ante</span>ti yathāvutte lobho vā sassato vā eko anto, doso vā ucchedo vā ekoti veditabbo.</p>
  1820. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhukaraṇī</span>tiādīsu attanā sampayuttañāṇacakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Upasamo</span>ti kilesupasamo. <span class="bld">Abhiññā, sambodho</span> ca catusaccapaṭivedhova. <span class="bld">Nibbānaṃ</span> asaṅkhatadhātu. Etesampi atthāya saṃvattatīti paṭipadaṃ thometi. <span class="bld">Sammādiṭṭhī</span>ti ñāṇaṃ. <span class="bld">Sammāsaṅkappo</span>ti vitakko. Sesaṃ dhammato suviññeyyameva.</p>
  1821. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ <a name="M2.0091"></a> cattāropi magge ekato dassetvā idāni tehi maggehi paṭivijjhitabbāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Jātipi dukkhā</span>tiādīsu tattha tattha bhave nibbattamānānaṃ sattānaṃ sabbapaṭhamaṃ rūpārūpadhammappavatti idha <span class="bld">jāti</span> nāma, sā ca tattha tattha bhavesu upalabbhamānānaṃ dukkhādīnaṃ vatthubhāvato <span class="bld">dukkhā,</span> evaṃ jarādīsu dukkhavatthukatāya dukkhatā veditabbā. Pañcupādānakkhandhā pana dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena dukkhā eva. <span class="bld">Ponobhavikā</span>ti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobhavikā. <span class="bld">Nandirāgasahagatā</span>ti ettha rūpādīsu nandati piyāyatīti nandī, sā eva rāgoti nandirāgoti bhāvappadhānoyaṃ niddeso, nandirāgattanti <a name="V2.0089"></a> attho. Tena sahagatāni nandirāgasahagatā. <span class="bld">Tatra tatrā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ bhave. Rūpādīsu chasu ārammaṇesu kāmassādanavasena pavattā <span class="bld">kāmataṇhā</span> nāma. Sassatadiṭṭhiyā saha pavattā <span class="bld">bhavataṇhā</span>. Ucchedadiṭṭhiyā saha pavattā <span class="bld">vibhavataṇhā. Asesavirāganirodho</span>tiādinā nibbānameva vuccati. Tattha virajjanaṃ vigamanaṃ <span class="bld">virāgo</span>. Nirujjhanaṃ <span class="bld">nirodho</span>. Ubhayenāpi suṭṭhu vigamova vuccati. Asesāyapi taṇhāya virāgo, nirodho ca yena hoti, so <span class="bld">asesavirāganirodho,</span> nibbānameva. Yasmā ca taṃ āgamma taṇhaṃ, vaṭṭañca cajanti paṭinissajjanti vimuccanti na allīyanti, tasmā <span class="bld">cāgo paṭinissaggo mutti anālayo</span>ti vuccati.</p>
  1822. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Cakkhu</span>ntiādīni ñāṇavevacanāneva.</p>
  1823. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Yāvakīvañcā</span>ti yattakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Tiparivaṭṭa</span>nti saccañāṇa, kiccañāṇa, katañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ <span class="bld">saccañāṇaṃ</span> nāma. Tesu eva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ <span class="bld">kiccañāṇaṃ</span> nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ <span class="bld">katañāṇaṃ</span> nāma. <span class="bld">Dvādasākāra</span>nti tesameva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ.</p>
  1824. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisambuddhoti paccaññāsi</span>nti abhisambuddho arahattaṃ pattoti evaṃ na paṭijāniṃ. <span class="bld">Yato ca kho</span>ti yato bodhimūle nisinnakālato paṭṭhāya<a name="M2.0092"></a>. <span class="bld">Athāha</span>nti tato paraṃ ahaṃ. <span class="bld">Ñāṇañca pana me</span>ti paccavekkhaṇañāṇaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Akuppā me</span>tiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tattha <span class="bld">akuppā me vimuttī</span>ti arahattaphalaṃ tassa maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca akuppatā veditabbā.</p>
  1825. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ pana veyyākaraṇasmi</span>nti niggāthasutte. <span class="bld">Bhaññamāne</span>ti bhaṇiyamāne. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti idha catusaccadhammesu cakkhukiccakaraṇato sotāpattimaggo adhippeto. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>tiādi nibbānārammaṇattepi kiccavasena asammohato pavattidassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  1826. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti paṭivedhañāṇadhammañceva desanāñāṇadhammañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ<a name="V2.0090"></a>. <span class="bld">Obhāso</span>ti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno dasasahassilokadhātuṃ pharitvā ṭhito obhāso.</p>
  1827. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti <span class="bld">diṭṭhadhammo</span>. Esa nayo sesesupi. Attano paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha na pavattatīti aparappaccayo. <span class="bld">Ehi bhikkhū</span>ti ettake vuttamatte pabbajjā, upasampadā ca sijjhati, teneva tattha <span class="bld">iti</span>-saddena paricchedo dassitoti vadanti. Keci pana ‘‘sammā dukkhassa antakiriyāyāti vacanapariyosāne eva upasampadā sijjhati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanenā’ti idaṃ ehibhikkhusaddopalakkhitavacanaṃ ehibhikkhuvacanantiādipadavasena vuttaṃ musāvādavaggotiādīsu viyā’’ti vadanti, tadetaṃ <span class="bld">paṭhamapārājikaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘bhagavā hi…pe… ehi bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhūpadabhājanīyavaṇṇanā) iminā vacanena sameti. Yattakañhi bhagavatā niyamena vuccati, tattakaṃ sabbampi aṅgameva. Sekkhaputhujjanānañhi etaṃ paripuṇṇaṃ vuccati, asekkhānaṃ pana ‘‘cara brahmacariya’’nti pariyosānanti daṭṭhabbaṃ sikkhattayasamiddhito. Lokiyasampadāhi uparibhūtā seṭṭhabhūtā sampadāti <span class="bld">upasampadā</span>.</p>
  1828. <p class="bodytext"><a name="para19-21"></a><span class="paranum">19-21</span>. <span class="bld">Nīhārabhatto</span>ti bhikkhūhi gāmato nīharitvā dinnabhatto. <span class="bld">Kallaṃ nū</span>ti yuttaṃ nu. <span class="bld">Etaṃ mamā</span>tiādi yathākkamaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ dassanaṃ.</p>
  1829. <p class="bodytext"><a name="para22-23"></a><span class="paranum">22-23</span>. <span class="bld">Tasmā</span> <a name="M2.0093"></a> <span class="bld">tihā</span>ti ettha <span class="bld">tihā</span>ti nipātamattaṃ, tasmāti attho. <span class="bld">Nibbindatī</span>ti vuṭṭhānagāminivipassanāvasena ukkaṇṭhati. <span class="bld">Virajjatī</span>ti catunnaṃ maggānaṃ vasena na rajjati. <span class="bld">Vimuccatī</span>ti phalavasena vimuccati. <span class="bld">Vimuttasmi</span>ntiādi paccavekkhaṇañāṇadassanaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Karaṇīyaṃ</span> catūsu saccesu catūhi maggehi paccekaṃ kattabbaṃ pariññādivasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyā</span>ti itthabhāvāya soḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā aparaṃ puna maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā <span class="bld">itthattāyā</span>ti itthabhāvato vattamānakkhandhasantānato aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ na bhavissatīti attho.</p>
  1830. <p class="subhead">Pabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1831. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Āḷambara</span>nti paṇavaṃ. <span class="bld">Vikesika</span>nti vippakiṇṇakesaṃ. <span class="bld">Vikkheḷika</span>nti vissandamānalālaṃ<a name="V2.0091"></a>. <span class="bld">Susānaṃ maññe</span>ti susānaṃ viya addasa sakaṃ parijananti sambandho. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti saṃvegavasappavattaṃ vacanaṃ nicchāresi. <span class="bld">Upassaṭṭha</span>nti dukkhena sammissaṃ, dukkhotiṇṇaṃ sabbasattakāyajātanti attho.</p>
  1832. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Idaṃ kho yasā</span>ti bhagavā nibbānaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Anupubbiṃ katha</span>nti anupaṭipāṭikathaṃ. <span class="bld">Ādīnava</span>nti dosaṃ. <span class="bld">Okāra</span>nti nihīnatā nihīnajanasevitattā. <span class="bld">Saṃkilesa</span>nti tehi sattānaṃ saṃkilesanaṃ, saṃkilesavisayanti vā attho. <span class="bld">Kallacitta</span>nti arogacittaṃ. Sāmaṃ attanāva ukkaṃso ukkhipanaṃ etissanti <span class="bld">sāmukkaṃsikā,</span> saccadesanā. Tassā sarūpadassanaṃ <span class="bld">‘‘dukkha’’</span>ntiādi.</p>
  1833. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Assadūte</span>ti assaāruḷhe dūte. <span class="bld">Iddhābhisaṅkhāra</span>nti iddhikiriyaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharesi</span> akāsi.</p>
  1834. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Yathādiṭṭha</span>nti paṭhamamaggena diṭṭhaṃ catussaccabhūmiṃ sesamaggattayena paccavekkhantassa, passantassāti attho. <span class="bld">Mātu no jīvita</span>nti ettha <span class="bld">no</span>ti nipātamattaṃ, mātu jīvitanti attho. Yasassa khīṇāsavattā ‘‘ehi bhikkhu, svākkhāto dhammo, cara brahmacariya’’nti ettakeneva bhagavā upasampadaṃ adāsi. Khīṇāsavānañhi ettakeneva upasampadā anuññātā pubbeva dukkhassa parikkhīṇattā. <span class="bld">Cara brahmacariya</span>nti sāsanabrahmacariyasaṅkhātaṃ sikkhāpadapūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na maggabrahmacariyaṃ.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Seṭṭhānuseṭṭhīna</span>nti <a name="M2.0094"></a> seṭṭhino ca anuseṭṭhino ca paveṇīvasena āgatā yesaṃ kulānaṃ santi, tesaṃ seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulānaṃ. <span class="bld">Orako</span>ti lāmako.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para32-33"></a><span class="paranum">32-33</span>. <span class="bld">Mā ekena dve</span>ti ekena maggena dve bhikkhū mā agamittha. Visuddhe satte, guṇe vā māretīti <span class="bld">māro</span>. Pāpe niyutto <span class="bld">pāpimā</span>.</p>
  1837. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāsehī</span>ti sabbakilesapāsehi. <span class="bld">Ye dibbā ye ca mānusā</span>ti ye dibbakāmaguṇanissitā, mānusakakāmaguṇanissitā ca kilesapāsā nāma atthi, sabbehi tehi. ‘‘Tvaṃ buddho’’ti devamanussehi kariyamānasakkārasampaṭicchanaṃ sandhāya vadati.</p>
  1838. <p class="bodytext">Antalikkhe <a name="V2.0092"></a> carante pañcābhiññepi bandhatīti <span class="bld">antalikkhacaro,</span> rāgapāso. Māro pana pāsampi antalikkhacaraṃ maññati. <span class="bld">Mānaso</span>ti manosampayutto.</p>
  1839. <p class="bodytext"><span class="bld">Jānāti ma</span>nti so kira ‘‘mahānubhāvo añño devaputto nivāretīti bhīto nivattissati nu kho’’tisaññāya vatvā ‘‘nihato tvamasi antakā’’ti vutte ‘‘jānāti ma’’nti dummano palāyi.</p>
  1840. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Parivitakko udapādī</span>ti yasmā ehibhikkhubhāvāya upanissayarahitānampi pabbajitukāmatā uppajjissati, buddhā ca te na pabbājenti, tasmā tesampi pabbajjāvidhiṃ dassento evaṃ parivitakkesīti daṭṭhabbaṃ. Upanissayasampannā pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ehibhikkhubhāveneva pabbajanti. Ye paṭikkhittapuggalāti sambandho. <span class="bld">Sayaṃ pabbājetabbo</span>ti ettha ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’tiādivacanato kesacchedanakāsāyacchādanasaraṇadānāni pabbajjā nāma, tesu pacchimadvayaṃ bhikkhūhi eva kātabbaṃ, kāretabbaṃ vā. <span class="bld">‘‘Pabbājehī’’</span>ti idaṃ tividhampi sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Khaṇḍasīmaṃ netvā</span>ti bhaṇḍukammārocanapariharaṇatthaṃ. Bhikkhūnañhi anārocetvā ekasīmāya ‘‘etassa kese chindā’’ti aññaṃ āṇāpetumpi na vaṭṭati. <span class="bld">Pabbājetvā</span>ti kesādicchedanameva sandhāya vuttaṃ ‘‘kāsāyāni acchādetvā’’ti visuṃ vuttattā. <span class="bld">Pabbājetuṃ na labhatī</span>ti saraṇadānaṃ sandhāya vuttaṃ, anupasampannena bhikkhuāṇattiyā dinnampi saraṇaṃ na ruhati.</p>
  1841. <p class="bodytext"><span class="bld">Yasassī</span>ti parivārasampanno. <span class="bld">Nijjīvanissattabhāva</span>nti ‘‘kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño <a name="M2.0095"></a> nissatto thaddho pathavīdhātū’’tiādinayaṃ saṅgaṇhāti, sabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.311) āgatanayena gahetabbaṃ. <span class="bld">Pubbe</span>ti pubbabuddhuppādesu. <span class="bld">Madditasaṅkhāro</span>ti vipassanāvasena vuttaṃ. <span class="bld">Bhāvitabhāvano</span>ti samathavasenāpi.</p>
  1842. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsāyāni tikkhattuṃ vā…pe… paṭiggāhāpetabbo</span>ti ettha ‘‘sabbadukkhanissaraṇatthāya imaṃ kāsāvaṃ gahetvā’’ti vā ‘‘taṃ kāsāvaṃ datvā’’ti vā vatvā ‘‘pabbājetha maṃ, bhante, anukampaṃ upādāyā’’ti evaṃ yācanapubbakaṃ cīvaraṃ paṭicchāpeti. <span class="bld">Athāpī</span>tiādi tikkhattuṃ paṭiggāhāpanato paraṃ kattabbavidhidassanaṃ. <span class="bld">Athāpī</span>ti tato parampīti attho. Keci pana ‘‘cīvaraṃ appaṭiggāhāpetvā pabbajanappakārabhedadassanatthaṃ ‘‘athāpī’’ti vuttaṃ, <span class="bld">athāpī</span>ti ca atha vāti attho’’ti vadanti. <span class="bld">‘‘Adinnaṃ na vaṭṭatī’’</span>ti iminā pabbajjā na ruhatīti dasseti.</p>
  1843. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāde</span> <a name="V2.0093"></a> <span class="bld">vandāpetvā</span>ti pādābhimukhaṃ namāpetvā. Dūre vandantopi hi pāde vandatīti vuccati. <span class="bld">Upajjhāyena vā</span>ti ettha yassa santike upajjhaṃ gaṇhāti, ayaṃ upajjhāyo. Ābhisamācārikesu vinayanatthaṃ yaṃ ācariyaṃ katvā niyyātenti, ayaṃ ācariyo. Sace pana upajjhāyo sayameva sabbaṃ sikkhāpeti, aññasmiṃ na niyyāteti, upajjhāyovassa ācariyopi hoti, yathā upasampadākāle sayameva kammavācaṃ vācento upajjhāyova kammavācācariyopi hoti.</p>
  1844. <p class="bodytext">Anunāsikantaṃ katvā dānakāle antarā vicchedo na kātabboti āha <span class="bld">‘‘ekasambandhānī’’</span>ti.</p>
  1845. <p class="centered"><span class="bld">‘‘Ābhisamācārikesu vinetabbo’’</span>ti iminā sekhiyavattakhandhakavattesu, aññesu</p>
  1846. <p class="bodytext">Ca sukkavissaṭṭhiādilokavajjasikkhāpadesu sāmaṇerehi vattitabbaṃ, tattha avattamāno alajjī, daṇḍakammāraho ca hotīti dasseti.</p>
  1847. <p class="centered">Pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1848. <p class="subhead">Dutiyamārakathāvaṇṇanā</p>
  1849. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M2.0096"></a> <span class="bld">anuttaraṃ vimuttiṃ anupāpuṇāthā</span>ti ‘‘khīṇāsavā mayaṃ, kiṃ amhākaṃ padhānenā’’ti vāsanādosena vosānaṃ anāpajjitvā pantesu senāsanesu phalasamāpattiyāva vītināmanatthaṃ, taṃ disvā aññesampi diṭṭhānugatisamāpajjanatthañca ovadatīti veditabbaṃ.</p>
  1850. <p class="centered">Dutiyamārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1851. <p class="subhead">Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Idaṃ nesaṃ pubbakamma</span>nti tesaṃ tiṃsajanānaṃ ekato abhisamayassa pubbakammaṃ. Aññampi tesaṃ paccekaṃ pubbabuddhuppādesu saddhammassavanasaraṇagamanadānasīlasamādhivipassanāsamāyogavasena bahuṃ vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ atthevāti gahetabbaṃ. Itarathā hi tadaheva paṭivedho, ehibhikkhubhāvādiviseso ca na sampajjeyya.</p>
  1853. <p class="centered">Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1854. <p class="subhead">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā</p>
  1855. <p class="bodytext"><a name="para37-38"></a><span class="paranum">37-38</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0094"></a> <span class="bld">agarū</span>ti bhāriyaṃ na siyāti attho. <span class="bld">Ubhinnaṃ sajotibhūtāna</span>nti ubhosu sajotibhūtesu. <span class="bld">Patte pakkhipī</span>ti taṃ nāgaṃ nihatatejaṃ dhammadesanāya santappetvā saraṇasīlāni datvā sakalarattiṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā ṭhitaṃ jaṭilānaṃ dassanatthaṃ patte pakkhipi, na ahituṇḍiko viya balakkārenāti veditabbaṃ. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma.</p>
  1856. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Ajjaṇho</span>ti ajja ekadivasaṃ. <span class="bld">Aggisālamhī</span>ti agyāgāre. Sumanānaṃ buddhānaṃ manasā sadiso mano assāti <span class="bld">sumanamanaso</span>. <span class="bld">Adhicitto</span>ti mahākaruṇādīhi adhicitto. <span class="bld">Udicchare</span>ti ullokesuṃ, parivāresunti attho. <span class="bld">Anekavaṇṇā acciyo</span>ti chabbaṇṇaraṃsiyo vuttā. Ahaṃ te dhuvabhattena paṭimānanaṃ karissāmīti seso.</p>
  1857. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Abhikkantāya</span> <a name="M2.0097"></a> <span class="bld">rattiyā</span>ti parikkhīṇāya rattiyā, majjharattisamayeti attho. <span class="bld">Abhikkantavaṇṇā</span>ti abhirūpacchavivaṇṇā. <span class="bld">Kevalakappa</span>nti ettha <span class="bld">kevala</span>-saddassa anavasesattho, <span class="bld">kappa</span>-saddassa samantabhāvo, tasmā anavasesaṃ samantato vanasaṇḍanti attho. <span class="bld">Catuddisā</span>ti catūsu disāsu. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yaṃ nāma.</p>
  1858. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Aṅgamagadhā</span>ti aṅgamagadharaṭṭhavāsino. <span class="bld">Iddhipāṭihāriya</span>nti abhiññiddhiyeva paṭipakkhānaṃ titthiyānaṃ, veneyyasattagatadosānañca haraṇato apanayanato pāṭihāriyaṃ, taṃ taṃ vā sattahitaṃ paṭicca haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ. Iddhi eva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ.</p>
  1859. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Paṃsukūlaṃ uppannaṃ hotī</span>ti puṇṇāya dāsiyā sarīraṃ parikkhipitvā chaḍḍitaṃ sāṇamayaṃ kimikulākulaṃ pariyesanavasena uppannaṃ hoti, yaṃ bhagavā bhūmiṃ kampento pārupitvā pacchā <span class="bld">mahākassapattherassa</span> adāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttanti vadanti. <span class="bld">Kattha nu kho</span>tiādiparivitakko jaṭilānaṃ vividhapāṭihāriyadassanatthaṃ kato. Pāṇinā khaṇanto viya iddhiyā mattikaṃ apanetvā dinnattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā’’</span>ti.</p>
  1860. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Phāliyantu, kassapa, kaṭṭhānī</span>ti uruvelakassapena nivedite evamavocāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi.</p>
  1861. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Antaraṭṭhakāsu</span> <a name="V2.0095"></a> <span class="bld">himapātasamaye</span>ti ettha māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnaṃ māsānaṃ antare aṭṭharattiyo antaraṭṭhakā nāma. Tāsu antaraṭṭhakāsu rattīsu himapātakāle. <span class="bld">Ummujjananimujjana</span>mpi sahasā tadubhayakaraṇavasena vuttaṃ.</p>
  1862. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Udakavāhako</span>ti udakogho. <span class="bld">Reṇuhatāyā</span>ti rajokiṇṇāya, atintāyāti attho. <span class="bld">Nāvāyā</span>ti kullena. <span class="bld">Idaṃ nu tvaṃ mahāsamaṇā</span>ti idha nu tvaṃ. <span class="bld">Dha</span>-kārassa <span class="bld">da</span>-kāraṃ, anusārañca katvā ‘‘idaṃ nū’’ti vuttaṃ ‘‘ekamidāha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.165, 265) viya. ‘‘Imasmiṃ padese tvaṃ nu kho ṭhitosī’’ti pucchi. <span class="bld">Ayamahamasmī</span>ti ayamahaṃ idha ṭhitosmīti attho.</p>
  1863. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Cirapaṭikā</span>ti <a name="M2.0098"></a> cirakālato paṭṭhāya. Kesamissaṃ sabbaṃ parikkhāraṃ udake pavāhetvātipi yojetabbaṃ. Araṇikamaṇḍaluādikā tāpasaparikkhārā <span class="bld">khārī</span> nāma, taṃharaṇakakājaṃ <span class="bld">khārikājaṃ</span> nāma. <span class="bld">Aggihutamissa</span>nti aggipūjopakaraṇasahitaṃ.</p>
  1864. <p class="bodytext"><a name="para52-3"></a><span class="paranum">52-3</span>. <span class="bld">Upasaggo</span>ti upaddavo. <span class="bld">‘‘Aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassānī’’</span>ti idaṃ nāgadamanādīni pannarasa pāṭihāriyāni vajjetvā vuttaṃ appakamadhikaṃ gaṇanūpagaṃ na hotīti.</p>
  1865. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Gayāya</span>nti gayānāmikāya nadiyā adūrabhavattā gāmo itthiliṅgavasena gayā nāma jāto, tassaṃ. <span class="bld">Gayāsīse</span>ti evaṃnāmake piṭṭhipāsāṇe.</p>
  1866. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā…pe… sukhaṃ vā’’</span>tiādinā cakkhuviññāṇavīthicittesu somanassadomanassaupekkhāvedanāmukhena sesārūpakkhandhānampi ādittataṃ dasseti. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Mano</span>ti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. <span class="bld">Manoviññāṇa</span>nti manodvāravīthipaayāpannameva gahitaṃ.</p>
  1867. <p class="centered">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1868. <p class="subhead">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā</p>
  1869. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Yaññā</span> <a name="V2.0096"></a> <span class="bld">abhivadantī</span>ti yāgahetu ijjhantīti vadanti. <span class="bld">Upadhīsū</span>ti ettha dukkhasukhādīnaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena cattāro upadhī kāmakhandhakilesaabhisaṅkhārūpadhīnaṃ vasena. Tesu khandhūpadhi idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘khandhūpadhīsu malanti ñatvā’’</span>ti. <span class="bld">Yaññā</span>ti yaññahetu. <span class="bld">Yiṭṭhe</span>ti mahāyāge. <span class="bld">Hute</span>ti divase divase kattabbe aggiparicaraṇe. <span class="bld">Kiṃ vakkhāmī</span>ti kathaṃ vakkhāmi.</p>
  1870. <p class="bodytext"><a name="para57-8"></a><span class="paranum">57-8</span>. <span class="bld">Āsīsanā</span>ti manorathā. <span class="bld">Siṅgīsuvaṇṇanikkhenā</span>ti siṅgīsuvaṇṇassa rāsinā. Suvaṇṇesu hi yuttikataṃ hīnaṃ. Tato rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ, tato ākaruppannaṃ seṭṭhaṃ, tato yaṃkiñci dibbasuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ<a name="M2.0099"></a>, tatrāpi cāmīkaraṃ, tato sātakumbhaṃ, tato jambunadaṃ, tatopi siṅgīsuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ. Tassa nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaparimāṇaṃ. Aṭṭhasuvaṇṇādibhedaṃ anekavidhampi vadanti. <span class="bld">Dasasu ariyavāsesū</span>ti –</p>
  1871. <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno paṇunnapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño’’ti (dī. ni. 3.348, 360; a. ni. 10.19) –</p>
  1872. <p class="unindented">Evamāgatesu dasasu ariyavāsesu. Tattha <span class="bld">pañcaṅgavippahīno</span>ti pañcanīvaraṇehi vippayuttatā vuttā. <span class="bld">Chaḷaṅgasamannāgato</span>ti iṭṭhādīsu chasu ārammaṇesu somanassitādipaṭipakkhā chaḷaṅgupekkhā vuttā. <span class="bld">Ekārakkho</span>ti upaṭṭhitasatitā. Saṅkhāyasevanā adhivāsanā parivajjanā vinodanāsaṅkhātāni cattāri apassenā nissayā etassāti <span class="bld">caturāpasseno,</span> etena ca te nissayā dassitā. Paṇunnāni apanītāni diṭṭhigatikehi paccekaṃ gahitāni diṭṭhisaccāni yassa, so <span class="bld">paṇunnapaccekasacco,</span> tena lokiyañāṇena diṭṭhippahānaṃ vuttaṃ. Kāmesanā bhavesanābrahmacariyesanāsaṅkhātā esanā sammadeva avayā anūnā saṭṭhā nisaṭṭhā anenāti <span class="bld">samavayasaṭṭhesano</span>. Etena tiṇṇaṃ esanānaṃ abhāvo vutto. <span class="bld">‘‘Anāvilasaṅkappo’’</span>ti iminā kāmavitakkādīhi anāvilacittatā. <span class="bld">‘‘Passaddhakāyasaṅkhāro’’</span>ti iminā catutthajjhānasamāyogena vigatadarathatā vuttā. <span class="bld">‘‘Suvimuttacitto’’</span>ti iminā maggo. <span class="bld">‘‘Suvimuttapañño’’</span>ti iminā paccavekkhaṇañāṇamukhena phalañāṇaṃ vuttaṃ. Ete hi ariyā vasanti etthāti <span class="bld">ariyavāsā</span>ti vuccanti<a name="V2.0097"></a>. Te pana vāsā vutthā vasitā sampāditā yena, so <span class="bld">vutthavāso,</span> bhagavā. <span class="bld">Dasabalo</span>ti dasahi kāyabalehi, ñāṇabalehi ca upeto. Yāni hetāni –</p>
  1873. <p class="gatha1">‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;</p>
  1874. <p class="gathalast">Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha. 760; udā. aṭṭha. 75; bu. va. aṭṭha. 1.39; cūḷani. aṭṭha. 81; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) –</p>
  1875. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M2.0100"></a> vuttāni dasahatthikulāni purimapurimato dasabalaguṇopetāni, tesu sabbajeṭṭhānaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balāni bhagavato kāyassa dasabalāni nāma. Tañca kāḷāvakasaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassassa, majjhimapurisānaṃ pana dasannaṃ koṭisahassānañca balaṃ hoti, taṃ ‘‘nārāyanasaṅghātabala’’ntipi vuccati.</p>
  1876. <p class="bodytext">Yāni panetāni <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādinā (ma. ni. 1.148; a. ni. 10.21; vibha. 760; paṭi. ma. 2.44) vuttāni ṭhānāṭhānañāṇabalaṃ, kammavipākañāṇabalaṃ, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇabalaṃ, anekadhātunānādhātulokañāṇabalaṃ, sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇabalaṃ, indriyaparopariyattañāṇabalaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇabalaṃ, pubbenivāsañāṇabalaṃ, dibbacakkhuñāṇabalaṃ, āsavakkhayañāṇabalanti dasabalañāṇāni, imāni bhagavato dasabalāni nāma. <span class="bld">Dasahi asekkhehi aṅgehī</span>ti arahattaphalasampayuttehi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘asekkhā sammādiṭṭhi…pe… asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimuttī’’ti (dī. ni. 3.348, 360) evaṃ vuttehi dasahi asekkhadhammehi samannāgato. Ettha ca dassanaṭṭhena vuttā <span class="bld">sammādiṭṭhi</span> eva jānanaṭṭhena <span class="bld">sammāñāṇa</span>ntipi vuttā, vuttāvasesā pana phalacittasampayuttā sabbe phassādidhammā <span class="bld">sammāvimuttī</span>ti vuttāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1877. <p class="centered">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1878. <p class="subhead">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1879. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Sārībrāhmaṇiyā <a name="V2.0098"></a> putto <span class="bld">sāriputto</span>. Moggalībrāhmaṇiyā putto <span class="bld">moggallāno. Channaparibbājakassā</span>ti setavatthena hirikopīnaṃ chādetvā vicaraṇakaparibbājakassa, tena ‘‘nāyaṃ naggaparibbājako’’ti dasseti. ‘‘Upaññāta’’nti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">ñāto cevā</span>ti. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">upagato ca maggo</span>ti. Tena ca <span class="bld">upaññāta</span>nti ettha <span class="bld">ñāta</span>-saddo ñāṇapariyāyo. <span class="bld">Magga</span>nti liṅgavipallāsena maggova vutto. Upasaddo ca upagamanattho maggasaddenapi sambandhitabboti dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā <a name="M2.0101"></a> piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ upagatañāṇañceva hoti, tehi upagato paṭipanno maggo ca, tasmā yaṃnūnāhaṃ anubandheyyanti. <span class="bld">Upaññātaṃ nibbāna</span>nti upapattiyā anumānena ñātaṃ nibbānaṃ. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">magganto</span>ti, anumānena ñātaṃ paccakkhato dassanatthāya gavesantoti attho.</p>
  1880. <p class="bodytext">Nirodho ca nirodhūpāyo ca ekasesena nirodhoti vuttoti dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Paṭipādento</span>ti nigamento.</p>
  1881. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito uttarī</span>ti ito mayā laddhasotāpattito uttari itaramaggattayaṃ yadipi natthi, tathāpi eso eva mayā gavesito nibbānadhammoti attho.</p>
  1882. <p class="bodytext"><a name="para62-3"></a><span class="paranum">62-3</span>. <span class="bld">Tadārammaṇāyā</span>ti nibbānārammaṇāya sotāpattiphalavimuttiyā. <span class="bld">Tesaṃ āyasmantāna</span>nti saparisānaṃ tesaṃ dvinnaṃ parisānaṃ tasmiṃyeva khaṇe bhagavato dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇi, aggasāvakā pana attano ñāṇakiccassa mahantatāya katipāhaccayena. Tenāha <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādi. Usūyanakiriyāya kammabhāvaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘upayogatthevā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1883. <p class="centered">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1884. <p class="subhead">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1885. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Vajjāvajja</span>nti khuddakaṃ, mahantañca vajjaṃ. <span class="bld">Uttiṭṭhapatta</span>nti ettha uttiṭṭhaṃ nāma piṇḍāya caraṇaṃ vuccati ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’tiādīsu (dha. pa. 168) viya. Uttiṭṭhatthāya <a name="V2.0099"></a> gahitaṃ pattaṃ uttiṭṭhapattaṃ, tenāha <span class="bld">‘‘piṇḍāya caraṇakapatta’’</span>nti. Tassa upanāme ko dosoti āha <span class="bld">‘‘tasmiṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā manussā etasmiṃyeva ete bhuñjantīti uttiṭṭhapatte ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ uttiṭṭha-saddeneva manussānaṃ saññāya ucchiṭṭhatāpi gammatīti. Keci pana ‘‘ucchiṭṭhasaddena samānattho uttiṭṭhasaddo’’ti vadanti. ‘‘Uttiṭṭhā’’ti tvāpaccayantopi hotīti āha <span class="bld">‘‘uṭṭhahitvā’’</span>ti. <span class="bld">Upajjhāyaṃ gahetu</span>nti upajjhāyattaṃ <a name="M2.0102"></a> manasā gahetuṃ, yācanavacanena tassa anumatiṃ gahetunti vā attho.</p>
  1886. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Patissayanaṃ patisso, garuṃ nissāya vattanabhāvo, yaṃkiñci gāravanti attho. Saha patissena <span class="bld">sappatisso,</span> paraṃ jeṭṭhaṃ katvā tassovāde vattanatāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā’’</span>ti. <span class="bld">Sāhū</span>ti sādhu sundaraṃ. <span class="bld">Lahū</span>ti agaru, subharatāti attho. <span class="bld">Opāyika</span>nti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇūpāyoti attho. <span class="bld">Patirūpa</span>nti sāmīcikammamidanti attho. <span class="bld">Pāsādikenā</span>ti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho. <span class="bld">Kāyenā</span>ti etadatthaviññāpakaṃ hatthamuddādiṃ dassento kāyena viññāpeti. <span class="bld">Sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāyā</span>ti upajjhāyena ‘‘sāhū’’tiādīsu vuttesu saddhivihārikassa ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchanaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘kāyena viññāpetī’’tiādi vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Āyācanadānamattenā</span>ti saddhivihārikassa paṭhamaṃ āyācanamattena, tato upajjhāyassa ca ‘‘sāhū’’tiādinā vacanamattenāti attho.</p>
  1887. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Assā</span>ti saddhivihārikassa. <span class="bld">Dve cīvarānī</span>ti uttarāsaṅgaṃ, saṅghāṭiñca sandhāya vadati. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha na-kārato paṭṭhāya, tena ‘‘nātidūre’’tiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti. <span class="bld">Sabbattha dukkaṭāpattī</span>ti āpadāummattakhittacittavedanaṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassapi dukkaṭameva. Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati. Evamaññesupi na-kārapaṭisiddhesu īdisesu, itaresu pana gilānopi na muccati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvā’’</span>ti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ, cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva. <span class="bld">Āpattiyā āsanna</span>nti āpattikaraṇameva.</p>
  1888. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāme</span>ti antogāme tādise maṇḍapādimhi. <span class="bld">Antaraghare</span>ti antogehe. <span class="bld">Paṭikkamane</span>ti āsanasālāyaṃ. <span class="bld">Dhotavālikāyā</span>ti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya. <span class="bld">Niddhūme</span>ti jantāghare jaliyamānaaggidhūmarahite. Jantāgharañhi nāma himapātabahulesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ <a name="M2.0103"></a><a name="V2.0100"></a> sarīrasedāpanaṭṭhānaṃ. Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti. Teneva pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘cuṇṇaṃ sannetabba’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ulloka</span>nti uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ. Uparibhāganti attho.</p>
  1889. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññattha netabbo</span>ti yattha viharato sāsane anabhirati uppannā, tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo. <span class="bld">Visabhāgapuggalāna</span>nti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ. Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti, lajjino ca etassa visabhāgā honti, tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo. Upajjhāyādibhāvo hettha na pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pariveṇaṃ gantvā</span>ti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā. <span class="bld">‘‘Na susāna’’</span>nti idaṃ upalakkhaṇaṃ, upacārasīmato bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati.</p>
  1890. <p class="centered">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1891. <p class="subhead">Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā</p>
  1892. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Saddhivihārikavattakathāyaṃ <span class="bld">saṅgahetabbo anuggahetabbo</span>tiādīsu anādariyaṃ paṭicca dhammāmisehi asaṅgaṇhantānaṃ ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ vattabhedattā. Teneva <span class="bld">parivāre</span>pi ‘‘nadento āpajjatī’’ti (pari. 322) vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  1893. <p class="centered">Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1894. <p class="subhead">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā</p>
  1895. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Nasammāvattanādikathāyaṃ <span class="bld">vattaṃ na pūreyyā</span>ti ‘‘vattakaraṇakālo’’ti vatthuvijānanavasena ñatvā mānakosajjādivasena vā upajjhāyādīsu <a name="M2.0104"></a> anādarena vā ‘‘akātuṃ na vaṭṭatī’’ti ajānanatāya vā na kareyya, dukkaṭameva. Asañcicca asatiyātiādīhi ca akarontassa pana anāpatti. Sabbāni hi vattāni sekhiyāneva, tasmā sekhiyesu vuttanayenevettha sabbopi vinicchayo veditabbo. <span class="bld">Gehassitapema</span>nti mettāpemaṃ.</p>
  1896. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādiyanaṃ</span> <a name="V2.0101"></a> <span class="bld">vā asādiyanaṃ vā na jānātī</span>ti ‘‘mayi sādiyante akarontānaṃ āpatti hoti, paṭikkhipitvā asādiyante āpatti na hotī’’ti evaṃ na jānātīti attho. ‘‘Tesu eko vattasampanno bhikkhu…pe… tesaṃ anāpattī’’ti vacanato sace koci ‘‘tumhākaṃ saddhivihārike, antevāsike vā gilāne upaṭṭhahissāmi, ovādānusāsaniādikaṃ sabbaṃ kattabbaṃ karissāmī’’ti vadati, te vā saddhivihārikādayo ‘‘appossukkā hothā’’ti vadanti, vattaṃ vā na sādiyanti, ācariyupajjhāyānampi anāpatti.</p>
  1897. <p class="centered">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1898. <p class="subhead">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1899. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Rādhabrāhmaṇavatthusmiṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">uppaṇḍuppaṇḍukajāto</span>ti sakalasarīre sañjātapaṇḍuvaṇṇo. Paṇḍuvaṇṇassa sakalasarīre byāpitabhāvadassanatthañhi vicchāvacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Adhikāra</span>nti upakāraṃ. <span class="bld">Katavedino</span>ti attano kataṃ upakāraṃ paṭikiriyāya ñāpakā. Upasampadākammavācāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ pariyosāne vakkhāma. <span class="bld">Parimaṇḍalehī</span>ti paripuṇṇehi.</p>
  1900. <p class="bodytext"><a name="para71-73"></a><span class="paranum">71-73</span>. <span class="bld">Paṇṇattivītikkama</span>nti sikkhāpadavītikkamaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">piṇḍiyālopabhojana</span>nti jaṅghapiṇḍimaṃsabalena caritvā ālopālopavasena pariyiṭṭhabhojanaṃ. <span class="bld">Atirekalābho</span>ti bhikkhāhārato adhikalābho. Saṅghabhattādīnaṃ vibhāgo <span class="bld">senāsanakkhandhake</span> āvi bhavissati. <span class="bld">Vihāro</span>ti tiṇakuṭikādisahito pākāraparicchinno sakalo saṅghārāmo. <span class="bld">Aḍḍhayogo</span>ti ekasālo dīghapāsādo. Hatthipiṭṭhigaruḷasaṇṭhāno dīghapāsādotipi vadanti. <span class="bld">Pāsādo</span>ti caturasso ucco <a name="M2.0105"></a> anekabhūmakapāsādo. <span class="bld">Hammiya</span>nti muṇḍacchadano candikaṅgaṇayutto nātiucco pāsādo. <span class="bld">Guhā</span>ti pabbataguhā. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti gomuttaṃ.</p>
  1901. <p class="centered">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1902. <p class="subhead">Ācariyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1903. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Sahadhammikaṃ vuccamāno</span>ti ‘‘evaṃ nivāsetabba’’ntiādinā sikkhāpadena ovadiyamāno. <span class="bld">Vādaṃ āropetvā</span>ti ‘‘olambitvā nivāsanādīsu ko doso? Yadi doso bhaveyya<a name="V2.0102"></a>, parimaṇḍalanivāsanādīsupi doso siyā’’tiādinā niggahaṃ āropetvā. <span class="bld">Taṃyeva titthāyatana</span>nti diṭṭhisaṅkhātatitthameva āyatanaṃ dukkhuppattiṭṭhānanti titthāyatanaṃ. <span class="bld">Āyasmato nissāya vacchāmī</span>ti āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho.</p>
  1904. <p class="centered">Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1905. <p class="subhead">Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā</p>
  1906. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Yaṃ pubbe lakkhaṇaṃ vuttaṃ, teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Potthakesu pana ‘‘na teneva lakkhaṇenā’’ti ettha na-kāraṃ chaḍḍetvā ‘‘teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ. Tathā hi teneva lakkhaṇena āpattibhāve gayhamāne nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpatti evāti vuttalakkhaṇena āpattiṃ āpajjeyya. Tathā ca ‘‘nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabba’’nti iminā anantaravacanena virodho siyā. <span class="bld">Visuddhimagge</span>pi ca –</p>
  1907. <p class="indent">‘‘Nissayācariya, uddesācariya, nissayantevāsika, uddesantevāsika, samānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā. Tāva paṭijaggitabbā’’ti (visuddhi. 1.41) –</p>
  1908. <p class="unindented">Vuttaṃ<a name="M2.0106"></a>. Tasmā vuttanayena idha parigaḷitaṃ na-kāraṃ ānetvā teneva saddhivihārikassa vutteneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti evamattho gahetabbo.</p>
  1909. <p class="centered">Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1910. <p class="subhead">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā</p>
  1911. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ <span class="bld">‘‘yo vā ekasambhogaparibhogo, tassa santike nissayo gahetabbo’’</span>ti iminā lajjīsu eva nissayaggahaṇaṃ niyojeti alajjīsu paṭikkhittattā. Ettha ca paribhogasaddena ekakammādiko saṃvāso gahito paccayaparibhogassa sambhoga-saddena gahitattā, etena <a name="V2.0103"></a> ca sambhogasaṃvāsānaṃ alajjīhi saddhiṃ na kattabbataṃ dasseti. <span class="bld">Parihāro natthī</span>ti āpattiparihāro natthi. <span class="bld">Tādiso</span>ti yattha nissayo gahitapubbo, yo ca ekasambhogaparibhogo, tādiso. <span class="bld">Tathā vutta</span>nti ‘‘lahuṃ āgamissāmī’’ti vuttañceti attho. <span class="bld">‘‘Cattāri pañca divasānī’’</span>ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Yadi ekāhadvīhena sabhāgatā paññāyati, ñātadivasena gahetabbova. Athāpi catupañcāhenāpi na paññāyati, yattakehi divasehi paññāyati, tattakāni atikkametabbāni. Sabhāgataṃ olokemīti pana leso na kātabbo.</p>
  1912. <p class="bodytext"><span class="bld">Daharā suṇantī</span>ti ettha asutvāpi āgamissati, kenaci antarāyena cirāyatīti saññāya sati labbhateva parihāro. Tenāha <span class="bld">‘‘idhevāhaṃ vasissāmīti pahiṇati, parihāro natthī’’</span>ti.</p>
  1913. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekadivasampi parihāro natthī</span>ti gamane nirussāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Saussāhassa pana senāsanapaṭisāmanādivasena katipāhe gatepi na doso.</p>
  1914. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatreva vasitabba</span>nti tatra sabhāgaṭṭhāne eva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Taṃyeva vihāraṃ…pe… vasituṃ vaṭṭatī’’</span>ti iminā upajjhāye saṅgaṇhanteyeva taṃsamodhāne nissayapaṭippassaddhi vuttā, tasmiṃ pana kodhena <a name="M2.0107"></a> vā gaṇanirapekkhatāya vā asaṅgaṇhante aññesu gahito nissayo na paṭippassambhatīti dasseti.</p>
  1915. <p class="bodytext">Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhiyaṃ vutto ‘‘koci ācariyo’’tiādiko nayo upajjhāyapakkamanādīsupi netvā tattha ca vutto idhāpi netvā yathārahaṃ yojetabbo.</p>
  1916. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantī</span>ti upacārasīmato bahi aññasmiṃ vihāre antevāsikānaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamma vasanti. Tena bahiupacārepi antevāsikādīnaṃ vasanaṭṭhānato dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antare āsannapadese vasati, nissayo na paṭippassambhatīti dasseti. Antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvā vasato nissayo na paṭippassambhateva.</p>
  1917. <p class="centered">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1918. <p class="subhead">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā</p>
  1919. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Upajjhācariyalakkhaṇakathāyaṃ <a name="V2.0104"></a> <span class="bld">na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo</span>ti upajjhāyena hutvā na pabbājetabbo. Asekkhassa ayanti <span class="bld">asekkho,</span> lokiyalokuttaro sīlakkhandho.</p>
  1920. <p class="bodytext"><span class="bld">Antaggāhikāyā</span>ti sassatucchedakoṭṭhāsaggāhikāya. <span class="bld">Pacchimāni dve</span>ti appassuto hoti, duppañño hotīti imāni dve aṅgāni. <span class="bld">Pacchimāni tīṇī</span>ti na paṭibalo uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ, āpattiṃ na jānāti, āpattiyā vuṭṭhānaṃ na jānātīti imāni tīṇi. Kukkuccassa hi pāḷiaṭṭhakathānayasaṅkhātadhammato vinodetuṃ apaṭibalatā nāma abyattatā eva hotīti sāpi āpattiaṅgameva vuttā.</p>
  1921. <p class="bodytext">Abhivisiṭṭho uttamo samācāro ābhisamācāro, vattapaṭivattasīlaṃ. Taṃ ārabbha paññattā khandhakasikkhāpadasaṅkhātā sikkhā <span class="bld">ābhisamācārikā</span>. Sikkhāpadampi hi taṃ tattha paṭipūraṇatthikehi uggahaṇādivasena sikkhitabbato ‘‘sikkhā’’ti vuccati. Maggabrahmacariyassa ādibhūtā kāraṇabhūtāti <span class="bld">ādibrahmacariyakā</span> sikkhā, ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ. Teneva <a name="M2.0108"></a> <span class="bld">visuddhimagge</span>pi ‘‘ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ ādibrahmacariyakaṃ, khandhakavattapaayāpannaṃ ābhisamācārika’’nti (visuddhi. 1.11) vuttaṃ. Tasmā <span class="bld">sekkhapaṇṇattiya’’</span>nti ettha sikkhitabbato sekkhā, bhagavatā paññattattā paṇṇatti. Sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā sikkhāpadapaṇṇatti ‘‘sekkhapaṇṇattī’’ti vuttāti gahetabbā. <span class="bld">Nāmarūpaparicchede</span>ti ettha kusalattikādīhi vuttaṃ jātibhūmipuggalasampayogavatthārammaṇakammadvāralakkhaṇarasādibhedehi vedanākkhandhādicatubbidhaṃ sanibbānaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpañca paricchinditvā jānanapaññā, tappakāsako ca gantho nāmarūpaparicchedo nāma. Iminā abhidhammatthakusalena bhavitabbanti dasseti. <span class="bld">Sikkhāpetu</span>nti uggaṇhāpetuṃ.</p>
  1922. <p class="centered">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1923. <p class="subhead">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1924. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Titthiyaparivāsakathāyaṃ <span class="bld">ājīvakassa vā</span>tiādīsu akiriyavādī ājīvako nāma, kiriyavādino pana nigaṇṭhāpi aññepi naggatitthikā acelakapade saṅgahitā. Sabbathā naggasseva <a name="V2.0105"></a> titthiyaparivāso vihito. So ca teneva naggavesena bhikkhūnaṃ santikaṃ āgatassa, na paṭicchādetvā āgatassāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace sopī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sopī</span>ti ājīvako.</p>
  1925. <p class="bodytext"><span class="bld">Āmisakiñcikkhasampadānaṃ</span> nāma appamattakassa deyyadhammassa anuppadānaṃ. <span class="bld">Rūpūpajīvikā</span>ti attano rūpameva nissāya jīvantiyo. Vesiyā gocaro bahulaṃ pavattiṭṭhānaṃ assāti <span class="bld">vesiyāgocaro</span>. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Yobbannātītā</span>ti anividdhā eva mahallikabhāvaṃ pattā thullakumārī evāti vuttaṃ. <span class="bld">Ādāyassā</span>ti ādānassa gahaṇassa.</p>
  1926. <p class="centered">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1927. <p class="subhead">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1928. <p class="bodytext"><a name="para88-9"></a><span class="paranum">88-9</span>. Pañcābādhādivatthūsu <a name="M2.0109"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">somhi arogo, vibbhamissāmī</span>ti so ahaṃ arogo, vibbhamissāmīti attho. <span class="bld">Nakhapiṭṭhippamāṇa</span>nti kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhi adhippetā. ‘‘Paṭicchanne ṭhāne nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, vaṭṭatī’’ti vuttattā appaṭicchannaṭṭhāne tādisampi na vaṭṭati, paṭicchannaṭṭhānepi ca vaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatīti siddhameva hoti. Pākaṭaṭṭhānepi pana nakhapiṭṭhippamāṇato ūnataraṃ avaḍḍhanakaṃ vaṭṭatīti ye gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ gahaṇaṃ paṭisedhetuṃ <span class="bld">‘‘mukhe panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1929. <p class="bodytext"><span class="bld">Kolaṭṭhimattakopī</span>ti badaraṭṭhippamāṇopi. <span class="bld">Avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddena kolaṭṭhimattato khuddakataropi gaṇḍo na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘sacchaviṃ kāretvā’’</span>ti, vijjamānacchaviṃ katvāti attho. ‘‘Sañchavi’’nti vā pāṭho, sañjātacchavinti attho. Gaṇḍādīsu vūpasantesupi gaṇḍānaṃ vivaṇṇampi hoti, taṃ vaṭṭati.</p>
  1930. <p class="bodytext"><span class="bld">Padumapuṇḍarīkapattavaṇṇa</span>nti rattapadumasetapadumapupphadalavaṇṇaṃ. <span class="bld">Kuṭṭhe vuttanayenevā</span>ti paṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakaṃ vaṭṭati, aññattha na kiñcipi vaṭṭatīti vuttanayaṃ dasseti. <span class="bld">Sosabyādhī</span>ti khayarogo. <span class="bld">Yakkhummāro</span>ti kadāci kadāci āgantvā bhūmiyaṃ pātetvā hatthamukhādikaṃ avayavaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsanako yakkhova rogo.</p>
  1931. <p class="centered">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1932. <p class="subhead">Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1933. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0106"></a> <span class="bld">dānāhaṃ devassa bhaṭoti āpucchatī</span>ti raññā eva dinnaṭṭhānantaraṃ sandhāya vuttaṃ. Yo pana rājakammikehi amaccādīhi ṭhapito, amaccādīnaṃ eva vā bhaṭo hoti, tena taṃ taṃ amaccādimpi āpucchituṃ vaṭṭati.</p>
  1934. <p class="centered">Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1935. <p class="subhead">Coravatthukathāvaṇṇanā</p>
  1936. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="M2.0110"></a> bhagavā sayaṃ yasmā dhammassāmī, tasmā aṅgulimālaṃ ehibhikkhubhāvena pabbājesi, bhikkhūnaṃ pana sikkhāpadaṃ paññapento evamāhāti adhippāyo. <span class="bld">Evaṃ jānantī</span>ti sīlavā jātoti jānanti.</p>
  1937. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Uparamanti</span> viramanti. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti andubandhanaṃ bhinditvā. <span class="bld">Chinditvā</span>ti saṅkhalikaṃ chinditvā. <span class="bld">Muñcitvā</span>ti rajjubandhanaṃ muñcitvā. <span class="bld">Vivaritvā</span>ti gāmabandhanādīsu gāmadvārādīnaṃ vivaritvā. <span class="bld">Apassamānāna</span>nti purisaguttiyaṃ gopakānaṃ apassantānaṃ.</p>
  1938. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘kasāhato katadaṇḍakammo’’ti ettha vuttanayeneva.</p>
  1939. <p class="centered">Coravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1940. <p class="subhead">Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1941. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Palātopī</span>ti iṇasāmikānaṃ āgamanaṃ ñatvā bhayena palāto. <span class="bld">Gīvā hotī</span>ti iṇāyikabhāvaṃ ñatvā anādarena iṇamuttake bhikkhubhāve pavesitattā. <span class="bld">Upaḍḍhupaḍḍha</span>nti thokathokaṃ. <span class="bld">Dātabbamevā</span>ti iṇāyikena dhanaṃ sampaṭicchatu vā mā vā, dāne saussāheneva bhavitabbaṃ. Aññehi ca bhikkhūhi ‘‘mā dhuraṃ nikkhipāhī’’ti vatvā sahāyakehi bhavitabbanti dasseti. Dhuranikkhepena hissa bhaṇḍagghena kāretabbatā siyāti.</p>
  1942. <p class="centered">Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1943. <p class="subhead">Dāsavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1944. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">‘‘Dāsacārittaṃ</span> <a name="V2.0107"></a> <span class="bld">āropetvā kīto’’</span>ti iminā dāsabhāvaparimocanatthāya kītakaṃ nivatteti. Tādiso hi dhanakkītopi adāso eva. <span class="bld">Tattha tattha cārittavasenā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ janapade dāsapaṇṇajjhāpanādinā <a name="M2.0111"></a> adāsakaraṇaniyāmena. Abhisekādīsu sabbabandhanāni mocāpenti, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sabbasādhāraṇenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1945. <p class="bodytext"><span class="bld">Sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭatī</span>ti tā bhujissitthiyo ‘‘mayampi vaṇṇadāsiyo homā’’ti attano rakkhaṇatthāya sayameva rājūnaṃ dāsipaṇṇe attano nāmaṃ likhāpenti, tāsaṃ puttāpi rājadāsāva honti, tasmā te pabbājetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Tehi adinnā na pabbājetabbā</span>ti yattakā tesaṃ sāmino, tesu ekena adinnepi na pabbājetabbā.</p>
  1946. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhujisse pana katvā pabbājetuṃ vaṭṭatī</span>ti yassa vihārassa te ārāmikā dinnā, tasmiṃ vihāre saṅghaṃ ñāpetvā phātikammena dhanāni datvā bhujisse katvā pabbājetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Takkaṃ sīse āsittakasadisāva hontī</span>ti kesuci janapadesu adāse karontā takkaṃ sīse āsiñcanti, tena kira te adāsā honti, evamidampi ārāmikavacanena dānampīti adhippāyo. Tathā dinnepi saṅghassa ārāmikadāso evāti <span class="bld">‘‘neva pabbājetabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tāvakāliko nāmā’’</span>ti vuttattā kālaparicchedaṃ katvā vā pacchāpi gahetukāmatāya vā dinnaṃ sabbaṃ tāvakālikamevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Nissāmikadāso</span> nāma yassa sāmikulaṃ aññātikaṃ maraṇena parikkhīṇaṃ, na koci tassa dāyādo, so pana samānajātikehi vā nivāsagāmavāsīhi vā issarehi vā bhujisso katova pabbājetabbo. Devadāsāpi dāsā eva. Te hi katthaci dese rājadāsā honti, katthaci vihāradāsā, tasmā pabbājetuṃ na vaṭṭati. Dāsampi pabbājetvā sāmike disvā paṭicchādanatthaṃ apanento padavārena adinnādānāpattiyā kāretabbo, dāsassa pana palāyato anāpatti.</p>
  1947. <p class="centered">Dāsavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1948. <p class="subhead">Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā</p>
  1949. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Bhaṇḍukammāpucchānādikathāyaṃ <span class="bld">kammārabhaṇḍū</span>ti daharatāya amoḷibandho muṇḍikasīso kammāradārako <a name="V2.0108"></a> eva vutto. <span class="bld">Tulādhāramuṇḍako</span>ti ettha <span class="bld">tulādhārā</span>ti tambasuvaṇṇādīnaṃ tulaṃ hatthena dhāretīti <a name="M2.0112"></a> kammārā ‘‘tulādhārā’’ti vuttā, tesu eko muṇḍikasīso daharoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcasikho taruṇadārako’’</span>ti. Ekāva sikhā pañca veṇiyo katvā bandhanena pañcasikhāti vuccati, sā etassa atthīti <span class="bld">pañcasikho,</span> tassa sikhaṃ chindantā kañci bhikkhuṃ ajānāpetvāva pabbājesuṃ. Tena bhaṇḍukammāpalokanaṃ anuññātaṃ. <span class="bld">Sīmāpariyāpanne</span>ti baddhasīmāya sati tadantogadhe, asati upacārasīmantogadheti attho. Ettha ca kiñcāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyā’’ti ettakameva vuttaṃ, na pana anapalokentassa āpatti vuttā, tathāpi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbe āpucchitā amhehītisaññino…pe… pabbājentassapi anāpattī’’ti vuttattā sañcicca anāpucchā kese ohārentassa dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Kesoropanampi samaṇapabbajanavohāraṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘imassa samaṇakaraṇa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ekasikhāmattadharo</span>ti ettha ekena kesena sikhā ekasikhāti vadanti, appakesāva sikhā evaṃ vuttāti gahetabbā. Ekakesampi pana anāpucchā chindituṃ na vaṭṭatiyeva.</p>
  1950. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Vāmahatthenā</span>ti dakkhiṇahatthena bhuñjanato vuttaṃ.</p>
  1951. <p class="bodytext"><a name="para103-4"></a><span class="paranum">103-4</span>. Nissayamuccanakassa vattesu pañcakachakkesu pana ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni…pe… anubyañjanaso’’ti ettha sabbopi cāyaṃ pabhedo mātikāṭṭhakathāyaṃ ñātāyaṃ ñāto hoti. <span class="bld">‘‘Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānātī’’</span>ti idañca attanā ñātaṭṭhānesu āpattādiṃ sandhāya vuttanti na gahetabbaṃ.</p>
  1952. <p class="centered">Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1953. <p class="subhead">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1954. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Pokkharavassa</span>nti pokkhare padumagacche viya atemitukāmānaṃ sarīrato pavaṭṭanakavassaṃ. Tasmiṃ kira vassante temitukāmāva tementi, na itare. <span class="bld">‘‘Bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthī</span>ti attano santake rajje sabbampi sāpateyyaṃ sayameva paribhuñjissatīti gāravena <a name="M2.0113"></a> suddhodanamahārājāpi na nimantesi, gantvā pana gehe sakalarattiṃ mahādānañceva buddhappamukhassa saṅghassa āsanapaññattiṭṭhānālaṅkārañca saṃvidahantova vītināmesi.</p>
  1955. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V2.0109"></a> <span class="bld">koci…pe… pattaṃ vā aggahesī</span>ti bhagavā attano pitu nivesanameva gamissatītisaññāya naggahesi. <span class="bld">Kulanagare</span>ti ñātikulantake nagare. <span class="bld">Piṇḍacāriyavatta</span>nti attano ñātigāmesupi sapadānacārikavattaṃ. Bhikkhāya cāro caraṇaṃ etassāti <span class="bld">bhikkhācāro,</span> khattiyo.</p>
  1956. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttiṭṭhe</span>ti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre uddissa ṭhatvā gahetabbapiṇḍe. <span class="bld">Nappamajjeyyā</span>ti nimantanādivasena labbhamānapaṇītabhojanaṃ paṭikkhipitvā piṇḍāya caraṇavasena tattha nappamajjeyya. <span class="bld">Dhamma</span>nti anesanaṃ pahāya sapadānaṃ caranto tameva bhikkhācariyadhammaṃ sucaritaṃ careyya. <span class="bld">Sukhaṃ setī</span>ti catūhi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho.</p>
  1957. <p class="bodytext">Dutiyagāthāyaṃ <span class="bld">na naṃ duccarita</span>nti vesiyādibhede agocare caraṇavasena taṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ duccaritaṃ na ca care. Sesaṃ vuttanayameva. <span class="bld">Imaṃ pana gāthaṃ sutvā</span>ti nivesane nisinnena bhagavatā ñātisamāgame attano piṇḍāya caraṇaṃ nissāya pavattāya gāthāya vuttaṃ imaṃ dutiyagāthaṃ sutvā.</p>
  1958. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammapālajātaka</span>ntiādīsu pana tato parakālesupi rañño pavatti parinibbānaṃ pāpetvā yathāpasaṅgavasena dassetuṃ vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘sotāpattiphalaṃ sacchikatvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sirigabbhaṃ gantvā</span>ti ettha yadi hi bhagavā tadaheva gantvā na passeyya, sā hadayena phalitena mareyyāti agamāsīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1959. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ divasamevā</span>ti tasmiṃ rāhulamātudassanadivaseyeva. <span class="bld">Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 1.12 nandattheravatthu) vuttaṃ. <span class="bld">Kesavissajjana</span>nti rājamoḷibandhanatthaṃ kumārakāle bandhitasikhāveṇimocanaṃ, taṃ kira karontā maṅgalaṃ karonti. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> pana ‘‘kesavissajjananti kulamariyādavasena kesoropana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.105) vuttaṃ. <span class="bld">Paṭṭabandho</span>ti ‘‘asukarājā’’ti naḷāṭe suvaṇṇapaṭṭabandhanaṃ. Abhinavapāsādappavesamaṅgalaṃ <span class="bld">gharamaṅgalaṃ</span>. Chattussāpane maṅgalaṃ <span class="bld">chattamaṅgalaṃ. Janapadakalyāṇī</span>ti <a name="M2.0114"></a> janapadamhi kalyāṇī parehi asādhāraṇehi pañcakalyāṇādīhi sahitattā sā evaṃ vuttā. <span class="bld">Tuvaṭa</span>nti sīghaṃ. <span class="bld">Anicchamāna</span>nti manasā arocentaṃ, vācāya pana bhagavatā ‘‘pabbajissasi nandā’’ti vutte gāravena paṭikkhipituṃ avisahanto ‘‘āmā’’ti avoca. Bhagavā ca etena lesena pabbājesi.</p>
  1960. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmarūpavaṇṇa</span>nti <a name="V2.0110"></a> brahmarūpasamānarūpaṃ. <span class="bld">Tyassā</span>ti te assa. <span class="bld">Nivattetuṃ na visahī</span>ti ‘‘mā naṃ nivattayitthā’’ti bhagavatā vuttattā nāsakkhi. <span class="bld">Sattavidhaṃ ariyadhana</span>nti –</p>
  1961. <p class="gatha1">‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hiriottappiyaṃ dhanaṃ;</p>
  1962. <p class="gathalast">Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhana’’nti. (a. ni. 7.5, 6) –</p>
  1963. <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ. <span class="bld">Adhimattaṃ rāhule</span>ti rāhule pabbajite nandapabbajjāya uppannadukkhatopi adhikataraṃ dukkhaṃ ahosīti attho. <span class="bld">Ito pacchā</span>ti ito vuttasokuppattito aparadivasesu anāgāmīnaṃ ñātisinehapaṭighacittuppādābhāvā. Pāḷiyaṃ <span class="bld">puttapema</span>ntiādi raññā puttasinehassa tibbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Puttasineho hi attanā sahajātapītivegasamuṭṭhitānaṃ rūpadhammānaṃ sakalasarīraṃ khobhetvā pavattanavasena <span class="bld">‘‘chaviṃ…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatī’’</span>ti vutto. <span class="bld">Attano piyatarā</span>ti bhagavantaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Putte</span>ti rāhulaṃ. <span class="bld">Saddahantenā</span>ti tassa vacanena avematikenāti attho. Vimatiyā sati āpatti eva.</p>
  1964. <p class="centered">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1965. <p class="subhead">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1966. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Sāmaṇerasikkhāpadādīsu pāḷiyaṃ <span class="bld">sikkhāpadānī</span>ti sikkhākoṭṭhāsā. Adhisīlasikkhānaṃ vā adhigamūpāyā. <span class="bld">Pāṇo</span>ti paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa atipātanaṃ pabandhavasena pavattituṃ adatvā satthādīhi atikkamma abhibhavitvā pātanaṃ pāṇātipāto. Pāṇavadhoti attho. So <a name="M2.0115"></a> pana atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā vadhakacetanāva. Tasmā pāṇātipātā veramaṇi, verahetutāya verasaṅkhātaṃ pāṇātipātādipāpadhammaṃ maṇati nīharatīti virati <span class="bld">‘‘veramaṇī’’</span>ti vuccati, viramati etāyāti vā ‘‘viramaṇī’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘veramaṇī’’ti samādānavirati vuttā. Esa nayo sesesupi.</p>
  1967. <p class="bodytext">Adinnassa ādānaṃ <span class="bld">adinnādānaṃ,</span> theyyacetanāva. <span class="bld">Abrahmacariya</span>nti aseṭṭhacariyaṃ, maggena maggapaṭipattisamuṭṭhāpikā methunacetanā. <span class="bld">Musā</span>ti abhūtavatthu, tassa vādo abhūtataṃ ñatvāva bhūtato <a name="V2.0111"></a> viññāpanacetanā <span class="bld">musāvādo</span>. Piṭṭhapūvādinibbattasurā ceva pupphāsavādibhedaṃ merayañca <span class="bld">surāmerayaṃ</span>. Tadeva madanīyaṭṭhena majjañceva pamādakāraṇaṭṭhena pamādaṭṭhānañca, taṃ yāya cetanāya pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ.</p>
  1968. <p class="bodytext">Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ ariyānaṃ bhojanassa kālo nāma, tadañño <span class="bld">vikālo</span>. Bhuñjitabbaṭṭhena <span class="bld">bhojana</span>nti idha sabbaṃ yāvakālikaṃ vuccati, tassa ajjhoharaṇaṃ idha uttarapadalopena ‘‘bhojana’’nti adhippetaṃ. Vikāle bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ <span class="bld">vikālabhojanaṃ,</span> vikāle vā yāvakālikassa bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanantipi attho gahetabbo, atthato vikāle yāvakālikaajjhoharaṇacetanāva.</p>
  1969. <p class="bodytext">Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassanaṃ <span class="bld">visūkadassanaṃ,</span> naccagītādidassanasavanānañceva vaṭṭakayuddhajūtakīḷādisabbakīḷānañca nāmaṃ. <span class="bld">Dassana</span>nti cettha pañcannampi viññāṇānaṃ yathāsakaṃ visayassa ālocanasabhāvatāya <span class="bld">dassana</span>-saddena saṅgahetabbattā savanampi saṅgahitaṃ. <span class="bld">Naccagītavādita</span>-saddehi cettha attano naccanagāyanādīnipi saṅgahitānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1970. <p class="bodytext"><span class="bld">Mālā</span>ti baddhamabaddhaṃ vā antamaso suttādimayampi alaṅkāratthāya piḷandhiyamānaṃ ‘‘mālā’’tveva vuccati. <span class="bld">Gandha</span>nti vāsacuṇṇādivilepanato aññaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti pisitvā gahitaṃ chavirāgakaraṇañceva gandhajātañca. <span class="bld">Dhāraṇaṃ</span> nāma piḷandhanaṃ. <span class="bld">Maṇḍanaṃ</span> nāma ūnaṭṭhānapūraṇaṃ. Gandhavasena, chavirāgavasena ca sādiyanaṃ <span class="bld">vibhūsanaṃ</span> nāma. Mālādīsu vā dhāraṇādīni yathākkamaṃ <a name="M2.0116"></a> yojetabbāni. Tesaṃ dhāraṇādīnaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ vītikkamacetanā.</p>
  1971. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccā</span>ti ucca-saddena samānattho nipāto, <span class="bld">uccāsayanaṃ</span> vuccati pamāṇātikkantaṃ āsandādi. <span class="bld">Mahāsayanaṃ</span> akappiyattharaṇehi atthataṃ, salohitavitānañca. Etesu hi āsanaṃ, sayanañca uccāsayanamahāsayana-saddehi gahitāni uttarapadalopena. <span class="bld">Jātarūparajatapaṭiggahaṇā</span>ti ettha <span class="bld">rajata</span>-saddena dārumāsakādi sabbaṃ rūpiyaṃ saṅgahitaṃ, muttāmaṇiādayopettha dhaññakhettavatthādayo ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Paṭiggahaṇa</span>-saddena paṭiggāhāpanasādiyanāni saṅgahitāni. <span class="bld">Nāsanavatthū</span>ti pārājikaṭṭhānatāya liṅganāsanāya kāraṇaṃ.</p>
  1972. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sabbaṃ saṅghārāmaṃ āvaraṇaṃ karontī</span>ti sabbasaṅghārāme pavesanivāraṇaṃ karonti. <span class="bld">Saṅghārāmo āvaraṇaṃ kātabbo</span>ti saṅghārāmo āvaraṇo kātabbo, saṅghārāme vā āvaraṇaṃ <a name="V2.0112"></a> kātabbanti attho. Teneva <span class="bld">‘‘tattha āvaraṇaṃ kātu’’</span>nti bhummavasena vuttaṃ. <span class="bld">Āhāraṃ āvaraṇa</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Yattha vā vasatī’’</span>ti iminā sāmaṇerassa vassaggena laddhaṃ vā sakasantakameva vā nibaddhavasanakasenāsanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yattha vā paṭikkamatī</span>ti ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘attano’’</span>tiādi. <span class="bld">Attano</span>ti hi sayaṃ, ācariyassa, upajjhāyassa vāti attho. Daṇḍenti vinenti etenāti daṇḍo, so eva kattabbattā kammanti <span class="bld">daṇḍakammaṃ,</span> āvaraṇādi. <span class="bld">Udakaṃ vā pavesetu</span>nti pokkharaṇīādiudake pavesetuṃ.</p>
  1973. <p class="centered">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1974. <p class="subhead">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā</p>
  1975. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Saddhivihārikaantevāsikānampī</span>ti upasampanne sandhāya vuttaṃ. Tesupi hi ācariyupajjhāyesu yathā oramanti, tathā tesaṃ niggahaṃ akarontesu aññehi āvaraṇādiniggahakammaṃ kātabbameva. <span class="bld">Saṅgaṇhantī</span>ti ‘‘paraparisato bhinditvā gaṇhissāmī’’ti dānādicatūhi <span class="bld">saṅgahavatthūhi</span> (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32, 256) upalāḷanavasena <a name="M2.0117"></a> saṅgaṇhanti. So bhijjatu vā mā vā, saṅgaṇhantassa payoge āpatti eva. <span class="bld">Bhinditvā gaṇhituṃ na vaṭṭatī</span>ti bhinditumpi na vaṭṭati, gaṇhitumpi na vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Ādīnavaṃ pana vattuṃ vaṭṭatī</span>ti sāsanagāravena vā parānuddayatāya vā vattuṃ vaṭṭati, na parisalolatāya.</p>
  1976. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Senāsanaggāho ca paṭippassambhatī’’</span>ti iminā vassacchedaṃ dasseti. Upasampannānampi pārājikasamāpattiyā saraṇagamanādisāmaṇerabhāvassāpi vinassanato senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhampi te na labhantīti veditabbaṃ. <span class="bld">Purimikāya puna saraṇāni gahitānī</span>ti saraṇaggahaṇena saha tadahevassa vassūpagamanampi dasseti. <span class="bld">Pacchimikāya vassāvāsika</span>nti vassāvāsikalābhaggahaṇadassanamattamevetaṃ, tato purepi, pacchāpi vā vassāvāsikañca cīvaramāsesu saṅghe uppannaṃ kālacīvarañca purimikāya upagantvā avipannasīlo sāmaṇero labhati eva. <span class="bld">Sace pacchimikāya gahitānī</span>ti pacchimikāya vassūpagamanañca chinnavassatañca dasseti. Tassa hi kālacīvare bhāgo na pāpuṇāti. Tasmā <span class="bld">‘‘apaloketvā lābho dātabbo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1977. <p class="bodytext">Vassāvāsikalābho <a name="V2.0113"></a> pana yadi senāsanasāmikā dāyakā senāsanaguttatthāya pacchimikāya upagantvā vattaṃ katvā attano senāsane vasantassapi vassāvāsikaṃ dātabbanti vadanti, anapaloketvāpi dātabbova. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchatīti pacchimikāya puna vassaṃ upagatattā lacchatī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.108) vuttaṃ, tampi vassāvāsike dāyakānaṃ imaṃ adhippāyaṃ nissāya vuttañce, sundaraṃ. Saṅghikaṃ, kālacīvarampi sandhāya vuttañce, na yujjatīti veditabbaṃ.</p>
  1978. <p class="bodytext"><span class="bld">Na ajānitvā</span>ti ‘‘surā’’ti ajānitvā pivato pāṇātipātaveramaṇiādisabbasīlabhedaṃ, saraṇabhedañca na āpajjati, akusalaṃ pana surāpānaveramaṇisīlabhedo ca hoti mālādidhāraṇādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Itarānī</span>ti vikālabhojanaveramaṇiādīni. Tānipi hi sañcicca vītikkamantassa taṃ taṃ bhijjati eva, itarītaresaṃ pana abhijjamānena nāsanaṅgāni na honti. Teneva <span class="bld">‘‘tesu bhinnesū’’</span>ti bhedavacanaṃ vuttaṃ.</p>
  1979. <p class="bodytext"><span class="bld">Accayaṃ</span> <a name="M2.0118"></a> <span class="bld">desāpetabbo</span>ti ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’tiādinā saṅghamajjhe desāpetvā saraṇasīlaṃ dātabbanti adhippāyo pārājikattā tesaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘liṅganāsanāya nāsetabbo’’</span>ti. <span class="bld">Ayameva hi nāsanā idha adhippetā</span>ti liṅganāsanākāraṇehi pāṇātipātādīhi avaṇṇabhāsanādīnaṃ saha patitattā vuttaṃ.</p>
  1980. <p class="bodytext">Nanu ca kaṇṭakasāmaṇeropi micchādiṭṭhiko eva, tassa ca heṭṭhā daṇḍakammanāsanāva vuttā. Idha pana micchādiṭṭhikassa liṅganāsanā vuccati, ko imesaṃ bhedoti codanaṃ manasi nidhāyāha <span class="bld">‘‘sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko’’</span>ti. Ettha cāyamadhippāyo – yo hi ‘‘attā issaro vā nicco dhuvo’’tiādinā vā ‘‘attā ucchijjissati vinassissatī’’tiādinā vā titthiyaparikappitaṃ yaṃ kiñci sassatucchedadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gahetvā voharati, tassa sā pārājikaṭṭhānaṃ hoti. So ca liṅganāsanāya nāsetabbo. Yo pana īdisaṃ diṭṭhiṃ aggahetvā sāsanikova hutvā kevalaṃ buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gahetvā bhikkhūhi ovadiyamānopi appaṭinissajjitvā voharati, tassa sā diṭṭhi pārājikaṃ na hoti, so pana kaṇṭakanāsanāya eva nāsetabboti.</p>
  1981. <p class="centered">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1982. <p class="subhead">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1983. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Paṇḍakavatthusmiṃ <a name="V2.0114"></a> āsittausūyapakkhapaṇḍakā tayopi purisabhāvaliṅgādiyuttā ahetukapaṭisandhikā, te ca kilesapariyuṭṭhānassa balavatāya napuṃsakapaṇḍakasadisattā ‘‘paṇḍakā’’ti vuttā. Tesu āsittausūyapaṇḍakānaṃ dvinnaṃ kilesapariyuṭṭhānaṃ yonisomanasikārādīhi vītikkamato nivāretumpi sakkā, tena te pabbājetabbā vuttā. Pakkhapaṇḍakassa pana kāḷapakkhesu ummādo viya kilesapariḷāho avattharanto āgacchati, vītikkamaṃ patvā eva ca nivattati. Tasmā so tasmiṃ pakkhe na pabbājetabboti vutto. Tadetaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa paresa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">āsittassā</span>ti mukhe āsittassa attanopi asucimuccanena <a name="M2.0119"></a> pariḷāho vūpasammati. <span class="bld">Usūyāya uppannāyā</span>ti usūyāya vasena attano sevetukāmatārāge uppanne asucimuttiyā pariḷāho vūpasammati.</p>
  1984. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bījāni apanītānī’’</span>ti vuttattā bījesu ṭhitesu nimittamatte apanīte paṇḍako na hoti. Bhikkhunopi anābādhapaccayā tadapanayane thullaccayameva, na pana paṇḍakattaṃ, bījesu pana apanītesu aṅgajātampi rāgena kammaniyaṃ na hoti, pumabhāvo vigacchati, massuādipurisaliṅgampi upasampadāpi vigacchati, kilesapariḷāhopi dunnivāravītikkamo hoti napuṃsakapaṇḍakassa viya. Tasmā īdiso upasampannopi nāsetabboti vadanti. Yadi evaṃ kasmā bījuddharaṇe pārājikaṃ na paññattanti? Ettha tāva keci vadanti ‘‘paññattamevetaṃ bhagavatā ‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’ti vuttattā’’ti. Keci pana ‘‘yasmā bījuddharaṇakkhaṇe paṇḍako na hoti, tasmā tasmiṃ khaṇe pārājikaṃ na paññattaṃ. Yasmā pana so uddhaṭabījo bhikkhu aparena samayena vuttanayena paṇḍakattaṃ āpajjati, abhāvako hoti, upasampadāya avatthu, tato eva cassa upasampadā vigacchati, tasmā esa paṇḍakattupagamanakālato paṭṭhāya jātiyā napuṃsakapaṇḍakena saddhiṃ yojetvā ‘upasampanno nāsetabbo’ti abhabboti vutto, na tato pubbe. Ayañca kiñcāpi sahetuko, bhāvakkhayena panassa ahetukasadisatāya maggopi na uppajjatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘pabbajjato pubbe upakkamena paṇḍakabhāvamāpannaṃ sandhāya ‘upasampanno nāsetabbo’ti vuttaṃ, upasampannassa pana pacchā upakkamena upasampadāpi na vigacchatī’’ti, taṃ na yuttaṃ. Yadaggena hi pabbajjato pubbe upakkamena abhabbo hoti, tadaggena pacchāpi hotīti vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  1985. <p class="bodytext">Itthattādi <a name="V2.0115"></a> bhāvo natthi etassāti <span class="bld">abhāvako. Pabbajjā na vāritā</span>ti ettha pabbajjāgahaṇeneva upasampadāpi gahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘yassa cettha pabbajjā vāritā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritā</span>ti ettha pana apaṇḍakapakkhepi pabbajjāmattameva labhati, upasampadā pana tadāpi na vaṭṭati, paṇḍakapakkhe pana āgate liṅganāsanāya nāsetabboti veditabbaṃ.</p>
  1986. <p class="centered">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1987. <p class="subhead">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1988. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Theyyasaṃvāsakavatthumhi <a name="M2.0120"></a> <span class="bld">kolaññā</span>ti kule jātā, tattha vā viditā ñātā pasiddhā, taṃ vā jānanti kolaññāti ñātakānaṃ nāmaṃ. Theyyāya liṅgaggahaṇamattampi idha saṃvāso evāti āha <span class="bld">‘‘tayo theyyasaṃvāsakā’’</span>ti. <span class="bld">Na yathāvuḍḍhaṃ vandana</span>nti bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ na sādiyati.</p>
  1989. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuḍḍhaṃ vandana</span>nti attanā musāvādena dassitavassakkamena bhikkhūnaṃ vandanaṃ sādiyati, daharasāmaṇero pana vuḍḍhasāmaṇerānaṃ, daharabhikkhu ca vuḍḍhānaṃ vandanaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti. <span class="bld">Imasmiṃ atthe</span>ti saṃvāsatthenakatthe.</p>
  1990. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhikkhuvassānī’’</span>ti idaṃ saṃvāsatthenake vuttapāṭhavasena vuttaṃ, sayameva pana pabbajitvā sāmaṇeravassāni gaṇentopi ubhayatthenako eva. Na kevalañca purisova, itthīpi bhikkhunīsu evaṃ paṭipajjati, theyyasaṃvāsikāva. Ādikammikāpi cettha na muccanti, upasampannesu eva paññattāpattiṃ paṭicca ādikammikā vuttā, tenevettha ādikammikopi na mutto.</p>
  1991. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāja…pe… bhayenā</span>ti ettha <span class="bld">bhaya</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo. <span class="bld">Yāva so suddhamānaso</span>ti ‘‘iminā liṅgena bhikkhū vañcetvā tehi saṃvasissāmī’’ti asuddhacittābhāvena suddhacitto. Tena hi asuddhacittena liṅge gahitamatte pacchā bhikkhūhi saha saṃvasatu vā mā vā, liṅgatthenako hoti. Pacchā saṃvasantopi abhabbo hutvā saṃvasati. Tasmā ubhayatthenakopi liṅgatthenake eva pavisatīti veditabbaṃ. Yo pana rājādibhayena suddhacittova liṅgaṃ gahetvā vicaranto pacchā ‘‘bhikkhuvassāni gaṇetvā jīvissāmī’’ti asuddhacittaṃ uppādeti, so cittuppādamattena theyyasaṃvāsakopi na hoti suddhacittena gahitaliṅgattā. Sace pana so bhikkhūnaṃ santikaṃ <a name="V2.0116"></a> gantvā sāmaṇeravassagaṇanādiṃ karoti, tadā saṃvāsatthenako, ubhayatthenako vā hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana parato saha dhuranikkhepena ‘‘ayampi theyyasaṃvāsako, vā’’ti vuttaṃ, taṃ bhikkhūhi saṅgamma saṃvāsādhivāsanavasena dhuranikkhepaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṃvāsaṃ nādhivāseti yāvā’’</span>ti. Tassa tāva theyyasaṃvāsako nāma na vuccatīti sambandho daṭṭhabbo. Ettha ca corādibhayaṃ <a name="M2.0121"></a> vināpi kīḷādhippāyena liṅgaṃ gahetvā bhikkhūnaṃ santike pabbajitālayaṃ dassetvā vandanādiṃ asādiyantopi ‘‘sobhati nu kho me pabbajitaliṅga’’ntiādinā suddhacittena gaṇhantopi theyyasaṃvāsako na hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1992. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāsaṇḍiyabhattānī</span>ti sabbasāmayikānaṃ sādhāraṇaṃ katvā paññattabhattāni, idañca bhikkhūnaññeva niyamitabhattagahaṇe saṃvāsopi sambhaveyyāti sabbasādhāraṇabhattaṃ vuttaṃ. Saṃvāsaṃ pana asādiyitvā abhikkhukavihārādīsu vihārabhattādīni bhuñjantopi theyyasaṃvāsako na hoti eva. <span class="bld">Kammantānuṭṭhānenā</span>ti kasiādikammakaraṇena. <span class="bld">Pattacīvaraṃ ādāyā</span>ti bhikkhuliṅgavesena sarīrena dhāretvā.</p>
  1993. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, ‘‘theyyasaṃvāsako’’ti pana nāmaṃ ajānantopi ‘‘evaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vā ‘‘evaṃ karonto samaṇo nāma na hotī’’ti vā ‘‘yadi ārocessāmi, chaḍḍessanti ma’’nti vā ‘‘yena kenaci pabbajjā me na ruhatī’’ti jānāti, theyyasaṃvāsako hoti. Yo pana paṭhamaṃ ‘‘pabbajjā evaṃ me gahitā’’tisaññī kevalaṃ antarā attano setavatthanivāsanādivippakāraṃ pakāsetuṃ lajjanto na katheti, so theyyasaṃvāsako na hoti. <span class="bld">Anupasampannakāleyevā</span>ti ettha avadhāraṇena upasampannakāle theyyasaṃvāsakalakkhaṇaṃ ñatvā vañcanāyapi nāroceti, theyyasaṃvāsako na hotīti dīpeti. So parisuddhacittena gahitaliṅgattā liṅgatthenako na hoti, laddhūpasampadattā tadanuguṇasseva saṃvāsassa sāditattā saṃvāsatthenakopi na hoti. Anupasampanno pana liṅgatthenako hoti, saṃvāsārahassa liṅgassa gahitattā saṃvāsasādiyanamattena saṃvāsatthenako hoti.</p>
  1994. <p class="bodytext"><span class="bld">Saliṅge ṭhito</span>ti saliṅgabhāve ṭhito. <span class="bld">Theyyasaṃvāsako na hotī</span>ti bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā liṅgatthenako na hoti, bhikkhupaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti. Yaṃ pana <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā na saṃvāsatthenako’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Itarathā <a name="M2.0122"></a><a name="V2.0117"></a> sāmaṇerassapi bhikkhuvassagaṇanādīsu liṅgānurūpasaṃvāso eva sāditoti saṃvāsatthenakatā na siyā bhikkhūhi dinnaliṅgassa ubhinnampi sādhāraṇattā. Yathā cettha bhikkhu, evaṃ sāmaṇeropi pārājikaṃ samāpanno sāmaṇerapaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti veditabbo. <span class="bld">Sobhatīti sampaṭicchitvā</span>ti kāsāvadhāraṇe dhuraṃ nikkhipitvā gihibhāvaṃ sampaṭicchitvā.</p>
  1995. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo koci vuḍḍhapabbajito</span>ti sāmaṇeraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpeḷādīsū</span>ti vilīvādimayesu gharadvāresu ṭhapitabhattabhājanavisesesu, etena vihāre bhikkhūhi saddhiṃ vassagaṇanādīnaṃ akaraṇaṃ dasseti.</p>
  1996. <p class="centered">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1997. <p class="subhead">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā</p>
  1998. <p class="bodytext">Titthiyapakkantakādikathāsu <span class="bld">tesaṃ liṅge ādinnamatte</span>ti vīmaṃsādiadhippāyaṃ vinā ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti sanniṭṭhānavasena liṅge kāyena dhāritamatte. <span class="bld">Sayamevā</span>ti titthiyānaṃ santikaṃ agantvā sayameva saṅghārāmepi kusacīrādīni nivāseti. <span class="bld">Ājīvako bhavissāmi…pe… gacchatī</span>ti ājīvakānaṃ santike tesaṃ pabbajanavidhinā ‘‘ājīvako bhavissāmī’’ti gacchati. Tassa hi titthiyabhāvūpagamanaṃ pati sanniṭṭhāne vijjamānepi ‘‘gantvā bhavissāmī’’ti parikappitattā padavāre dukkaṭameva vuttaṃ. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti pāḷiyā avuttepi methunādīsu vuttapubbapayogadukkaṭānulomato vuttaṃ. Etena ca sanniṭṭhānavasena liṅge sampaṭicchite pārājikaṃ, tato purimapayoge thullaccayañca vattabbameva, thullaccayakkhaṇe nivattantopi āpattiṃ desāpetvā muccati evāti daṭṭhabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ saṅghabhedepi lohituppādepi bhikkhūnaṃ pubbapayogādīsu dukkaṭathullaccayapārājikāhi muccanasīmā ca veditabbā. Sāsanaviruddhatāyettha ādikammikānampi anāpatti na vuttā. Pabbajjāyapi abhabbatādassanatthaṃ panete, aññe ca pārājikakaṇḍe visuṃ sikkhāpadena pārājikādiṃ adassetvā idha abhabbesu eva vuttāti veditabbaṃ.</p>
  1999. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="M2.0123"></a> <span class="bld">laddhi</span>nti titthiyavese seṭṭhabhāvaggahaṇameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi titthiyānaṃ sassatādiggāhaṃ gaṇhantopi liṅge asampaṭicchite titthiyapakkantako na hoti, taṃ laddhiṃ aggahetvāpi ‘‘etesaṃ vatacariyā sundarā’’ti liṅgaṃ sampaṭicchanto titthiyapakkantako hoti eva<a name="V2.0118"></a>. <span class="bld">Laddhiyā abhāvenā</span>ti bhikkhubhāve sālayatāya titthiyabhāvūpagamanaladdhiyā abhāvena, etena ca āpadāsu kusacīrādiṃ pārupantassāpi naggassa viya anāpattiṃ dasseti.</p>
  2000. <p class="bodytext"><span class="bld">Upasampannabhikkhunā kathito</span>ti ettha saṅghabhedakopi upasampannabhikkhunāva kathito, mātughātakādayo pana anupasampannenāpīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2001. <p class="centered">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2002. <p class="subhead">Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2003. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Udakasañcārikaṃ maṇḍūkabhakkhaṃ nāgasarīranti sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Vissarabhayenā</span>ti nāgassa sarīraṃ disvā bhikkhuno viravanabhayena. Kapimiddhādīsu nāgasarīraṃ nuppajjatīti taduppattisīmaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘vissaṭṭho’’</span>tiādi.</p>
  2004. <p class="centered">Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2005. <p class="subhead">Mātughātakādikathāvaṇṇanā</p>
  2006. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Apavāhana</span>nti sodhanaṃ. Tiracchānādiamanussajātito manussajātikānaññeva puttesu mettādayopi tikkhavisadā honti lokuttaraguṇā viyāti āha <span class="bld">‘‘manussitthibhūtā janikā mātā’’</span>ti. Yathā manussānaññeva kusalappavatti tikkhavisadā, evaṃ akusalappavattipīti āha <span class="bld">‘‘sayampi manussajātikenevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ānantariyenā</span>ti ettha cutianantaraṃ niraye paṭisandhiphalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare janakattena niyuttaṃ ānantariyaṃ, tena. <span class="bld">Vesiyā putto</span>ti upalakkhaṇamattaṃ, kulitthiyā aticāriniyā puttopi attano pitaraṃ ajānitvā ghātento pitughātakova hoti.</p>
  2007. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Avasesa</span>nti <a name="M2.0124"></a> anāgāmiādikaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ manussaviggahapārājike vuttameva.</p>
  2008. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Ayaṃ saṅghabhedako</span>ti pakatattaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Pubbe eva pārājikaṃ samāpanno <a name="V2.0119"></a> vā vatthādidosena vipannopasampado vā saṅghaṃ bhindantopi anantariyaṃ na phusati, saṅgho pana bhinnova hoti, pabbajjā cassa na vāritāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2009. <p class="bodytext">‘‘Duṭṭhacittenā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘vadhakacittenā’’</span>ti. <span class="bld">Lohitaṃ uppādetī</span>ti tathāgatassa verīhi abhejjakāyatāya kenaci balakkārena cammādichedaṃ katvā bahi lohitaṃ paggharāpetuṃ na sakkā, āvudhādipahārena pana lohitaṃ ṭhānato calitvā kuppamānaṃ ekattha sañcitaṃ hoti, ettakena pana pahāradāyako lohituppādako nāma hoti devadatto viya. Cetiyaṃ pana bodhiṃ vā paṭimādiṃ vā bhindato ānantariyaṃ na hoti, ānantariyasadisaṃ mahāsāvajjaṃ hoti. Bodhirukkhassa pana ojoharaṇasākhā ceva sadhātukaṃ cetiyaṃ bādhayamānā ca chinditabbā, puññamevettha hoti.</p>
  2010. <p class="centered">Mātughātakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2011. <p class="subhead">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2012. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Itthiubhatobyañjanako</span>ti itthindriyayutto, itaro pana purisindriyayutto. Ekassa hi bhāvadvayaṃ saha nuppajjati <span class="bld">yamake</span> (yama. 3.indriyayamaka.188) paṭikkhittattā. Dutiyabyañjanaṃ pana kammasahāyena akusalacitteneva bhāvavirahitaṃ uppajjati. Pakatitthipurisānampi kammameva byañjanaliṅgānaṃ kāraṇaṃ, na bhāvo tassa kenaci paccayena paccayattassa paṭṭhāne avuttattā. Kevalaṃ bhāvasahitānaṃyeva byañjanaliṅgānaṃ pavattidassanatthaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> ‘‘itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīnī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 632) indriyaṃ byañjanakaāraṇattena vuttaṃ, idha pana akusalabalena indriyaṃ vināpi byañjanaṃ uppajjatīti vuttaṃ. Ubhinnampi cesaṃ ubhatobyañjanakānaṃ yadā itthiyā rāgo uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. Yadā purise rāgo uppajjati, tadā itthibyañjanaṃ <a name="M2.0125"></a> pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. <span class="bld">Tattha vicāraṇakkamo</span>ti paṭisandhikkhaṇe eva itthipurisaliṅgānampi pātubhāvappakāsake <span class="bld">kurundi</span>vacane ayuttatāpakāsanatthaṃ atthavicāraṇakkamo. <span class="bld">Aṭṭhasāliniya</span>ñhi ‘‘itthiliṅgādīni pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitānī’’tiādi (dha. sa. aṭṭha. 632) vuttaṃ. Nevassa pabbajjā atthīti yojanā. Yo ca paṭikkhitte abhabbe, bhabbe ca puggale ñatvā pabbājeti, upasampādeti vā, dukkaṭaṃ. Ajānantassa sabbattha anāpattīti veditabbaṃ.</p>
  2013. <p class="centered">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2014. <p class="subhead">Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2015. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Anupajjhāyādivatthūsu <a name="V2.0120"></a> <span class="bld">sikkhāpadaṃ apaññatta</span>nti ‘‘na, bhikkhave, anupajjhāyako upasampādetabbo’’ti idheva paññāpiyamānasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Kammaṃ pana na kuppatī’’</span>ti idaṃ upajjhāyābhāvepi ‘‘itthannāmassa upasampadāpekkho, itthannāmena upajjhāyenā’’ti matassa vā vibbhamantassa vā purāṇaupajjhāyassa, aññassa vā yassa kassaci avijjamānassāpi nāmena sabbattha upajjhāyakittanassa katattā vuttaṃ. Yadi hi upajjhāyakittanaṃ na kareyya, ‘‘puggalaṃ na parāmasatī’’ti vuttakammavipatti eva siyā. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘anupajjhāyaka’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>mpissa ‘‘upajjhāyaṃ akittetvā’’ti avatvā ‘‘upajjhāyaṃ agāhāpetvā sabbena sabbaṃ upajjhāyavirahitaṃ’’icceva atthoti vutto. Pāḷiyaṃ <span class="bld">saṅghena upajjhāyenā</span>ti ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghassa upasampadāpekkho, itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācati saṅghena upajjhāyenā’’ti evaṃ kammavācāya saṅghameva upajjhāyaṃ kittetvāti attho. Evaṃ <span class="bld">gaṇena upajjhāyenā</span>ti etthāpi ‘‘ayaṃ itthannāmo gaṇassa upasampadāpekkho’’tiādinā yojanā veditabbā, evaṃ vuttepi kammaṃ na kuppati eva dukkaṭasseva vuttattā. Aññathā ‘‘so ca puggalo anupasampanno’’ti vadeyya. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅghenā’’</span>tiādi. Tattha paṇḍakādīhi upajjhāyehi kariyamānesu kammesu paṇḍakādike vināva yadi pañcavaggādigaṇo pūrati, kammaṃ na kuppati, itarathā kuppatīti veditabbaṃ.</p>
  2016. <p class="centered">Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2017. <p class="subhead">Apattakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2018. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Apattacīvaravatthūsupi <a name="M2.0126"></a> pattacīvarānaṃ abhāvepi ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti kammavācāya sāvitattā kammakopaṃ avatvā dukkaṭameva vuttaṃ. Itarathā sāvanāya hāpanato kammakopo eva siyā. Keci pana ‘‘paṭhamaṃ anuññātakammavācāya upasampannā viya idānipi ‘paripuṇṇassa pattacīvara’nti avatvā kammavācāya upasampannāpi sūpasampannāevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Anuññātakālato paṭṭhāya hi aparāmasanaṃ sāvanāya hāpanavipatti eva hoti ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti padassa hāpane viya. Tampi hi pacchā anuññātaṃ, ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādivākyena ayācetvā tampi upasampādento ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vatvāva yadi kammavācaṃ karoti, kammaṃ sukatameva hoti<a name="V2.0121"></a>, no ce vipannaṃ. Sabbapacchā hi anuññātakammavācato kiñcipi parihāpetuṃ na vaṭṭati, sāvanāya hāpanameva hoti. Aññe vā bhikkhū dātukāmā hontīti sambandho.</p>
  2019. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāmaṭṭhapiṇḍapāta</span>nti bhikkhūhi laddhabhikkhato aggahitaggaṃ piṇḍapātaṃ. <span class="bld">Sāmaṇerabhāgasamako</span>ti ettha kiñcāpi sāmaṇerānampi āmisabhāgassa samakameva diyyamānattā visuṃ sāmaṇerabhāgo nāma natthi, pattacīvaraparikammamattapaṭibaddhapabbajjatāya pana sāmaṇerasadisā ete paṇḍupalāsāti dassanatthaṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Niyatāsannapabbajjasseva cāyaṃ bhāgo dīyati. Teneva ‘‘yāva patto paccatī’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āmisabhāgo</span>ti vihāre dinnaṃ saṅghabhattaṃ, tatruppādañca sandhāya vuttaṃ, na dāyakānaṃ gehesu tehi diyyamānaṃ. Teneva salākabhattādi paṭikkhittaṃ, dāyakā vippaṭisārino hontīti. <span class="bld">Bhesajja</span>ntiādinā pana gihīnaṃ bhesajjakaraṇādidoso ettha na hotīti dasseti.</p>
  2020. <p class="centered">Apattakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2021. <p class="subhead">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2022. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Hatthacchinnādivatthūsu <a name="M2.0127"></a> <span class="bld">kaṇṇamūle</span>ti sakalassa kaṇṇassa chedaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kaṇṇasakkhalikāyā</span>ti kaṇṇacūḷikāya. <span class="bld">Yassa pana kaṇṇāviddhe</span>ti heṭṭhā kuṇḍalādiṭhapanacchiddaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi saṅghaṭanakkhamaṃ. <span class="bld">Ajapadake</span>ti ajapadanāsikaṭṭhikoṭiyaṃ. Tato hi uddhaṃ na vicchindati. <span class="bld">Sakkā hoti sandhetu</span>nti avirūpasaṇṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, virūpaṃ pana parisadūsakataṃ āpādeti.</p>
  2023. <p class="bodytext"><span class="bld">Khujjasarīro</span>ti vaṅkasarīro. Brahmuno viya ujukaṃ gattaṃ sarīraṃ yassa, so <span class="bld">brahmujjugatto,</span> bhagavā.</p>
  2024. <p class="bodytext"><span class="bld">Parivaṭumo</span>ti samantato vaṭṭakāyo, etena evarūpā eva vāmanakā na vaṭṭantīti dasseti.</p>
  2025. <p class="bodytext"><span class="bld">Kūṭakūṭasīso</span>ti anekesu ṭhānesu piṇḍikamaṃsataṃ dassetuṃ āmeḍitaṃ kataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tālaphalapiṇḍisadisenā’’</span>ti, tālaphalānaṃ mañjarī <span class="bld">piṇḍi</span> nāma. <span class="bld">Anupubbatanukena sīsenā</span>ti cetiyathūpikā <a name="V2.0122"></a> viya kamena kisena sīsena, thūlaveḷupabbaṃ viya ādito paṭṭhāya yāvapariyosānaṃ samathūlena uccena sīsena samannāgato <span class="bld">nāḷisīso</span> nāma. <span class="bld">Kappasīso</span>ti gajamatthakaṃ viya dvidhā bhinnasīso. <span class="bld">‘‘Kaṇṇikakeso vā’’</span>ti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘pāṇakehī’’</span>tiādi. Makkaṭasseva naḷāṭepi kesānaṃ uṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sīsalomehī’’</span>tiādi.</p>
  2026. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkaṭabhamuko</span>ti naḷāṭalomehi avibhattalomabhamuko. <span class="bld">Akkhicakkalehī</span>ti kaṇhamaṇḍalehi. <span class="bld">Kekaro</span>ti tiriyaṃ passanako. <span class="bld">Udakatārakā</span>ti olokentānaṃ udake paṭibimbikacchāyā, udakapubbuḷanti keci. <span class="bld">Akkhitārakā</span>ti abhimukhe ṭhitānaṃ chāyā, akkhigaṇḍakātipi vadanti. <span class="bld">Atipiṅgalakkhī</span>ti majjārakkhi. <span class="bld">Madhupiṅgala</span>nti madhuvaṇṇapiṅgalaṃ. <span class="bld">Nippakhumakkhī</span>ti ettha <span class="bld">pakhuma</span>-saddo akkhidalalomesu nirūḷho, tadabhāvā nippakhumakkhi. <span class="bld">Akkhipākenā</span>ti akkhidala pariyantesu pūtibhāvāpajjanarogena.</p>
  2027. <p class="bodytext"><span class="bld">Cipiṭanāsiko</span>ti <a name="M2.0128"></a> anunnatanāsiko. <span class="bld">Paṭaṅgamaṇḍūko</span> nāma mahāmukhamaṇḍūko. <span class="bld">Bhinnamukho</span>ti upakkamukhapariyosāno, sabbadā vivaṭamukho vā. <span class="bld">Vaṅkamukho</span>ti ekapasse apakkamma ṭhitaheṭṭhimahanukaṭṭhiko. <span class="bld">Oṭṭhacchinnako</span>ti ubhosu oṭṭhesu yattha katthaci jātiyā vā pacchā vā satthādinā apanītamaṃsena oṭṭhena samannāgato. <span class="bld">Eḷamukho</span>ti niccapaggharitalālāmukho.</p>
  2028. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinnagalo</span>ti avanatagato. <span class="bld">Bhinnauro</span>ti atininnauramajjho. Evaṃ <span class="bld">bhinnapiṭṭhi</span>pi. <span class="bld">Sabbañceta</span>nti ‘‘kacchugatto’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca vinicchayo kuṭṭhādīsu vutto evāti āha <span class="bld">‘‘vinicchayo’’</span>tiādi.</p>
  2029. <p class="bodytext"><span class="bld">Vātaṇḍiko</span>ti aṇḍavātarogena uddhutabījaṇḍakosena samannāgato, yassa nivāsanena paṭicchannampi unnataṃ pakāsati, sova na pabbājetabbo. <span class="bld">Vikaṭo</span>ti tiriyaṃgamanapādo, yassa caṅkamato jāṇukā bahi nigacchanti. <span class="bld">Paṇho</span>ti pacchato parivattanakapādo, yassa caṅkamato jāṇukā anto pavisanti. <span class="bld">Mahājaṅgho</span>ti thūlajaṅgho. <span class="bld">Mahāpādo</span>ti mahantena pādatalena yutto. <span class="bld">Pādavemajjhe</span>ti piṭṭhipādavemajjhe, etena aggapādo ca paṇhi ca sadisoti dasseti.</p>
  2030. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe saṅkuṭitapādattā</span>ti kuṇḍapādatāya kāraṇavibhāvanaṃ. <span class="bld">Agge saṅkuṭitapādattā</span>ti kuṇḍapādatāya sakuṇapādasseva gamanavibhāvanaṃ. <span class="bld">Piṭṭhipādaggena caṅkamanto</span>ti ‘‘pādassa bāhirantenāti <a name="V2.0123"></a> ca abbhantarantenā’’ti ca idaṃ pādatalassa ubhohi pariyantehi caṅkamanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2031. <p class="bodytext"><span class="bld">Mammana</span>nti ṭhānakaraṇavisuddhiyā abhāvena ayuttakkharavacanaṃ. Vacanānukaraṇena hi so mammano vutto. Yo ca karaṇasampannopi ekamevakkharaṃ hikkārabahuso vadati, sopi idheva saṅgayhati. Yo vā pana hikkaṃ niggahetvāpi anāmeḍitakkharameva siliṭṭhavacanaṃ vattuṃ samattho, so pabbājetabbo.</p>
  2032. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattito na muccatī</span>ti ñatvā karontova na muccati. Jīvitantarāyādiāpadāsu aruciyā kāyasāmaggiṃ dentassa anāpatti. <span class="bld">Appatto osāraṇa</span>nti osāraṇāya anarahoti attho.</p>
  2033. <p class="centered">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2034. <p class="subhead">Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2035. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Nissayapaṭisaṃyuttavatthūsu <a name="M2.0129"></a> bhikkhūhi samāno bhāgo diṭṭhisīlādiguṇakoṭṭhāso assāti bhikkhusabhāgo, tassa bhāvo <span class="bld">bhikkhusabhāgatā</span>.</p>
  2036. <p class="centered">Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2037. <p class="subhead">Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2038. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Nissayakaraṇīyo</span>ti ettha nissayaggahaṇaṃ nissayo, so karaṇīyo yassāti visesanassa paranipāto daṭṭhabbo. <span class="bld">Vissamento vā…pe… anāpattī</span>ti gamanasaussāhatāya tathā vasantopi addhiko eva, tattha nissayadāyake asati anāpattīti adhippāyo. Etena ca parissamādiabhāve senāsanādisampadaṃ paṭicca vasato āpattīti dasseti. Tañca agamanapaccayā divase divase āpajjatīti vadanti. Cīvararajanādikiccatthāya garūhi pesitassāpi kiccapariyosānameva vasitabbaṃ, na tato paraṃ. Garūhipi tāvakālikakiccatthameva pesaladaharā pesitabbā, na niccakālakiccatthanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Nāvāya gacchantassa…pe… anāpattī’’</span>ti <a name="V2.0124"></a> vuttattā evarūpaṃ avidheyyataṃ vinā nissayadāyakarahitaṭṭhāne vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2039. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa nissāyā</span>ti taṃ nissāya. <span class="bld">Āsāḷhīmāse…pe… tattha gantabba</span>nti ettha pana sacepi ‘‘asuko thero ettha āgamissati āgamissatī’’ti āgamentasseva vassūpanāyikadivaso hoti. Hotu, vasitaṭṭhāne vassaṃ anupagamma yattha nissayo labbhati, dūrepi tattha gantvā pacchimikāya upagantabbaṃ.</p>
  2040. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Gottenapī</span>ti ‘‘āyasmato pippalissa upasampadāpekkho’’ti evaṃ nāmaṃ avatvā gottanāmenapīti attho, tena ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti puṭṭhena gottanāmena ‘‘āyasmā kassapo’’ti vattabbanti siddhaṃ hoti. Tasmā aññampi kiñci tassa nāmaṃ pasiddhaṃ, tasmiṃ vā khaṇe sukhaggahaṇatthaṃ nāmaṃ paññāpitaṃ, taṃ sabbaṃ gahetvāpi anussāvanā kātabbā. Yathā <a name="M2.0130"></a> upajjhāyassa, evaṃ upasampadāpekkhassapi gottādināmena, taṅkhaṇikanāmena ca anussāvanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tasmimpi khaṇe ‘‘ayaṃ tisso’’ti vā ‘‘nāgo’’ti vā nāmaṃ karontehi anusāsakasammutito paṭhamameva kātabbaṃ, evaṃ katvāpi antarāyikadhammānusāsanapucchanakālesu ‘‘kinnāmosi, ahaṃ bhante nāgo nāma, konāmo te upajjhāyo, upajjhāyo me bhante tisso nāmā’’tiādinā viññāpentena ubhinnampi citte ‘‘mamedaṃ nāma’’nti yathā saññā uppajjati, evaṃ viññāpetabbaṃ. Sace pana tasmiṃ khaṇe pakatināmena vatvā pacchā tissa-nāmādiapubbanāmena anussāveti, na vaṭṭati.</p>
  2041. <p class="bodytext">Tattha ca kiñcāpi upajjhāyasseva nāmaṃ aggahetvā yena kenaci nāmena ‘‘tissassa upasampadāpekkho’’tiādināpi puggale parāmaṭṭhe kammaṃ sukatameva hoti anupajjhāyakādīnaṃ upasampadākammaṃ viya upajjhāyassa abhāvepi abhabbattepi kammavācāya puggale parāmaṭṭhe kammassa sijjhanato. Upasampadāpekkhassa pana yathāsakaṃ nāmaṃ vinā aññena nāmena anussāvite kammaṃ kuppati, so anupasampannova hoti. Tattha ṭhito añño anupasampanno viya gahitanāmassa vatthupuggalassa tattha abhāvā, etassa ca nāmassa anussāvanāya avuttattā. Tasmā upasampadāpekkhassa pakatināmaṃ parivattetvā anupubbena nāgādināmena anussāvetukāmena paṭikacceva ‘‘tvaṃ nāgo’’tiādinā viññāpetvā anusāsanaantarāyikadhammapucchanakkhaṇesupi tassa ca saṅghassa ca yathā pākaṭaṃ hoti, tathā pakāsetvāva nāgādināmena anussāvetabbaṃ. Ekassa bahūni nāmāni honti, tesu ekaṃ gahetuṃ vaṭṭati.</p>
  2042. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V2.0125"></a> pana upasampadāpekkhaupajjhāyānaṃ ekattha gahitaṃ nāmaṃ, tadeva ñattiyā, sabbattha anussāvanāsu ca gahetabbaṃ. Gahitato hi aññasmiṃ gahite byañjanaṃ bhinnaṃ nāma hoti, kammaṃ vipajjati. Atthato, hi byañjanato ca abhinnā eva ñatti, anussāvanā ca vaṭṭanti, upajjhāyanāmassa pana purato ‘‘āyasmato tissassā’’tiādinā <span class="bld">āyasmanta</span>-padaṃ sabbattha yojetvāpi anussāveti, tathā ayojitepi doso natthi.</p>
  2043. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ pana kiñcāpi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti pacchato ‘‘āyasmato’’ti padaṃ vuttaṃ, tathāpi ‘‘āyasmā sāriputto atthakusalo’’tiādinā <a name="M2.0131"></a> nāmassa purato āyasmanta-padayogassa dassanato puratova payogo yuttataro. Tañca ekattha yojetvā aññattha ayojitepi ekattha purato yojetvā aññattha pacchato yojanepi sāvanāya hāpanaṃ nāma na hoti nāmassa ahāpitattā. Teneva pāḷiyampi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti ekattha yojetvā ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’tiādīsu ‘‘āyasmato’’ti na yojitanti vadanti. Tañca kiñcāpi evaṃ, tathāpi sabbaṭṭhānepi ekeneva pakārena yojetvā eva vā ayojetvā vā anussāvanaṃ pasatthataranti gahetabbaṃ.</p>
  2044. <p class="centered">Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2045. <p class="subhead">Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2046. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Ekato saheva ekasmiṃ khaṇe anussāvanaṃ etesanti <span class="bld">ekānussāvanā,</span> upasampadāpekkhā, ete ekānussāvane kātuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ekānussāvane kātu’’</span>nti, idañca ekaṃ padaṃ vibhattialopena daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekena vā</span>ti dvinnampi ekasmiṃ khaṇe ekāya eva kammavācāya anussāvane ekenācariyenāti attho. ‘‘Ayaṃ buddharakkhito ca ayaṃ dhammarakkhito ca āyasmato saṅgharakkhitassa upasampadāpekkho’’tiādinā nayena ekena ācariyena dvinnaṃ ekasmiṃ khaṇe anussāvananayo daṭṭhabbo. Imināva nayena tiṇṇampi ekena ācariyena ekakkhaṇe anussāvanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2047. <p class="bodytext"><span class="bld">Purimanayeneva ekato anussāvane kātu</span>nti ‘‘ekena ekassa, aññena itarassā’’tiādinā pubbe vuttanayena dvinnaṃ dvīhi vā, tiṇṇaṃ tīhi vā ācariyehi, ekakena vā ācariyena tayopi ekato anussāvane kātunti attho, tañca kho ekena upajjhāyena. <span class="bld">‘‘Na tveva nānupajjhāyenā’’</span>ti idaṃ ekena ācariyena dvīhi vā tīhi vā upajjhāyehi <a name="V2.0126"></a> dve vā tayo vā upasampadāpekkhe ekakkhaṇe ekāya anussāvanāya ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti paṭikkhepapadaṃ. Na pana nānācariyehi nānupajjhāyehi tayo ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘sace pana nānācariyā nānupajjhāyā…pe… vaṭṭatī’’</span>ti. Yañcettha <a name="M2.0132"></a> ‘‘tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero tissattherassa saddhivihārika’’nti evaṃ upajjhāyehi aññamaññaṃ saddhivihārikānaṃ anussāvanakaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ upalakkhaṇamattaṃ. Tasmā sace tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero nandattherassa saddhivihārikaṃ anussāveti, aññamaññañca gaṇapūrakā honti, vaṭṭati eva. Sace pana upajjhāyo sayameva attano saddhivihārikaṃ anussāvetīti ettha vattabbameva natthi, kammaṃ sukatameva hoti. Anupajjhāyakassapi yena kenaci anussāvite upasampadā hoti, kimaṅgaṃ pana saupajjhāyakassa upajjhāyeneva anussāvaneti daṭṭhabbaṃ. Teneva navaṭṭanapakkhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādimāha.</p>
  2048. <p class="centered">Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2049. <p class="subhead">Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā</p>
  2050. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Upajjhā</span>ti upajjhāya-saddasamānattho ākāranto upajjhāsaddoti dasseti. Upajjhāya-saddo eva vā upajjhā upayogapaccattavacanesu ya-kāralopaṃ katvā evaṃ vutto karaṇavacanādīsu upajjhā-saddassa payogābhāvāti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">attanāva attānaṃ sammannitabba</span>nti attanāva kattubhūtena karaṇabhūtena attānameva kammabhūtaṃ pati sammananakiccaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Attāna</span>nti vā paccatte upayogavacanaṃ, attanāva attā sammannitabboti attho. Na kevalañca ettheva, aññatrāpi terasasammutiādīsu imināva lakkhaṇena attanāva attā sammannitabbova. Apica sayaṃ kammārahattā attānaṃ muñcitvā catuvaggādiko gaṇo sabbattha icchitabbo.</p>
  2051. <p class="bodytext"><span class="bld">Saccakālo</span>ti ‘‘nigūhissāmī’’ti vañcanaṃ pahāya saccasseva te icchitabbakālo. <span class="bld">Bhūtakālo</span>ti vañcanāya abhāvepi manussattādivatthuno bhūtatāya avassaṃ icchitabbakālo, itarathā kammakopādiantarāyo hotīti adhippāyo. <span class="bld">Maṅkū</span>ti adhomukho. <span class="bld">Uddharatū</span>ti anupasampannabhāvato upasampattiyaṃ patiṭṭhapetūti attho.</p>
  2052. <p class="bodytext">Sabbakammavācāsu <a name="V2.0127"></a> atthakosallatthaṃ panettha upasampadākammavācāya evamattho daṭṭhabbo – <span class="bld">suṇātū</span>ti savanāṇattiyaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ. Tañca <a name="M2.0133"></a> kiñcāpi yo saṅgho savanakiriyāya niyojīyati, tassa sammukhattā ‘‘suṇāhī’’ti majjhimapurisekavacanena vattabbaṃ, tathāpi yasmā saṅgha-saddasannidhāne paṭhamapurisapayogova saddavidhūhi samāciṇṇo bhagavantaāyasmantādisaddasannidhānesu viya ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo (pārā. 22). Etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (pārā. 21). Pakkamatāyasmā (pārā. 436). Suṇantu me āyasmanto’’tiādīsu viya. Tasmā idha paṭhamapurisapayogo kato. Atha vā gāravavasenevetaṃ vuttaṃ. Garuṭṭhānīyesu hi gāravavasena majjhimapurisapayoguppattiyampi paṭhamapurisapayogaṃ payujjanti ‘‘desetu sugato dhamma’’ntiādīsu (dī. ni. 2.66; ma. ni. 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) viyāti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘bhante, āvusoti sadde apekkhitvā idha paṭhamapurisapayogo’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘ācariyo me bhante hohi, (mahāva. 77) iṅghāvuso upāli, imaṃ pabbajitaṃ anuyuñjāhī’’tiādīsu (pārā. 517) tappayogepi majjhimapurisapayogasseva dassanato.</p>
  2053. <p class="bodytext"><span class="bld">Me</span>ti yo sāveti, tassa attaniddese sāmivacanaṃ. <span class="bld">Bhante</span>ti ālapanatthe vuḍḍhesu sagāravavacanaṃ. ‘‘Āvuso’’ti padaṃ pana navakesu. Tadubhayampi nipāto ‘‘tumhe bhante, tumhe āvuso’’ti bahūsupi samānarūpattā. <span class="bld">Saṅgho</span>ti avisesato catuvaggādike pakatattapuggalasamūhe vattati. Idha pana paccantimesu janapadesu pañcavaggato paṭṭhāya, majjhimesu janapadesu dasavaggato paṭṭhāya saṅghoti gahetabbo. Tatrāyaṃ piṇḍattho – bhante, saṅgho mama vacanaṃ suṇātūti. Idañca navakatarena vattabbavacanaṃ. Sace pana anussāvako sabbehi bhikkhūhi vuḍḍhataro hoti, ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho’’ti vattabbaṃ. Sopi ce ‘‘bhante’’ti vadeyya, navakataro vā ‘‘āvuso’’ti, kammakopo natthi. Keci pana ‘‘ekattha ‘āvuso’ti vatvā aññattha ‘bhante’ti vuttepi natthi doso ubhayenāpi ālapanassa sijjhanato’’ti vadanti.</p>
  2054. <p class="bodytext">Idāni yamatthaṃ ñāpetukāmo ‘‘suṇātū’’ti saṅghaṃ savane niyojeti, taṃ ñāpento <span class="bld">‘‘ayaṃ itthannāmo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aya</span>nti <a name="M2.0134"></a> upasampadāpekkhassa hatthapāse sannihitabhāvadassanaṃ. Tena ca hatthapāse ṭhitasseva upasampadā ruhatīti sijjhati hatthapāsato bahi ṭhitassa ‘‘aya’’nti na vattabbato. Teneva anusāsakasammutiyaṃ so hatthapāsato bahi ṭhitattā ‘‘aya’’nti na vutto. Tasmā upasampadāpekkho anupasampanno hatthapāse ṭhapetabbo. <span class="bld">Ayaṃ itthannāmo</span>ti <span class="bld">ayaṃ</span>-saddo ca avassaṃ payujjitabbo. So ca imasmiṃ paṭhamanāmapayoge evāti gahetabbaṃ<a name="V2.0128"></a>. <span class="bld">‘‘Itthannāmo’’</span>ti idaṃ aniyamato tassa nāmadassanaṃ. Ubhayenapi ayaṃ buddharakkhitotiādināmaṃ dasseti. ‘‘Upasampadāpekkho’’ti bhinnādhikaraṇavisaye bahubbīhisamaāso, upasampadaṃ me saṅgho apekkhamānoti attho. Tassa ca upajjhāyataṃ samaṅgibhāvena dassetuṃ ‘‘itthannamassa āyasmato’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassa saddhivihārikabhūto upasampadāpekkho’’ti evamādinā nayena nāmayojanāya saha attho dassitoti. Ettha ca ‘‘āyasmato’’ti padaṃ avatvāpi ‘‘ayaṃ buddharakkhito dhammarakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’ti ettha ‘‘āyasmato’’ti padaṃ na vuttaṃ. Yañcettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  2055. <p class="bodytext">Nanu cettha upajjhāyopi upasampadāpekkho viya hatthapāse ṭhito eva icchitabbo, atha kasmā ‘‘ayaṃ itthannāmo imassa itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti evaṃ upajjhāyaparāmasanepi ima-saddassa payogo na katoti? Nāyaṃ virodho upajjhāyassa abhāvepi kammakopābhāvato. Kevalañhi kammanipphattiyā santapadavasena avijjamānassapi upajjhāyassa nāmakittanaṃ anupajjhāyassa upasampadādīsupi karīyati. Tasmā upajjhāyassa asannihitatāyapi tapparāmasanamatteneva kammasiddhito ‘‘imassā’’ti niddisituṃ na vaṭṭati.</p>
  2056. <p class="bodytext"><span class="bld">Parisuddho antarāyikehi dhammehī</span>ti abhabbatādikehi upasampadāya avatthukarehi ceva pañcābādhahatthacchinnādīhi ca āpattimattakarehi antarāyikehi sabhāvehi parimutto. Evaṃ vutto eva ca āpattimattakarehi pañcābādhādīhi aparimuttassapi upasampadā ruhati, nāññathā. <span class="bld">Paripuṇṇassa pattacīvara</span>nti paripuṇṇamassa upasampadāpekkhassa pattacīvaraṃ. Evaṃ vutte eva apattacīvarassāpi upasampadā ruhati, nāññathā. <span class="bld">Upasampadaṃ yācatī</span>ti <a name="M2.0135"></a> ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 71, 126) yācitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ tena saṅghe ayācitepi ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vutte eva kammaṃ avipannaṃ hoti, nāññathā. <span class="bld">Upajjhāyenā</span>ti upajjhāyena karaṇabhūtena itthannāmaṃ upajjhāyaṃ katvā kammabhūtaṃ upasampadaṃ dātuṃ nipphādetuṃ kattubhūtaṃ saṅghaṃ yācatīti attho. Yācadhātuno pana dvikammakattā ‘‘saṅghaṃ, upasampada’’nti dve kammapadāni vuttāni.</p>
  2057. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi saṅghassa pattakalla</span>nti ettha patto kālo imassāti pattakālaṃ, apalokanādicatubbidhasaṅghakammaṃ, tadeva sakatthe ya-paccayena ‘‘pattakalla’’nti vuccati. Idha pana ñatticatutthaupasampadākammaṃ adhippetaṃ, taṃ kātuṃ saṅghassa pattakallaṃ jātaṃ. <span class="bld">Yadī</span>ti anumatigahaṇavasena kammassa <a name="V2.0129"></a> pattakallataṃ ñāpeti. Yo hi koci tattha apattakallataṃ maññissati, so vakkhati. Imameva hi atthaṃ sandhāya anussāvanāsu ‘‘yassāyasmato khamati…pe… so bhāseyyā’’ti (mahāva. 127) vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pattakallaṃ vatthusampadā, antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā, sīmāsampadā, parisasampadā, pubbakiccaniṭṭhāpananti imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitaṃ.</p>
  2058. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vatthusampadā</span> nāma yathāvuttehi ekādasahi abhabbapuggalehi ceva antimavatthuajjhāpannehi ca añño paripuṇṇavīsativasso anupasampannabhūto manussapuriso, etasmiṃ puggale sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kuppameva hoti.</p>
  2059. <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā</span> nāma yathāvuttasseva upasampadāvatthubhūtassa puggalassa ye ime bhagavatā paṭikkhittā pañcābādhaphuṭṭhatādayo mātāpitūhi ananuññātatāpariyosānā ceva hatthacchinnatādayo ca dosadhammā kārakasaṅghassa āpattādiantarāyahetutāya ‘‘antarāyikā’’ti vuccanti tehi antarāyikehi dosadhammehi parimuttattā, imissā ca sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Kataṃ pana kammaṃ sukatameva hoti ṭhapetvā ūnavīsativassapuggalaṃ.</p>
  2060. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīmāsampadā</span> <a name="M2.0136"></a> pana uposathakkhandhake (mahāva. 147-148) vakkhamānanayena sabbadosavirahitāya baddhābaddhavasena duvidhāya sīmāya vaseneva veditabbā. Tādisāya hi sīmāya sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kammaṃ vipajjati.</p>
  2061. <p class="bodytext"><span class="bld">Parisasampadā</span> pana ye ime upasampadākammassa sabbantimena paricchedena kammappattā dasahi vā pañcahi vā anūnā pārājikaṃ anāpannā, anukkhittā ca samānasaṃvāsakā bhikkhū, tesaṃ ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhānaṃ, chandārahānañca chandassa ānayanaṃ, sammukhībhūtānañca appaṭikkosanaṃ, upasampadāpekkharahitānaṃ uposathakkhandhake paṭikkhittānaṃ gahaṭṭhādianaupasampannānañceva pārājikukkhittakanānāsaṃvāsakabhikkhunīnañca vajjanīyapuggalānaṃ saṅghassa hatthapāse abhāvo cāti imehi catūhi aṅgehi saṅgahitā. Evarūpāya ca parisasampadāya sati eva idaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Tattha purimānaṃ tiṇṇaṃ aṅgānaṃ aññatarassapi abhāve kataṃ kammaṃ vipajjati, na pacchimassa.</p>
  2062. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbakiccaniṭṭhāpanaṃ</span> <a name="V2.0130"></a> nāma yānimāni ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo’’tiādinā pāḷiyaṃ vuttāni ‘‘upajjhaṃ gāhāpanaṃ, pattacīvarācikkhanaṃ, tato taṃ hatthapāsato bahi ṭhapetvā anusāsakasammutikammakaraṇaṃ, sammatena ca gantvā anusāsanaṃ, tena ca paṭhamataraṃ āgantvā saṅghassa ñāpetvā upasampadāpekkhaṃ ‘āgacchāhī’ti hatthapāse eva abbhānaṃ, tena ca bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā upasampadāyācāpanaṃ, tato antarāyikadhammapucchakasammutikaraṇaṃ, sammatena ca pucchana’’nti imāni aṭṭha pubbakiccāni, tesaṃ sabbesaṃ yāthāvato karaṇena niṭṭhāpanaṃ. Etasmiñca pubbakammaniṭṭhāpane sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Etesu pana pubbakammesu akatesupi kataṃ kammaṃ yathāvuttavatthusampattiādīsu vijjamānesu akuppameva hoti. Tadevamettha pattakallaṃ imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināva nayena heṭṭhā vuttesu, vakkhamānesu ca sabbesu kammesu pattakallatā yathārahaṃ yojetvā ñātabbā.</p>
  2063. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthannāmaṃ</span> <a name="M2.0137"></a> <span class="bld">upasampādeyyā</span>ti upasampadānipphādanena taṃsamaṅgiṃ kareyya karotūti patthanāyaṃ, vidhimhi vā idaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘devadattaṃ sukhāpeyyā’’ti vutte sukhamassa nipphādetvā taṃ sukhasamaṅginaṃ kareyyāti attho hoti, evamidhāpi upasampadamassa nipphādetvā taṃ upasampadāsamaṅginaṃ kareyyāti attho. Payojakabyāpāre cetaṃ yathā sukhayantaṃ kañci suddhakattāraṃ koci hetukattā sukhahetunipphādanena sukhāpeyyāti vuccati, evamidhāpi upasampajjantaṃ suddhakattāraṃ puggalaṃ hetukattubhūto saṅgho upasampadāhetunipphādanena upasampādeyyāti vutto. Etena ca sukhaṃ viya sukhadāyakena saṅghena puggalassa diyyamānā tathāpavattaparamatthadhamme upādāya ariyajanapaññattā upasampadā nāma sammutisaccatā atthīti samatthitaṃ hoti. Ettha ca ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vuttattā parivāsādīsu viya yācanānuguṇaṃ ‘‘itthannāmassa upasampadaṃ dadeyyā’’ti avatvā ‘‘itthannāmaṃ upasampādeyyā’’ti vuttattā idaṃ upasampadākammaṃ dāne asaṅgahetvā kammalakkhaṇe eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘itthannāmaṃ upasampādeti, upasampanno saṅghenā’’ti etthāpi attho veditabbo. Kevalañhi tattha vattamānakālaatītakālavasena, idha pana anāmaṭṭhakālavasenāti ettakameva viseso.</p>
  2064. <p class="bodytext"><span class="bld">Esā ñattī</span>ti ‘‘saṅgho ñāpetabbo’’ti vuttañāpanā esā. Idañca anussāvanānampi sabbhāvasūcanatthaṃ vuccati. Avassañcetaṃ vattabbameva, ñattikamme eva taṃ na vattabbaṃ. Tattha pana yya-kāre vuttamatte eva ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Khamatī</span>ti ruccati. <span class="bld">Upasampadā</span>ti saṅghena diyyamānā nipphādiyamānā upasampadā yassa khamati. So tuṇhassāti yojanā. <span class="bld">Tuṇhī</span>ti <a name="V2.0131"></a> ca akathanatthe nipāto, akathanako assa bhaveyyāti attho. Khamati saṅghassa itthannāmassa upasampadāti pakatena sambandho. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘tasmā tuṇhī’’</span>ti. Tattha ‘‘āsī’’ti seso. Yasmā ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti tikkhattuṃ vuccamānopi saṅgho tuṇhī niravo ahosi, tasmā khamati saṅghassāti attho. <span class="bld">Eva</span>nti iminā pakārena. Tuṇhībhāvene<span class="bld">vetaṃ</span> saṅghassa ruccanabhāvaṃ <span class="bld">dhārayāmi</span> bujjhāmi pajānāmīti attho. <span class="bld">Iti</span>-saddo parisamāpanatthe kato, so ca kammavācāya anaṅgaṃ. Tasmā anussāvakena ‘‘dhārayāmī’’ti ettha mi-kārapariyosānameva <a name="M2.0138"></a> vatvā niṭṭhāpetabbaṃ, iti-saddo na payujjitabboti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena sabbattha kammavācānamattho veditabbo.</p>
  2065. <p class="centered">Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2066. <p class="subhead">Cattāronissayādikathāvaṇṇanā</p>
  2067. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Ekaporisā vā</span>tiādi sattānaṃ sarīracchāyaṃ pādehi minitvā jānanappakāradassanaṃ. Chasattapadaparamatā hi chāyā ‘‘porisā’’ti vuccati. Idañca utuppamāṇācikkhanādi ca āgantukehi saddhiṃ vīmaṃsitvā vuḍḍhanavabhāvaṃ ñatvā vandanavandāpanādikaraṇatthaṃ vuttaṃ. Eti āgacchati, gacchati cāti utu, sova pamiyate anena saṃvaccharanti pamāṇanti āha <span class="bld">‘‘utuyeva utuppamāṇa’’</span>nti. <span class="bld">Aparipuṇṇā</span>ti upasampadādivasena aparipuṇṇā. Yadi utuvemajjhe upasampādito, tadā tasmiṃ utumhi avasiṭṭhadivasācikkhanaṃ ‘‘divasabhāgācikkhana’’nti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘yattakehi divasehi yassa yo utu aparipuṇṇo, te divase’’</span>ti. Tattha yassa taṃ khaṇaṃ laddhūpasampadassa puggalassa sambandhī yo utu yattakehi divasehi aparipuṇṇo, te divaseti yojanā.</p>
  2068. <p class="bodytext">Chāyādikameva sabbaṃ saṅgahetvā gāyitabbato kathetabbato saṅgītīti āha <span class="bld">‘‘idamevā’’</span>tiādi. Tattha ekato katvā ācikkhitabbaṃ. <span class="bld">Tvaṃ kiṃ labhasī</span>ti tvaṃ upasampādanakāle kataravassaṃ, katarautuñca labhasi, katarasmiṃ te upasampadā laddhāti attho. <span class="bld">Vassa</span>nti vassānautu. Idañca saṃvaccharācikkhanaṃ vinā vuttampi na ñāyatīti iminā utuācikkhaneneva sāsanavassesu vā kaliyugavassādīsu vā sahassime vā satime vā asukaṃ utuṃ labhāmīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Chāyā’’</span>ti idaṃ pāḷiyaṃ āgatapaṭipāṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Vattabbakamato pana kaliyugavassādīsu sabbadesapasiddhesu asukavasse asukautumhi asukamāse <a name="V2.0132"></a> asuke kaṇhe vā sukke vā pakkhe asukatithivāravisesayutte nakkhatte pubbaṇhādidivasabhāge ettake chāyāpamāṇe, nāḍikāpamāṇe vā mayā upasampadā laddhāti vadeyyāsīti evaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Idaṃ suṭṭhu uggahetvā āgantukehi <a name="M2.0139"></a> vuḍḍhapaṭipāṭiṃ ñatvā paṭipajjāhī’’ti vattabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">kissa tva</span>nti kiṃ tvaṃ ettakaṃ kālaṃ akāsīti attho.</p>
  2069. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Upasampadaṃ yācī</span>ti pabbajjañca upasampadañca yācīti attho. <span class="bld">Passissāmī</span>ti ettha vadatīti seso, evaṃ uparipi. <span class="bld">‘‘Osāretabbo’’</span>ti iminā purimo ukkhittabhāvo vibbhamitvā puna laddhūpasampadampi na muñcati. Tena ca sambhuñjanādīsupi bhikkhūnaṃ pācittiyamevāti dasseti. <span class="bld">Anāpatti sambhoge saṃvāse</span>ti ettha sahaseyyāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yasmā ayaṃ osāritattā pakatatto, tasmā ukkhittasambhogādipaccayena pācittiyenettha anāpattīti. Yo pana āpattiṭṭhāne anāpattidiṭṭhitāya āpattiṃ na passati, teneva paṭikammampi na karoti, so yasmā ettāvatā alajjī nāma na hoti. Paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamaṃ karonto eva hi alajjī nāma hoti. ‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjatī’’tiādi (pari. 359) hi vuttaṃ. Tasmā ettha alajjisambhogādipaccayā dukkaṭāpattiniyamo natthi. Tena sāpettha āpatti na vuttāti daṭṭhabbaṃ. Yo panettha imaṃ adhippāyaṃ asallakkhentena kenaci ‘‘anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti iminā pācittiyena anāpatti vuttā, alajjisambhogapaccayā dukkaṭaṃ pana āpajjati evāti āpattiniyamo vutto, so alajjitte sati eva vutto, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2070. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Vinayamhī</span>tiādigāthāsu <span class="bld">niggahāna</span>nti niggahakaraṇesu. <span class="bld">Pāpicche</span>ti pāpapuggalānaṃ niggahakaraṇesu, lajjīnaṃ paggahesu ca pesalānaṃ sukhāvahe mahante vinayamhi yathā atthakārī atthānuguṇaṃ karontova yasmā yoniso paṭipajjati nāma hoti, tasmā uddānaṃ pavakkhāmīti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva.</p>
  2071. <p class="centered">Cattāronissayādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2072. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  2073. <p class="centered">Mahākhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2074. <p class="chapter">2. Uposathakkhandhako</p>
  2075. <p class="subhead">Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā</p>
  2076. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Uposathakkhandhake <a name="M2.0140"></a><a name="V2.0133"></a> taranti otaranti etthāti <span class="bld">titthaṃ,</span> laddhi. <span class="bld">Ito</span>ti sāsanaladdhito.</p>
  2077. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Āpajjitvā vā vuṭṭhito</span>ti ettha desanārocanānampi saṅgaho. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti…pe… asantī nāma hotī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ.</p>
  2078. <p class="bodytext"><span class="bld">Manujenā</span>ti āsannena saha. <span class="bld">Pare</span>ti dūraṭṭhepi parapuggale sandhāya giraṃ no ca bhaṇeyyāti yojanā.</p>
  2079. <p class="bodytext">‘‘Āvikatā hissa phāsu hotī’’ti (mahāva. 134) vuttattā garukāpattipi āvikaraṇamattena vuṭṭhātīti keci vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ parivāsādividhānasuttehi virujjhanato. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathābhūtañhi attānamāvikarontaṃ pesalā bhikkhū ‘‘akāmā parivatthabba’’ntiādivacanaṃ nissāya anicchamānampi naṃ upāyena parivāsādīni datvā avassaṃ suddhante patiṭṭhāpessanti, tato tassa avippaṭisārādīnaṃ vasena phāsu hoti. <span class="bld">Paṭhamaṃ pātimokkhuddesa</span>nti nidānuddesaṃ dasseti. Pubbe avijjamānaṃ paññāpesīti. Na kevalañca etaṃ, pubbe paññattampi pana pārājikādisikkhāpadaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchantī’’tiādinā pārājikuddesādivasena vinayamātikaṃ katvā nidānuddesena saha sayameva saṅgahetvā ‘‘pātimokkha’’nti paññāpesīti daṭṭhabbaṃ. Tadetaṃ sabbampi sandhāya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 133) vuttaṃ.</p>
  2080. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Etaṃ</span> 34 <span class="bld">veditabba</span>nti yasmiṃ tasmiṃ cātuddase vā pannarase vāti evaṃ atthajātaṃ.</p>
  2081. <p class="centered">Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2082. <p class="subhead">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2083. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">‘‘Puratthimāya</span> <a name="M2.0141"></a> <span class="bld">disāyā’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ. Tassaṃ pana disāyaṃ nimitte asati yattha atthi, tato paṭṭhāya paṭhamaṃ ‘‘puratthimāya anudisāya, dakkhiṇāya disāyā’’tiādinā samantā vijjamānaṭṭhānesu nimittāni kittetvā puna ‘‘puratthimāya anudisāyā’’ti paṭhamakittitaṃ kittetuṃ vaṭṭati, tīhi nimittehi siṅghāṭakasaṇṭhānāyapi sīmāya sammannitabbato. <span class="bld">Tikkhattuṃ sīmāmaṇḍalaṃ sambandhantenā</span>ti vinayadharena sayaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne ṭhatvā kevalaṃ nimittakittanavacaneneva sīmāmaṇḍalaṃ samantā nimittena nimittaṃ bandhantenāti attho. Taṃ taṃ nimittaṭṭhānaṃ agantvāpi hi kittetuṃ vaṭṭati. Tiyojanaparamāya sīmāya samantato tikkhattuṃ anuparigamanassa ekadivasena dukkarattā vinayadharena sayaṃ adiṭṭhampi pubbe bhikkhūhi yathāvavatthitaṃ nimittaṃ ‘‘pāsāṇo bhante’’tiādinā kenaci vuttānusārena sallakkhetvā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’ntiādinā kittetumpi vaṭṭati eva.</p>
  2084. <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhapaṃsupabbato</span>ti na kenaci kato sayaṃjātova vutto. Tathā sesāpi. <span class="bld">Itaropī</span>ti suddhapaṃsupabbatādikopi pabbato. <span class="bld">Hatthippamāṇato</span>ti ettha bhūmito uggatappadesena hatthippamāṇaṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Catūhi vā tīhi vā</span>ti sīmābhūmiyaṃ catūsu, tīsu vā disāsu ṭhitehi. Ekissā eva pana disāya ṭhitehi tato bahūhipi sammannituṃ na vaṭṭati. Dvīhi pana dvīsu disāsu ṭhitehipi na vaṭṭati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ekena na vaṭṭati, tasmā. <span class="bld">Taṃ bahiddhā katvā</span>ti kittitanimittassa asīmattā antosīmāya karaṇaṃ ayuttanti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sace’’</span>tiādi.</p>
  2085. <p class="bodytext">Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇatā saṇṭhānato gahetabbā, na tulagaṇanāvasena, bhārato palaparimāṇañca magadhatulāya gahetabbaṃ. Sā ca lokiyatulāya dviguṇāti vadanti. <span class="bld">Atimahantopī</span>ti bhūmito hatthippamāṇaṃ anuggantvā heṭṭhābhūmiyaṃ otiṇṇaghanato anekayojanappamāṇopi. Sace hi tato hatthippamāṇaṃ kūṭaṃ uggacchati, pabbatasaṅkhyameva gacchati.</p>
  2086. <p class="bodytext"><span class="bld">Antosārāna</span>nti <a name="V2.0135"></a> tasmiṃ khaṇe taruṇatāya sāre avijjamānepi pariṇāmena bhavissamānasārepi sandhāya vuttaṃ. Tādisānañhi sūcidaṇḍakappamāṇapariṇāhānaṃ catupañcamattampi vanaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Antosāramissakāna</span>nti antosārehi <a name="M2.0142"></a> rukkhehi sammissānaṃ. Etena ca sārarukkhamissampi vanaṃ vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Catupañcarukkhamattampī</span>ti sārarukkhe sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vanamajjhe vihāraṃ karontī</span>ti rukkhaghaṭāya antare rukkhe acchinditvā vatiādīhi vihāraparicchedaṃ katvāva antorukkhantaresu eva pariveṇapaṇṇasālādīnaṃ karaṇavasena yathā antovihārampi vanameva hoti, evaṃ vihāraṃ karontīti attho. Yadi hi sabbaṃ rukkhaṃ chinditvā vihāraṃ kareyyuṃ, vihārassa avanattā taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ vanaṃ ekattha kittetabbaṃ siyā. Idha pana antopi vanattā ‘‘vanaṃ na kittetabba’’nti vuttaṃ. Sace hi taṃ kittenti, ‘‘nimittassa upari vihāro hotī’’tiādinā anantare vuttadosaṃ āpajjati. <span class="bld">Ekadesa</span>nti vanekadesaṃ, rukkhavirahitaṭṭhāne katavihārassa ekapasse ṭhitavanassa ekadesanti attho.</p>
  2087. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūcidaṇḍakappamāṇo</span>ti vaṃsadaṇḍappamāṇo. Lekhanidaṇḍappamāṇoti keci. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana avebhaṅgiyavinicchaye ‘‘yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu…pe… garubhaṇḍa’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. dubbattasikkhāpadavaṇṇanā) vuttattā tanutaro veḷudaṇḍoti ca sūcidaṇḍoti ca gahetabbaṃ. <span class="bld">Vaṃsanaḷakasarāvādīsū</span>ti veḷupabbe vā naḷapabbe vā kapallakādimattikabhājanesu vāti attho. <span class="bld">Taṅkhaṇampī</span>ti taruṇapotake amilāyitvā viruhanajātike sandhāya vuttaṃ. Ye pana pariṇatā samūlaṃ uddharitvā ropitāpi chinnasākhā viya milāyitvā cirena navamūlaṅkuruppattiyā jīvanti, mīyantiyeva vā, tādise kittetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Eta</span>nti navamūlasākhāniggamanaṃ.</p>
  2088. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe</span>ti sīmāya mahādisānaṃ anto. <span class="bld">Koṇa</span>nti sīmāya catūsu koṇesu dvinnaṃ dvinnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Parabhāge kittetuṃ vaṭṭatī</span>ti tesaṃ catunnaṃ koṇānaṃ bahi nikkhamitvā ṭhitesu maggesu ekissā disāya ekaṃ, aññissā disāya cāparanti evaṃ cattāropi maggā catūsu disāsu kittetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Evaṃ pana kittitamattena kathaṃ ekābaddhatā vigacchatīti viññāyatīti. Parato gataṭṭhānepi ete eva te cattāro maggā. ‘‘Catūsu disāsu gacchantī’’ti hi vuttaṃ. Tasmā ettha kāraṇaṃ vicinitabbaṃ.</p>
  2089. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uttarantiyā bhikkhuniyā’’</span>ti idañca <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pāci. 692) bhikkhunīnaṃ nadīpāragamane nadilakkhaṇassa āgatattā vuttaṃ. Bhikkhūnaṃ antaravāsakatemanamattampi vaṭṭati eva<a name="M2.0143"></a>. <span class="bld">‘‘Nadicatukkepi eseva nayo’’</span>ti iminā ekattha kittetvā aññattha parato gataṭṭhānepi kittetuṃ <a name="V2.0136"></a> na vaṭṭatīti dasseti. Teneva ca ‘‘assammissanadiyo catassopi kittetuṃ vaṭṭatī’’ti asammissa-ggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Mūle</span>ti ādikāle. <span class="bld">Nadiṃ bhinditvā</span>ti yathā udakaṃ anicchantehi kassakehi mahoghe nivattetuṃ na sakkā, evaṃ nadikūlaṃ bhinditvā.</p>
  2090. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkhepima</span>nti dīgharajjunā kuṭena ussiñcanīyaṃ.</p>
  2091. <p class="bodytext"><span class="bld">Asammissehī</span>ti sabbadisāsu ṭhitapabbatehi eva, pāsāṇādīsu aññatarehi vā nimittantarābyavahitehi. <span class="bld">Sammissehī</span>ti ekattha pabbato, aññattha pāsāṇoti evaṃ ṭhitehi aṭṭhahipi. <span class="bld">‘‘Nimittānaṃ satenāpī’’</span>ti iminā ekissāya eva disāya bahunimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pabbato bhante. Puna puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pāsāṇo bhante’’tiādinā kittetuṃ vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Siṅghāṭakasaṇṭhānā</span>ti tikoṇā. <span class="bld">Caturassā</span>ti samacaturassā, mudiṅgasaṇṭhānā pana āyatacaturassā. Ekakoṭiyaṃ saṅkocitā, tadaññāya vitthiṇṇā vā hotīti. <span class="bld">Sīmāya upacāraṃ ṭhapetvā</span>ti āyatiṃ bandhitabbāya sīmāya nesaṃ vihārānaṃ paricchedato bahi sīmantarikappahonakaṃ upacāraṃ ṭhapetvā. Baddhā sīmā yesu vihāresu, te <span class="bld">baddhasīmā</span>. <span class="bld">Pāṭekka</span>nti paccekaṃ. <span class="bld">Baddhasīmāsadisānī</span>ti yathā baddhasīmāsu ṭhitā aññamaññaṃ chandādiṃ anapekkhitvā paccekaṃ kammaṃ kātuṃ labhanti, evaṃ gāmasīmāsu ṭhitāpīti dasseti. <span class="bld">Āgantabba</span>nti sāmīcimattavasena vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āgamanampī’’</span>tiādi.</p>
  2092. <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbajjūpasampadādīna</span>nti ettha bhaṇḍukammāpucchanaṃ sandhāya pabbajjāgahaṇaṃ. <span class="bld">Ekavīsati bhikkhū</span>ti nisinne sandhāya vuttaṃ. Idañca kammārahena saha abbhānakārakānampi pahonakatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā’’</span>ti idaṃ yathārucitaṭṭhāne rukkhanimittādīnaṃ dullabhatāya vaḍḍhitvā ubhinnaṃ baddhasīmānaṃ saṅkarakaraṇato ca pāsāṇanimittassa ca tadabhāvato yattha katthaci ānetvā ṭhapetuṃ sukaratāya ca vuttaṃ. Tathā <span class="bld">sīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbā</span>ti etthāpi. <span class="bld">Caturaṅgulappamāṇāpī</span>ti yathā khandhasīmāparicchedato bahi nimittapāsāṇānaṃ caturaṅgulamattaṭṭhānaṃ samantā nigacchati, avasesaṃ ṭhānaṃ antokhandhasīmāya hotiyeva, evaṃ tesupi ṭhapitesu caturaṅgulamattā sīmantarikā hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2093. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīmantarikapāsāṇā</span>ti <a name="M2.0144"></a> sīmantarikāya ṭhapitanimittapāsāṇā. Te pana kittentena padakkhiṇato anupariyāyanteneva kittetabbā. Kathaṃ? Khaṇḍasīmato hi pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena <a name="V2.0137"></a> kittetvā tathā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukhena ṭhatvā ‘‘dakkhiṇāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā puratthimāya disāya pacchimābhimukhena ṭhatvā ‘‘pacchimāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā dakkhiṇāya disāya uttarābhimukhena ṭhatvā ‘‘uttarāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena kittetvā puna pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā purimakittitaṃ vuttanayena puna kittetabbaṃ. Evaṃ bahūnampi khaṇḍasīmānaṃ sīmantarikapāsāṇā paccekaṃ kittetabbā. <span class="bld">Tato</span>ti pacchā. <span class="bld">Avasesanimittānī</span>ti mahāsīmāya bāhirantaresu avasesanimittāni. <span class="bld">Ubhinnampi na kopentī</span>ti ubhinnampi kammaṃ na kopenti.</p>
  2094. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭigehe</span>ti bhūmiyaṃ katatiṇakuṭiyaṃ. <span class="bld">Udukkhala</span>nti udukkhalāvāṭasadisakhuddakāvāṭaṃ. <span class="bld">Nimittaṃ na kātabba</span>nti taṃ rājiṃ vā udukkhalaṃ vā nimittaṃ na kātabbaṃ. Idañca yathāvuttesu nimittesu anāgatattena na vaṭṭatīti siddhampi avinassakasaññāya koci mohena nimittaṃ kareyyāti dūratopi vipattiparihāratthaṃ vuttaṃ. Evaṃ upari ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādīsupi siddhamevatthaṃ punappunaṃ kathane kāraṇaṃ veditabbaṃ. Sīmāvipatti hi upasampadādisabbakammavipattimūlanti tassā sabbaṃ dvāraṃ sabbathā pidahanavasena vattabbaṃ. Sabbaṃ vatvāva idha ācariyā vinicchayaṃ ṭhapesunti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2095. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhitti</span>nti iṭṭhakadārumattikāmayaṃ. Silāmayāya pana bhittiyā nimittupagaṃ ekaṃ pāsāṇaṃ taṃtaṃdisāya kittetuṃ vaṭṭati. Anekasilāhi cinitaṃ sakalabhittiṃ kittetuṃ na vaṭṭati ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti ekavacanena vattabbato. <span class="bld">Antokuṭṭamevā</span>ti ettha antokuṭṭepi nimittānaṃ ṭhitokāsato anto eva sīmāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Pamukhe nimittapāsāṇe ṭhapetvā</span>ti gabbhābhimukhepi bahipamukhe gabbhavitthārappamāṇe ṭhāne pāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Evañhi gabbhapamukhānaṃ antare ṭhitakuṭṭampi upādāya anto ca bahi ca caturassasaṇṭhānāva sīmā hoti. <span class="bld">Bahī</span>ti sakalassa kuṭigehassa samantato bahi.</p>
  2096. <p class="bodytext"><span class="bld">Anto</span> <a name="M2.0145"></a> <span class="bld">ca bahi ca sīmā hotī</span>ti majjhe ṭhitabhittiyā saha caturassasīmā hoti.</p>
  2097. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uparipāsādeyeva hotī’’</span>ti iminā gabbhassa ca pamukhassa ca antarā ṭhitabhittiyā ekattā tattha ca ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsābhāvena heṭṭhā na otarati, uparibhitti pana sīmaṭṭhāva hotīti dasseti. <span class="bld">Heṭṭhimatale kuṭṭo</span>ti heṭṭhimatale catūsu disāsu ṭhitakuṭṭo. Sace hi <a name="V2.0138"></a> dvīsu, tīsu vā disāsu eva kuṭṭo tiṭṭheyya, heṭṭhā na otarati. <span class="bld">Heṭṭhāpi otaratī</span>ti catunnampi bhittīnaṃ anto bhittīhi saha ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ pahonakattā vuttaṃ. Otaramānā ca uparisīmappamāṇena otarati, catunnaṃ pana bhittīnaṃ bāhirantaraparicchede heṭṭhābhūmibhāge udakapariyantaṃ katvā otarati. Na pana bhittīnaṃ bahi kesaggamattampi ṭhānaṃ. <span class="bld">Pāsādabhittito</span>ti uparitale bhittito. <span class="bld">Otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabba</span>nti uparisīmappamāṇassa antogadhānaṃ heṭṭhimatale catūsu disāsu kuṭṭānaṃ tulārukkhehi ekasambandhataṃ tadanto pacchimasīmappamāṇatādiñca sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpettha niyyūhakādayo nimittānaṃ ṭhitokāsatāya bajjhamānakkhaṇe sīmā na honti, baddhāya pana sīmāya sīmaṭṭhāva hontīti daṭṭhabbā. <span class="bld">Pariyantathambhāna</span>nti nimittagatapāsāṇatthambhe sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Uparimatalena sambaddho hotī’’</span>ti idaṃ kuṭṭānaṃ antarā sīmaṭṭhānaṃ thambhānaṃ abhāvato vuttaṃ. Yadi hi bhaveyyuṃ, kuṭṭe uparimatalena asambandhepi sīmaṭṭhatthambhānaṃ upari ṭhito pāsādo sīmaṭṭhova hoti.</p>
  2098. <p class="bodytext">Sace pana bahūnaṃ thambhapantīnaṃ upari katapāsādassa heṭṭhā pathaviyaṃ sabbabāhirāya thambhapantiyā anto nimittapāsāṇe ṭhapetvā sīmā baddhā hoti, ettha kathanti? Etthāpi yaṃ tāva sīmaṭṭhatthambheheva dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, sabbaṃ taṃ sīmaṭṭhameva, ettha vivādo natthi. Yaṃ pana sīmaṭṭhatthambhapantiyā, asīmaṭṭhāya bāhiratthambhapantiyā ca samadhuraṃ dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, tattha upaḍḍhaṃ sīmāti keci vadanti. Sakalampi gāmasīmāti apare. Baddhasīmā evāti aññe. Tasmā kammaṃ karontehi garuke nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā sabbaṃ taṃ āsaṅkaṭṭhānaṃ sodhetvāva kammaṃ kātabbaṃ, sanniṭṭhānakāraṇaṃ vā gavesitvā tadanuguṇaṃ kātabbaṃ.</p>
  2099. <p class="bodytext"><span class="bld">Tālamūlakapabbate</span>ti <a name="M2.0146"></a> tālakkhandhamūlasadise heṭṭhā thūlo hutvā kamena kiso hutvā uggato hi tālasadiso nāma hoti. <span class="bld">Vitānasaṇṭhāno</span>ti ahicchattakasaṇṭhāno. <span class="bld">Paṇavasaṇṭhāno</span>ti majjhe tanuko heṭṭhā ca upari ca vitthiṇṇo. <span class="bld">Heṭṭhā vā majjhe vā</span>ti mudiṅgasaṇṭhānassa heṭṭhā, paṇavasaṇṭhānassa majjhe.</p>
  2100. <p class="bodytext"><span class="bld">Sappaphaṇasadiso pabbato</span>ti sappaphaṇo viya khujjo, mūlaṭṭhānato aññattha avanatasīsoti attho. <span class="bld">Ākāsapabbhāra</span>nti bhittiyā aparikkhittapabbhāraṃ. <span class="bld">Sīmappamāṇo</span>ti antoākāsena saddhiṃ pacchimasīmappamāṇo. <span class="bld">‘‘So ca pāsāṇo sīmaṭṭho’’</span>ti iminā īdisehi susirapāsāṇaleṇakuṭṭādīhi paricchinne bhūmibhāge eva sīmā patiṭṭhāti, na aparicchinne. Te pana sīmaṭṭhattā sīmā honti, na sarūpena sīmaṭṭhamañcādi viyāti dasseti. Sace pana so susirapāsāṇo <a name="V2.0139"></a> bhūmiṃ anāhacca ākāsagatova olambati, sīmā na otarati. Susirapāsāṇā pana sayaṃ sīmāpaṭibaddhattā sīmā honti. Kathaṃ pana pacchimappamāṇarahitehi etehi susirapāsāṇādīhi sīmā na otaratīti idaṃ saddhātabbanti? Aṭṭhakathāpamāṇato.</p>
  2101. <p class="bodytext">Apicettha susirapāsāṇabhittianusārena mūsikādīnaṃ viya sīmāya heṭṭhimatale otaraṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā pana pacchimasīmappamāṇe ākāse dvaṅgulamattabahalehi pāsāṇabhittiādīhipi uparimatalaṃ āhacca ṭhitehi sabbaso, yebhuyyena vā paricchinne sati upari bajjhamānā sīmā tehi pāsāṇādīhi antaritāya tapparicchinnāya heṭṭhābhūmiyāpi uparimatalena saddhiṃ ekakkhaṇe patiṭṭhāti nadipārasīmā viya nadiantaritesu ubhosu tīresu, leṇādīsu apanītesupi heṭṭhā otiṇṇā sīmā yāva sāsanantaradhānā na vigacchati. Paṭhamaṃ pana upari sīmāya baddhāya pacchā leṇādīsu katesupi heṭṭhābhūmiyaṃ sīmā otarati eva. Keci taṃ na icchanti. Evaṃ ubhayattha patiṭṭhitā ca sā sīmā ekāva hoti gottādijāti viya byattibhedesūti gahetabbaṃ. Sabbā eva hi baddhasīmā, abaddhasīmā ca attano attano pakatinissayabhūte gāmāraññanadiādike khette yathāparicchedaṃ sabbattha sākalyena ekasmiṃ khaṇe byāpinī paramatthato avijjamānāpi te te nissayabhūte paramatthadhamme, taṃ taṃ kiriyāvisesampi vā upādāya lokiyehi, sāsanikehi <a name="M2.0147"></a> ca yathārahaṃ ekattena paññattatāya nissayekarūpā eva. Tathā hi eko gāmo araññaṃ nadī jātassaro samuddoti evaṃ loke,</p>
  2102. <p class="indent">‘‘Sammatā sā sīmā saṅghena (mahāva. 143). Agāmake ce, bhikkhave, araññe samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā. Samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti (mahāva. 147) –</p>
  2103. <p class="unindented">Ādinā sāsane ca ekavohāro dissati. Na hi paramatthato ekassa anekadhammesu byāpanamatthi. Kasiṇekadesādivikappāsamānatāya ekattahānitoti ayaṃ no mati.</p>
  2104. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa heṭṭhā</span>ti sappaphaṇapabbatassa heṭṭhā ākāsapabbhāre. <span class="bld">Leṇassā</span>ti leṇañce kataṃ, tassa leṇassāti attho. Tameva puna leṇaṃ pañcahi pakārehi vikappetvā otaraṇānotaraṇavinicchayaṃ dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘sace pana heṭṭhā’’</span>tiādi. Tattha ‘‘heṭṭhā’’ti imassa ‘‘leṇaṃ hotī’’ti iminā sambandho. Heṭṭhā leṇañca ekasmiṃ padeseti āha <span class="bld">‘‘anto’’</span>ti, pabbatassa anto, pabbatamūleti attho. Tameva anto-saddaṃ sīmāparicchedena visesetuṃ <span class="bld">‘‘uparimassa sīmāparicchedassa pārato’’</span>ti vuttaṃ<a name="V2.0140"></a>. Pabbatapādaṃ pana apekkhitvā ‘‘orato’’ti vattabbepi sīmānissayaṃ pabbataggaṃ sandhāya ‘‘pārato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘bahileṇa’’nti ettha bahi-saddaṃ visesento <span class="bld">‘‘uparimassa sīmāparicchedassa orato’’</span>ti āha. <span class="bld">Bahi sīmā na otaratī</span>ti ettha <span class="bld">bahī</span>ti pabbatapāde leṇaṃ sandhāya vuttaṃ, leṇassa bahibhūte uparisīmāparicchedassa heṭṭhābhāge sīmā na otaratīti attho. <span class="bld">Anto sīmā</span>ti leṇassa ca pabbatapādassa ca anto attano otaraṇārahaṭṭhāne na otaratīti attho. ‘‘Bahi sīmā na otarati, anto sīmā na otaratī’’ti cettha attano otaraṇārahaṭṭhāne leṇābhāvena sīmāya sabbathā anotaraṇameva dassitanti gahetabbaṃ. Tatthāpi anotarantī upari eva hotīti. <span class="bld">‘‘Bahi patitaṃ asīmā’’</span>tiādinā uparipāsādādīsu athiranissayesu ṭhitā sīmāpi tesaṃ vināsena vinassatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2105. <p class="bodytext"><span class="bld">Pokkharaṇiṃ</span> <a name="M2.0148"></a> <span class="bld">khaṇanti, sīmāyevā</span>ti ettha sace heṭṭhā umaṅganadisīmappamāṇato anūnā paṭhamameva ca pavattā hoti. Sīmā ca pacchā baddhā nadito upari eva hoti, nadiṃ āhacca pokkharaṇiyā ca khatāya sīmā vinassatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Heṭṭhāpathavitale</span>ti antarā bhūmivivare.</p>
  2106. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīmāmāḷake</span>ti khaṇḍasīmaṅgaṇe. <span class="bld">‘‘Vaṭarukkho’’</span>ti idaṃ pārohopatthambhena atidūrampi gantuṃ samatthasākhāsamaṅgitāya vuttaṃ. Sabbarukkhalatādīnampi sambandho na vaṭṭati eva. Teneva nāvārajjusetusambandhopi paṭikkhitto. <span class="bld">Tato</span>ti sākhato. <span class="bld">Mahāsīmāya pathavitala</span>nti ettha āsannatarampi gāmasīmaṃ aggahetvā baddhasīmāya eva gahitattā gāmasīmābaddhasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhepi sambhedadoso natthi, aññamaññaṃ nissayanissitabhāvena pavattitoti gahetabbaṃ. Yadi hi tāsampi sambandhadoso bhaveyya, kathaṃ gāmasīmāya baddhasīmā sammannitabbā siyā? Yassā hi sīmāya saddhiṃ sambandhe doso bhaveyya, sā tattha bandhitumeva na vaṭṭati, baddhasīmāudakukkhepasīmāsu baddhasīmā viya, attano nissayabhūtagāmasīmādīsu udakukkhepasīmā viya ca. Teneva ‘‘sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinaditīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) udakukkhepasīmāya attano anissayabhūtagāmasīmādīhi eva sambandhadoso dassito, na nadisīmāyaṃ. Evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Ayañcattho upari pākaṭo bhavissati. <span class="bld">Āhaccā</span>ti phusitvā.</p>
  2107. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāsīmaṃ vā sodhetvā</span>ti mahāsīmāgatānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahikaraṇādivasena <a name="V2.0141"></a> sakalaṃ mahāsīmaṃ sodhetvā. Etena sabbavipattiyo mocetvā pubbe suṭṭhu baddhānampi dvinnaṃ baddhasīmānaṃ pacchā rukkhādisambandhena uppajjanako īdiso pāḷimuttako sambhedadoso atthīti dasseti. So ca ‘‘na, bhikkhave, sīmāya sīmā sambhinditabbā’’tiādinā baddhasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ paṭikkhipitvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannantena sīmantarikaṃ ṭhapetvā sīmaṃ sammannitu’’nti ubhinnaṃ (mahāva. 148) baddhasīmānamantarā sīmantarikaṃ ṭhapetvāva bandhituṃ anujānantena sambhedajjhottharaṇaṃ viya tāsaṃ aññamaññaṃ phusitvā tiṭṭhanavasena bandhanampi na vaṭṭatīti siddhattā baddhānampi tāsaṃ pacchā aññamaññaṃ ekarukkhādīhi <a name="M2.0149"></a> phusitvā ṭhānampi na vaṭṭatīti bhagavato adhippāyaññūhi saṅgītikārakehi niddhārito. Bandhanakāle paṭikkhittassa sambandhadosassa anulomena akappiyānulomattā.</p>
  2108. <p class="bodytext">Ayaṃ pana sambandhadoso – pubbe suṭṭhu baddhānaṃ pacchā sañjātattā bajjhamānakkhaṇe viya asīmattaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā rukkhādisambandhe apanītamatte tā sīmā pākatikā honti. Yathā cāyaṃ pacchā na vaṭṭati, evaṃ bajjhamānakkhaṇepi tāsaṃ rukkhādisambandhe sati tā bandhituṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2109. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘mahāsīmaṃ vā sodhetvāti ettha mahāsīmāgatā bhikkhū yathā taṃ sākhaṃ vā pārohaṃ vā kāyapaṭibaddhehi na phusanti, evaṃ sodhanameva idhādhippetaṃ, na sakalasīmāsodhana’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāya virujjhanato. Tathā hi ‘‘mahāsīmāya pathavitalaṃ vā tatthajātarukkhādīni vā āhacca tiṭṭhatī’’ti evaṃ sākhāpārohānaṃ mahāsīmaṃ phusitvā ṭhānameva sambandhadose kāraṇattena vuttaṃ, na pana tattha ṭhitabhikkhūhi sākhādīnaṃ phusanaṃ. Yadi hi bhikkhūnaṃ sākhādi phusitvā ṭhānameva kāraṇaṃ siyā, tassa sākhaṃ vā tato niggatapārohaṃ vā mahāsīmāya paviṭṭhaṃ tatraṭṭho koci bhikkhu phusitvā tiṭṭhatīti bhikkhuphusanameva vattabbaṃ siyā. Yañhi tattha mahāsīmāsodhane kāraṇaṃ, tadeva tasmiṃ vākye padhānato dassetabbaṃ. Na hi āhacca ṭhitameva sākhādiṃ phusitvā ṭhito bhikkhu sodhetabbo ākāsaṭṭhasākhādiṃ phusitvā ṭhitassāpi sodhetabbato, kiṃ niratthakena āhaccaṭṭhānavacanena. Ākāsaṭṭhasākhāsu ca bhikkhuno phusanameva kāraṇattena vuttaṃ, sodhanañca tasseva bhikkhussa hatthapāsānayanādivasena sodhanaṃ vuttaṃ. Idha pana ‘‘mahāsīmaṃ sodhetvā’’ti sakalasīmāsādhāraṇavacanena sodhanaṃ vuttaṃ.</p>
  2110. <p class="bodytext">Apica sākhādiṃ phusitvā ṭhitabhikkhumattasodhane abhimate ‘‘mahāsīmāya pathavitala’’nti visesasīmopādānaṃ <a name="V2.0142"></a> niratthakaṃ siyā yattha katthaci antamaso ākāsepi ṭhatvā sākhādiṃ phusitvā ṭhitassa visodhetabbato. <span class="bld">Chinditvā</span> <a name="M2.0150"></a> <span class="bld">bahiṭṭhakā kātabbā</span>ti tattha patiṭṭhitabhāvaviyojanavacanato ca visabhāgasīmānaṃ phusaneneva sakalasīmāsodhanahetuko aṭṭhakathāsiddhoyaṃ eko sambandhadoso atthevāti gahetabbo. Teneva <span class="bld">udakukkhepasīmākathāya</span>mpi (mahāva. aṭṭha. 147) ‘‘vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’ti ca ‘‘naditīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha baddhanāvāya na vaṭṭatī’’ti ca ‘‘sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti ca evaṃ visabhāgāsu gāmasīmāsu sākhādīnaṃ phusanameva saṅkaradosakāraṇattena vuttaṃ, na bhikkhuphusanaṃ. Tathā hi ‘‘antonadiyaṃ jātarukkhe bandhitvā kammaṃ kātabba’’nti nadiyaṃ nāvābandhanaṃ anuññātaṃ udakukkhepanissayattena nadisīmāya sabhāgattā. Yadi hi bhikkhūnaṃ phusanameva paṭicca sabbattha sambandhadoso vutto siyā, nadiyampi bandhanaṃ paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya. Tatthāpi hi bhikkhuphusanaṃ kammakopakāraṇaṃ hoti, tasmā sabhāgasīmāsu pavisitvā bhūmiādiṃ phusitvā vā aphusitvā vā sākhādimhi ṭhite taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabbo. Visabhāgasīmāsu pana sākhādimhi phusitvā ṭhite taṃ sākhādiṃ aphusantāpi sabbe bhikkhū sodhetabbā. Aphusitvā ṭhite pana taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabboti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
  2111. <p class="bodytext">Yaṃ panettha keci ‘‘baddhasīmānaṃ dvinnaṃ aññamaññaṃ viya baddhasīmāgāmasīmānampi tadaññāsampi sabbāsaṃ samānasaṃvāsakasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhe sati tadubhayampi ekasīmaṃ viya sodhetvā ekattheva kammaṃ kātabbaṃ, aññattha kataṃ kammaṃ vipajjati, natthettha sabhāgavisabhāgabhedo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, sabhāgasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedadosābhāvassa visabhāgasīmānameva tabbhāvassa suttasuttānulomādivinayanayehi siddhattā. Tathā hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’nti gāmasīmāyameva baddhasīmaṃ sammannituṃ anuññātaṃ. Tāsaṃ nissayanissitabhāvena sabhāgatā, sambhedajjhottharaṇādidosābhāvo ca suttatova siddho. Bandhanakāle pana anuññātassa sambandhassa anulomato pacchā sañjātarukkhādisambandhopi tāsaṃ vaṭṭati eva. ‘‘Yaṃ, bhikkhave…pe… kappiyaṃ anulometi akappiyaṃ paṭibāhati. Taṃ vo kappatī’’ti (mahāva. 305) vuttattā. Evaṃ tāva baddhasīmāgāmasīmānaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca <a name="M2.0151"></a> suttasuttānulomato siddho. Iminā eva nayena araññasīmāsattabbhantarasīmānaṃ, nadiādiudakukkhepasīmānañca suttasuttānulomato aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca siddhoti veditabbo.</p>
  2112. <p class="bodytext">Baddhasīmāya <a name="V2.0143"></a> pana aññāya baddhasīmāya, nadiādisīmāsu ca bandhituṃ paṭikkhepasiddhito ceva udakukkhepasattabbhantarasīmānaṃ nadiādīsu eva kātuṃ niyamanasuttasāmatthiyena baddhasīmāgāmasīmādīsu karaṇapaṭikkhepasiddhito ca tāsaṃ aññamaññaṃ visabhāgatā, uppattikkhaṇe, pacchā ca rukkhādīhi sambhedādidosasambhavo ca vuttanayena suttasuttānulomato ca sijjhanti. Teneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (mahāva. aṭṭha. 148) visabhāgasīmānameva vaṭarukkhādivacanehi sambandhadosaṃ dassetvā sabhāgānaṃ baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sambandhadoso na dassito, na kevalañca na dassito, atha kho tāsaṃ sabhāgasīmānaṃ rukkhādisambandhepi dosābhāvo pāḷiaṭṭhakathāsu ñāpito eva. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘pabbatanimittaṃ pāsāṇanimittaṃ vananimittaṃ rukkhanimitta’’ntiādinā vaḍḍhanakanimittāni anuññātāni. Tena nesaṃ rukkhādīnaṃ nimittānaṃ vaḍḍhanepi baddhasīmāgāmasīmānaṃ saṅkaradosābhāvo ñāpitova hoti. Dvinnaṃ pana baddhasīmānaṃ īdiso sambandho na vaṭṭati. Vuttañhi ‘‘ekarukkhopi ca dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hoti, so pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karoti, tasmā na kātabbo’’ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitu’’nti vacanatopi cāyaṃ ñāpito. Tiyojanaparamāya hi sīmāya samantā pariyantesu rukkhalatāgumbādīhi baddhasīmāgāmasīmānaṃ niyamena aññamaññaṃ sambandhassa sambhavato ‘‘īdisaṃ sambandhanaṃ vināsetvāva sīmā sammannitabbā’’ti aṭṭhakathāyampi na vuttaṃ.</p>
  2113. <p class="bodytext">Yadi cettha rukkhādisambandhena kammavipatti bhaveyya, avassameva vattabbaṃ siyā. Vipattiparihāratthañhi ācariyā nirāsaṅkaṭṭhānesupi ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādinā siddhamevatthaṃ punappunaṃ avocuṃ. Idha pana ‘‘vanamajjhe vihāraṃ karonti, vanaṃ na kittetabba’’ntiādirukkhalatādīhi nirantare vanamajjhepi sīmābandhanameva avocuṃ. Tathā thambhānaṃ upari katapāsādādīsu heṭṭhā thambhādīhi ekābaddhesu uparimatalādīsu sīmābandhanaṃ bahudhā vuttaṃ. Tasmā baddhasīmāgāmasīmānaṃ rukkhādisambandho tehi mukhatova vihito. Apica gāmasīmānampi pāṭekkaṃ baddhasīmāsadisatāya ekissā gāmasīmāya kammaṃ <a name="M2.0152"></a> karontehi dabbatiṇamattenāpi sambandhā gāmantaraparamparā araññanadisamuddā ca sodhetabbāti sakaladīpaṃ sodhetvāva kātabbaṃ siyā. Evaṃ pana asodhetvā paṭhamamahāsaṅgītikālato pabhuti katānaṃ upasampadādikammānaṃ, sīmāsammutīnañca vipajjanato sabbesampi bhikkhūnaṃ anupasampannasaṅkāpasaṅgo ca dunnivāro hoti. Na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā vuttanayeneva visabhāgasīmānameva rukkhādīhi sambandhadoso, na baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sabhāgasīmānanti gahetabbaṃ.</p>
  2114. <p class="bodytext">Mahāsīmāsodhanassa dukkaratāya khaṇḍasīmāyameva yebhuyyena saṅghakammakaraṇanti āha <span class="bld">‘‘sīmāmāḷake’’</span>tiādi<a name="V2.0144"></a>. Mahāsaṅghasannipāte pana khaṇḍasīmāya appahonakatāya mahāsīmāya kamme kariyamānepi ayaṃ nayo gahetabbova.</p>
  2115. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ukkhipāpetvā’’</span>ti iminā kāyapaṭibaddhenapi sīmaṃ phusanto sīmaṭṭhova hotīti dasseti. <span class="bld">Purimanayepī</span>ti khaṇḍasīmato mahāsīmaṃ paviṭṭhasākhānayepi. Sīmaṭṭharukkhasākhāya nisinno sīmaṭṭhova hotīti āha <span class="bld">‘‘hatthapāsameva ānetabbo’’</span>ti. Ettha ca rukkhasākhādīhi aññamaññaṃ sambandhāsu etāsu khandhasīmāyaṃ tayo bhikkhū, mahāsīmāyaṃ dveti evaṃ dvīsu sīmāsu sīmantarikaṃ aphusitvā, hatthapāsañca avijahitvā ṭhitehi pañcahi bhikkhūhi upasampadādikammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti keci vadanti. Taṃ na yuttaṃ ‘‘nānāsīmāya ṭhitacatuttho kammaṃ kareyya, akammaṃ, na ca karaṇīya’’ntiādi (mahāva. 389) vacanato. Tenevetthāpi mahāsīmaṃ sodhetvā māḷakasīmāyameva kammakaraṇaṃ vihitaṃ. Aññathā bhinnasīmaṭṭhatāya tatraṭṭhassa gaṇapūrakattābhāvā kammakopova hotīti.</p>
  2116. <p class="bodytext">Yadi evaṃ kathaṃ chandapārisuddhiāharaṇavasena mahāsīmāsodhananti? Tampi vinayaññū na icchanti, hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva panettha sodhanaṃ icchanti, dinnassāpi chandassa anāgamanena mahāsīmaṭṭho kammaṃ kopetīti. Yadi cassa chandādi nāgacchati, kathaṃ so kammaṃ kopessatīti? Dvinnaṃ visabhāgasīmānaṃ sambandhadosato. So ca sambandhadoso aṭṭhakathāvacanappamāṇato. Na hi vinaye sabbattha yutti sakkā ñātuṃ buddhagocarattāti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘sace dvepi sīmāyo pūretvā nirantaraṃ <a name="M2.0153"></a> ṭhitesu bhikkhūsu kammaṃ karontesu ekissā eva sīmāya gaṇo ca upasampadāpekkho ca anussāvako ca ekato tiṭṭhati, kammaṃ sukatameva hoti. Sace pana kammāraho vā anussāvako vā sīmantaraṭṭho hoti, kammaṃ vipajjatī’’ti vadanti, tañca baddhasīmāgāmasīmādisabhāgasīmāsu eva yujjati, yāsu aññamaññaṃ rukkhādisambandhesupi doso natthi. Yāsu pana atthi, na tāsu visabhāgasīmāsu rukkhādisambandhe sati ekattha ṭhito itaraṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti eva aṭṭhakathāyaṃ sāmaññato sodhanassa vuttattāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  2117. <p class="bodytext"><span class="bld">Na otaratī</span>ti paṇavasaṇṭhānapabbatādīsu heṭṭhā pamāṇarahitaṭṭhānaṃ na otarati. Kiñcāpi panettha bajjhamānakkhaṇe uddhampi pamāṇarahitaṃ pabbatādīni nārohati, tathāpi taṃ pacchā sīmaṭṭhatāya sīmā hoti. Heṭṭhā paṇavasaṇṭhānādi pana upari baddhāyapi sīmāya sīmāsaṅkhyaṃ na gacchati, tassa vasena na otaratīti vuttaṃ, itarathā orohaṇārohaṇānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘na otaratī’’tiādinā <a name="V2.0145"></a> vattabbato. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti niṭṭhitasīmāya upari jātaṃ vijjamānaṃ pubbe ṭhitaṃ, pacchā sañjātaṃ, paviṭṭhañca yaṃkiñci saviññāṇakāviññāṇakaṃ sabbampīti attho. Antosīmāya hi hatthikkhandhādisaviññāṇakesu nisinnopi bhikkhu sīmaṭṭhova hoti. <span class="bld">‘‘Baddhasīmāyā’’</span>ti idañca pakaraṇavasena upalakkhaṇato vuttaṃ. Abaddhasīmāsupi sabbāsu ṭhitaṃ taṃ sīmāsaṅkhyameva gacchati.</p>
  2118. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekasambaddhena gata</span>nti rukkhalatāditatrajātameva sandhāya vuttaṃ. Tādisampi ‘‘ito gata’’nti vattabbataṃ arahati. Yaṃ pana ‘‘ito gata’’nti vā ‘‘tato āgata’’nti vā vattuṃ asakkuṇeyyaṃ ubhosu baddhasīmāgāmasīmāsu, udakukkhepanadiādīsu ca tiriyaṃ patitarajjudaṇḍādi, tattha kiṃ kātabbanti? Ettha pana baddhasīmāya patiṭṭhitabhāgo baddhasīmā, abaddhagāmasīmāya patiṭṭhitabhāgo gāmasīmā tadubhayasīmaṭṭhapabbatādi viya. Baddhasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe, gāmasīmāya gāmasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe ca baddhasīmāya patiṭṭhitepi eseva nayo. Mūlapatiṭṭhitakālato hi paṭṭhāya ‘‘ito gataṃ, tato āgata’’nti vattuṃ asakkuṇeyyato so bhāgo yathāpaviṭṭhasīmāsaṅkhyameva gacchati, tesaṃ rukkhapārohānaṃ antarā pana ākāsaṭṭhasākhā bhūmiyaṃ sīmāparicchedappamāṇena <a name="M2.0154"></a> tadubhayasīmā hotīti keci vadanti. Yasmā panassa sākhāya pāroho paviṭṭhasīmāya pathaviyaṃ mūlehi patiṭṭhahitvāpi yāva sākhaṃ vinā ṭhātuṃ na sakkoti, tāva mūlasīmaṭṭhataṃ na vijahati. Yadā pana vinā ṭhātuṃ sakkoti, tadāpi pārohamattameva paviṭṭhasīmaṭṭhataṃ samupeti. Tasmā sabbopi ākāsaṭṭhasākhābhāgo purimasīmaṭṭhataṃ na vijahati, tato āgatabhāgassa avijahitattāti amhākaṃ khanti. Udakukkhepanadiādīsupi eseva nayo. Tattha ca visabhāgasīmāya evaṃ paviṭṭhe sakalasīmāsodhanaṃ, sabhāgāya paviṭṭhe phusitvā ṭhitamattabhikkhusodhanañca sabbaṃ pubbe vuttanayameva.</p>
  2119. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Pārayatī</span>ti ajjhottharati, nadiyā ubhosu tīresu patiṭṭhamānā sīmā nadiajjhottharā nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘nadiṃajjhottharamāna’’</span>nti. Antonadiyañhi sīmā na otarati. Nadilakkhaṇe pana asati otarati, sā ca tadā nadipārasīmā na hotīti āha <span class="bld">‘‘nadiyā lakkhaṇaṃ nadinimitte vuttanayamevā’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. Avassaṃ labbhaneyyā pana dhuvanāvāva hotīti sambandho. <span class="bld">‘‘Na nāvāyā’’</span>ti iminā nāvaṃ vināpi sīmā baddhā subaddhā eva hoti, āpattiparihāratthā nāvāti dasseti.</p>
  2120. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhasaṅghāṭamayo</span>ti <a name="V2.0146"></a> anekarukkhe ekato ghaṭetvā katasetu. Rukkhaṃ chinditvā katoti pāṭhaseso. <span class="bld">‘‘Sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā’’</span>ti idaṃ ubhinnaṃ tīrānaṃ ekagāmakhettabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pabbatasaṇṭhānā</span>ti ekato uggatadīpasikharattā vuttaṃ.</p>
  2121. <p class="centered">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2122. <p class="subhead">Uposathāgārādikathāvaṇṇanā</p>
  2123. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Samūhanitvā</span>ti vināsetvā, uddharitvāti attho. Idañca āpattiparihāratthaṃ vuttaṃ.</p>
  2124. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Yāni kānicī</span>ti idha nimittānaṃ sīmāya pāḷiyaṃ sarūpato avuttattā vuttaṃ.</p>
  2125. <p class="centered">Uposathāgārādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2126. <p class="subhead">Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2127. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Aṭṭhārasā</span>ti <a name="M2.0155"></a> andhakavindavihārampi upādāya vuccati. <span class="bld">Nesaṃ sīmā</span>ti tesu mahāvihāresu. ‘‘Mana’’nti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">īsaka</span>nti, īsakaṃ vuḷhoti attho. Imamevatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘appattavuḷhabhāvo ahosī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Amanasikaronto</span>ti iddhiyā anatikkamassa kāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
  2128. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">So</span>ti bhikkhunisaṅgho. <span class="bld">Dvepī</span>ti dve samānasaṃvāsaavippavāsāyo. <span class="bld">Avippavāsasīmā</span>ti mahāsīmaṃ sandhāya vadati. Tattheva yebhuyyena avippavāsāti.</p>
  2129. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Avippavāsaṃ ajānantāpī’’</span>ti idaṃ mahāsīmāya vijjamānāvijjamānattaṃ, tassā bāhiraparicchedañca ajānantānaṃ vasena vuttaṃ. Evaṃ ajānantehipi antosīmāya ṭhatvā kammavācāya katāya sā sīmā samūhatāva hotīti āha <span class="bld">‘‘samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’’</span>ti. <span class="bld">Nirāsaṅkaṭṭhāne</span>ti khaṇḍasīmārahitaṭṭhāne. Idañca mahāsīmāya vijjamānāyapi kammakaraṇasukhatthaṃ khaṇḍasīmā icchitāti taṃ cetiyaṅgaṇādibahusannipātaṭṭhāne na bandhatīti vuttaṃ. Tatthāpi <a name="V2.0147"></a> sā baddhā subaddhā eva mahāsīmā viya. <span class="bld">‘‘Paṭibandhituṃ pana na sakkhissantevā’’</span>ti idaṃ khaṇḍasīmāya asamūhatattā, tassā avijjamānattassa ajānanato ca mahāsīmābandhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Khaṇḍasīmaṃ pana nirāsaṅkaṭṭhāne bandhituṃ sakkhissanteva. <span class="bld">Sīmāsambhedaṃ katvā</span>ti khaṇḍasīmāya vijjamānapakkhe sīmāya sīmaṃ ajjhottharaṇasambhedaṃ katvā avijjamānapakkhepi sambhedasaṅkāya anivattanena sambhedasaṅkaṃ katvā. <span class="bld">Avihāraṃ kareyyu</span>nti saṅghakammānārahaṃ kareyyuṃ. Pubbe hi cetiyaṅgaṇādinirāsaṅkaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ sakkā, idāni tampi vināsitanti adhippāyo. <span class="bld">Na samūhanitabbā</span>ti khaṇḍasīmaṃ ajānantehi na samūhanitabbā. <span class="bld">Ubhopi na jānantī</span>ti ubhinnaṃ padesaniyamaṃ vā tāsaṃ dvinnampi vā aññatarāya vā vijjamānataṃ vā avijjamānataṃ vā na jānanti, sabbattha saṅkā eva hoti. <span class="bld">‘‘Neva samūhanituṃ, na bandhituṃ sakkhissantī’’</span>ti idaṃ nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā samūhanituṃ sakkontopi mahāsīmaṃ paṭibandhituṃ na sakkontīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na ca sakkā…pe… kammavācaṃ kātu’’</span>nti idaṃ sīmābandhanakammavācaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā bandhituṃ na sakkā, tasmā na samūhanitabbāti attho.</p>
  2130. <p class="bodytext">Keci <a name="M2.0156"></a> pana ‘‘īdisesu vihāresu chapañcamatte bhikkhū gahetvā vihārakoṭito paṭṭhāya vihāraparikkhepassa anto ca bahi ca samantā leḍḍupāte sabbattha mañcappamāṇe okāse nirantaraṃ ṭhatvā paṭhamaṃ avippavāsasīmaṃ, tato samānasaṃvāsakasīmañca samūhananavasena sīmāya samugghāte kate tasmiṃ vihāre khaṇḍasīmāya, mahāsīmāyapi vā vijjamānatte sati avassaṃ ekasmiṃ mañcaṭṭhāne tāsaṃ majjhagatā te bhikkhū tā samūhaneyyuṃ, tato gāmasīmā eva avasisseyya. Na hettha sīmāya, tapparicchedassa vā jānanaṃ aṅgaṃ. Sīmāya pana antoṭhānaṃ, ‘‘samūhanissāmā’’ti kammavācāya karaṇañcettha aṅgaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘khaṇḍasīmaṃ pana jānantā avippavāsaṃ ajānantāpi samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’ti evaṃ mahāsīmāya paricchedassa ajānanepi samūhanassa vuttattā. Gāmasīmāya eva ca avasiṭṭhāya tattha yathāruci duvidhampi sīmaṃ bandhituñceva upasampadādikammaṃ kātuñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  2131. <p class="centered">Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2132. <p class="subhead">Gāmasīmādikathāvaṇṇanā</p>
  2133. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0148"></a> ‘‘asammatāya, bhikkhave, sīmāyā’’tiādinā gāmasīmā eva baddhasīmāya khettaṃ, araññanadiādayo viya sattabbhantaraudakukkhepādīnaṃ. Sā ca gāmasīmā baddhasīmāvirahitaṭṭhāne sayameva samānasaṃvāsā hotīti dasseti. <span class="bld">Yā tassa vā gāmassa gāmasīmā</span>ti ettha gāmasīmāparicchedassa anto ca bahi ca khettavatthuaraññapabbatādikaṃ sabbaṃ gāmakhettaṃ sandhāya ‘‘gāmassā’’ti vuttaṃ, na antaragharameva. Tasmā tassa sakalassa gāmakhettassa sambandhanīyā gāmasīmāti evamattho veditabbo. Yo hi so antaragharakhettādīsu anekesu bhūmibhāgesu ‘‘gāmo’’ti ekattena lokajanehi paññatto gāmavohāro, sova idha ‘‘gāmasīmā’’tipi vuccatīti adhippāyo, gāmo eva hi <span class="bld">gāmasīmā</span>. Imināva nayena upari araññaṃ nadī samuddo jātassaroti evaṃ tesu bhūmippadesesu ekattena lokajanapaññattānameva araññādīnaṃ araññasīmādibhāvo veditabbo. Loke pana gāmasīmādivohāro gāmādīnaṃ <a name="M2.0157"></a> mariyādāyameva vattuṃ vaṭṭati, na gāmakhettādīsu sabbattha. Sāsane pana te gāmādayo itaranivattiatthena sayameva attano mariyādāti katvā gāmo eva gāmasīmā, araññameva <span class="bld">araññasīmā…pe…</span> samuddo eva <span class="bld">samuddasīmā</span>ti sīmāvohārena vuttāti veditabbā.</p>
  2134. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nigamassa vā’’</span>ti idaṃ gāmasīmappabhedaṃ sabbaṃ upalakkhaṇavasena dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘nagarampi gahitamevā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Baliṃ labhantī’’</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ, ‘‘ayaṃ gāmo ettako karīsabhāgo’’tiādinā pana rājapaṇṇesu āropitesu bhūmibhāgesu yasmiṃ yasmiṃ taḷākamātikāsusānapabbatādike padese baliṃ na gaṇhanti, sopi gāmasīmā eva. Rājādīhi paricchinnabhūmibhāgo hi sabbova ṭhapetvā nadiloṇijātassare gāmasīmāti veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘paricchinditvā rājā kassaci detī’’</span>ti. Sace pana tattha rājā kañci padesaṃ gāmantarena yojeti, so paviṭṭhagāmasīmataṃ eva bhajati, nadijātassaresu vināsetvā taḷākādibhāvaṃ vā pūretvā khettādibhāvaṃ vā pāpitesupi eseva nayo.</p>
  2135. <p class="bodytext">Ye pana gāmā rājacorādibhayapīḷitehi manussehi chaḍḍitā cirampi nimmanussā tiṭṭhanti, samantā pana gāmā santi, tepi pāṭekkaṃ gāmasīmāva. Tesu hi rājāno samantagāmavāsīhi kasāpetvā vā yehi kehici kasitaṭṭhānaṃ likhitvā vā baliṃ gaṇhanti, aññena vā gāmena ekībhāvaṃ vā upanenti. Ye pana gāmā rājūhipi pariccattā gāmakhettānantarikā mahāraññena ekībhūtā, te agāmakāraññasīmataṃ pāpuṇanti, purimā gāmasīmā <a name="V2.0149"></a> vinassati. Rājāno pana ekasmiṃ araññādippadese mahantaṃ gāmaṃ katvā anekasahassāni kulāni vāsāpetvā tattha vāsīnaṃ bhogagāmāti samantā bhūtagāme paricchinditvā denti. Purāṇanāmaṃ, pana paricchedañca na vināsenti, tepi paccekaṃ gāmasīmā eva. Ettāvatā purimagāmasīmattaṃ na vijahanti. <span class="bld">Sā ca itarā cā</span>tiādi ‘‘samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti pāḷipadassa adhippāyavivaraṇaṃ. Tattha hi sā ca rājicchāvasena parivattitvā samuppannā abhinavā, itarā ca aparivattā pakatigāmasīmā, yathā baddhasīmāya sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evametāpi sabbakammārahatāsadisena baddhasīmāsadisā, sā samānasaṃvāsā ekūposathāti <a name="M2.0158"></a> adhippāyo. Sāmaññato ‘‘baddhasīmāsadisā’’ti vutte ticīvarāvippavāsasīmaṃ baddhasīmaṃ eva maññantīti taṃsadisatānivattanamukhena upari sattabbhantarasīmāya taṃsadisatāpi atthīti dassananayassa idheva pasaṅgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kevala’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  2136. <p class="bodytext"><span class="bld">Viñjhāṭavisadise araññe</span>ti yattha ‘‘asukagāmassa idaṃ khetta’’nti gāmavohāro natthi, yattha ca na kasanti na vapanti, tādise araññe. Macchabandhānaṃ agamanapathā nimmanussāvāsā samuddantaradīpakāpi ettheva saṅgayhanti. Yaṃ yañhi agāmakhettabhūtaṃ nadisamuddajātassaravirahitaṃ padesaṃ, taṃ sabbaṃ araññasīmāti veditabbaṃ. Sā ca sattabbhantarasīmaṃ vināva sayameva samānasaṃvāsā baddhasīmāsadisā. Nadiādisīmāsu viya sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Nadisamuddajātassarānaṃ tāva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘attano sabhāveneva baddhasīmāsadisā’’tiādinā vuttattā sīmatā siddhā. Araññassa pana sīmatā kathanti? Sattabbhantarasīmānujānanasuttādisāmatthiyato. Yathā hi gāmasīmāya vaggakammaparihāratthaṃ bahū baddhasīmāyo anuññātā, tāsañca dvinnamantarā aññamaññaṃ asambhedatthaṃ sīmantarikā anuññātā, evamidhāraññepi sattabbhantarasīmā. Tāsañca dvinnaṃ antarā sīmantarikāya pāḷiaṭṭhakathāsupi vidhānasāmatthiyato araññassapi sabhāveneva nadiādīnaṃ viya sīmābhāvo tattha vaggakammaparihāratthameva sattabbhantarasīmāya anuññātattāva siddhoti veditabbo. Tattha sīmāyameva hi ṭhitā sīmaṭṭhānaṃ vaggakammaṃ karonti, na asīmāyaṃ ākāse ṭhitā viya ākāsaṭṭhānaṃ. Evameva hi sāmatthiyaṃ gahetvā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā paṭikkhittabaddhasīmānampi nadisamuddajātassarānaṃ attano sabhāveneva sīmābhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti gahetabbo.</p>
  2137. <p class="bodytext"><span class="bld">Athassa ṭhitokāsato</span>ti assa bhikkhussa ṭhitokāsato. Sacepi hi bhikkhusahassaṃ tiṭṭhati, tassa ṭhitokāsassa bāhirantato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya uppannāya <a name="V2.0150"></a> tāya saha sayameva sañjātā sattabbhantarasīmā samānasaṃvāsāti adhippāyo. Yattha pana khuddake araññe mahantehi bhikkhūhi paripuṇṇatāya vaggakammasaṅkābhāvena sattabbhantarasīmāpekkhā natthi, tattha sattabbhantarasīmā na uppajjati, kevalāraññasīmāyameva, tattha saṅghena kammaṃ kātabbaṃ. Nadiādīsupi eseva nayo. Vakkhati hi ‘‘sace nadī nātidīghā hoti, pabhavato <a name="M2.0159"></a> paṭṭhāya yāva mukhadvārā sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthī’’tiādi (mahāva. aṭṭha. 147). Iminā eva ca vacanena vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya sati eva udakukkhepasattabbhantarasīmā uppajjanti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2138. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘samantā abbhantaraṃ minitvā paricchedakaraṇeneva sīmā sañjāyati, na sayamevā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi abbhantaraparicchedakaraṇappakārena sīmā uppajjeyya, abaddhasīmā ca na siyā bhikkhūnaṃ kiriyāpakārasiddhito. Apica vaḍḍhakīhatthānaṃ, pakatihatthānañca loke anekavidhattā, vinaye īdisaṃ hatthappamāṇanti avuttattā ca yena kenaci minite ca bhagavatā anuññātena nu kho hatthena minitaṃ, na nu khoti sīmāya vipattisaṅkā bhaveyya. Minantehi ca aṇumattampi ūnamadhikaṃ akatvā minituṃ asakkuṇeyyatāya vipatti eva siyā. Parisavasena cāyaṃ vaḍḍhamānā tesaṃ minanena vaḍḍhati vā hāyati vā. Saṅghe ca kammaṃ katvā gate ayaṃ bhikkhūnaṃ payogena samuppannasīmā tesaṃ payogena vigacchati na vigacchati ca. Kathaṃ baddhasīmā viya yāva sāsanantaradhānā na tiṭṭheyya, ṭhitiyā ca purāṇavihāresu viya sakalepi araññe kathaṃ sīmāsambhedasaṅkā na bhaveyya. Tasmā sīmāpekkhāya eva samuppajjati, tabbigamena vigacchatīti gahetabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ udakukkhepasīmāyampi nadiādīsupi.</p>
  2139. <p class="bodytext">Tatthāpi hi majjhimapuriso na ñāyati. Tathā sabbathāmena khipanaṃ ubhayatthāpi ca yassaṃ disāyaṃ sattabbhantarassa, udakukkhepassa vā okāso na pahoti, tattha kathaṃ minanaṃ, khipanaṃ vā bhaveyya? Gāmakhettādīsu pavisanato akhette sīmā paviṭṭhā nāmāti sīmā vipajjeyya. Apekkhāya sīmuppattiyaṃ pana yato pahoti, tattha sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva paripuṇṇā jāyanti. Yato pana na pahoti, tattha attano khettappamāṇeneva jāyanti, na bahi. Yaṃ panettha abbhantaraminanapamāṇassa, vālukādikhipanakammassa ca dassanaṃ, taṃ sañjātasīmānaṃ ṭhitaṭṭhānassa paricchedanatthaṃ kataṃ gāmūpacāragharūpacārajānanatthaṃ leḍḍusuppādikhipanavidhānadassanaṃ viya. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sīmaṃ vā sammannati udakukkhepaṃ vā paricchindatī’’ti vuttaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā). Evaṃ katepi tassa <a name="V2.0151"></a> paricchedassa yāthāvato ñātuṃ <a name="M2.0160"></a> asakkuṇeyyattena puthulato ñatvā anto tiṭṭhantehi nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhātabbaṃ, aññaṃ bahi karontehi atidūre nirāsaṅkaṭṭhāne pesetabbaṃ.</p>
  2140. <p class="bodytext">Apare pana ‘‘sīmāpekkhāya kiccaṃ natthi, maggagamananahānādiatthehi ekabhikkhusmimpi araññe vā nadiādīsu vā paviṭṭhe taṃ parikkhipitvā sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva pabhā viya padīpassa samuppajjati, gāmakhettādīsu tasmiṃ otiṇṇamatte vigacchati. Teneva cettha dvinnaṃ saṅghānaṃ visuṃ kammaṃ karontānaṃ sīmādvayassa antarā sīmantarikā aññaṃ sattabbhantaraṃ, udakukkhepañca ṭhapetuṃ anuññātaṃ, sīmāpariyante hi kenaci kammena pesitassa bhikkhuno samantā sañjātasīmā itaresaṃ sīmāya phusitvā sīmāsambhedaṃ kareyya, so mā hotūti, itarathā hatthacaturaṅgulamattāyapettha sīmantarikāya anujānitabbato. Apica sīmantarikāya ṭhitassāpi ubhayattha kammakopavacanatopi cetaṃ sijjhati. Tampi parikkhipitvā sayameva sañjātāya sīmāya ubhinnampi sīmānaṃ, ekāya eva vā saṅkarato. Itarathā tassa kammakopavacanaṃ na yujjeyya. Vuttañhi <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā). Kiñca agāmakāraññe ṭhitassa kammakaraṇicchāvirahitassāpi bhikkhuno sattabbhantaraparicchinne ajjhokāse cīvaravippavāso bhagavatā anuññāto, so ca paricchedo sīmā. Evaṃ apekkhaṃ vinā samuppannā. Tenevettha ‘ayaṃ sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhatī’ti (mahāva. aṭṭha. 147) vuttaṃ. Tasmā kammakaraṇicchaṃ vināpi vuttanayena samuppatti gahetabbā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ padīpassa pabhā viya sabbapuggalānampi paccekaṃ sīmāsambhavena saṅghe, gaṇe vā kammaṃ karonte tatraṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ samantā paccekaṃ samuppannānaṃ anekasīmānaṃ aññamaññaṃ saṅkaradosappasaṅgato. Parisavasena cassā vaḍḍhi, hāni ca sambhavati. Pacchā āgatānaṃ abhinavasīmantaruppatti eva, gatānaṃ samantā ṭhitasīmāpi vināso ca bhaveyya.</p>
  2141. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ pana ‘‘samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā’’tiādinā (mahāva. 147) ekā eva sattabbhantarā, udakukkhepā ca anuññātā, na cesā sīmā sabhāvena, kāraṇasāmatthiyena vā pabhā viya padīpassa uppajjati. Kintu <a name="M2.0161"></a> bhagavato anujānaneneva, bhagavā ca imāyo anujānanto bhikkhūnaṃ vaggakammaparihārena kammakaraṇasukhatthameva anuññāsīti kathaṃ nahānādikiccena paviṭṭhānampi samantā tāsaṃ sīmānaṃ samuppatti payojanābhāvā? Payojane ca ekaṃ eva payojananti kathaṃ paccekaṃ bhikkhugaṇanāya anekasīmāsamuppatti<a name="V2.0152"></a>? ‘‘Ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ pana dvinnaṃ sīmānaṃ antarā tattakaparicchedeneva sīmantarikaṭṭhapanavacanaṃ, tattha ṭhitānaṃ kammakopavacanañca, tampi imāsaṃ sīmānaṃ paricchedassa dubbodhatāya sīmāya sambhedasaṅkaṃ, kammakopasaṅkañca dūrato pariharituṃ vuttaṃ.</p>
  2142. <p class="bodytext">Yo ca cīvarāvippavāsatthaṃ bhagavatā abbhokāse dassito sattabbhantaraparicchedo, so sīmā eva na hoti, khettataḷākādiparicchedo viya ayamettha eko paricchedova. Tattha ca bahūsu bhikkhūsu ekato ṭhitesu tesaṃ visuṃ visuṃ attano ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya samantā sattabbhantaraparicchedabbhantare eva cīvaraṃ ṭhapetabbaṃ. Na parisapariyantato paṭṭhāya. Parisapariyantato paṭṭhāya hi abbhantare gayhamāne abbhantarapariyosāne ṭhapitacīvaraṃ majjhe ṭhitassa abbhantarato bahi hotīti taṃ aruṇuggamane nissaggiyaṃ siyā. Sīmā pana parisapariyantatova gahetabbā. Cīvaravippavāsaparihāropettha abbhokāsaparicchedassa vijjamānattā vutto, na pana yāva sīmāparicchedaṃ labbhamānattā mahāsīmāya avippavāsasīmāvohāro viya. Mahāsīmāyampi hi gāmagāmūpacāresu cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti. Idhāpi majjhe ṭhitassa sīmāpariyante nissaggiyaṃ hoti. Tasmā yathāvuttasīmāpekkhavasenevetāsaṃ sattabbhantaraudakukkhepasīmānaṃ uppatti, tabbigamena vināso ca gahetabbāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Añño vā pakāro ito yuttataro gavesitabbo.</p>
  2143. <p class="bodytext">Idha pana ‘‘araññe samantā sattabbhantarā’’ti evaṃ pāḷiyaṃ viñjhāṭavisadise araññe samantā sattabbhantarāti aṭṭhakathāyañca rukkhādinirantarepi araññe sattabbhantarasīmāya vihitattā attano nissayabhūtāya araññasīmāya saha etassā rukkhādisambandhe dosābhāvo pageva agāmake rukkheti nissitepi padese cīvaravippavāsassa rukkhaparihāraṃ vināva abbhokāsaparihārova anumatoti siddhoti veditabbo.</p>
  2144. <p class="bodytext"><span class="bld">Upacāratthāyā</span>ti <a name="M2.0162"></a> sīmantarikatthāya sattabbhantarato adhikaṃ vaṭṭati. Ūnakaṃ pana na vaṭṭati eva sattabbhantaraparicchedassa dubbijānattā. Tasmā saṅghaṃ vinā ekenāpi bhikkhunā bahi tiṭṭhantena aññaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā atidūre eva ṭhātabbaṃ, itarathā kammakopasaṅkato. Udakukkhepepi eseva nayo. Teneva vakkhati ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 147). Idañcettha sīmantarikavidhānaṃ dvinnaṃ baddhasīmānaṃ sīmantarikānujānanasuttānulomato siddhanti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi hi bhagavatā nidānavasena ekagāmasīmānissitānaṃ<a name="V2.0153"></a>, ekasabhāgānañca dvinnaṃ baddhasīmānameva aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇadosaparihārāya sīmantarikā anuññātā, tathāpi tadanulomato ekaaraññasīmānadiādisīmañca nissitānaṃ ekasabhāgānaṃ dvinnaṃ sattabbhantarasīmānampi udakukkhepasīmānampi aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ, sīmantarikaṃ vinā abyavadhānena ṭhānañca bhagavatā anabhimatamevāti ñatvā <span class="bld">aṭṭhakathācariyā</span> idhāpi sīmantarikavidhānamakaṃsu. Visabhāgasīmānampi hi ekasīmānissitattaṃ, ekasabhāgattañcāti dvīhaṅgehi samannāgate sati ekaṃ sīmantarikaṃ vinā ṭhānaṃ sambhedāya hoti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ. Sīmantarikavidhānasāmatthiyeneva cetāsaṃ rukkhādisambandhopi baddhasīmānaṃ viya aññamaññaṃ na vaṭṭatīti ayampi nayato dassito evāti gahetabbaṃ.</p>
  2145. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabhāvenevā’’</span>ti iminā gāmasīmā viya abaddhasīmāti dasseti. <span class="bld">Sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭatī</span>ti samānasaṃvāsā ekūposathāti dasseti. <span class="bld">Yena kenacī</span>ti antamaso sūkarādinā sattena. Mahoghena pana unnataṭṭhānato ninnaṭṭhāne patantena khato khuddako vā mahanto vā lakkhaṇayutto jātassarova. Etthāpi khuddake udakukkhepakiccaṃ natthi, samudde pana sabbathā udakukkhepasīmāyameva kammaṃ kātabbaṃ sodhetuṃ dukkarattā.</p>
  2146. <p class="bodytext"><span class="bld">Puna tatthā</span>ti lokavohārasiddhāsu etāsu nadiādīsu tīsu abaddhasīmāsu puna vaggakammaparihāratthaṃ sāsanavohārasiddhāya abaddhasīmāya paricchedaṃ dassentoti adhippāyo. Pāḷiyaṃ <span class="bld">yaṃ majjhimassa purisassā</span>tiādīsu udakaṃ ukkhipitvā khipīyati etthāti udakukkhepo, udakassa patanokāso, tasmā <span class="bld">udakukkhepā</span>. Ayañhettha padasambandhavasena attho – parisapariyantato paṭṭhāya samantā yāva majjhimassa purisassa <a name="M2.0163"></a> udakukkhepo udakapatanaṭṭhānaṃ, tāva yaṃ taṃ paricchinnaṭṭhānaṃ, ayaṃ tattha nadiādīsu aparā samānasaṃvāsā udakukkhepasīmāti.</p>
  2147. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa anto</span>ti tassa udakukkhepaparicchinnassa ṭhānassa anto. Na kevalañca tasseva anto, tato bahipi, ekassa udakukkhepassa anto ṭhātuṃ na vaṭṭatīti vacanaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānato kammakopasaṅkā hotīti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ panettha <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> ‘‘tassa anto hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ <a name="V2.0154"></a> kopetīti iminā bahiparicchedato yattha katthaci ṭhito kammaṃ na kopetī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.147) vatvā mātikāṭṭhakathāvacanampi paṭikkhipitvā ‘‘neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhatī’’tiādi bahu papañcitaṃ, taṃ na sundaraṃ idha aṭṭhakathāvacanena mātikāṭṭhakathāvacanassa nayato saṃsandanato saṅghaṭanato. Tathā hi dvinnaṃ udakukkhepaparicchedānamantarā vidatthicaturaṅgulamattampi sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā ‘‘añño udakukkhepo sīmantarikāya ṭhapetabbo, tato adhikaṃ vaṭṭati eva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti evaṃ idheva vuttena iminā aṭṭhakathāvacanena sīmantarikopacārena udakukkhepato ūnake ṭhapite sīmāya sīmāsambhedato kammakopopi vutto eva. Yadaggena ca evaṃ vutto, tadaggena tattha ekabhikkhuno pavesepi sati tassa sīmaṭṭhabhāvato kammakopo vutto eva hoti. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti kathanañcetaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānantenapi sīmāsambhedasaṅkaāparihāratthaṃ vuttaṃ. Sattabbhantarasīmānamantarā tattakaparicchedeneva sīmantarikavidhānavacanatopi etāsaṃ dubbijānaparicchedatā, tattha ca ṭhitānaṃ kammakopasaṅkā sijjhati. Kammakopasaṅkaṭṭhānampi ācariyā dūrato parihāratthaṃ kammakopaṭṭhānanti vatvāva ṭhapesunti gahetabbaṃ.</p>
  2148. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti sīmaṃ. <span class="bld">‘‘Sīghameva atikkāmetī’’</span>ti iminā taṃ anatikkamitvā anto eva parivattamānāya kātuṃ vaṭṭatīti dasseti. Etadatthameva hi vālukādīhi sīmāparicchindanaṃ, itarathā bahi parivattā nu kho, no vāti kammakopasaṅkā bhaveyyāti. <span class="bld">Aññissā anussāvanā</span>ti kevalāya nadisīmāya anussāvanā<a name="M2.0164"></a>. <span class="bld">Antonadiyaṃ jātarukkhe vā</span>ti udakukkhepaparicchedassa bahi ṭhite rukkhepi vā. Bahinaditīrameva hi visabhāgasīmattā abandhitabbaṭṭhānaṃ, na antonadī nissayattena sabhāgattā. Teneva ‘‘bahinaditīre vihārasīmāya vā’’tiādinā tīrameva abandhitabbaṭṭhānattena dassitaṃ, na pana nadī. <span class="bld">‘‘Rukkhepi ṭhitehī’’</span>ti idaṃ antoudakukkhepaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi bahiudakukkhepe bhikkhūnaṃ ṭhātuṃ vaṭṭati.</p>
  2149. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhassā</span>ti tasseva antoudakukkhepaṭṭhassa rukkhassa. <span class="bld">Sīmaṃ vā sodhetvā</span>ti yathāvuttaṃ vihāre baddhasīmaṃ, gāmasīmañca tattha ṭhitabhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva sodhetvā. Yathā ca udakukkhepasīmāyaṃ kammaṃ karontehi, evaṃ baddhasīmāyaṃ, gāmasīmāyaṃ vā kammaṃ karontehipi udakukkhepasīmaṭṭhe sodhetvāva kātabbaṃ. Eteneva sattabbhantaraaraññasīmāhipi udakukkhepasīmāya, imāya ca saddhiṃ tāsaṃ rukkhādisambandhadosopi nayato dassitova hoti. Imināva nayena sattabbhantarasīmāya baddhasīmāgāmasīmāhipi saddhiṃ, etāsañca sattabbhantarasīmāya <a name="V2.0155"></a> saddhiṃ sambandhadoso ñātabbo. Aṭṭhakathāyaṃ panetaṃ sabbaṃ vuttanayato sakkā ñātunti aññamaññasamāsannānamevettha dassitaṃ.</p>
  2150. <p class="bodytext">Tatridaṃ suttānulomato nayaggahaṇamukhaṃ – yathā hi baddhasīmāyaṃ sammatā vipattisīmā hotīti tāsaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandho na vaṭṭati, evaṃ nadiādīsu sammatāpi baddhasīmā vipattisīmāva hotīti tāhipi saddhiṃ tassā rukkhādisambandho na vaṭṭatīti sijjhati. Iminā nayena sattabbhantarasīmāya gāmanadiādīhi saddhiṃ, udakukkhepasīmāya ca araññādīhi saddhiṃ rukkhādisambandhassa na vaṭṭanakabhāvo ñātabbo, evametā bhagavatā anuññātā baddhasīmā sattabbhantaraudakukkhepasīmā aññamaññañceva attano nissayavirahitāhi itarītarāsaṃ nissayasīmāhi ca rukkhādisambandhe sati sambhedadosamāpajjatīti suttānulomanayo ñātabbova.</p>
  2151. <p class="bodytext">Attano attano pana nissayabhūtagāmādīhi saddhiṃ baddhasīmādīnaṃ tissannaṃ uppattikāle bhagavatā anuññātassa sambhedajjhottharaṇassa anulomato rukkhādisambandhopi anuññātova hotīti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ udakukkhepabaddhasīmādīnaṃ antarā kasmā sīmantarikā na vihitāti? Nissayabhedasabhāvabhedehi <a name="M2.0165"></a> sayameva bhinnattā. Ekanissayaekasabhāvānameva hi sīmantarikāya vināsaṃ karotīti vuttovāyamattho. Eteneva nadinimittaṃ katvā baddhāya sīmāya saṅghe kammaṃ karonte nadiyampi yāva gāmakhettaṃ āhacca ṭhitāya udakukkhepasīmāya aññesaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. Yā panetā lokavohārasiddhā gāmāraññanadisamuddajātassarasīmā pañca, tā aññamaññarukkhādisambandhepi sambhedadosaṃ nāpajjati, tathā lokavohārābhāvato. Na hi gāmādayo gāmantarādīhi, nadiādīhi ca rukkhādisambandhamattena sambhinnāti loke voharanti. Lokavohārasiddhānañca lokavohāratova sambhedo vā asambhedo vā gahetabbo, nāññato. Teneva aṭṭhakathāyaṃ tāsaṃ aññamaññaṃ katthacipi sambhedanayo na dassito, sāsanavohārasiddhoyeva dassitoti.</p>
  2152. <p class="bodytext">Ettha pana baddhasīmāya tāva ‘‘heṭṭhā pathavīsandhārakaṃ udakapariyantaṃ katvā sīmāgatā hotī’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 138) adhobhāgaparicchedo aṭṭhakathāyaṃ sabbathā dassito. Gāmasīmādīnaṃ pana na dassito. Kathamayaṃ jānitabboti? Keci tāvettha ‘‘gāmasīmādayopi baddhasīmā viya pathavīsandhārakaṃ udakaṃ āhacca tiṭṭhatī’’ti vadanti.</p>
  2153. <p class="bodytext">Keci <a name="V2.0156"></a> pana taṃ paṭikkhipitvā ‘‘nadisamuddajātassarasīmā, tāva tannissitaudakukkhepasīmā ca pathaviyā uparitale, heṭṭhā ca udakajjhottharaṇappadese eva tiṭṭhanti, na tato heṭṭhā udakassa ajjhottharaṇābhāvā. Sace pana udakoghādinā yojanappamāṇampi ninnaṭṭhānaṃ hoti, nadisīmādayova honti, na tato heṭṭhā. Tasmā nadiādīnaṃ heṭṭhā bahitīramukhena umaṅgena, iddhiyā vā paviṭṭho bhikkhu nadiyaṃ ṭhitānaṃ kammaṃ na kopeti. So pana āsannagāme bhikkhūnaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana so ubhinnaṃ tīragāmānaṃ majjhe nisinno hoti, ubhayagāmaṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana tīraṃ gāmakhettaṃ na hoti, agāmakāraññameva. Tattha pana tīradvayepi sattabbhantarasīmaṃ vinā kevalāya khuddakāraññasīmāya kammaṃ karontānaṃ kammaṃ kopeti. Sace sattabbhantarasīmāyaṃ karonti, tadā yadi tesaṃ sattabbhantarasīmāya paricchedo etassa nisinnokāsassa parato ekaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā ṭhito na kammakopo<a name="M2.0166"></a>. No ce, kammakopo. Gāmasīmāyaṃ pana antoumaṅge vā bile vā yattha pavisituṃ sakkā, yattha vā suvaṇṇamaṇiādiṃ khaṇitvā gaṇhanti, gahetuṃ sakkāti vā sambhāvanā hoti, tattakaṃ heṭṭhāpi gāmasīmā, tattha iddhiyā anto nisinnopi kammaṃ kopeti. Yattha pana pakatimanussānaṃ pavesasambhāvanāpi natthi, taṃ sabbaṃ yāva pathavisandhārakaudakā araññasīmāva, na gāmasīmā. Araññasīmāyampi eseva nayo. Tatthapi hi yattake padese pavesasambhāvanā, tattakameva uparitale araññasīmā pavattati. Tato pana heṭṭhā na araññasīmā, tattha uparitalena saha ekāraññavohārābhāvato. Na hi tattha paviṭṭhaṃ araññaṃ paviṭṭho ti voharanti. Tasmā tatraṭṭho upari araññaṭṭhānaṃ kammaṃ na kopeti umaṅganadiyaṃ ṭhito viya uparinadiyaṃ ṭhitānaṃ. Ekasmiñhi cakkavāḷe gāmanadisamuddajātassare muñcitvā tadavasesaṃ amanussāvāsaṃ devabrahmalokaṃ upādāya sabbaṃ araññameva. ‘Gāmā vā araññā vā’ti vuttattā hi nadisamuddajātassarādipi araññameva. Idha pana nadiādīnaṃ visuṃ sīmābhāvena gahitattā tadavasesameva araññaṃ gahetabbaṃ. Tattha ca yattake padese ekaṃ ‘arañña’nti voharanti, ayamekāraññasīmā. Indapurañhi sabbaṃ ekāraññasīmā. Tathā asurayakkhapurādi. Ākāsaṭṭhadevabrahmavimānāni pana samantā ākāsaparicchinnāni paccekaṃ araññasīmā samuddamajjhe pabbatadīpakā viya. Tattha sabbattha sattabbhantarasīmāyaṃ, araññasīmāyameva vāti kammaṃ kātabbaṃ. Tasmā idhāpi upariaraññatalena saddhiṃ heṭṭhāpathaviyā araññavohārābhāvā visuṃ araññasīmāti gahetabbaṃ. Tenevettha gāmanadiādisīmākathāya <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘iddhimā bhikkhu heṭṭhāpathavitale ṭhito kammaṃ kopetī’ti (mahāva. aṭṭha. 138) baddhasīmāyaṃ dassitanayo na dassito’’ti vadanti.</p>
  2154. <p class="bodytext">Idañcetāsaṃ <a name="V2.0157"></a> gāmasīmādīnaṃ heṭṭhāpamāṇadassanaṃ suttādivirodhābhāvā yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Evaṃ gahaṇe ca gāmasīmāyaṃ sammatā baddhasīmā upari gāmasīmaṃ, heṭṭhā udakapariyantaṃ araññasīmañca avattharatīti tassā araññasīmāpi khettanti sijjhati. Bhagavatā ca ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) nadisamuddajātassarā baddhasīmāya akhettabhāvena vuttā, na pana araññaṃ. Tasmā araññampi <a name="M2.0167"></a> baddhasīmāya khettamevāti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā tattha sā na bajjhatīti? Payojanābhāvā. Sīmāpekkhānantarameva sattabbhantarasīmāya sambhavato. Tassā ca upari sammatāya baddhasīmāya sambhedajjhottharaṇānulomato vipattisīmā eva siyā. Gāmakhette pana ṭhatvā agāmakāraññekadesampi antokaritvā sammatā kiñcāpi susammatā, agāmakāraññe bhagavatā vihitāya sattabbhantarasīmāyapi anivattito. Tattha pana kammaṃ kātuṃ paviṭṭhānampi tato bahi kevalāraññe karontānampi antarā tīṇi sattabbhantarāni ṭhapetabbāni, aññathā vipatti eva siyāti sabbathā niratthakameva agāmakāraññe baddhasīmākaraṇanti veditabbaṃ.</p>
  2155. <p class="bodytext"><span class="bld">Antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāyā</span>ti nadiyā pathavitalaṃ āhacca ṭhitāya sākhāyapi, pageva anāhacca ṭhitāya. Pārohepi eseva nayo. Etena sabhāgaṃ nadisīmaṃ phusitvā ṭhitenapi visabhāgasīmāsambandhasākhādinā udakukkhepasīmāya sambandho na vaṭṭatīti dasseti. Eteneva mahāsīmaṃ, gāmasīmañca phusitvā ṭhitena sākhādinā māḷakasīmāya sambandho na vaṭṭatīti ñāpitoti daṭṭhabbo.</p>
  2156. <p class="bodytext"><span class="bld">Antonadiyaṃyevā</span>ti setupādānaṃ tīraṭṭhataṃ nivatteti. Tena udakukkhepaparicchedato bahi nadiyaṃ patiṭṭhitattepi sambhedābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘bahitīre patiṭṭhitā’’tiādi. Yadi hi udakukkhepato bahi antonadiyampi patiṭṭhitatte sambhedo bhaveyya, tampi paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya kammakopassa samānattā, na ca paṭikkhittaṃ. Tasmā sabbattha attano nissayasīmāya sambhedadoso natthevāti gahetabbaṃ.</p>
  2157. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvaraṇena vā</span>ti dāruādiṃ nikhaṇitvā udakanivāraṇena. <span class="bld">Koṭṭakabandhanena vā</span>ti mattikādīhi pūretvā katasetubandhena. Ubhayenāpi āvaraṇameva dasseti. ‘‘Nadiṃ vināsetvā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘heṭṭhā pāḷi baddhā’’</span>ti, heṭṭhā nadiṃ āvaritvā pāḷi baddhāti attho. <span class="bld">Chaḍḍitamodaka</span>nti atirittodakaṃ. <span class="bld">‘‘Nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato’’</span>ti iminā taḷākanadīnaṃ antarā <a name="V2.0158"></a> pavattanaṭṭhāne na vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Uppatitvā</span>ti tīrādibhindanavasena vipulā hutvā. <span class="bld">Vihārasīma</span>nti baddhasīmaṃ.</p>
  2158. <p class="bodytext"><span class="bld">Agamanapathe</span>ti <a name="M2.0168"></a> tadaheva gantvā nivattituṃ asakkuṇeyye. <span class="bld">Araññasīmāsaṅkhyameva gacchatī</span>ti lokavohārasiddhaṃ agāmakāraññasīmaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tatthā</span>ti pakatiyā macchabandhānaṃ gamanapathesu dīpakesu.</p>
  2159. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ ṭhāna</span>nti āvāṭādīnaṃ kataṭṭhānameva, na akatanti attho. <span class="bld">Loṇī</span>ti samuddodakassa uppattiveganinno mātikākārena pavattanako.</p>
  2160. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Sambhindantī</span>ti yattha catūhi bhikkhūhi nisīdituṃ na sakkā, tattakato paṭṭhāya yāva kesaggamattampi antosīmāya karonto sambhindati. Catunnaṃ bhikkhūnaṃ pahonakato paṭṭhāya yāva sakalampi anto karonto ajjhottharantīti veditabbaṃ. <span class="bld">Saṃsaṭṭhaviṭapā</span>ti aññamaññaṃ sibbitvā ṭhitamahāsākhamūlā, etena aññamaññassa accāsannataṃ dīpeti. Sākhāya sākhaṃ phusantā hi dūraṭṭhāpi siyyuṃ, tato ekaṃsato sambhedalakkhaṇaṃ dassitaṃ na siyāti taṃ dassetuṃ viṭapaggahaṇaṃ kataṃ. Evañhi bhikkhūnaṃ nisīdituṃ appahonakaṭṭhānaṃ attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihāraṃ karonto sīmāya sīmaṃ sambhindati nāma, na tato paranti dassitameva hoti. <span class="bld">Baddhā hotī</span>ti porāṇakavihārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Amba</span>nti aparena samayena purāṇavihāraparikkhepādīnaṃ vinaṭṭhattā ajānantānaṃ taṃ purāṇasīmāya nimittabhūtaṃ ambaṃ. Attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihārasīmaṭṭhaṃ jambuṃ kittetvā ambajambūnaṃ antare yaṃ ṭhānaṃ, taṃ attano sīmāya pavesetvā bandhantīti attho. Ettha ca purāṇasīmāya nimittabhūtassa gāmaṭṭhassa ambarukkhassa antosīmaṭṭhāya jambuyā saha saṃsaṭṭhaviṭapattepi sīmāya bandhanakāle vipatti vā pacchā gāmasīmāya saha sambhedo vā kammavipatti vā na hotīti mukhatova vuttanti veditabbaṃ.</p>
  2161. <p class="bodytext"><span class="bld">Padesa</span>nti saṅghassa nisīdanappahonakappadesaṃ. <span class="bld">‘‘Sīmantarikaṃ ṭhapetvā’’</span>tiādinā sambhedajjhottharaṇaṃ akatvā baddhasīmāhi aññamaññaṃ phusāpetvā abyavadhānena baddhāpi sīmā asīmā evāti dasseti. Tasmā ekadvaṅgulamattāpi sīmantarikā vaṭṭati eva. Sā pana dubbodhāti aṭṭhakathāsu caturaṅgulādikā vuttāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ sīmāna</span>nti dvinnaṃ baddhasīmānaṃ. <span class="bld">Nimittaṃ hotī</span>ti nimittassa sīmato bāhirattā bandhanakāle tāva sambhedadoso natthīti adhippāyo<a name="V2.0159"></a>. Na kevalañca nimittakattā eva saṅkaraṃ karoti<a name="M2.0169"></a>, atha kho sīmantarikāya ṭhito aññopi rukkho karoti eva. Tasmā appamattikāya sīmantarikāya vaḍḍhanakā rukkhādayo na vaṭṭanti eva. Ettha ca upari dissamānakhandhasākhādipavese eva saṅkaradosassa sabbattha dassitattā adissamānānaṃ mūlānaṃ pavesepi bhūmigatikattā doso natthīti sijjhati. Sace pana mūlānipi dissamānāneva pavisanti, saṅkarova. Pabbatapāsāṇā pana dissamānāpi bhūmigatikā eva. Yadi pana bandhanakāle eva eko thūlarukkho ubhayampi sīmaṃ āhacca tiṭṭhati, pacchā baddhā asīmā hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2162. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīmāsaṅkara</span>nti sīmāsambhedaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘sīmāsaṅkaraṃ karotīti vaḍḍhitvā sīmappadesaṃ paviṭṭhe dvinnaṃ sīmānaṃ gataṭṭhānassa duviññeyyattā vutta’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.148), taṃ na yuttaṃ gāmasīmāyapi saha saṅkaraṃ karotīti vattabbato. Tatthāpi hi nimitte vaḍḍhite gāmasīmābaddhasīmānaṃ gataṭṭhānaṃ dubbiññeyyameva hoti, tattha pana avatvā dvinnaṃ baddhasīmānameva saṅkarassa vuttattā yathāvuttasambaddhadosova saṅkara-saddena vuttoti gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana nidānavasena ‘‘yesaṃ, bhikkhave, sīmā pacchā sammatā, tesaṃ taṃ kammaṃ adhammika’’ntiādinā (mahāva. 148) pacchā sammatāya asīmatte vuttepi dvīsu gāmasīmāsu ṭhatvā dvīhi saṅghehi sambhedaṃ vā ajjhottharaṇaṃ vā katvā sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā vā rukkhapārohādisambandhaṃ aviyojetvā vā ekasmiṃ khaṇe kammavācāniṭṭhāpanavasena ekato sammatānaṃ dvinnaṃ sīmānampi asīmatā pakāsitāti veditabbaṃ.</p>
  2163. <p class="centered">Gāmasīmādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2164. <p class="subhead">Uposathabhedādikathāvaṇṇanā</p>
  2165. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Adhammena vagga</span>nti ettha ekasīmāya catūsu bhikkhūsu vijjamānesu pātimokkhuddesova anuññāto, tīsu, dvīsu ca pārisuddhiuposathova. Idha pana tathā akatattā ‘‘adhammenā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana chandapārisuddhi saṅghe eva āgacchati, na gaṇe, na puggale, tasmā ‘‘vagga’’nti vuttanti.</p>
  2166. <p class="bodytext">Sace <a name="M2.0170"></a> pana dve saṅghā ekasīmāya aññamaññaṃ chandaṃ āharitvā ekasmiṃ khaṇe visuṃ saṅghakammaṃ karonti, ettha kathanti? Keci panetaṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vaggakammattā<a name="V2.0160"></a>. Kammaṃ karontānañhi chandapārisuddhi aññattha na gacchati tathā vacanābhāvā, visuṃ visuṃ kammakaraṇatthameva sīmāya anuññātattā cāti gahetabbaṃ. Vihārasīmāyaṃ pana saṅghe vijjamānepi kenaci paccayena khandhasīmāyaṃ tīsu, dvīsu vā pārisuddhiuposathaṃ karontesu kammaṃ dhammena samaggameva bhinnasīmaṭṭhattāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2167. <p class="centered">Uposathabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2168. <p class="subhead">Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Evametaṃ dhārayāmīti</span>. <span class="bld">Sutā kho panāyasmantehī</span>ti ettha ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā’’tiādinā vattabbaṃ. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāya</span>mpi (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) evameva vuttaṃ. <span class="bld">Sutenā</span>ti sutapadena.</p>
  2170. <p class="bodytext"><span class="bld">Savarabhaya</span>nti vanacarakabhayaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭavimanussabhaya’’</span>nti. Nidānuddese aniṭṭhite pātimokkhaṃ niddiṭṭhaṃ nāma na hotīti āha <span class="bld">‘‘dutiyādīsu uddesesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Tīhipi vidhīhī</span>ti osāraṇakathanasarabhaññehi. Ettha ca atthaṃ bhaṇitukāmatāya vā bhaṇāpetukāmatāya vā suttassa osāraṇaṃ <span class="bld">osāraṇaṃ</span> nāma. Tasseva atthappakāsanā <span class="bld">kathanaṃ</span> nāma. Kevalaṃ pāṭhasseva sarena bhaṇanaṃ <span class="bld">sarabhaññaṃ</span> nāma. <span class="bld">Sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvā</span>ti ‘‘sajjhāyaṃ karomī’’ti cittaṃ uppādetvā. <span class="bld">Osāretvā pana kathentenā</span>ti sayameva pāṭhaṃ vatvā pacchā atthaṃ kathentena.</p>
  2171. <p class="centered">Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2172. <p class="subhead">Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā</p>
  2173. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Navavidha</span>nti saṅghagaṇapuggalesu tayo, suttuddesapārisuddhiadhiṭṭhānavasena tayo, cātuddasīpannarasīsāmaggīvasena tayoti navavidhaṃ. <span class="bld">Catubbidha</span>nti <a name="M2.0171"></a> adhammenavaggādi catubbidhaṃ. <span class="bld">Duvidha</span>nti bhikkhubhikkhunipātimokkhavasena duvidhaṃ pātimokkhaṃ. <span class="bld">Navavidha</span>nti bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ.</p>
  2174. <p class="centered">Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2175. <p class="subhead">Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā</p>
  2176. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Katimī</span>ti <a name="V2.0161"></a> tithi-saddāpekkhaṃ itthiliṅgaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2177. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Utuvasseyevā</span>ti hemantagimhesuyeva.</p>
  2178. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Viññāpetī</span>ti ettha manasā cintetvā kāyavikārakaraṇameva viññāpananti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">aññassa dātabbā pārisuddhī</span>ti pārisuddhidāyakena puna aññassa bhikkhuno santike dātabbā. <span class="bld">‘‘Bhūtaṃyeva vā sāmaṇerabhāvaṃ ārocetī’’</span>ti vuttattā ūnavīsativassakāle upasampannassa, antimavatthuajjhāpannasikkhāpaccakkhātādīnaṃ vā yāva bhikkhupaṭiññā vattati, tāva tehi āhaṭāpi chandapārisuddhi āgacchati. Yadā pana te attano sāmaṇerādibhāvaṃ paṭijānanti, tato paṭṭhāyeva nāgacchatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘dinnāya pārisuddhiyā saṅghappatto vibbhamati…pe… paṇḍako paṭijānāti. Tiracchānagato paṭijānāti. Ubhatobyañjanako paṭijānāti, āhaṭā hoti pārisuddhī’’ti vuttattā paṇḍakādīnampi bhikkhupaṭiññāya vattamānakālesu chandapārisuddhiyā āgamanaṃ siddhameva. Tenāha <span class="bld">‘‘esa nayo sabbatthā’’</span>ti. Ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ pana pakatattā antarāmagge ummattakādibhāve paṭiññātepi tesaṃ saṅghappattamatteneva chandādi āgacchatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2179. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhikkhūnaṃ hatthapāsa’’</span>nti iminā gaṇapuggalesu chandapārisuddhiyā anāgamanaṃ dasseti. ‘‘Saṅghappatto’’ti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Biḷālasaṅkhalikapārisuddhī</span>ti biḷālagīvāya bandhanasaṅkhalikasadisā pārisuddhi nāma, yathā saṅkhalikā biḷāle āgacchante eva āgacchati, na anāgacchante tappaṭibaddhattā, evamayaṃ pārisuddhipīti attho. Atha vā yathā saṅkhalikāya paṭhamavalayaṃ dutiyavalayaṃ <a name="M2.0172"></a> pāpuṇāti, na tatiyavalayaṃ, evamayampīti adhippāyo. Upalakkhaṇamattañcettha biḷāla-ggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2180. <p class="centered">Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2181. <p class="subhead">Chandadānakathādivaṇṇanā</p>
  2182. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0162"></a> ‘‘santi saṅghassa karaṇīyānī’’ti vattabbe vacanavipallāsena <span class="bld">‘‘karaṇīya’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  2183. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">‘‘Tassa sammutidānakiccaṃ natthī’’</span>ti idaṃ pāḷiyaṃ ekadā sarantasseva sammutidānassa vuttattā ekadā asarantassa sammutiabhāvepi tassa anāgamanaṃ vaggakammāya na hotīti vuttaṃ. Keci pana ‘‘sopi hatthapāseva ānetabbo’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.</p>
  2184. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Saṅghasannipātato paṭhamaṃ kātabbaṃ <span class="bld">pubbakaraṇaṃ</span>. Saṅghasannipāte kātabbaṃ <span class="bld">pubbakicca</span>nti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">no ce adhiṭṭhaheyya, āpatti dukkaṭassā</span>ti ettha asañcicca asatiyā anāpatti. Yathā cettha, evaṃ uparipi. Yattha pana acittakāpatti atthi, tattha vakkhāma.</p>
  2185. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">‘‘Paññattaṃ hotī’’</span>ti iminā ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti visuṃ paṭikkhepābhāvepi yathāvuttasuttasāmatthiyato paññattamevāti dasseti. Iminā eva nayena –</p>
  2186. <p class="indent">‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (cūḷava. 386; a. ni. 8.20; udā. 45) –</p>
  2187. <p class="unindented">Ādisuttanayato ca alajjīhipi saddhiṃ uposathakaraṇampi paṭikkhittameva alajjiniggahatthattā sabbasikkhāpadānanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Pārisuddhidānapaññāpanenā’’</span>ti iminā sāpattikena pārisuddhipi na dātabbāti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Ubhopi dukkaṭa</span>nti ettha sabhāgāpattibhāvaṃ ajānitvā kevalaṃ āpattināmeneva desentassa paṭiggaṇhantassa acittakameva dukkaṭaṃ hotīti vadanti<a name="M2.0173"></a>. Yathā saṅgho sabhāgāpattiṃ āpanno ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tayopi ‘‘suṇantu me, āyasmantā, ime bhikkhū sabhāgaṃ āpattiṃ āpannā’’tiādinā vuttanayānusāreneva gaṇañattiṃ ṭhapetvā dvīhi aññamaññaṃ ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekena pana sāpattikena dūraṃ gantvāpi paṭikātumeva vaṭṭati, asampāpuṇantena ‘‘bhikkhuṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti uposatho kātabbo, paṭikaritvā ca puna uposatho kattabbo.</p>
  2188. <p class="centered">Chandadānakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2189. <p class="subhead">Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā</p>
  2190. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Kenaci</span> 63 <span class="bld">karaṇīyena gantvā</span>ti sīmāparicchedato bahibhūtaṃ gāmaṃ vā araññaṃ vā gantvāti attho. Eteneva uposathañattiyā ṭhapanakāle samaggā eva te ñattiṃ ṭhapesunti siddhaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘uddiṭṭhaṃ suuddiṭṭha’’nti sabbapannarasakesupi vuttaṃ. <span class="bld">Vaggā samaggasaññino</span>tiādi pana ñattiyā niṭṭhitāya ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’ntiādīnaṃ (mahāva. 134) vacanakkhaṇe bahigatānaṃ bhikkhūnaṃ sīmāya paviṭṭhattā bhikkhū tasmiṃ khaṇe vaggā hontīti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ sīmaṃ okkantattā vaggā’’</span>tiādi, etena pārājikuddesādikkhaṇepi vaggasaññīnaṃ uddisantānaṃ āpatti eva, ñattiyā pana pubbe niṭṭhitattā kammakopo natthīti dassitameva hoti. Evaṃ uparipi sabbavāresu adhippāyo veditabbo.</p>
  2191. <p class="bodytext">Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘sabbāya vuṭṭhitāya…pe… tesaṃ santike pārisuddhi ārocetabbā’’ti (mahāva. 174) vuttattā bahisīmāgatāya parisāya tesu yassa kassaci santike anadhiṭṭhitehi pārisuddhiṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti vadanti.</p>
  2192. <p class="centered">Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2193. <p class="subhead">Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā</p>
  2194. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Aññātakaṃ <a name="M2.0174"></a> nāma adiṭṭhapubbanti āha <span class="bld">‘‘aññesaṃ santaka’’</span>nti. <span class="bld">Aññesa</span>nti attanā adiṭṭhapubbānaṃ. <span class="bld">Nānāsaṃvāsakabhāva</span>nti laddhinānāsaṃvāsakabhāvaṃ.</p>
  2195. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">abhivitaranti</span> samānasaṃvāsakābhāvaṃ nicchinanti.</p>
  2196. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Uposathakārakā</span>ti saṅghuposathakārakā. Teneva <span class="bld">‘‘aññatra saṅghenā’’</span>ti vuttaṃ. Saṅghuposathaṭṭhānato hi gacchantena attacatuttheneva gantabbaṃ, tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ nisinnaṭṭhānato pana gacchantena ekena bhikkhunāpi saha gantumpi vaṭṭati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘abhikkhuko āvāso’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, saṅghuposathaṭṭhānato gaṇapuggalehi sabhikkhukopi āvāso na gantabbo ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vuttattāti vadanti. <span class="bld">Uposathaṃ karontī</span>ti saṅghuposathaṃ vā gaṇuposathaṃ vā. <span class="bld">‘‘Tassa santika’’</span>nti idaṃ gaṇuposathaṭṭhānato gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ, aññathā ‘‘sabbantimena paricchedena attacatutthena <a name="V2.0164"></a> vā’’ti vacanena virujjhanato. <span class="bld">Āraññakenā</span>ti ekacārinā. <span class="bld">Uposathantarāyo</span>ti attano uposathantarāyo.</p>
  2197. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">bhikkhuniyā nisinnaparisāyā</span>tiādīsu <span class="bld">bhikkhuniyā</span>tiādi karaṇatthe sāmivacanaṃ.</p>
  2198. <p class="centered">Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2199. <p class="centered">Uposathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2200. <p class="chapter">3. Vassūpanāyikakkhandhako</p>
  2201. <p class="subhead">Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā</p>
  2202. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Vassūpanāyikakkhandhake <a name="M2.0175"></a><a name="V2.0165"></a> <span class="bld">aparasmiṃ divase</span>ti dutiye pāṭipadadivase.</p>
  2203. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā</span>ti sāpekkhassa akaraṇīyena gantvā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā. <span class="bld">Parihānī</span>ti guṇaparihāni.</p>
  2204. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sattāhaṃ sannivatto kātabbo</span>ti sakalaṃ sattāhaṃ bahi eva avītināmetvā sattāhapariyosānabhūtaṃ aruṇuṭṭhānakālaṃ puna vihāreva sambandhavasena sattāhaṃ vihāre sannivattaṃ kātabbaṃ. Sattāhapariyosānakālo hi idha sattāha-saddena vutto, tadapekkhāya ca ‘‘sannivatto’’ti pulliṅgena vuttaṃ. <span class="bld">Tīṇi parihīnānī</span>ti bhikkhunīnaṃ vaccakuṭiādīnaṃ paṭikkhittattā parihīnāni.</p>
  2205. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Na palujjatī</span>ti aññesaṃ appaguṇattā, mama ca maraṇena na vinassati.</p>
  2206. <p class="centered">Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2207. <p class="subhead">Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapuriso</span>ti anaññagatikoti dasseti. <span class="bld">Gantabba</span>nti saṅghakaraṇīyena appahitepi gantabbaṃ. Ettha ca anupāsakehipi sāsanabhāvaṃ ñātukāmehi pahite tesaṃ pasādavaḍḍhiṃ sampassantehipi sattāhakaraṇīyena gantuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ.</p>
  2209. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratticchedavinicchayo</span>ti <a name="V2.0166"></a> sattāhakaraṇīyena gantvā bahiddhā aruṇuṭṭhāpanasaṅkhātassa ratticchedassa vinicchayo. <span class="bld">Gantuṃ vaṭṭatī</span>ti antoupacārasīmāyaṃ ṭhiteneva sattāhakaraṇīyanimittaṃ sallakkhetvā iminā nimittena gantvā ‘‘antosattāhe āgacchissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantuṃ vaṭṭati. Purimakkhaṇe ābhogaṃ katvā gamanakkhaṇe vissaritvā gatepi doso <a name="M2.0176"></a> natthi ‘‘sakaraṇīyo pakkamatī’’ti (mahāva. 207) vuttattā. Sabbathā pana ābhogaṃ akatvā gatassa vassacchedoti vadanti. Yo pana sattāhakaraṇīyanimittābhāvepi ‘‘sattāhabbhantare āgamissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantvā sattāhabbhantare āgacchati, tassa āpattiyeva, vassacchedo natthi sattāhassa sannivattattāti vadanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Bhaṇḍaka</span>nti cīvarabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Sampāpuṇituṃ na sakkoti, vaṭṭatī</span>ti tadaheva āgamane saussāhattā vassacchedo vā āpatti vā na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Ācariya</span>nti agilānampi nissayācariyañca dhammācariyañca, pageva upasampadācariyaupajjhāyesu. <span class="bld">Vadati, vaṭṭatī</span>ti sattāhātikkame āpattiabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vassacchedo pana hoti eva.</p>
  2210. <p class="centered">Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2211. <p class="subhead">Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā</p>
  2212. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">gaṇhiṃsū</span>ti gahetvā khādiṃsu. <span class="bld">Paripātiṃsū</span>ti palāpesuṃ, anubandhiṃsūti attho.</p>
  2213. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo</span>ti ettha chadivasāni bahiddhā vītināmetvā sattame divase purāruṇā eva antoupacārasīmāya pavisitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetvā punadivase sattāhaṃ adhiṭṭhāya gantabbanti adhippāyo. Keci pana ‘‘sattame divase āgantvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva divasabhāgepi gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā. Sattame divase tattha aruṇuṭṭhāpanameva hi sandhāya pāḷiyampi ‘‘sattāhaṃ sannivatto kātabbo’’ti vuttaṃ. Aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gacchanto anto appavisitvā bahiddhāva sattāhaṃ vītināmentena samucchinnavasso eva bhavissati aruṇassa bahi eva uṭṭhāpitattā. Itarathā ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā ‘‘sattāhavārena antovihāre pavisitvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvāpi gantabba’’nti vattabbato. Aññesu ca ṭhānesu aruṇuṭṭhāpanameva <a name="V2.0167"></a> vuccati. Vakkhati hi <span class="bld">cīvarakkhandhake</span> ‘‘ekasmiṃ vihāre vasanto itarasmiṃ sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’ti (mahāva. aṭṭha. 364).</p>
  2214. <p class="bodytext">Athāpi <a name="M2.0177"></a> yaṃ te vadeyyuṃ ‘‘sattame divase yadā kadāci paviṭṭhena taṃdivasanissito atītaaruṇo uṭṭhāpito nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vutta’’nti, taṃ saddagatiyāpi na sameti. Na hi uṭṭhite aruṇe pacchā paviṭṭho tassa payojako uṭṭhāpako bhavitumarahati. Yadi bhaveyya, vassaṃ upagantvā panassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva sattāhakaraṇīyena pakkantassāpīti ettha ‘‘aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā’’ti vacanaṃ virujjheyya, tenapi taṃdivasasannissitassa aruṇassa uṭṭhāpitattā. Āraññakassāpi hi bhikkhuno sāyanhasamaye aṅgayuttaṃ araññaṭṭhānaṃ gantvā tadā eva nivattantassa aruṇo uṭṭhāpito dhutaṅgañca visodhitaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ aruṇuggamanakāle eva aruṇuṭṭhāpanassa vuttattā. Vuttañhi ‘‘kālasseva pana nikkhamitvā aṅgayutte ṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sace aruṇuṭṭhānavelāyaṃ tesaṃ ābādho vaḍḍhati, tesaṃ eva kiccaṃ kātabbaṃ, na dhutaṅgavisuddhikena bhavitabba’’nti (visuddhi. 1.31). Tathā pārivāsikādīnampi aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā vattaṃ nikkhipantānaṃ ratticchedo vutto. ‘‘Uggate aruṇe nikkhipitabba’’nti (cūḷava. 97) hi vuttaṃ. Sahaseyyasikkhāpadepi anupasampannehi saha nivutthabhāvaparimocanatthaṃ ‘‘purāruṇā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ cīvaravippavāsādīsu ca sabbattha rattipariyosāne āgāmiaruṇavaseneva aruṇuṭṭhāpanaṃ dassitaṃ, na atītāruṇavasena. Tasmā vuttanayenevettha aruṇuṭṭhāpanaṃ veditabbaṃ aññathā vassacchedattā.</p>
  2215. <p class="bodytext">Yaṃ pana vassaṃ upagatassa tadaheva aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā sakaraṇīyassa pakkamanavacanaṃ, taṃ vassaṃ upagatakālato paṭṭhāya yadā kadāci nimitte sati gamanassa anuññātattā yuttaṃ, na pana sattāhavārena gatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva gamanaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā eva. Yathā vā ‘‘sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamati, āgaccheyya vā so, bhikkhave, bhikkhu taṃ āvāsaṃ, na vā āgaccheyyā’’tiādinā (mahāva. 207) pacchimasattāhe anāgamane anuññātepi aññasattāhesu na vaṭṭati. Evaṃ paṭhamasattāhe aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gamane anuññātepi tato paresu sattāhesu āgatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā <a name="M2.0178"></a> gamanaṃ na vaṭṭatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. <span class="bld">Idha āhaṭa</span>nti vihārato bahi āgataṭṭhāne ānītaṃ.</p>
  2216. <p class="centered">Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2217. <p class="subhead">Vajādīsu vassūpagamanakathāvaṇṇanā</p>
  2218. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Upagantuṃ</span> 68 <span class="bld">na vaṭṭatī</span>ti kuṭikādīnaṃ abhāvena ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti evaṃ vacībhedaṃ katvā upagantuṃ na vaṭṭati.</p>
  2219. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">pisācillikā</span>ti pisācadārakā. <span class="bld">Pavisanadvāraṃ yojetvā</span>ti sakavāṭadvāraṃ katvā. <span class="bld">Rukkhaṃ chinditvā</span>ti susiraṭṭhānassa uparibhāgaṃ chinditvā. <span class="bld">Khāṇumatthake</span>ti susirakhāṇumatthake. <span class="bld">Ṭaṅkitamañco</span> nāma dīghe mañcapāde vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā kato, so heṭṭhupariyavasena paññattopi purimasadisova hoti, taṃ susāne, devatāṭhāne ca ṭhapenti. Catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaphalake attharitvā katagehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati.</p>
  2220. <p class="centered">Vajādīsuvassūpagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2221. <p class="subhead">Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā</p>
  2222. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Mahāvibhaṅge</span>ti catutthapārājikavaṇṇanāyaṃ. Parato senāsanakkhandhakepi adhammikaṃ katikavattaṃ āvi bhavissati eva.</p>
  2223. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Yasmā nānāsīmāyaṃ dvīsu āvāsesu vassaṃ upagacchantassa ‘‘dutiye vasissāmī’’ti upacārato nikkhantamatte paṭhamo senāsanaggāho paṭippassambhati. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyatī’’ti paṭhamaṃ senāsanaggāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Dutiye senāsanaggāhe pana purimikā paññāyateva, tattheva temāsaṃ vasanto purimavassaṃvuttho <a name="M2.0179"></a> eva hoti, tato vā pana dutiyadivasādīsu ‘‘paṭhamasenāsane vasissāmī’’ti upacārātikkame purimikāpi na paññāyatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2224. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘so sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamatī’’ti vuttattā pavāraṇādivasepi sattāhakaraṇīyaṃ vinā gantuṃ na vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Komudiyā cātumāsiniyā</span>ti <a name="V2.0169"></a> pacchima-kattikapuṇṇamāya. Sā hi tasmiṃ kāle kumudānaṃ atthitāya <span class="bld">komudī,</span> catunnaṃ vassikamāsānaṃ pariyosānattā <span class="bld">cātumāsinī</span>ti ca vuccati.</p>
  2225. <p class="centered"> </p>
  2226. <p class="centered">Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2227. <p class="centered">Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2228. <p class="chapter">4. Pavāraṇākkhandhako</p>
  2229. <p class="subhead">Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā</p>
  2230. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Pavāraṇākkhandhake <a name="M2.0180"></a><a name="V2.0170"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">piṇḍāya paṭikkameyyā</span>ti piṇḍāya caritvā paṭikkameyya. <span class="bld">Avakkārapāti</span>nti atirekapiṇḍapātaṭhapanakaṃ ekaṃ bhājanaṃ. <span class="bld">Avisayha</span>nti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vilaṅghanaṃ ukkhipanaṃ vilaṅgho, so eva vilaṅghako, hatthehi vilaṅghako hatthavilaṅghakoti āha <span class="bld">‘‘hatthukkhepakenā’’</span>ti. Atha vā vilaṅghakena ukkhepakena hatthenātipi attho, aññamaññaṃ saṃsibbitahatthehīti vuttaṃ hoti.</p>
  2231. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Sace pana vuḍḍhataro hotī</span>ti pavāraṇādāyako bhikkhu vuḍḍhataro hoti. <span class="bld">Evañhi tena tassatthāya pavāritaṃ hotī</span>ti ettha evaṃ tena appavāritopi tassa saṅghappattimattena saṅghapavāraṇākammaṃ samaggakammameva hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tena ca bhikkhunā</span>ti pavāraṇādāyakena bhikkhunā.</p>
  2232. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhantī</span>ti ekasmiṃ saṃvacchare laddhūpasampadatāya samānupasampannavassā sabbe ekato pavāretuṃ labhantīti attho.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">micchādiṭṭhī</span>ti ‘‘natthi dinna’’ntiādi (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221) nayappavattā. <span class="bld">Antaggāhikā</span>ti sassatucchedasaṅkhātassa antassa gāhikā. <span class="bld">Yaṃ kho tva</span>ntiādīsu yaṃ pavāraṇaṃ ṭhapesi, taṃ diṭṭhena ṭhapesīti taṃ-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ.</p>
  2234. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Vatthuṃ pakāsento</span>ti puggale parisaṅkuppattiyā nimittabhūtaṃ vatthumattaṃyeva sandhāya vuttaṃ<a name="V2.0171"></a>. Yaṃ pana vatthuṃ sandhāya ‘‘puggalo paññāyati, na vatthū’’ti āha, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yadi pana tassa bhikkhuno vasanaṭṭhāne pokkharaṇito macchaggahaṇādi disseyya, tadā ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vattabbaṃ bhaveyya. Tenāha <span class="bld">‘‘purimanayeneva corehī’’</span>tiādi. Bhikkhuno sarīre mālāgandhañca ariṭṭhagandhañca disvā evaṃ ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vuttanti veditabbaṃ.</p>
  2235. <p class="centered">Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2236. <p class="subhead">Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2237. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Dve</span> <a name="M2.0181"></a> <span class="bld">cātuddasikā hontī</span>ti tatiyapakkhe cātuddasiyā saddhiṃ dve cātuddasikā honti. <span class="bld">‘‘Bhaṇḍanakārakānaṃ terase vā cātuddase vā ime pannarasīpavāraṇaṃ pavāressantī’’</span>ti iminā yathāsakaṃ uposathakaraṇadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ cātuddasīpannarasīvohāro, na candagatisiddhiyā tithiyā vasenāti dasseti. Kiñcāpi evaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, rājūnaṃ anuvattitu’’nti (mahāva. 186) vacanato panettha lokiyānaṃ tithiṃ anuvattantehipi attano uposathakkamena cātuddasiṃ pannarasiṃ vā, pannarasiṃ cātuddasiṃ vā karonteheva anuvattitabbaṃ, na pana soḷasamadivasaṃ vā terasamadivasaṃ vā uposathadivasaṃ karontehi. Teneva pāḷiyampi ‘‘dve tayo uposathe cātuddasike kātu’’nti vuttaṃ. Aññathā dvādasiyaṃ, terasiyaṃ vā uposatho kātabboti vattabbato. ‘‘Sakiṃ pakkhassa cātuddase, pannarase vā’’tiādivacanampi upavutthakkameneva vuttaṃ, na tithikkamenāti gahetabbaṃ.</p>
  2238. <p class="centered">Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2239. <p class="subhead">Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā</p>
  2240. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">‘‘Pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantī’’</span>ti iminā pavāraṇāsaṅgahe kate antarā pakkamitukāmā saṅghaṃ sannipātāpetvā pavāretuṃ labhantīti dasseti.</p>
  2241. <p class="centered">Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2242. <p class="centered">Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2243. <p class="chapter">5. Cammakkhandhako</p>
  2244. <p class="subhead">Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā</p>
  2245. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Cammakkhandhake <a name="M2.0182"></a><a name="V2.0172"></a> <span class="bld">uṇṇapāvāraṇa</span>nti ubhato lomāni uṭṭhāpetvā kataṃ uṇṇamayaṃ pāvāraṇaṃ, ubhato kappāsapicuṃ uṭṭhāpetvā vītapāvāropi atthi, tato nivattanatthaṃ ‘‘uṇṇapāvāraṇa’’nti vuttaṃ.</p>
  2246. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍhacandapāsāṇe</span>ti sopānamūle upaḍḍhaṃ anto pavesetvā ṭhapite aḍḍhapāsāṇe. Pāḷiyaṃ <span class="bld">vihārapacchāyāya</span>nti vihārapaccante chāyāya, vihārassa vaḍḍhamānacchāyāyantipi vadanti.</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Bhogā</span>ti upayogatthe paccattavacanaṃ. <span class="bld">Accāyatā</span>ti atiāyatā kharamucchanā. <span class="bld">Saravatī</span>ti madhurasarasaṃyuttā. <span class="bld">Atisithilā</span> mandamucchanā. <span class="bld">Vīriyasamatha</span>nti vīriyasampayuttasamathaṃ. <span class="bld">Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhī</span>ti tasmiñca samabhāve sati yaṃ ādāse mukhanimittaṃ viya nimittaṃ uppajjati, taṃ samathanimittaṃ, vipassanānimittaṃ, magganimittaṃ, phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti, evamassa arahattapariyosānaṃ kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ.</p>
  2248. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Chaṭhānānī</span>ti cha kāraṇāni. <span class="bld">Adhimutto</span>ti paṭivijjhitvā ṭhito. <span class="bld">Nekkhammādhimutto</span>tiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā <span class="bld">nekkhammaṃ,</span> teheva ca pavivittattā <span class="bld">paviveko,</span> byāpajjābhāvato <span class="bld">abyāpajjaṃ,</span> upādānassa khayante uppannattā <span class="bld">upādānakkhayo,</span> taṇhakkhayante uppannattā <span class="bld">taṇhakkhayo,</span> sammohābhāvato <span class="bld">asammoho</span>ti ca vuccati.</p>
  2249. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalaṃ saddhāmattaka</span>nti kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. <span class="bld">Paṭicaya</span>nti punappunaṃ <a name="V2.0173"></a> karaṇena vaḍḍhiṃ. <span class="bld">Vītarāgattā</span>ti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattā eva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Pavivekādhimutto</span>ti ‘‘paviveke adhimutto aha’’nti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.</p>
  2250. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbataparāmāsa</span>nti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaggahaṇamattaṃ. <span class="bld">Sārato paccāgacchanto</span>ti sārabhāvena jānanto. <span class="bld">Abyāpajjādhimutto</span>ti abyāpajjaṃ arahattaṃ byākaroti.</p>
  2251. <p class="bodytext"><span class="bld">Amissīkata</span>nti <a name="M2.0183"></a> amissakataṃ. Kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. <span class="bld">Bhusā vātavuṭṭhī</span>ti balavavātakkhandho.</p>
  2252. <p class="bodytext"><span class="bld">Upādānakkhayassa cā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Disvā āyatanuppāda</span>nti cakkhādiāyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. <span class="bld">Cittaṃ vimuccatī</span>ti imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati.</p>
  2253. <p class="centered">Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2254. <p class="subhead">Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  2255. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Sakaṭavāhe</span>ti dvīhi sakaṭehi paricchinne vāhe. <span class="bld">‘‘Vāhe’’</span>ti bahuvacanassa hiraññavisesanattepi sāmaññāpekkhāya ‘‘hirañña’’nti ekavacanaṃ kataṃ.</p>
  2256. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Addāriṭṭhakavaṇṇā</span>ti allāriṭṭhaphalavaṇṇā, tintakākapakkhavaṇṇātipi vadanti. <span class="bld">Rajana</span>nti upalittaṃ nīlādivaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘coḷakena puñchitvā’’</span>ti. Tañhi tathā puñchite vigacchati. Yaṃ pana cammassa duggandhāpanayanatthaṃ kāḷarattādirajanehi rañjitattā kāḷarattādivaṇṇaṃ hoti, taṃ coḷādīhi apanetuṃ na sakkā cammagatikameva, tasmā taṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2257. <p class="bodytext"><span class="bld">Khallaka</span>nti sabbapaṇhipidhānacammaṃ, aparigaḷanatthaṃ paṇhiuparibhāge apidhāya āropanabandhanamattaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Vicitrā</span>ti saṇṭhānato vicitrapaṭā adhippetā, na vaṇṇato sabbaso apanetabbesu <a name="V2.0174"></a> khallakādīsu paviṭṭhattā. Biḷālasadisamukhattā mahāulūkā <span class="bld">‘‘pakkhibiḷālā’’</span>ti vuccati, tesaṃ cammaṃ nāma pakkhalomameva.</p>
  2258. <p class="centered">Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2259. <p class="subhead">Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā</p>
  2260. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Uṇṇāhi</span> <a name="M2.0184"></a> <span class="bld">katapādukā</span>ti ettha uṇṇāmayakambalehi katā pādukā saṅgayhanti.</p>
  2261. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Gaṅgāmahakīḷikāyā</span>ti gaṅgāmahe kīḷikāya. Tattha hi itthipurisā yānehi udakakīḷaṃ gacchanti. <span class="bld">Pīṭhakasivika</span>nti phalakādinā kataṃ pīṭhakayānaṃ. <span class="bld">Paṭapotalikaṃ</span> andolikā. Sabbampi yānaṃ upāhanenapi gantuṃ asamatthassa gilānassa anuññātaṃ.</p>
  2262. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Vāḷarūpānī</span>ti āharimāni vāḷarūpāni. <span class="bld">Caturaṅgulādhikānī</span>ti uddalomīekantalomīhi visesadassanaṃ. Caturaṅgulato hi ūnāni kira uddalomīādīsu pavisanti. <span class="bld">Vānacitro uṇṇāmayattharaṇo</span>ti nānāvaṇṇehi uṇṇāmayasuttehi bhitticchedādivasena vāyitvā katacittattharaṇo. <span class="bld">Ghanapupphako</span>ti bahalarāgo. <span class="bld">Pakatitūlikā</span>ti tūlapuṇṇā bhisi. <span class="bld">Vikatikā</span>ti sīharūpādivasena vānacitrāva gayhati. <span class="bld">Uddalomī</span>ti ‘‘ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Koseyyakaṭṭissamaya</span>nti kosiyasuttānaṃ antarā suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītaṃ. Suvaṇṇasuttaṃ kira ‘‘kaṭṭissaṃ, kasaṭa’’nti ca vuccati. Teneva ‘‘koseyyakasaṭamaya’’nti <span class="bld">ācariya-dhammapālattherena</span> vuttanti vadanti. <span class="bld">Ratanaparisibbita</span>nti suvaṇṇalittaṃ. <span class="bld">Suddhakoseyya</span>nti ratanaparisibbanarahitaṃ.</p>
  2263. <p class="bodytext">Ajinamigacammānaṃ atisukhumattā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajinappaveṇī’’</span>ti. <span class="bld">Rattavitānenā</span>ti sabbarattena vitānena. Yaṃ pana nānāvaṇṇaṃ vānacittaṃ vā lepacittaṃ vā, taṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ubhatolohitakūpadhāne</span>pi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Citraṃ vā’’</span>ti idaṃ pana sabbathā kappiyattā vuttaṃ, na pana ubhatoupadhānesu akappiyattā. Na hi lohitaka-saddo citte vattati, paṭaliggahaṇeneva cittakassapi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato, kāsāvaṃ pana lohitakavohāraṃ na gacchati. Tasmā vitānepi ubhatoupadhānepi vaṭṭati. <span class="bld">Sace pamāṇayutta</span>ntiādi aññappamāṇātikkantassa bibbohanassa paṭikkhittabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana <a name="V2.0175"></a> uccāsayanamahāsayanabhāvadassanatthaṃ tathā avuttattā. Taṃ pana upadhānaṃ uposathikānaṃ <a name="M2.0185"></a> gahaṭṭhānaṃ vaṭṭati. Uccāsayanamahāsayanameva hi tadā tesaṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathā</span>dīsu kiñcāpi ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’tiādi vuttaṃ, vinayaṭṭhakathāyeva kappiyākappiyabhāve pamāṇanti gahetabbaṃ.</p>
  2264. <p class="centered">Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2265. <p class="subhead">Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā</p>
  2266. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Abhinissāyā</span>ti apassāya. <span class="bld">Visukāyikavipphanditāna</span>nti paṭipakkhabhūtānaṃ diṭṭhicittavipphanditānanti attho.</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Yatindriya</span>nti manindriyavasena saññatindriyaṃ.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">aṭṭhakavaggikānī</span>ti <span class="bld">suttanipāte</span> (su. ni. 772 ādayo) aṭṭhakavaggabhūtāni soḷasa suttāni. <span class="bld">Evaṃ ciraṃ akāsī</span>ti evaṃ cirakālaṃ pabbajjaṃ anupagantvā agāramajjhe kena kāraṇena vāsamakāsīti attho. So kira majjhimavaye pabbajito, tena bhagavā evamāha. <span class="bld">Etamatthaṃ viditvā</span>ti kāmesu diṭṭhādīnavā cirāyitvāpi gharāvāsena pakkhandantīti etamatthaṃ sabbākārato viditvā.</p>
  2269. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavaṃ loke</span>ti saṅkhāraloke aniccatādiādīnavaṃ. <span class="bld">Nirupadhi</span>nti nibbānaṃ. ‘‘Ariyo na ramatī pāpe’’ti imassa hetumāha <span class="bld">‘‘pāpe na ramatī sucī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sucī</span>ti visuddhapuggalo.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Kāḷasīho</span>ti kāḷamukhavānarajāti. <span class="bld">Cammaṃ na vaṭṭatī</span>ti nisīdanattharaṇaṃ kātuṃ na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena senāsanaparibhogo vaṭṭateva.</p>
  2271. <p class="centered">Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2272. <p class="centered">Cammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2273. <p class="chapter">6. Bhesajjakkhandhako</p>
  2274. <p class="subhead">Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā</p>
  2275. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. Bhesajjakkhandhake <a name="M2.0186"></a><a name="V2.0176"></a> <span class="bld">pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hotī</span>ti bahisarīre byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti, tena pittaṃ kupitaṃ hotīti adhippāyo.</p>
  2276. <p class="bodytext"><a name="para261-2"></a><span class="paranum">261-2</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nacchādentī</span>ti ruciṃ na uppādenti. <span class="bld">Susukā</span>ti samudde ekā macchajāti, kumbhilātipi vadanti. <span class="bld">Saṃsaṭṭha</span>nti parissāvitaṃ.</p>
  2277. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Piṭṭhehī</span>ti pisitehi. <span class="bld">Kasāvehī</span>ti tacādīni udake tāpetvā gahitaūsarehi. <span class="bld">Ubbhida</span>nti ūsarapaṃsumayaṃ. <span class="bld">Loṇabila</span>nti loṇaviseso.</p>
  2278. <p class="bodytext"><a name="para264-5"></a><span class="paranum">264-5</span>. <span class="bld">Chakaṇa</span>nti gomayaṃ. <span class="bld">Pākatikacuṇṇa</span>nti apakkakasāvacuṇṇaṃ, gandhacuṇṇaṃ pana na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">cuṇṇacālini</span>nti udukkhale koṭṭitacuṇṇaparissāvaniṃ. <span class="bld">Suvaṇṇageruko</span>ti suvaṇṇatutthādi. Pāḷiyaṃ <span class="bld">añjanūpapisana</span>nti añjane upanetuṃ pisitabbabhesajjaṃ.</p>
  2279. <p class="bodytext"><a name="para267-9"></a><span class="paranum">267-9</span>. <span class="bld">Kabaḷikā</span>ti upanāhabhesajjaṃ. <span class="bld">Gharadinnakābādho</span> nāma gharaṇiyā dinnavasīkaraṇabhesajjasamuṭṭhitaābādho. <span class="bld">Tāya chārikāya paggharitaṃ khārodaka</span>nti parissāvane tacchārikaṃ pakkhipitvā udake abhisiñcite tato chārikato heṭṭhā paggharitaṃ khārodakaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">akaṭayūsenā</span>ti anabhisaṅkhatena muggayūsena. <span class="bld">Kaṭākaṭenā</span>ti mugge pacitvā acāletvā parissāvitena muggayūsenāti vadanti.</p>
  2280. <p class="centered">Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2281. <p class="subhead">Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para272-4"></a><span class="paranum">272-4</span>. <span class="bld">Guḷakaraṇa</span>nti <a name="M2.0187"></a><a name="V2.0177"></a> ucchusālaṃ. <span class="bld">Avissatthā</span>ti sāsaṅkā.</p>
  2283. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Appamattakepi vārentī</span>ti appamattake dinne dāyakānaṃ pīḷāti paṭikkhipanti. <span class="bld">Paṭisaṅkhāpī</span>ti ettakenapi yāpetuṃ sakkā, ‘‘avasesaṃ aññesaṃ hotū’’ti sallakkhetvāpi paṭikkhipanti.</p>
  2284. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Vatthipīḷana</span>nti yathā vatthigatatelādi antosarīre ārohanti, evaṃ hatthena vatthimaddanaṃ. Sambādhe satthakammavatthikammānameva paṭikkhittattā dahanakammaṃ vaṭṭati eva.</p>
  2285. <p class="centered">Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2286. <p class="subhead">Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para282-3"></a><span class="paranum">282-3</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">dasassa ṭhānānī</span>ti assa paṭiggāhakassa dasa ṭhānāni kāraṇāni dhammenāti attho. <span class="bld">Anuppavecchatī</span>ti deti. Vātañca byapanetīti sambandho, vātañca anulometīti attho. <span class="bld">Saggā te āraddhā</span>ti tayā devalokā ārādhitā.</p>
  2288. <p class="centered">Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2289. <p class="subhead">Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2290. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Pāṭaligāme nagaraṃ māpentī</span>ti pāṭaligāmassa samīpe tasseva gāmakhettabhūte mahante araññappadese pāṭaliputtaṃ nāma nagaraṃ māpenti. <span class="bld">Yāvatā ariyaṃ āyatana</span>nti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Yāvatā vaṇippatho</span>ti yattakaṃ vāṇijānaṃ bhaṇḍavikkīṇanaṭṭhānaṃ, vasanaṭṭhānaṃ vā, idaṃ tesaṃ sabbesaṃ agganagaraṃ bhavissatīti attho. <span class="bld">Puṭabhedana</span>nti sakaṭādīhi nānādesato āhaṭānaṃ bhaṇḍapuṭānaṃ vikkīṇanatthāya mocanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sara</span>nti taḷākādīsupi vattati<a name="V2.0178"></a>, tannivattanatthaṃ <a name="M2.0188"></a> <span class="bld">‘‘saranti idha nadī adhippetā’’</span>ti vuttaṃ sarati sandatīti katvā. <span class="bld">Vinā eva kullena tiṇṇā</span>ti idaṃ appamattakaudakampi aphusitvā vinā kullena pārappattā.</p>
  2291. <p class="centered">Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2292. <p class="subhead">Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sandhāvita</span>nti bhavato bhavaṃ paṭisandhiggahaṇavasena sandhāvanaṃ kataṃ. <span class="bld">Saṃsarita</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Mamañceva tumhākañcā</span>ti mayā ca tumhehi ca, sāmivaseneva vā mama ca tumhākañca sandhāvanaṃ ahosīti attho gahetabbo. <span class="bld">Saṃsarita</span>nti saṃsari. Bhavataṇhā eva bhavato bhavaṃ netīti <span class="bld">bhavanettī</span>ti vuttā.</p>
  2294. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. ‘‘Nīlā hontī’’ti vuttamevatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘nīlavaṇṇā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nīlavaṇṇā</span>ti nīlavilepanā. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Paṭivaṭṭesī</span>ti pahari. <span class="bld">Ambakāyā</span>ti ambāya. Upacāravacanañhetaṃ, mātugāmenāti attho. <span class="bld">Upasaṃharathā</span>ti upanetha, ‘‘īdisā tāvatiṃsā’’ti parikappethāti attho. Idañca bhikkhūnaṃ saṃvegajananatthaṃ vuttaṃ, na nimittaggāhatthaṃ. Licchavirājāno hi sabbe na cirasseva ajātasattunā vināsaṃ pāpuṇissanti.</p>
  2295. <p class="centered">Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2296. <p class="subhead">Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā</p>
  2297. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Sandhāgāre</span>ti rājakiccassa sandhāraṇatthāya nicchiddaṃ katvā vicāraṇatthāya katamahāsabhāya. <span class="bld">Gamikābhisaṅkhāro</span>ti gamane vāyāmo. <span class="bld">Dhammassa ca anudhamma</span>nti tumhehi vuttassa kāraṇassa anukāraṇaṃ, tumhehi vuttassa atthassa anurūpamevāti adhippāyo. <span class="bld">Sahadhammiko vādānuvādo</span>ti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā <a name="M2.0189"></a> ito paraṃ tassa anuvādo vā. <span class="bld">Koci</span> appamattakopi <span class="bld">gārayhaṃ ṭhānaṃ na āgacchatī</span>ti kiṃ tava vāde gārayhakāraṇaṃ natthīti vuttaṃ hoti.</p>
  2298. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Anuviccakāra</span>nti anuviditākāraṃ. Ratanattayassa saraṇagamanādikiriyaṃ karoti. Sahasā <a name="V2.0179"></a> katvā mā pacchā vippaṭisārī ahosīti attho. <span class="bld">Paṭākaṃ parihareyyu</span>nti dhajapaṭākaṃ ukkhipitvā ‘‘īdiso amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti nagare ghosentā āhiṇḍanti.</p>
  2299. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Nimittakammassā</span>ti maṃsakhādananimittena uppannapāṇātipātakammassa.</p>
  2300. <p class="centered">Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2301. <p class="subhead">Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Anuppage evā</span>ti pātova. <span class="bld">Oravasadda</span>nti mahāsaddaṃ. <span class="bld">Taṃ pana avatvāpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena tathāvacanampi anujānāti. <span class="bld">Aṭṭhakathāsū</span>ti andhakaṭṭhakathāvirahitāsu sesaṭṭhakathāsu. <span class="bld">Sādhāraṇalakkhaṇa</span>nti andhakaṭṭhakathāya saha sabbaṭṭhakathānaṃ samānaṃ.</p>
  2303. <p class="bodytext"><span class="bld">Caya</span>nti adhiṭṭhānauccavatthuṃ. <span class="bld">Yato paṭṭhāyā</span>ti yato iṭṭhakādito paṭṭhāya, yaṃ ādiṃ katvā bhittiṃ uṭṭhāpetukāmāti attho. <span class="bld">‘‘Thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭantī’’</span>ti etena iṭṭhakapāsāṇā heṭṭhā patiṭṭhāpitāpi yadi cayato, bhūmito vā ekaṅgulamattampi uggatā tiṭṭhanti, vaṭṭantīti siddhaṃ hoti.</p>
  2304. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārāmo</span>ti upacārasīmāparicchinno sakalo vihāro. <span class="bld">Senāsanānī</span>ti vihārassa anto tiṇakuṭiādikāni saṅghassa nivāsagehāni. <span class="bld">Vihāragonisādikā nāmā</span>ti senāsanagonisādikā. Senāsanāni hi sayaṃ parikkhittānipi ārāmaparikkhepābhāvena ‘‘gonisādikānī’’ti vuttāni. <span class="bld">‘‘Upaḍḍhaparikkhittopī’’</span>ti iminā tato ūnaparikkhitto yebhuyyena aparikkhitto nāma, tasmā aparikkhittasaṅkhyameva gacchatīti dasseti. <span class="bld">Etthā</span>ti upaḍḍhādiparikkhitte. <span class="bld">Kappiyakuṭiṃ laddhuṃ vaṭṭatī</span>ti gonisādiyā <a name="M2.0190"></a> abhāvena sesakappiyakuṭīsu tīsu yā kāci kappiyakuṭi kātabbāti attho.</p>
  2305. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ gehānī</span>ti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti, tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vihāraṃ ṭhapetvā</span>ti upasampannānaṃ vāsatthāya katagehaṃ ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Geha</span>nti nivāsagehaṃ, tadaññaṃ pana uposathāgārādi sabbaṃ anivāsagehaṃ catukappiyabhūmivimuttā pañcamī kappiyabhūmi. Saṅghasantakepi hi etādise gehe suṭṭhu parikkhittārāmattepi <a name="V2.0180"></a> abbhokāse viya antovutthādidoso natthi. Yena kenaci channe, paricchanne ca sahaseyyappahonake bhikkhusaṅghassa nivāsagehe antovutthādidoso, na aññattha. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">‘‘saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā’’</span>ti idaṃ kiñcāpi bhikkhunīnaṃ sāmaññato vuttaṃ, bhikkhūnaṃ pana saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhunīnaṃ, tāsaṃ saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhūnaṃ gihisantakaṭṭhāne tiṭṭhatīti veditabbaṃ.</p>
  2306. <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhasannidhī</span>ti antosannihitadoso hi mukhappavesananimittaṃ āpattiṃ karoti, nāññathā. Tasmā ‘‘mukhasannidhī’’ti vutto.</p>
  2307. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tattha khaṇḍā hontī</span>ti upaḍḍhato adhikaṃ khaṇḍā honti. <span class="bld">Sabbasmiṃ chadane vinaṭṭhe</span>ti tiṇapaṇṇādivassaparittāyake chadane vinaṭṭhe. Gopānasīnaṃ pana upari vallīhi baddhadaṇḍesu ṭhitesupi jahitavatthukā honti eva. <span class="bld">Pakkhapāsakamaṇḍala</span>nti ekasmiṃ passe tiṇṇaṃ gopānasīnaṃ upari ṭhitatiṇapaṇṇādicchadanaṃ vuccati.</p>
  2308. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupasampannassa dātabbo assā</span>tiādinā akappiyakuṭiyaṃ vutthampi anupasampannassa dinne kappiyaṃ hoti, sāpekkhadānañcettha vaṭṭati, paṭiggahaṇaṃ viya na hotīti dasseti.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">kantāre sambhāvesī</span>ti appabhakkhakantāre sampāpuṇi.</p>
  2310. <p class="centered">Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2311. <p class="subhead">Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2312. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Jaṭilo</span>ti <a name="M2.0191"></a> āharimajaṭādharo tāpasavesadhārako yaññayutto lokapūjito brāhmaṇo. <span class="bld">Pavattāro</span> pāvacanavasena vattāro. Yesaṃ santakamidaṃ, yehi vā idaṃ gītanti attho. <span class="bld">Gītaṃ pavuttaṃ samihita</span>nti aññamaññassa pariyāyavacanaṃ vuttanti attho. <span class="bld">Tadanugāyantī</span>ti taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti. Evaṃ sesesu ca.</p>
  2313. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvakālikapakkāna</span>nti pakke sandhāya vuttaṃ, āmāni pana anupasampannehi sītudake madditvā parissāvetvā dinnapānaṃ pacchābhattampi kappati eva. Ayañca attho mahāaṭṭhakathāyaṃ sarūpato <a name="V2.0181"></a> avuttoti āha <span class="bld">‘‘kurundiyaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Ucchuraso nikasaṭo’’</span>ti idaṃ pātabbasāmaññena yāmakālikakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pana sattāhakālikamevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Ime cattāro rasā</span>ti phalapattapupphaucchurasā cattāro.</p>
  2314. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">aggihuttamukhā</span>ti aggijuhanapubbakā. <span class="bld">Chandaso</span>ti vedassa. <span class="bld">Sāvittī mukhaṃ</span> paṭhamaṃ sajjhāyitabbāti attho. <span class="bld">Tapata</span>nti vijotantānaṃ.</p>
  2315. <p class="centered">Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2316. <p class="subhead">Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2317. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Bahukato buddhe vā</span>ti buddhe katabahumānoti attho. So kho ahaṃ, bhante ānanda, ñātīnaṃ daṇḍabhayatajjito ahosinti seso. Evañhi sati ‘‘evāha’’nti puna ahaṃ-gahaṇaṃ yujjati. <span class="bld">Vivarī</span>ti ‘‘vivaratū’’ti cintāmattena vivari, na uṭṭhāya hatthena.</p>
  2318. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Aññataro</span>ti subhaddo vuḍḍhapabbajito. <span class="bld">Dve dārakā</span>ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dve puttā. <span class="bld">Nāḷiyāvāpakenā</span>ti nāḷiyā ceva thavikāya ca. <span class="bld">Saṃharatha</span> imehi bhājanehi taṇḍulādīni saṅkaḍḍhathāti attho. <span class="bld">Bhusāgāre</span>ti palālamaye agāre, palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ saṅkaḍḍhitvā agāraṃ kataṃ hoti, tatthāti attho.</p>
  2319. <p class="centered">Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2320. <p class="subhead">Catumahāpadesakathāvaṇṇanā</p>
  2321. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Parimaddantā</span>ti <a name="M2.0192"></a> upaparikkhantā. <span class="bld">Dve paṭā desanāmeneva vuttā</span>ti tesaṃ sarūpadassanapadametaṃ. Nāññanivattanapadaṃ pattuṇṇapaṭassāpi desanāmena vuttattā.</p>
  2322. <p class="bodytext"><span class="bld">Tumbā</span>ti bhājanāni. <span class="bld">Phalatumbo</span> nāma lābuādi. <span class="bld">Udakatumbo</span> udakaghaṭo. <span class="bld">Kilañjacchatta</span>nti veḷuvilīvehi vāyitvā katachattaṃ. <span class="bld">Sambhinnarasa</span>nti missībhūtarasaṃ.</p>
  2323. <p class="centered">Catumahāpadesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2324. <p class="centered">Bhesajjakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2325. <p class="chapter">7. Kathinakkhandhako</p>
  2326. <p class="subhead">Kathinānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2327. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Kathinakkhandhake <a name="M2.0193"></a><a name="V2.0182"></a> <span class="bld">sīsavasenā</span>ti padhānavasena. <span class="bld">Kathina</span>nti pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho. <span class="bld">So nesaṃ bhavissatīti yujjatī</span>ti ‘‘so tumhāka’’nti avatvā ‘‘nesa’’nti vacanaṃ yujjati. <span class="bld">Ye atthatakathinā</span>ti na kevalaṃ tumhākameva, ye aññepi atthatakathinā, tesaṃ bhavissatīti attho. Atha vā <span class="bld">vo</span>ti tadā sammukhībhūtehi saddhiṃ asammukhībhūte ca anāgate ca bhikkhū sabbe ekato sampiṇḍetvā vuttaṃ, tumhākanti attho. <span class="bld">So nesa</span>nti ettha so tesanti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘atthatakathinānaṃ vo, bhikkhave, imāni pañca kappissantī’’ti. <span class="bld">Matakacīvara</span>nti matassa cīvaraṃ. ‘‘Vutthavassavasenā’’ti idaṃ pacchimavassaṃvutthānampi sādhāraṇanti āha <span class="bld">‘‘purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhantī’’</span>ti. <span class="bld">Upagatā vā na labhantī</span>ti pacchimikāya vutthavassepi sandhāya vuttaṃ.</p>
  2328. <p class="bodytext"><span class="bld">Khalimakkhitasāṭako</span>ti ahatavatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Akātuṃ na labbhatī’’</span>ti iminā anādariye sati dukkaṭanti dīpeti.</p>
  2329. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Apaloketvā’’</span>ti idaṃ aññesaṃ vassaṃvutthabhikkhūnaṃ adatvā dātukāmehi kattabbavidhidassanaṃ. Yadi evaṃ kammavācāya eva dānaṃ avuttanti āha <span class="bld">‘‘kammavācā panā’’</span>tiādi. Kathinacīvaraṃ viya kammavācāya dātuṃ na vaṭṭatīti apaloketvāva dātabbanti adhippāyo.</p>
  2330. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Mahābhūmika</span>nti mahāvisayaṃ, catuvīsatiākāravantatāya mahāvitthārikanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pañcaka</span>nti pañcakhaṇḍaṃ. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Paṭhamacimilikā</span>ti kathinavatthato aññā <a name="V2.0183"></a> attano pakaticimilikā. <span class="bld">Kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenā</span>ti thirajiṇṇānaṃ cimilikānaṃ ekato katvā sibbanassetaṃ adhivacananti vadanti. Mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca vuttavacananti dassanaṃ, byañjanato eva bhedo, na atthatoti dassanatthaṃ katantipi vadanti. <span class="bld">Piṭṭhianuvātāropanamattenā</span>ti dīghato anuvātassa āropanamattena. <span class="bld">Kucchianuvātāropanamattenā</span>ti puthulato anuvātassa āropanamattena. <span class="bld">Rattinissaggiyenā</span>ti rattiatikkantena.</p>
  2331. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Hatavatthakasāṭakenā</span>ti <a name="M2.0194"></a> atijiṇṇasāṭako. <span class="bld">Na hi tenā</span>tiādīsu tena parivārāgatapāṭhena idha ānetvā avuccamānena kathinatthārakassa jānitabbesu na kiñci parihāyati, tassa sabbassa idheva vuttattāti adhippāyo.</p>
  2332. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Mātā viyāti <span class="bld">mātikā,</span> ivatthe ka-paccayo daṭṭhabbo. Tena siddhamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘mātikāti mātaro’’</span>tiādi. <span class="bld">Assā</span>ti etissā mātikāya. Pakkamanantiko kathinubbhāro eva hi sayaṃ attano uppajjatīti evamabhedūpacārena ‘‘mātikā’’ti vutto ubbhārasseva pakkamanante samuppattito, tabbinimuttāya ca mātikāya abhāvā, tappakāsikāpi cettha pāḷi ‘‘mātikā’’ti vattuṃ yujjati. Sāpi hi pakkamanantikubbhārappakāsanena ‘‘pakkamanantikā’’ti vuttā. Eseva nayo sesubbhāresupi. <span class="bld">Pakkamana</span>nti cettha upacārasīmātikkamanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2333. <p class="centered">Kathinānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2334. <p class="subhead">Ādāyasattakakathāvaṇṇanā</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">‘‘Na puna āgamissa’’</span>nti idaṃ āvāsapalibodhupacchedakāraṇadassanaṃ. Pañcasu hi cīvaramāsesu yadā kadāci na paccessanti cittena upacārasīmātikkamena āvāsapalibodho chijjati. Paccessanti bahiupacāragatassa pana yattha katthaci na paccessanti citte uppannamatte chijjati. <span class="bld">Paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjatī</span>ti na paccessanti pakkamanato puretarameva cīvarassa niṭṭhitattā vuttaṃ. ‘‘Katacīvaramādāyā’’ti hi vuttaṃ. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva ‘‘saṅghato vā dāyakakulādito vā cīvaraṃ labhissāmī’’ti cīvarāsā vā laddhavatthānaṃ sahāyasampadādiyogaṃ labhitvā saṅghāṭiādibhāvena ‘‘chinditvā karissāmī’’ti karaṇicchā vā pavattati, tāva cīvarapalibodho anupacchinno eva. Yadā pana yathāpatthitaṭṭhānato cīvarādīnaṃ sabbathā <a name="V2.0184"></a> alābhena vā cīvarāsā ceva laddhānaṃ katvā niṭṭhānena vā naṭṭhavinaṭṭhādibhāvena vā cīvare nirapekkhatāya vā karaṇicchā ca vigacchati, tadā cīvarapalibodho upacchinno hoti.</p>
  2336. <p class="bodytext">So <a name="M2.0195"></a> ca idha ‘‘katacīvaraṃ ādāyā’’ti vacanena pakāsito. Evaṃ upari sabbattha pāḷivacanakkamaṃ nissāya nesaṃ paṭhamaṃ, pacchā ca upacchijjanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbathāpi ca imesaṃ ubhinnaṃ palibodhānaṃ upacchedeneva kathinubbhāro, na ekassa. Tesañca pubbāpariyena, ekakkhaṇe ca upacchijjanaṃ dassetuṃ imā aṭṭha mātikā ṭhapitāti veditabbā. <span class="bld">Antosīmāya</span>nti cīvaraniṭṭhānakkhaṇeyeva chinnattā vuttaṃ. <span class="bld">Nevimaṃ cīvaraṃ kāressa</span>nti cīvare apekkhāya vigatattā karaṇapalibodhassāpi upacchinnataṃ dasseti. Yo pana appicchatāya vā anatthikatāya vā sabbathā cīvaraṃ na sampaṭicchati, tassa bahisīmāgatassa sabbathāpi cīvarapalibodhābhāvena na paccessanti sanniṭṭhānamattena <span class="bld">sanniṭṭhānantiko</span> kathinubbhāro veditabbo. <span class="bld">So panā</span>ti palibodhupacchedo. <span class="bld">Ayaṃ panā</span>ti āsāvacchedako kathinubbhāro visuṃ vitthāretvā vutto, idha na vuttoti sambandho.</p>
  2337. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāsāya labhatī</span>ti ‘‘yasmiṃ kule cīvaraṃ labhissāmā’’ti āsā anuppannapubbā, tattha cīvarāsāya anuppannaṭṭhāne yattha katthaci labhatīti attho. <span class="bld">Āsāya na labhatī</span>ti āsīsitaṭṭhāne na labhatīti attho. <span class="bld">Idha na vutto</span>ti idha savanantikānantare na vutto. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ sīmātikkantike. <span class="bld">Sīmātikkantiko</span> nāma cīvaramāsānaṃ pariyantadivasasaṅkhātāya sīmāya atikkamanato sañjāto. Keci ‘‘bahisīmāya kālātikkamo sīmātikkamo’’ti maññanti, tesaṃ antoupacāre cīvarakālātikkamepi kathinubbhāro asammato nāma siyāti na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā yattha katthaci kālātikkamo sīmātikkamoti veditabbo. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘katacīvaro’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, akatacīvarassapi kālātikkamena sīmātikkantiko hoti, dve ca palibodhā ekato chijjanti. Evaṃ aññatthāpi yathāsambhavaṃ taṃtaṃ visesanābhāvepi kathinubbhāratā, palibodhupacchedappakāro ca veditabbo. <span class="bld">‘‘Sahubbhāre dvepi palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’</span>ti idaṃ akatacīvarassa paccessanti adhiṭṭhānasambhavapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ, tesu aññatarābhāvepi sahubbhārova hoti.</p>
  2338. <p class="bodytext"><a name="para312-325"></a><span class="paranum">312-325</span>. Samādāyavāro ādāyavārasadisova. Upasaggamevettha viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘puna samādāyavārepi…pe… teyeva dassitā’’</span>ti<a name="M2.0196"></a>. Vippakatacīvare pakkamanantikassa abhāvato <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti vuttaṃ. Teneva vippakatacīvaravāre chaḷeva ubbhārā vuttā, cīvare hatthagate <a name="V2.0185"></a> ca āsāvacchedikassa asambhavā, so etesu vāresu yattha katthaci na vutto, visuññeva vutto. Vippakatavāre cettha ādāyavārasamādāyavāravasena dve chakkavārā vuttā.</p>
  2339. <p class="bodytext">Tato paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena tīṇi tikāni dassitāni. Tattha tatiyattike <span class="bld">anadhiṭṭhitenā</span>ti ‘‘paccessaṃ, na paccessa’’nti evaṃ anadhiṭṭhitena, na evaṃ manasikatvāti attho. Tatiyattikato pana paraṃ ekaṃ chakkaṃ dassitaṃ. Evaṃ tīṇi tikāni, ekaṃ chakkañcāti paṭhamaṃ pannarasakaṃ vuttaṃ, iminā nayena dutiyapannarasakādīni veditabbāni.</p>
  2340. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ āsādvādasake bahisīmāgatassa kathinuddhāresu tesampi cīvarāsādivasena cīvarapalibodho yāva cīvaraniṭṭhānā tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘so bahisīmāgato suṇāti ‘ubbhataṃ kira tasmiṃ āvāse kathinanti…pe… savanantiko kathinuddhāro’’’</span>ti. Ettha ca savanakkhaṇe āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, niṭṭhite cīvarapalibodhoti veditabbo.</p>
  2341. <p class="bodytext">Disaṃgamikanavake <span class="bld">disaṃgamiko pakkamatī</span>ti na paccessanti pakkamati, iminā āvāsapalibodhābhāvo dassito hoti. Teneva vassaṃvutthāvāse puna gantvā cīvaraniṭṭhāpitamatte niṭṭhānantiko kathinuddhāro vutto. <span class="bld">‘‘Cīvarapaṭivisaṃ apavilāyamāno’’</span>ti iminā cīvarapalibodhasamaṅgikattamassa dasseti, <span class="bld">apavilāyamāno</span>ti ākaṅkhamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  2342. <p class="centered">Ādāyasattakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2343. <p class="centered">Kathinakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2344. <p class="chapter">8. Cīvarakkhandhako</p>
  2345. <p class="subhead">Jīvakavatthukathādivaṇṇanā</p>
  2346. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. Cīvarakkhandhake <a name="M2.0197"></a><a name="V2.0186"></a> <span class="bld">kammavipāka</span>nti kammapaccayautucittāhārasamuṭṭhitaṃ appaṭibāhiyarogaṃ sandhāya vuttaṃ kammajassa rogassa abhāvā.</p>
  2347. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">saṃyamassā</span>ti saṅgahaṇassa. Avisajjanassāti attho ‘‘yo saṃyamo so vināso’’tiādīsu (pe. va. 237) viya. Etassa saṃyamassa phalaṃ upajānāmāti yojanā. Tameva phalaṃ dassentī āha <span class="bld">‘‘varametaṃ…pe… āsitta’’</span>nti. Keci pana ‘‘saṃyamassāti ānisaṃsassa, upayogatthe cetaṃ sāmivacana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.329-330) atthaṃ vadanti.</p>
  2348. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Ussannadoso</span>ti sañjātapittādidoso. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sakalasarīre.</p>
  2349. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Mahāpiṭṭhiyakojava</span>nti hatthipiṭṭhiyaṃ attharitabbatāya ‘‘mahāpiṭṭhiya’’nti laddhasamaññaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ.</p>
  2350. <p class="bodytext"><a name="para338-9"></a><span class="paranum">338-9</span>. <span class="bld">Upaḍḍhakāsinaṃ khamamāna</span>nti aḍḍhakāsiagghanakaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">kiṃ nu kho</span>ti katamaṃ nu kho.</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para340-342"></a><span class="paranum">340-342</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti susānassa āsanne padese. <span class="bld">Chaḍḍetvā gatā</span>ti kiñci avatvā eva chaḍḍetvā gatā, etena ‘‘bhikkhū gaṇhantū’’ti chaḍḍite eva akāmā bhāgadānaṃ vihitaṃ, kevalaṃ chaḍḍite pana katikāya asati ekato bahūsu paviṭṭhesu yena gahitaṃ, tena akāmabhāgo na <a name="V2.0187"></a> dātabboti dasseti. Samānā disā puratthimādibhedā etesanti sadisāti āha <span class="bld">‘‘ekadisāya vā okkamiṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Dhuravihāraṭṭhāne</span>ti vihārassa sammukhaṭṭhāne.</p>
  2352. <p class="centered">Jīvakavatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2353. <p class="subhead">Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā</p>
  2354. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Vihāramajjhe</span>ti <a name="M2.0198"></a> sabbesaṃ jānanatthāya vuttaṃ. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvā</span>ti paṭivīsappahonakatājānanatthaṃ haliddiyādīhi khuddakamahantavaṇṇehi yutte same koṭṭhāse katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘same paṭivīse ṭhapetvā’’</span>ti. <span class="bld">Ida</span>nti sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsadānaṃ. <span class="bld">Phātikamma</span>nti pahonakakammaṃ. Yattakena vinayāgatena sammuñjanībandhanādihatthakammena vihārassa ūnakatā na hoti, tattakaṃ katvāti attho. <span class="bld">Sabbesa</span>nti tatruppādavassāvāsikaṃ gaṇhantānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānañca. <span class="bld">Bhaṇḍāgārikacīvarepī</span>ti akālacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ukkuṭṭhiyā katāya samabhāgadānaṃ. <span class="bld">Virajjhitvā karontī</span>ti kattabbakālesu akatvā yathārucitakkhaṇe karonti.</p>
  2355. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettakena mama cīvaraṃ pahotī</span>ti dvādasagghanakeneva mama cīvaraṃ paripuṇṇaṃ hoti, na tato ūnenāti sabbaṃ gahetukāmoti attho.</p>
  2356. <p class="centered">Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2357. <p class="subhead">Cīvararajanakathādivaṇṇanā</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Evañhi kate</span>ti vaṭṭādhārassa anto rajanodakaṃ, bahi challikañca katvā viyojane kate. <span class="bld">Na uttaratī</span>ti kevalaṃ udakato pheṇuṭṭhānābhāvā na uttarati. <span class="bld">Rajanakuṇḍa</span>nti pakkarajanaṭṭhapanakaṃ mahāghaṭaṃ.</p>
  2359. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Anuvātādīnaṃ dīghapattāna</span>nti āyāmato, vitthārato ca anuvātaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena dvinnaṃ khandhānaṃ antarā mātikākārena ṭhapitapattañca ‘‘dīghapatta’’nti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Āgantukapatta</span>nti diguṇacīvarassa upari aññaṃ paṭṭaṃ appenti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ kira idāni na karonti.</p>
  2360. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0188"></a> <span class="bld">nandimukhiyā</span>ti tuṭṭhimukhiyā, pasannadisāmukhāyāti attho.</p>
  2361. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Acchupeyya</span>nti patiṭṭhapeyyaṃ. <span class="bld">Hatavatthakāna</span>nti purāṇavatthānaṃ. <span class="bld">Anuddharitvāvā</span>ti aggaḷe viya dubbalaṭṭhānaṃ anapanetvāva.</p>
  2362. <p class="bodytext"><a name="para349-351"></a><span class="paranum">349-351</span>. Visākhavatthumhi <a name="M2.0199"></a> <span class="bld">kallakāyā</span>ti akilantakāyā. <span class="bld">Gatī</span>ti ñāṇagati adhigamo. <span class="bld">Abhisamparāyo</span>ti ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karotī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1048) vutto ñāṇābhisamparāyo, maggañāṇayuttehi gantabbagativisesoti attho. Taṃ bhagavā byākarissati. <span class="bld">‘‘Dadāti dāna’’</span>nti idaṃ annapānavirahitānaṃ sesapaccayānaṃ dānavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sovaggika</span>nti saggasaṃvattanikaṃ.</p>
  2363. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Aṭṭhapadakacchannenā</span>ti aṭṭhapadakasaṅkhātajūtaphalakalekhāsaṇṭhānena.</p>
  2364. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nadīpāraṃ gantu</span>nti bhikkhuno nadīpāragamanaṃ hotīti attho. <span class="bld">Aggaḷaguttiyeva pamāṇa</span>nti imehi catūhi nikkhepakāraṇehi ṭhapentenapi aggaḷaguttivihāre eva ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. <span class="bld">Nissīmāgata</span>nti vassānasaṅkhātaṃ kālasīmaṃ atikkantaṃ, taṃ vassikasāṭikacīvaraṃ na hotīti attho.</p>
  2365. <p class="centered">Cīvararajanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2366. <p class="subhead">Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā</p>
  2367. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Pañca māse</span>ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato</span>ti vassāvāsikassatthāya dāyakehi vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato. <span class="bld">‘‘Idha vassaṃvutthasaṅghassā’’</span>ti idaṃ abhilāpamattaṃ. Idha-saddaṃ pana vinā ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vuttepi so eva nayo. <span class="bld">Anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātī</span>ti vassāvāsikalābhavasena uppannattā anatthatakathinassāpi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti. Vakkhati hi ‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā, atītavassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379). <span class="bld">Tato para</span>nti pañcamāsato paraṃ, gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti <a name="V2.0189"></a> attho. <span class="bld">‘‘Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’</span>ti idaṃ ‘‘udāhu anāgatavasse’’ti <a name="M2.0200"></a> imassānantaraṃ daṭṭhabbaṃ. Potthakesu pana ‘‘anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātī’’ti imassānantaraṃ ‘‘kasmā piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ piṭṭhisamaye uppannaṃ sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vattabbato. Vutthavasse hi sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vuttaṃ, na ca piṭṭhisamaye uppannaṃ vutthavassasseva pāpuṇātīti sammukhībhūtānaṃ sabbesampi pāpuṇanato. Teneva vakkhati ‘‘sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti (mahāva. aṭṭha. 179).</p>
  2368. <p class="bodytext"><span class="bld">Duggahitānī</span>ti aggahitāni. Saṅghikānevāti attho. <span class="bld">Itovā</span>ti therānaṃ dātabbatova, idānevāti vā attho.</p>
  2369. <p class="centered">Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2370. <p class="subhead">Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2371. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">‘‘Sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’</span>ti idaṃ nānāsīmāvihāresu kattabbanayena ekasmimpi vihāre dvīsu senāsanesu nivutthabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aruṇuṭṭhāpaneneva tattha vuttho hoti, na pana vassacchedaparihārāya. Antoupacārasīmāyapi yattha katthaci aruṇaṃ uṭṭhāpento attanā gahitasenāsanaṃ appaviṭṭhopi vutthavasso eva hoti, gahitasenāsane pana nivuttho nāma na hoti, tattha ca aruṇuṭṭhāpane pana sati hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘purimasmiṃ bahutaraṃ nivasati nāmā’’</span>ti, etena ca itarasmiṃ sattāhavārenāpi aruṇuṭṭhāpane sati eva appakataraṃ nivasati nāma hoti, nāsatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Nānālābhehī</span>ti visuṃ visuṃ nibaddhavassāvāsikalābhehi. <span class="bld">Nānūpacārehī</span>ti nānāparikkhepanānādvārehi. <span class="bld">Ekasīmāvihārehī</span>ti dvinnaṃ vihārānaṃ ekena pākārena parikkhittattā ekāya upacārasīmāya antogatehi dvīhi vihārehi. <span class="bld">Senāsanaggāho paṭippassambhatī</span>ti paṭhamaṃ gahito paṭippassambhati. <span class="bld">Tatthā</span>ti yattha senāsanaggāho paṭippassaddho, tattha.</p>
  2372. <p class="centered">Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2373. <p class="subhead">Gilānavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2374. <p class="bodytext"><a name="para365-6"></a><span class="paranum">365-6</span>. <span class="bld">Bhūmiyaṃ</span> <a name="M2.0201"></a><a name="V2.0190"></a> <span class="bld">paribhaṇḍaṃ akāsī</span>ti gilānena nipannabhūmiyaṃ kiliṭṭhaṭṭhānaṃ dhovitvā haritūpalittaṃ kāresīti attho. <span class="bld">Bhesajjaṃ yojetuṃ asamattho</span>ti parehi vuttavidhimpi kātuṃ asamattho. Pāḷiyaṃ gilānupaṭṭhākānaṃ cīvaradāne sāmaṇerānaṃ ticīvarādhiṭṭhānābhāvā ‘‘cīvarañca pattañcā’’tiādi sabbattha vuttaṃ. Sacepi sahassaṃ agghati, gilānupaṭṭhākānaññeva dātabbanti sambandho.</p>
  2375. <p class="centered">Gilānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2376. <p class="subhead">Matasantakakathādivaṇṇanā</p>
  2377. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Añña</span>nti cīvarapattato aññaṃ. <span class="bld">Appaggha</span>nti atijiṇṇādibhāvena nihīnaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti avasesaparikkhārato. <span class="bld">Sabba</span>nti pattaṃ, ticīvarañca.</p>
  2378. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tattha saṅghassevā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ vihāre saṅghasseva. Pāḷiyaṃ <span class="bld">avissajjikaṃ avebhaṅgika</span>nti āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghasseva santakaṃ hutvā kassaci avissajjikaṃ avebhaṅgikaṃ bhavituṃ anujānāmīti attho.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para371-2"></a><span class="paranum">371-2</span>. <span class="bld">Akkanāḷamaya</span>nti akkadaṇḍamayaṃ. <span class="bld">Akkadussānī</span>ti akkavākena katadussāni, potthakagatikāni dukkaṭavatthukānīti attho. <span class="bld">Dupaṭṭacīvarassa vā majjhe</span>ti yaṃ niṭṭhite tipaṭṭacīvaraṃ hoti, tassa majjhe paṭalaṃ katvā dātabbānīti attho.</p>
  2380. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">‘‘Sante patirūpe gāhake’’</span>ti vuttattā gāhake asati adatvā bhājitepi subhājitamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2381. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Dakkhiṇodakaṃ pamāṇa</span>nti ‘‘ettakāni cīvarāni dassāmī’’ti paṭhamaṃ udakaṃ pātetvā pacchā denti. Taṃ yehi gahitaṃ, te bhāginova hontīti <a name="M2.0202"></a> adhippāyo. <span class="bld">Parasamudde</span>ti jambudīpe. Tambapaṇṇidīpañhi upādāyesa evaṃ vutto.</p>
  2382. <p class="centered">Matasantakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2383. <p class="subhead">Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā</p>
  2384. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Puggalādhiṭṭhānanayena <a name="V2.0191"></a> vutta</span>nti ‘‘sīmāya dāna’’ntiādinā vattabbe ‘‘sīmāya detī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Apicā’’</span>tiādinā paṭhamaleḍḍupātabhūtaparikkhepārahaṭṭhānato bahi dutiyaleḍḍupātopi upacārasīmā evāti dasseti. Dhuvasannipātaṭṭhānādikampi pariyante ṭhitameva gahetabbaṃ. Loke gāmasīmādayo viya lābhasīmā nāma visuṃ pasiddhā nāma natthi, kenāyaṃ anuññātāti āha <span class="bld">‘‘neva sammāsambuddhenā’’</span>tiādi. Etena nāyaṃ sāsanavohārasiddhā, lokavohārasiddhā evāti dasseti. <span class="bld">‘‘Janapadaparicchedo’’</span>ti idaṃ lokapasiddhasīmāsaddatthavasena vuttaṃ. Paricchedabbhantaraṃ pana sabbaṃ janapadasīmāti gahetabbaṃ, janapado eva janapadasīmā. Evaṃ raṭṭhasīmādīsupi. Tenāha <span class="bld">‘‘āṇāpavattiṭṭhāna’’</span>ntiādi.</p>
  2385. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīvemajjhe gatassā</span>ti yāva udakapariyantā khaṇḍasīmattā vuttaṃ, upacārasīmādīsu pana abaddhasīmāsu heṭṭhāpathaviyaṃ sabbattha ṭhitānaṃ na pāpuṇāti, kūpādipavesārahaṭṭhāne ṭhitānaññeva pāpuṇātīti heṭṭhā sīmākathāyaṃ vuttanayena taṃtaṃsīmaṭṭhabhāvo veditabbo. Cakkavāḷasīmāya pana dinnaṃ pathavīsandhārakaudakaṭṭhānepi ṭhitānaṃ pāpuṇāti sabbattha cakkavāḷavohārattā.</p>
  2386. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhādhivuttho</span>ti buddhena bhagavatā nivuttho. <span class="bld">Pākavaṭṭa</span>nti nibaddhadānaṃ. <span class="bld">Vattatī</span>ti pavattati. <span class="bld">Tehī</span>ti yesaṃ sammukhe esa deti, tehi bhikkhūhi. <span class="bld">Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe</span>ti yāva saṅghanavakā ekavāraṃ sabbesaṃ bhāgaṃ datvā cīvare aparikkhīṇe puna sabbesaṃ dātuṃ dutiyabhāge therassa dinneti attho. <span class="bld">Paṃsukūlikānampi vaṭṭatī</span>ti ettha ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avuttattāti kāraṇaṃ vadanti. Yadi evaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vuttepi <a name="M2.0203"></a> vaṭṭeyya, ‘‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ dema, saṅghassa demā’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) vacanato bhedo na dissati. Vīmaṃsitabbamettha kāraṇaṃ.</p>
  2387. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārupituṃ vaṭṭatī</span>ti paṃsukūlikānaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammīti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabba</span>nti ettha yasmā bhikkhunipakkhe saṅghassa paccekaṃ aparāmaṭṭhattā bhikkhunīnaṃ gaṇanāya bhāgo dātabboti dāyakassa adhippāyoti sijjhati, tathā dānañca bhikkhūpi gaṇetvā dinne eva yujjati. Itarathā hi kittakaṃ bhikkhūnaṃ dātabbaṃ, kittakaṃ bhikkhunīnanti na viññāyati, tasmā ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti vuttavacanampi ‘‘bhikkhūna’’nti vuttavacanasadisamevāti āha <span class="bld">‘‘bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabba’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘puggalo</span> <a name="V2.0192"></a> <span class="bld">…pe… bhikkhusaṅghaggahaṇena aggahitattā’’</span>ti. Bhikkhusaṅgha-saddena bhikkhūnaññeva gahitattā, puggalassa pana ‘‘tuyhañcā’’ti visuṃ gahitattā ca tatthassa aggahitatā daṭṭhabbā, ‘‘bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vuttaṭṭhānasadisattāti adhippāyo. Puggalappadhāno hettha saṅgha-saddo daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) pāṭhaṃ likhanti, taṃ na sundaraṃ tassa visuṃ lābhaggahaṇe kāraṇavacanattā. Tathā hi visuṃ saṅghaggahaṇena gahitattāti visuṃ puggalassapi bhāgaggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ. Yathā cettha puggalassa aggahaṇaṃ, evaṃ upari ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’tiādīsupi saṅghādi-saddehi puggalassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi hi gahaṇaṃ siyā, saṅghatopi, visumpīti bhāgadvayaṃ labheyya ubhayattha gahitattā.</p>
  2388. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūjetabba</span>ntiādi gihikammaṃ na hotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’</span>ti idaṃ piṇḍapātaharaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhuñjituṃ vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Antohemante’’</span>ti iminā anatthate kathine vassānaṃ pacchime māse dinnaṃ purimavassaṃvutthānaññeva pāpuṇāti, tato paraṃ hemante dinnaṃ pacchimavassaṃvutthānampi vutthavassattā pāpuṇāti. Hemantato pana paraṃ piṭṭhisamaye ‘‘vassaṃvutthasaṅghassā’’ti evaṃ vatvā dinnaṃ anantare vasse vā tato paresu vā yattha katthaci tasmiṃ vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana sabbathā avutthavassā, tesaṃ na pāpuṇātīti dasseti. <span class="bld">Sabbesampī</span>ti hi tasmiṃ bhikkhubhāve vutthavassānaṃ sabbesampīti attho <a name="M2.0204"></a> daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Vassaṃvutthasaṅghassā’’</span>ti vuttattā <span class="bld">sammukhībhūtānaṃ sabbesa</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Atītavassa</span>nti anantarātītavassaṃ.</p>
  2389. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddesaṃ gahetuṃ āgato</span>ti uddese aggahitepi antevāsikovāti vuttaṃ. <span class="bld">Gahetvā gacchanto</span>ti pariniṭṭhitauddeso hutvā gacchanto. <span class="bld">‘‘Vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantāna’’</span>nti idaṃ ‘‘uddesantevāsikāna’’nti imasseva visesanaṃ, tena uddesakāle āgantvā uddesaṃ gahetvā gantvā aññattha nivasante anibaddhacārike nivatteti.</p>
  2390. <p class="centered">Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2391. <p class="centered">Cīvarakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2392. <p class="chapter">9. Campeyyakkhandhako</p>
  2393. <p class="subhead">Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā</p>
  2394. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. Campeyyakkhandhake <a name="M2.0205"></a><a name="V2.0193"></a> <span class="bld">tantibaddho</span>ti tanti vuccati byāpāro, tattha baddho, ussukkaṃ āpannoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ āvāse’’</span>tiādi.</p>
  2395. <p class="bodytext"><a name="para387-8"></a><span class="paranum">387-8</span>. <span class="bld">Hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthī</span>ti ñattikammassa ñattiyā ekattā hāpanaṃ na sambhavati, tassā ekattā eva pacchā ñattiṭhapanavasena, dvikkhattuṃ ṭhapanavasena ca aññathā karaṇaṃ natthi. <span class="bld">Parato</span>ti parivāre. <span class="bld">Ta</span>nti pabbājanīyakammaṃ, tassāti attho.</p>
  2396. <p class="centered">Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2397. <p class="subhead">Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā</p>
  2398. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Esā</span>ti ‘‘bālo’’tiādinā niddiṭṭhapuggalo, appattoti sambandho. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">āveṇikena lakkhaṇenā</span>ti pabbājanīyakammassa nimittabhāvena pāḷiyaṃ vuttattā asādhāraṇabhūtena kuladūsakabhāvena. Yadi hesa taṃ kammaṃ appatto, kathaṃ pana sunissāritoti āha <span class="bld">‘‘yasmā panassa ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyāti vuttaṃ, tasmā sunissārito’’</span>ti. <span class="bld">Tattha vutta</span>nti kammakkhandhake (cūḷava. 27) vuttaṃ.</p>
  2399. <p class="bodytext">Ettha pana kuladūsakakammaṃ katvā pabbājanīyakammakatassa <span class="bld">terasakakaṇḍakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yasmiṃ vihāre vasantena yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti, tasmiṃ vihāre vā tasmiṃ gāme vā na vasitabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 2.433) yā sammāvattanā vuttā, sā itarenāpi <a name="V2.0194"></a> pūretabbā. Yaṃ pana paṭippassaddhakammassa kuladūsakassa tattheva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yesu kulesu kuladūsakakammaṃ kataṃ, tato paccayā na gahetabbā’’tiādi vuttaṃ, taṃ na pūretabbaṃ kulasaṅgahassa akatattā. Evaṃ sesakammesupi. Yadi evaṃ ‘‘tajjanīyakammārahassa <a name="M2.0206"></a> niyasakammaṃ karoti…pe… evaṃ kho, upāli, adhammakammaṃ hotī’’tiādivacanaṃ (mahāva. 402) virujjhatīti? Na virujjhati saṅghasanniṭṭhānavasena tajjanīyādikammārahattassa sijjhanato. Yassa hi saṅgho ‘‘tajjanīyakammaṃ karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā kammavācaṃ sāvento pabbājanīyakammavācaṃ sāveti, tassa kammaṃ adhammakammaṃ hoti. Sace pana ‘‘tasseva pabbājanīyakammameva karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tadeva karoti, tassa taṃ kammaṃ dhammakammanti veditabbaṃ.</p>
  2400. <p class="bodytext">Evamidha ‘‘nissāraṇa’’nti adhippetassa pabbājanīyakammassa vasena atthaṃ dassetvā idāni tadaññesaṃ tajjanīyādīnaṃ vasena nissāraṇe adhippete ‘‘appatto nissāraṇa’’nti imassa paṭipakkhavasena sampatto nissāraṇaṃ, ‘‘tañce saṅgho nissāreti. Sunissārito’’ti atthasambhavaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘tañce saṅgho nissāretīti sace saṅgho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tajjanīyādikammavisaye, ekenāpi aṅgena nissāraṇā anuññātāti yojanā. Pāḷiyaṃ <span class="bld">appatto nissāraṇa</span>nti ettha āpanno āveṇikavasena tajjanīyādisaṅkhātaṃ nissāraṇaṃ pattoti attho gahetabbo.</p>
  2401. <p class="centered">Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2402. <p class="centered">Campeyyakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2403. <p class="chapter">10. Kosambakakkhandhako</p>
  2404. <p class="subhead">Kosambakavivādakathāvaṇṇanā</p>
  2405. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. Kosambakakkhandhake <a name="M2.0207"></a><a name="V2.0195"></a> <span class="bld">sace hoti, desessāmī</span>ti vinayadharassa vacanena āpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Natthi āpattī</span>ti udakassa ṭhapanabhāvaṃ ajānitvā vā ṭhapitaṃ chaḍḍetvā vissaritvā vā gamane asañcicca asatiyā anāpattipakkhopi sambhavatīti vinayadharo tattha anāpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassa āpattiyā anāpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ. Parisāyapissa anāpattidiṭṭhiyā uppannattā ‘‘aññe’’ti bahuvacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Anāpattidiṭṭhi ahosī</span>ti suttantikattherassa vinaye apakataññutāya vinayadharassa vacanamattena so evamahosi, sā panassa āpatti eva udakāvasesassa ṭhapanabhāvaṃ ñatvā ṭhapitattā. Vatthumattajānane eva hi sekhiyā sacittakā, na paṇṇattivijānane. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti sabbattha āpatti icceva vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Āpattiṃ āpajjamāno’’</span>ti idaṃ vinayadharatthero ‘‘tayā idaṃ udakaṃ ṭhapita’’nti attanā puṭṭhena suttantikattherena ‘‘āmāvuso’’ti vuttavacanaṃ saritvā paṇṇattiakovidatāya sañcicceva akāsīti āpattidiṭṭhi hutvāva avoca. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">‘‘Na tāva bhinno’’</span>ti idaṃ ukkhipanatadanuvattanamattena saṅgho bhinno nāma na hoti, taṃ nissāya pana ubhayapakkhikānaṃ pakkhaṃ pariyesitvā aññamaññaṃ kodhavasena kāyavacīkalahavaḍḍhaneneva hotīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘so ca kho kalahavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Sambhamaatthavasenā</span>ti turitatthavasena.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Akāraṇe</span>tiādi <a name="V2.0196"></a> anukkhipitvāva upāyena saññāpetvā hitesitāya āpattito mocetuṃ yuttaṭṭhāne kodhacittavasena viheṭhanatthāya katabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana kammaṅgassa abhāvaṃ sandhāya. Teneva <a name="M2.0208"></a> pāḷiyaṃ ‘‘āpatti esā, bhikkhave, nesā anāpatti…pe… ukkhitto eso bhikkhū’’tiādi vuttaṃ.</p>
  2408. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">‘‘Adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno’’</span>ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, dhammavādīnaṃ pakkhe nisīditvā adhammavādīnaṃ laddhiṃ gaṇhantopi dhammavādīnaṃ nānāsaṃvāsako hoti eva. <span class="bld">Kammaṃ kopetī</span>ti taṃ vinā gaṇassa apūraṇapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yattha vā tattha vā</span>ti dhammavādīnaṃ pakkhe vā adhammavādīnaṃ pakkhe vāti attho. <span class="bld">Ime dhammavādinoti gaṇhātī</span>ti taṃtaṃpakkhagate bhikkhū yāthāvato vā ayāthāvato vā ‘‘ime dhammavādino’’ti gaṇhāti, ayaṃ taṃtaṃpakkhagatānaṃ attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karoti.</p>
  2409. <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. <span class="bld">Upadaṃsentī</span>ti pavattenti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ettāvatā</span>ti ‘‘ettakapadesaṃ muñcitvā nisinnā mayaṃ kodhacitte uppannepi aññamaññaṃ ananulomikaṃ kāyakammādiṃ pavattetuṃ na sakkhissāmā’’ti sallekkhetvā dūre nisīditabbanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘upacāraṃ muñcitvā’’</span>ti.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">bhaṇḍanajātā</span>tiādīsu kalahassa pubbabhāgo <span class="bld">bhaṇḍanaṃ</span> nāma. Hatthaparāmāsādi <span class="bld">kalaho</span> nāma. Viruddhavādo <span class="bld">vivādo</span> nāma.</p>
  2411. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro</span>ti ettha koso nāma suvaṇṇamaṇiādibhaṇḍāgārasāragabbho. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ, dhaññasaṅgahaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Abbhuyyāsī</span>ti yuddhāya abhimukho nikkhamīti attho. <span class="bld">Ekasaṅghātampī</span>ti ekayuddhampi. <span class="bld">Dhovana</span>nti dhovanudakaṃ.</p>
  2412. <p class="bodytext"><a name="para463"></a><span class="paranum">463</span>. <span class="bld">Pariyādinnarūpā</span>ti kodhacittena pariggahitasabhāvā.</p>
  2413. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. <span class="bld">Taṃ na jānantī</span>ti taṃ kalahaṃ na jānanti. <span class="bld">Ye upanayhantī</span>ti yathāvuttaṃ kodhākāraṃ citte bandhanti. <span class="bld">Pākaṭaparissaye</span>ti sīhādike. <span class="bld">Paṭicchannaparissaye</span>ti rāgādike. Pāḷiyaṃ <span class="bld">natthi bāle</span> 97 <span class="bld">sahāyatā</span>ti bālaṃ nissāya sīlādiguṇasaṅkhātā sahāyatā natthi, na sakkā laddhunti attho.</p>
  2414. <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. <span class="bld">Attakāmarūpā</span>ti <a name="M2.0209"></a> attano hitakāmayamānasabhāvā. <span class="bld">Anuruddhā</span>ti ekasesanayena tiṇṇampi kulaputtānaṃ ālapanaṃ, teneva bahuvacananiddeso kato. <span class="bld">Khamanīyaṃ</span> sarīraṃ <span class="bld">yāpanīyaṃ</span> jīvitaṃ ‘‘kacci vo sarīrañca dhāretuṃ, jīvitañca yāpetuṃ sakkā’’ti pucchati. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃsena mayaṃ bhanteti attho. <span class="bld">Yathā katha</span>nti ettha <span class="bld">yathā</span>ti nipātamattaṃ, <span class="bld">yathākatha</span>nti vā eko nipāto kāraṇapucchanattho, kena pakārenāti attho. <span class="bld">Ekañca pana maññe citta</span>nti ekassa cittavasena itaresampi pavattanato sabbesaṃ no ekaṃ viya cittanti attho. <span class="bld">Kacci pana vo anuruddhā</span>ti ettha <span class="bld">vo</span>ti nipātamattaṃ, paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. <span class="bld">Amhāka</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, amhesu tīsu yo paṭhamaṃ paṭikkamatīti attho.</p>
  2415. <p class="centered">Kosambakavivādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2416. <p class="subhead">Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā</p>
  2417. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Yena pālileyyaka</span>nti paccatte upayogavacanaṃ, yattha pālileyyako gāmo, tattha avasarīti attho. <span class="bld">Daharapotakehī</span>ti bhiṅkacchāpehi. ‘‘Ogāhi’’ntipi pāṭho, nahānapokkharaṇinti attho.</p>
  2418. <p class="bodytext">Udānagāthāyaṃ pana – rathaīsasadisadantassa nāgassa hatthino etaṃ vivekaninnaṃ cittaṃ nāgena buddhanāgassa vivekaninnacittena sameti. Kasmā? Yaṃ yasmā ekova ramati vane, tasmā evaṃ yojanā daṭṭhabbā.</p>
  2419. <p class="centered">Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2420. <p class="subhead">Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2421. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Yathā dhammo tathā tiṭṭhāhī</span>ti yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tiṭṭha, dhammavādīpakkhe tiṭṭhāti attho.</p>
  2422. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">‘‘Yo</span> <a name="V2.0198"></a> <span class="bld">paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’</span>ti idaṃ sāmaggībhedassa akārake sandhāya vuttaṃ. Ye pana bhedakārakā viruddhā alajjino<a name="M2.0210"></a>, tesaṃ paṭibāhituṃ vaṭṭati tesaṃ santakassapi senāsanassa vināsanavacanato. <span class="bld">‘‘Vivittaṃ katvāpi dātabba’’</span>nti vuttattā pana yathāvuḍḍhaṃ varasenāsanaṃ adatvā vuḍḍhānampi asaññatānaṃ saññatehi vivittaṃ katvā dātabbanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2423. <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. <span class="bld">Kammavācāya osāretvā</span>ti ettha ukkhittassa bhikkhuno āpattiyāpannabhāvaṃ paṭijānitvā sammāvattanena ukkhepakānaṃ samuppannaosāraṇacchandassa pageva ñātattā paṭippassambhanakammavācāya ukkhittānuvattakā sayameva naṃ osāresunti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2424. <p class="bodytext"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>. <span class="bld">Atthato apagatā</span>ti sāmaggīatthavirahitā, tucchabyañjanāti attho.</p>
  2425. <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. <span class="bld">Appaṭicchannācāro</span>ti appaṭicchādetabbasundarācāro. <span class="bld">Anapagata</span>nti kāraṇato anapetaṃ. Ādātabbato gahetabbato ādāyanti ācariyavādo vuttoti āha <span class="bld">‘‘ādāyaṃ attano ācariyavāda’’</span>nti.</p>
  2426. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhahi dūtaṅgehī</span>ti ‘‘sotā ca hoti sāvetā ca uggahetā ca dhāretā ca viññātā ca viññāpetā ca kusalo ca sahitāsahitassa no ca kalahakārako’’ti (a. ni. 8.16) evaṃ vuttehi aṭṭhahi dūtaṅgehi. Sesamettha, heṭṭhā ca sabbattha suviññeyyamevāti.</p>
  2427. <p class="centered">Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2428. <p class="centered">Kosambakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2429. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  2430. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2431. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  2432. <p class="chapter">Cūḷavaggavaṇṇanā</p>
  2433. <p class="chapter">1. Kammakkhandhako</p>
  2434. <p class="subhead">Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā</p>
  2435. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Cūḷavaggassa <a name="M2.0211"></a><a name="V2.0199"></a> paṭhame kammakkhandhake tāva <span class="bld">‘‘balavābalava’’</span>nti idaṃ ekapadaṃ. ‘‘Balavabalava’’nti vattabbe ākāraṃ katvā ‘‘balavābalava’’nti vuttaṃ. Tañca ‘‘dukkhadukkha’’ntiādīsu viya atisayatthe vattatīti āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu balavaṃ paṭivadathā’’</span>ti, ati viya balavaṃ katvā paṭivacanaṃ dethāti attho.</p>
  2436. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">āpatti āropetabbā</span>ti ettha kiñcāpi ‘‘mā kho tumhe āyasmanto eso ajesī’’tiādike bhaṇḍanādijanake vacane paññattā kāci āpatti nāma natthi musāpesuññādīsu etassa appaviṭṭhattā, tathāpi bhikkhūhi visuṃ, saṅghamajjhe ca ‘‘mā, āvuso, bhikkhū <a name="V2.0200"></a> aññamaññaṃ payojetvā bhaṇḍanādiṃ akāsi, nedaṃ appicchatādīnaṃ atthāya vattatī’’ti evaṃ apaññattena vuccamānassa bhikkhuno anādariyena anoramanapaccayā vā aññavādavihesādikaraṇapaccayā vā yā āpatti hoti, sā āpatti āropetabbā diṭṭhivipannassa viyāti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  2437. <p class="bodytext">Yassa pana idaṃ vacanaṃ vināva kāyavācāhi āpannā lahukāpatti atthi, tassapi āropetabbāva. Yaṃ pana kammavācāya ‘‘attanā bhaṇḍanakārakā’’ti attanā-saddaggahaṇaṃ, ‘‘yepi caññe bhikkhū bhaṇḍanakārakā…pe… te upasaṅkamitvā’’tiādivacanañca, taṃ vatthuvasena gahitaṃ. Yo pana sayameva bhaṇḍanakārako hoti, aññe pana bhaṇḍanakārake upasaṅkamitvā ‘‘mā kho tumhe’’tiādivacanaṃ na vadati, tassāpetaṃ kammaṃ kātabbameva. Karontehi ca ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo <a name="M2.0212"></a> bhikkhu bhaṇḍanakārako…pe… saṅghe adhikaraṇakārako. Yadi saṅghassa pattakalla’’ntiādināva kammavācā kātabbā. Yo ca aññepi bhikkhū kalahāya samādapeti, tassāpi evameva kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati aññesaṃ samādāpanassapi bhaṇḍanakārakatte eva pavisanato. Aññesaṃ samādāpanākārampi vatvāva, kammavācaṃ kātukāmenapi ca tehi vuttavacanatthameva gahetvā tadanuguṇaṃ yojetvāva kātabbaṃ, na idhāgatavaseneva sabbesampi idhāgatavaseneva vacanāsambhavā. Bhūtena vatthunā katameva hi avipannaṃ hoti, nāññanti gahetabbaṃ. Esa nayo niyassakammādīsupi.</p>
  2438. <p class="centered">Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2439. <p class="subhead">Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā</p>
  2440. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Appaṭiññāya kata</span>nti vatthuṃ vā āpattiṃ vā asampaṭicchāpetvā kataṃ. Yo pana sabbesaṃ passantānaṃ eva vatthuvītikkamaṃ katvā pacchā kammakaraṇabhayena ‘‘na karomī’’ti musā vadati, tassa bhikkhūnaṃ sammukhe vītikkamakaraṇameva paṭiññā. Tathato jānanatthameva paṭiññāya karaṇaṃ anuññātaṃ. Yattha pana sandeho hoti, tattha sampaṭicchāpetvāva kattabbanti gahetabbaṃ.</p>
  2441. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pārājikāpattiyā vā’’</span>ti idaṃ liṅganāsananimittatāya pārājikassa kammena atikicchanīyato vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Saṅghādisesāpattiyā vā’’</span>ti idaṃ pana parivāsādinissāraṇakammassa āveṇikassa <a name="V2.0201"></a> vijjamānattā vuttaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘adhisīle sīlavipanno hoti…pe… tajjanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 6) vuttaṃ, taṃ ‘‘āyatiṃ saṃvare ṭhatvā vuṭṭhānaṃ karohī’’ti ovadiyamānassa anādariyādipaccayalahukāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Sīlavipattimūlakañhi lahukāpattiṃ āpanno idha abhedūpacārena ‘‘adhisīle sīlavipanno’’ti vutto ‘‘atidiṭṭhiyā diṭṭhivipanno’’ti ettha viya.</p>
  2442. <p class="bodytext">Yathā ca diṭṭhiṃ gahetvā voharantassa ‘‘ito diṭṭhito oramāhī’’ti avatvā katakammaṃ kevalāya diṭṭhivipattiyā katattā <span class="bld">anāpattiyā kataṃ</span> nāma adhammakammaṃ hoti, evaṃ sīlavipattiṃ āpajjitvā lajjidhamme <a name="M2.0213"></a> okkante yathādhammaṃ vuṭṭhāya saṃvare ṭhātukāmassa kataṃ tajjanīyādikammaṃ kevalāya sīlavipattiyā katattā <span class="bld">adesanāgāminiyā kataṃ</span> nāma adhammakammaṃ hoti. Teneva niyassakammepi ‘‘apissu bhikkhū pakatā parivāsaṃ dentā’’tiādinā saṃvare aṭṭhānameva kammanimittabhāvena vuttaṃ. Adantaṃ damanatthameva hi tajjanīyādikammāni anuññātānīti. Keci pana ‘‘adesanāgāminiyāti idaṃ pārājikāpattiṃyeva sandhāya vuttaṃ, na saṅghādisesa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.4) vadanti, taṃ sukkapakkhe ‘‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti iminā vacanena virujjhati. Saṅghādisesassāpi ca pariyāyato desanāgāminivohāre gayhamāne ‘‘āpattiyā kataṃ hotī’’ti vuttavārato imassa vārassa viseso na siyā, aṭṭhakathāyampettha visesabhāvo na dassito. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo gahetabbo.</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Sabbānipī</span>ti tajjanīyaniyassapabbājanīyakammāni tīṇipi. <span class="bld">Aññakammassa vatthunā</span>ti tajjanīyato aññassa kammassa vatthunā aññakammakaraṇaṃ nāma koci dosopi na hotīti adhippāyo. Kāraṇamāha <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādinā.</p>
  2444. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Pannalomā</span>ti patitamānalomā.</p>
  2445. <p class="centered">Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2446. <p class="subhead">Niyassakammakathādivaṇṇanā</p>
  2447. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Niyassakamme pāḷiyaṃ <span class="bld">apissū</span>ti apicāti imasmiṃ atthe nipātasamudāyo. <span class="bld">Nissāya</span> <a name="V2.0202"></a> <span class="bld">te vatthabba</span>nti ettha keci kalyāṇamittāyattavuttitaṃ sandhāya vuttanti vadanti, aññe pana nissayaggahaṇamevāti, ubhayenapissa serivihāro na vaṭṭatīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2448. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Pabbājanīyakamme <span class="bld">‘‘pabbājanīyakammaṃ paṭippassambhetū’’</span>ti idaṃ pakkamanādiṃ akatvā sammāvattantānaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  2449. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Paṭisāraṇīyakamme <a name="M2.0214"></a> <span class="bld">neva bhikkhuvacanaṃ, na gihivacana</span>nti ettha pariyāyatopi bhikkhū parakhuṃsanaṃ na vadanti, gahaṭṭhā pana sarūpeneva akkosituṃ samatthāpi upakārīsu akāraṇaṃ evarūpaṃ na vadanti, tvaṃ gihiguṇatopi parihīnoti adhippāyo.</p>
  2450. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">‘‘Aṅgasamannāgamo purimehi asadiso’’</span>ti iminā tajjanīyādīnaṃ vuttakāraṇamattena idaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Idha vuttena pana gihīnaṃ alābhāya parisakkanādinā aṅgena tānipi kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Ettha ca ‘‘saddhaṃ pasannaṃ dāyakaṃ kārakaṃ saṅghupaṭṭhākaṃ hīnena khuṃsetī’’ti vuttattā tādisesu gihīsu khuṃsanādīhi gihipaṭisaṃyuttehi eva aṅgehi kammārahatā, na ārāmikaceṭakādīsu khuṃsanādīhi. Tatthāpi dāyakādīsu khamāpitesu kammārahatā natthi, āpatti ca yattha katthaci desetuṃ vaṭṭati. Yo ce tikkhattuṃ khamāpiyamānopi na khamati, akatakammenapi dassanūpacāre āpatti desetabbā. So ce kālakato hoti, desantaraṃ vā gato, gatadisā na ñāyati, antarāmagge vā jīvitantarāyo hoti, katakammenapi akatakammenapi saṅghamajjhe yathābhūtaṃ viññāpetvā khamāpetvā āpatti desetabbāti vadanti. Dhammikapaṭissavassa asaccāpane pana tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘mayā asamavekkhitvā paṭissavaṃ katvā so na saccāpito, taṃ me khamathā’’tiādinā khamāpane vacanakkamo ñāpetabbo.</p>
  2451. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">maṅkubhūto nāsakkhi cittaṃ gahapatiṃ khamāpetu</span>nti tiṃsayojanamaggaṃ puna gantvāpi mānathaddhatāya yathābhūtaṃ dosaṃ āvikatvā akhamāpanena ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto khamāpetuṃ na sakkhi, so punadeva sāvatthiṃ paccāgantvāpi mānaniggahatthāyeva punapi satthārā pesito purimanayeneva khamāpetuṃ asakkonto punāgacchi. Athassa bhagavā ‘‘asantaṃ bhāvanamiccheyyā’’tiādināva (dha. pa. 73) dhammaṃ desetvā mānanimmathanaṃ katvā anudūtadānaṃ anuññāsīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2452. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">‘‘No</span> <a name="V2.0203"></a> <span class="bld">ce khamati…pe… āpattiṃ desāpetabbo’’</span>ti vuttattā pageva gahaṭṭho khamati ce, dassanūpacāre āpattidesanākiccaṃ natthīti gahetabbaṃ.</p>
  2453. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Ukkhepanīyakammesu <a name="M2.0215"></a> tīsu ariṭṭhavatthusmiṃ <span class="bld">āpattiṃ āropetvā</span>ti visuṃ saṅghamajjheva pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, samanubhāsanapariyosāne pācittiyaṃ vā āpattiṃ āropetvā. Etthāpi kammavācāya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā’’tiādi vatthuvasena vuttaṃ. Yena yena pakārena diṭṭhigatikā vohariṃsu, tena tena pakārena yojetvā kammavācā kātabbā. Gahaṇākāraṃ pana vināpi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmassa bhikkhuno pāpikaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ, so taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjati, yadi saṅghassa pattakalla’’nti evaṃ sāmaññatopi kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati.</p>
  2454. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">‘‘Yaṃ diṭṭhiṃ nissāya bhaṇḍanādīni karotī’’</span>ti iminā diṭṭhiṃ nissāya uppannāni eva bhaṇḍanādīni idha adhippetāni, na kevalānīti dasseti. Yo pana ‘‘bhaṇḍanādīnaṃ karaṇe doso natthī’’ti diṭṭhiko hutvā bhaṇḍanādiṃ karoti, sāpissa diṭṭhi eva hoti, tassapi appaṭinissagge kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.</p>
  2455. <p class="centered">Niyassakammakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2456. <p class="centered">Kammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2457. <p class="chapter">2. Pārivāsikakkhandhako</p>
  2458. <p class="subhead">Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2459. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Pārivāsikakkhandhake <a name="M2.0216"></a><a name="V2.0204"></a> <span class="bld">antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena mānattārahamānattacārikaabbhānārahe saṅgaṇhāti. Te hi pārivāsikānaṃ, pārivāsikā ca tesaṃ pakatattaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. <span class="bld">Adhotapādaṭṭhapanaka</span>nti yattha ṭhatvā pāde dhovanti, tādisaṃ dāruphalakakhaṇḍādiṃ. <span class="bld">Pādaghaṃsana</span>nti sakkharakathalādiṃ. <span class="bld">‘‘Vattaṃ karontī’’</span>ti ettakamattasseva vuttattā saddhivihārikādīhipi abhivādanādiṃ kātuṃ na vaṭṭati.</p>
  2460. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pārisuddhiuposathe kariyamāne’’</span>ti idaṃ pavāraṇādivasesu saṅghe pavārente anupagatachinnavassādīhi kariyamānapārisuddhiuposathampi sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Attano pāḷiyā</span>ti navakānaṃ purato.</p>
  2461. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pārivāsikassevā’’</span>ti idaṃ abbhānārahapariyosāne sabbe garukaṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Tesampi paccekaṃ oṇojanassa anuññātattā tadavasesā pakatattā eva taṃ na labhanti.</p>
  2462. <p class="bodytext"><span class="bld">Catussālabhatta</span>nti bhojanasālāya paṭipāṭiyā diyyamānabhattaṃ. <span class="bld">Hatthapāse ṭhitenā</span>ti dāyakassa hatthapāse paṭiggahaṇaruhanaṭṭhāneti adhippāyo. <span class="bld">Mahāpeḷabhattepī</span>ti mahantesu bhattapacchiādibhājanesu ṭhapetvā diyyamānabhattesupi.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Pāpiṭṭhatarāti pārājikāpattī</span>ti ukkaṃsavasena vuttaṃ. Sañcarittādipaṇṇattivajjato pana sukkavissaṭṭhādikā lokavajjāva, tatthāpi saṅghabhedādikā pāpiṭṭhatarā eva.</p>
  2464. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kammanti</span> <a name="V2.0205"></a> <span class="bld">pārivāsikakammavācā’’</span>ti etena kammabhūtā vācāti kammavācā-saddassa atthopi siddhoti veditabbo. <span class="bld">Savacanīya</span>nti ettha ‘‘sadosa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga. 3.76) atthaṃ vadati. Attano vacane pavattanakammanti evamettha attho daṭṭhabbo, ‘‘mā pakkamāhī’’ti vā ‘‘ehi vinayadharānaṃ sammukhībhāva’’nti vā <a name="M2.0217"></a> evaṃ attano āṇāya pavattanakakammaṃ na kātabbanti adhippāyo. Evañhi kenaci savacanīye kate anādarena atikkamituṃ na vaṭṭati, buddhassa saṅghassa āṇā atikkantā nāma hoti.</p>
  2465. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajohatabhūmī</span>ti paṇṇasālāvisesanaṃ. <span class="bld">Paccaya</span>nti vassāvāsikacīvaraṃ. <span class="bld">Senāsanaṃ na labhatī</span>ti vassaggena na labhati.</p>
  2466. <p class="bodytext"><span class="bld">Apaṇṇakapaṭipadā</span>ti aviraddhapaṭipadā. <span class="bld">Sace vāyamantopī</span>ti ettha avisayabhāvaṃ ñatvā avāyamantopi saṅgayhati.</p>
  2467. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Avisesenā</span>ti pārivāsikukkhittakānaṃ sāmaññena. <span class="bld">Pañcavaṇṇacchadanabaddhaṭṭhānesū</span>ti pañcappakāracchadanehi channaṭṭhānesu.</p>
  2468. <p class="bodytext"><span class="bld">Obaddha</span>nti uṭṭhānādibyāpārapaṭibaddhaṃ. Pīḷitanti attho. <span class="bld">Mañce vā pīṭhe vā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo samuccayattho, tena taṭṭikācammakhaṇḍādīsu dīghāsanesupi nisīdituṃ na vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti.</p>
  2469. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vattabhedadukkaṭa</span>nti vuḍḍhatarassa jānantassāpi vattabhede dukkaṭaṃ natthīti dasseti. <span class="bld">‘‘Vattaṃ nikkhipāpetvā’’</span>ti idaṃ pārivāsādimeva sandhāya vuttaṃ.</p>
  2470. <p class="centered">Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2471. <p class="centered">Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2472. <p class="chapter">3. Samuccayakkhandhako</p>
  2473. <p class="subhead">Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā</p>
  2474. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Samuccayakkhandhake <a name="M2.0218"></a><a name="V2.0206"></a> <span class="bld">vedayāmaha</span>nti jānāpemi ahaṃ, ārocemītiattho. Anubhavāmītipissa atthaṃ vadanti. Purimaṃ pana pasaṃsanti āropanavacanattā. <span class="bld">Ārocetvā nikkhipitabba</span>nti dukkaṭaparimocanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘tadaheva puna vattaṃ samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetukāmassa ratticchedaparihāratthampī’’ti vadanti.</p>
  2475. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabhāgā bhikkhū vasantī’’</span>ti vuttattā visabhāgānaṃ vasanaṭṭhāne vattaṃ asamādiyitvā bahi eva kātumpi vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Dve leḍḍupāte atikkamitvā’’</span>ti idaṃ vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Mahāmaggato okkammā’’</span>ti idaṃ maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ upacārātikkamanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Gumbena vā</span>tiādi dassanūpacāravijahanatthaṃ.</p>
  2476. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sopi kenaci kammena pure aruṇe eva gacchatī’’</span>ti iminā ārocanāya katāya sabbesupi bhikkhūsu vihāragatesu ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāsadoso vā na hoti ārocitattā sahavāsassāti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañcā’’</span> tiādi. <span class="bld">Abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭatī</span>ti katampi akatameva hotīti attho.</p>
  2477. <p class="centered">Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2478. <p class="subhead">Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā</p>
  2479. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Suddhassā</span>ti sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa, tato vuṭṭhitassa vā. <span class="bld">Aññasmi</span>nti suddhantaparivāsavasena <a name="V2.0207"></a> āpattivuṭṭhānato aññasmiṃ āpattivuṭṭhāne. Pāḷiyaṃ ‘‘paṭikassito saṅghena udāyi bhikkhu antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāyapaṭikassanā’’ti idaṃ karaṇavasena vipariṇāmetvā mūlāyapaṭikassanāya paṭikassitoti yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘mūlāya paṭikassanā khamati saṅghassā’’ti uttarapadena saha paccattavaseneva yojetumpi vaṭṭati.</p>
  2480. <p class="bodytext">‘‘Udāyiṃ <a name="M2.0219"></a> bhikkhuṃ antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāya paṭikassitvā’’ti ettha antarā ekissā āpattiyā hetubhūtāya udāyiṃ bhikkhuṃ mūlāya paṭikassitvā mūladivase ākaḍḍhitvā tassā antarāpattiyā samodhānaparivāsaṃ detūti yojanā. <span class="bld">Āvikārāpetvā vissajjetabbo</span>ti tassa atekicchabhāvaṃ teneva saṅghassa pākaṭaṃ kāretvā lajjigaṇato viyojanavasena vissajjetabbo.</p>
  2481. <p class="bodytext"><span class="bld">Sataṃ āpattiyo</span>ti kāyasaṃsaggādivasena ekadivase āpannā sataṃ āpattiyo. <span class="bld">Dasasata</span>nti sahassā āpattiyo. Rattisataṃ chādayitvānāti yojetabbo. <span class="bld">Sabbaparivāsakammavācāvasāne</span>ti heṭṭhā dassitānaṃ dvinnaṃ suddhantaparivāsānaṃ, tiṇṇaṃ samodhānaparivāsānañcāti imesaṃ sabbesaṃ parivāsānaṃ kammavācāpariyosāne. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti paṭicchannaparivāse vuttanayena.</p>
  2482. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihārūpacāratopī</span>ti bahigāme bhikkhūnaṃ vihārūpacāratopi. <span class="bld">‘‘Dve leḍḍupātā atikkamitabbā’’</span>ti idaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacārātikkamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Gāmassāti na vutta</span>nti gāmassa upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatīti na vuttaṃ. Tena gāmūpacāre ṭhitāpi tattha dassanasavanūpacāre atikkamitvā ṭhitā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca tassā ratticchedaṃ na karontīti dīpeti.</p>
  2483. <p class="bodytext"><span class="bld">Anikkhittavattabhikkhūnaṃ vuttanayenevā</span>ti upacārasīmāya paviṭṭhānaṃ vasena ratticchedaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tasmiṃ gāme</span>ti bhikkhunīnaṃ nivāsanagāme. <span class="bld">Attānaṃ dassetvā</span>ti yathā ārocetuṃ sakkā, tathā dassetvā. <span class="bld">‘‘Sammannitvā dātabbā’’</span>ti iminā sammatāya sahavāsepi ratticchedo na hotīti dasseti.</p>
  2484. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlāyapaṭikassitassā</span>ti mūlāyapaṭikassitassa puna parivutthaparivāsassāti attho. <span class="bld">Tissanna</span>nti mūlāpattiyā saha dvinnaṃ antarāpattīnañca.</p>
  2485. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Sace</span> <a name="V2.0208"></a> <span class="bld">paṭicchannā</span>ti nikkhittavattenāpannāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pañcāhappaṭicchannavāre antarāpattikathāyaṃ <span class="bld">‘‘evañca pana, bhikkhave, chārattaṃ mānattaṃ dātabba’’</span>nti idaṃ mūlāyapaṭikassanākammavācānantarameva dātuṃ vuttaṃ na hoti. Mūlāyapaṭikassitassa pana pañcadivasāni parivasitvā yācitassa <a name="M2.0220"></a> mānattacaraṇakāle āpannāya tatiyāya antarāpattiyā appaṭicchannāya mānattadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca dinnamānattassa ekena chārattena pubbe dinnamānattāhi tīhi āpattīhi saha catassannampi āpattīnaṃ mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Iminā pana nayena abbhānārahakāle āpannāya antarāpattiyā, pakkhappaṭicchannavāre antarāpattīsu ca paṭipajjanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Ekāhappaṭicchannādivasena pañcā’’</span>ti idaṃ ekāhappaṭicchannādīnaṃ catunnaṃ paccekaparivāsadānamānattadānaabbhānāni ekekaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Antarāpattivasena catasso’’</span>ti idampi mānattadānaabbhānāni tasmiṃ tasmiṃ mūlāyapaṭikassane ekattaṃ āropetvā vuttaṃ.</p>
  2486. <p class="centered">Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2487. <p class="subhead">Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā</p>
  2488. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">‘‘Yasmā paṭicchannā antarāpattī’’</span>ti idaṃ samodhānaparivāsadānassa kāraṇavacanaṃ, na pana ciṇṇaparivutthadivasānaṃ makkhitabhāvassa, appaṭicchannāya antarāpattiyā mūlāyapaṭikassane katepi tesaṃ makkhitabhāvasambhavato. Tasmā ‘‘mānattaciṇṇadivasāpi parivutthadivasāpi sabbe makkhitāva hontī’’ti imassānantaraṃ ‘‘samodhānaparivāso cassa dātabbo’’ti evamettha yojanā kātabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘tenevā’’</span>tiādi.</p>
  2489. <p class="centered">Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2490. <p class="subhead">Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā</p>
  2491. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">‘‘Ekāpattimūlakañcā’’</span>ti iminā ‘‘ekā āpatti ekāhappaṭicchannā, ekā āpatti dvīhappaṭicchannā’’tiādinayaṃ dasseti. <span class="bld">Appaṭicchannabhāvaṃ dassetu</span>nti ajānanādinā paṭicchannāyapi āpattiyā mānattārahatāvacanena appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Ekassa, āvuso, māsassa bhikkhu mānattāraho’’ti <a name="M2.0221"></a> (cūḷava. 153) hi vuttaṃ. Ettha ekassa ajānanapaṭicchannamāsassa <a name="V2.0209"></a> parivāsāraho na hoti, kevalaṃ āpattiyā appaṭicchannattā mānattāraho hotīti adhippāyo. Pāḷiyaṃ <span class="bld">makkhadhammo</span>ti madditukāmatā. Saṅghādisesānaṃ parivāsadānādisabbavinicchayassa samuccayattā panesa samuccayakkhandhakoti vuttoti veditabbo.</p>
  2492. <p class="centered">Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2493. <p class="centered">Samuccayakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2494. <p class="chapter">4. Samathakkhandhako</p>
  2495. <p class="subhead">Sativinayakathādivaṇṇanā</p>
  2496. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Samathakkhandhake <a name="M2.0222"></a><a name="V2.0210"></a> khīṇāsavassa vipulasatiṃ nissāya dātabbo vinayo codanādiasāruppānaṃ vinayanupāyo <span class="bld">sativinayo</span>.</p>
  2497. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Cittavipariyāsakato</span>ti katacittavipariyāso. <span class="bld">Gaggaṃ bhikkhuṃ…pe… codentī</span>ti ettha pana ummattakassa idaṃ <span class="bld">ummattakaṃ,</span> ajjhāciṇṇaṃ. Tadeva cittavipariyāsena katanti cittavipariyāsakataṃ. Tena ummattakena cittavipariyāsakatena ajjhāciṇṇena anācārena āpannāya āpattiyā gaggaṃ bhikkhuṃ codentīti evamattho daṭṭhabbo. Paṭhamaṃ mūḷho hutvā pacchā amūḷhabhāvaṃ upagatassa dātabbo vinayo <span class="bld">amūḷhavinayo</span>.</p>
  2498. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāvasampādikā kiriyā <span class="bld">yebhuyyasikā</span>ti imasmiṃ atthe sa-kārāgamasahito ika-paccayantoyaṃ saddoti dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">yassā kiriyāyā</span>ti gūḷhakavivaṭṭakādinā salākaggāhāpakakiriyāya. Yebhuyyabhāvaṃ nissitasamathakiriyā yebhuyyasikāti evaṃ yebhuyyasikāsaddassa attho gahetabbo. Evañhi ayaṃ adhikaraṇasamatho nāma hoti. Yathāvuttasalākaggāhena hi dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāve siddhe pacchā taṃ yebhuyyabhāvaṃ nissāyeva adhikaraṇavūpasamo hoti, na dhammavādīnaṃ bahutarabhāvasādhakakiriyāmattena.</p>
  2499. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">‘‘Sesamettha tajjanīyādīsu vuttanayamevā’’</span>ti etena tajjanīyādisattakammāni viya idampi tassapāpiyasikākammaṃ asucibhāvādidosayuttassa, saṅghassa ca vinicchaye atiṭṭhamānassa kattabbaṃ visuṃ ekaṃ niggahakammanti dasseti. Etasmiñhi niggahakamme kate so puggalo ‘‘ahaṃ <a name="V2.0211"></a> suddho’’ti attano suddhiyā sādhanatthaṃ saṅghamajjhaṃ otarituṃ, saṅgho cassa vinicchayaṃ dātuṃ na labhati, taṃ kammakaraṇamatteneva ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasantaṃ hoti.</p>
  2500. <p class="bodytext">Kathaṃ panetaṃ kammaṃ paṭippassambhatīti? Keci panettha ‘‘so tathā niggahito niggahitova hoti, osāraṇaṃ na labhati. Teneva pāḷiyaṃ <a name="M2.0223"></a> osāraṇā na vuttā’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘pāḷiyaṃ na upasampādetabbantiādinā sammāvattanassa vuttattā sammāvattitvā lajjidhamme okkantassa osāraṇā avuttāpi tajjanīyādīsu viya nayato kammavācaṃ yojetvā osāraṇā kātabbā evā’’ti vadanti, idaṃ yuttaṃ. Teneva aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘sace sīlavā bhavissati, vattaṃ paripūretvā paṭippassaddhiṃ labhissati. No ce, tathānāsitakova bhavissatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 238). <span class="bld">Tassapāpiyasikākamma</span>nti ca aluttasamāsoyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ hī’’</span>ti ādi.</p>
  2501. <p class="centered">Sativinayakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2502. <p class="subhead">Adhikaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  2503. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha <span class="bld">‘‘cittadukkhatthaṃ vohāro’’</span>tiādi. <span class="bld">Upavadanā</span>ti codanā. <span class="bld">Tatthevā</span>ti anuvadane.</p>
  2504. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattā</span>ti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā.</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ajjhattaṃ vā</span>ti attani vā attano parisāya vā. <span class="bld">Bahiddhā vā</span>ti parasmiṃ vā parassa parisāya vā. <span class="bld">Anavassavāyā</span>ti anuppādāya.</p>
  2506. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">‘‘Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākata’’</span>nti idaṃ pucchāvacanaṃ. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusala</span>ntiādi visajjanaṃ. Esa nayo sesesupi.</p>
  2507. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’nti vattabbaṃ bhaveyya<a name="V2.0212"></a>, tathā <a name="M2.0224"></a> avatvā ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya, tadā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusala’’ntiādivacanaṃ yujjeyya. Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā, ekantasammutisabhāvā eva sā hoti, tasmā ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’ntipi nippariyāyato na vattabbā. Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti vuttaṃ. Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbaṃ bhaveyya. Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ, tassa vasenevettha attho veditabbo.</p>
  2508. <p class="bodytext">Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto, nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya, tassa gāhe dosaṃ dassento <span class="bld">‘‘yasmiṃ hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pathavīkhaṇanādike</span>ti pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje. <span class="bld">Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅga</span>nti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti. <span class="bld">Tasmiṃ satī</span>ti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo. <span class="bld">Sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.222) pana ‘‘tasmiṃ satī’’ti imassa ‘‘tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite’’ti attho vutto, taṃ na yujjati ‘‘yasmi’’nti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘tasmi’’nti parāmasitabbato.</p>
  2509. <p class="bodytext"><span class="bld">Na sakkā vattu</span>nti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati, tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti na sakkā vattuṃ, aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo. <span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="M2.0225"></a> yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto, na akusalādivohāro, tasmā <span class="bld">nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vutta</span>nti ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃ<a name="V2.0213"></a>, aññathā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbatoti adhippāyo. Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto, na paramatthatoti dasseti. Yathāha ‘‘yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusalaṃ, itarehi itara’’nti.</p>
  2510. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ panā</span>tiādīsu ayaṃ adhippāyo – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti. Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati, idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti, lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti. Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati, tadaññattha sayameva pavattati. Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā. Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ, abyākatattañca vuttaṃ. Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti, tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā. Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā, tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto. Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ, kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti.</p>
  2511. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ekantato akusalamevā</span>ti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti lokavajje. <span class="bld">Vikappo natthī</span>ti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti. <span class="bld">Akusalaṃ hotī</span>ti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti. <span class="bld">Sahaseyyādivasena āpajjanato</span> <a name="M2.0226"></a> <span class="bld">abyākataṃ hotī</span>ti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe. <span class="bld">Sañciccāsañciccavasenā</span>ti paṇṇattiṃ ñatvā, aññatvā ca āpajjanavasena <span class="bld">imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya</span> akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ.</p>
  2512. <p class="bodytext">Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi kasmā na vuttanti āha <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi. ‘‘Acittakāna’’nti <a name="V2.0214"></a> vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī’’</span>ti vuttaṃ. Acittakasamuṭṭhānānaṃ <span class="bld">‘‘kusalacittaṃ āpajjeyyā’’</span>ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti. <span class="bld">‘‘Na ca tatthā’’</span>tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">calitappavattāna</span>nti calitānaṃ, pavattānañca. Calito hi kāyo, pavattā vācā. Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ. <span class="bld">Tañca…pe… abyākata</span>nti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā. ‘‘Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ, na nippariyāyatoti sijjhati.</p>
  2513. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">sāratthadīpaniyaṃ</span> (sārattha. ṭī. cūḷava. 3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā. Tenevetthāpi ‘‘yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī’’tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha. <span class="bld">Evaṃ vītikkamato yo vītikkamo</span>ti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto. Esa nayo abyākatavārepi.</p>
  2514. <p class="centered">Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2515. <p class="subhead">Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā</p>
  2516. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M2.0227"></a> <span class="bld">vivādādhikaraṇaṃ ekaṃ samathaṃ anāgammā</span>tiādi pucchā. <span class="bld">Siyā</span>tiādi vissajjanaṃ. <span class="bld">Siyātissa vacanīya</span>nti eteneva vūpasamaṃ siyāti vattabbaṃ bhaveyyāti attho. <span class="bld">Sammukhāvinayasmi</span>nti sammukhāvinayattasminti bhāvappadhāno niddeso daṭṭhabbo. Evaṃ sabbavāresu. <span class="bld">‘‘Kārako ukkoṭetī’’</span>ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, yassa kassaci ukkoṭentassa pācittiyameva. Ubbāhikāya khīyanake pācittiyaṃ na vuttaṃ tattha chandadānassa natthitāya.</p>
  2517. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇāyo katvā</span>ti khuddakamahantehi saññāṇehi yuttāyo katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘nimittasaññaṃ āropetvā’’</span>ti.</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Kiccādhikaraṇaṃ <a name="V2.0215"></a> …pe… sammatī</span>ti ettha sammukhāvinayena apalokanādikammaṃ sampajjatīti attho daṭṭhabbo.</p>
  2519. <p class="centered">Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2520. <p class="centered">Samathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2521. <p class="chapter">5. Khuddakavatthukkhandhako</p>
  2522. <p class="subhead">Khuddakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2523. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Khuddakavatthukkhandhake <a name="M2.0228"></a><a name="V2.0216"></a> <span class="bld">aṭṭhapadākārenā</span>ti jūtaphalake aṭṭhagabbharājiākārena. <span class="bld">Mallakamūlasaṇṭhānenā</span>ti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena. Idañca vaṭṭādhārakaṃ sandhāya vuttaṃ, kaṇṭake uṭṭhāpetvā katavaṭṭakapālassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  2524. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Puthupāṇika</span>nti muṭṭhiṃ akatvā vikasitahatthatalehi piṭṭhiparikammaṃ vuccati. Etameva sandhāya <span class="bld">‘‘hatthaparikamma’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  2525. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Muttolambakādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Palambakasutta</span>nti brāhmaṇānaṃ yaññopacitasuttādiākāraṃ vuccati. <span class="bld">Valaya</span>nti hatthapādavalayaṃ.</p>
  2526. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Dvaṅgule</span>ti upayogabahuvacanaṃ, dvaṅgulappamāṇaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭatīti attho. Ettha ca dumāsassa vā dvaṅgulassa vā atikkantabhāvaṃ ajānantassāpi kesamassugaṇanāya acittakāpattiyo hontīti vadanti.</p>
  2527. <p class="bodytext"><span class="bld">Kocchenā</span>ti usīratiṇādīni bandhitvā samaṃ chinditvā gahitakocchena. <span class="bld">Cikkalenā</span>ti silesayuttatelena. <span class="bld">Uṇhābhitattarajasirānampī</span>ti uṇhābhitattānaṃ rajokiṇṇasirānaṃ. <span class="bld">Addahatthenā</span>ti allahatthena.</p>
  2528. <p class="bodytext"><a name="para248-9"></a><span class="paranum">248-9</span>. <span class="bld">Sādhugīta</span>nti aniccatādipaṭisaññuttaṃ gītaṃ. <span class="bld">Caturassena vattenā</span>ti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ sabbesampi sāmaññalakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbesaṃ…pe… lakkhaṇa’’</span>nti <a name="V2.0217"></a> vuttaṃ. Yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tatopi adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ <span class="bld">vikārakathanaṃ</span> nāma, tathā akatvā kathanameva <span class="bld">lakkhaṇa</span>nti attho. <span class="bld">Bāhiralomi</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso, yathā bahiddhā lomāni dissanti, evaṃ dhārentassa dukkaṭanti attho.</p>
  2529. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M2.0229"></a> <span class="bld">taruṇaññeva amba</span>nti taruṇaṃ asañjātabījaṃ eva ambaphalaṃ. <span class="bld">Pātāpetvā</span>ti chindāpetvāva. <span class="bld">‘‘Mattāvaṇṇitā’’</span>ti idaṃ ‘‘pare nindantī’’ti sāsanahitesitāya vuttaṃ. <span class="bld">Na pariyāpuṇiṃsū</span>ti nāsikkhiṃsu.</p>
  2530. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Cattāri ahirājakulānī</span>ti sabbesaṃ ahibhedānaṃ catūsu eva saṅgahato vuttaṃ. <span class="bld">Attaparittaṃ kātu</span>nti attano parittāṇaṃ kātuṃ.</p>
  2531. <p class="bodytext"><span class="bld">Virūpakkhehi me metta</span>nti virūpakkhajātikehi nāgehi saha mayhaṃ mittabhāvo hotu, mettā hotūti attho, te sukhitā niddukkhā averā hontūti adhippāyo. Evañhi mettāpharaṇaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Apādakehī</span>ti ahikulehi saha sabbasattesu odhiso mettāpharaṇadassanaṃ. <span class="bld">Mā maṃ apādako hiṃsī</span>ti tāya mettāya attarakkhāvidhānadassanaṃ.</p>
  2532. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe sattā</span>tiādi attānaṃ upamaṃ katvā sabbasattesu anodhiso mettāpharaṇadassanaṃ. Tattha <span class="bld">mā kañci pāpamāgamā</span>ti kañci sattaṃ lāmakaṃ dukkhahetu, dukkhañca mā āgacchatu.</p>
  2533. <p class="bodytext">Evaṃ mettāya attaguttiṃ dassetvā idāni ratanattayānussaraṇena dassetuṃ <span class="bld">‘‘appamāṇo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha pamāṇakaradhammā akusalā, tabbipākā ca pamāṇā, tappaṭipakkhā sīlādayo guṇā, tabbipākā ca lokiyalokuttaraphalāni appamāṇā, te assa atthīti <span class="bld">appamāṇo,</span> appamāṇā vā aparimeyyaguṇā assātipi <span class="bld">appamāṇo. Pamāṇavantānī</span>ti yathāvuttapamāṇakaradhammayuttāni. <span class="bld">Ahivicchikā</span>ti sarīsapānaññeva pabhedadassanaṃ. <span class="bld">Uṇṇanābhī</span>ti lomasanābhiko makkaṭo. <span class="bld">Sarabū</span>ti gharagoḷikā.</p>
  2534. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkamantū</span>ti apagacchantu, mā maṃ vihesayiṃsūti attho. <span class="bld">Sohaṃ namo</span>ti ettha ‘‘karomī’’ti pāṭhaseso. Yasmā mayā mettādīhi tumhākañca mayhañca rakkhā katā, yasmā ca sohaṃ bhagavato namo karomi, vipassīādīnaṃ sattannampi namo karomi, tasmā paṭikkamantu bhūtānīti yojanā.</p>
  2535. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamhī</span>ti <a name="V2.0218"></a> kāmarāge asubhamanasikārādinā chetabbeti attho. <span class="bld">Aṅgajāta</span>nti bījavirahitaṃ purisanimittaṃ. Bīje hi chinne opakkamikapaṇḍako nāma abhabbo hotīti vadanti. Eke pana ‘‘bījassāpi chedanakkhaṇe <a name="M2.0230"></a> dukkaṭāpatti eva kamena purisindriyādike antarahite paṇḍako nāma abhabbo hoti, tadā liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti vadanti. <span class="bld">Tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassā</span>ti muṭṭhippahārādīhi attano dukkhaṃ uppādentassa.</p>
  2536. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">tuyheso patto</span>ti ‘‘yo ca arahā ceva iddhimā ca, tassa dinnamevā’’ti seṭṭhinā vuttaṃ, taṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Taṃ pattaṃ gahetvā tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyī</span>ti ettha veḷuparamparāya baddhapattassa uparibhāge ākāse nagaraṃ tikkhattuṃ anupariyāyitvā ṭhitabhāvaṃ sandhāya ‘‘pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ, na pana thero hatthena pattaṃ sayameva aggahesi. Keci pana vadanti ‘‘iddhibalena taṃ pattaṃ veḷuparamparato muñcitvā theraṃ anubandhamāno aṭṭhāsi, so ca anena hatthena gahito viya ahosī’’ti. Tathā ṭhitameva pana sandhāya ‘‘bhāradvājassa hatthato pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Te ca manussā…pe… anubandhiṃsū</span>ti ye ca manussā paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu, te amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehīti theramanubandhiṃsu. Thero ca sīhabyagghādirūpaṃ gahetvā vikubbaniddhiṃ dasseti, te ca acchariyabbhutajātā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kiṃ nu kho so, ānanda, uccāsaddo mahāsaddo’’</span>ti. <span class="bld">Iddhipāṭihāriyaṃ na dassetabba</span>nti ettha ‘‘yo pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumāravaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evamāgatā attano sarīrassa vikārāpādanavasappavattā vikubbaniddhi adhippetāti āha <span class="bld">‘‘adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittā’’</span>ti. Pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati, sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjetvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘bahuko homī’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā adhiṭṭhāniddhi nāma. <span class="bld">Gihivikaṭānī</span>ti gihisantakāni.</p>
  2537. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">na acchupiyantī</span>ti na phusitāni honti. <span class="bld">Rūpakākiṇṇānī</span>ti itthirūpādīhi ākiṇṇāni.</p>
  2538. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Bhūmiādhārake</span>ti dantādīhi kate valayādhārake. Etassa valayādhārakassa anuccatāya ṭhapitā pattā na paripatantīti <span class="bld">‘‘tayo patte</span> <a name="M2.0231"></a> <span class="bld">ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Anuccatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘bhūmiādhārako’’ti vutto. <span class="bld">Dāruādhārakadaṇḍādhārakesū</span>ti ekadārunā <a name="V2.0219"></a> kataādhārake, bahūhi daṇḍehi kataādhārake ca. Ete ca uccatarā honti pattehi saha patanasabhāvā. Tena <span class="bld">‘‘susajjitesū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhamakoṭisadiso</span>ti yattha dhamakaraṇādiṃ pavesetvā likhanti, tassa bhamakassa koṭiyā sadiso. Tādisassa dāruādhārakassa avitthiṇṇatāya ṭhapitopi patto patatīti <span class="bld">‘‘anokāso’’</span>ti vutto.</p>
  2539. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālindakamiḍḍhikādīna</span>nti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ, uccavatthukānanti attho. <span class="bld">Bāhirapasse</span>ti pāsādādīnaṃ bahikuṭṭe. <span class="bld">Tanukamiḍḍhikāyā</span>ti vedikāya. Sabbattha pana hatthappamāṇato abbhantare ṭhapetuṃ vaṭṭati. Ādhāre pana tato bahipi vaṭṭati.</p>
  2540. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">oṭṭho</span>ti mukhavaṭṭi. <span class="bld">Pattamāḷaka</span>nti upacikānaṃ anuṭṭhahanatthāya bhūmito uccataraṃ kataṃ vedikākāramāḷakaṃ. <span class="bld">Mahāmukhakuṇḍasaṇṭhānā</span>ti mahāmukhacāṭisaṇṭhānā. <span class="bld">Laggentassa dukkaṭa</span>nti kevalaṃ pattaṃ laggentassa, na thavikāya laggentassāti vadanti. Vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Aññena pana bhaṇḍakenā</span>ti aññena bhārabandhanena bhaṇḍakena. <span class="bld">‘‘Bandhitvā olambetu’’</span>nti vuttattā pattatthavikāya aṃsabaddhako yathā laggitaṭṭhānato na parigaḷati, tathā sabbathāpi bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatī</span>ti upari nisīdantā ottharitvā bhindantīti vuttaṃ. <span class="bld">Tattha ṭhapetuṃ vaṭṭatī</span>ti nisīdanasaṅkābhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Bandhitvā vā</span>ti bandhitvā ṭhapitachatte vā. <span class="bld">Yo kocī</span>ti bhattapūropi tucchapattopi.</p>
  2541. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Pariharitu</span>nti divase divase piṇḍāya caraṇatthāya ṭhapetuṃ. Pattaṃ alabhantena pana ekadivasaṃ piṇḍāya caritvā bhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’</span>ti. Paṇṇapuṭādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Abhuṃ me</span>ti abhūti mayhaṃ, vināso mayhanti attho. Pāḷiyaṃ <span class="bld">pisāco vatama</span>nti pisāco vatāyaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Pisācillikā</span>ti pisācadārakā. <span class="bld">Chavasīsassa patto</span>ti chavasīsamayo patto. Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ.</p>
  2542. <p class="bodytext"><span class="bld">Cabbetvā</span>ti <a name="M2.0232"></a> niṭṭhubhitvā. <span class="bld">‘‘Paṭiggahaṃ katvā’’</span>ti vuttattā ucchiṭṭhahatthena udakaṃ gahetvā pattaṃ paripphositvā dhovanaghaṃsanavasena hatthaṃ dhovituṃ vaṭṭati, ettakena pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hattho dhovito nāma na hoti. <span class="bld">Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvā</span>ti pattaṃ aphusitvā tattha udakameva ucchiṭṭhahatthena ukkhipitvā gaṇḍusaṃ katvā, vāmahattheneva vā pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetumpi vaṭṭati. <span class="bld">Bahi udakena vikkhāletvā</span>ti dvīsu aṅgulīsu āmisamattaṃ vikkhāletvā bahi gahetumpi vaṭṭati. <span class="bld">Paṭikhāditukāmo</span>ti ettha na sayaṃ khāditukāmopi aññesaṃ khādanārahaṃ ṭhapetuṃ labhati<a name="V2.0220"></a>. <span class="bld">Tattheva katvā</span>ti patteyeva yathāṭhapitaṭṭhānato anuddharitvā. <span class="bld">Luñcitvā</span>ti tato maṃsameva niravasesaṃ uppaṭṭetvā.</p>
  2543. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Kiṇṇacuṇṇenā</span>ti surākiṇṇacuṇṇena. <span class="bld">Makkhetu</span>nti sūciṃ makkhetuṃ. <span class="bld">Nisseṇimpī</span>ti catūhi daṇḍehi cīvarappamāṇena āyatacaturassaṃ katvā baddhapaṭalampi. Ettha hi cīvarakoṭiyo samakaṃ bandhitvā cīvaraṃ yathāsukhaṃ sibbanti. <span class="bld">Tattha attharitabba</span>nti tassā nisseṇiyā upari cīvarassa upatthambhanatthāya attharitabbaṃ. Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti majjhimapadalopīsamāsoti āha <span class="bld">‘‘yāyā’’</span>tiādi. Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti, tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ.</p>
  2544. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">kathinassa anto jīratī</span>ti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīrati. Kathinanissitañhi cīvaraṃ idha nissayavohārena ‘‘kathina’’nti vuttaṃ ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya. <span class="bld">Anuvātaṃ paribhaṇḍa</span>nti kathine bandhanarajjūhi cīvarassa samantā pariyantassa ajīraṇatthaṃ yehi kehici coḷakehi dīghato anuvātaṃ, tiriyato paribhaṇḍañca sibbitvā kātuṃ yattha rajjuke pavesetvā daṇḍesu paliveṭhetvā cīvarasamakaṃ ākaḍḍhituṃ sakkā, tādisanti attho. Keci pana ‘‘kathinasaṅkhātesu kilañjādīsu eva ajīraṇatthāya anuvātaparibhaṇḍakaraṇaṃ anuññāta’’nti vadanti. <span class="bld">Tassa majjhe</span>ti purāṇakathinasseva anto. <span class="bld">Bhikkhuno pamāṇenā</span>ti bhikkhuno cīvarassa pamāṇena. <span class="bld">Aññaṃ nisseṇi</span>nti dīghato ca tiriyato ca aññaṃ daṇḍaṃ ṭhapetvā bandhituṃ.</p>
  2545. <p class="bodytext"><span class="bld">Bidalaka</span>nti <a name="M2.0233"></a> diguṇakaraṇasaṅkhātakiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘duguṇakaraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Pavesanasalāka</span>nti valīnaṃ aggahaṇatthāya pavesanakaveḷusalākādi. Pāḷiyaṃ <span class="bld">paṭiggaha</span>nti aṅgulikañcukaṃ.</p>
  2546. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Pāti</span> nāma bhaṇḍaṭṭhapanako bhājanaviseso. Pāḷiyaṃ <span class="bld">paṭiggahathavika</span>nti pātiādibhājanatthavikaṃ. <span class="bld">Cinitu</span>nti uccavatthupariyantassa apatanatthāya iṭṭhakādīhi cinituṃ. <span class="bld">Ālambanabāha</span>nti ālambanarajjudaṇḍādi. <span class="bld">Paribhijjatī</span>ti kaṭasārādikaṃ kathinamajjhe bhaṅgaṃ hoti. <span class="bld">Ussāpetvā</span>ti daṇḍakathinaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2547. <p class="bodytext"><a name="para258-9"></a><span class="paranum">258-9</span>. <span class="bld">Udakaṃ</span> <a name="V2.0221"></a> <span class="bld">akappiya</span>nti sappāṇakaṃ. <span class="bld">Upanandhī</span>ti veraṃ bandhi. <span class="bld">Addhānamaggo paṭipajjitabbo</span>ti ettha addhayojanaṃ addhānamaggo nāma, taṃ paṭipajjitukāmassa sañcicca vihārūpacārātikkamane āpatti. Asañcicca gatassa pana yattha sarati, tattha ṭhatvā saṅghāṭikaṇṇādiṃ anadhiṭṭhahitvā gamane padavārena āpattīti veditabbaṃ. <span class="bld">Na sammatī</span>ti na pahoti.</p>
  2548. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Abhisannakāyā</span>ti semhādidosasannicitakāyā. <span class="bld">Tattha majjhe</span>ti aggaḷapāsakassa majjhe. <span class="bld">Uparī</span>ti aggaḷapāsakassa uparibhāge. <span class="bld">Udakaṭṭhapanaṭṭhāna</span>nti udakaṭṭhapanatthāya paricchinditvā kataṭṭhānaṃ.</p>
  2549. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">udapāna</span>nti kūpaṃ. <span class="bld">Nīcavatthuko</span>ti kūpassa samantā kūlaṭṭhānaṃ, bhūmisamaṃ tiṭṭhatīti attho. <span class="bld">Udakena otthariyyatī</span>ti samantā vassodakaṃ āgantvā kūpe patatīti attho.</p>
  2550. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Vāhentī</span>ti ussiñcanti. <span class="bld">Arahaṭaghaṭiyantaṃ</span> nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena, dvīhi vā paribbhamiyamānayantaṃ.</p>
  2551. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Āviddhapakkhapāsaka</span>nti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ. <span class="bld">Maṇḍale</span>ti kaṇṇikamaṇḍale. <span class="bld">Pakkhapāsake ṭhapetvā</span>ti samantā caturassākārena phalakādīni ṭhapetvā.</p>
  2552. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Namatakaṃ</span> <a name="M2.0234"></a> nāma santhatasadisanti keci vadanti. Keci pana ‘‘rukkhatacamaya’’nti. <span class="bld">Cammakhaṇḍaparihārenā</span>ti anadhiṭṭhahitvā sayanāsanavidhināti attho. <span class="bld">Peḷāyā</span>ti aṭṭhaṃsasoḷasaṃsādiākārena katāya bhājanākārāya peḷāya. Yattha uṇhapāyāsādiṃ pakkhipitvā upari bhojanapātiṃ ṭhapenti bhattassa uṇhabhāvāvigamanatthaṃ, tādisassa bhājanākārassa ādhārassetaṃ adhivacanaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘āsittakūpadhāna’’nti vuttaṃ. Tassa ca pāyāsādīhi āsittakādhāroti attho. Idañca āsittakūpadhānaṃ paccantesu na jānanti kātuṃ, majjhimadeseyeva karonti. Keci pana ‘‘gihiparibhogo ayomayādi sabbopi ādhāro āsittakūpadhānameva anulometī’’ti vadanti, eke pana ‘‘kappiyalohamayo ādhāro maḷorikameva anulometī’’ti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Pubbe pattaguttiyā ādhāro anuññāto. Idāni bhuñjituṃ <span class="bld">maḷorikā</span> anuññātā. <span class="bld">Chidda</span>nti chiddayuttaṃ. <span class="bld">Viddha</span>nti antovinividdhachiddaṃ. <span class="bld">Āviddha</span>nti samantato chiddaṃ.</p>
  2553. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Pattaṃ nikkujjitu</span>nti ettha kammavācāya asambhogakaraṇavaseneva nikkujjanaṃ, na pattānaṃ <a name="V2.0222"></a> adhomukhaṭṭhapanena. Tenāha <span class="bld">‘‘asambhogaṃ saṅghena karotū’’</span>tiādi, taṃ vaḍḍhaṃ kammavācāya saṅghena saddhiṃ asambhogaṃ saṅgho karotūti attho.</p>
  2554. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaṃ nikkujjeyyā</span>ti vaḍḍhassa pattanikkujjanadaṇḍakammaṃ kareyya. <span class="bld">Asambhogaṃ saṅghena karaṇa</span>nti saṅghena vaḍḍhassa asambhogakaraṇaṃ. Yathā asambhogo hoti, tathā karaṇanti attho. <span class="bld">Nikkujjito…pe… asambhogaṃ saṅghenā</span>ti ettha saṅghena asambhogo hotīti attho daṭṭhabbo. Evaṃ bhagavatā asambhogakaraṇassa āṇattattā, kammavācāya ca sāvitattā, aṭṭhakathāyañca ‘‘koci deyyadhammo na gahetabbo’’ti vuttattā patte nikkujjite tassa santakaṃ ñatvā gaṇhantassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ.</p>
  2555. <p class="bodytext"><span class="bld">Accayo</span>ti ñāyappaṭipattiṃ atikkamitvā pavatti, aparādhoti attho. <span class="bld">Maṃ accagamā</span>ti maṃ atikkamma pavatto. <span class="bld">Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmā</span>ti taṃ te aparādhaṃ mayaṃ khamāma. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkatī</span>tiādīsu alābhāya <a name="M2.0235"></a> parisakkanādito viratoti evamattho gahetabbo. <span class="bld">Asambhogaṃ bhikkhusaṅghenā</span>ti ettha ‘‘kato’’ti pāṭhaseso.</p>
  2556. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Yāva pacchimā sopānakaḷevarā</span>ti paṭhamasopānaphalakaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi pacchā dussena santhatattā eva vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī’’</span>ti idaṃ thero anāgate bhikkhūnaṃ celapaṭikassa akkamanapaccayā apavādaṃ sikkhāpadapaññattiyā nivāraṇena bhagavato anukampaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Apagatagabbhā</span>ti vijātaputtā. Tenāha <span class="bld">‘‘maṅgalatthāyā’’</span>ti.</p>
  2557. <p class="bodytext"><a name="para269-270"></a><span class="paranum">269-270</span>. <span class="bld">Bījani</span>nti caturassabījaniṃ. <span class="bld">Ekapaṇṇacchatta</span>nti tālapaṇṇādinā ekena pattena katachattaṃ.</p>
  2558. <p class="bodytext"><a name="para274-5"></a><span class="paranum">274-5</span>. <span class="bld">Anurakkhaṇattha</span>nti pariggahetvā gopanatthaṃ. <span class="bld">Dīghaṃ kārentī</span>ti kesehi saddhiṃ acchinditvā ṭhapāpenti. <span class="bld">Catukoṇa</span>nti yathā upari nalāṭantesu dve, heṭṭhā hanukapasse dveti cattāro koṇā paññāyanti, evaṃ caturassaṃ katvā kappāpanaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">dāṭhikaṃ ṭhapāpentī</span>ti uttaroṭṭhe massuṃ acchinditvā ṭhapāpenti. <span class="bld">Rudhī</span>ti khuddakavaṇaṃ.</p>
  2559. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">lohabhaṇḍakaṃsabhaṇḍasannicayo</span>ti lohabhaṇḍassa, kaṃsabhaṇḍassa ca sannicayoti <a name="V2.0223"></a> attho. <span class="bld">Bandhanamatta</span>nti vāsidaṇḍādīnaṃ koṭīsu apātanatthaṃ lohehi bandhanaṃ. <span class="bld">Tantaka</span>nti āyogavāyanatthaṃ tadākārena pasāritatantaṃ.</p>
  2560. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">‘‘Yattha sarati, tattha bandhitabba’’</span>nti etena asañcicca kāyabandhanaṃ abandhitvā paviṭṭhassa anāpattīti dasseti. <span class="bld">Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kata</span>nti evaṃ bahurajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi katanti keci vadanti. Ekavaṇṇasuttenāpi valayaghaṭakādivikāraṃ dassetvā veṭhitampi murajameva. Vikāraṃ pana adassetvā maṭṭhaṃ katvā nirantaraṃ veṭhitaṃ vaṭṭati. Teneva <span class="bld">dutiyapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘bahurajjuka’nti na vattabbaṃ, vaṭṭatī’’ti. <span class="bld">Muddikakāyabandhanaṃ</span> nāma caturassaṃ akatvā <a name="M2.0236"></a> sajjitaṃ. <span class="bld">Pāmaṅgadasā</span> caturassā. <span class="bld">Mudiṅgasaṇṭhānenā</span>ti varakasīsākārena. <span class="bld">Pāsanto</span>ti dasāpariyosānaṃ.</p>
  2561. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">gaṇṭhikaphalakaṃ pāsakaphalaka</span>nti ettha dārudantādimayesu phalakesu gaṇṭhikapāsakāni appetvā cīvare ṭhapetuṃ anuññātaṃ. <span class="bld">Koṭṭo vivariyatī</span>ti anuvāto vivariyati.</p>
  2562. <p class="bodytext"><a name="para280-1"></a><span class="paranum">280-1</span>. <span class="bld">Pāḷikārako</span>ti bhikkhūnaṃ yathāvuḍḍhaṃ pāḷiyā patiṭṭhāpako. Tassāpi tathā pārupituṃ na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">muṇḍavaṭṭī</span>ti mallādayo.</p>
  2563. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Pamāṇaṅgulenā</span>ti vaḍḍhakīaṅgulena. Keci pana ‘‘pakatiaṅgulenā’’ti vadanti, taṃ caturaṅgulapacchimakavacanena na sameti. Na hi pakataṅgulena caturaṅgulappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ kaṇṭhe avilaggaṃ khādituṃ sakāti.</p>
  2564. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ dūsentī</span>ti māgadhabhāsāya sabbesaṃ vattuṃ sukaratāya hīnajaccāpi uggaṇhantā dūsentīti attho.</p>
  2565. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Mā bhikkhū byābādhayiṃsū</span>ti lasuṇagandhena bhikkhū mā bādhayiṃsu.</p>
  2566. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Avalekhanapīṭharo</span>ti <a name="V2.0224"></a> avalekhanakaṭṭhānaṃ ṭhapanabhājanaviseso. <span class="bld">Apidhāna</span>nti pidhānaphalakādi.</p>
  2567. <p class="centered">Khuddakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2568. <p class="centered">Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2569. <p class="chapter">6. Senāsanakkhandhako</p>
  2570. <p class="subhead">Vihārānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2571. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Senāsanakkhandhake <a name="M2.0237"></a><a name="V2.0225"></a> <span class="bld">sisire</span>ti sisirakāle himapātavasena sattāhavaddalikādivassapātavassena ca uppanno kharo sītasamphasso adhippetoti āha <span class="bld">‘‘samphusitako’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Tato’’</span>ti idaṃ kattuatthe nissakkavacanaṃ, tena ca vihārena vātātapo paṭihaññatīti atthoti āha <span class="bld">‘‘vihārena paṭihaññatī’’</span>ti.</p>
  2572. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Āviñchanachidda</span>nti yattha aṅguliṃ vā rajjusaṅkhalikādiṃ vā pavesetvā kavāṭaṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti, tassetaṃ adhivacanaṃ. Senāsanaparibhoge akappiyaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sacepi dīpinaṅguṭṭhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cetiye vedikāsadisa</span>nti vātapānadāruṃ vā jālaṃ vā aṭṭhapetvā dāruṭṭhāne cetiye vedikāya paṭṭādīni viya iṭṭhakādīhi uddhaṃ, tiriyañca paṭṭikādayo dassetvā catuchiddayuttaṃ kataṃ. <span class="bld">Thambhakavātapānaṃ</span> nāma tiriyaṃ dārūni adatvā uddhaṃ ṭhapitadārūhi eva kataṃ. <span class="bld">Coḷakapādapuñchanaṃ bandhitu</span>nti vātapānappamāṇena pādapuñchanasadisaṃ coḷakādinā bandhitvā vagguliādippavesananivāraṇatthaṃ, kathetunti attho. <span class="bld">Miḍḍhaka</span>nti mañcākārena kaṭṭhamattikādīhi katavedikākāraṃ.</p>
  2573. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Caturassapīṭha</span>nti samacaturassaṃ. <span class="bld">Aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭatī</span>ti aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭati. <span class="bld">Pamāṇātikkantopi vaṭṭatī</span>ti samacaturassameva sandhāya vuttaṃ. Āyatacaturassā pana sattaṅgapañcaṅgāpi uccapādā na vaṭṭanti. Vetteheva caturassādiākārena kataṃ bhaddapīṭhanti āha <span class="bld">‘‘vettamayaṃ pīṭha’’</span>nti. <span class="bld">Dārupaṭṭikāya uparī</span>ti aṭaniākārena ṭhitadārupaṭalassa heṭṭhā uddhaṃ pādaṃ katvā. Pavesanakālañhi sandhāya ‘‘uparī’’ti vuttaṃ. Eḷakassa pacchimapādadvayaṃ viya vaṅkākārena ṭhitattā panetaṃ <span class="bld">‘‘eḷakapādapīṭha’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paloṭhentī</span>ti saha mañcehi pavaṭṭenti. Rukkhe<a name="V2.0226"></a>, latā ca muñcitvā avasesaṃ gacchādikaṃ sabbampi tiṇajāti evāti āha <span class="bld">‘‘yesaṃ kesañci tiṇajātikāna’’</span>ntiādi.</p>
  2574. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadahantī</span>ti <a name="M2.0238"></a> ṭhapenti. Sīsappamāṇaṃ nāma yattha gīvāya saha sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā, tassa ca muṭṭhiratanaṃ vitthārappamāṇanti dassento <span class="bld">‘‘vitthārato’’</span>tiādimāha. Idañca bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷappamāṇadassanaṃ. Tassa vasena bimbohanassa vitthārappamāṇaṃ paricchijjati, taṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā katvā sibbitaṃ yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti, evaṃ sibbitabbaṃ. Ito adhikaṃ na vaṭṭati, taṃ pana antesu ṭhapitacoḷaṃ koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇaṃ kataṃ tikaṇṇaṃ hoti. Tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānamantaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭiṃ āhacca muṭṭhiratanaṃ hoti, idamassa ukkaṭṭhappamāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tīsu kaṇṇesū’’</span>tiādi.</p>
  2575. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kambalameva…pe… uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchatī’’</span>ti sāmaññato vuttattā gonakādiakappiyampi uṇṇamayattharaṇaṃ bhisiyaṃ pakkhipitvā sayituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2576. <p class="bodytext"><span class="bld">Masūrake</span>ti cammamayabhisiyaṃ. Cammamayaṃ pana bimbohanaṃ tūlapuṇṇampi na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">senāsanaparikkhāradussa</span>nti senāsanaparikkhārakaraṇatthāya dussaṃ. <span class="bld">Bhisiṃ onandhitu</span>nti bhisitthavikāya pakkhipitvā bandhituṃ. <span class="bld">Paribhijjatī</span>ti mañcādito sāriyamānā pīṭhakoṭiādīsu nisīdantehi ghaṃsiyamānā bhisi paribhijjati. <span class="bld">Onaddhamañca</span>nti bhisiṃ ekābaddhaṃ katvā baddhamañcaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">chaviṃ uppāṭetvā harantī</span>ti bhisicchaviṃ corā haranti. <span class="bld">Phositu</span>nti corehi haritassa pacchā haritasaññāṇaphusitabindūni dātuṃ. <span class="bld">Bhittikamma</span>nti nānāvaṇṇehi vibhittirājikaraṇaṃ. <span class="bld">Hatthakamma</span>nti hatthena yaṃ kiñci saññākaraṇaṃ.</p>
  2577. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">na nipatatī</span>ti na allīyati. <span class="bld">Paṭibāhetvā</span>ti ghaṃsitvā. Na nibandhatīti <span class="bld">anibandhanīyo,</span> na lagganakoti attho.</p>
  2578. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">‘‘Karohī’’ti vattumpi na labbhatī</span>ti āṇattiyā eva paṭikkhittattā dvārapālaṃ ‘‘kiṃ na karosī’’tiādinā pariyāyena vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Jātakapakaraṇa</span>nti jātakapaṭisaṃyuttaṃ itthipurisādi yaṃ kiñci rūpaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">‘‘Parehi kārāpetu’’</span>nti vuttattā buddharūpampi sayaṃ kātuṃ na labhati. Pāḷiyaṃ <span class="bld">pañcapaṭika</span>nti jātiādipañcappakāravaṇṇamaṭṭhaṃ.</p>
  2579. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Upacāro</span> <a name="M2.0239"></a><a name="V2.0227"></a> <span class="bld">na hotī</span>ti gabbhassa bahi samantā anuparigamanassa okāso nappahoti. <span class="bld">Rukkhaṃ vijjhitvā</span>ti tacchitasāradāruṃ aggasamīpe vijjhitvā. <span class="bld">Katvā</span>ti chidde katvā. Kappakataṃ viya sārakhāṇuke ākoṭetvā evaṃ katameva <span class="bld">‘‘āharimaṃ bhittipāda’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetu</span>nti jiṇṇabhittipādena bahi samānabhāraṃ khāṇukappasīsena ussāpetvā mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ. <span class="bld">Parittāṇattha</span>nti ullittāvalittakuṭiyā ovassanaṭṭhānassa parittāṇatthaṃ. <span class="bld">Kiṭika</span>nti tālapaṇṇādīhi katapadalaṃ. <span class="bld">Madditamattika</span>nti ovassanachiddassa pidahanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  2580. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhatokuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassā</span>ti yathā bahi ṭhitā ujukaṃ anto nisinne na passanti, evaṃ dvārābhimukhaṃ pidahanavasena bhittiñca aññato dvārañca yojetvā kataṭṭhānaṃ vadati. <span class="bld">Samantā pariyāgāro</span>ti samantato āviddhapamukhaṃ. <span class="bld">Vaṃsaṃ datvā</span>ti purisappamāṇe pāde nikhaṇitvā tesaṃ upari piṭṭhivaṃsasadisaṃ passavaṃsaṃ ṭhapetvā osāretvā. Ekaṃ daṇḍakoṭiṃ atiuccāya vihārabhittikoṭiyā ekaṃ koṭiṃ nīce vaṃsapiṭṭhiyaṃ ṭhapanavasena daṇḍake pasāretvā. <span class="bld">Cakkalayutto kiṭiko</span>ti kavāṭaṃ viya vivaraṇathakanasukhatthaṃ cakkalabandhakiṭikaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ugghāṭanakiṭika</span>nti āpaṇādīsu anatthikakāle ukkhipitvā, upari ca bandhitvā pacchā otaraṇakiṭikaṃ, kappasīsehi vā upatthambhanīhi ukkhipitvā pacchā otaraṇakiṭikampi.</p>
  2581. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Pānīyaṃ otappatī</span>ti pānīyabhājanesu ṭhapitapānīyaṃ ātapena santappati.</p>
  2582. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Tayo vāṭe</span>ti tayo parikkhepe. <span class="bld">Veḷuvāṭa</span>nti sabbaṃ dāruparikkhepaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kaṇṭakavāṭa</span>nti sabbasākhāparikkhepaṃ.</p>
  2583. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Āloko antaradhāyī</span>ti yo buddhārammaṇāya pītiyā ānubhāvena mahanto obhāso ahosi, yena cassa padīpasahassena viya vigatandhakāro maggo ahosi, so bahinagare chavasarīrasamākulaṃ duggandhaṃ bībhacchaṃ āmakasusānaṃ pattassa bhayena pītivege mandībhūte antaradhāyi.</p>
  2584. <p class="bodytext"><span class="bld">Sataṃ</span> <a name="M2.0240"></a> <span class="bld">hatthī</span>ti gāthāya hatthino satasahassānīti evaṃ paccekaṃ sahassa-saddena yojetvā attho ñātabbo. <span class="bld">Padavītihārassā</span>ti ‘‘buddhaṃ vandissāmī’’ti ratanattayaṃ uddissa gacchato ekapadavītihārassa<a name="V2.0228"></a>, tappaccayakusalaphalassāti attho. Tassa soḷasamo bhāgo <span class="bld">kalaṃ</span> nāma, taṃ soḷasiṃ kalaṃ yathāvuttā hatthiādayo sabbe nāgghanti nārahanti, nidassanamattañcetaṃ. Anekasatasahassabhāgampi nāgghanti.</p>
  2585. <p class="bodytext"><span class="bld">Andhakāro antaradhāyī</span>ti puna balavapītiyā āloke samuppanne antaradhāyi. <span class="bld">Āsattiyo</span>ti taṇhāyo. <span class="bld">Vayakaraṇa</span>nti deyyadhammamūlaṃ navakammaṃ.</p>
  2586. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Dadeyyā</span>ti navakammaṃ adhiṭṭhātuṃ vihāre issariyaṃ dadeyyāti attho. <span class="bld">Dinno</span>ti navakammaṃ kātuṃ vihāro dinno, vihāre navakammaṃ dinnanti vā attho.</p>
  2587. <p class="bodytext"><a name="para313-4"></a><span class="paranum">313-4</span>. <span class="bld">Santhāgāre</span>ti sannipātamaṇḍape. <span class="bld">Okāse</span>ti nivāsokāse. <span class="bld">Uddissa kata</span>nti saṅghaṃ uddissa kataṃ. <span class="bld">Gihivikaṭa</span>nti gihīhi kataṃ paññattaṃ, gihisantakanti attho.</p>
  2588. <p class="centered">Vihārānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2589. <p class="subhead">Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā</p>
  2590. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">‘‘Chamāsaccayena chamāsaccayenā’’</span>ti idaṃ dvikkhattuṃ paccayadānakālaparicchedadassanaṃ, evaṃ uparipi. ‘‘Taṃ na gāhetabba’’nti vacanassa kāraṇamāha <span class="bld">‘‘paccayeneva hi ta’’</span>ntiādinā, paccayaññeva nissāya tattha vasitvā paṭijagganā bhavissantīti adhippāyo.</p>
  2591. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbhaṇḍikā</span>ti ukkhittabhaṇḍā bhavissanti. <span class="bld">Dīghasālā</span>ti caṅkamanasālā. <span class="bld">Maṇḍalamāḷo</span>ti upaṭṭhānasālā. <span class="bld">Anudahatī</span>ti pīḷeti. <span class="bld">‘‘Adātuṃ na labbhatī’’</span>ti iminā sañcicca adadantassa paṭibāhane pavisanato dukkaṭanti dīpeti.</p>
  2592. <p class="bodytext">‘‘Na <a name="M2.0241"></a> gocaragāmo ghaṭṭetabbo’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘na tattha manussā vattabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vitakkaṃ chinditvā</span>ti ‘‘iminā nīhārena gacchantaṃ disvā nivāretvā paccaye dassantī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ anuppādetvā. <span class="bld">Bhaṇḍappaṭicchādana</span>nti paṭicchādanabhaṇḍaṃ. Sarīrappaṭicchādanacīvaranti attho. <span class="bld">‘‘Suddhacittattāva anavajja’’</span>nti idaṃ pucchitakkhaṇe kāraṇācikkhanaṃ <a name="V2.0229"></a> sandhāya vuttaṃ na hoti asuddhacittassapi pucchitapañhavisajjane dosābhāvā. Evaṃ pana gate maṃ pucchissantītisaññāya agamanaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2593. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭijaggitabbānī</span>ti khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇasammajjanādīhi paṭijaggitabbāni. <span class="bld">Muddavedikāyā</span>ti cetiyassa hammiyavedikāya ghaṭākārassa upari caturassavedikāya. <span class="bld">Kasmā pucchitabba</span>ntiādi yato pakatiyā labhati. Tatthāpi pucchanassa kāraṇasandassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  2594. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkammā</span>ti vihārato apasakkitvā. Tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yojanadviyojanantare hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Upanikkhepaṃ ṭhapetvā</span>ti vaḍḍhiyā kahāpaṇādiṃ ṭhapetvā, khettādīni vā niyametvā. <span class="bld">Iti saddhādeyye</span>ti evaṃ heṭṭhā vuttanayena saddhāya dātabbe vassāvāsikalābhavisayeti attho.</p>
  2595. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthu panā</span>ti tatruppāde uppannarūpiyaṃ, tañca ‘‘tato catupaccayaṃ paribhuñjathā’’ti dinnakhettādito uppannattā kappiyakārakānaṃ hatthe ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’’ti dāyakehi dinnavatthusadisaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘kappiyakārakānaṃ hī’’</span>tiādi.</p>
  2596. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghasuṭṭhutāyā</span>ti saṅghassa hitāya. <span class="bld">Puggalavasenā</span>ti ‘‘bhikkhū cīvarena kilamantī’’ti evaṃ puggalaparāmāsavasena, na ‘‘saṅgho kilamatī’’ti evaṃ saṅghaparāmāsavasena.</p>
  2597. <p class="bodytext">‘‘Kappiyabhaṇḍavasenā’’ti sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘cīvarataṇḍulādivaseneva cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ca</span>-kāro cettha pana-saddatthe vattati, na samuccayattheti daṭṭhabbaṃ. Puggalavaseneva, kappiyabhaṇḍavasena ca apalokanappakāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ pana evaṃ kattabba’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  2598. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarapaccayaṃ sallakkhetvā</span>ti saddhādeyyatatruppādādivasena tasmiṃ vassāvāse labbhamānaṃ cīvarasaṅkhātaṃ paccayaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchinditvā. <span class="bld">Senāsanassā</span>ti senāsanaggāhāpanassa. <span class="bld">‘‘Navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca</span> <a name="M2.0242"></a> <span class="bld">navakassā’’</span>ti idaṃ senāsanaggāhassa attanāva attano gahaṇaṃ asāruppanti vuttaṃ, dve aññamaññaṃ gāhessantīti adhippāyo. <span class="bld">Aṭṭhapi soḷasapi jane sammannituṃ vaṭṭatī</span>ti ekakammavācāya sabbepi ekato sammannituṃ vaṭṭati. Niggahakammameva hi saṅgho saṅghassa na karoti. Teneva <span class="bld">sattasatikakkhandhake</span> ‘‘ubbāhikakammasammutiyaṃ aṭṭhapi janā ekatova sammatāti.</p>
  2599. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsanaghara</span>nti <a name="V2.0230"></a> paṭimāgharaṃ. <span class="bld">Maggo</span>ti upacārasīmabbhantaragate gāmābhimukhamagge katasālā vuccati. Evaṃ pokkharaṇīrukkhamūlādīsupi.</p>
  2600. <p class="bodytext"><span class="bld">Labhantī</span>ti tatravāsino bhikkhū labhanti. <span class="bld">Vijaṭetvā</span>ti ‘‘ekekassa pahonakappamāṇena viyojetvā. <span class="bld">Āvāsesu pakkhipitvā</span>ti ‘‘ito uppannaṃ asukasmiṃ asukasmiñca āvāse vasantā pāpetvā gaṇhantū’’ti vācāya upasaṃharitvā. <span class="bld">Pavisitabba</span>nti mahālābhe pariveṇe vasitvāva lābho gahetabboti adhippāyo.</p>
  2601. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayampī</span>ti ettha yo paṃsukūliko paccayaṃ vissajjeti. Teneva vissaṭṭho ayaṃ cīvarapaccayopīti yojanā. <span class="bld">Pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ dentī</span>ti paccayadāyakā denti. Etena gahaṭṭhehi pādamūle ṭhapetvā dinnampi paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Atha vassāvāsikaṃ demāti vadantī</span>ti ettha paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭatīti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Vassaṃvutthabhikkhūna</span>nti paṃsukūlikato aññesaṃ bhikkhūnaṃ.</p>
  2602. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanibandhitvā gāhāpetabba</span>nti idha rukkhādīsu vasitvā cīvaraṃ gaṇhathāti paṭibandhaṃ katvā gāhetabbaṃ.</p>
  2603. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭipadaaruṇato</span>tiādi vassūpanāyikadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarāmuttakaṃ pana pāṭipadaṃ atikkamitvāpi gāhetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nibaddhavattaṃ ṭhapetvā</span>ti sajjhāyamanasikārādīsu nirantarakaraṇīyesu kattabbaṃ katikavattaṃ katvā. <span class="bld">Kasāvaparibhaṇḍa</span>nti kasāvarasehi bhūmiparikammaṃ.</p>
  2604. <p class="bodytext"><span class="bld">Tividhampī</span>ti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi. <span class="bld">Sodhetvā</span>ti ācārādīsu upaparikkhitvā. <span class="bld">Ekacārikavatta</span>nti bhāvanākammaṃ. Tañhi gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya ekacārikeneva vattitabbattā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dasavatthukakathā</span> <a name="M2.0243"></a> nāma appicchakathā, santuṭṭhi, paviveka, asaṃsagga, vīriyārambha, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakathāti imā dasa.</p>
  2605. <p class="bodytext"><span class="bld">Dantakaṭṭhakhādanavatta</span>nti dantakaṭṭhamāḷake nikkhittesu dantakaṭṭhesu ‘‘divase divase ekameva dantakaṭṭhaṃ gahetabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 1.109) adinnādāne <span class="bld">dantaponakathāyaṃ</span> vuttaṃ vattaṃ. <span class="bld">Pattaṃ vā…pe… na kathetabba</span>nti pattaguttatthāya vuttaṃ. <span class="bld">Visabhāgakathā</span>ti tiracchānakathā. <span class="bld">Khandhakavatta</span>nti <a name="V2.0231"></a> <span class="bld">vattakkhandhake</span> (cūḷava. 365) āgataṃ piṇḍacārikavattato avasiṭṭhavattaṃ tassa <span class="bld">‘‘bhikkhācāravatta’’</span>nti visuṃ gahitattā.</p>
  2606. <p class="bodytext">Idāni yaṃ dāyakā pacchimavassaṃvutthānaṃ vassāvāsikaṃ denti, tattha paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pacchimavassūpanāyikadivase panā’’</span>ti āraddhaṃ. Āgantuko sace bhikkhūti cīvare gāhite pacchā āgato āgantuko bhikkhu. <span class="bld">Pattaṭṭhāne</span>ti vassaggena pattaṭṭhāne. <span class="bld">Paṭhamavassūpagatā</span>ti āgantukassa āgamanato puretarameva pacchimikāya vassūpanāyikāya vassūpagatā. <span class="bld">Laddhaṃ laddha</span>nti punappunaṃ dāyakānaṃ santikā āgatāgatasāṭakaṃ.</p>
  2607. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva vassāvāsikassa sāmino</span>ti chinnavassattā vuttaṃ. Paṭhamameva katikāya katattā <span class="bld">‘‘neva adātuṃ labhantī’’</span>ti vuttaṃ, dātabbaṃ vārentānaṃ gīvā hotīti adhippāyo. <span class="bld">Tesameva dātabba</span>nti vassūpagatesu aladdhavassāvāsikānaṃ ekaccānameva dātabbaṃ.</p>
  2608. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhatiniviṭṭha</span>nti pānīyupaṭṭhānādibhatiṃ katvā laddhaṃ. <span class="bld">Saṅghikaṃ panā</span>tiādi kesañci vādadassanaṃ. Tattha <span class="bld">apalokanakammaṃ katvā gāhita</span>nti ‘‘chinnavassānaṃ vassāvāsikañca idāni uppajjanakavassāvāsikañca imesaṃ dātuṃ ruccatī’’ti anantare vuttanayena apalokanaṃ katvā gāhitaṃ saṅghena dinnattā vibbhantopi labhati. Pageva chinnavasso. <span class="bld">Paccayavasena gāhitaṃ</span> pana temāsaṃ vasitvā gahetuṃ attanā, dāyakehi ca anumatattā bhatiniviṭṭhampi chinnavassopi vibbhantopi <span class="bld">na labhatī</span>ti keci ācariyā vadanti. Idañca pacchā vuttattā pamāṇaṃ. Teneva vassūpanāyikadivase eva dāyakehi dinnavassāvāsikaṃ gahitabhikkhuno vassacchedaṃ akatvā vāsova heṭṭhā vihito, na pānīyupaṭṭhānādibhatikaraṇavattaṃ. Yadi hi taṃ <a name="M2.0244"></a> niviṭṭhameva siyā, bhatikaraṇameva vidhātabbaṃ. Tasmā vassaggena gāhitaṃ chinnavassādayo na labhantīti veditabbaṃ.</p>
  2609. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saṅghikaṃ hotī’’</span>ti etena vutthavassānampi vassāvāsikabhāgo saṅghikato amocito tesaṃ vibbhamena saṅghiko hotīti dasseti. <span class="bld">Labhatī</span>ti ‘‘mama pattabhāgaṃ etassa dethā’’ti dāyake sampaṭicchāpenteneva saṅghikato viyojitaṃ hotīti vuttaṃ.</p>
  2610. <p class="bodytext"><span class="bld">Varabhāgaṃ sāmaṇerassā</span>ti tassa paṭhamagāhattā, therena pubbe paṭhamabhāgassa gahitattā, idāni gayhamānassa dutiyabhāgattā ca vuttaṃ.</p>
  2611. <p class="centered">Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2612. <p class="subhead">Upanandavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2613. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0232"></a> <span class="bld">ubhayattha paribāhiro</span>ti kamena ubhayassapi muttattā vuttaṃ, na sabbathā ubhayato paribāhirattā. Tenāha <span class="bld">‘‘pacchime…pe… tiṭṭhatī’’</span>ti.</p>
  2614. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Yaṃ tiṇṇaṃ pahotī</span>ti mañcapīṭhavinimuttaṃ yaṃ āsanaṃ tiṇṇaṃ sukhaṃ nisīdituṃ pahoti, idaṃ pacchimadīghāsanaṃ. Ettha mañcapīṭharahitesu asamānāsanikāpi tayo nisīdituṃ labhanti. Mañcapīṭhesu pana dve. Adīghāsanesu mañcapīṭhesu samānāsanikā eva dve nisīdituṃ labhanti duvaggasseva anuññātattā.</p>
  2615. <p class="bodytext">Hatthinakho heṭṭhābhāge etassa atthīti <span class="bld">hatthinakho,</span> pāsādo. <span class="bld">Pāsādassa nakho</span> nāma heṭṭhimabhāgo pādanakhasadisattā, so sabbadisāsu anekehi hatthirūpehi samalaṅkato ṭhito. Tassūpari kato pāsādo hatthikumbhe patiṭṭhito viya hotīti āha <span class="bld">‘‘hatthikumbhe patiṭṭhita’’</span>nti. <span class="bld">Suvaṇṇarajatādivicitrānī</span>ti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘‘na kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabba’’nti (mahāva. 299) vuttattā. Tenevettha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā’’ti na <a name="M2.0245"></a> vuttaṃ, gonakādiakappiyabhaṇḍavisaye eva vuttaṃ ekabhikkhussāpi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā. <span class="bld">Gihivikaṭanīhārenā</span>ti gihīhi katanīhārena, gihīhi attano santakaṃ attharitvā dinnaniyāmenāti attho. <span class="bld">Labbhantī</span>ti nisīdituṃ labbhanti.</p>
  2616. <p class="centered">Upanandavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2617. <p class="subhead">Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2618. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Arañjaro</span>ti bahuudakagaṇhanikā mahācāṭi, jalaṃ gaṇhitumalanti arañjaro.</p>
  2619. <p class="bodytext"><span class="bld">Thāvarena ca thāvara</span>ntiādīsu pañcasu koṭṭhāsesu purimadvayaṃ thāvaraṃ, pacchimattayaṃ garubhaṇḍanti veditabbaṃ. <span class="bld">Samakameva detī</span>ti ettha ūnakaṃ dentampi vihāravatthusāmantaṃ gahetvā dūrataraṃ dukkhagopaṃ vissajjetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ…pe… sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 321). <span class="bld">Jānāpetvā</span>ti bhikkhusaṅghassa <a name="V2.0233"></a> jānāpetvā, apaloketvāti attho. <span class="bld">‘‘Nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhāti vattabba’’</span>nti idaṃ sāmikesu attano bhaṇḍassa mahagghataṃ ajānitvā dentesu taṃ ñatvā theyyacittena gaṇhato avahāro hotīti vuttaṃ.</p>
  2620. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihārena vihāro parivattetabbo</span>ti savatthukena aññesaṃ bhūmiyaṃ katapāsādādinā, avatthukena vā savatthukaṃ parivattetabbaṃ. Avatthukaṃ pana avatthukeneva parivattetabbaṃ. Kevalaṃ pāsādassa bhūmito athāvarattā. Evaṃ thāvaresupi thāvaravibhāgaṃ ñatvāva parivattetabbaṃ.</p>
  2621. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kappiyamañcā sampaṭicchitabbā’’</span>ti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘‘saṅghassā’’ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti. ‘‘Vihārassa demā’’ti vutte saṅghassa vaṭṭati, na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Etesū</span>ti mañcādīsu. <span class="bld">Kappiyākappiyaṃ vuttanayamevā</span>ti āsandītūlikādivinicchayesu vuttanayameva. <span class="bld">Akappiyaṃ vā</span>ti āsandīādi, pamāṇātikkantaṃ <a name="M2.0246"></a> bimbohanādi ca. <span class="bld">Mahagghaṃ kappiyaṃ vā</span>ti suvaṇṇādivicittaṃ kappiyavohārena dinnaṃ.</p>
  2622. <p class="bodytext">‘‘Kāḷaloha…pe… bhājetabbo’’ti vuttattā vaṭṭakaṃsalohamayampi bhājanaṃ puggalikampi sampaṭicchitumpi pariharitumpi vaṭṭati puggalapariharitabbasseva bhājetabbattāti vadanti. Taṃ upari ‘‘kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭatī’’tiādikena mahāpaccarivacanena virujjhati. Imassa hi ‘‘vaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo’’ti vuttassa mahāaṭṭhakathāvacanassa paṭikkhepāya taṃ mahāpaccarivacanaṃ pacchā dassitaṃ. Tasmā vaṭṭalohakaṃsalohamayaṃ yaṃ kiñci pādaggaṇhanakavārakampi upādāya abhājanīyameva. Gihīhi diyyamānampi puggalassa sampaṭicchitumpi na vaṭṭati. <span class="bld">Pārihāriyaṃ na vaṭṭatī</span>ti pattādiparikkhāraṃ viya sayameva paṭisāmetvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Gihisantakaṃ viya ārāmikādayo ce sayameva gopetvā viniyogakāle ānetvā paṭinenti, paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘‘Paṭisāmetvā bhikkhūnaṃ dethā’’ti vattumpi vaṭṭati.</p>
  2623. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇasūci</span> nāma lekhanīti vadanti. <span class="bld">‘‘Attanā laddhānipī’’</span>tiādinā paṭiggahaṇe doso natthi, pariharitvā paribhogova āpattikaroti dasseti. Yathā cettha, evaṃ upari abhājanīyavāsiādīsu attano santakesupi.</p>
  2624. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāmāsampī</span>ti <a name="V2.0234"></a> suvaṇṇādimayampi sabbaṃ taṃ āmasitvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Upakkhare</span>ti upakaraṇe. <span class="bld">Aḍḍhabāhuppamāṇā</span> nāma aḍḍhabāhumattā. Aḍḍhabyāmamattātipi vadanti. <span class="bld">Yottānī</span>ti cammarajjukā.</p>
  2625. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopī</span>ti tasaradaṇḍādisūciākāratanudaṇḍakamattopi. <span class="bld">Rittapotthakopī</span>ti alikhitapotthako. Idañca paṇṇappasaṅgena vuttaṃ.</p>
  2626. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro’’</span>ti idaṃ rajitacīvaraṃ ekasmiṃ maṭṭhe daṇḍamuggare veṭhetvā ekassa maṭṭhaphalakassa upari ṭhapetvā upari aparena maṭṭhaphalakena nikujjitvā eko upari akkamitvā tiṭṭhati. Dve janā upari phalakaṃ dvīsu koṭīsu gahetvā aparāparaṃ ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karonti, etaṃ sandhāya vuttaṃ. Hatthe ṭhapāpetvā hatthena paharaṇaṃ pana <a name="M2.0247"></a> niṭṭhitarajanassa cīvarassa allakāle kātabbaṃ. Idaṃ pana phalakamuggarehi ghaṭṭanaṃ sukkhakāle thaddhabhāvavimocanatthanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ambaṇa</span>nti ekadoṇikanāvāphalakehi pokkharaṇīsadisaṃ kataṃ. Pānīyabhājanantipi vadanti. <span class="bld">Rajanadoṇī</span>ti ekadārunāva kataṃ rajanabhājanaṃ. <span class="bld">Udakadoṇī</span>pi ekadārunāva kataṃ udakabhājanaṃ.</p>
  2627. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī</span>ti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha bhūmattharaṇasaṅkhepena sayitumpi vaṭṭatiyeva. <span class="bld">‘‘Paccattharaṇagatika’’</span>nti iminā mañcādīsu attharitabbaṃ mahācammaṃ eḷakacammaṃ nāmāti dasseti.</p>
  2628. <p class="bodytext"><span class="bld">Chattamuṭṭhipaṇṇa</span>nti tālapaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pattakaṭāha</span>nti pattapacanakaṭāhaṃ.</p>
  2629. <p class="centered">Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2630. <p class="subhead">Navakammadānakathāvaṇṇanā</p>
  2631. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">piṇḍanikkhepanamattenā</span>tiādīsu khaṇḍaphullaṭṭhāne mattikāpiṇḍaṭṭhapanaṃ piṇḍanikkhepanaṃ nāma. <span class="bld">Navakamma</span>nti navakammasammuti. <span class="bld">Aggaḷavaṭṭi</span> nāma kavāṭabandho. <span class="bld">Chādanaṃ</span> nāma tiṇādīhi gehacchādanaṃ. <span class="bld">Bandhanaṃ</span> nāma daṇḍavalliādīhi chadanabandhanameva. <span class="bld">Catuhatthavihāre</span>ti vitthārappamāṇato vuttaṃ. Ubbedhato pana anekabhūmakattā vaḍḍhakīhatthena vīsatihatthopi <a name="V2.0235"></a> nānāsaṇṭhānavicittopi hoti. Tenassa catuvassikaṃ navakammaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi.</p>
  2632. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">sabbe vihāre</span>ti bhummatthe upayogabahuvacanaṃ. Ekassa sabbesu vihāresu navakammaṃ detīti attho. <span class="bld">Sabbakālaṃ paṭibāhantī</span>ti navakammikā attano gāhitaṃ varaseyyaṃ sampattānaṃ yathāvuḍḍhaṃ akatvā utukālepi paṭibāhanti.</p>
  2633. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sace so āvāso jīratī’’</span>tiādi pāḷimuttakavinicchayo. <span class="bld">Mañcaṭṭhānaṃ datvā</span>ti mañcaṭṭhānaṃ puggalikaṃ datvā. <span class="bld">Tibhāga</span>nti tatiyabhāgaṃ. Evaṃ vissajjanampi thāvarena thāvaraparivattanaṭṭhāne eva pavisati, na itarathā sabbasenāsanānaṃ <a name="M2.0248"></a> vinassanato. <span class="bld">Sace saddhivihārikānaṃ dātukāmo hotī</span>ti sace so saṅghassa bhaṇḍakaṭṭhapanaṭṭhānaṃ vā aññesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā dātuṃ na icchati, attano saddhivihārikānaññeva dātukāmo hoti, tādisassa tuyhaṃ puggalikameva katvā jaggāti na sabbaṃ tassa dātabbanti adhippāyo. Tattha pana kattabbavidhiṃ dassento āha <span class="bld">‘‘kamma’’</span>ntiādi. <span class="bld">Evañhī</span>tiādimhi vayānurūpaṃ tatiyabhāge vā upaḍḍhabhāge vā gahite taṃ bhāgaṃ dātuṃ labhatīti attho.</p>
  2634. <p class="bodytext"><span class="bld">Yenā</span>ti tesu dvīsu bhikkhūsu yena. <span class="bld">So sāmī</span>ti tassā bhūmiyā vihārakaraṇe sova sāmī, taṃ paṭibāhitvā itarena na kātabbanti adhippāyo. So hi paṭhamaṃ gahito. <span class="bld">Akataṭṭhāne</span>ti cayādīnaṃ akatapubbaṭṭhāne. <span class="bld">Cayaṃ vā pamukhaṃ vā</span>ti saṅghikasenāsanaṃ nissāya tato bahi cayaṃ bandhitvā, ekaṃ senāsanaṃ vā. <span class="bld">Bahikuṭṭe</span>ti kuṭṭato bahi, attano kataṭṭhāneti attho.</p>
  2635. <p class="centered">Navakammadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2636. <p class="subhead">Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā</p>
  2637. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Vaḍḍhikammatthāyā</span>ti yathā tammūlagghato na parihāyati, evaṃ kattabbassa evaṃ nipphādetabbassa mañcapīṭhādino atthāya.</p>
  2638. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkalika</span>nti pādapuñchanatthaṃ cakkākārena kataṃ. <span class="bld">Paribhaṇḍakatabhūmi vā</span>ti kāḷavaṇṇādikatasaṇhabhūmi vā. <span class="bld">Senāsanaṃ vā</span>ti mañcapīṭhādi vā.</p>
  2639. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tatheva</span> <a name="V2.0236"></a> <span class="bld">vaḷañjetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti iminā nevāsikehi dhotapādādīhi vaḷañjanaṭṭhāne sañcicca adhotapādādīhi vaḷañjantasseva āpatti paññattāti dasseti.</p>
  2640. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dvārampī’’</span>tiādinā sāmaññato vuttattā dvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. Ajānitvā apassayantassapi idha lomagaṇanāya āpatti.</p>
  2641. <p class="centered">Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2642. <p class="subhead">Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2643. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Uddesabhattaṃ</span> <a name="M2.0249"></a> <span class="bld">nimantananti imaṃ vohāraṃ pattānī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, uddesabhattaṃ nimantanantiādivohāraṃ pattānīti attho. <span class="bld">Tampī</span>ti saṅghabhattampi.</p>
  2644. <p class="centered">Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2645. <p class="subhead">Uddesabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2646. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhojanasālāyā</span>ti bhattuddesaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ekavaḷañja</span>nti ekadvārena vaḷañjitabbaṃ. <span class="bld">Nānānivesanesū</span>ti nānākulassa nānūpacāresu nivesanesu.</p>
  2647. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisinnassapi niddāyantassapī</span>ti anādare sāmivacanaṃ, vuḍḍhatare niddāyante navakassa gāhitaṃ suggahitanti attho.</p>
  2648. <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭhadūto</span>ti yathāruci vattuṃ labhanato nirāsaṅkadūto. <span class="bld">Pucchāsabhāgenā</span>ti pucchāvacanapaṭibhāgena. ‘‘Ekā kūṭaṭṭhitikā nāmā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘rañño vā hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2649. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ pattassāmikassa hotī</span>ti cīvarādikampi sabbaṃ pattassāmikasseva hoti, mayā bhattameva sandhāya vuttaṃ, na cīvarādinti vatvā gahetuṃ na vaṭṭatīti attho.</p>
  2650. <p class="bodytext"><span class="bld">Akatabhāgonāmā</span>ti <a name="V2.0237"></a> āgantukabhāgo nāma, adinnapubbabhāgoti attho.</p>
  2651. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ āharīyatīti avatvā</span>ti ‘‘katarabhattaṃ vā tayā āharīyatī’’ti dāyakaṃ apucchitvā. <span class="bld">Pakatiṭṭhitikāyā</span>ti uddesabhattaṭṭhitikāya.</p>
  2652. <p class="centered">Uddesabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2653. <p class="subhead">Nimantanabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2654. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicchinditvā</span>ti <a name="M2.0250"></a> ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti padaṃ avatvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhattanti avadantenā’’</span>ti.</p>
  2655. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālopasaṅkhepenā</span>ti ekekapiṇḍavasena, evañca bhājanaṃ uddesabhatte na vaṭṭati. Tattha hi ekassa pahonakappamāṇeneva bhājetabbaṃ.</p>
  2656. <p class="bodytext"><span class="bld">Āruḷhāyeva mātikaṃ, saṅghato aṭṭha bhikkhū</span>ti ettha ye mātikaṃ āruḷhā, te aṭṭha bhikkhūti yojetabbaṃ. Uddesabhattanimantanabhattādisaṅghikabhattamātikāsu nimantanabhattamātikāya ṭhitivasena āruḷhe bhattuddesakena vā sayaṃ vā saṅghato uddisāpetvā gahetvā gantabbaṃ, na attano rucite gahetvāti adhippāyo. <span class="bld">Mātikaṃ āropetvā</span>ti ‘‘saṅghato gaṇhāmī’’tiādinā vuttamātikābhedaṃ dāyakassa viññāpetvāti attho.</p>
  2657. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭibaddhakālato pana paṭṭhāyā</span>ti tattheva vāsassa nibaddhakālato paṭṭhāya.</p>
  2658. <p class="centered">Nimantanabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2659. <p class="subhead">Salākabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2660. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanibandhitvā</span>ti likhitvā. <span class="bld">Gāmavasenapī</span>ti yebhuyyena samalābhagāmavasenapi. <span class="bld">Bahūni salākabhattānī</span>ti tiṃsaṃ vā cattārīsaṃ vā bhattāni. ‘‘Sace hontī’’ti ajjhāharitvā yojetabbaṃ.</p>
  2661. <p class="bodytext"><span class="bld">Sallakkhetvā</span>ti <a name="V2.0238"></a> tāni bhattāni pamāṇavasena sallakkhetvā. <span class="bld">Niggahena datvā</span>ti dūraṃ gantuṃ anicchantassa niggahena sampaṭicchāpetvā datvā. <span class="bld">Puna vihāraṃ āgantvā</span>ti ettha vihāraṃ anāgantvā bhattaṃ gahetvā pacchā vihāre attano pāpetvā bhuñjitumpi vaṭṭati.</p>
  2662. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekagehavasenā</span>ti vīthiyampi ekapasse gharapāḷiyā vasena. <span class="bld">Uddisitvāpī</span>ti asukakule salākabhattāni tuyhaṃ pāpuṇantīti vatvā.</p>
  2663. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāragāme</span>ti <a name="M2.0251"></a> atidūrattā vārena gantabbagāme. <span class="bld">Saṭṭhito vā paṇṇāsato vā</span>ti daṇḍakammatthāya udakaghaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vihāravāro</span>ti sabbabhikkhūsu bhikkhatthāya gatesu vihārarakkhaṇavāro.</p>
  2664. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti vihāravārikānaṃ. <span class="bld">Phātikammamevā</span>ti vihārarakkhaṇakiccassa pahonakapaṭipādanameva. <span class="bld">Ekasseva pāpuṇantī</span>ti divase divase ekekasseva pāpitānīti attho.</p>
  2665. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasasalāka</span>nti ucchurasasalākaṃ. <span class="bld">‘‘Salākavasena gāhitattā pana na sāditabbā’’</span>ti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, na dhutaṅgabhedavasena. ‘‘Saṅghato nirāmisasalākā…pe… vaṭṭatiyevā’’ti (visuddhi. 1.26) hi <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttaṃ. <span class="bld">Aggabhikkhāmatta</span>nti ekakaṭacchubhikkhāmattaṃ. <span class="bld">Laddhā vā aladdhā vā svepi gaṇheyyāsī</span>ti laddhepi appamattatāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yāvadatthaṃ labhati…pe… alabhitvā ‘sve gaṇheyyāsī’ti vattabbo’’</span>ti.</p>
  2666. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ disābhāge. <span class="bld">Taṃ gahetvā</span>ti taṃ vāragāme salākaṃ attano gahetvā. <span class="bld">Tenā</span>ti disaṃgamikato aññena tasmiṃ disaṃgamike. <span class="bld">Devasikaṃ pāpetabbā</span>ti upacārasīmāya ṭhitassa yassa kassaci vassaggena pāpetabbā. Evaṃ etesu agatesu āsannavihāre bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati itarathā saṅghikato.</p>
  2667. <p class="bodytext"><span class="bld">Amhākaṃ gocaragāmevā</span>ti salākabhattadāyakānaṃ gāmaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vihāre therassa pattasalākabhatta</span>nti vihāre ekekasseva ohīnattherassa sabbasalākānaṃ attano pāpanavasena pattasalākabhattaṃ.</p>
  2668. <p class="centered">Salākabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2669. <p class="subhead">Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā</p>
  2670. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sve</span> <a name="V2.0239"></a> <span class="bld">pakkho’’ti ajja pakkhikaṃ na gāhetabba</span>nti aṭṭhamiyā bhuñjitabbaṃ sattamiyā bhuñjanatthāya na gāhetabbaṃ, dāyakehi niyamitadivaseneva gāhetabbanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sve lūkha</span>nti ajja āvāhamaṅgalādikaraṇato atipaṇītabhojanaṃ karīyati, sve tathā na bhavissati, ajjeva bhikkhū bhojessāmīti adhippāyo.</p>
  2671. <p class="bodytext">Pakkhikabhattato <a name="M2.0252"></a> uposathikassa bhedaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘uposathaṅgāni samādiyitvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nibandhāpita</span>nti ‘‘asukavihāre āgantukā bhuñjantū’’ti niyamitaṃ.</p>
  2672. <p class="bodytext"><span class="bld">Gamiko āgantukabhattampī</span>ti gāmantarato āgantvā avūpasantena gamikacittena vasitvā puna aññattha gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ. Āvāsikassa pana gantukāmassa gamikabhattameva labbhati. <span class="bld">‘‘Lesaṃ oḍḍetvā’’</span>ti vuttattā lesābhāve yāva gamanaparibandho vigacchati, tāva bhuñjituṃ vaṭṭatīti ñāpitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2673. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇḍulādīni pesenti…pe… vaṭṭatī</span>ti abhihaṭabhikkhattā vaṭṭati. <span class="bld">Tathā paṭiggahitattā</span>ti bhikkhānāmena paṭiggahitattā.</p>
  2674. <p class="bodytext"><span class="bld">Avibhattaṃ saṅghikaṃ bhaṇḍa</span>nti kukkuccuppattiākāradassanaṃ. Evaṃ kukkuccaṃ katvā pucchitabbakiccaṃ natthi, apucchitvā dātabbanti adhippāyo.</p>
  2675. <p class="centered">Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2676. <p class="centered">Senāsanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2677. <p class="chapter">7. Saṅghabhedakakkhandhako</p>
  2678. <p class="subhead">Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā</p>
  2679. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Saṅghabhedakakkhandhake <a name="M2.0253"></a><a name="V2.0240"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">anupiyaṃ nāmā</span>ti anupiyā nāma. <span class="bld">Heṭṭhā pāsādā</span>ti pāsādato heṭṭhā heṭṭhimatalaṃ, ‘‘heṭṭhāpāsāda’’ntipi pāṭho. <span class="bld">Abhinetabba</span>nti vapitakhettesu pavesetabbaṃ. <span class="bld">Ninnetabba</span>nti tato nīharitabbaṃ. <span class="bld">Niddhāpetabba</span>nti sassadūsakatiṇādīni uddharitabbaṃ. <span class="bld">Ujuṃ kārāpetabba</span>nti puñjaṃ kārāpetabbaṃ, ayameva vā pāṭho.</p>
  2680. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Paradatto</span>ti parehi dinnapaccayehi pavattamāno. <span class="bld">Migabhūtena cetasā</span>ti katthaci alaggatāya migassa viya jātena cittena.</p>
  2681. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">Manomayaṃ kāya</span>nti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ, ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ pasādeyyaṃ, yasmiṃ me pasanne bahulābhasakkāro uppajjeyyā’’ti paṭhamaṃ uppannaparivitakkassa mandapariyuṭṭhānatāya devadattassa tasmiṃ khaṇe jhānaparihāni nāhosi, pacchā eva ahosīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saha cittuppādā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānī</span>ti ettha magadharaṭṭhe khuddakaṃ gāmakhettaṃ gāvutamattaṃ, majjhimaṃ pana diyaḍḍhagāvutamattaṃ, mahantaṃ anekayojanampi hoti. Tesu majjhimena gāmakhettena dve vā khuddakena tīṇi vā gāmakhettāni, tassa sarīraṃ tigāvutappamāṇo attabhāvoti vuttaṃ hoti.</p>
  2682. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Satthāro</span>ti gaṇasatthāro. <span class="bld">Nāssassā</span>ti na etassa bhaveyya. <span class="bld">Ta</span>nti satthāraṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti amanāpena. <span class="bld">Sammannatī</span>ti cīvarādinā amhākaṃ sammānaṃ karoti, parehi vā ayaṃ satthā sammānīyatīti attho.</p>
  2683. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Nāsāya</span> <a name="V2.0241"></a> <span class="bld">pittaṃ bhindeyyu</span>nti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vā nāsāpuṭe pakkhipeyyuṃ. <span class="bld">Assatarī</span>ti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Tassā hi gahitagabbhāya vijāyitumasakkontiyā udaraṃ phāletvā potakaṃ nīharanti. Tenāha <span class="bld">‘‘attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātī’’</span>ti.</p>
  2684. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Potthanika</span>nti churikaṃ, ‘‘khara’’ntipi vuccati.</p>
  2685. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Mā</span> <a name="M2.0254"></a> <span class="bld">kuñjara nāgamāsado</span>ti he kuñjara buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha. <span class="bld">Dukkha</span>nti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ. <span class="bld">Ito</span>ti ito jātito. <span class="bld">Yato</span>ti yasmā, yantassa vā, gacchantassāti attho. <span class="bld">Mā ca mado</span>ti mado tayā na kātabboti attho.</p>
  2686. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Tikabhojana</span>nti tīhi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ, tato adhikehi ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭanakaṃ gaṇabhojanapaṭipakkhaṃ bhojananti attho. <span class="bld">Kokāliko</span>tiādīni devadattaparisāya gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni. <span class="bld">Kappa</span>nti mahāniraye āyukappaṃ, taṃ antarakappanti keci. Keci pana ‘‘asaṅkhyeyyakappa’’nti.</p>
  2687. <p class="centered">Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2688. <p class="subhead">Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā</p>
  2689. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ <span class="bld">ādesanāpāṭihāriyaṃ</span>. Kevalaṃ dhammadesanā <span class="bld">anusāsanīpāṭihāriyaṃ</span>. Tadubhayampi <span class="bld">dhammī kathā</span> nāma. Tāya thero ovadi. Iddhividhaṃ <span class="bld">iddhipāṭihāriyaṃ</span> nāma. Tena sahitā anusāsanī eva <span class="bld">dhammī kathā</span>. Tāya thero ovadi.</p>
  2690. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Thullaccayaṃ desāpehī’’</span>ti idaṃ bhedapurekkhārassa uposathādikaraṇe thullaccayassa uposathakkhandhakādīsu paṭhamameva paññattattā vuttaṃ, itarathā etesaṃ ādikammikattā anāpattiyeva siyā.</p>
  2691. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Sarasī</span>ti saro. <span class="bld">Mahiṃ vikrubbato</span>ti mahiṃ dantehi vilikhantassa. Idañca hatthīnaṃ sabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Nadīsū</span>ti saresu. Bhisaṃ ghasamānassāti yojanā. <span class="bld">Jaggato</span>ti yūthaṃ pālentassa.</p>
  2692. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Dūteyyaṃ</span> <a name="V2.0242"></a> <span class="bld">gantu</span>nti dūtakammaṃ pattuṃ, dūtakammaṃ kātunti attho. <span class="bld">Sahitāsahitassā</span>ti yuttāyuttassa, yaṃ vattuṃ, kātuñca yuttaṃ, tattha kusalo. Atha vā adhippetānādhippetassa vacanassa kusalo, byañjanamatte na tiṭṭhati, adhippetatthameva ārocetīti attho.</p>
  2693. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Gāthāsu <a name="M2.0255"></a> <span class="bld">jātū</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Mā udapajjatha</span> mā hotūti attho. <span class="bld">Pāpicchānaṃ yathāgatī</span>ti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yādisī gati abhisamparāyo. <span class="bld">Taṃ</span> atthajātaṃ. <span class="bld">Imināpi</span> kāraṇena <span class="bld">jānāthā</span>ti devadattassa ‘‘paṇḍito’’tiādinā upari vakkhamānākāraṃ dasseti.</p>
  2694. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamādaṃ anuciṇṇo</span>ti pamādaṃ āpanno. <span class="bld">Āsīsāya</span>nti avassaṃbhāvīatthasiddhiyaṃ. Sā hi idha āsīsāti adhippetā, na patthanā. Īdise anāgatatthe atītavacanaṃ saddavidū icchanti.</p>
  2695. <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbhe</span>ti dubbheyya. <span class="bld">Visakumbhenā</span>ti ekena visapuṇṇakumbhena. <span class="bld">So</span>ti so puggalo. <span class="bld">Na padūseyya</span> visamissaṃ kātuṃ na sakkotīti attho. <span class="bld">Bhayānako</span>ti vipulagambhīrabhāvena bhayānako. Tenāpi dūsetuṃ na sakkuṇeyyataṃ dasseti. <span class="bld">Vādenā</span>ti dosakathanena. <span class="bld">Upahiṃsatī</span>ti bādhati.</p>
  2696. <p class="centered">Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2697. <p class="subhead">Upālipañhākathāvaṇṇanā</p>
  2698. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. <span class="bld">Na pana ettāvatā saṅgho bhinno hotī</span>ti salākaggāhāpanamattena saṅghabhedānibbattito vuttaṃ. Uposathādisaṅghakamme kate eva hi saṅgho bhinno hoti. Tattha ca uposathapavāraṇāsu ñattiniṭṭhānena, sesakammesu apalokanādikammapariyosānena saṅghabhedo samatthoti daṭṭhabbo.</p>
  2699. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Abhabbatā na vuttā’’</span>ti idaṃ ‘‘bhikkhave, devadattena paṭhamaṃ ānantariyakammaṃ upacita’’ntiādinā ānantariyattaṃ vadatā bhagavatā tassa abhabbatāsaṅkhātā pārājikatā na paññattā. Etena āpatti viya abhabbatāpi paññattianantarameva hoti, na tato pureti dasseti. Idha pana ādikammikassapi anāpattiyā avuttattā devadattādayopi na muttāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2700. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo satipaṭṭhānā</span>tiādīsu tayo eva satipaṭṭhānā, na tato paranti ekassa satipaṭṭhānassa <a name="V2.0243"></a> paṭikkhepova idha <span class="bld">adhammo,</span> na pana tiṇṇaṃ satipaṭṭhānattavidhānaṃ <a name="M2.0256"></a> tassa dhammattā. Evaṃ sesesupi hāpanakoṭṭhāsesu. Vaḍḍhanesu pana <span class="bld">cha indriyānī</span>ti anindriyassapi ekassa indriyattavidhānameva <span class="bld">adhammo</span>. Evaṃ sesesupi. Na kevalañca eteva, ‘‘cattāro khandhā, terasāyatanānī’’tiādinā yattha katthaci viparītato pakāsanaṃ sabbaṃ <span class="bld">adhammo</span>. Yāthāvato pakāsanañca sabbaṃ <span class="bld">dhammo</span>ti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pakāsana</span>nti cettha tathā tathā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā arūpakkhandhāva adhippetā, evamettha dasakusalakammapathādīsu anavajjaṭṭhena sarūpato dhammesu, akusalakammapathādīsu sāvajjaṭṭhena sarūpato adhammesu ca tadaññesu ca abyākatesu yassa kassaci koṭṭhāsassa bhagavatā paññattakkameneva pakāsanaṃ ‘‘dhammo’’ti ca viparītato pakāsanaṃ ‘‘adhammo’’ti ca dassitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha vinayādayopi yathābhūtato, ayathābhūtato ca pakāsanavasena dhammādhammesu eva pavisanti, vinayādināmena pana visesetvā visuṃ gahitattā tadavasesameva dhammādhammakoṭṭhāse pavisatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2701. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāmā</span>tiādi dhammañca adhammañca yāthāvato ñatvāva pāpicchaṃ nissāya viparītato pakāsentasseva saṅghabhedo hoti, na pana tathāsaññāya pakāsentassāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Esa nayo ‘‘avinayaṃ vinayoti dīpentī’’tiādīsupi. Tattha <span class="bld">niyyānika</span>nti ukkaṭṭhanti attho. <span class="bld">‘‘Tathevā’’</span>ti iminā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyakula’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati.</p>
  2702. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhā</span>ti saṃvaravinayo, pahānavinayo, paṭisaṅkhāvinayo ca vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ vinayo’’</span>ti. ‘‘Paññattaṃ apaññatta’’nti dukaṃ ‘‘bhāsitaṃ abhāsita’’nti dukena atthato samānameva, tathā duṭṭhulladukaṃ garukadukena. Teneva tesaṃ <span class="bld">‘‘cattāro satipaṭṭhānā…pe… idaṃ apaññattaṃ nāmā’’</span>tiādinā sadisaniddeso kato. <span class="bld">Sāvasesāpatti</span>nti avasesasīlehi sahitāpattiṃ. Natthi etissaṃ āpannāyaṃ sīlāvasesāti <span class="bld">anavasesāpatti</span>.</p>
  2703. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">samaggānañca anuggaho</span>ti yathā samaggānaṃ sāmaggī na bhijjati, evaṃ anuggahaṇaṃ anubalappadānaṃ.</p>
  2704. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Siyā</span> <a name="M2.0257"></a> <span class="bld">nu kho</span>ti sambhaveyya nu kho. <span class="bld">Tasmiṃ adhammadiṭṭhī</span>ti attano ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti etasmiṃ dīpane ayuttadiṭṭhi. <span class="bld">Bhede adhammadiṭṭhī</span>ti ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpetvā anussāvanasalākaggāhāpanādinā attānaṃ muñcitvā catuvaggādikaṃ saṅghaṃ ekasīmāyameva ṭhitato <a name="V2.0244"></a> catuvaggādisaṅghato viyojetvā ekakammādinipphādanavasena saṅghabhedakaraṇe adhammadiṭṭhiko hutvāti attho. <span class="bld">Vinidhāya diṭṭhi</span>nti yā tasmiṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane attano adhammadiṭṭhi uppajjati, taṃ vinidhāya paṭicchādetvā ‘‘dhammo evāya’’nti viparītato pakāsetvāti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.</p>
  2705. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhede dhammadiṭṭhī</span>ti yathāvuttanayena saṅghabhedane doso natthīti laddhiko. Ayaṃ pana ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane adhammadiṭṭhiko hutvāpi taṃ diṭṭhiṃ vinidhāya karaṇena saṅghabhedako atekiccho jāto. <span class="bld">Evaṃ bhede vematiko</span>ti imassa pana bhede vematikadiṭṭhiyā vinidhānampi atthi. Sesaṃ samameva. <span class="bld">Tasmiṃ dhammadiṭṭhibhede adhammadiṭṭhī</span>ti ayaṃ pana bhede adhammadiṭṭhiṃ vinidhāya katattā saṅghabhedako atekiccho jāto. Sukkapakkhe pana sabbattha ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā bhede vā dhammadiṭṭhitāya diṭṭhiṃ avinidhāyeva katattā saṅghabhedakopi satekiccho jāto. Tasmā ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā saṅghabhede vā ubhosupi vā adhammadiṭṭhi vā vematiko vā hutvā taṃ diṭṭhiṃ, vimatiñca vinidhāya ‘‘dhammo’’ti pakāsetvā vuttanayena saṅghabhedaṃ karontasseva ānantariyaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
  2706. <p class="centered">Upālipañhākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2707. <p class="centered">Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2708. <p class="chapter">8. Vattakkhandhako</p>
  2709. <p class="subhead">Āgantukavattakathāvaṇṇanā</p>
  2710. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Vattakkhandhake <a name="M2.0258"></a><a name="V2.0245"></a> <span class="bld">pattharitabba</span>nti ātape pattharitabbaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">abhivādāpetabbo</span>ti vandanatthāya vassaṃ pucchanena navako sayameva vandatīti vuttaṃ. <span class="bld">Nilloketabbo</span>ti oloketabbo.</p>
  2711. <p class="centered">Āgantukavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2712. <p class="subhead">Āvāsikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2713. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. ‘‘Yathābhāga’’nti ṭhapitaṭṭhānaṃ anatikkamitvā mañcapīṭhādiṃ papphoṭetvā pattharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā dānampi senāsanapaññāpanamevāti dassento āha <span class="bld">‘‘papphoṭetvā hi pattharituṃ pana vaṭṭatiyevā’’</span>ti.</p>
  2714. <p class="centered">Āvāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2715. <p class="subhead">Anumodanavattakathāvaṇṇanā</p>
  2716. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Pañcame nisinne</span>ti anumodanatthāya nisinne. <span class="bld">Na mahātherassa bhāro hotī</span>ti anumodakaṃ āgametuṃ na bhāro. <span class="bld">Ajjhiṭṭhova āgametabbo</span>ti attanā ajjhiṭṭhehi bhikkhūhi anumodanteyeva nisīditabbanti attho.</p>
  2717. <p class="centered">Anumodanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2718. <p class="subhead">Bhattaggavattakathāvaṇṇanā</p>
  2719. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Manussānaṃ</span> <a name="V2.0246"></a> <span class="bld">parivisanaṭṭhāna</span>nti yattha antovihārepi manussā saputtadārā āvasitvā bhikkhū netvā bhojenti. <span class="bld">Āsanesu satī</span>ti nisīdanaṭṭhānesu <a name="M2.0259"></a> santesu. <span class="bld">Idaṃ, bhante, āsanaṃ ucca</span>nti āsanne samabhūmibhāge paññattaṃ therāsanena samakaṃ āsanaṃ sandhāya vuttaṃ, therāsanato pana uccatare āpucchitvāpi nisīdituṃ na vaṭṭati. Yadi taṃ āsannampi nīcataraṃ hoti, anāpucchāpi nisīdituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Mahātherasseva āpattī</span>ti āsanena paṭibāhanāpattiyā āpatti. <span class="bld">Avattharitvā</span>ti pārutasaṅghāṭiṃ avattharitvā, anukkhipitvāti attho.</p>
  2720. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘ubhohi hatthehi…pe… odano paṭiggahetabbo’’</span>ti idaṃ hatthatale vā pacchipiṭṭhiādidussaṇṭhitādhāre vā pattaṃ ṭhapetvā odanassa gahaṇakāle pattassa apatanatthāya vuttaṃ, susajjite pana ādhāre pattaṃ ṭhapetvā ekena hatthena taṃ parāmasitvāpi odanaṃ paṭiggahetuṃ vaṭṭati eva. <span class="bld">Ubhohi hatthehi…pe… udakaṃ paṭiggahetabba</span>nti etthāpi eseva nayo.</p>
  2721. <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthadhovanaudaka</span>nti bhojanāvasāne udakaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā dhovitabbā’’</span>ti. Tena pariyosāne dhovanameva paṭikkhittaṃ, bhojanantare pana pānīyapivanādinā nayena hatthaṃ dhovitvā puna bhuñjituṃ vaṭṭatīti dasseti. Potthakesu pana ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā na dhovitabbā’’ti likhanti, taṃ purimavacanena na sameti pariyosāne udakasseva ‘‘hatthadhovanaudaka’’nti vuttattā. <span class="bld">Sace manussā dhovatha, bhante</span>tiādi niṭṭhitabhattaṃ nisinnaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dhure</span> dvārasamīpe.</p>
  2722. <p class="centered">Bhattaggavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2723. <p class="subhead">Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā</p>
  2724. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ṭhāpeti vā</span>ti tiṭṭha bhanteti vadanti.</p>
  2725. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Atthi, bhante, nakkhattapadānī</span>ti nakkhattapadavisayāni ñātāni atthi, assayujādinakkhattaṃ jānāthāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘na jānāma, āvuso’’</span>ti. <span class="bld">Atthi, bhante<a name="V2.0247"></a>, disābhāga</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Kenajja, bhante, yutta</span>nti kena nakkhattena cando yuttoti attho.</p>
  2726. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Aṅgaṇe</span>ti <a name="M2.0260"></a> abbhokāse. <span class="bld">Evameva paṭipajjitabba</span>nti uddesadānādi āpucchitabbanti dasseti.</p>
  2727. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Nibaddhagamanatthāyā</span>ti attanova nirantaragamanatthāya. Ūhaditāti ettha hada-dhātussa vaccavissajjanatthatāyāha <span class="bld">‘‘bahi vaccamakkhitā’’</span>ti.</p>
  2728. <p class="centered">Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2729. <p class="centered">Vattakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2730. <p class="chapter">9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhako</p>
  2731. <p class="subhead">Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā</p>
  2732. <p class="bodytext"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake <a name="M2.0261"></a><a name="V2.0248"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">nandimukhiyā</span>ti odātadisāmukhatāya tuṭṭhamukhiyā. ‘‘Uddhastaṃ aruṇa’’nti vatvāpi ‘‘uddisatu, bhante, bhagavā’’ti pātimokkhuddesayācanaṃ anuposathe uposathakaraṇapaṭikkhepassa sikkhāpadassa apaññattattā therena katanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā pana bhagavā evaṃ tuṇhībhūtova tiyāmarattiṃ vītināmesīti? Aparisuddhāya parisāya uposathādisaṃvāsakaraṇassa sāvajjataṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ kātuṃ, tañca āyatiṃ bhikkhūnaṃ tathāpaṭipajjanatthaṃ sikkhāpadaṃ ñāpetuṃ. Keci panettha ‘‘aparisuddhampi puggalaṃ tassa sammukhā ‘aparisuddho’ti vattuṃ mahākaruṇāya avisahanto bhagavā tathā nisīdī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Taṃ akāraṇaṃ pacchāpi avattabbato, mahāmoggallānattherenāpi taṃ bāhāyaṃ gahetvā bahi nīharaṇassa akattabbatāpasaṅgato. Tasmā yathāvuttamevettha kāraṇanti. Teneva ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 8.20; cūḷava. 386; udā. 45) vatvā ‘‘na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabba’’ntiādinā (cūḷava. 386) sāpattikaparisāya kattabbavidhi dassito.</p>
  2733. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkassarasamācāra</span>nti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti parehi saṅkāya saritabbasamācāraṃ, attanā vā ‘‘mama anācāraṃ ete jānantī’’ti saṅkāya saritabbasamācāraṃ. Samaṇavesadhāraṇena, saṅghikapaccayabhāgagahaṇādinā ca jīvikaṃ kappento ‘‘ahaṃ samaṇo’’ti paṭiññaṃ adentopi atthato dento viya hotīti <span class="bld">‘‘samaṇapaṭiññaṃ brahmacāripaṭiñña’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Avassuta</span>nti kilesāvassanena tintaṃ. Sañjātadussilyakacavarattā <span class="bld">kasambujātaṃ</span><a name="V2.0249"></a>, asāratāya vā kasambu viya jātaṃ. <span class="bld">Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā</span>ti dvārasālato bahi nikkhamāpetvā.</p>
  2734. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Mahāsamudde</span> <a name="M2.0262"></a> <span class="bld">abhiramantī</span>ti bahuso dassanapavisanādinā mahāsamudde abhiratiṃ vindanti. <span class="bld">Na āyatakeneva papāto</span>ti chinnataṭamahāsobbho viya na āditova ninnoti attho. <span class="bld">Ṭhitadhammo</span>ti avaṭṭhitasabhāvo. <span class="bld">Pūratta</span>nti puṇṇattaṃ. <span class="bld">Nāgā</span>ti sappajātikā.</p>
  2735. <p class="centered">Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2736. <p class="subhead">Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā</p>
  2737. <p class="bodytext"><a name="para386"></a><span class="paranum">386</span>. <span class="bld">Udāharitabba</span>nti pāḷiyā avatvā tamatthaṃ yāya kāyaci bhāsāya udāhaṭampi udāhaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2738. <p class="bodytext"><span class="bld">Pure vā pacchā vā</span>ti ñattiārambhato pubbe vā ñattiniṭṭhānato pacchā vā.</p>
  2739. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Katañca akatañca ubhayaṃ gahetvā</span>ti yassa katāpi atthi akatāpi. Tassa tadubhayaṃ gahetvā. <span class="bld">Dhammikaṃ sāmaggi</span>nti dhammikaṃ samaggakammaṃ. <span class="bld">Paccādiyatī</span>ti ukkoṭanādhippāyena puna kātuṃ ādiyati.</p>
  2740. <p class="bodytext"><a name="para388"></a><span class="paranum">388</span>. <span class="bld">Ākārādisaññā veditabbā</span>ti ākāraliṅganimittanāmāni vuttānīti veditabbāni.</p>
  2741. <p class="centered">Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2742. <p class="subhead">Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā</p>
  2743. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. Puna codetuṃ attanā ādātabbaṃ gahetabbaṃ adhikaraṇaṃ attādānanti āha <span class="bld">‘‘sāsanaṃ sodhetukāmo’’</span>tiādi. <span class="bld">Vassāratto</span>ti vassakālo. Sopi hi dubbhikkhādikālo viya adhikaraṇavūpasamatthaṃ lajjiparisāya dūrato ānayanassa, āgatānañca piṇḍāya caraṇādisamācārassa dukkarattā akālo eva.</p>
  2744. <p class="bodytext"><span class="bld">Samanussaraṇakaraṇa</span>nti <a name="V2.0250"></a> anussaritānussaritakkhaṇe pītipāmojjajananato anussaraṇuppādakaṃ. <span class="bld">Vigatūpakkilesa…pe… saṃvattatī</span>ti ettha yathā <a name="M2.0263"></a> abbhahimādiupakkilesavirahitānaṃ candimasūriyānaṃ sassirīkatā hoti, evamassāpi codakassa pāpapuggalūpakkilesavigamena sassirīkatā hotīti adhippāyo.</p>
  2745. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. <span class="bld">Adhigataṃ mettacitta</span>nti appanāppattaṃ mettajhānaṃ.</p>
  2746. <p class="bodytext"><a name="para400-1"></a><span class="paranum">400-1</span>. ‘‘Dosantaro’’ti ettha antara-saddo cittapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘na duṭṭhacitto hutvā’’</span>ti.</p>
  2747. <p class="bodytext">Kāruññaṃ nāma karuṇā evāti āha <span class="bld">‘‘kāruññatāti karuṇābhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Karuṇa</span>nti appanāppattaṃ vadati. Tathā <span class="bld">metta</span>nti.</p>
  2748. <p class="centered">Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2749. <p class="centered">Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2750. <p class="chapter">10. Bhikkhunikkhandhako</p>
  2751. <p class="subhead">Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  2752. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. Bhikkhunikkhandhake <a name="M2.0264"></a><a name="V2.0251"></a> <span class="bld">‘‘mātugāmassa pabbajitattā’’</span>ti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ saddhammassa appavattanakāraṇadassanaṃ. <span class="bld">Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassa</span>ntiādi <span class="bld">khandhakabhāṇakānaṃ</span> mataṃ gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.161) vuttaṃ. <span class="bld">Aṅguttara</span> (a. ni. aṭṭha. 3.8.51) -<span class="bld">saṃyuttaṭṭhakathāsu</span>pi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) aññathāva vuttaṃ, taṃ sabbaṃ aññamaññaviruddhampi taṃtaṃbhāṇakānaṃ matena likhitasīhaḷaṭṭhakathāsu āgatanayameva gahetvā ācariyena likhitaṃ īdise kathāvirodhe sāsanaparihāniyā abhāvato, sodhanupāyābhāvā ca. Paramatthavirodho eva hi suttādinayena sodhanīyo, na kathāmaggavirodhoti.</p>
  2753. <p class="centered">Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2754. <p class="subhead">Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2755. <p class="bodytext"><a name="para404-8"></a><span class="paranum">404-8</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">yadaggenā</span>ti yasmiṃ divase. <span class="bld">Tadā</span>ti tasmiṃyeva divase. <span class="bld">Vimānetvā</span>ti avamānaṃ katvā.</p>
  2756. <p class="bodytext"><a name="para410-1"></a><span class="paranum">410-1</span>. <span class="bld">Āpattigāminiyo</span>ti āpattiṃ āpannāyo. <span class="bld">Kammavibhaṅge</span>ti parivāre kammavibhaṅge (pari. 482 ādayo).</p>
  2757. <p class="bodytext"><a name="para413-5"></a><span class="paranum">413-5</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0252"></a> <span class="bld">dve tisso bhikkhuniyo</span>ti dvīhi tīhi bhikkhunīhi. <span class="bld">Na ārocentī</span>ti pātimokkhuddesakassa na ārocenti.</p>
  2758. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Dussaveṇiyā</span>ti anekadussapaṭṭe ekato katvā kataveṇiyā.</p>
  2759. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. <span class="bld">Visesaka</span>nti <a name="M2.0265"></a> pattalekhādivaṇṇavisesaṃ. <span class="bld">Pakiṇantī</span>ti vikkiṇanti. <span class="bld">Namanaka</span>nti pāsukaṭṭhinamanakabandhanaṃ.</p>
  2760. <p class="bodytext"><a name="para422-5"></a><span class="paranum">422-5</span>. <span class="bld">Saṃvelliya</span>nti kacchaṃ bandhitvā nivāsanaṃ. <span class="bld">Tayo nissaye</span>ti rukkhamūlasenāsanassa tāsaṃ alabbhanato vuttaṃ.</p>
  2761. <p class="bodytext"><a name="para426-8"></a><span class="paranum">426-8</span>. <span class="bld">Aṭṭheva bhikkhuniyo yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhantī</span>ti aṭṭha bhikkhuniyo vuḍḍhapaṭipāṭiyāva gaṇhantiyo āgatapaṭipāṭiṃ paṭibāhanti, nāññāti attho. <span class="bld">Anuvādaṃ paṭṭhapentī</span>ti issariyaṃ pavattentīti atthaṃ vadanti.</p>
  2762. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Bhikkhudūtenā</span>ti bhikkhunā dūtabhūtena. <span class="bld">Sikkhamānadūtenā</span>ti sikkhamānāya dūtāya.</p>
  2763. <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Na sammatī</span>ti nappahoti. <span class="bld">Navakamma</span>nti ‘‘navakammaṃ katvā vasatū’’ti apaloketvā saṅghikabhūmiyā okāsadānaṃ.</p>
  2764. <p class="bodytext"><a name="para432-6"></a><span class="paranum">432-6</span>. <span class="bld">Sannisinnagabbhā</span>ti duviññeyyagabbhā. <span class="bld">Mahilātitthe</span>ti itthīnaṃ sādhāraṇatitthe.</p>
  2765. <p class="centered">Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2766. <p class="centered">Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2767. <p class="chapter">11. Pañcasatikakkhandhako</p>
  2768. <p class="subhead">Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā</p>
  2769. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. Pañcasatikakkhandhake <a name="M2.0266"></a><a name="V2.0253"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’</span>ti idaṃ thero sayaṃ bhagavato parinibbutabhāvaṃ jānantopi attanā sahagatabhikkhuparisāya ñāpanatthameva, subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa sāsanassa paṭipakkhavacanaṃ bhikkhūnaṃ viññāpanatthañca evaṃ pucchi. Subhaddo hi kusinārāyaṃ bhagavati abhippasannāya khattiyādigahaṭṭhaparisāya majjhe bhagavato parinibbānaṃ sutvā haṭṭhapahaṭṭhopi bhayena pahaṭṭhākāraṃ vācāya pakāsetuṃ na sakkhissati, idheva pana vijanapadese sutvā yathājjhāsayaṃ attano pāpaladdhiṃ pakāsessati, tato tameva paccayaṃ dassetvā bhikkhū samussāhetvā dhammavinayasaṅgahaṃ kāretvā etassa pāpabhikkhussa, aññesañca īdisānaṃ manorathavighātaṃ, sāsanaṭṭhitiñca karissāmīti jānantova taṃ pucchīti veditabbaṃ. Teneva thero ‘‘ekamidāhaṃ, āvuso, samaya’’ntiādinā subhaddavacanameva dassetvā dhammavinayaṃ saṅgāyāpesi. <span class="bld">Nānābhāvo</span>ti sarīrena nānādesabhāvo, vippavāsoti attho. <span class="bld">Vinābhāvo</span>ti maraṇena viyujjanaṃ. <span class="bld">Aññathābhāvo</span>ti bhavantarūpagamanena aññākārappatti.</p>
  2770. <p class="bodytext"><a name="para441"></a><span class="paranum">441</span>. <span class="bld">‘‘Ākaṅkhamāno…pe… samūhaneyyā’’</span>ti idaṃ bhagavā mayā ‘‘ākaṅkhamāno’’ti vuttattā ekasikkhāpadampi samūhanitabbaṃ apassantā, samūhane ca dosaṃ disvā dhammasaṅgahakā bhikkhū ‘‘apaññattaṃ na paññāpessāma, paññattaṃ na samucchindissāmā’’tiādinā puna ‘‘paññattisadisāya akuppāya kammavācāya sāvetvā samādāya vattissanti, tato yāva sāsanantaradhānā appaṭibāhiyāni sikkhāpadāni bhavissantī’’ti iminā adhippāyena avocāti daṭṭhabbaṃ. Teneva mahātherāpi tatheva paṭipajjiṃsu.</p>
  2771. <p class="bodytext"><span class="bld">Gihigatānī</span>ti <a name="V2.0254"></a> gihīsu gatāni. Khattiyamahāsārādigihīhi ñātānīti attho. Citakadhūmakālo attano pavattipariyosānabhūto etassāti <span class="bld">dhūmakālikaṃ</span>.</p>
  2772. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. <span class="bld">Oḷārike</span> <a name="M2.0267"></a> <span class="bld">nimitte kariyamānepī</span>ti ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti evaṃ thūlatare ‘‘tiṭṭhatu, bhagavā, kappa’’nti yācanahetubhūte okāsanimitte kamme kariyamāne. <span class="bld">Mārena pariyuṭṭhitacitto</span>ti mārena āviṭṭhacitto.</p>
  2773. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. <span class="bld">Ujjavanikāyā</span>ti paṭisotagāminiyā. Kucchito lavo chedo vināso <span class="bld">kulavo,</span> niratthakaviniyogo. Taṃ na gacchantīti <span class="bld">na kulavaṃ gamenti</span>.</p>
  2774. <p class="centered">Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2775. <p class="centered">Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2776. <p class="chapter">12. Sattasatikakkhandhako</p>
  2777. <p class="subhead">Dasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2778. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. Sattasatikakkhandhake <a name="M2.0268"></a><a name="V2.0255"></a> <span class="bld">bhikkhaggenā</span>ti bhikkhugaṇanāya. <span class="bld">Mahī</span>ti himaṃ.</p>
  2779. <p class="bodytext"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>. <span class="bld">Avijjānivutā</span>ti avijjānīvaraṇena nivutā paṭicchannā. <span class="bld">Aviddasū</span>ti aññāṇino. <span class="bld">Upakkilesā vuttā</span>ti tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ete surāpānādayo upakkilesāti vuttā. Nettiyā taṇhāya sahitā <span class="bld">sanettikā</span>.</p>
  2780. <p class="bodytext"><a name="para450-1"></a><span class="paranum">450-1</span>. <span class="bld">Ahogaṅgo</span>ti tassa pabbatassa nāmaṃ. <span class="bld">Paṭikacceva gaccheyya</span>nti yattha naṃ adhikaraṇaṃ vūpasamituṃ bhikkhū sannipatissanti, tatthāhaṃ paṭhamameva gaccheyyaṃ. <span class="bld">Sambhāvesu</span>nti sampāpuṇiṃsu.</p>
  2781. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. <span class="bld">Aloṇika</span>nti loṇarahitaṃ bhattaṃ, byañjanaṃ vā. <span class="bld">Āsutā</span>ti sabbasambhārasajjitā, ‘‘asuttā’’ti vā pāṭho.</p>
  2782. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Ujjaviṃsū</span>ti nāvāya paṭisotaṃ gacchiṃsu. <span class="bld">Pācīnakā</span>ti puratthimadisāya jātattā vajjiputtake sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pāveyyakā</span>ti pāveyyadesavāsino.</p>
  2783. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Nanu tvaṃ, āvuso, vuḍḍho</span>ti nanu tvaṃ thero nissayamutto, kasmā taṃ thero paṇāmesīti bhedavacanaṃ vadanti. <span class="bld">Garunissayaṃ gaṇhāmā</span>ti nissayamuttāpi mayaṃ ekaṃ sambhāvanīyagaruṃ nissayabhūtaṃ gahetvāva vasissāmāti adhippāyo.</p>
  2784. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Mūlādāyakā</span>ti paṭhamaṃ dasavatthūnaṃ dāyakā, āvāsikāti attho. <span class="bld">Pathabyā saṅghatthero</span>ti <a name="V2.0256"></a> loke sabbabhikkhūnaṃ tadā upasampadāya vuḍḍho. <span class="bld">Suññatāvihārenā</span>ti suññatāmukhena adhigataphalasamāpattiṃ sandhāya vadati.</p>
  2785. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. <span class="bld">Suttavibhaṅge</span>ti padabhājanīye. Idañca ‘‘yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti (pāci. 253) sutte yāvakālikasseva parāmaṭṭhattā <a name="M2.0269"></a> siṅgīloṇassa yāvajīvikassa sannidhikatassa āmisena saddhiṃ paribhoge pācittiyaṃ vibhaṅganayeneva sijjhatīti vuttaṃ, taṃ pana pācittiyaṃ vibhaṅge āgatabhāvaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘kathaṃ suttavibhaṅge’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha hi loṇamettha sannidhikataṃ, na khādanīyaṃ bhojanīyanti loṇamissabhojane vajjiputtakā anavajjasaññino ahesuṃ. Tathāsaññīnampi nesaṃ āpattidassanatthaṃ ‘‘sannidhikāre asannidhikārasaññī’’ti idaṃ suttavibhaṅgaṃ uddhaṭanti veditabbaṃ.</p>
  2786. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena saddhi</span>nti purepaṭiggahitaloṇena saddhiṃ. <span class="bld">Dukkaṭenettha bhavitabba</span>nti ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahita’’nti avatvā ‘‘tadahupaṭiggahita’’nti vacanasāmatthiyato purepaṭiggahitaṃ yāvajīvikaṃ yāvakālikena saddhiṃ sambhinnarasaṃ kālepi na kappatīti sijjhati, tattha dukkaṭena bhavitabbanti adhippāyo. <span class="bld">Dukkaṭenapi na bhavitabba</span>nti yadi hi sannidhikārapaccayā dukkaṭaṃ maññatha, yāvajīvikassa loṇassa sannidhidosābhāvā dukkaṭena na bhavitabbaṃ, atha āmisena sambhinnarasassa tassa āmisagatikattā dukkaṭaṃ mā maññatha. Tadā ca hi pācittiyeneva bhavitabbaṃ āmisattupagamanatoti adhippāyo. <span class="bld">Na hi ettha yāvajīvika</span>ntiādināpi dukkaṭābhāvaṃ samattheti.</p>
  2787. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">rājagahe suttavibhaṅge</span>tiādīsu sabbattha sutte ca vibhaṅge cāti attho gahetabbo. Tassa tassa vikālabhojanādino suttepi paṭikkhittattā vinayassa atisaraṇaṃ atikkamo <span class="bld">vinayātisāro</span>. <span class="bld">‘‘Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti āgata’’</span>nti idaṃ vibhaṅge ca āgatadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ pamāṇaṃ karontassā</span>ti sugatavidatthiyā vidatthittayappamāṇaṃ karontassa, dasāya pana vidatthidvayappamāṇaṃ kataṃ. Adasakampi nisīdanaṃ vaṭṭati evāti adhippāyo. Sesamidha heṭṭhā sabbattha suviññeyyameva.</p>
  2788. <p class="centered">Dasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2789. <p class="centered">Sattasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2790. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  2791. <p class="centered">Cūḷavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2792. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  2793. <p class="chapter">Parivāravaṇṇanā</p>
  2794. <p class="title">Mahāvaggo</p>
  2795. <p class="chapter">Paññattivāravaṇṇanā</p>
  2796. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Visuddhaparivārassa <a name="M2.0271"></a><a name="V2.0257"></a> sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho, tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā.</p>
  2797. <p class="bodytext"><span class="bld">Samantacakkhunā</span>ti sabbaññutaññāṇena. <span class="bld">Ativisuddhena maṃsacakkhunā</span>ti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā. ‘‘Atthi tattha paññattī’’tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘tattha paññatti…pe… kenābhatanti pucchā’’</span>ti.</p>
  2798. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Pucchāvissajjane</span>ti <a name="V2.0258"></a> pucchāya vissajjane. <span class="bld">Vinītakathā</span>ti vinītavatthukathā, ayameva vā pāṭho.</p>
  2799. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenā</span>ti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena. Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ekena samuṭṭhānenā’’ti vuttaṃ. Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī’’</span>tiādi. Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti, nāsati. Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti, na āpattiyā. Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ, cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo. Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyo <a name="M2.0272"></a> veditabbo. ‘‘Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī’’tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā, sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ. <span class="bld">Imamatthaṃ sandhāyā</span>ti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya.</p>
  2800. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Porāṇakehi mahātherehī</span>ti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi. Catutthasaṅgītisadisā hi <span class="bld">potthakārohasaṅgīti</span>.</p>
  2801. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">Mahāvibhaṅge</span>ti bhikkhuvibhaṅge. <span class="bld">Soḷasa vārā dassitā</span>ti yehi vārehi ādibhūtehi upalakkhitattā ayaṃ sakalopi parivāro soḷasaparivāroti voharīyati, te sandhāya vadati.</p>
  2802. <p class="centered">Paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2803. <p class="chapter">Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā</p>
  2804. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nibbānañceva paññattī</span>ti ettha yasmā saṅkhatadhamme upādāya paññattā sammutisaccabhūtā puggalādipaññatti paramatthato avijjamānattā uppattivināsayuttavatthudhammaniyatena aniccadukkhalakkhaṇadvayena yuttāti vattuṃ ayuttā, kārakavedakādirūpena pana parikappitena attasabhāvena virahitattā ‘‘anattā’’ti vattuṃ yuttā. Tasmā ayaṃ paññattipi asaṅkhatattasāmaññato <a name="V2.0259"></a> vatthubhūtena nibbānena saha <span class="bld">‘‘anattā iti nicchayā’’</span>ti vuttā. Avijjamānāpi hi sammuti kenaci paccayena akatattā asaṅkhatā evāti.</p>
  2805. <p class="bodytext">Karuṇāsītalattaṃ, paññāpabhāsitattañca bhagavato dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhacande, buddhādicce’’</span>ti etaṃ ubhayaṃ vuttaṃ. Hāyati etenāti hāni, dukkhassa hāni <span class="bld">dukkhahāni,</span> sabbadukkhāpanūdanakāraṇanti attho. <span class="bld">Piṭake tīṇi desayī</span>ti yasmā aññepi mahāvīrā sammāsambuddhā saddhammaṃ desayanti, tasmā <a name="M2.0273"></a> aṅgīraso piṭakāni tīṇi desayīti yojanā. <span class="bld">Mahāguṇa</span>nti mahānisaṃsaṃ. <span class="bld">Evaṃ nīyati saddhammo</span>ti yadi vinayapariyatti aparihīnā tiṭṭhati, evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammopi nīyati pavattīyati, na parihāyatīti attho.</p>
  2806. <p class="bodytext">Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘ubhato cā’’</span>tiādi. Parivārena ganthitā tiṭṭhatīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tasseva parivārassā</span>ti tasmiṃ eva parivāre. <span class="bld">Samuṭṭhānaṃ niyato kata</span>nti ekaccaṃ samuṭṭhānena niyataṃ kataṃ. Tasmiṃ parivāre kiñci sikkhāpadaṃ niyatasamuṭṭhānaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, taṃ pakāsitanti attho.</p>
  2807. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhedaṃ nidānañcañña</span>nti sambhedo sikkhāpadānaṃ aññamaññasamuṭṭhānena saṃkiṇṇatā, nidānañca paññattiṭṭhānaṃ, aññaṃ puggalādivatthādi ca. <span class="bld">Sutte dissanti uparī</span>ti heṭṭhā vutte, upari vakkhamāne ca parivārasutte eva dissanti. Yasmā ca evaṃ, tasmā sakalasāsanādhārassa vinayassa ṭhitihetubhūtaṃ parivāraṃ sikkheti, evamettha yojanā daṭṭhabbā.</p>
  2808. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhinnasamuṭṭhānānī</span>ti aññehi sādhāraṇasamuṭṭhānāni. <span class="bld">Ādimhi tāva purimanaye</span>ti sabbapaṭhame paññattivāre āgatanayaṃ sandhāya vadati, tattha pana paññattivāre ‘‘paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliyaṃ paññatta’’ntiādinā (pari. 1) nidānampi dissati eva. <span class="bld">Parato</span>ti āgatabhāvaṃ pana sandhāya parato āgate sutte dissatīti veditabbanti vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti ubhatovibhaṅgapariyāpannassa sikkhāpadassa.</p>
  2809. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">Aniyatā paṭhamikā</span>ti āpattiṃ apekkhitvāva itthiliṅgaṃ kataṃ, paṭhamāniyataṃ sikkhāpadanti attho. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nānubandhe pavattini</span>nti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ ananubandhanasikkhāpadaṃ.</p>
  2810. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Eḷakalomasikkhāpadavatthusmiṃ</span> <a name="V2.0260"></a> ‘‘bhikkhuniyo eḷakalomāni dhovantiyo rajantiyo vijaṭentiyo riñcanti uddesaṃ paripuccha’’nti (pārā. 576) āgatattā imaṃ riñcanti-padaṃ gahetvā sikkhāpadaṃ upalakkhitanti dassento <span class="bld">‘‘vibhaṅge ‘riñcanti uddesa’nti āgataṃ eḷakalomadhovāpanasikkhāpada’’</span>nti āha.</p>
  2811. <p class="bodytext"><span class="bld">Vassikasāṭikasikkhāpada</span>nti <a name="M2.0274"></a> asamaye vassikasāṭikapariyesanasikkhāpadaṃ (pārā. 626 ādayo). <span class="bld">Ratanasikkhāpada</span>nti ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā paṭisāmanasikkhāpadaṃ (pāci. 502 ādayo).</p>
  2812. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">buddhañāṇenā</span>ti paṭividdhasabbaññutaññāṇena.</p>
  2813. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">‘‘Na desenti tathāgatā’’</span>ti etena chattapāṇissa dhammadesanāpaṭikkhepaṃ dasseti.</p>
  2814. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Akata</span>nti aññehi amissīkataṃ, niyatasamuṭṭhānanti attho. <span class="bld">Akata</span>nti vā pubbe anāgataṃ, abhinavanti attho.</p>
  2815. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Samuṭṭhānañhi saṅkhepa</span>nti ettha saṅkhipanti saṅgayhanti sadisasamuṭṭhānāni etthāti saṅkhepo, samuṭṭhānasīsaṃ. Neti vineti kāyavacīduccaritanti netti, vinayapāḷi, sā eva dhammoti nettidhammoti āha <span class="bld">‘‘vinayapāḷidhammassā’’</span>ti.</p>
  2816. <p class="centered">Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2817. <p class="chapter">Antarapeyyālaṃ</p>
  2818. <p class="subhead">Katipucchāvāravaṇṇanā</p>
  2819. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Kati</span> <a name="M2.0275"></a> <span class="bld">āpattiyo</span>ti pārājikādīsu pañcasu āpattīsu methunādinnādānādiantogadhabhedaṃ apekkhitvā jātivasena ekattaṃ āropetvā pucchā katā. <span class="bld">Kati āpattikkhandhā</span>ti antogadhabhedaṃ apekkhitvā paccekaṃ rāsaṭṭhenāti ettakamevettha bhedo. <span class="bld">Vinītāniyeva</span> <a name="V2.0261"></a> <span class="bld">vinītavatthūnī</span>ti āpattito viramaṇāni eva avippaṭisārapāmojjādidhammānaṃ kāraṇattā vatthūnīti vinītavatthūni, tāni ettha atthato viratiādianavajjadhammā eva. <span class="bld">Veraṃ maṇatī</span>ti verahetuttā ‘‘vera’’nti laddhanāmaṃ rāgādiakusalapakkhaṃ vināseti.</p>
  2820. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammassavanaggaṃ bhinditvā gacchatī</span>ti bahūsu ekato nisīditvā dhammaṃ suṇantesu taṃ dhammassavanasamāgamaṃ kopetvā uṭṭhāya gacchati. <span class="bld">Anādarovā</span>ti tussitabbaṭṭhāne tuṭṭhiṃ, saṃvijitabbaṭṭhāne saṃvegañca apavedento eva. <span class="bld">Kāyapāgabbhiya</span>nti unnativasena pavattanakāyānācāraṃ.</p>
  2821. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Mettāya sambhūtaṃ <span class="bld">mettaṃ,</span> kāyakammaṃ. <span class="bld">Ubhayehipī</span>ti navakehi, therehi ca. <span class="bld">Piyaṃ karotī</span>ti taṃ puggalaṃ pemaṭṭhānaṃ karoti, kesanti āha <span class="bld">‘‘sabrahmacārīna’’</span>nti.</p>
  2822. <p class="bodytext">Puggalaṃ paṭivibhajitvā bhuñjatīti pakatena sambandho. Tameva puggalapaṭivibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asukassā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2823. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhujissabhāvakaraṇato</span>ti taṇhādāsabyato mocetvā samathavipassanāsu serivihāritākaraṇatoti attho. <span class="bld">Niyyātī</span>ti pavattati. Sammādukkhakkhayāya saṃvattatīti attho.</p>
  2824. <p class="centered">Katipucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2825. <p class="subhead">Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
  2826. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Paṭhamena āpattisamuṭṭhānenā</span>ti kevalaṃ kāyena. Pārājikāpattiyā ekantasacittakasamuṭṭhānattā <span class="bld">‘‘na hīti vattabba’’</span>nti vuttaṃ. Saṅghādisesādīnaṃ <a name="M2.0276"></a> dukkaṭapariyosānānaṃ pañcannaṃ acittakānampi sambhavato <span class="bld">‘‘siyā’’</span>ti vuttaṃ, āpajjanaṃ siyā bhaveyyāti attho. Hīnukkaṭṭhehi jātiādīhi omasane eva dubbhāsitassa paññattattā sā ekantavācācittasamuṭṭhānā evāti.</p>
  2827. <p class="bodytext">Dutiyasamuṭṭhānanaye vācāya eva samāpajjitabbapāṭidesanīyassa abhāvā <span class="bld">‘‘na hī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2828. <p class="bodytext">Tatiye <a name="V2.0262"></a> pana vosāsamānarūpaṃ bhikkhuniṃ kāyavācāhi anapasādanapaccayā pāṭidesanīyasambhavato <span class="bld">‘‘siyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2829. <p class="bodytext">Omasane pācittiyassa adinnādānasamuṭṭhānattepi tappaccayā paññattassa dubbhāsitassa pañcameneva samuppattīti dassetuṃ catutthavāre <span class="bld">‘‘dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti na hīti vattabba’’</span>nti vatvā pañcamavāre <span class="bld">‘‘siyāti vattabba’’</span>nti vuttaṃ. Kāyavikāreneva omasantassa panettha dubbhāsitabhāvepi kāyakīḷābhāvābhāvato dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2830. <p class="bodytext">Chaṭṭhavāre pana vijjamānopi kāyo dubbhāsitassa aṅgaṃ na hoti, pañcamasamuṭṭhāne eva chaṭṭhampi pavisatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>ti paṭikkhittaṃ, na pana tattha sabbathā dubbhāsitena anāpattīti dassetuṃ. Na hi davakamyatāya kāyavācāhi omasantassa dubbhāsitāpatti na sambhavati. Yañhi pañcameneva samāpajjati, taṃ chaṭṭhenapi samāpajjati eva dhammadesanāpatti viyāti gahetabbaṃ. Sesaṃ samuṭṭhānavāre suviññeyyameva.</p>
  2831. <p class="centered">Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2832. <p class="subhead">Katāpattivāravaṇṇanā</p>
  2833. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. Dutiye pana kativāre paṭhamasamuṭṭhānena āpajjitabbānaṃ āpattīnaṃ lahudassanasukhatthaṃ kuṭikārādīni eva samuddhaṭāni, na aññesaṃ abhāvā, sañcarittādīnampi vijjamānattā. Evaṃ dutiyasamuṭṭhānādīsupi. <span class="bld">‘‘Kappiyasaññī’’</span>ti iminā acittakattaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Kuṭiṃ karotī’’</span>ti iminā vacīpayogābhāvaṃ. Ubhayenāpi kevalaṃ kāyeneva dukkaṭādīnaṃ sambhavaṃ dasseti. Evaṃ uparipi yathānurūpaṃ kātabbaṃ.</p>
  2834. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekena</span> <a name="M2.0277"></a> <span class="bld">samuṭṭhānena samuṭṭhahantī’’</span>ti idaṃ idha visesetvā dassitānaṃ kāyatova samuṭṭhitānaṃ vasena vuttaṃ, avisesato pana tā āpattiyo itarasamuṭṭhānehipi yathārahaṃ samuṭṭhahanti eva. Evaṃ uparipi.</p>
  2835. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tiṇavatthārakena cā’’</span>ti idaṃ saṅghādisesavajjitānaṃ catunnaṃ āpattīnaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  2836. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Saṃvidahitvā</span> <a name="V2.0263"></a> <span class="bld">kuṭiṃ karotī</span>ti vācāya saṃvidahati, sayañca kāyena karotīti attho.</p>
  2837. <p class="centered">Katāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2838. <p class="subhead">Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā</p>
  2839. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. Tatiyo pana gāthāvāro dutiyavārena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā dassetuṃ vutto. Tattha kāyova kāyikoti vattabbe vacanavipallāsena <span class="bld">‘‘kāyikā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tena samuṭṭhitā’’</span>ti, kāyo samuṭṭhānaṃ akkhātoti attho.</p>
  2840. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekadassinā</span>ti sabbasaṅkhatavivittattā, tato vivittahetuttā ca nīvaraṇavivekañca nibbānañca dassanasīlena. <span class="bld">Vibhaṅgakovidā</span>ti ubhatovibhaṅgakusalāti ālapanaṃ. Idha panevaṃ añño pucchanto nāma natthi, <span class="bld">upālitthero</span> sayameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ pucchāvisajjanañca akāsīti iminā nayena sabbattha attho veditabbo.</p>
  2841. <p class="centered">Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2842. <p class="subhead">Vipattipaccayavāravaṇṇanā</p>
  2843. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. Catutthe pana vipattipaccayavāre <span class="bld">sīlavipattipaccayā</span>ti sīlavipattipaacchādanapaccayā.</p>
  2844. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Diṭṭhivipattipaccayā</span>ti diṭṭhivipattiyā appaṭinissajjanapaccayā.</p>
  2845. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Ājīvavipattipaccayā</span>ti <a name="M2.0278"></a> ettha āgamma jīvanti etenāti ājīvo, catupaccayo, sova micchāpattiyā vipannattā vipattīti <span class="bld">ājīvavipatti,</span> tassā ājīvavipattiyā hetu, taduppādanataparibhoganimittanti attho.</p>
  2846. <p class="centered">Vipattipaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2847. <p class="subhead">Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā</p>
  2848. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. Pañcame <a name="V2.0264"></a> adhikaraṇapaccayavāre <span class="bld">kiccādhikaraṇapaccayā</span>ti apalokanavacanañattikammavācāsaṅkhatakammavācāpaccayā. <span class="bld">Pañcā</span>ti ettha adhammikakatikādiṃ apaloketvā karontānaṃ animittanti attho. Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayā apalokanāvasāne dukkaṭaṃ, adhippāyādinā ñattikammādiṃ karontānaṃ thullaccayādi ca saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Avasesā āpattiyo</span>ti sotāpattiphalasamāpattiādayo. <span class="bld">‘‘Natthaññā āpattiyo’’</span>ti idaṃ vipattiādibhāginiyo sāvajjāpattiyo sandhāya vuttaṃ.</p>
  2849. <p class="centered">Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2850. <p class="chapter">Samathabhedaṃ</p>
  2851. <p class="subhead">Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā</p>
  2852. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0279"></a> pariyāyavāre <span class="bld">alobho pubbaṅgamo</span>tiādi sāsanaṭṭhitiyā aviparītato dhammavādissa vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhārasa bhedakaravatthūni ṭhānānī</span>ti dhammādīsu adhammotiādinā gahetvā dīpanāni idheva bhedakaravatthūni, tāni eva kāyakalahādivivādassa kāraṇattā <span class="bld">ṭhānāni,</span> okāsattā <span class="bld">vatthūni,</span> ādhārattā <span class="bld">bhūmiyo</span>ti ca vuttāni. <span class="bld">Abyākatahetū</span>ti asekkhānaṃ vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dvādasa mūlānī</span>ti kodho upanāho, makkho palāso, issā macchariyaṃ, māyā sāṭheyyaṃ, pāpicchatā mahicchatā, sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhīduppaṭinissajjitānīti imesaṃ channaṃ yugaḷānaṃ vasena cha dhammā ceva lobhādayo cha hetū cāti dvādasa dhammā vivādādhikaraṇassa mūlāni.</p>
  2853. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Cuddasa mūlānī</span>ti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa anuvādādhikaraṇassa mūlāni.</p>
  2854. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Pathavīkhaṇanādīsu paṇṇattivajjesu kusalābyākatacittamūlikā āpatti hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘alobho pubbaṅgamo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Satta āpattikkhandhā ṭhānānī</span>tiādi sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ <a name="V2.0265"></a> paṭicchādanapaccayā āpattisambhavato vuttaṃ. ‘‘Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatī’’ti (pari. 290) hi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Cha hetū’’</span>ti idaṃ kusalānaṃ āpattihetuvohārassa ayuttatāya vuttaṃ, na pana kusalahetūnaṃ abhāvato. ‘‘Alobho pubbaṅgamo’’ti hi ādi vuttaṃ. Āpattihetavo eva hi pubbaṅgamanāmena vuttā.</p>
  2855. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Cattāri kammāni ṭhānānī</span>tiādīsu apalokanavācā, ñattiādivācāyo ca kammānīti vuttaṃ. Tā eva hi ekasīmāyaṃ sāmaggimupagatānaṃ kammappattānaṃ anumatiyā sāvanakiriyānipphattisaṅkhātassa saṅghagaṇakiccasabhāvassa kiccādhikaraṇassa adhiṭṭhānābhāvena ‘‘ṭhānavatthubhūmiyo’’ti vuccanti. <span class="bld">Ekaṃ mūlaṃ saṅgho</span>ti yebhuyyavasena vuttaṃ. Gaṇañattiapalokanānañhi <a name="M2.0280"></a> gaṇopi mūlanti. <span class="bld">Ñattito vā</span>ti ñattiñattidutiyañatticatutthakammavācānaṃ ñattirūpattā, ñattipubbakattā ca vuttaṃ. Kammañattikammavācāñattivasena hi duvidhāsu ñattīsu anussāvanāpi kammamūlakantveva saṅgayhanti. Ñattivibhāgo cāyaṃ upari āvi bhavissati.</p>
  2856. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ime satta samathā…pe… pariyāyenā’’</span>ti idaṃ pucchāvacanaṃ. <span class="bld">‘‘Siyā’’</span>ti idaṃ visajjanaṃ. <span class="bld">‘‘Kathañca siyā’’</span>ti idaṃ puna pucchā. <span class="bld">Vivādādhikaraṇassa dve samathā</span>tiādi puna visajjanaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘vatthuvasenā’’</span>ti idaṃ ‘‘satta samathā dasa samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">‘‘Pariyāyenā’’</span>ti idaṃ ‘‘dasa samathā satta samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. Catubbidhādhikaraṇasaṅkhātavatthuvasena ca desanākkamasaṅkhātapariyāyavasena cāti attho.</p>
  2857. <p class="centered">Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2858. <p class="subhead">Sādhāraṇavārādivaṇṇanā</p>
  2859. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. Sattame sādhāraṇavāre <span class="bld">sādhāraṇā</span>ti vivādādhikaraṇassa vūpasamanakiccasādhāraṇā. Evaṃ sabbattha.</p>
  2860. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Aṭṭhame tabbhāgiyavāre <span class="bld">tabbhāgiyā</span>ti vivādādhikaraṇassa vūpasamanato tappakkhikā.</p>
  2861. <p class="centered">Sādhāraṇavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2862. <p class="subhead">Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā</p>
  2863. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Navame <a name="V2.0266"></a> samathāsamathasādhāraṇavāre ‘‘sabbe samathā ekatova adhikaraṇaṃ samenti udāhu nānā’’ti pucchantena <span class="bld">‘‘samathā samathassa sādhāraṇā, samathā samathassa asādhāraṇā’’</span>ti vuttaṃ. Vivādādiadhikaraṇakkamena tabbūpasamahetubhūte samathe uddharanto <span class="bld">‘‘yebhuyyasikā’’</span>tiādimāha. Sammukhāvinayaṃ vinā kassaci samathassa asambhavā sesā chapi samathā sammukhāvinayassa sādhāraṇā vuttā, tesaṃ <a name="M2.0281"></a> pana channaṃ aññamaññāpekkhābhāvato te aññamaññaṃ asādhāraṇā vuttā. Tabbhāgiyavārepi eseva nayo.</p>
  2864. <p class="centered">Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2865. <p class="subhead">Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā</p>
  2866. <p class="bodytext"><a name="para301-3"></a><span class="paranum">301-3</span>. Ekādasamavārepi <span class="bld">sammukhāvinayo</span>tiādi pucchā. <span class="bld">Yebhuyyasikā sativinayo</span>tiādi visajjanaṃ. Evaṃ vinayavāre kusala-vāre tato paresupi pucchāvisajjanaparicchedo veditabbo.</p>
  2867. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sammukhāvinayo siyā kusalo</span>tiādīsu tasmiṃ tasmiṃ vinayakamme, vivādādimhi ca niyuttapuggalānaṃ samuppajjanakakusalādīnaṃ vasena sammukhāvinayādīnaṃ, vivādādīnañca kusalādibhāvo tena tena upacārena vutto. Yasmā panetassa sammukhāvinayo nāma saṅghasammukhatādayo honti, tesañca anavajjasabhāvattā akusale vijjamānepi akusalattūpacāro na yutto āpattādhikaraṇassa akusalattūpacāro viya, tasmā natthi sammukhāvinayo akusaloti attho.</p>
  2868. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Tato paresu <span class="bld">yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatī</span>tiādi sammukhāvinayassa itarehi samathehi niyamena saṃsaṭṭhataṃ, itaresaṃ pana channaṃ aññamaññaṃ saṃsaggābhāvañca dassetuṃ vuttaṃ.</p>
  2869. <p class="centered">Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2870. <p class="subhead">Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā</p>
  2871. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Adhikaraṇanti</span> <a name="V2.0267"></a> <span class="bld">vā samathāti vā ime dhammā saṃsaṭṭhā</span>tiādi samathānaṃ adhikaraṇesu eva yathārahaṃ pavattiṃ, adhikaraṇāni vinā tesaṃ visuṃ aṭṭhānañca dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu</span>nti adhikaraṇato samathehi viyojetvā asaṃsaṭṭhe katvā nānākaraṇaṃ aññamaññaṃ asaṃsaṭṭhatāya ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ nānattaṃ paññāpetuṃ adhikaraṇavūpasamakkhaṇe eva tesaṃ asaṃsaggaṃ paññāpetuṃ kiṃ sakkāti pucchati.</p>
  2872. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikaraṇa</span>ntiādi <a name="M2.0282"></a> gārayhavādadassanaṃ. <span class="bld">So mā heva</span>nti yo evaṃ vadati, so ‘‘mā evaṃ vadā’’ti vacanīyo assa, na ca labbhati samathānaṃ aññatra adhikaraṇā vūpasamalakkhaṇanti pahānāvatthānasaṅkhātaṃ nānākaraṇaṃ paṭikkhipati. Lakkhaṇato pana adhikaraṇehi samathānaṃ nānākaraṇaṃ atthevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Samathā adhikaraṇehi sammantī</span>ti apalokanādīhi catūhi kiccādhikaraṇehi sabbepi samathā niṭṭhānaṃ gacchanti, nāññehīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Teneva vakkhati ‘‘sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena na sammati. Anuvāda…pe… āpattādhikaraṇena na sammati, kiccādhikaraṇena sammatī’’tiādi (pari. 311).</p>
  2873. <p class="bodytext"><a name="para307-313"></a><span class="paranum">307-313</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ katihi samathehi sammatī</span>tiādiko sammativāro. Tadanantaro sammatinasammativāro ca adhikaraṇehi samathānaṃ saṃsaṭṭhataṃ, visaṃsaṭṭhatañca dassetuṃ vutto. <span class="bld">Samathā samathehi sammantī</span>tiādiko samathādhikaraṇavāro samathānaṃ aññamaññaṃ, adhikaraṇehi ca adhikaraṇānañca aññamaññaṃ, samathehi ca vūpasamāvūpasamaṃ dassetuṃ vutto.</p>
  2874. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. Samuṭṭhāpetivāro pana adhikaraṇehi adhikaraṇānaṃ uppattippakāradassanatthaṃ vutto. <span class="bld">Na katamaṃ adhikaraṇa</span>nti attano sambhavamattena ekampi adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpetīti attho. Kathañcarahi samuṭṭhāpetīti āha <span class="bld">‘‘api cā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">jāyantī</span>ti anantarameva anuppajjitvā paramparapaccayā jāyantīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Dhammo adhammo’’</span>tiādinā ubhinnaṃ puggalānaṃ vivādapaccayā aññamaññakhemabhaṅgā honti, tappaccayā tesaṃ pakkhaṃ pariyesanena kalahaṃ vaḍḍhantānaṃ vivādo kañci mahāparisaṃ saṅghapariṇāyakaṃ lajjiṃ āgamma vūpasamaṃ gacchati. Tathā avūpasamante pana vivādo kamena vaḍḍhitvā sakalepi saṅghe vivādaṃ samuṭṭhāpeti, tato anuvādādīnīti evaṃ paramparakkamena vūpasamakāraṇābhāve cattāri adhikaraṇāni jāyanti. Taṃ sandhāyāha <a name="V2.0268"></a> <span class="bld">‘‘saṅgho vivadati vivādādhikaraṇa’’</span>nti. Saṅghassa vivadato yo vivādo, taṃ vivādādhikaraṇaṃ hotīti attho. Esa nayo sesesupi.</p>
  2875. <p class="centered">Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2876. <p class="subhead">Bhajativāravaṇṇanā</p>
  2877. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. Tadanantaravāre <a name="M2.0283"></a> pana <span class="bld">vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇāna</span>ntiādi adhikaraṇānaṃ vuttanayena aññamaññapaccayattepi saṃsaggabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatī</span>tiādīsu vivādādhikaraṇaṃ catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇabhāvameva bhajati, nāññādhikaraṇabhāvaṃ, catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇattameva nissitaṃ vivādādhikaraṇameva pariyāpannaṃ vivādādhikaraṇabhāveneva saṅgahitanti evamattho gahetabbo.</p>
  2878. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ sattannaṃ samathānaṃ kati samathe bhajatī</span>tiādi pana catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamane sati niyatasamathe dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kati samathe bhajatī</span>ti attano upasamatthāya kittake samathe upagacchati, kittake samathe āgamma vūpasamaṃ gacchatīti attho. <span class="bld">Kati samathapariyāpanna</span>nti attānaṃ vūpasametuṃ katisu samathesu tehi samānavasena paviṭṭhaṃ. <span class="bld">Katihi samathehi saṅgahita</span>nti vūpasamaṃ karontehi katihi samathehi vūpasamakaraṇatthaṃ saṅgahitaṃ.</p>
  2879. <p class="centered">Bhajativāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2880. <p class="chapter">Khandhakapucchāvāro</p>
  2881. <p class="subhead">Pucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2882. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Upasampadakkhandhaka</span>nti <a name="M2.0284"></a> pabbajjākhandhakaṃ (mahāva. 84). Saha niddesenāti <span class="bld">saniddesaṃ</span>. ‘‘Sanniddesa’’nti vā pāṭho, so evattho. <span class="bld">Nidānena ca niddesena ca saddhi</span>nti ettha paññattiṭṭhānapuggalādippakāsakaṃ nidānavacanaṃ nidānaṃ nāma, tannidānaṃ paṭicca niddiṭṭhasikkhāpadāni <a name="V2.0269"></a> niddeso nāma, tehi avayavabhūtehi sahitaṃ taṃsamudāyabhūtaṃ khandhakaṃ pucchāmīti attho. <span class="bld">Uttamāni padānī</span>ti āpattipaññāpakāni vacanāni adhippetāni. <span class="bld">Tesaṃ…pe… kati āpattiyo hontī</span>ti tehi vacanehi paññattā kati āpattikkhandhā hontīti attho. Nanu āpattiyo nāma puggalānaññeva honti, na padānaṃ, kasmā pana ‘‘samukkaṭṭhapadānaṃ kati āpattiyo’’ti sāmivasena niddeso katoti āha <span class="bld">‘‘yena yena hi padenā’’</span>tiādi. Pāḷiyaṃ <span class="bld">uposatha</span>ntiādi uposathakkhandhakādīnaññeva (mahāva. 132 ādayo) gahaṇaṃ.</p>
  2883. <p class="centered">Pucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2884. <p class="chapter">Ekuttarikanayaṃ</p>
  2885. <p class="subhead">Ekakavāravaṇṇanā</p>
  2886. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. Ekuttarikanaye <a name="M2.0285"></a> pana <span class="bld">ajānantena vītikkantā</span>ti paṇṇattiṃ vā vatthuṃ vā ajānantena vītikkantā pathavīkhaṇanasahaseyyādikā, sāpi pacchā āpannabhāvaṃ ñatvā paṭikammaṃ akarontassa antarāyikāva hoti.</p>
  2887. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārivāsikādīhi pacchā āpannā</span>ti vattabhedesu dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe āpajjitabbaantarāpattiyo sandhāyāti keci vadanti, tassa pubbāpattīnaṃantarāpatti-padeneva vakkhamānattā purimameva yuttataraṃ. <span class="bld">Mūlavisuddhiyā antarāpattī</span>ti mūlāyapaṭikassanādīni akatvā sabbapaṭhamaṃ dinnaparivāsamānattavisuddhiyā caraṇakāle āpannaantarāpattisaṅkhātasaṅghādiseso. <span class="bld">Agghavisuddhiyā</span>ti antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassitvā odhānasamodhānavasena odhunitvā purimāpattiyā samodhāya tadagghavasena puna dinnaparivāsādisuddhiyā caraṇakāle puna āpannā antarāpatti.</p>
  2888. <p class="bodytext"><span class="bld">Saussāhenevā</span>ti punapi taṃ āpattiṃ āpajjitukāmatācittena, evaṃ desitāpi āpatti na vuṭṭhātīti adhippāyo. Dhuranikkhepaṃ akatvā āpajjane sikhāppattadosaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikamevā’’</span>ti. Na kevalañca bhikkhuniyā eva, bhikkhūnampi dhuranikkhepaṃ akatvā thokaṃ thokaṃ sappiādikaṃ theyyāya gaṇhantānaṃ pādagghanake puṇṇe pārājikameva. Keci pana ‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikameva <a name="V2.0270"></a> hotīti vuttattā aṭṭhavatthukamevetaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti.</p>
  2889. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammikassa paṭissavassā</span>ti ‘‘idha vassaṃ vasissāmī’’tiādinā gihīnaṃ sammukhā katassa dhammikassa paṭissavassa, adhammikassa pana ‘‘asukaṃ paharissāmī’’tiādikassa paṭissavassa asaccāpanena āpatti natthi.</p>
  2890. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā codito</span>ti adhammena codito, sayaṃ sacce, akuppe ca aṭṭhatvā paṭicchādentopi adhammacuditako eva. Pañcānantariyaniyatamicchādiṭṭhiyeva <span class="bld">micchattaniyatā</span> nāma. Cattāro maggā <span class="bld">sammattaniyatā</span> nāma.</p>
  2891. <p class="centered">Ekakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2892. <p class="subhead">Dukavāravaṇṇanā</p>
  2893. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Dukesu <a name="M2.0286"></a> sayameva sapuggaloti āha <span class="bld">‘‘mudupiṭṭhikassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena aṅgajātacchedaattaghātādiāpattiyo saṅgahitā.</p>
  2894. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍāgārikacittakammāni vā</span>ti gahaṭṭhānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṃ, itthipurisādipaṭibhānacittakammāni vā. <span class="bld">‘‘Cīvarādīni adento āpajjatī’’</span>ti idaṃ ‘‘upajjhāyena, bhikkhave, saddhivihāriko saṅgahetabbo anuggahetabbo…pe… patto dātabbo’’tiādi (mahāva. 67) vacanato anādariyena āmisasaṅgahaṃ akarontassa dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā pācittiyañca sandhāya vuttaṃ. Nissaṭṭhacīvarādīnaṃ adānaāpattipi ettheva saṅgahitā.</p>
  2895. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">desento</span>ti sabhāgāpattiṃ, adesanāgāminiādiñca desento. Nidānuddese āpattiṃ anāvikaronto, na desento ca āpajjati nāma. <span class="bld">Ovādaṃ agaṇhanto</span>ti bhikkhūhi bhikkhuniovādatthāya vuttaṃ vacanaṃ agaṇhanto bālagilānagamiyavivajjito. Attano paribhogatthaṃ dinnaṃ aññassa dāne, saṅghāṭiṃ apārupitvā santaruttarena gāmappavesanādīsu ca āpattiyopi aparibhogena āpajjitabbāpattiyova. <span class="bld">Pamāṇa</span>nti saṅghabhedānantariyanipphattiyā lakkhaṇaṃ. <span class="bld">Bālassā</span>ti nissayaggahaṇavidhiṃ ajānantassa lajjibālasseva. <span class="bld">Lajjissā</span>ti byattassa nissayadāyakasabhāgataṃ <a name="V2.0271"></a> parivīmaṃsantassa. Vinaye āgatā atthā venayikāti āha <span class="bld">‘‘dve atthā vinayasiddhā’’</span>ti.</p>
  2896. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">appatto nissāraṇa</span>nti ettha pabbājanīyakammaṃ vihārato nissāraṇattā nissāraṇanti adhippetaṃ, tañca yasmā kuladūsakaṃ akaronto puggalo āpattibahulopi āveṇikalakkhaṇena appatto nāma hoti, tasmā appatto nissāraṇaṃ. Yasmā pana āpattādibahulassāpi ‘‘ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 27) vuttaṃ, tasmā sunissārito, sabbathā pana suddho nirāpattiko dunnissāritoti daṭṭhabbo.</p>
  2897. <p class="bodytext"><span class="bld">Appatto osāraṇa</span>ntiādīsu upasampadākammaṃ ettha osāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca hatthacchinnādiko ekacco paṭikkhittattā appattopi sosārito, paṇḍakādiko dosāritoti attho.</p>
  2898. <p class="centered">Dukavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2899. <p class="subhead">Tikavāravaṇṇanā</p>
  2900. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Tikesu <a name="M2.0287"></a> <span class="bld">lohituppādāpatti</span>nti pārājikāpattiṃ. <span class="bld">Āvusovādenā</span>ti ‘‘āvuso’’ti ālapanena. <span class="bld">Āpatti</span>nti dukkaṭāpattiṃ. <span class="bld">Sesā rattiñceva divā cā</span>ti ettha aruṇuggamane āpajjitabbā paṭhamakathinādī (pārā. 459) sabbā āpattiyopi rattindivānaṃ vemajjheyeva āpajjitabbattā tatiyakoṭṭhāsaññeva paviṭṭhāti daṭṭhabbā. Atha vā uddhaste aruṇe āpajjitabbattā divā āpajjitabbesu eva paviṭṭhāti daṭṭhabbā, atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovādanāpattiyo, pana rattandhakāre purisena saddhiṃ santiṭṭhanāpatti ca rattiyaññeva āpajjitabbā.</p>
  2901. <p class="bodytext">Purebhattaṃ kulāni upasaṅkamanaanatirittabhojanādīni divā eva āpajjitabbāni. Keci pana ‘‘bhojanapaṭisaṃyuttāni sekhiyāni, gaṇabhojanādīni ca divā eva āpajjitabbānī’’ti vadanti. Tasmā īdisā āpattiyo muñcitvā sesāva tatiyakoṭṭhāsaṃ bhajantīti veditabbaṃ.</p>
  2902. <p class="bodytext"><span class="bld">Na ūnadasavasso</span>ti dasavassassa bālasseva paññattasikkhāpadattā vuttaṃ. Saddhivihārikaantevāsikesu <a name="V2.0272"></a> asammāvattanāpattiṃ, alajjīnaṃ nissayadānādimpi dasavassova āpajjati, vuṭṭhāpiniṃ dve vassāni ananubandhādimpi ūnadasavassā āpajjanti. <span class="bld">Abyākatacitto</span>ti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2903. <p class="bodytext"><span class="bld">Appavārento</span>ti anādariyena appavārento kenaci paccayena appavāretvā kāḷapakkhacātuddase saṅghe pavārente tattha anādariyena appavārento tameva āpattiṃ kāḷepi āpajjatīti juṇhe evāti niyamo na dissati, pacchimavassaṃvuttho pana pacchimakattikapuṇṇamiyameva pavāretuṃ labbhatīti tattha appavāraṇāpaccayā āpattiṃ āpajjamāno eva juṇhe āpajjatīti niyametabboti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Juṇhe kappatī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
  2904. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Apaccuddharitvā hemante āpajjatī’’</span>ti iminā ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti niyamavacaneneva apaccuddharantassa dukkaṭanti dasseti. Vassānupagamanaakaraṇīyena pakkamādayopi vasse eva āpajjati. Vatthikammādimpi gilāno eva. Adhotapādehi akkamanādīnipi anto eva āpajjati<a name="M2.0288"></a>. Bhikkhuniyā anāpucchā ārāmappavesanādi ca antosīmāyameva. Nissayapaṭipannassa anāpucchādisāpakkamanādi ca bahisīmāyameva. Pātimokkhuddese santiyā āpattiyā anāvikaraṇāpattisamanubhāsanaūnavīsativassūpasampādanādisabbaadhammakammāpattiyopi saṅghe eva. Adhammena gaṇuposathādīsupi gaṇādimajjhe eva. Alajjissa santike nissayaggahaṇādipi puggalassa santike eva āpajjati.</p>
  2905. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi adhammikāni amūḷhavinayassa dānānī</span>ti yo ummattakopi vītikkamakāle, anummatto sañcicceva āpattiṃ āpajjitvā bhikkhūhi pacchā codito saramāno eva ‘‘na sarāmī’’ti vadati, yo ca ‘‘supinaṃ viya sarāmī’’ti vā musā vadati, yo ca ummattakakāle kataṃ sabbampi sabbesaṃ vaṭṭatīti vadati, imesaṃ tiṇṇaṃ dinnāni tīṇi amūḷhavinayassa dānāni adhammikāni.</p>
  2906. <p class="bodytext"><span class="bld">Apakatatto</span>ti vinaye apakataññū. Tenāha ‘‘āpattānāpattiṃ na jānātī’’ti (pari. 325). <span class="bld">‘‘Diṭṭhiñca anissajjantānaṃyeva kammaṃ kātabba’’</span>nti idaṃ bhikkhūhi ovadiyamānassa diṭṭhiyā anissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, pācittiyampi vā avassameva sambhavatīti vuttaṃ.</p>
  2907. <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhālambarakaraṇādibhedo</span>ti <a name="V2.0273"></a> mukhabherīvādanādippabhedo. <span class="bld">Upaghātetī</span>ti vināseti. <span class="bld">Bījaniggāhādike</span>ti cittaṃ bījaniṃ gāhetvā anumodanādikaraṇeti attho.</p>
  2908. <p class="centered">Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2909. <p class="subhead">Catukkavāravaṇṇanā</p>
  2910. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Catukkesu <span class="bld">so</span>ti gihiparikkhāro. <span class="bld">Avāpuraṇaṃ dātu</span>nti gabbhaṃ vivaritvā anto parikkhāraṭṭhapanatthāya vivaraṇakuñcikaṃ dātuṃ. Saṅghatthāya upanītaṃ sayameva anto paṭisāmitumpi vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘anto ṭhapāpetuñca vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
  2911. <p class="bodytext">Ādikammikesu paṭhamaṃ purisaliṅgaṃ uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ uppannavasenā’’</span>ti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">anāpatti vassacchedassā</span>ti vassacchedasambandhiniyā anāpattiyā <a name="M2.0289"></a> evamattho. <span class="bld">Mantabhāsā</span>ti mantāya paññāya kathanaṃ. <span class="bld">‘‘Navamabhikkhunito paṭṭhāyā’’</span>ti idaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ avasesānaṃ yathākatika’’nti (cūḷava. 426) vacanato ādito aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ paccuṭṭhātabbattā vuttaṃ.</p>
  2912. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Idha na kappantīti vadantopi paccantimesu āpajjatī’’</span>tiādinā sañcicca kappiyaṃ akappiyanti vā akappiyaṃ kappiyanti vā kathentassa sabbattha dukkaṭanti dasseti.</p>
  2913. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbakaraṇanti vuccatī</span>ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni idha parivāre uddhaṭānīti adhippāyo. Idhādhippetāni pana dassento <span class="bld">‘‘chandapārisuddhī’’</span>tiādimāha.</p>
  2914. <p class="centered">Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2915. <p class="subhead">Pañcakavāravaṇṇanā</p>
  2916. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. Pañcakesu <span class="bld">āpucchitvā cārassa abhāvo</span>ti piṇḍapātikassa ‘‘nimantito sabhatto’’ti imassa aṅgassa abhāvā tena sikkhāpadena tassa sabbathā anāpattīti adhippāyo<a name="V2.0274"></a>. <span class="bld">Susānaṃ netvā puna ānītaka</span>nti susāne petakiccaṃ katvā nikkhantehi nhatvā chaḍḍitāni nivatthapārutavatthāni evaṃ vuccanti.</p>
  2917. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">pañcahākārehī</span>ti pañcahi avahāraṅgehi. Vatthuto pana garukalahukabhedena pārājikathullaccayadukkaṭāni vuttāni. Itthipurisasaṃyogādikaṃ kilesasamudācārahetukaṃ <span class="bld">paṭibhānacittakammaṃ</span> nāma. <span class="bld">Pañhāsahassaṃ pucchī</span>ti samathavipassanākammaṭṭhānesu pañhāsahassaṃ sammajjitvā ṭhitaṃ daharaṃ pucchi. Itaropi daharo attano gatamaggattā sabbaṃ vissajjesi, tena thero pasīdi. <span class="bld">Vattaṃ paricchindī</span>ti vattaṃ niṭṭhāpesi. <span class="bld">Kiṃ tvaṃ āvuso</span>tiādikaṃ thero khīṇāsavo sammajjanānisaṃsaṃ sabbesaṃ pākaṭaṃ kātuṃ avocāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2918. <p class="bodytext">‘‘Jaṇṇukehi <a name="M2.0290"></a> patiṭṭhāya padacetiya’’nti pāṭhaseso. <span class="bld">Codanaṃ kāressāmī</span>ti bhagavatā attānaṃ codāpessāmi, attānaṃ niggaṇhāpessāmīti attho.</p>
  2919. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettakaṃ gayhūpaga</span>nti ettakaṃ adhikaraṇavūpasamatthāya gahetabbavacananti yathā sutvā viññātuṃ sakkoti, evaṃ anuggaṇhantoti yojanā. Ettha ca ‘‘attano bhāsapariyantaṃ anuggahetvā parassa bhāsapariyantaṃ anuggahetvā’’ti ekaṃ, ‘‘adhammena karotī’’ti ekaṃ, ‘‘appaṭiññāyā’’ti ekañca katvā purimehi dvīhi pañcaṅgāni veditabbāni. <span class="bld">Vatthu</span>nti methunādivītikkamaṃ. <span class="bld">Kathānusandhivinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānātī</span>ti codakena vā cuditakena vā vuttakathānusandhinā tesaṃ vacanapaṭivacanānurūpena vadanto kathānusandhinā vatthuṃ na jānāti nāma, tañca suttavibhaṅge vinītavatthusaṅkhātena vinicchayānulomeneva vadanto vinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānāti nāma. <span class="bld">Ñattikammaṃ nāma hotī</span>ti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hotīti na jānātīti sambandho. <span class="bld">Ñattiyā kammappatto</span>ti ñattiyā niṭṭhitāyapi kammappatto eva hoti. Anussāvanaṭṭhāne eva kammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti, taṃ ñattiyā kāraṇaṃ na jānātīti attho.</p>
  2920. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">pañca visuddhiyo</span>ti āpattito visuddhihetuttā, visuddhehi kattabbato ca pātimokkhuddesā vuttā.</p>
  2921. <p class="centered">Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2922. <p class="subhead">Chakkavārādivaṇṇanā</p>
  2923. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Chakkādīsu <a name="V2.0275"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">cha agāravā</span>ti buddhadhammasaṅghasikkhāsu, appamāde, paṭisanthāre ca cha agāravā, tesu eva ca cha gāravā veditabbā. <span class="bld">‘‘Chabbassaparamatā dhāretabba’’</span>nti idaṃ vibhaṅge āgatassa paramassa dassanaṃ.</p>
  2924. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">āgatehi sattahī</span>ti ‘‘pubbevassa hoti musā bhaṇissa’’ntiādinā <span class="bld">musāvādasikkhāpade</span> (pāci. 4) āgatehi sattahi.</p>
  2925. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="M2.0291"></a> <span class="bld">kutettha labbhā</span>ti taṃ anatthassa acaraṇaṃ ettha etasmiṃ puggale, lokasannivāse vā kuto kena kāraṇena sakkā laddhunti <span class="bld">āghātaṃ paṭivineti</span>.</p>
  2926. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. <span class="bld">Sassato lokotiādinā vasenā</span>ti ‘‘sassato loko, asassato loko. Antavā loko, anantavā loko. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā. Hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā. Hoti ca na hoti ca tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā’’ti (ma. ni. 1.269) evaṃ āgatā dasa antaggāhikā diṭṭhiyo sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Micchādiṭṭhiādayo</span>ti micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭhamicchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā. Tattha <span class="bld">micchāñāṇa</span>nti micchādiṭṭhisampayutto moho. Avimuttasseva vimuttasaññitā <span class="bld">micchāvimutti</span> nāma.</p>
  2927. <p class="bodytext"><span class="bld">Viparītā</span>ti sammādiṭṭhiādayo sammāñāṇasammāvimuttipariyosānā dasa. Tattha <span class="bld">sammāvimutti</span> arahattaphalaṃ, taṃsampayuttaṃ pana ñāṇaṃ vā paccavekkhaṇañāṇaṃ vā <span class="bld">sammāñāṇa</span>nti veditabbaṃ.</p>
  2928. <p class="centered">Ekuttarikanayo niṭṭhito.</p>
  2929. <p class="chapter">Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2930. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. Uposathādipucchāsu <a name="V2.0276"></a> <span class="bld">pavāraṇagāthā</span>ti diṭṭhādīhi tīhi ṭhānehi pavāraṇāvācā eva. Evaṃ vuttānaṃ pana chandovicitilakkhaṇena vuttajātibhedā gāthā.</p>
  2931. <p class="centered">Chakkavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2932. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2933. <p class="title">Paññattivaggo</p>
  2934. <p class="chapter">Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ</p>
  2935. <p class="subhead">Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  2936. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Aḍḍhuḍḍhasatānī</span>ti <a name="V2.0277"></a><a name="M2.0292"></a> paññāsādhikāni tīṇi satāni. Viggahapadena manussaviggahaṃ vuttaṃ.</p>
  2937. <p class="bodytext"><span class="bld">Atireka</span>nti paṭhamakathinaṃ. <span class="bld">Kāḷaka</span>nti suddhakāḷakaṃ. <span class="bld">Bhūta</span>nti bhūtārocanaṃ. <span class="bld">Bhikkhunīsu ca akkoso</span>ti ‘‘yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyyā’’ti (pāci. 1029) vuttaṃ sikkhāpadaṃ.</p>
  2938. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvepi ca bhedā</span>ti dve saṅghabhedasikkhāpadāni. <span class="bld">Antaravāsaka</span>nāmena aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sutta</span>nti suttaṃ viññāpetvā vāyāpanaṃ. <span class="bld">Vikāle</span>ti vikālabhojanaṃ. <span class="bld">Cāritta</span>nti purebhattaṃ pacchābhattaṃ cārittaṃ. <span class="bld">Nahāna</span>nti orenaddhamāsanahānaṃ.</p>
  2939. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvaraṃ datvā</span>ti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā khiyyanaṃ. <span class="bld">Giragga</span>nti naccagītaṃ. <span class="bld">Cariyā</span>ti antovassaṃ cārikacaraṇaṃ. <span class="bld">Tatthevā</span>ti vassaṃvutthāya cārikaṃ apakkamitvā tattheva nivāsanaṃ paṭicca paññattasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Chandadānenā</span>ti pārivāsikena chandadānena.</p>
  2940. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikāni cattārī</span>ti bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni. <span class="bld">Soḷasā</span>ti ādito pañca sikkhāpadāni, kuladūsanañcāti cha, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dasa nissaggiyāni.</p>
  2941. <p class="bodytext"><span class="bld">Catuttiṃsā</span>ti paṭhamakathinasuddhakāḷakacīvarapaṭiggahaṇarūpiyacīvaravāyāpanakoseyyamissakaeḷakalomadhovāpanadutiyapattavajjitāni <a name="V2.0278"></a> bhikkhuvibhaṅge dvāvīsati, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dvādasa cāti catuttiṃsa. <span class="bld">Chapaññāsasata</span>nti vesāliyādīsu paññattāni dvattiṃsasikkhāpadāni ṭhapetvā sesā chapaññāsasataṃ.</p>
  2942. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasa</span> <a name="M2.0293"></a> <span class="bld">gārayhā</span>ti vosāsaappaṭisaṃ viditasikkhāpadadvayañca ṭhapetvā sesāni dasa pāṭidesanīyāni. <span class="bld">Dve sattati sekhiyāni</span> surusurukārakasāmisenahatthenapānīyathālakapaṭiggahaṇasasitthakapattadhovanāni tīṇi ṭhapetvā sesāni sekhiyāni.</p>
  2943. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyā</span>ti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Khaṇane</span>ti pathavīkhaṇanaṃ. <span class="bld">Gaccha devate</span>ti bhūtagāmasikkhāpadaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sappāṇakaṃ siñca</span>nti sappāṇodakasiñcanaṃ. <span class="bld">Mahāvihāro</span>ti mahallakavihāro.</p>
  2944. <p class="bodytext"><span class="bld">Añña</span>nti aññavādakaṃ. <span class="bld">Dvāra</span>nti yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanaṃ. <span class="bld">Sahadhammo</span>ti sahadhammikaṃ vuccamāno. <span class="bld">Payopāna</span>nti surusurukārakasikkhāpadaṃ.</p>
  2945. <p class="bodytext"><span class="bld">Eḷakalomo</span>ti eḷakalomadhovāpanaṃ. <span class="bld">Patto cā</span>ti dutiyapatto. <span class="bld">Ovādo</span>ti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo. <span class="bld">Bhesajja</span>nti catumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ. <span class="bld">Āraññiko</span>ti catutthapāṭidesanīyaṃ. <span class="bld">Ovādo</span>ti ovādāya vā saṃvāsāya vā agamanaṃ.</p>
  2946. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. ‘‘Ye ca yāvatatiyakā’’ti pañhassa ‘‘ime kho yāvatatiyakā’’ti vissajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘sādhāraṇaṃ asādhāraṇa’’ntiādipañhānaṃ vissajjane vattabbe yasmā taṃ avatvā ‘‘kati chedanakānī’’tiādike aṭṭha pañhe antarā vissajjetvā tesaṃ anantarā ‘‘vīsaṃ dve satāni bhikkhūnaṃ…pe… chacattārīsā bhikkhūnaṃ, bhikkhunīhi asādhāraṇā’’tiādinā ukkameneva sādhāraṇādipañhā vissajjitā, tasmā taṃ ukkamavissajjanakāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā pana ye ca yāvatatiyakāti ayaṃ pañho’’</span>tiādimāha.</p>
  2947. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Dhovanañca paṭiggaho</span>tiādigāthā aṭṭhakathācariyānaṃ gāthāva. <span class="bld">Chabbassāni nisīdana</span>nti dve sikkhāpadāni. <span class="bld">Dve lomā</span>ti tiyojanātikkamadhovāpanavasena dve eḷakalomasikkhāpadāni. <span class="bld">Vassikā āraññakena cā</span>ti vassikasāṭikā pariyesanaaraññakesu senāsanesu viharaṇasikkhāpadena saha.</p>
  2948. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇīta</span>nti <a name="V2.0279"></a> paṇītabhojanaviññāpanaṃ. <span class="bld">Ūna</span>nti ūnavīsativassūpasampādanaṃ. <span class="bld">Mātugāmena saddhi</span>nti saṃvidhāya gamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yā sikkhā</span>ti yaṃ sikkhāpadaṃ. <span class="bld">Nisīdane</span> <a name="M2.0294"></a> <span class="bld">ca yā sikkhā</span>ti pamāṇātikkantanisīdanakārāpane yaṃ sikkhāpadaṃ. Tathā <span class="bld">vassikā yā ca sāṭikā</span>ti etthāpi.</p>
  2949. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">sataṃ sattati chaccevime honti ubhinnaṃ asādhāraṇā</span>ti bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā chacattārīsa, bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā tiṃsādhikaṃ satañcāti evaṃ ubhinnaṃ asādhāraṇā ca chasattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho. <span class="bld">Sataṃ sattati cattārī</span>ti ubhinnaṃ sādhāraṇasikkhānaṃ gaṇanā catusattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho.</p>
  2950. <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhattiyo</span>ti āpattikkhandhā ceva uposathapavāraṇādayo ca adhippetā. Te hi pārājikādibhedena, bhikkhuuposathādibhedena ca vibhajīyanti. Tenāha ‘‘vibhattiyo’’tiādi. <span class="bld">Tesa</span>nti aṭṭhannaṃ pārājikādīnaṃ. <span class="bld">Dvīhī</span>tiādi vivādādhikaraṇādīnaṃ samathehi vūpasamadassanaṃ.</p>
  2951. <p class="centered">Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2952. <p class="subhead">Pārājikādiāpattivaṇṇanā</p>
  2953. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘pārājikanti yaṃ vutta’’ntiādinā vuttaṃ vacanaṃ sandhāya vadati. Idañhi heṭṭhā ‘‘garuka lahuka’’ntiādinā uddhaṭapañhesu anāgatampi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇoma te’’ti ettha yathāvuttāni aññānipi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇomā’’ti evaṃ gahitamevāti dassento <span class="bld">‘‘iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2954. <p class="bodytext"><span class="bld">Ativassatī</span>ti ovassati, vassodakaṃ pavisatīti attho. <span class="bld">Dhammāna</span>nti yathā catupaccaye dhārayatīti dhammo, tesaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅkhatadhammāna’’</span>nti. <span class="bld">Gāthāsaṅgaṇika</span>nti gāthāsaṅgaho, te te atthā gāthāhi saṅgahetvā gaṇīyanti kathīyanti etthāti hi gāthāsaṅgaṇikaṃ.</p>
  2955. <p class="centered">Pārājikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2956. <p class="centered">Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2957. <p class="chapter">Adhikaraṇabhedaṃ</p>
  2958. <p class="subhead">Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā</p>
  2959. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">‘‘Alaṃ</span> <a name="M2.0295"></a><a name="V2.0280"></a> <span class="bld">āvuso’’ti attapaccatthike saññāpetvā</span>ti pattacīvarādiatthāya alaṃ bhaṇḍanādikaraṇanti vivādādīsu dosadassanamattena saññāpetvā aññamaññaṃ khamāpetvā vūpasamenti, na pana aññamaññaṃ āpattānāpattidassanavasenāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘pāḷimuttakavinicchayenevā’’</span>ti.</p>
  2960. <p class="bodytext">Visamāni kāyakammādīni nissito bhikkhu <span class="bld">visamanissito</span> nāma, micchādiṭṭhinissito <span class="bld">gahananissito,</span> balavante purise nissito <span class="bld">balavanissito</span> nāmāti dassento <span class="bld">‘‘eko visamānī’’</span>tiādimāha.</p>
  2961. <p class="centered">Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2962. <p class="subhead">Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā</p>
  2963. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Āpattiṃ nissāya uppajjanakaāpattivasenā</span>ti paresaṃ, attano ca āpattiṃ paṭicchādentānaṃ vajjapaṭicchādīnaṃ pārājikādiāpattimeva sandhāya vuttaṃ, na sabbāpattiyo. <span class="bld">Kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccāna</span>nti ukkhepanīyādikammaṃ nissāya uppajjanakānaṃ tadanuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyānussāvanānaṃ kiccānaṃ vasena, na sabbesaṃ kiccānaṃ vasenāti.</p>
  2964. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘katihi adhikaraṇehī’’ti pucchāya ‘‘ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Katisu ṭhānesū’’ti pucchāya ‘‘tīsu ṭhānesu saṅghamajjhe, gaṇamajjhe, puggalassa santike’’ti vuttaṃ. ‘‘Katihi samathehī’’ti pucchāya ‘‘tīhi samathehī’’ti vuttaṃ. Tīhipi etehi eko vūpasamanappakārova pucchito, vissajjito cāti veditabbo.</p>
  2965. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ</span> <a name="V2.0281"></a> <span class="bld">hoti anuvādādhikaraṇa</span>ntiādīsu vivādādhikaraṇameva anuvādādhikaraṇādipi hotīti pucchāya vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇameva hoti, anuvādādayo na hotīti vissajjanaṃ.</p>
  2966. <p class="centered">Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2967. <p class="subhead">Sattasamathanānātthādivaṇṇanā</p>
  2968. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Adhikaraṇapucchāvissajjane <a name="M2.0296"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">vipaccayatāya vohāro</span>ti virūpavipākāya aññamaññaṃ dukkhuppādanāya kāyavacīvohāro. <span class="bld">Medhaga</span>nti vuddhippatto kalaho.</p>
  2969. <p class="bodytext"><span class="bld">Anusampavaṅkatā</span>ti vipatticodanāya anu anu saṃyujjanavasena ninnatā.</p>
  2970. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhussahanatā</span>ti ativiya sañjātussāhatā. <span class="bld">Anubalappadāna</span>nti codakānampi upatthambhakaraṇaṃ. <span class="bld">Kammasaṅgahābhāvenā</span>ti saṅghasammukhatādimattassa sammukhāvinayassa saṅghādīhi kattabbakiccesu saṅgahābhāvā.</p>
  2971. <p class="centered">Sattasamathanānātthādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2972. <p class="centered">Adhikaraṇabhedavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  2973. <p class="title">Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ</p>
  2974. <p class="subhead">Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2975. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. Dutiyagāthāsaṅgaṇikāya <a name="M2.0297"></a> ‘‘codanā kimatthāyā’’tiādikā pucchā upālittherena katā. ‘‘Codanā sāraṇatthāyā’’tiādivissajjanaṃ bhagavatā vuttaṃ. Upālitthero sayameva pucchitvā vissajjanaṃ akāsītipi vadanti.</p>
  2976. <p class="bodytext"><span class="bld">Mantaggahaṇa</span>nti tesaṃ vicāraṇāgahaṇaṃ, suttantikattherānaṃ, vinayadharattherānañca adhippāyagahaṇanti <a name="V2.0282"></a> attho. <span class="bld">Pāṭekkaṃ vinicchayasanniṭṭhāpanattha</span>nti tesaṃ paccekaṃ adhippāyaṃ ñatvā tehi samuṭṭhāpitanayampi gahetvā vinicchayapariyosāpanatthanti adhippāyo.</p>
  2977. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mā kho turito abhaṇī’’</span>tiādinā abhimukhe ṭhitaṃ kañci anuvijjakaṃ ovadantena viya therena anuvijjakavattaṃ kathitaṃ.</p>
  2978. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuyuñjanavatta</span>nti anuyujjanakkamaṃ, taṃ pana yasmā sabbasikkhāpadavītikkamavisayepi taṃtaṃsikkhāpadānulomena kattabbaṃ, tasmā ‘‘sikkhāpadānulomika’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Attano gatiṃ nāsetī</span>ti attano sugatigamanaṃ vināseti.</p>
  2979. <p class="bodytext">Anusandhita-saddo bhāvasādhanoti āha <span class="bld">‘‘anusandhitanti kathānusandhī’’</span>ti. <span class="bld">Vattānusandhitenā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Vattānusandhitenā</span>ti ācārānusandhinā, ācārena saddhiṃ samentiyā paṭiññāyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘yā assa vattenā’’</span>tiādi.</p>
  2980. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">sañcicca āpatti</span>ntiādi alajjilajjilakkhaṇaṃ bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena vuttaṃ tesaññeva sabbappakārato sikkhāpadādhikārattā. Sāmaṇerādīnampi sādhāraṇavasena pana sañcicca yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanādikaṃ alajjilajjilakkhaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
  2981. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathānusandhivacana</span>nti cuditakaanuvijjakānaṃ kathāya anusandhiyuttaṃ vacanaṃ na jānāti, tehi ekasmiṃ kāraṇe vutte sayaṃ taṃ asallakkhetvā attano abhirucitameva asambandhitatthanti attho. <span class="bld">Vinicchayānusandhivacanañcā</span>ti anuvijjakena katassa āpattānāpattivinicchayassa anuguṇaṃ, sambandhavacanañca.</p>
  2982. <p class="centered">Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2983. <p class="chapter">Codanākaṇḍaṃ</p>
  2984. <p class="subhead">Anuvijjakakiccavaṇṇanā</p>
  2985. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>. Pāḷiyaṃ <a name="M2.0298"></a><a name="V2.0283"></a> <span class="bld">yaṃ kho tva</span>ntiādīsu tvaṃ, āvuso, yaṃ imaṃ bhikkhuṃ codesi, taṃ kimhi dose codesi, katarāya vipattiyā codesīti attho. Evaṃ sabbattha.</p>
  2986. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">Asuddhaparisaṅkito</span>ti asuddhāya aṭṭhāne uppannāya parisaṅkāya parisaṅkito. Tenāha <span class="bld">‘‘amūlakaparisaṅkito’’</span>ti.</p>
  2987. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">uposatho sāmaggatthāyā</span>ti visuddhānaṃ bhikkhūnaṃ aññoññanirapekkho ahutvā uposatho uposathaṭṭhānaṃ sannipatitvā ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, parisuddhetthāyasmanto, parisuddho ahaṃ āvuso’’tiādinā aññamaññaṃ parisuddhivīmaṃsanārocanavasena ayutte vivajjetvā yutteheva kāyacittasāmaggīkaraṇatthāya.</p>
  2988. <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddhāya pavāraṇā</span>ti diṭṭhasutādīhi aññamaññaṃ kathāpetvā visuddhisampādanatthāyāti attho. <span class="bld">Ubho ete</span>ti āmisapuggalanissayane ete ubho.</p>
  2989. <p class="centered">Anuvijjakakiccavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2990. <p class="chapter">Cūḷasaṅgāmaṃ</p>
  2991. <p class="subhead">Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā</p>
  2992. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Tatra</span> <a name="M2.0299"></a> <span class="bld">hī</span>ti tasmiṃ sannipāte. <span class="bld">Attapaccatthikā</span>ti lajjipesalassa codakapāpagarahīpuggalassa anatthakāmā verīpuggalā. <span class="bld">Sāsanapaccatthikā</span>ti attano anācārānuguṇaṃ buddhavacanaṃ pakāsento taṇhāgatikā, diṭṭhigatikā ca. <span class="bld">Ajjhogāhetvā</span>ti alajjiabhibhavanavasena <a name="V2.0284"></a> saṅghamajjhaṃ pavisitvā. <span class="bld">So saṅgāmāvacaro</span>ti so codako saṅgāmāvacaro nāma. <span class="bld">Diṭṭhasutamutampi rājakathādika</span>nti diṭṭhasutavaseneva rājacorādikathaṃ, mutavasenapi annādikathañca akathentenāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Kappiyākappiyanissitā vā</span>tiādīsu rūpārūpapaṭicchedapadena sakalaabhidhammatthapiṭakattaṃ dasseti. <span class="bld">Samathācārādīhi paṭisaṃyutta</span>nti sakalasuttantapiṭakattaṃ. Tattha <span class="bld">samathācāro</span> nāma samathabhāvanākkamo. Tathā <span class="bld">vipassanācāro</span>. <span class="bld">Ṭhānanisajjavattādinissitā</span>ti saṅghamajjhādīsu garucittīkāraṃ paccupaṭṭhapetvā ṭhānādikkamanissitā ceva cuddasamahāvattādivattanissitā ca, <span class="bld">ādi</span>-saddena appicchatādinissitā cāti attho. <span class="bld">Pañhe uppanne</span>ti kenaci uppanne pañhe pucchite. Idañca upalakkhaṇamattaṃ, yaṃ kiñci upaṭṭhitaṃ dhammaṃ bhāsassūti adhippāyo.</p>
  2993. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulapadeso</span> nāma khattiyādijātiyampi kāsikarājakulādikulaviseso. Etamevāha <span class="bld">‘‘kulapadeso khattiyakulādivaseneva veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Sannipātamaṇḍale</span>ti attano anuvijjamānappakāraṃ saṅghassa ñāpanatthaṃ uṭṭhāya saṅghasannipātamajjhe ito cito ca paresaṃ mukhaṃ olokentena na caritabbaṃ. Yathānisinneneva dhammavinayānuguṇaṃ vinicchayaṃ yathā sabbe suṇanti, tathā vattabbanti attho.</p>
  2994. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">acaṇḍikatenā</span>ti akatacaṇḍabhāvena, apharusenāti attho. <span class="bld">‘‘Hitānukampinā’’</span>ti etena mettāpubbabhāgo vutto. <span class="bld">‘‘Kāruṇikena bhavitabba’’</span>nti iminā appanāppattakaruṇā vuttā. <span class="bld">‘‘Hitaparisakkinā’’</span>ti iminā karuṇāpubbabhāgo. Tenāha <span class="bld">‘‘karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Lajjiyā</span>ti lajjinī.</p>
  2995. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuyogavattaṃ</span> <a name="M2.0300"></a> <span class="bld">kathāpetvā</span>ti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuttavattaṃ. Anuyuñjanācārakkameneva anuyuñjanaṃ <span class="bld">anuyogavattaṃ</span> nāma, taṃ kathāpetvā teneva kamena anuyuñjāpetvāti attho. <span class="bld">Ujumaddavenā</span>ti ettha ajjhāharitabbapadaṃ dasseti <span class="bld">‘‘upacaritabbo’’</span>ti. ‘‘Dhammesu ca puggalesu cā’’ti idaṃ ‘‘majjhattena bhavitabba’’nti pakatena sambandhitabbanti āha <span class="bld">‘‘dhammesu ca puggalesu ca…pe… majjhattoti veditabbo’’</span>ti. Yañhi yattha katthaci kattabbaṃ, taṃ tattha atikkamanto majjhatto nāma na hoti, dhammesu ca gāravo kattabbo. Puggalesu pana mettābhāvena pakkhapātagāravo. Tasmā imaṃ vidhiṃ anatikkantova tesu majjhattoti veditabbo.</p>
  2996. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Saṃsandanattha</span>nti āpatti vā anāpatti vāti saṃsaye jāte saṃsanditvā nicchayakaraṇatthaṃ <a name="V2.0285"></a> vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Atthadassanāyā</span>ti sādhetabbassa āpattādiupameyyatthassa codakacuditake attano paṭiññāya eva sarūpavibhāvanatthaṃ. <span class="bld">Attho jānāpanatthāyā</span>ti evaṃ vibhāvito attho codakacuditakasaṅghānaṃ ñāpanatthāya nijjhāpanatthāya, sampaṭicchāpanatthāyāti attho. <span class="bld">Puggalassa ṭhapanatthāyā</span>ti codakacuditake attano paṭiññāya eva āpattiyaṃ, anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanatthāya. <span class="bld">Sāraṇatthāyā</span>ti pamuṭṭhasarāpanatthāya. <span class="bld">Savacanīyakaraṇatthāyā</span>ti dose sāritepi sampaṭicchitvā paṭikammaṃ akarontassa savacanīyakaraṇatthāya. <span class="bld">‘‘Na te apasādetabbā’’</span>ti idaṃ adhippetatthadassanaṃ. Tattha avisaṃvādakaṭṭhāne ṭhitā eva na apasādetabbā, na itareti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2997. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaccayaparinibbānatthāyā</span>ti āyatiṃ paṭisandhiyā akāraṇabhūtaparinibbānatthāya. Parinibbānañhi nāma khīṇāsavānaṃ sabbapacchimā cuticittakammajarūpasaṅkhātā khandhā, te ca sabbākārato samucchinnānusayatāya punabbhavāya anantarādipaccayā na honti aññehi ca taṇhādipaccayehi virahitattā. Tasmā <span class="bld">‘‘appaccayaparinibbāna’’</span>nti vuccati. <span class="bld">Ta</span>nti vimuttiñāṇadassanaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘tasmi’’</span>nti. <span class="bld">Vinayamantanā</span>ti vinayavinicchayo. <span class="bld">Sotāvadhāna</span>nti sotassa odahanaṃ, savananti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ uppajjati ñāṇa’’</span>nti. Yathāvuttāya vinayasaṃvarādikāraṇaparamparāya vimuttiyā eva padhānattā sā puna cittassa vimokkhoti uddhaṭoti āha <span class="bld">‘‘arahattaphalasaṅkhāto vimokkho’’</span>ti. Atha vā <span class="bld">yo</span> yaṃ kiñci dhammaṃ <span class="bld">anupādiyitvā</span> <a name="M2.0301"></a> parinibbānavasena <span class="bld">cittassa</span> cittasantatiyā, tappaṭibaddhakammajarūpasantatiyā ca <span class="bld">vimokkho</span> vimuccanaṃ apunappavattivasena vigamo, <span class="bld">etadatthāya</span> etassa vigamassatthāya evāti evaṃ nigamanavasenapettha attho veditabbo.</p>
  2998. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Anuyogavattagāthāsu <span class="bld">kusalena buddhimatā</span>ti sammāsambuddhena. <span class="bld">Kata</span>nti nibbattitaṃ, pakāsitanti attho. <span class="bld">Tenevā</span>tiādīsu teneva katākatassa ajānaneva pubbāparaṃ ajānanassa, aññassapi bhikkhuno yaṃ katākataṃ hoti, tampi na jānātīti attho. <span class="bld">Attano sadisāyā</span>ti yathāvuttehi dosehi yuttatāya attanā sadisāya.</p>
  2999. <p class="centered">Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3000. <p class="chapter">Mahāsaṅgāmaṃ</p>
  3001. <p class="subhead">Voharantena jānitabbādivaṇṇanā</p>
  3002. <p class="bodytext"><a name="para368-374"></a><span class="paranum">368-374</span>. Mahāsaṅgāme <a name="M2.0302"></a><a name="V2.0286"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">saṅgāmāvacarenā</span>ti anuvijjakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vatthū</span>ti methunādivītikkamo. <span class="bld">Nidāna</span>nti vesāliādipaññattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Puggalo akārako jānitabbo</span>ti ettha saṅghe vā gaṇe vā pariṇāyakabhūto puggaloti daṭṭhabbaṃ.</p>
  3003. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Vissaṭṭhisikkhāpada</span>nti nīlādidasannaṃ sukkānaṃ mocanavasena vuttaṃ sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ. Tañhi telādimandavaṇṇānaṃ nīlādipacuravaṇṇānaṃ vasena <span class="bld">‘‘vaṇṇāvaṇṇā’’</span>ti vuttaṃ. Pacuratthe hi idha avaṇṇoti <span class="bld">a</span>-kāro.</p>
  3004. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Yāva akaniṭṭhabrahmāno dvidhā hontī</span>ti ettha avihādisuddhāvāsikā aññabhūmīsu ariyā dhammavādīpakkhaṃ eva bhajanti, itare duvidhampīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  3005. <p class="centered">Voharantena jānitabbādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3006. <p class="chapter">Kathinabhedaṃ</p>
  3007. <p class="subhead">Kathinaatthatādivaṇṇanā</p>
  3008. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. Kathine <a name="M2.0303"></a> <span class="bld">anāgatavasenā</span>ti udakāharaṇādipayoge uppanne pacchā dhovanādipubbakaraṇassa uppattito tappayogassa anāgatavaseneva anantarapaccayo. Paccayattañcassa kāriyabhūtassa yasmā nipphādetabbataṃ nissāya paccayā pavattā, na vinā tena, tasmā tena pariyāyena vuttaṃ, na sabhāvato sabbattha. Tenāha <span class="bld">‘‘payogassa hī’’</span>tiādi. Tattha payogassa sattavidhampi pubbakaraṇaṃ paccayo hotīti sambandho. Kāraṇamāha <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pubbakaraṇassatthāyā</span>ti pubbakaraṇassa nipphādanatthāya. <span class="bld">Purejātapaccaye</span>ti purejātapaccayassa <a name="V2.0287"></a> visaye. <span class="bld">Esā</span>ti payogo. Dhovanādidhammesu ekampi attano purejātapaccayabhūtaṃ dhammaṃ na labhati, attano uppattito purejātassa pubbakaraṇassa abhāvāti attho. <span class="bld">Labhatī</span>ti pacchājātapaccayaṃ pubbakaraṇaṃ labhati, pacchājātapaccayo hotīti attho.</p>
  3009. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo</span>ti ettha pubbakaraṇassāti vā payogassāti vā aññassa kassaci paccayuppannassa aparāmaṭṭhattā pannarasa dhammā sayaṃ aññamaññasahajātapaccayena paccayoti evamattho gahetabbo, tehi saha uppajjanakassa aññassa abhāvā. Evaṃ upari sabbattha. Tenāha <span class="bld">‘‘sahajātapaccayaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Mātikā ca palibodhā cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena pañcānisaṃsāni gahitānīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ <span class="bld">mātikānañca palibodhānañcā</span>ti etthāpi. Tehipi attho anantarameva mātikādīhi saha jāyanti. Teneva ‘‘pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo’’ti vuttā. <span class="bld">Āsā</span>ti cīvarāsā. <span class="bld">Vatthū</span>ti āsāya nimittabhūtaṃ anuppannacīvaraṃ. ‘‘Dassāma karissāmā’’ti hi dāyakehi paṭiññātacīvaraṃ nissāya anantaraṃ uppajjamānā cīvarāsā anantarapaccayādibhāvena vuttā. <span class="bld">Āsānañca anāsānañcā</span>ti labbhamānakacīvare uppajjanakacīvarāsānañceva alabbhamāne cīvare uppajjanakaanāsānañca, āsānaṃ, tabbigamānañcāti attho. Khaṇe khaṇe uppattibhedaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘āsāna’’</span>nti bahuvacanaṃ kataṃ, āsāya<a name="M2.0304"></a>, anāsāya cāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘āsā ca anāsā cā’’</span>ti.</p>
  3010. <p class="centered">Kathinaatthatādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3011. <p class="subhead">Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā</p>
  3012. <p class="bodytext"><a name="para406-7"></a><span class="paranum">406-7</span>. <span class="bld">Cha cīvarānī</span>ti khomādīsu chasu aññataraṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasena pana <span class="bld">‘‘cīvarānī’’</span>ti bahuvacanaṃ kataṃ. Pāḷiyaṃ panettha <span class="bld">vatthu, āsā ca anāsā cā</span>tiādīsu atthate kathine ānisaṃsavasena uppajjanakapaccāsācīvaraṃ ‘‘vatthū’’ti vuttaṃ. Kathinacīvaraṃ hetupaccaya-saddehi vuttanti veditabbaṃ.</p>
  3013. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Paccuddhāro tīhi dhammehī</span>tiādi kathinatthāratthāya ticīvarato aññaṃ vassikasāṭikādiṃ paccuddharituṃ, adhiṭṭhahitvā attharituñca na vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vacībhedenā’’</span>ti etena kevalaṃ kāyena kathinatthāro na ruhatīti dasseti.</p>
  3014. <p class="centered">Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3015. <p class="subhead">Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā</p>
  3016. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Yesu</span> <a name="V2.0288"></a> <span class="bld">rūpādidhammesū</span>ti ‘‘purimavassaṃvutthā bhikkhū, pañcahi anūno saṅgho, cīvaramāso, dhammena samena samuppannaṃ cīvara’’nti evamādīsu yesu rūpārūpadhammesu. <span class="bld">Satī</span>ti santesu. <span class="bld">Missībhāvo</span>ti saṃsaggatā samūhapaññattimattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na paramatthato eko dhammo atthī’’</span>ti.</p>
  3017. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Ekato uppajjantī</span>ti kathinuddhārena saha uppajjamānārahā hontīti attho. Kathinatthārato hi pabhuti sabbe kathinuddhārā taṃ taṃ kāraṇantaramāgamma uppajjanti, tasmā sabbe <span class="bld">ekuppādā</span> nāma jātā. Tesu antarubbhārasahubbhārā dve eva taṃ vihāraṃ anatthatakathinavihārasadisaṃ karontā sayaṃ sakalena kathinatthārena saha nirujjhanti uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti<a name="M2.0305"></a>. Avasesā pana taṃ taṃ pāṭipuggalikameva kathinatthāraṃ dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchindanavasena nirodhentā sayaṃ uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti, na sakalaṃ kathinatthāraṃ. Kathinuddhārānañca <span class="bld">nirodho</span> nāma taṃ taṃ kāraṇamāgamma uddhārabhāvappatti, evañca uppatti nāma kathinuddhāro eva. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbepi atthārena saddhiṃ ekato uppajjantī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">purimā dve</span>ti ‘‘ekuppādā ekanirodhā’’ti pāḷiyaṃ paṭhamaṃ vuttā antarubbhārasahubbhārā dve. <span class="bld">Tesū</span>ti pakkamanantikādīsu. <span class="bld">Uddhārabhāvaṃ pattesū</span>ti uddhārabhāvappattisaṅkhātanirodhaṃ pattesūti attho. <span class="bld">Atthāro tiṭṭhatī</span>ti katacīvaraṃ ādāya pakkantādipuggalaṃ ṭhapetvā tadavasesānaṃ palibodhasabbhāvato kathinatthāro tiṭṭhati.</p>
  3018. <p class="centered">Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3019. <p class="centered">Paññattivaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  3020. <p class="title">Saṅgahavaggo</p>
  3021. <p class="chapter">Upālipañcakaṃ</p>
  3022. <p class="subhead">Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā</p>
  3023. <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. <span class="bld">Samaggehi</span> <a name="M2.0306"></a><a name="V2.0289"></a> <span class="bld">karaṇīyānī</span>ti vivādādhikaraṇehi pubbe asamaggā hutvā pacchā sāmaggiṃ upagatehi kattabbāni. Kiṃ pana asaññatamissaparisāya saddhiṃ lajjino sāmaggiṃ karontīti āha <span class="bld">‘‘uposathapavāraṇādīsu hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ṭhitāsū</span>ti uposathapavāraṇāsu appavattīsu. <span class="bld">Upatthambho na dātabbo</span>ti uparūpari appavattanatthāya mayampi uposathaṃ na karissāmātiādinā kalahassa upatthambho na dātabbo, dhammena vinayena sāmaggiṃ katvā samaggeheva asaññatā bhikkhū vinetabbāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘sace saṅgho accayaṃ desāpetvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhikkhuno nakkhamatī</span>ti kesuci puggalesu appamattakadosadassanena na ruccati. <span class="bld">Diṭṭhāvikammampi katvā</span>ti ‘‘na metaṃ khamatī’’ti sabhāgassa bhikkhuno attano diṭṭhiṃ āvikatvā. <span class="bld">Upetabbā</span>ti sāsanahāniyā abhāvā sāmaggiṃ akopetvā kāyasāmaggī dātabbā, īdise ṭhāne alajjiparibhogo āpattikaro na hoti, vaṭṭatiyeva. Ye pana sāsanavināsāya paṭipannā, tehi saha na vattati, āpatti eva hoti sāsanavināso ca. Tenāha <span class="bld">‘‘yatra pana uddhamma’’</span>ntiādi. <span class="bld">‘‘Diṭṭhāvikammaṃ na vaṭṭatī’’</span>ti iminā diṭṭhiyā āvikatāyapi āpattiṃ dasseti.</p>
  3024. <p class="bodytext"><a name="para422"></a><span class="paranum">422</span>. <span class="bld">Kaṇhavāco</span>ti rāgadosādīhi kiliṭṭhavacano. Anatthakavacanassa dīpanaṃ pakāsanaṃ assāti <span class="bld">anatthakadīpano. Mānaṃ nissāyā</span>ti vinicchayakaraṇaṃ tava bhāroti saṅghena bhāre akatepi ‘‘ahamevettha voharituṃ araharūpo’’ti mānaṃ nissāya. <span class="bld">Yathādiṭṭhiyā</span>ti anurūpaladdhiyā. Yassa hi atthassa yādisī diṭṭhi anurūpā, taṃ gahetvā na byākatāti attho<a name="V2.0290"></a>.<span class="bld">Assa attano</span>ti adhammādiatthaṃ sandhāya vadati, na puggalaṃ, assa adhammādiatthasaṅkhātassa attano sarūpassa yā anurūpā diṭṭhīti <a name="M2.0307"></a> attho. <span class="bld">Laddhiṃ nikkhipitvā</span>ti anurūpaladdhiṃ chaḍḍetvā, aggahetvāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā’’</span>ti. Atha vā attano laddhiṃ nigūhitvā puggalānuguṇaṃ tathā byākaronto na yathādiṭṭhiyā byākatā nāma. Imasmiṃ pakkhe <span class="bld">adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā</span>ti ettha adhammādīsu dhammādiladdhiko viya hutvāti attho gahetabbo.</p>
  3025. <p class="centered">Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3026. <p class="subhead">Vohāravaggādivaṇṇanā</p>
  3027. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Kammañattī</span>ti kammabhūtā ñatti. Anussāvananirapekkhā ñattikammabhūtā ñattīti attho. <span class="bld">Kammapādañatti</span> nāma ñattidutiyakammādīsu anussāvanakammassa pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā ñatti. <span class="bld">Navasu ṭhānesū</span>ti osāraṇādīsu navasu ṭhānesu. <span class="bld">Dvīsu ṭhānesū</span>ti ñattidutiyañatticatutthakammesu.</p>
  3028. <p class="bodytext"><span class="bld">Suttānuloma</span>nti ubhatovibhaṅge suttānulomabhūte mahāpadese sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vinayānuloma</span>nti khandhakaparivārānulomabhūte mahāpadese. <span class="bld">Suttantike cattāro mahāpadese</span>ti suttābhidhammapiṭakesu anuññātapaṭikkhittasuttānulomavasena nayato gahetabbe cattāro atthe.</p>
  3029. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Diṭṭhīnaṃ āvikammānī</span>ti āpattiladdhīnaṃ pakāsanāni, āpattidesanākammānīti attho.</p>
  3030. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā catūhi pañcahi diṭṭhi āvikatā hotī</span>ti yathā āvikate catūhi pañcahi ekībhūtehi ekassa puggalassa santike āpatti desitā nāma hoti, evaṃ desetīti attho. Evaṃ desento ca attanā saddhiṃ tayo vā cattāro vā bhikkhū gahetvā ekassa santike deseti. Evaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Desitā ca āpatti na vuṭṭhāti, desanāpaccayā dukkaṭañca hoti. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ pana ekato desetuṃ vaṭṭati.</p>
  3031. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">Adassanenā</span>ti imassa akappiyaṃ parivajjentānaṃ vinayadharānaṃ paṭipattiyā adassanena<a name="V2.0291"></a>, tesaṃ diṭṭhānugatiṃ anāpajjanenātipi attho gahetabbo. <span class="bld">Akappiye kappiyasaañatāyā</span>ti rajatādiakappiye tipuādisaññitāya<a name="M2.0308"></a>. <span class="bld">Pucchitvā vā aññesaṃ vā vuccamānaṃ asuṇanto āpajjatī</span>ti ettha pucchitvā asuṇanto vā pucchiyamānaṃ asuṇanto vāti paccekaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Ekarattātikkamādivasenā</span>ti adhiṭṭhitacīvarena vippavasitvā ekarattātikkamena pācittiyaṃ āpajjati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena charattātikkamādīnaṃ saṅgaho.</p>
  3032. <p class="bodytext"><a name="para450"></a><span class="paranum">450</span>. <span class="bld">Anatthaṃ kalisāsana</span>nti anatthāvahaṃ kodhavacanaṃ āropento dosaṃ āropento upaddavāya parisakkatīti attho.</p>
  3033. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Vohāraniruttiya</span>nti tassa tassa atthassa vācakasadde pabhedagatañāṇappatto na hotīti attho.</p>
  3034. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Parimaṇḍalabyañjanāropane kusalo na hotī</span>ti parimaṇḍalena padabyañjanena vatthuṃ, parehi vuttaṃ jānituñca asamatthoti attho.</p>
  3035. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Anussāvanenā</span>ti anu anu kathanena. Tenāha <span class="bld">‘‘nanu tumhe’’</span>tiādi, yaṃ avocumha, svāyaṃ pakāsitoti sambandho. Tattha <span class="bld">ya</span>nti idaṃ yasmā vacanāpekkhaṃ na hoti, vacanatthāpekkhameva, tasmā tena vacanena nānākaraṇābhāvaṃ pakāsayissāmāti yamatthaṃ avocumhāti attho gahetabbo. Teneva <span class="bld">‘‘svāya’’</span>nti pulliṅgavasena paṭiniddeso kato, tassa so ayaṃ nānākaraṇābhāvoti attho.</p>
  3036. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Mañcapadādīsupi naḷāṭaṃ paṭihaññeyyā</span>ti andhakāre cammakhaṇḍaṃ paññapetvā vandituṃ onamantassa naḷāṭaṃ vā akkhi vā mañcādīsu paṭihaññati. Etena vandatopi āpattiabhāvaṃ vatvā vandanāya sabbathā paṭikkhepābhāvañca dīpeti. Evaṃ sabbattha suttantarehi appaṭikkhittesu. Naggādīsu pana vandituṃ na vaṭṭatīti. <span class="bld">Ekato āvaṭṭo</span>ti ekasmiṃ dosāgatipakkhe parivatto paviṭṭhoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘sapattapakkhe ṭhito’’</span>ti. <span class="bld">Vandiyamāno</span>ti onamitvā vandiyamāno. Vanditabbesu uddesācariyo, nissayācariyo ca yasmā navakāpi honti, tasmā te vuḍḍhā eva vandiyāti veditabbā.</p>
  3037. <p class="bodytext"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>. <span class="bld">Pubbe</span> <a name="V2.0292"></a> <span class="bld">vuttamevā</span>ti sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti sacittakaṃ.</p>
  3038. <p class="centered">Vohāravaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3039. <p class="chapter">Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ</p>
  3040. <p class="subhead">Kāyikādiāpattivaṇṇanā</p>
  3041. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. <span class="bld">‘‘Kati</span> <a name="M2.0309"></a> <span class="bld">āpattiyo’’</span>tiādinā upālittherena vinayassa pāṭavatthaṃ sayameva pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. <span class="bld">Bhikkhunīnaṃyeva…pe… aṭṭhavatthukā nāmā</span>ti bhikkhunīnaṃ paññattā ekā eva āpatti aṭṭhavatthukā nāmāti attho.</p>
  3042. <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. <span class="bld">Kammañca kammapādakā cā</span>ti ettha yasmā ñattikammesu ñatti sayameva kammaṃ hoti, ñattidutiyañatticatutthesu kammesu anussāvanasaṅkhātassa kammassa ñattipādakabhāvena tiṭṭhati, tasmā imāni dve ‘‘ñattikiccānī’’ti vuttāni.</p>
  3043. <p class="bodytext"><span class="bld">Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katā</span>ti dasasupi sikkhāpadesu ekatoupasampannāya vasena vuttadukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhamasikkhāpadamhī</span>ti bhikkhunovādavaggassa paṭhamasikkhāpadavibhaṅge (pāci. 144 ādayo). <span class="bld">Adhammakamme</span>ti bhikkhunovādakasammutikamme adhammakamme jāte āpajjitabbā dve āpattinavakā, dhammakamme dve āpattinavakāti cattāro navakā vuttā. <span class="bld">Āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā</span> viññāpanādipubbapayoge dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ. Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāyevāti vuttaṃ.</p>
  3044. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijahantī tiṭṭhatī</span>tiādīsu yadā bhikkhuniyā ekena pādena hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhatvā kiñci kammaṃ katvā tato aparena pādena vijahitvā ṭhātukāmatā uppajjati, tadā sā yathākkamaṃ ‘‘vijahantī tiṭṭhati, vijahitvā tiṭṭhatī’’ti imaṃ vohāraṃ labhati. Aññathā hissā gāmūpacāramokkantiyā viseso na siyā hatthapāsavijahanassāpi gamanattā. <span class="bld">Nisīdati vā nipajjati vā</span>ti etthāpi yathāvuttādhippāyena addhāsanena hatthapāsaṃ vijahantī nisīdati, sakalena <a name="V2.0293"></a> vā āsanena vijahitvā nisīdati, addhasarīrena vijahantī nipajjati, sakalena sarīrena vijahitvā nipajjatīti yojetabbaṃ.</p>
  3045. <p class="centered">Kāyikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3046. <p class="subhead">Pācittiyavaṇṇanā</p>
  3047. <p class="bodytext"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>. <span class="bld">Sabbāni</span> <a name="M2.0310"></a> <span class="bld">nānāvatthukānī</span>ti sappinavanītādīnaṃ pañcannaṃ vatthūnaṃ bhedena pācittiyāni pañca nānāvatthukāni. Esa nayo paṇītabhojanavisaye <span class="bld">nava pācittiyānī</span>tiādīsupi. Etena bhesajjapaṇītabhojanasikkhāpadāni ekekasikkhāpadavasena paññattānipi vatthubhedena paccekaṃ pañcasikkhāpadanavasikkhāpadasadisāni bhikkhunīnaṃ pāṭidesanīyāpattiyo viyāti dasseti. Teneva ‘‘nānāvatthukānī’’ti vuttaṃ. Sappiṃ eva paṭiggahetvā anekabhājanesu ṭhapetvā sattāhaṃ atikkāmentassa bhājanagaṇanāya sambhavantiyo bahukāpi āpattiyo ekavatthukā eva honti, evaṃ sappibhojanameva bahūsu ṭhānesu viññāpetvā ekato vā visuṃ visumeva vā bhuñjantassa āpattiyo ekavatthukā evāti daṭṭhabbā.</p>
  3048. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">ekavācāya deseyya, vuttā ādiccabandhunā</span>ti ettha ‘‘deseyyāti vuttā’’ti iti-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Evaṃ sesesupi.</p>
  3049. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhedānuvattakāna</span>nti ettha ādi-saddo luttaniddiṭṭho. Yāvatatiyakā ca sabbe ubhatovibhaṅge āgatā, saṅghādisesasāmaññena ekaṃ, pācittiyasāmaññena ca ekaṃ katvā <span class="bld">‘‘yāvatatiyake tisso’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayāpi santi eva. Tāni mātikāya na āgatāni. Mātikāgatavasena hettha ‘‘tisso’’ti vuttaṃ.</p>
  3050. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghādīhī</span>ti saṅghagaṇapuggalehi kāraṇabhūtehi. <span class="bld">Abbhuṇhasīlo</span>ti parisuddhabhāvūpagamanena abhinavuppannasīlo. Abhinavuppannañhi ‘‘abbhuṇha’’nti vuccati, parisuddhasīloti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pākatiko’’</span>ti.</p>
  3051. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kosambakakkhandhake vuttānisaṃse’’</span>ti idaṃ kosambakakkhandhake ‘‘sace maṃ ime bhikkhū āpattiyā adassane ukkhipissanti, na mayā saddhiṃ uposathaṃ karissantī’’tiādinā āpattiyā <a name="V2.0294"></a> adassane ādīnavaṃ dassetvā paresampi saddhāya āpattidesanāvidhānamukhena sāmatthiyato pakāsito. Ekato uposathakaraṇa, pavāraṇākaraṇa, saṅghakammakaraṇa, āsanenisīdana, yāgupānenisīdana, bhattaggenisīdana, ekacchannesayana, yathāvuḍḍhaabhivādanādikaraṇasaṅkhāte aṭṭhānisaṃse sandhāya vuttaṃ.</p>
  3052. <p class="bodytext"><span class="bld">Catunna</span>nti <a name="M2.0311"></a> vinayapiṭake āgatānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Katamā pana sā</span>ti sā catubbidhā accayadesanā katamāti attho. <span class="bld">Abhimārāna</span>nti māraṇatthāya payojitadhanuggahānaṃ. <span class="bld">Upaṭṭhāyikāyā</span>ti sahaseyyasikkhāpadavatthusmiṃ āgatāya.</p>
  3053. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhannaṃ bhikkhunīna</span>nti therāsanato paṭṭhāya aṭṭhahi bhikkhunīhi itarāya āgatāya vuḍḍhāya bhikkhuniyā āsanaṃ dātabbaṃ. Aṭṭhannaṃ pana bhikkhunīnaṃ navakāya āgatāya adātumpi vaṭṭati. Tāya pana saṅghanavakāsane laddhokāse nisīditabbaṃ. Atha vā aṭṭhannaṃ vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ itarāya navakatarāya āsanaṃ dātabbaṃ. <span class="bld">Kammāni navā</span>ti osāraṇādīni nava eva.</p>
  3054. <p class="centered">Pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3055. <p class="subhead">Avandanīyapuggalādivaṇṇanā</p>
  3056. <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. <span class="bld">Dasa janā</span>ti ‘‘dasa ime, bhikkhave, avandiyā’’tiādinā (pari. 330) vuttā navakaanupasampannanānāsaṃvāsakamātugāmapaṇḍakā pañca, pārivāsikādayo ca pañcāti dasa janā.</p>
  3057. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvādasa kammadosā</span>ti dosayuttakammāni dvādasāti attho. <span class="bld">Kammasampattiyo</span>ti sampannakammāni, visuddhakammānīti attho. <span class="bld">Etadevā</span>ti dhammena samaggameva.</p>
  3058. <p class="bodytext">Anantaṃ nibbānaṃ ajini jinitvā paṭilabhatīti anantajinoti āha <span class="bld">‘‘pariyanta’’</span>iccādi. <span class="bld">Svevā</span>ti so eva bhagavā.</p>
  3059. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vinayaṃ paṭijānantassa, vinayāni suṇoma te’’</span>tiādinā upālitthereneva ekaṃ vinayadharaṃ sammukhe <a name="V2.0295"></a> ṭhitaṃ pucchantena viya pucchitvā tena vissajjitaṃ viya vissajjanaṃ kataṃ. Tattha <span class="bld">vinayaṃ paṭijānantassā</span>ti vinayaṃ jānāmīti paṭijānantassa. <span class="bld">Vinayānī</span>ti vinaye tayā vuccamāne suṇoma.</p>
  3060. <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">pārājikā</span>tiādi ubhatovibhaṅgesu āgatesu aggahitaggahaṇavasena vuttaṃ.</p>
  3061. <p class="centered">Avandanīyapuggalādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3062. <p class="chapter">Sedamocanagāthā</p>
  3063. <p class="subhead">Avippavāsapañhāvaṇṇanā</p>
  3064. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. Sedamocanagāthāsu <a name="M2.0312"></a> <span class="bld">akappiyasambhogo</span>ti anupasampannehi saddhiṃ kātuṃ paṭikkhitto uposathādisaṃvāso eva vutto. <span class="bld">Pañhā mesā</span>ti ettha <span class="bld">ma</span>-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Esā</span>ti ca liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, pañho esoti attho. <span class="bld">Pañha</span>-saddo vā dviliṅgo daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘esā pañhā’’</span>tiādi.</p>
  3065. <p class="bodytext"><span class="bld">Garubhaṇḍaṃ sandhāyā</span>ti garubhaṇḍena garubhaṇḍaparivattanaṃ sandhāya. <span class="bld">Dasā</span>ti dasa avandiyapuggale. <span class="bld">Ekādase</span>ti abhabbapuggale. <span class="bld">Sikkhāya asādhāraṇo</span>ti khurabhaṇḍaṃ dhāretuṃ anuññātasikkhāpadena bhikkhūhi asādhāraṇasikkhāpadoti attho.</p>
  3066. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbhakkhake na vadāmī</span>ti akkhato uddhaṃ sīse ṭhitamukhamaggepi pārājikaṃ sandhāya na vadāmi. <span class="bld">Adhonābhi</span>nti nābhito heṭṭhā ṭhitavaccapassāvamaggepi vivajjiya aññasmiṃ sarīrappadese methunadhammapaccayā kathaṃ pārājiko siyāti attho.</p>
  3067. <p class="bodytext"><span class="bld">Chejjavatthu</span>nti pārājikaṃ.</p>
  3068. <p class="centered">Avippavāsapañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3069. <p class="subhead">Pārājikādipañhāvaṇṇanā</p>
  3070. <p class="bodytext"><a name="para480"></a><span class="paranum">480</span>. <span class="bld">Dussakuṭiādīnī</span>ti <a name="V2.0296"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena acchataratipupaṭṭādīhi, tiṇapaṇṇādīhi ca paṭicchannakuṭiyo saṅgaṇhāti. Tādisāya hi kuṭiyā bahi ṭhatvā anto ṭhitāya itthiyā magge dussādinā santhataṃ katvā pavesentopi pārājiko siyā. <span class="bld">Liṅgaparivattaṃ sandhāya vuttā</span>ti liṅge parivatte paṭiggahaṇassa vijahanato puna appaṭiggahetvā paribhuñjanāpattiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  3071. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">bhikkhū siyā vīsatiyā samāgatā</span>ti vīsatiyā saṅkhātāya bhikkhū samāgatā, etena sabbakammārahataṃ saṅghassa dasseti.</p>
  3072. <p class="bodytext"><span class="bld">Nivattho</span>ti <a name="M2.0313"></a> gāthāya antaravāsakena nivattho uttarāsaṅgena diguṇaṃ katvā pārutasaṅghāṭiyo. Iti tāni tīṇipi cīvarāni kāye gatāneva bhikkhuniyā bindumattaṃ kāḷakaṃ udakena dhovitamatte nissaggiyāni hontīti attho.</p>
  3073. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiṃ hane</span>ti gāthāya na mātubhūtaṃ itthiṃ haneyya, na pitubhūtaṃ purisaṃ haneyya. <span class="bld">Anariya</span>nti tañca anarahantameva haneyya, etena arahantaghātakopi na hotīti dasseti. <span class="bld">Anantaraṃ phuse</span>ti ānantariyaṃ phusatīti attho.</p>
  3074. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. <span class="bld">Suppatiṭṭhita-nigrodhasadisa</span>nti yojanavitthataṃ rukkhaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  3075. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattarasakesū</span>ti bhikkhunīnaṃ paññattasattarasasaṅghādisesesu.</p>
  3076. <p class="centered">Pārājikādipañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3077. <p class="chapter">Pañcavaggo</p>
  3078. <p class="subhead">Kammavaggavaṇṇanā</p>
  3079. <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. Kammavagge <a name="M2.0314"></a><a name="V2.0297"></a> ṭhapitauposathapavāraṇānaṃ kattikamāse sāmaggiyā katāya sāmaggīpavāraṇaṃ muñcitvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā kattikamāsa’’</span>nti. Sace pana tesaṃ nānāsīmāsu mahāpavāraṇāya visuṃ pavāritānaṃ kattikamāsabbhantare sāmaggī hoti, sāmaggīuposatho eva tehi kattabbo, na pavāraṇā. Ekasmiṃ vasse katapavāraṇānaṃ puna pavāraṇāya avihitattā. <span class="bld">Sāmaggīdivaso</span>ti anuposathadivase sāmaggīkaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana cātuddasiyaṃ, pannarasiyaṃ vā saṅgho sāmaggiṃ karoti, tadā sāmaggīuposathadivaso na hoti, cātuddasīpannarasīuposathova hoti. Upari pavāraṇāyapi eseva nayo.</p>
  3080. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso</span>ti bhaṇḍanakārakehi upaddutā vā kenacideva karaṇīyena pavāraṇāsaṅgahaṃ vā katvā ṭhapito kāḷapakkhacātuddasīdivasova. <span class="bld">Dve ca puṇṇamāsiyo</span>ti pubba-kattikapuṇṇamā, pacchimakattikapuṇṇamā cāti dve puṇṇamāsiyo. <span class="bld">Evaṃ catubbidhampī</span>ti puṇṇamāsīdvayena saddhiṃ sāmaggīpavāraṇaṃ, cātuddasīpavāraṇañca sampiṇḍetvā vuttaṃ. Idañca pakaticārittavasena vuttaṃ. Tathārūpapaccaye pana sati ubhinnaṃ puṇṇamāsīnaṃ purimā dve cātuddasiyopi kāḷapakkhacātuddasiyā anantarā pannarasīpīti imepi tayo divasā pavāraṇādivasā evāti imaṃ sattavidhampi pavāraṇādivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavāretuṃ na vaṭṭati.</p>
  3081. <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. <span class="bld">Anussāvanakammaṃ katvā</span>ti paṭhamaṃ anussāvanaṃ sāvetvā ‘‘esā ñattī’’ti anussāvanānantarameva sakalaṃ ñattiṃ vatvā, pariyosāne ‘‘esā ñattī’’ti vatvāti adhippāyo.</p>
  3082. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Yvāya</span>nti <a name="V2.0298"></a> byañjanappabhedo adhippeto. <span class="bld">Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo</span>ti ettha dasadhā dasavidhena byañjanānaṃ pabhedoti yojetabbaṃ. Kenāyaṃ pabhedoti āha <span class="bld">‘‘byañjanabuddhiyā’’</span>ti. Yathādhippetatthabyañjanato byañjanasaṅkhātānaṃ akkharānaṃ janikā buddhi byañjanabuddhi, tāya byañjanabuddhiyā<a name="M2.0315"></a>, akkharasamuṭṭhāpakacittabhedenevāti attho. Yaṃ vā saṃyogaparaṃ katvā vuccati, idampi garukanti yojanā.</p>
  3083. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āyasmato</span>tiādīsu yāni anantaritāni <span class="bld">sa</span>-kāra<span class="bld">ma</span>-kārādibyañjanāni ‘‘saṃyogo’’ti vuccanti, so saṃyogo paro yassa <span class="bld">a</span>-kārādino, so <span class="bld">saṃyogaparo</span> nāma. <span class="bld">Rassa</span>nti akārādibyañjanarahitaṃ saraṃ. <span class="bld">Asaṃyogapara</span>nti ‘‘yassa nakkhamatī’’tiādīsu <span class="bld">ya</span>-kāra <span class="bld">na</span>-kārādibyañjanasahitasaraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>-kārassa <span class="bld">tha</span>-kāraṃ akatvā vaggantare sithilameva katvā ‘‘suṇāṭu me’’tiādiṃ vadantopi duruttaṃ karotiyeva ṭhapetvā anurūpaṃ ādesaṃ. Yañhi ‘‘saccikatthaparamatthenā’’ti vattabbe ‘‘saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’’ti ca ‘‘atthakathā’’ti vattabbe ‘‘aṭṭhakathā’’ti ca tattha tattha vuccati, tādisaṃ pāḷiaṭṭhakathāsu diṭṭhapayogaṃ, tadanurūpañca vattuṃ vaṭṭati, tato aññaṃ na vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentenā’’</span>tiādi.</p>
  3084. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghe vattabbe rassa</span>ntiādīsu ‘‘bhikkhūna’’nti vattabbe ‘‘bhikkhuna’’nti vā ‘‘bahūsū’’ti vattabbe ‘‘bahusū’’ti vā ‘‘nakkhamatī’’ti vattabbe ‘‘na khamatī’’ti vā ‘‘upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘upasampadāpekho’’ti vā evaṃ anurūpaṭṭhānesu eva dīgharassādi rassadīghādivasena parivattetuṃ vaṭṭati, na pana ‘‘nāgo’’ti vattabbe ‘‘nago’’ti vā ‘‘saṅgho’’ti vattabbe ‘‘sagho’’ti vā ‘‘tisso’’ti vattabbe ‘‘tiso’’ti vā ‘‘yācatī’’ti vattabbe ‘‘yācantī’’ti vā evaṃ ananurūpaṭṭhānesu vattuṃ. Sambandhaṃ, pana vavatthānañca sabbathāpi vaṭṭatīti gahetabbaṃ.</p>
  3085. <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. <span class="bld">Sesasīmāsupī</span>ti atimahatīādīsu dasasupi.</p>
  3086. <p class="bodytext"><a name="para488"></a><span class="paranum">488</span>. <span class="bld">Catuvaggakaraṇe</span>ti catuvaggena saṅghena kattabbe. <span class="bld">Anissāritā</span>ti uposathaṭṭhapanādinā vā laddhinānāsaṃvāsakabhāvena vā na bahikatā. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘apakatattassāti ukkhittakassa vā, yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā hontī’’ti (pari. aṭṭha. 425) vuttattā ṭhapitauposathapavāraṇo bhikkhu apakatatto evāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Parisuddhasīlā</span>ti pārājikaṃ anāpannā adhippetā. Parivāsādikammesu pana garukaṭṭhāpi apakatattā evāti gahetabbaṃ<a name="V2.0299"></a>. <span class="bld">Avasesā…pe… chandārahāva hontī</span>ti saṅghato <a name="M2.0316"></a> hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhite sandhāya vuttaṃ. Avijahitvā ṭhitā pana chandārahā na honti, tepi catuvaggādito adhikā hatthapāsaṃ vijahitvāva chandārahā honti. Tasmā saṅghato hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhiteneva chando vā pārisuddhi vā dātabbā.</p>
  3087. <p class="centered">Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3088. <p class="subhead">Apalokanakammakathāvaṇṇanā</p>
  3089. <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">Etarahi sacepi sāmaṇero</span>tiādīsu buddhādīnaṃ avaṇṇabhāsanampi akappiyādiṃ kappiyādibhāvena dīpanampi diṭṭhivipattiyaññeva pavisati. Teneva vakkhati ‘‘taṃ laddhiṃ nissajjāpetabbo’’ti. Bhikkhūnampi eseva nayo. <span class="bld">Micchādiṭṭhiko</span>ti buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gaṇhanto, <span class="bld">so eva antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato</span>ti ca vutto. Keci pana ‘‘sassatucchedānaṃ aññataradiṭṭhiyā samannāgato’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, sassatucchedaggāhassa sāmaṇerānaṃ liṅganāsanāya kāraṇattena heṭṭhā <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>meva (mahāva. aṭṭha. 108) vuttattā, idha ca daṇḍakammanāsanāya eva adhippetattā.</p>
  3090. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassāpi dātabbo</span>ti vijjamānaṃ mukharādibhāvaṃ nissāya appaṭipucchitvāpi paṭiññaṃ aggahetvāpi āpattiṃ anāropetvāpi desitāyapi āpattiyā khuṃsanādito anoramantassa dātabbova. Oramantassa pana khamāpentassa na dātabbo.</p>
  3091. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmadaṇḍassa dāna</span>nti kharadaṇḍassa ukkaṭṭhadaṇḍassa dānaṃ. Tajjanīyādikamme hi kate ovādānusāsanippadānapaṭikkhepo natthi. Dinnabrahmadaṇḍe pana tasmiṃ saddhiṃ tajjanīyādikammakatehi paṭikkhittampi kātuṃ na vaṭṭati, ‘‘neva vattabbo’’tiādinā ālāpasallāpādimattassāpi nakārena paṭikkhittattā. Tañhi disvā bhikkhū gīvaṃ parivattetvā olokanamattampi na karonti, evaṃ vivajjetabbaṃ nimmadanakaraṇatthameva tassa daṇḍassa anuññātattā. Teneva channattheropi ukkhepanīyādikammakatopi abhāyitvā brahmadaṇḍe dinne ‘‘saṅghenāhaṃ sabbathā vivajjito’’ti mucchito papati. Yo pana brahmadaṇḍakatena saddhiṃ ñatvā saṃsaṭṭho avivajjetvā viharati, tassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ aññathā brahmadaṇḍavidhānassa <a name="M2.0317"></a> niratthakatāpasaṅgato. <span class="bld">Tenā</span>ti brahmadaṇḍakatena. Yathā tajjanīyādikammakatehi, evameva tato adhikampi <a name="V2.0300"></a> saṅghaṃārādhentena sammāvattitabbaṃ. Tañca ‘‘sorato nivātavuttī’’tiādinā sarūpato dassitameva. Tenāha <span class="bld">‘‘sammāvattitvā khamāpentassa brahmadaṇḍo paṭippassambhetabbo’’</span>ti.</p>
  3092. <p class="bodytext">Yaṃ taṃ bhagavatā avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. <span class="bld">‘‘Tassa bhikkhuno daṇḍakammaṃ kātu’’</span>nti sāmaññato anuññātappakāraṃ dassetvā puna visesato anuññātappakāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha kho’’</span>tiādipāḷi uddhaṭāti veditabbaṃ. <span class="bld">Imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotī</span>ti apalokanakammassa sāmaññassa pavattiṭṭhānaṃ hotīti. Visesabyatirekena avijjamānampi tadaññattha appavattiṃ dassetuṃ visesanissitaṃ viya voharīyati. <span class="bld">‘‘Kammaññeva lakkhaṇa’’</span>nti iminā osāraṇādivasena gahitāvasesānaṃ sabbesaṃ apalokanakammassa sāmaññalakkhaṇavasena gahitattā kammaññeva lakkhaṇamassāti kammalakkhaṇanti nibbacanaṃ dasseti. Idañca vuttāvasesānaṃ kammānaṃ niṭṭhānaṭṭhānaṃ, saṅkhārakkhandhadhammāyatanāni viya vuttāvasesakhandhāyatanānanti daṭṭhabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘ayaṃ panettha pāḷimuttakopi kammalakkhaṇavinicchayo’’tiādi (pari. aṭṭha. 495-496). Yathā cettha, evaṃ upari ñattikammādīsupi kammalakkhaṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tassa karaṇa</span>nti avandiyakammassa karaṇavidhānaṃ.</p>
  3093. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na vanditabbo’’</span>ti iminā vandantiyā dukkaṭanti dassetīti daṭṭhabbaṃ. Saṅghena kataṃ katikaṃ ñatvā maddanaṃ viya hi saṅghasammutiṃ anādarena atikkamantassa āpatti eva hoti.</p>
  3094. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhusaṅghassāpi panetaṃ labbhatiyevā</span>ti avandiyakammassa upalakkhaṇamattena gahitattā bhikkhusaṅghassāpi kammalakkhaṇaṃ labbhati eva.</p>
  3095. <p class="bodytext">Salākadānaṭṭhānaṃ <span class="bld">salākaggaṃ</span> nāma. Yāgubhattānaṃ bhājanaṭṭhānāni <span class="bld">yāgaggabhattaggāni</span> nāma. Etesupi hi ṭhānesu sabbo saṅgho uposathe viya sannipatito, kammañca vaggakammaṃ na hoti, ‘‘mayametaṃ na jānimhā’’ti pacchā khiyyantāpi na honti. Khaṇḍasīmāya pana kate khiyyanti. Saṅghikapaccayañhi acchinnacīvarādīnaṃ dātuṃ apalokentehi upacārasīmaṭṭhānaṃ sabbesaṃ <a name="M2.0318"></a> anumatiṃ gahetvāva kātabbaṃ. Yo pana visabhāgapuggalo dhammikaṃ apalokanaṃ paṭibāhati, taṃ upāyena bahiupacārasīmāgataṃ vā katvā khaṇḍasīmaṃ vā pavisitvā kātuṃ vaṭṭati.</p>
  3096. <p class="bodytext">Yaṃ sandhāya ‘‘apalokanakammaṃ karotī’’ti sāmaññato dasseti, taṃ apalokanakammaṃ sarūpato <a name="V2.0301"></a> dassetumāha <span class="bld">‘‘acchinnacīvaraṃ’’</span>iccādi. Yadi apaloketvāva cīvaraṃ dātabbaṃ, kiṃ pana appamattakavissajjakasammutiyāti āha <span class="bld">‘‘appamattakavissajjanakena panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nāḷi vā upaḍḍhanāḷi vā</span>ti divase divase apaloketvā dātabbassa pamāṇadassanaṃ. Tena yāpanamattameva apaloketabbaṃ, na adhikanti dasseti. <span class="bld">Ekadivasaṃyeva vā</span>tiādi dasavīsatidivasānaṃ ekasmiṃ divaseyeva dātabbaparicchedadassanaṃ, tena yāva jīvanti vā yāva rogā vuṭṭhahatīti vā evaṃ apaloketuṃ na vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Iṇapalibodha</span>nti iṇavatthuṃ dātuṃ vaṭṭatīti sambandho. Tañca iṇāyikehi palibuddhassa lajjipesalassa sāsanupakārakassa pamāṇayuttameva kappiyabhaṇḍaṃ niyametvā apaloketvā dātabbaṃ, na pana sahassaṃ vā satasahassaṃ vā mahāiṇaṃ. Tādisañhi bhikkhācariyavattena sabbehi bhikkhūhi tādisassa bhikkhuno pariyesitvā dātabbaṃ.</p>
  3097. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanikkhepato</span>ti cetiyapaṭijagganatthāya vaḍḍhiyā payojetvā kappiyakārakehi ṭhapitavatthuto. <span class="bld">Saṅghikenapī</span>ti na kevalañca tatruppādato paccayadāyakehi catupaccayatthāya saṅghassa dinnavatthunāpīti attho.</p>
  3098. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghabhattaṃ kātuṃ na vaṭṭatī</span>ti mahādānaṃ dentehipi kariyamānaṃ saṅghabhattaṃ viya kāretuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  3099. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ ruccatī’’</span>ti vuttattā attano paribhogappahonakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā gahetabbaṃ, adhikaṃ pana gahetuṃ na labhati. <span class="bld">Uposathadivase</span>ti nidassanamattaṃ, yasmiṃ kismiñci divasepi kataṃ sukatameva hoti. Karontena ‘‘yaṃ imasmiṃ vihāre antosīmāya saṅghasantakaṃ…pe… yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ mayhaṃ ruccatī’’ti evaṃ katikā kātabbā, tathā dvīhi tīhipi ‘‘āyasmantānaṃ ruccatī’’ti vacanameva hettha viseso. <span class="bld">Tesampī</span>ti rukkhānaṃ. <span class="bld">Sā eva katikā</span>ti visuṃ katikā na kātabbāti attho.</p>
  3100. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti <a name="M2.0319"></a> rukkhānaṃ. Saṅgho sāmīti sambandho. <span class="bld">Purimavihāre</span>ti purime yathāsukhaṃ paribhogatthāya katakatike vihāre. <span class="bld">Pariveṇāni katvā jaggantī</span>ti yattha arakkhiyamāne phalāphalāni, rukkhā ca vinassanti, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, tattha saṅghassa katikā na pavattīti adhippāyo. Ye pana rukkhā bījāni ropetvā ādito paṭṭhāya paṭijaggitā, tepi dasamabhāgaṃ datvā ropakeheva paribhuñjitabbā. <span class="bld">Tehī</span>ti jaggakehi.</p>
  3101. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V2.0302"></a> tasmiṃ vihāre. <span class="bld">Mūle</span>ti ādikāle, pubbeti attho. <span class="bld">Dīghā katikā</span>ti aparicchinnakālā yathāsukhaṃ paribhogatthāya katikā. <span class="bld">Nikkukkuccenā</span>ti ‘‘abhājitamida’’nti kukkuccaṃ akatvāti attho. <span class="bld">Khiyyanamattameveta</span>nti tena khiyyanena bahuṃ khādantānaṃ doso natthi attano paribhogappamāṇasseva gahitattā, khiyyantepi attano pahonakaṃ gahetvā khāditabbanti adhippāyo.</p>
  3102. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇhathāti na vattabbā</span>ti tathāvutte teneva bhikkhunā dinnaṃ viya maññeyyuṃ, taṃ nissāya micchājīvasambhavo hotīti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘anuvicaritvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Upaḍḍhabhāgo</span>ti ekabhikkhuno paṭivīsato upaḍḍhabhāgo. Dentena ca ‘‘ettakaṃ dātuṃ saṅgho anuññāsī’’ti evaṃ attānaṃ parimocetvā yathā te saṅghe eva pasīdanti, evaṃ vatvā dātabbaṃ.</p>
  3103. <p class="bodytext"><span class="bld">Apaccāsīsantenā</span>ti gilānagamikissarādīnaṃ anuññātapuggalānampi attano santakaṃ dentena apaccāsīsanteneva dātabbaṃ, ananuññātapuggalānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭatīti. Saṅghikameva yathākatitāya dāpetabbaṃ. Attano santakampi paccayadāyakādī sayameva vissāsena gaṇhanti, na vāretabbā, laddhakappiyanti tuṇhī bhavitabbaṃ. <span class="bld">Pubbe vuttamevā</span>ti ‘‘kuddho hi so rukkhepi chindeyyā’’tiādinā tuṇhībhāve kāraṇaṃ pubbe vuttameva. Tehi kataanatthābhāvepi kāruññena tuṇhī bhavituṃ vaṭṭati, ‘‘gaṇhathā’’tiādi pana vattuṃ na vaṭṭati.</p>
  3104. <p class="bodytext"><span class="bld">Garubhaṇḍattā…pe… na dātabba</span>nti jīvarukkhānaṃ ārāmaṭṭhānīyattā, dārūnañca gehasambhārānupagatattā ‘‘sabbaṃ tvameva gaṇhā’’ti dātuṃ na vaṭṭatīti vuttaṃ. <span class="bld">Akatāvāsaṃ vā katvā</span>ti pubbe avijjamānaṃ senāsanaṃ katvā jaggitakāle phalavāre sampatte.</p>
  3105. <p class="centered">Apalokanakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3106. <p class="subhead">Atthavasavaggādivaṇṇanā</p>
  3107. <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. <span class="bld">Vipākadukkhasaṅkhātānaṃ</span> <a name="M2.0320"></a> <span class="bld">samparāyikaverāna</span>nti ettha pāṇātipātādiverena nibbattattā, verappattiyā hetuttā ca ‘‘vipākadukkhavedanā’’ti vuttā. Pāṇātipātādipañcaveravinimuttānampi akusalānaṃ verehi saha ekato saṅgaṇhanatthaṃ <span class="bld">‘‘dasaakusalakammapathappabhedāna’’</span>nti puna vuttaṃ.</p>
  3108. <p class="bodytext"><a name="para499-500"></a><span class="paranum">499-500</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V2.0303"></a> <span class="bld">kamma</span>nti tajjanīyādikammameva, sattā āpattikkhandhā paññattaṃ nāmāti sambandho. <span class="bld">Antarā kenaci apaññatte sikkhāpade</span>ti imasmiṃ kappe ādito paṭṭhāya yāva amhākaṃ bhagavato abhisambodhi, tāva antarākāle kakusandhādiṃ ṭhapetvā kenaci apaññatte sikkhāpadeti attho. <span class="bld">Vinītakathā sikkhāpada</span>nti vinītavatthūni eva. Tāni hi taṃtaṃsikkhākoṭṭhāsānaṃ pakāsanato ‘‘sikkhāpada’’nti ca āpattianāpattīnaṃ anupaññāpanato ‘‘anupaññatta’’nti ca vuccanti.</p>
  3109. <p class="centered">Atthavasavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3110. <p class="centered">Saṅgahavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  3111. <p class="bodytext">Iti mahāvaggo, paññattivaggo, saṅgahavaggoti tīhi mahāvaggehi paṭimaṇḍito <span class="bld">parivāro</span>ti veditabbo.</p>
  3112. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ</p>
  3113. <p class="centered">Parivāravaṇṇanānayo niṭṭhito.</p>
  3114. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  3115. <p class="bodytext">Avasānagāthāsu <a name="M2.0321"></a> ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivārehi vibhattattā vibhāgapaṭidesanā yasmiṃ vinayapiṭake. So ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivāravibhattadesano āhāti yojanā. <span class="bld">Tassā</span>ti vinayapiṭakassa.</p>
  3116. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu mahābodhī</span>ti dakkhiṇasākhaṃ sandhāya vadati. Yaṃ padhānagharaṃ nāma pariveṇaṃ, tattha cārupākārena sañcitaṃ parikkhittaṃ yaṃ pāsādaṃ kārayi, tatra tasmiṃ mahānigamasāmino pāsāde vasatāti yojetabbā.</p>
  3117. <p class="bodytext">Buddhasiriṃ uddisitvā nissāya, tassa vā ajjhesanampi paṭicca yā iddhā paripuṇṇavinicchayatāya samiddhā vinayasaṃvaṇṇanā āraddhāti yojanā.</p>
  3118. <p class="bodytext"><span class="bld">Sirinivāsassā</span>ti siriyā nivāsanaṭṭhānabhūtassa <span class="bld">siripāla</span>nāmakassa rañño. <span class="bld">Jayasaṃvacchare</span>ti vijayayutte saṃvacchare. Āraddhakāladassanatthaṃ puna ‘‘jayasaṃvacchare ayaṃ āraddhā’’ti vuttaṃ.</p>
  3119. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāle</span> <a name="V2.0304"></a> <span class="bld">vassa</span>nti yuttakāle vassanasīlo. <span class="bld">Devo</span>ti megho.</p>
  3120. <p class="centered">Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3121. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  3122. <p class="gatha1">Ettāvatā <a name="M2.0322"></a> ca āraddhā, vinayaṭṭhakathāya yā;</p>
  3123. <p class="gathalast">Vaṇṇanā nātivitthiṇṇā, paripuṇṇavinicchayā.</p>
  3124. <p class="gatha1">Paññāsabhāṇavārāya, tantiyā parimāṇato;</p>
  3125. <p class="gathalast">Samijjhaniṭṭhiparamā, yā <span class="bld">vimativinodanī</span>.</p>
  3126. <p class="gatha1">Anantarāyena katā, ayaṃ niṭṭhamupāgatā;</p>
  3127. <p class="gathalast">Yaṃ taṃ niṭṭhaṃ tathā sabbe, pāṇino samanorathā.</p>
  3128. <p class="gatha1">Therehi vinayaññūhi, sucisallekhavuttihi;</p>
  3129. <p class="gathalast">Avissatthātivitthiṇṇa-ganthabhīrū hipatthitaṃ.</p>
  3130. <p class="gatha1">Karontena mayā evaṃ, vinayaatthavaṇṇanaṃ;</p>
  3131. <p class="gathalast">Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, patvā sambodhimuttamaṃ.</p>
  3132. <p class="gatha1">Vinayatthaṃ pakāsetvā, yo sopāyena lakkhaṇaṃ;</p>
  3133. <p class="gathalast">Sopāyaṃ vimaticcheda-ñāṇacakkhupadāyakaṃ.</p>
  3134. <p class="gatha1">Viraddhatthavipallāsa-ganthavitthārahāniyā;</p>
  3135. <p class="gathalast">Visuddhiṃ pāpayissāmi, satte saṃsāradukkhato.</p>
  3136. <p class="gatha1">Lokiyehi ca bhogehi, guṇehi nikhilā pajā;</p>
  3137. <p class="gathalast">Sabbehi sahitā hontu, ratā sambuddhasāsaneti.</p>
  3138. <p class="centered">Vimativinodanīṭīkā niṭṭhitā.</p>
  3139. </body>