2
0

vin06t.nrf.htm 1.4 MB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040104110421043104410451046104710481049105010511052105310541055105610571058105910601061106210631064106510661067106810691070107110721073107410751076107710781079108010811082108310841085108610871088108910901091109210931094109510961097109810991100110111021103110411051106110711081109111011111112111311141115111611171118111911201121112211231124112511261127112811291130113111321133113411351136113711381139114011411142114311441145114611471148114911501151115211531154115511561157115811591160116111621163116411651166116711681169117011711172117311741175117611771178117911801181118211831184118511861187118811891190119111921193119411951196119711981199120012011202120312041205120612071208120912101211121212131214121512161217121812191220122112221223122412251226122712281229123012311232123312341235123612371238123912401241124212431244124512461247124812491250125112521253125412551256125712581259126012611262126312641265126612671268126912701271127212731274127512761277127812791280128112821283128412851286128712881289129012911292129312941295129612971298129913001301130213031304130513061307130813091310131113121313131413151316131713181319132013211322132313241325132613271328132913301331133213331334133513361337133813391340134113421343134413451346134713481349135013511352135313541355135613571358135913601361136213631364136513661367136813691370137113721373137413751376137713781379138013811382138313841385138613871388138913901391139213931394139513961397139813991400140114021403140414051406140714081409141014111412141314141415141614171418141914201421142214231424142514261427142814291430143114321433143414351436143714381439144014411442144314441445144614471448144914501451145214531454145514561457145814591460146114621463146414651466146714681469147014711472147314741475147614771478147914801481148214831484148514861487148814891490149114921493149414951496149714981499150015011502150315041505150615071508150915101511151215131514151515161517151815191520152115221523152415251526152715281529153015311532153315341535153615371538153915401541154215431544154515461547154815491550155115521553155415551556155715581559156015611562156315641565156615671568156915701571157215731574157515761577157815791580158115821583158415851586158715881589159015911592159315941595159615971598159916001601160216031604160516061607160816091610161116121613161416151616161716181619162016211622162316241625162616271628162916301631163216331634163516361637163816391640164116421643164416451646164716481649165016511652165316541655165616571658165916601661166216631664166516661667166816691670167116721673167416751676167716781679168016811682168316841685168616871688168916901691169216931694169516961697169816991700170117021703170417051706170717081709171017111712171317141715171617171718171917201721172217231724172517261727172817291730173117321733173417351736173717381739174017411742174317441745174617471748174917501751175217531754175517561757175817591760176117621763176417651766176717681769177017711772177317741775177617771778177917801781178217831784178517861787178817891790179117921793179417951796179717981799180018011802180318041805180618071808180918101811181218131814181518161817181818191820182118221823182418251826182718281829183018311832183318341835183618371838183918401841184218431844184518461847184818491850185118521853185418551856185718581859186018611862186318641865186618671868186918701871187218731874187518761877187818791880188118821883188418851886188718881889189018911892189318941895189618971898189919001901190219031904190519061907190819091910191119121913191419151916191719181919192019211922192319241925192619271928192919301931193219331934193519361937193819391940194119421943194419451946194719481949195019511952195319541955195619571958195919601961196219631964196519661967196819691970197119721973197419751976197719781979198019811982198319841985198619871988198919901991199219931994199519961997199819992000200120022003200420052006200720082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024202520262027202820292030203120322033203420352036203720382039204020412042204320442045204620472048204920502051205220532054205520562057205820592060206120622063206420652066206720682069207020712072207320742075207620772078207920802081208220832084208520862087208820892090209120922093209420952096209720982099210021012102210321042105210621072108210921102111211221132114211521162117211821192120212121222123212421252126212721282129213021312132213321342135213621372138213921402141214221432144214521462147214821492150215121522153215421552156215721582159216021612162216321642165216621672168216921702171217221732174217521762177217821792180218121822183218421852186218721882189219021912192219321942195219621972198219922002201220222032204220522062207220822092210221122122213221422152216221722182219222022212222222322242225222622272228222922302231223222332234223522362237223822392240224122422243224422452246224722482249225022512252225322542255225622572258225922602261226222632264226522662267226822692270227122722273227422752276227722782279228022812282228322842285228622872288228922902291229222932294229522962297229822992300230123022303230423052306230723082309231023112312231323142315231623172318231923202321232223232324232523262327232823292330233123322333233423352336233723382339234023412342234323442345234623472348234923502351235223532354235523562357235823592360236123622363236423652366236723682369237023712372237323742375237623772378237923802381238223832384238523862387238823892390239123922393239423952396239723982399240024012402240324042405240624072408240924102411241224132414241524162417241824192420242124222423242424252426242724282429243024312432243324342435243624372438243924402441244224432444244524462447244824492450245124522453245424552456245724582459246024612462246324642465246624672468246924702471247224732474247524762477247824792480248124822483248424852486248724882489249024912492249324942495249624972498249925002501250225032504250525062507250825092510251125122513251425152516251725182519252025212522252325242525252625272528252925302531253225332534253525362537253825392540254125422543254425452546254725482549255025512552255325542555255625572558255925602561256225632564256525662567256825692570257125722573257425752576257725782579258025812582258325842585258625872588258925902591259225932594259525962597259825992600260126022603260426052606260726082609261026112612261326142615261626172618261926202621262226232624262526262627262826292630263126322633263426352636263726382639264026412642264326442645264626472648264926502651265226532654265526562657265826592660266126622663266426652666266726682669267026712672267326742675
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Vinayapiṭake</p>
  4. <p class="book">Vajirabuddhi-ṭīkā</p>
  5. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  6. <p class="gatha1">Paññāvisuddhāya <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> dayāya sabbe;</p>
  7. <p class="gatha2">Vimocitā yena vineyyasattā;</p>
  8. <p class="gatha3">Taṃ <span class="bld">cakkhubhūtaṃ</span> sirasā namitvā;</p>
  9. <p class="gathalast">Lokassa lokantagatassa <span class="bld">dhammaṃ</span>.</p>
  10. <p class="gatha1"><span class="bld">Saṅghañca</span> sīlādiguṇehi yutta-</p>
  11. <p class="gatha2">Mādāya sabbesu padesu sāraṃ;</p>
  12. <p class="gatha3">Saṅkhepakāmena mamāsayena;</p>
  13. <p class="gathalast">Sañcodito bhikkhuhitañca disvā.</p>
  14. <p class="gatha1">Samantapāsādikasaññitāya<a name="V0.0002"></a>;</p>
  15. <p class="gatha2">Sambuddhaghosācariyoditāya;</p>
  16. <p class="gatha3">Samāsato līnapade likhissaṃ;</p>
  17. <p class="gathalast">Samāsato līnapade likhītaṃ.</p>
  18. <p class="gatha1">Saññā nimittaṃ kattā ca, parimāṇaṃ payojanaṃ;</p>
  19. <p class="gathalast">Sabbāgamassa pubbeva, vattabbaṃ vattumicchatāti. –</p>
  20. <p class="unindented">Vacanato <span class="bld">samantapāsādike</span>ti saññā. <span class="bld">Dīpantare bhikkhujanassa atthaṃ nābhisambhuṇātī</span>ti nimittaṃ. <span class="bld">Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyenā</span>ti kattā. <span class="bld">Samadhikasattavīsatisahassamattena tassa ganthenā</span>ti parimāṇaṃ. <span class="bld">Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassā</span>ti payojanaṃ.</p>
  21. <p class="bodytext">Tatrāha <a name="M0.0002"></a> – ‘‘vattabbaṃ vattumicchatāti yaṃ vuttaṃ, tattha kathaṃvidho vattā’’ti? Uccate –</p>
  22. <p class="gatha1">Pāṭhatthavidūsaṃhīro, vattā suci amaccharo;</p>
  23. <p class="gathalast">Catukkamapariccāgī, desakassa hitussukoti. (mahāni. aṭṭha. ganthārambhakathā);</p>
  24. <p class="bodytext">Tatra paṭhīyateti <span class="bld">pāṭho</span>. So hi anekappakāro atthānurūpo atthānanurūpo ceti. Kathaṃ? Sandhāyabhāsito byañjanabhāsito sāvasesapāṭho niravasesapāṭho nīto neyyoti. Tatra anekatthavattā <span class="bld">sandhāyabhāsito</span> nāma ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādi (dha. pa. 294). Ekatthavattā <span class="bld">byañjanabhāsito</span> nāma ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tyādi (dha. pa. 1, 2; netti. 90, 92; peṭako. 14). <span class="bld">Sāvaseso</span> nāma ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’mityādi (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28). Viparīto <span class="bld">niravaseso</span> nāma ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tyādi (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5). Yathā vacanaṃ, tathā avagantabbo <span class="bld">nīto</span> nāma ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’tyādi. Yuttiyā anussaritabbo <span class="bld">neyyo</span> nāma ‘‘ekapuggalo, bhikkhave’’tyādi (a. ni. 1.170).</p>
  25. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthopi</span> anekappakāro pāṭhattho sabhāvattho ñeyyattho pāṭhānurūpo pāṭhānanurūpo sāvasesattho niravasesattho nītattho neyyatthotyādi. Tattha yo taṃtaṃsaññāpanatthamuccārīyate pāṭho, sa <a name="V0.0003"></a> <span class="bld">pāṭhattho</span> ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’mityādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.190) viya. Rūpārūpadhammānaṃ lakkhaṇarasādi <span class="bld">sabhāvattho</span> ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāvetī’’tyādīsu (vibha. 489; saṃ. ni. 5.3) viya. Yo ñāyamāno hitāya bhavati, sa ñātumarahattā <span class="bld">ñeyyattho</span> ‘‘atthavādī dhammavādī’’tyevamādīsu (dī. ni. 1.9, 194; 3.238; ma. ni. 1.411) viya. Yathāpāṭhaṃ bhāsito <span class="bld">pāṭhānurūpo</span> ‘‘cakkhu, bhikkhave, purāṇakamma’’nti (saṃ. ni. 4.146) bhagavatā vuttamato cakkhumapi kammanti. Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhayamānena vutto <span class="bld">pāṭhānanurūpo</span>. Vajjetabbaṃ kiñci apariccajitvā parisesaṃ katvā vutto <span class="bld">sāvasesattho</span> ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjatī’’ti <a name="M0.0003"></a> (saṃ. ni. 4.60; mahāni. 107) ca, ‘‘sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno’’tyādīsu (dha. pa. 129) viya. Viparīto <span class="bld">niravasesattho</span> ‘‘sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca (dī. ni. 2.155; mahā. 287; netti. 114). Tatra, bhikkhave, ko mantā ko saddhātā…pe… aññatra diṭṭhapadehī’’tyādi (a. ni. 7.66). Saddavaseneva vedanīyo <span class="bld">nītattho</span> ‘‘rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā’’tyādīsu (saṃ. ni. 1.151, 165; mahāva. 33) viya. Sammutivasena veditabbo <span class="bld">neyyattho</span> ‘‘cattārome, bhikkhave, valāhakūpamāpuggalā’’tyādīsu viya (a. ni. 4.101; pu. pa. 157). Āha ca –</p>
  26. <p class="gatha1">‘‘Yo attho saddato ñeyyo, nītatthaṃ iti taṃ vidū;</p>
  27. <p class="gathalast">Atthassevābhisāmaggī, neyyattho iti kathyate’’ti.</p>
  28. <p class="bodytext">Evaṃ pabhedagate pāṭhatthe vijānātīti <span class="bld">pāṭhatthavidū</span>. Na saṃhīrate parapavādīhi dīgharattaṃ titthavāsenetya<span class="bld">saṃhīro</span>. Bhāvanāyāgamādhigamasampannattā vattuṃ sakkotīti <span class="bld">vattā,</span> saṅkhepavitthāranayena hetudāharaṇādīhi avabodhayituṃ samatthotyattho. Socayatyattānaṃ pare ceti <span class="bld">suci,</span> dussīlyaduddiṭṭhimalavirahitotyattho. Dussīlo hi attānamupahantunādeyyavāco ca bhavatyapattāhārācāro iva niccāturo vejjo. Duddiṭṭhi paraṃ upahanti, nāvassaṃ nissayo ca bhavatyahivāḷagahākulo iva kamalasaṇḍo. Ubhayavipanno sabbathāpyanupāsanīyo bhavati gūthagatamiva chavālātaṃ gūthagato viya ca kaṇhasappo. Ubhayasampanno pana suci sabbathāpyupāsanīyo sevitabbo ca viññūhi, nirupaddavo iva ratanākaro. Nāssa maccharotya<span class="bld">maccharo,</span> ahīnācariyamuṭṭhītyattho. Suttasuttānulomācariyavādaattanomatisaṅkhātassa catukkassāpariccāgī, tadatthasseva byākhyātetyattho. Atha vā paccakkhānumānasaddatthāpattippabhedassa pamāṇacatukkassāpariccāgī.</p>
  29. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃsavacanaṃ <a name="V0.0004"></a> ekaṃ, vibhajjavacanāparaṃ;</p>
  30. <p class="gathalast">Tatiyaṃ paṭipuccheyya, catutthaṃ pana ṭhāpaye’’ti. –</p>
  31. <p class="gatha1">Evaṃ <a name="M0.0004"></a> vuttacatukkassa vā apariccāgī; Hitussuko iti sotūnaṃ hitāyossuko, tesamavabodhanaṃ pati patthetī tyattho; So eso sucittā piyo; Catukkassa apariccāgittā garu; Asaṃhīrattā bhāvanīyo; Desakattā vattā; Hitussukattā vacanakkhamo; Pāṭhatthaviduttā gambhīrakathaṃ kattā; Amaccharattā no caṭṭhāne niyojakoti;</p>
  32. <p class="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>
  33. <p class="gathalast">Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’. (a. ni. 7.37; netti. 113) –</p>
  34. <p class="gatha1">Itiabhihito desako;</p>
  35. <p class="bodytext">Sotā idāni abhidhīyate –</p>
  36. <p class="gatha1">Dhammācariyagaru saddhā-paññādiguṇamaṇḍito;</p>
  37. <p class="gathalast">Asaṭhāmāyo sotāssa, sumedho amatāmukho.</p>
  38. <p class="bodytext">Tattha dhammagaruttā kathaṃ na paribhavati, ācariyagaruttā kathikaṃ na paribhavati, saddhāpaññādiguṇapaṭimaṇḍitattā attānaṃ na paribhavati, asaṭhāmāyattā amatābhimukhattā ca avikkhittacitto bhavati, sumedhattā yonisomanasikarotītyattho. Vuttañhetaṃ –</p>
  39. <p class="indent">‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasi karotī’’ti (a. ni. 5.151).</p>
  40. <p class="bodytext">Taṃlakkhaṇappattattā bhāvanā bhavati savanassetyutto sotā.</p>
  41. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
  42. <p class="bodytext">Idāni <a name="V0.0005"></a> assārambho – tattha <span class="bld">yo</span>ti aniyamaniddeso, tena visuddhajātikulagottādīnaṃ kilesamalavisuddhiyā, pūjārahatāya vā akāraṇataṃ dassetvā yo koci imissā samantapāsādikāya ādigāthāya niddiṭṭhalokanāthattahetuṃ yathāvuttahetumūlena thirataraṃ <a name="M0.0005"></a> acalaṃ katvā yathāvuttahetukālaṃ accantameva pūrento avasāne yathāvuttahetuphalaṃ sampādetvā yathāvuttahetuphalappayojanaṃ sādheti, sova paramapūjārahoti niyameti.</p>
  43. <p class="bodytext">Ettāvatā –</p>
  44. <p class="gatha1">Bhayasammohaduddiṭṭhi-paṇāmo nesa sabbathā;</p>
  45. <p class="gathalast">Paññāpubbaṅgamo eso, paṇāmoti nidassito.</p>
  46. <p class="bodytext">Tatra hetūti atidukkarāni tiṃsapāramitāsaṅkhātāni puññakammāni. Tāni hi accantadukkhena kasirena vacanapathātītānubhāvena mahatā ussāhena karīyantīti atidukkarāni nāma. Atidukkarattā eva hi tesaṃ atidullabhaṃ loke anaññasādhāraṇaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalaṃ phalanti, taṃ tattha hetuphalaṃ; hetumūlaṃ nāma yathāvuttassa hetuno nipphādanasamatthā mahākaruṇā, sā ādipaṇidhānato paṭṭhāya ‘‘mutto mocessāmī’’tiādinā nayena yāva hetuphalappayojanā, tāva abbocchinnaṃ pavattati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
  47. <p class="gatha1">‘‘Sakānanā sagrivarā sasāgarā,</p>
  48. <p class="gatha2">Gatā vināsaṃ bahuso vasundharā;</p>
  49. <p class="gatha3">Yugantakāle salilānalānile,</p>
  50. <p class="gathalast">Na bodhisattassa mahātapā kuto’’ti.</p>
  51. <p class="bodytext">Yāya samannāgatattā <span class="bld">‘‘namo mahākāruṇikassa tassā’’</span>ti āha. Hetukālaṃ nāma catuaṭṭhasoḷasaasaṅkhyeyyādippabhedo kālo, yaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’</span>nti. Tattha accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ ‘‘māsaṃ adhīte, divasaṃ <a name="V0.0006"></a> caratī’’tiādīsu viya. Kāmañca so kālo asaṅkhyeyyavasena pameyyo viññeyyo, tathāpi kappakoṭivasena aviññeyyataṃ sandhāya ‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’nti āha. Tattha kālayatīti <span class="bld">kālo,</span> khipati viddhaṃsayati sattānaṃ jīvitamiti attho. Kala vikkhepe. Tattha kappīyati saṃkappīyati sāsapapabbatādīhi upamāhi kevalaṃ saṃkappīyati, na manussadivasamāsasaṃvaccharādigaṇanāya gaṇīyatīti <span class="bld">kappo</span>. Ekantiādigaṇanapathassa koṭibhūtattā koṭi, kappānaṃ koṭiyo kappakoṭiyo<a name="M0.0006"></a>. Tāhipi na pamīyatīti appameyyo, taṃ <span class="bld">appameyyaṃ. Karonto</span>ti nānatthattā dhātūnaṃ dānaṃ dento, sīlaṃ rakkhanto, lobhakkhandhato nikkhamanto, attahitaparahitādibhedaṃ taṃ taṃ dhammaṃ pajānanto, vividhena vāyāmena ghaṭento vāyamanto, taṃ taṃ sattāparādhaṃ khamanto, paṭiññāsammutiparamatthasaccāni saccāyanto, taṃ taṃ sattahitaṃ adhiṭṭhahanto, sakalalokaṃ mettāyanto, mittāmittādibhedaṃ pakkhapātaṃ pahāya taṃ taṃ sattaṃ ajjhupekkhanto cāti attho. <span class="bld">Khedaṃ gato</span>ti anantappabhedaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ anubhavanaṭṭhena gato, sampattotyattho. Saṃsāradukkhañhi sārīrikaṃ mānasikañca sukhaṃ khedayati pātayatīti ‘‘khedo’’ti vuccati. <span class="bld">Lokahitāyā</span>ti idaṃ yathāvuttahetuphalappayojananidassanaṃ, ‘‘saṃsāradukkhānubhavanakāraṇanidassana’’ntipi eke –</p>
  52. <p class="gatha1">‘‘‘Jātisaṃsāradukkhānaṃ, gantuṃ sakkopi nibbutiṃ;</p>
  53. <p class="gathalast">Ciralliṭṭhopi saṃsāre, karuṇāyeva kevala’nti. –</p>
  54. <p class="unindented">Ca vutta’’nti, tamayuttaṃ. Na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahati. Evaṃ panetaṃ dasseti tiṃsapāramitāpabhedaṃ hetuṃ, pāramitāphalabhūtaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalañca. Yathā cāha ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). Tattha bhagavā yathāvuttahetūhi sattānaṃ vineyyabhāvanipphādanapaññābījāni vapi, hetuphalena paripakkindriyabhāvena parinipphannavineyyabhāve satte vinayi, saṃsāradukkhato mocayīti attho. Na evaṃ saṃsāradukkhena lokassa upakāraṃ kiñci akāsi, tasmā karonto atidukkarāni lokahitāyāti sambandho. Imissā yojanāya sabbapaṭhamassa bodhisattassa uppattikālato paṭṭhāya bodhisattassa nāthattasaṅkhātapāramitāhetuphalādhigamo veditabbo. Yo nāthoti hi sambandho adhippeto. Imassa panatthassa –</p>
  55. <p class="gatha1">‘‘Yadeva <a name="V0.0007"></a> paṭhamaṃ citta-muppannaṃ tava bodhaye;</p>
  56. <p class="gathalast">Tvaṃ tadevassa lokassa, pūjike parivasittha’’. –</p>
  57. <p class="bodytext">Iti vacanaṃ sādhakaṃ. Paṭhamacittassa pāramitābhāvo rukkhassa aṅkurato paṭṭhāya uppattiupamāya sādhetabbo. Etthāha – ‘‘khedaṃ gatoti vacanaṃ niratthakaṃ<a name="M0.0007"></a>, yathāvuttanayena guṇasādhanāsambhavato’’ti? Na, antarā anivattanakabhāvadīpanato. Dukkarāni karonto khedaṃ gato eva, na antarā khedaṃ asahanto nivattatīti dīpeti. Lokadukkhāpanayanakāmassa vā bhagavato attano dukkhānubhavanasamatthataṃ dasseti.</p>
  58. <p class="gatha1">‘‘Yassa kassaci varadossaṃ, yāvāhaṃ sabbasattadukkhāni;</p>
  59. <p class="gathalast">Sabbāni sabbakālaṃ yugaṃ, padmasseva bujjhantomhī’’ti. –</p>
  60. <p class="unindented">Evaṃadhippāyassa attamattadukkhānubhavanasamatthatāya kāyeva kathāti atisayaṃ atthaṃ dassetīti attho. Atha vā <span class="bld">khedaṃ gato</span>ti byāpāraṃ paricayaṃ gatotipi attho sambhavati. Kammādīsu sabyāpāraṃ purisaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘khinnoyaṃ kamme, khinnoyaṃ satte’’tiādi. Imissā yojanāya nāthoti iminā buddhattādhigamasiddhaṃ koṭippattaṃ nāthabhāvaṃ patvā ṭhitakālo dassitoti veditabbo. Keci ‘‘mahākāruṇikassāti vadanto buddhabhūtassāti dassetī’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ viya, bodhisattakālepi tabbohārasabbhāvato. Tasmā so ettakaṃ kālaṃ dukkarāni karonto avasāne dukkarapāramitāpāripūriyā tāsaṃ phalabhūtaṃ nāthabhāvaṃ patvā lokahitāya byāpāraṃ gatoti ayamattho nidassito hoti. ‘‘Bodhiṃ gato’’ti vuttepi subyattaṃ hetuphalaṃ dassitaṃ hoti. Buddhabhāvappattasseva ca nāthassa namo kato hoti visesavacanasabbhāvato, na bodhisattassa. Evaṃ santepi vinayādhikāro idhādhippeto. So ca pabbajitakālato paṭṭhāya yāvamaraṇakālā hoti. Taṃ ativiya parittaṃ kālaṃ lajjino atisukaraṃ sīlamattaṃ ekakassa attano hitāya attamattadukkhāpanayanādhippāyena paripūrento ko nāma idhalokaparalokātikkamasukhaṃ na gaccheyya, nanu bhagavā sakalalokadukkhāpanayanādhippāyena kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālaṃ karonto atidukkaranirassādaṃ khedaṃ gatoti aññāpadesena guṇaṃ vaṇṇeti ācariyo.</p>
  61. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokahitāyā</span>ti ettha lokiyati ettha dukkhanti loko, luyate vā jātijarāmaraṇadukkhehīti loko, iminā sattalokaṃ jātilokañca saṅgaṇhāti. Tasmā tassa sattalokassa <a name="V0.0008"></a> idhalokaparalokahitaṃ atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ lokānaṃ<a name="M0.0008"></a>, idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekadesekasesaṃ katvā ‘‘lokahita’’miccevāha. <span class="bld">Nātho</span>ti sabbasattānaṃ āsayānusayacariyādhimuttibhedānurūpadhammadesanasamatthatāya ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… taṃ suṇāthā’’ti (ma. ni. 3.420) evaṃ yācanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Bhikkhūnaṃ vītikkamānurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanena diṭṭhadhammikasamparāyikāya ca karuṇāya upagantvā tapati, suttantavasena vā tesaṃ sabbasattānaṃ anusayite kilese karuṇāya ca paññāya ca upagantvā tapati, abhidhammavasena vā te te saṅkhāre aniccādilakkhaṇavasena upaparikkhitvā attano kilese paññāya upecca paricchinditvā tapatīti tapanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Sadevake loke appaṭipuggalattā kenaci appaṭihatadhammadesanattā paramacittissariyappavattito ca issariyaṭṭhenāpi nāthateti nātho. ‘‘Dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesī’’ti (mahāva. 90) vacanato sampahaṃsanasaṅkhātena āsīsaṭṭhena, paṇidhānato paṭṭhāya ‘‘kathaṃ nāmāhaṃ mutto mocayissāmī’’tiādinā nayena āsīsaṭṭhena vā nāthateti nāthoti veditabbo, sammāsambuddho. Catūhipi nāthaṅgehi catuvesārajjacatupaṭisambhidādayo sabbepi buddhaguṇā yojetabbā, ativitthārikabhayā pana na yojitā.</p>
  62. <p class="bodytext"><span class="bld">Namo</span>ti paramatthato buddhaguṇabahumānapabbhārā cittanati, cittanatippabhavā ca vacīkāyanati. Atthu meti pāṭhasesena sambandho. <span class="bld">Mahākāruṇikassā</span>ti ettha sabbasattavisayattā mahussāhappabhavattā ca mahatī karuṇā <span class="bld">mahākaruṇā</span>. Tattha paṇidhānato paṭṭhāya yāvaanupādisesanibbānapurappavesā niyuttoti mahākāruṇiko, bhagavā. Ettha ca mahākāruṇikassāti iminā yathāvuttahetumūlaṃ dasseti. Nikkaruṇo hi paradukkhesu udāsino buddhatthāya paṇidhānamattampi atibhāriyanti maññanto appameyyaṃ kālaṃ atidukkaraṃ hetuṃ pūretvā nāthattasaṅkhātaṃ hetuphalappayojanabhūtaṃ lokahitaṃ kathaṃ karissati. Tasmā sabbaguṇamūlabhūtattā mahākaruṇāguṇameva vaṇṇento ‘‘namo mahākāruṇikassā’’ti āha. Ettāvatā hetuanurūpaṃ phalaṃ, phalānurūpo <a name="M0.0009"></a> hetu, dvinnampi anurūpaṃ mūlaṃ, tiṇṇampi anurūpaṃ payojananti ayamattho dassito hoti.</p>
  63. <p class="gatha1">Evaṃ acchariyapuriso, nātho nāthaguṇe ṭhito;</p>
  64. <p class="gathalast">Namoraho anāthassa, nāthamānassa sampadaṃ.</p>
  65. <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0009"></a> siyā ‘‘anekesu bhagavato guṇesu vijjamānesu kasmā ‘mahākāruṇikassā’ti ekameva gahita’’nti? Uccate –</p>
  66. <p class="gatha1">Dosahīnassa satthassa, codanā tu na vijjate;</p>
  67. <p class="gathalast">Dosayuttamasatthañca, tasmā codanā apattakāti.</p>
  68. <p class="bodytext">Na mayā codanā katā, kintu pucchā eva katā. Apica –</p>
  69. <p class="gatha1">‘‘Phalaṃ satipi rukkheḍḍhe, na patatyavikampite;</p>
  70. <p class="gathalast">Codanā yā’tthu satthānaṃ, pucchanātyatthaphalaṃ mahatā.</p>
  71. <p class="gatha1">‘‘Nabhottuṃ kurute sammā, gahituṃ nāḍḍhate ghaṭaṃ;</p>
  72. <p class="gathalast">Akkhepe hi kate tadi-cchissāṇābuddhibandhanaṃ.</p>
  73. <p class="gatha1">‘‘Yathā himapado paddho, pabuddho gandhalimpiyā;</p>
  74. <p class="gathalast">Bhinnatthaviramassevaṃ, satthakatātthalimpiyā’’ti. –</p>
  75. <p class="bodytext">Evaṃ cekaṃ –</p>
  76. <p class="gatha1">Sammāpi codanā taṃ khalu, guravo vivākyā vivaddha;</p>
  77. <p class="gathalast">Yatisissā āghaṭṭitāti-vākyenābhyadhikaṃ gopaya.</p>
  78. <p class="gatha1">Saravatī āceraṃ kiliṭṭhā, tadicchissajitāttānaṃ;</p>
  79. <p class="gathalast">Jayatyattānamācero, sadassasseva sārathīti. –</p>
  80. <p class="bodytext">Atroccate –</p>
  81. <p class="gatha1">Yassa hi vākyasahassaṃ, vākye vākye satañca jivhā;</p>
  82. <p class="gathalast">Nāmaṃ dasabalaguṇapadesaṃ, vattuṃ kappenapi na sakkā.</p>
  83. <p class="bodytext">Yathā <a name="M0.0010"></a><a name="V0.0010"></a> –</p>
  84. <p class="gatha1">Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,</p>
  85. <p class="gatha2">Kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  86. <p class="gatha3">Khīyetha kappo ciradīghamantare,</p>
  87. <p class="gathalast">Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassāti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā) –</p>
  88. <p class="unindented">Cottattā na sakkā bhagavataṃ guṇānamavasesābhidhātuṃ.</p>
  89. <p class="bodytext">Apica –</p>
  90. <p class="gatha1">Yathā tvaṃ sattānaṃ, dasabala tathā ñāṇakaruṇā;</p>
  91. <p class="gathalast">Guṇadvandaṃ seṭṭhaṃ, tava guṇagaṇā nāma tiguṇāti. –</p>
  92. <p class="unindented">Sabbaguṇaseṭṭhattā mūlattā ca ekameva vuttaṃ. Atha vā ‘‘chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taggahaṇena sesāpi gahitāva sahacaraṇalakkhaṇenā’’ti ca vadanti. Visesato panettha abhidhammassa kevalaṃ paññāvisayattā abhidhammaṭṭhakathārambhe ācariyena ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāguṇo vaṇṇito tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayacaayādhimuttibhedānurūpaparicchindanapaññāya, sattesu mahākaruṇāya ca adhikārattā. Suttantaṭṭhakathārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti bhagavato ubhopi paññākaruṇāguṇā vaṇṇitā. Idha pana vinaye āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenāpi asotabbārahaṃ suṇanto, apucchitabbārahaṃ pucchanto, avattabbārahañca vadanto sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāguṇoyeveko vaṇṇitoti veditabbo.</p>
  93. <p class="gatha1">Paññādayā attaparatthahetū,</p>
  94. <p class="gatha2">Tadanvayā sabbaguṇā jinassa;</p>
  95. <p class="gatha3">Ubho guṇā te guṇasāgarassa,</p>
  96. <p class="gathalast">Vuttā idhācariyavarena tasmā.</p>
  97. <p class="gatha1">Ettāvatā <a name="V0.0011"></a> aṭṭhakathādigāthā,</p>
  98. <p class="gatha2">Samāsato vuttapadatthasobhā;</p>
  99. <p class="gatha3">Ayampi vitthāranayoti cāhaṃ,</p>
  100. <p class="gathalast">Uddhaṃ ito te paṭisaṃkhipāmi.</p>
  101. <p class="bodytext">Dutiyagāthāya <a name="M0.0011"></a> <span class="bld">asambudha</span>nti dhammānaṃ yathāsabhāvaṃ abujjhanto. <span class="bld">Buddhanisevita</span>nti buddhānubuddhapaccekabuddhehi gocarabhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ. <span class="bld">Bhavā bhava</span>nti vattamānabhavato aññaṃ bhavaṃ <span class="bld">gacchati</span> upagacchati, paṭipajjatīti attho. Atha vā <span class="bld">bhavo</span>ti sassatadiṭṭhi. Tassa paṭipakkhattā <span class="bld">abhavo</span>ti ucchedadiṭṭhi. <span class="bld">Bhavo</span>ti vā vuddhi. <span class="bld">Abhavo</span>ti hāni. <span class="bld">Bhavo</span>ti vā duggati. <span class="bld">Abhavo</span>ti sugati. ‘‘Appamāṇā dhammā, asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 13, 11) viya hi vuddhiatthattā akārassa. Bhāvayatīti <span class="bld">bhavo,</span> jāti. Bhavatīti vā <span class="bld">bhavo</span>. Savikārā bahuvidhakhandhuppatti dīpitā. <span class="bld">Abhavo</span>ti vināso, jātibhāvaṃ maraṇabhāvañca gacchatīti vuttaṃ hoti. Ettha arahantānaṃ maraṇampi khaṇikavasena gahetabbaṃ. Bhavesu abhavo bhavābhavo, taṃ <span class="bld">bhavābhavaṃ,</span> bhavesu abhāvapaññattiṃ gacchatīti attho. <span class="bld">Jīvaloko</span>ti sattaloko, saṅkhāralokaokāsalokānaṃ bhavābhavagamanāsambhavato sattalokaṃ jīvalokoti viseseti. <span class="bld">Avijjādikilesajālaviddhaṃsino</span>ti ettha navapi lokuttaradhammā saṅgahaṃ gacchanti. Apacayagāmitā hi catumaggadhammassa odhiso avijjādikilesajālaviddhaṃso, so assa atthi, tadārammaṇaṃ hutvā tattha sahāyabhāvūpagamanena nibbānassāpi. Yathāha ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo…pe… idaṃ vuccati nibbāna’’nti. Arahattassāpi tathā rāgādikkhayavacanasabbhāvato. Phalasāmaññena tiṇṇampi phalānaṃ atthīti navavidhopesa ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vuccati. Atha vā sahacaraṇalakkhaṇakaāraṇatāya paṭipakkhagocaraggahaṇatā. Anabhihitopi hi dhammassa tatrābhihitova bujjhitabbo iti vacanato kāraṇagocaraggahaṇena cattāripi phalāni gahitāni. Narakādīsu apatamānaṃ dhāreti sugatiyaṃ uppādanenāti <span class="bld">dhammo</span>. Puna sugatimhi ajananakārī akusaladhamme nivāretvā poseti pavatteti vaḍḍhetīti dhammo. So pana kāmarūpārūpabhedato tividho accantasukhāvahanato, tatopi uttamattā <span class="bld">dhammavaro</span>.</p>
  102. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsarita’nti (dī. ni. 2.155; mahāva. 287) vacanato catusaccadhammaṃ asambudhaṃ bhavā bhavaṃ gacchati jīvalokoti siddhaṃ. Tasmā yaṃ asambudhaṃ gacchati, tasseva <a name="V0.0012"></a> ‘‘tassā’’ti ante taṃniddesena niyamanato catusaccadhammopi avijjādikilesajālaviddhaṃsī <a name="M0.0012"></a> dhammavaroti cāpajjati. Aññathā ‘‘namo avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti taṃniddesena samānavibhattikaraṇaṃ na yujjati atippasaṅganiyamanato, ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassā’’ti vacanaṃ visesanavacanaṃ. Tasmā dukkhasamudayasaccānaṃ tabbhāvappasaṅgo natthīti ce? Na, taṃniddesena samānavibhattiṭṭhāne avisesitattā. Api ca maggasaccanirodhasaccesu phalānaṃ apariyāpannattā nava lokuttaradhammā saṅgahitāti vacanavirodho, phalānaṃ asaṅgahe verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ na kevalaṃ ariyamaggo ceva nibbānañca, api ca ariyaphaladhammehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ ‘‘rāgavirāgamanejamasokaṃ…pe… dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti (vi. va. 887) vacanavirodho cāti pubbāparaviruddhā esā gāthā sāsanaviruddhā cā’’ti? Vuccate – sabbametamayuttaṃ vuttagāthatthājānanato. Ettha hi ācariyena pavattipavattihetuvisayavibhāgo ca dassito. Kathaṃ? Tattha <span class="bld">asambudha</span>nti asambodho, so atthato avijjā, tāya ca taṇhupādānāni gahitāni, tayopi te dhammā samudayasaccaṃ, bhavābhavanti ettha dukkhasaccaṃ vuttaṃ. Sugatiduggatippabhedo hi bhavo atthato pañcupādānakkhandhā honti. ‘‘Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) vacanato dukkhappavatti <span class="bld">pavatti</span> nāma, dukkhasamudayo <span class="bld">pavattihetu</span> nāma, avijjāsaṅkhātassa ca pavattihetussa aggahitaggahaṇena nirodhamaggasaccadvayaṃ <span class="bld">visayo</span> nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇa’’nti (vibha. 226).</p>
  103. <p class="bodytext">Ettha ca nirodhasaccaṃ buddhena gocarāsevanāya āsevitaṃ, maggasaccaṃ bhāvanāsevanāya. Ettāvatā asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yanti upayogappatto yo visayo nirodho ca maggo ca, tassa yathāvuttāvijjādikilesajālattayaviddhaṃsino namo dhammavarassāti ayaṃ gāthāya attho. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa suttantanayena upanissayapaccayattā kilesaviddhaṃsanasīlatāya ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vattuṃ sambhavati. Evañhi sati rāgavirāgāti gāthattho, so dhammaṃ deseti…pe… brahmacariyaṃ pakāsetīti suttattho ca asesato gahito hoti. Atha <a name="M0.0013"></a> vā imāya gāthāya kevalaṃ pariyattidhammova gahito hoti, yaṃ sandhāyāha ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti (dī. ni. 1.190; pārā. 1), tampi asambudhaṃ buddheheva nisevitaṃ gocarāsevanāya anaññanisevitaṃ. Yathāha ‘‘bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā…pe… bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti (saṃ. ni. 2.146).</p>
  104. <p class="bodytext">Tatiyagāthāya <a name="V0.0013"></a> sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘‘ariyasaṅgha’’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāva. Ettha ca ‘‘sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇappabhutīhī’’ti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā <span class="bld">‘‘vimuttiñāṇappabhutīhī’’</span>ti vuttaṃ. Ettha ca kiñcāpi vimuttīti phaladhammāva sutte adhippetā, tathāpi ‘‘maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati. Pahīne kilese paccavekkhati. Phalaṃ paccavekkhati. Nibbānaṃ paccavekkhatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.410) vacanato maggādipaccavekkhaṇañāṇaṃ vimuttiñāṇanti veditabbaṃ. Vimutti vimokkho khayoti hi atthato ekaṃ. ‘‘Khaye ñāṇaṃ anuppāde ñāṇanti (dha. sa. dukamātikā 142; dī. ni. 3.304) ettha khayo nāma maggo, rāgakkhayo dosakkhayoti phalanibbānānaṃ adhivacana’’nti sutte āgatameva. Pahīnakilesānaṃ khayo pākatiko khayo eva. <span class="bld">Pabhuti</span>-saddena tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidāti evamādayo guṇā saṅgahitā. Samannāgamaṭṭhena aparihīnaṭṭhena ca yutto. <span class="bld">Khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna</span>nti ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti suttato kusalassa viruhanaṭṭhānattā, suttantanayena upanissayapaccayattā ca kāmaṃ kusalassa khettaṃ hoti saṅgho, na kusalatthikānaṃ janānaṃ. Tasmā na yujjatīti ce? Na, suttatthasambhavato. Sutte ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (saṃ. ni. 4.341) hi vuttaṃ. Kassa lokassa? Puññatthikassa khettaṃ saṅgho, puññupanissayattā puññakkhettaṃ hoti saṅgho, kusalatthikānanti ca vuccanti. Lokepi hi devadattassa khettaṃ yaññadattassa khettaṃ sāliyavupanissayattā sālikhettaṃ yavakhettanti ca vuccati. <span class="bld">Ariyasaṅgha</span>nti vigatakilesattā ariyaṃ parisuddhaṃ ariyānaṃ, ariyabhāvaṃ vā pattaṃ sīladiṭṭhisāmaññena saṅghatattā saṅghaṃ. ‘‘Ariya-saddena sammutisaṅghaṃ nivāretī’’ti keci likhanti, taṃ na sundaraṃ vimuttiñāṇaguṇaggahaṇena visesitattā. <span class="bld">Sirasā</span>ti <a name="M0.0014"></a> iminā kāmaṃ kāyanatiṃ dasseti, tathāpi uttamasaṅghe guṇagāravena uttamaṅgameva niddisanto ‘‘sirasā namāmī’’tyāha. Sirassa pana uttamatā uttamānaṃ cakkhusotindriyānaṃ nissayattā, tesaṃ uttamatā ca dassanānuttariyasavanānuttariyahetutāya veditabbā. Etthāha – anusandhikusalo</p>
  105. <p class="gatha1">‘‘Upogghāto padañceva, padattho padaviggaho;</p>
  106. <p class="gathalast">Codanāpratyavajjānaṃ, byākhyā tantassa chabbidhā’’ti. –</p>
  107. <p class="bodytext">Evamavatvā kasmā ratanattayapaṇāmaṃ paṭhamaṃ vuttanti? Vuccate – satācārattā. Ācāro kiresa sappurisānaṃ, yadidaṃ saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapūjāvidhānaṃ. Tasmā ‘‘satācārato bhaṭṭhā mā mayaṃ homā’’ti <a name="V0.0014"></a> karīyati, catugambhīrabhāvayuttañca vinayapiṭakaṃ saṃvaṇṇetukāmassa mahāsamuddaṃ ogāhantassa viya paññāveyyattiyasamannāgatassāpi mahantaṃ bhayaṃ hoti, bhayakkhayāvahañcetaṃ ratanattayaguṇānussaraṇajanitaṃ paṇāmapūjāvidhānaṃ. Yathāha ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantāna’’ntiādi (saṃ. ni. 1.249). Apicācariyo satthupūjāvidhānena asatthari satthābhinivesassa lokassa yathābhūtaṃ satthari eva sammāsambuddhe satthusambhāvanaṃ uppādeti, asatthari satthusambhāvanaṃ pariccajāpeti, ‘‘tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ attano dahatī’’ti vuttadosaṃ pariharati. Antarāyabahulattā khandhasantatiyā vippakatāya vinayasaṃvaṇṇanāya attano āyuvaṇṇasukhabalānaṃ parikkhayasambhavāsaṅkāya ‘‘abhivādanasīlissa…pe… āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti (dha. pa. 109) vuttānisaṃse yāva saṃvaṇṇanāpariyosānā pattheti. Api cettha buddhassa bhagavato paṇāmapūjāvidhānaṃ sammāsambuddhabhāvādhigamatthaṃ <span class="bld">buddhayānaṃ</span> paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Lokiyalokuttarabhedassa, lokuttarasseva vā saddhammassa pūjāvidhānaṃ paccekabuddhabhāvādhigamatthaṃ <span class="bld">paccekabuddhayānaṃ</span> paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Saddhammapaṭivedhamattābhilāsino hi te. Paramatthasaṅghapūjāvidhānaṃ paramatthasaṅghabhāvādhigamatthaṃ <span class="bld">sāvakayānaṃ</span> paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti, maṅgalādīni vā sātthāni anantarāyāni ciraṭṭhitikāni bahumatāni ca bhavantīti evaṃladdhikānaṃ cittaparitosanatthaṃ ‘‘pūjā ca pūjaneyyāna’’nti bhagavatā pasatthamaṅgalaṃ karoti. Vuccate ca –</p>
  108. <p class="gatha1">‘‘Maṅgalaṃ <a name="M0.0015"></a> bhagavā buddho, dhammo saṅgho ca maṅgalaṃ;</p>
  109. <p class="gathalast">Maṅgalādīni sātthāni, sīghaṃ sijjhanti sabbaso.</p>
  110. <p class="gatha1">‘‘Satthu pūjāvidhānena, evamādī bahū guṇe;</p>
  111. <p class="gathalast">Labhatīti vijānanto, satthupūjāparo siyā’’ti.</p>
  112. <p class="bodytext">Ettha ca satthupadhānattā dhammasaṅghānaṃ pūjāvidhānaṃ satthupūjāvidhānamicceva daṭṭhabbaṃ sāsanato lokato ca. Tenetaṃ vuccati –</p>
  113. <p class="gatha1">‘‘Satthā’’ti dhammo sugatena vutto;</p>
  114. <p class="gatha2">Nibbānakāle yamato sa satthā;</p>
  115. <p class="gatha3">Suvatthigāthāsu ‘‘tathāgato’’ti;</p>
  116. <p class="gathalast">Saṅgho ca vutto yamato sa satthā.</p>
  117. <p class="indent">Kiñca <a name="V0.0015"></a> bhiyyo –</p>
  118. <p class="gatha1">Dhammakāyo yato satthā, dhammo satthā tato mato;</p>
  119. <p class="gathalast">Dhammaṭṭhito so saṅgho ca, satthusaṅkhyaṃ nigacchati.</p>
  120. <p class="bodytext">Santi hi loke vattāro kosagataṃ asiṃ gahetvā ṭhitaṃ purisaṃ visuṃ aparāmasitvā ‘‘asiṃ gahetvā ṭhito eso’’ti. Tenevāha cāriyamātraccevā –</p>
  121. <p class="gatha1">‘‘Namatthu buddharatnāya, dhammaratnāya te namo;</p>
  122. <p class="gathalast">Namatthu saṅgharatnāya, tiratnasamavānayī’’ti.</p>
  123. <p class="bodytext">Apica sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhapātubhāvābhisaṅkhātaṃ khandhasantānamupādāya ‘‘buddho’’ti yadi paññāpiyati, dhammo paṇāmārahoti kā eva kathā, saṅgho ca ‘‘saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vuttattā bhājananti dīpeti. Atha vā ‘‘buddhasubodhito dhammo ācariyaparamparāya suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva aparihāpetvā yāvajjatanā ābhatattā eva mādisānampi sotadvāramanuppatto’’ti saṅghassa ācariyo atīva ādarena paṇāmaṃ karoti ‘‘sirasā namāmī’’ti.</p>
  124. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0016"></a> anekavidhaṃ paṇāmappayojanaṃ vadanti, ācariyena pana adhippetappayojanaṃ attanā eva vuttaṃ <span class="bld">‘‘iccevamaccantanamassaneyya’’</span>ntiādinā catutthagāthāya. <span class="bld">Icceva</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ratanattayapūjāvidhānaparisamattattho. Yadi evaṃ yathāvihitamattameva pūjāvidhānaṃ arahati ratanattayaṃ, na tato uddhanti āpajjatīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘evamaccantanamassaneyya’’nti āha. Tattha evanti iminā yathāvuttavidhiṃ dasseti. Yathāvuttena vidhinā, aññena vā tādisena accantameva muhuttamapi aṭṭhatvā abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ niyamena namassanārahaṃ namassamānassa hitamahapphalakaraṇatoti attho. Evaṃvidhaṃ dullabhaṭṭhena mahapphalaṭṭhena ca siddhaṃ ratanabhāvaṃ ratanattayaṃ namassamāno yaṃ puññābhisandaṃ alatthaṃ alabhiṃ. Akusalamalaṃ tadaṅgādippahānena punātīti puññaṃ. Kilesadarathappaṭippassaddhiyā sītalattā cittaṃ abhisandetīti abhisando. Puññañca taṃ abhisando cāti puññābhisando, taṃ <span class="bld">puññābhisandaṃ</span>. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘puññamahattaṃ’’nti bhaṇanti, ‘‘vipula’’nti vacanato so attho na yujjatīti ācariyo. Atha vā puññānaṃ abhisando puññābhisando<a name="V0.0016"></a>, taṃ <span class="bld">puññābhisandaṃ</span>. Sanda savaneti dhātu. Tasmā puññasotaṃ puññussayanti attho yujjati, taṃ pana vipulaṃ, na parittanti dassitaṃ <span class="bld">vipula</span>-saddena.</p>
  125. <p class="bodytext">Pañcamagāthā <span class="bld">yasmiṃ</span> vinayapiṭake pāḷito ca atthato ca anūnaṃ lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena <span class="bld">ṭhite</span> sakalaṃ tividhampi <span class="bld">sāsanaṃ</span> tesveva puggalesu <span class="bld">patiṭṭhitaṃ</span> hoti. Kassa sāsananti ce? <span class="bld">Aṭṭhitassa</span> bhagavato. Bhagavā hi ṭhitihetubhūtāya ucchedadiṭṭhiyā abhāvena aṭṭhitoti vuccati. Ucchedadiṭṭhiko hi paraloke nirapekkho kevalaṃ kāmasukhallikānuyogamanuyuñjanto tiṭṭhati, na paralokahitāni puññāni kattuṃ byāvaṭo hoti, sassatadiṭṭhiko tāni kattuṃ āyūhati. Bhagavā pana tathā atiṭṭhanto anāyūhanto majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto sayañca oghaṃ tari, pare ca tāresi. Yathāha ‘‘appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1). Catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā <span class="bld">susaṇṭhitassa</span>. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamodito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti, tasmā imasmiṃ <a name="M0.0017"></a> vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘‘susaṇṭhitassā’’ti. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.35; ma. ni. aṭṭha. 2.386) suttassa, ‘‘susaṇṭhānā surūpatā’’ti (khu. pā. 8.11) suttassa ca vasena susaṇṭhitassāti attho vutto, so adhippetādhikārānurūpo na hoti. <span class="bld">Amissa</span>nti kiṃ vinayaṃ amissaṃ, udāhu pubbācariyānubhāvanti? Nobhayampi. Amissā eva hi vinayaṭṭhakathā. Tasmā bhāvanapuṃsakavasena amissaṃ taṃ vaṇṇayissanti sambandho. <span class="bld">Pubbācariyānubhāva</span>nti aṭṭhakathā ‘‘yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsū’’ti vacanato tesaṃ ānubhāvo nāma hoti. Kiñci apubbaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘kassesa ānubhāvo’’ti. Atha vā bhagavato adhippāyaṃ anugantvā taṃtaṃpāṭhe atthaṃ bhāvayati vibhāvayati, tassa tassa vā atthassa bhāvanā vibhāvanāti ānubhāvo vuccati aṭṭhakathā.</p>
  126. <p class="bodytext">Pubbācariyānubhāve sati kiṃ puna taṃ vaṇṇayissanti iminā ārambhenāti tato vuccanti chaṭṭhasattamaṭṭhamanavamagāthāyo. Tattha ariyamaggañāṇambunā niddhotamalattā visuddhavijjehi, teneva niddhotāsavattā visuddhapaṭisambhidehi, visuddhapaṭisambhidattā ca saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti yojanā veditabbā. Keci ‘‘pubbācariyāti vutte lokācariyāpi, sāsane rāhulācariyādayopi saṅgayhanti, te apanetuṃ kāmañcātiādi vutta’’nti vadanti. ‘‘Taṃ vaṇṇayissa’’nti vuttattā pubbaṭṭhakathāya ūnabhāvo dassitoti ce? Na, cittehi nayehi saṃvaṇṇitoti <a name="V0.0017"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāmañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Saddhammaṃ saṃvaṇṇetuṃ kovidehi, tāya saṃvaṇṇanāya vā kovidehi <span class="bld">saddhammasaṃvaṇṇanakovidehi</span>.</p>
  127. <p class="bodytext"><span class="bld">Sallekhiye</span>ti kilesajātaṃ bāhullaṃ vā sallikhati tanuṃ karotīti sallekho, sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye. <span class="bld">Nosulabhūpamehī</span>ti asulabhūpamehi. <span class="bld">Mahāvihārassā</span>ti mahāvihāravaṃsassa. Paññāya accuggataṭṭhena dhajo upamā etesanti dhajūpamā, tehi <span class="bld">dhajūpamehi</span>. Sambuddhavaraṃ anuayehi anugatehi <span class="bld">sambuddhavaranvayehi,</span> buddhādhippāyānugehīti adhippāyo. Idha vara-saddo ‘‘sāmaṃ saccāni buddhattā sambuddho’’ti vacanato paccekabuddhāpi saṅgayhanti. Tasmā te apanetuṃ vutto.</p>
  128. <p class="bodytext">Aṭṭhakathāya <a name="M0.0018"></a> ūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano karaṇavisesaṃ tassa payojanañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṃvaṇṇanā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇātī</span>ti kiñci payojanaṃ phalaṃ hitaṃ na sādhetīti attho ‘‘na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotī’’tiādīsu (pārā. 538) viya. <span class="bld">Ajjhesanaṃ buddhasirivhayassā</span>ti iminā yasmā sahampatibrahmunā ajjhiṭṭhena dhammo desito bhagavatā, sāriputtassa ajjhesanaṃ nissāya vinayo paññatto, tasmā ayampi ācariyo taṃ ācariyavattaṃ pūjento imaṃ saṃvaṇṇanaṃ buddhasirittherassa yācanaṃ nissāya akāsīti dasseti. <span class="bld">Samanussaranto</span>ti tassābhāvaṃ dīpeti ādarañca.</p>
  129. <p class="bodytext">Tato paraṃ dve gāthāyo kattabbavidhidassanatthaṃ vuttā. Tena tāsu aṭṭhakathāsu vuttavinicchayapaccayavimatiṃ vinodeti, ekaṭṭhakathāya kusalassa vā ‘‘ayaṃ nayo aṭṭhakathāyaṃ natthī’’ti paṭikkhepaṃ nivāreti, ayuttatthapariccāgena tattha abhiniviṭṭhānaṃ abhinivesaṃ pariccajāpeti, theravādadassanena vinayavinicchayaṃ pati vinayadharānaṃ kāraṇopapattito uhāpohakkamaṃ dasseti, ayuttattheravādapaṭikkhepena puggalappamāṇataṃ paṭikkhipatīti ime cānisaṃsā kattabbavidhidassanena dassitā honti. Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto tassā saṃvaṇṇanāya mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ katvā samārabhissaṃ, mahāpaccariyampi yo vutto vinicchayo, tatheva kurundīnāmādīsu loke vissutāsu aṭṭhakathāsu ca yo vutto vinicchayo, tatopi vinicchayato mahāaṭṭhakathānayena, vinayayuttiyā vā yuttamatthaṃ tassa sarīrassa alaṅkāraṃ viya gaṇhanto samārabhissaṃ. Kiṃ saṃvaṇṇanameva, na aññanti dassanatthaṃ puna saṃvaṇṇanāggahaṇaṃ. Atha vā antogadhattheravādaṃ saṃvaṇṇanaṃ katvā samārabhissanti yojanā veditabbā. Theravādā hi bahiaṭṭhakathāya vicaranti. Ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena cūḷapaccariandhakaariyaṭṭhakathāpannavārādayopi saṅgahitā<a name="V0.0018"></a>. Tattha <span class="bld">paccarī</span> nāma sīhaḷabhāsāya uḷumpaṃ kira, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundīvallivihāro nāma atthi, tattha katattā <span class="bld">kurundī</span> nāma jātā.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Samma samārabhissa</span>nti kattabbavidhānaṃ sajjetvā ahaṃ ṭhito, tasmā <span class="bld">taṃ me nisāmentū</span>ti gāthāya taṃ saṃvaṇṇanaṃ me mama, mayā vā vuccamānanti pāṭhaseso<a name="M0.0019"></a>. <span class="bld">Nisāmentu</span> passantu paññācakkhunā suṇantu vā saddhāvīriyapītipāmojjābhisaṅkhārena saṅkharitvā pūjayantā <span class="bld">sakkaccaṃ dhammaṃ</span>. Kassa dhammaṃ? <span class="bld">Dhammappadīpassa tathāgatassa</span>. Kiṃ dasseti? Padīpaṭṭhāniyo hi dhammo hitāhitappakāsanato, padīpadharaṭṭhāniyo dhammadharo tathāgato, tasmā parinibbutepi tasmiṃ tathāgate tattha sokaṃ akatvā sakkacca dhammaṃ paṭimānayantā nisāmentūti dasseti. Atha vā ‘‘dhammakāyā tathāgatā’’ti (dī. ni. 3.118) vacanato dhammo ca so padīpo cāti <span class="bld">dhammappadīpo,</span> bhagavā.</p>
  131. <p class="bodytext">Yo dhammavinayo yathā buddhena vutto, so tatheva buddhaputtehi sāvakehi <span class="bld">ñāto</span> avabuddho, yehi <span class="bld">tesaṃ</span> buddhaputtānaṃ <span class="bld">matiṃ</span> adhippāyaṃ <span class="bld">accajantā</span> niravasesaṃ gaṇhantā. <span class="bld">Pure</span>ti purā, porāṇattherā vā. <span class="bld">Aṭṭhakathā</span>ti aṭṭhakathāyo, upayogabahuvacanaṃ.</p>
  132. <p class="bodytext">Yaṃ atthajātaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ sabbampi pamādalekhakānaṃ pamādalekhamattaṃ vajjayitvā. Kiṃ sabbesampi pamāṇaṃ? Na, kintu sikkhāsu sagāravānaṃ idha vinayamhi paṇḍitānaṃ, mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalekhanti veditabbaṃ. Pamādalekhaṃ vajjayitvā pamāṇaṃ hessatīti sambandho.</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato cā</span>ti aṭṭhakathāsu vuttaatthajātato <span class="bld">tantikkamaṃ</span> pāḷikkamaṃ. Suttantā suttāvayavā. Antoti hidaṃ abbhantarāvayavasambhāvanādīsu dissati. Suttantesu bhavā suttantikā, tesaṃ <span class="bld">suttantikānaṃ,</span> suttantaganthesu āgatavacanānanti attho. Atha vā amīyatīti anto, sādhīyatīti adhippāyo. Kena sādhīyati? Suttena, suttassa anto suttanto, ko so? So so atthavikappo, tasmiṃ suttante niyuttāni vacanāni suttantikāni. Tesaṃ <span class="bld">suttantikānaṃ</span> vacanānamatthaṃ. Tassa tassa āgamasuttassa abhidhammavinayasuttassa cānurūpaṃ paridīpayantī, ayaṃ tāvettha samāsato atthavibhāvanā – ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīnaṃ (saṃ. ni. 2.41; 5.479; a. ni. 6.10; pārā. 1) suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ āgamasuttantānurūpaṃ. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ siyā <a name="M0.0020"></a> kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti (cūḷava. 220) evamādīnaṃ <a name="V0.0019"></a> abhidhammasuttantikānaṃ vacanānamatthaṃ abhidhammasuttantānurūpanti evamādi. <span class="bld">Hessatī</span>ti bhavissati, karīyissatīti adhippāyo. <span class="bld">Vaṇṇanāpī</span>ti ettha <span class="bld">api</span>-saddo sampiṇḍanattho, so tasmāti padena yojetabbo. Kathaṃ? Paṇḍitānaṃ pamāṇattāpi vitthāramaggassa samāsitattāpi vinicchayassa asesitattāpi tantikkamassa avokkamitattāpi suttantikavacanānaṃ suttantaṭṭhakathānurūpaṃ dīpanatopi tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti. Ettha ‘‘tantikkamaṃ avokkamitvā’’ti vacanena siddhepi ‘‘aṭṭhakathācariyā verañjakaṇḍādīsu ‘suttantikānaṃ bhāro’ti gatā, mayaṃ pana vatvāva gamissāmā’’ti dassetuṃ ‘‘suttantikāna’’nti vuttaṃ kira.</p>
  134. <p class="centered">Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  135. <p class="subhead">Bāhiranidānakathāvaṇṇanā</p>
  136. <p class="bodytext">Tadaṅgavinayādibhedena <a name="M0.0021"></a> vinayassabahuttā vinayo tāva vavatthapetabbo. ‘‘Buddhena dhammo vinayo ca vutto’’ti pubbe vuttattā idāni ‘‘vuttaṃ yenā’’ti na vattabbanti ce? Tassa evamādivacanaṃ sandhāya vuttanti sambandho. <span class="bld">Dhāritaṃ yena cābhataṃ. Yatthappatiṭṭhitañceta</span>nti vacanaṃ sakalampi vinayapiṭakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Attapaccakkhavacanaṃ na hotī</span>ti āhacca bhāsitaṃ na hotīti adhippāyo. Na hi bhagavato atītādīsu appaccakkhaṃ kiñci atthi. Yadi attapaccakkhavacanaṃ na hoti, padasodhammāpattiṃ na janeyyāti ce? Na, sāvakabhāsitassapi padasodhammāpattijananato. Niyamābhāvā atippasaṅgoti ce? Na, padasodhammasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅgītittayaṃ āruḷho’’ti visesitattā. Tathā aṭṭhakathāyampi saṅgītiṃ āruḷhattā ‘‘khandhānañca paṭipāṭi…pe… saṃsāroti pavuccatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) evamādivacanaṃ, yañca saṅgītiāruḷhakkamānugataṃ, taṃ padasodhammāpattiṃ janetīti āyasmā upatisso.</p>
  137. <p class="subhead">Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  138. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo atirekattho, tena aññāpi atthīti dīpeti. Tampi sālavanaṃ upagantvā mittasuhajje apaloketvā nivattanato <span class="bld">upavattana</span>nti pākaṭaṃ jātaṃ kira. <span class="bld">Yamakasālāna</span>nti ekā kira sālapanti sīsabhāge, ekā pādabhāge. Tatrāpi eko <a name="V0.0020"></a> taruṇasālo sīsabhāgassa āsanne hoti, eko pādabhāgassa, mūlakhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālānantipi vuttaṃ. <span class="bld">Anupādisesāya nibbānadhātuyā</span>ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘katakicco pītija hāsa ceto averamukhenābhatakuṇḍalenā’’tiādīsu viya. Parinibbāne parinibbānahetu, tasmiṃ ṭhāne vā mā socittha cittena, mā paridevittha vācāya ‘‘paridevanaṃ vilāpa’’nti vacanato. <span class="bld">Mahāsamaṇenā</span>ti nissakkatthe karaṇavacanaṃ. Sūriyaṃ’sūbhi paṭukarā’bhā’riṇassa tāṇā ityatreva. Yañca bhagavato anuggahaṃ, tassa anuggahassāti ācariyā. Ekacce pana ‘‘yaṃ yasmā ahaṃ anuggahito’’ti vadanti. <span class="bld">Nibbasanānī</span>ti niṭṭhitavasanakiccāni, mayā paribhuñjitvā apanītāni<a name="M0.0022"></a>. Yadi suyuttāni dhāressasīti pucchati, kavacasadisāni sāṇāni. Issariyasadisā nava anupubbavihārādayo. Aṭṭha samāpattiyo nirodhasamāpatti ca paṭilābhakkamena <span class="bld">‘‘anupubbavihārā’’</span>ti vuttā.</p>
  139. <p class="gatha1">Anāgate sannikaṭṭhe, tathātīte cirantane;</p>
  140. <p class="gathalast">Kāladvayepi kavīhi, purāsaddo payujjate.</p>
  141. <p class="bodytext">Satthusāsanameva pariyatti satthusāsanapariyatti, sā suttageyyādivasena navaṅgā. Tipiṭakameva sabbapariyattippabhedaṃ dhārentīti <span class="bld">tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā</span>. ‘‘Vinā na sakkā’’ti na vattabbaṃ ‘‘tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare’’ti vuttattā, evaṃ santepi atthi viseso tehi sammukhāpi asammukhāpi sutaṃ, therena pana asammukhāpaṭiggahitaṃ nāma natthīti. <span class="bld">Na vāya</span>nti ettha <span class="bld">vā</span>ti vibhāsā, aññāsipi na aññāsipīti attho. <span class="bld">Tatra</span> uccinane. Bahusaddo vipullattho ‘‘anantapāraṃ bahu veditabbamitya’’treva. Pubbe ‘‘tipiṭakasabbapaayattippabhedadhare’’ti vuttattā ‘‘bahu cānena…pe… pariyatto’’ti na yujjatīti ce? Na, tipiṭakassa anantattā, tasmā amhe upādāya tena bahu pariyattoti adhippāyo. Itarathā ānandatthero tehi appassutoti āpajjati, ‘‘asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī’’ti vacanavirodho ca. <span class="bld">Aḍḍhamāso atikkanto</span>ti ettha eko divaso naṭṭho, so pāṭipadadivaso, kolāhaladivaso nāma so, tasmā idha na gahito. Saṃvegavatthuṃ kittetvā kīḷanato <span class="bld">sādhukīḷanaṃ</span> nāma. <span class="bld">Svepī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddo apekkhāmantānuññāya. Subhasuttaṃ ‘‘aciraparinibbute bhagavatī’’ti (dī. ni. 1.444) vuttattā caturāsītidhammakkhandhasahassesu antogadhaṃ na hotīti ce? Na, bhagavato kāle laddhanayattā kathāvatthu viya. Chaḍḍitā patitā uklāpā <span class="bld">chaḍḍitapatitauklāpā</span>. Āṇā eva appaṭihataṭṭhena cakkanti <span class="bld">āṇācakkaṃ</span>. Ekato ettha nipatantīti <span class="bld">ekanipātanaṃ. Ākāsena āgantvā nisīdīti eke</span>ti etaṃ dutiyavāre gamanaṃ sandhāyāti āyasmā upatisso<a name="V0.0021"></a>. Paṭhamaṃ vā ākāsena gantvā parisaṃ patvā bhikkhupantiṃ apīḷento pathaviyaṃ nimujjitvā āsane eva attānaṃ dassesi. Ubhayathā ca āpāthaṃ gato, tena ubhayampi yujjati, aññathā dvīsu ekaṃ abhūtaṃ āpajjati.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha</span> <a name="M0.0023"></a> <span class="bld">kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ pucchi…pe… āyasmā upālitthero vissajjesī</span>ti idaṃ pubbe ‘‘paṭhamaṃ āvuso upālī’’tiādinā (cūḷava. 439) vuttapucchāvissajjanaṃ saṅkhipitvā saṅgītikārakehi dassitavacananti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. Tathā hotu, kimatthaṃ panettha ‘‘nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchī’’ti evaṃ pubbe dassitānukkamena avatvā ‘‘vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti evaṃ anukkamo katoti? ‘‘Vatthumūlakattā sikkhāpadapaññattiyā uppaṭipāṭiyā vutta’’nti vadanti eke. Ettha pana vicāraṇā verañjakaṇḍe sampatte karīyati. <span class="bld">Rājāgārake</span>ti evaṃnāmake uyyāne. Abhiramanārahaṃ kira rājāgārampi. Tattha, yassa vasenetaṃ evaṃ nāmaṃ labhati. Atha kho ‘‘āyasmā mahākassapo’’tiādinā pubbe vuttameva saṅkhipitvā dasseti saṅgītikārako vasīgaṇo. Yadi evaṃ yathā nidānampi pucchi, puggalampi pucchīti ettha pucchākkamo dassito, tathā ānandattherassa vissajjanakkamopi kimatthaṃ na dassitoti ce? Iminānukkamena saṅgahaṃ pañcapi nikāyā anāruḷhāti dassanatthaṃ. Kathaṃ pana āruḷhāti? Āyasmā mahākassapo pañcapi nikāye anukkameneva pucchi, ānandatthero pana anukkameneva pucchitampi apucchitampi tassa tassa suttassa sabhāvaṃ antarā uppannaṃ vatthuṃ uddesaniddesakkamaṃ mātikāvibhaṅgakkamanti evamādisabbaṃ anurūpavacanaṃ pakkhipitvā vissajjesi, tenevāha <span class="bld">‘‘eteneva upāyena pañcapi nikāye pucchī’’</span>ti. Atha vā ‘‘ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake’’ti vattabbe ‘‘rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti uppaṭipāṭivacanenapi imamatthaṃ dīpeti. ‘‘Ambalaṭṭhikāyaṃ viharati rājāgārake’’ti hi vuttaṃ.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Gahakāra</span>nti imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena sakkā so daṭṭhuṃ, tassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto vicarinti attho. <span class="bld">Dukkhā jāti punappuna</span>nti idaṃ gahakārakagavesanassa kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Sabbā te phāsukā</span>ti tava sabbā anavasesakilesaphāsukā mayā bhaggā. <span class="bld">Gahakūṭaṃ</span> nāma avijjā. Somanassasahagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">somanassamayaṃ</span>. Na hi somanassamayaṃ ñāṇaṃ khandhasabhāvabhedato. <span class="bld">Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā</span>ti yebhuyyatāya vuttaṃ, taṃ <a name="M0.0024"></a> pana tattha tattha pakāsayissāma. <span class="bld">Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cā</span>ti ettha pāṇātipāto akusalanti evamādīsu <a name="V0.0022"></a> maraṇādhippāyassa jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalaṃ, na pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedakasaṅkhāto atipāto. Tathā adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato dhammo, tabbiññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammoti (paṭṭhā. 1.1.27) evamādinā aññamaññasaṅkaravirahite dhamme paṭibalo vinetuṃ. Jātarūparajataṃ parasantakaṃ theyyacittena gaṇhantassa yathāvatthuṃ pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṃ, bhaṇḍāgārikasīsena diyyamānaṃ gaṇhantassa pācittiyaṃ, attatthāya gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, kevalaṃ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṃ, rūpiyachaḍḍakasammatassa anāpattīti evaṃ aññamaññasaṅkaravirahite vinayepi paṭibalo vinetunti attho. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti vaḍḍheti, etena phalavasena javanavasena ca cittassa vuddhiṃ dasseti. ‘‘Avisiṭṭha’’nti pāṭho, sādhāraṇanti attho.</p>
  144. <p class="gatha1">Desentassa vasenettha, desanā piṭakattayaṃ;</p>
  145. <p class="gathalast">Sāsitabbavasenetaṃ, sāsanantipi vuccati.</p>
  146. <p class="gatha1">Kathetabbassa atthassa, vasenāpi kathāti ca;</p>
  147. <p class="gathalast">Desanā sāsanā kathā, bhedampevaṃ pakāsaye.</p>
  148. <p class="bodytext">Sāsanassa napuṃsakattā <span class="bld">‘‘yathā…pe… dhammasāsanānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Duccaritasaṃkilesaṃ</span> nāma atthato cetanā, tathākārappavattacittuppādo vā. Aniccādilakkhaṇaṃ paṭivijjhitvā pavattattā vipassanācittāni visayato lokiyā’bhisamayo asammohato lokuttaro, lokuttaro eva vā abhisamayo visayato nibbānasaṅkhātassa atthassa, itarassa maggādikassa asammohatotipi eke. Ettha ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ ñāṇaṃ, taṃ kathaṃ gambhīranti ce? Gambhīrassa udakassa pamāṇaggahaṇakāle dīghena pamāṇena bhavitabbaṃ, evaṃ alabbhaneyyabhāvadassanatthaṃ idānīti vuttanti eke. <span class="bld">Yassa catthāya</span> maggaphalatthāya. <span class="bld">Tañca atthaṃ nānubhonti</span> nādhigacchanti kañci attanā adhippetaṃ, itivādapamokkhañca. Kasmā? Atthassa anupaparikkhitvā gahitattā. Adhigataphalattā <span class="bld">paṭividdhākuppo</span>. Puna khīṇāsavaggahaṇena <a name="M0.0025"></a> arahantameva dasseti, na sekkhaṃ. So hi yathā bhaṇḍāgāriko rañño kaṭakamakuṭādiṃ gopetvā icchiticchitakkhaṇe upaneti, evaṃ sahetukānaṃ sattānaṃ maggaphalatthāya dhammaṃ desesi. Tāsaṃyeva tattha vinayapiṭake pabhedato vuttattā, vāyamitvā tā eva pāpuṇātīti ācariyā. Kimatthaṃ tissova vijjā tattha vibhattāti? Sīlasampattiyā etaparamupanissayabhāvato. ‘‘Aparehipi sattahaṅgehi samannāgato bhikkhu vinayadharo <a name="V0.0023"></a> hoti. Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ, lahukaṃ āpattiṃ, garukaṃ āpattiṃ, anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati…pe… dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati…pe… āsavānañca khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti (pari. 327) suttamettha sādhakaṃ. Vinayaṃ pariyāpuṇitvā sīlasampattiṃ nissāya āsavakkhayañāṇena saheva viya dibbacakkhupubbenivāsānussatiñāṇāni paṭilabhati. Visuṃ etesaṃ parikammakiccaṃ natthīti dassanatthaṃ tāsaṃyevāti vuttanti ca vadanti eke. Abhidhamme pana tissovijjā cha abhiññā catasso ca paṭisambhidā aññe ca sammappadhānādayo guṇavisesā vibhattā. Kiñcāpi vibhattā, tathāpi visesato paññājātikattā catasso paṭisambhidā pāpuṇātīti dassanatthaṃ <span class="bld">tāsaṃ tatthevā</span>ti avadhāraṇavipallāso kato. Attanā duggahitena dhammenāti pāṭhaseso. Kattari cetaṃ karaṇavacanaṃ, hetutthe ca, attanā duggahitahetūti adhippāyo. <span class="bld">Kasmā panā</span>ti ‘‘anulomiko’’ti vuttatthaṃ dīpeti.</p>
  149. <p class="centered">Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanānayo.</p>
  150. <p class="subhead">Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  151. <p class="bodytext"><span class="bld">Pannabhārā</span>ti patitakkhandhabhārā. ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22) hi vuttaṃ. ‘‘Sammukhā bhavissāma na bhavissāmā’’ti vattāro. Tesu daharā kira. <span class="bld">Jammi</span>nti lāmakaṃ.</p>
  152. <p class="centered">Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanānayo.</p>
  153. <p class="subhead">Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmalokā</span> <a name="M0.0026"></a> <span class="bld">cavitvā</span>ti ettha cattāro maggā pañcānantariyāni niyatamicchādiṭṭhīti imeyeva niyatā, na mahaggatā, tasmā paṇidhivasena heṭṭhupapattipi hoti. <span class="bld">Aticchathā</span>ti aticca icchatha, gantvā bhikkhaṃ pariyesathāti adhippāyo. <span class="bld">Keṭubhaṃ</span> nāma kabyakaraṇavidhiyuttaṃ satthaṃ. Kiriyākappaṃ ityeke, kattākhyādilakkhaṇayuttasatthaṃ. <span class="bld">Asandhimittā</span>ti tassā nāmaṃ. Tassā kira sarīre sandhayo na paññāyanti, madhusitthakena kataṃ viya sarīraṃ hoti. Tasmā ‘‘evaṃnāmikā jātā’’tipi vadanti. Māgadhakena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni <a name="V0.0024"></a> doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārikā, vīsatikhāriko vāhoti. <span class="bld">Kethumālā</span>ti ‘‘sīsato uṭṭhahitvā ṭhito obhāsapuñjo’’ti vadanti. Rājiddhiadhikārappasaṅgenetaṃ vatthu vuttaṃ, nānukkamena. Anukkamena pana buddhasāsanāvahāraṃ vatthuṃ dīpento <span class="bld">‘‘rājā kirā’’</span>tiādimāha. Kilesadamanena <span class="bld">dantaṃ</span>. Kāyavācāhi <span class="bld">guttaṃ</span>. ‘‘Pācīnamukho’’tipi pāṭho atthi. Pubbe jeṭṭhabhātikattā teneva paricayena pattaggahaṇatthāya ākāraṃ dasseti. <span class="bld">Abhāsī</span>ti ‘‘bhāsissāmī’’ti vitakkesi. Apare ‘‘aññātanti vuttepi sabbaṃ abhaṇī’’ti vadanti. <span class="bld">Amata</span>nti nibbānasaṅkhātāya nivattiyā saguṇādhivacanaṃ, tassā <span class="bld">appamādo padaṃ</span> maggo. <span class="bld">Maccū</span>ti pavattiyā sadosādhivacanaṃ, tassā pamādo padaṃ maggoti evaṃ cattāri saccāni sandassitāni honti. Saṅghasaraṇagatattā saṅghanissitā pabbajjā, bhaṇḍukammassa vā tadāyattattā. Nigrodhattherassānubhāvakittanādhikārattā pubbe vuttampi pacchā vattabbampi sampiṇḍetvā āha ‘‘puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā saṭṭhisahassāni…pe… caturāsītivihārasahassāni kārāpesī’’ti. ‘‘Puthujjanakalyāṇakassa vā paccavekkhitaparibhogo’’ti vacanato sekkhāva paramatthato dāyādā, tathāpi thero mahindakumārassa pabbajjatthaṃ ekena pariyāyena lokadhammasiddhena evamāha <span class="bld">‘‘yo koci mahārāja…pe… orasaṃ putta’’</span>nti. Vuttañhi <span class="bld">vede</span> –</p>
  155. <p class="gatha1">‘‘Aṅgā aṅgā sambhavasi, hadayā adhijāyase;</p>
  156. <p class="gathalast">Attā ve putto nāmāsi, sa jīva saradosata’’nti.</p>
  157. <p class="bodytext">Tasmā <a name="M0.0027"></a> iminā pariyāyena oraso putto mātāpitūhi pabbajito ce, atthato te sayaṃ pabbajitā viya honti. Dhammakathikā kasmā nārocenti? Rājā ‘‘theraṃ gaṇhitvā āgacchathā’’ti amacce pesesi, dhammakathikā therassa āgamanakāle parivāratthāya pesitā, tasmā. Apica tena vuttavidhināva vadanti caṇḍattā, caṇḍabhāvo cassa ‘‘ambaṃ chinditvā veḷuyā vatiṃ karohī’’ti vuttaamaccavatthunā vibhāvetabbo. Kasmā pana dhammakathikā rājāṇāpanaṃ karontīti? ‘‘Sāsanaṃ paggahetuṃ samattho’’ti vuttattā. <span class="bld">Dīpakatittiro</span>ti kūṭatittiro. Ayaṃ pana kūṭatittirakamme niyuttopi suddhacitto, tasmā tāpasaṃ pucchi. <span class="bld">Sāṇipākāra</span>nti sāṇipākārena. Vibhajitvā vadatīti <span class="bld">vibhajjavādī</span> ‘‘atthi khvesa brāhmaṇa pariyāyo’’tiādinā (pārā. 5). Apica <span class="bld">sassatavādī</span> ca bhagavā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ asaṅkhata’’ntiādi (itivu. 43)-vacanato. <span class="bld">Ekaccasassatiko</span> ca ‘‘sappaccayā <a name="V0.0025"></a> dhammā, appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7) vacanato. <span class="bld">Antānantiko</span> ca –</p>
  158. <p class="gatha1">‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;</p>
  159. <p class="gathalast">Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ’’. (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45);</p>
  160. <p class="bodytext">‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro pubbakoṭi na paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 2.124; cūḷani. kappamāṇavapucchāniddesa 61) vacanato. <span class="bld">Amarāvikkhepikapakkhampi</span> īsakaṃ bhajati bhagavā ‘‘sassato lokoti abyākatametaṃ asassato lokoti abyākatameta’’ntiādiabyākatavatthudīpanato sammutisaccadīpanato ca. Tañhi ajjhattabahiddhādivasena na vattabbaṃ. Yathāha ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ na vattabbaṃ ajjhattārammaṇantipī’’tiādi (dha. sa. 1437). Tathā <span class="bld">adhiccasamuppannikapakkhampi</span> bhajati ‘‘laddhā mudhā nibbutiṃ bhuñjamānā’’ti (khu. pā. 6.7; su. ni. 230) vacanato. Tattha hi mudhāti adhiccasamuppannavevacanaṃ. <span class="bld">Saññīvādādiko</span> ca bhagavā saññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhavavasena. <span class="bld">Ucchedavādī</span> ca ‘‘ahañhi, brāhmaṇa, ucchedaṃ vadāmi rāgassā’’ti (pārā. 6) vacanato. <span class="bld">Diṭṭhadhammanibbānavādī</span> ca ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariya’’nti (mahāva. 23; dī. ni. 2.215; saṃ. ni. 3.35) vacanato, ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti (mahāva. 16) vacanato, diṭṭheva dhamme nirodhasamāpattidīpanato <a name="M0.0028"></a> ca. Evaṃ tena tena pariyāyena tathā tathā veneyyajjhāsayānurūpaṃ vibhajitvā vadatīti vibhajjavādī bhagavāti.</p>
  161. <p class="centered">Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanānayo.</p>
  162. <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphanāmo</span> sumanatthero. Mahāpadumattheroti eke. Mahiṃsakamaṇḍalaṃ <span class="bld">andharaṭṭha</span>nti vadanti. <span class="bld">Dhammacakkhu</span> nāma tayo maggā. Sotāpattimagganti ca eke. Pañcapi raṭṭhāni <span class="bld">pañca cīnaraṭṭhāni</span> nāma. <span class="bld">Rājagahe</span>ti deviyā katavihāre. <span class="bld">Silakūṭamhī</span>ti pabbatakūṭe. <span class="bld">Vaḍḍhamāna</span>nti alaṅkaraṇacuṇṇaṃ. Ariyadese atīva sammataṃ kira. Ekarasena nāthakaraṇā iti damiḷā. <span class="bld">Sārapāmaṅga</span>nti uttamaṃ pāmaṅgaṃ. Petavatthuādinā saṃvejetvā abhisamayatthaṃ saccasaṃyuttañca. <span class="bld">Meghavanuyyānaṃ</span> nāma mahāvihāraṭṭhānaṃ. ‘‘Dvāsaṭṭhiyā leṇesū’’ti pāṭho. <span class="bld">Dasabhātika</span>nti abhayakumārādayo dasa, te idha <a name="V0.0026"></a> na vuttā. <span class="bld">Vutthavasso pavāretvā</span>ti cātumāsiniyā pavāraṇāyāti attho. Paṭhamapavāraṇāya vā pavāretvā ekamāsaṃ tattheva vasitvā kattikapuṇṇamāsiyaṃ avoca, aññathā ‘‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro’’ti vuttattā na sakkā gahetuṃ. <span class="bld">Mahāvīro</span>ti buddhopacārena dhātuyo vadati. <span class="bld">Jaṅghappamāṇa</span>nti ‘‘thūpassa jaṅghappamāṇa’’nti vadanti. <span class="bld">Mātulabhāgineyyā</span> cūḷodaramahodarā. Dharamānassa viya buddhassa rasmi sarasarasmi, rañño lekhāsāsanaṃ appesi, evañca mukhasāsanamavoca. Doṇamattā magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattā kira. ‘‘Paricchinnaṭṭhāne chijjitvā’’ti pāṭho. <span class="bld">Sabbadisāhi pañca rasmiyo āvaṭṭetvā</span>ti pañcahi phalehi nikkhantattā pañca, tā pana chabbaṇṇāva. <span class="bld">Kattikajuṇhapakkhassa pāṭipadadivase</span>ti juṇhapakkhassa paṭhamadivaseti attho. Mahābodhiṭṭhāne parivāretvā ṭhitanāgayakkhādidevatākulāni. <span class="bld">Gopakā</span> nāma rājaparikammino tathābhāvakiccā. Tesaṃ kulānaṃ nāmantipi keci. Udakādivāhā kāliṅgā. Kāliṅgesu janapadesu jātisampannaṃ kulaṃ kāliṅgakulanti keci.</p>
  163. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamapāṭipadadivase</span>ti dutiyauposathassa pāṭipadadivaseti attho. Tattha ṭhitehi samuddassa diṭṭhattā taṃ ṭhānaṃ samuddasālavatthu. <span class="bld">Soḷasa jātisampannakulāni</span> aṭṭha brāhmaṇāmaccakulāni. Mahāariṭṭhatthero cetiyagirimhi <a name="M0.0029"></a> pabbajito. <span class="bld">Amaccassa pariveṇaṭṭhāne</span>ti sampatikālavasenāha. Mahindatthero dvādasavassiko hutvā tambapaṇṇidīpaṃ sampatto, tattha dve vassāni vasitvā vinayaṃ patiṭṭhāpesi, dvāsaṭṭhivassiko hutvā parinibbuto. <span class="bld">Vinayo saṃvaratthāyā</span>ti vinayapiṭakaṃ, tassa pariyāpuṇanaṃ vā. Yathābhūtañāṇadassanaṃ sappaccayanāmarūpapariggaho. Maggādipaccavekkhaṇe asati antarā parinibbānaṃ nāma natthi sekkhassa maraṇaṃ vā, satiyeva hoti. Tasmā āha <span class="bld">‘‘vimuttiñāṇadassana’’</span>nti. <span class="bld">Anupādāparinibbānatthāyā</span>ti kañci dhammaṃ anupādāya aggahetvā īsakampi anavasesetvā parinibbānatthāyāti attho. <span class="bld">Upanisā</span>ti ‘‘vinayo saṃvaratthāyā’’tiādikā kāraṇaparamparā. Ettāvatā attahitanipphattiṃ dassetvā idāni parahitanipphattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘etadatthaṃ sotāvadhāna’’</span>nti āha. Tassattho – attano vinayakathanaṃ vinayamantanañca uggahetuṃ paresaṃ sotassa odahanaṃ <span class="bld">sotāvadhānaṃ</span>. Tato uggahitavinayakathāmantanānaṃ tesaṃ upanisā yathāvuttakāraṇaparamparā siddhāyevāti na puna dassitāti veditabbā. Aññathā etadatthā upanisāti iminā vacaneneva anupādāparinibbānassa saṅgahitattā anupādāparinibbānato uddhaṃ sotāvadhānāsambhavato etadatthaṃ sotāvadhānanti ante na sambhavatīti niratthakaṃ bhaveyya, na ca niratthakaṃ parahitanipphattiyā mūlakāraṇadassanatthattāti veditabbaṃ.</p>
  164. <p class="gatha1">Evaṃ <a name="V0.0027"></a> yathā yathā yaṃ yaṃ, sambhaveyya padaṃ idha;</p>
  165. <p class="gathalast">Taṃ taṃ tathā tathā sabbaṃ, payojeyya vicakkhaṇoti.</p>
  166. <p class="centered">Bāhiranidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  167. <p class="chapter">Pārājikavaṇṇanā</p>
  168. <p class="subhead">Verañjakaṇḍo</p>
  169. <p class="subhead">Verañjakaṇḍavaṇṇanā</p>
  170. <p class="bodytext">‘‘Tena <a name="M0.0030"></a><a name="V0.0028"></a> samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vinayanidāne ārabhitabbe verañjakaṇḍassa ārambho kimatthoti ce? Vuccate – mūlato pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ. Yadi evaṃ ‘‘paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliya’’nti vacanena virujjhatīti ce? Na virujjhati. Kasmā? Kattha paññattanti hi nidānapucchā. Evaṃ santepi ‘‘paṭhamassa pārājikassa kiṃnidāna’’nti pucchite sādhāraṇamahānidānavissajjanaṃ ayuttaṃ viyāti? Nāyuttaṃ, sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ nidānassa puṭṭhattā tassa vissajjetabbattā ca sabbasādhāraṇamahānidānaṃ paṭhamamāha. Ekantena pucchāvissajjanakkamena pārājikādīni saṅgahaṃ āropitāni. Kathaṃ āropitānīti ce? Āyasmatā mahākassapena anukkamena sabbopi vinayo pucchito, puṭṭhena ca āyasmatā upālittherena yathāsambhavaṃ nirantaraṃ vissajjitameva. Apucchitānipi vinītavatthuādīni yujjamānāni vatthūni antokatvā vissajjanakkameneva gaṇasajjhāyamakaṃsūti veditabbaṃ. Aññathā verañjakaṇḍaṃ paṭhamapārājikasseva nidānanti vā anadhikārikaṃ vā nippayojanaṃ vā pāṭekkaṃ sikkhāpadanidānapucchānantaraṃ tadeva vissajjetabbanti vā āpajjati, tasmā ādito pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tena samayenā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  171. <p class="bodytext">Idāni nidānabhaṇane payojanaṃ vakkhāma – vinayassaāṇādesanattā bhagavato tāva āṇārahabhāvadīpanaṃ<a name="V0.0029"></a>, āṇābhūtassa ca vinayassa anaññavisayabhāvadīpanaṃ, āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvadīpanañcāti tividhamassa payojanaṃ. Kathaṃ? Āṇāsāsanāraho hi bhagavā pahīnakilesattā, adhigataguṇavisesattā, lokajeṭṭhaseṭṭhattā, tādibhāvappattattā ca, arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akampanato bhagavato tādibhāvappatti veditabbā, aṭṭhannampi tesaṃ akkosavatthūnaṃ attani sambhavapariyāyadīpanapāḷiyā pahīnakilesatā veditabbā<a name="M0.0031"></a>. Catunnaṃ jhānānaṃ tissannañca vijjānaṃ adhigamaparidīpanena adhigataguṇavisesatā veditabbā. ‘‘Nāhaṃ taṃ brāhmaṇa passāmi sadevake…pe… muddhāpi tassa vipateyyā’’ti ca ‘‘jeṭṭho seṭṭho lokassā’’ti ca vacanena jeṭṭhaseṭṭhatā veditabbā, idañca bhagavato āṇārahabhāvadīpanappayojanaṃ. ‘‘Āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vacanaṃ anaññavisayabhāvadīpanaṃ. ‘‘Sādhāhaṃ, bhante, pathaviṃ parivatteyya’’nti ca ‘‘ekāhaṃ, bhante, pāṇiṃ abhinimminissāmī’’ti ca ‘‘sādhu, bhante, sabbo bhikkhusaṅgho uttarakuruṃ piṇḍāya gaccheyyā’’ti ca imehi therassa tīhi sīhanādehi āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvatādīpanaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyādīsu aviharitvā kimatthaṃ bhagavā verañjāyameva tadā vihāsīti ce? Naḷeruyakkhassa pītisañjananatthaṃ, bhikkhusaṅghassa bhikkhāvasena akilamanatthaṃ, verañjabrāhmaṇassa pasādasañjananatthaṃ, mahāmoggallānattherassa ānubhāvadīpanaṭṭhānabhūtattā, sāriputtattherassa vinayapaññattiyācanahetubhūtaparivitakkanaṭṭhānabhūtattā ca. Tesu pacchimaṃ balavakāraṇaṃ, tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tena samayenāti yena kālena āyasmato…pe… tena kālenā’’ti. Purimesu catūsu asaṅgahakāraṇesu paṭhamena bhagavā mettābhāvanādinā amanussānaṃ cittasaṃrakkhaṇena bhikkhūnaṃ ādaraṃ janeti. Dutiyena parisāvacarena bhikkhunā evaṃ parisā saṅgahetabbā, evaṃ appicchena santuṭṭhena ca bhavitabbanti vā dasseti. Tatiyena paccaye nirapekkhena kulānuggaho kātabboti. Catutthena evaṃ mahānubhāvenāpi paccayatthaṃ na loluppaṃ kātabbaṃ, kevalaṃ paradattupajīvinā bhavitabbanti dasseti. ‘‘Tenātiādipāṭhassa…pe… vinayassatthavaṇṇana’’nti vacanato añño tenātiādipāṭho, añño vinayo āpajjati.</p>
  172. <p class="gatha1">‘‘Tenātiādipāṭhamhā, ko añño vinayo idha;</p>
  173. <p class="gathalast">Tassatthaṃ dassayantova, kare vinayavaṇṇana’’nti. –</p>
  174. <p class="unindented">Ce? Nanu vuttaṃ pubbeva ‘‘idañhi buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hotī’’tiādi, tasmā upālittherena vuttassa tenātiādipāṭhassa atthaṃ nānappakārato dassayanto karissāmi vinayassa <a name="V0.0030"></a> bhagavato attapaccakkhavacanabhūtassa atthavaṇṇananti evamettha attho daṭṭhabbo. Yadi evaṃ ‘‘tena <a name="M0.0032"></a> samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatīti evamādivacanapaṭimaṇḍitanidānaṃ vinayapiṭakaṃ kena dhārita’’ntiādivacanaṃ virujjhati ‘‘tena samayenā’’tiādivacanassa vinayapiṭakapariyāpannabhāvadīpanatoti ce? Na, aññatthepi tabbohārasiddhito ‘‘nānāvidhabhittikammapaṭimaṇḍitavasano puriso’’tiādīsu viya. Vinayassādibhāvena saṅgītikārakehi anuññātattā vinayapariyāpannatāpi yujjati tassa vacanassa. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca, abhidhamme ca ‘‘yasmiṃ samaye’’ti aniyamato vuttaṃ, tathā avatvā idha ‘‘tena samayenā’’ti paṭhamaṃ taṃniddesova kasmā vuttoti? Vuccate – tassa tassa sikkhāpadapaññattisamayassa, yassa vā sikkhāpadapaññattihetubhūtassa samayassa hetu bhagavā tattha tattha vihāsi, tassa ca samayassa atītassa tesaṃ saṅgītikārakānaṃ vasīnaṃ suviditattā. Kathaṃ? ‘‘Ye te bhikkhū appicchā te ujjhāyantī’’tiādivacanato, ‘‘atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṃ ārocesu’’nti ca ‘‘atha kho bhagavā etasmiṃ nidāne sannipātāpetvā’’ti ca ‘‘bhikkhūnaṃ tadanucchavikaṃ tadanu…pe… dasa atthavase paṭicca saṅghasuṭṭhutāyā’’ti ca ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti ca khandhakesu ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādivinayakkamassa vacanato yo so sikkhāpadapaññattisamayo, tassa tassa vinayakkamassa so paññattisamayo ca suvidito tesaṃ pañcasatānaṃ dhammadharānaṃ bhikkhūnaṃ, nāyaṃ nayo suttantābhidhammesu sambhavati. Tasmā suviditattā tena samayena hetubhūtena viharatīti viharatipadena ekasambandhattā ca paṭhamaṃ yaṃniddesādino asambhavato ca vinayapiṭake taṃniddesova paṭhamaṃ vutto. Kathaṃ? Ettha ‘‘yena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vā ‘‘yena kho pana samayena vesālī…pe… hotī’’ti vā asambhavato yaṃniddesena avatvā taṃniddesasseva sambhavato <span class="bld">‘‘tena kho pana samayena…pe… kalandagāmo nāma hotī’’</span>ti vuttanti, kevalaṃ suviditattā vā. <span class="bld">Aniyamaniddesavacana</span>nti ettha kiñcāpi yathāvuttanayena niyamaniddesavacanamevetaṃ taṃniddesattā, tathāpi sampatikālavasena taditaresaṃ bhikkhūnaṃ aviditattā ‘‘aniyamaniddesavacana’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ayañhi sabbasmimpi vinaye yuttī’’ti, taṃ tabbahulena vuttanti veditabbaṃ.</p>
  175. <p class="bodytext">Yadi <a name="M0.0033"></a> sabbaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, tena hi bhikkhave bhikkhūnaṃ sikkhāpadanti ettha idampi pubbe siddhatthaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya. ‘‘Tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharatī’’tiādīsu vuttaṃ tenāti padañca aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, na ca hoti, tasmā yesaṃ tena taṃniddesena niddiṭṭhattho avidito, tesaṃ <a name="V0.0031"></a> vasenāha ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti. Atha vā tato paṭhamaṃ tadatthādassanato pacchāpi taṃsambandhena yaṃniddesadassanato ca ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti vuttaṃ. Atha vā pubbaṇhādīsu ayaṃ nāmāti aniyametvā kālaparidīpanassa samayasaddassa upapadabhāvenapi evaṃ vattumarahati ‘‘yadidaṃ aniyamaniddesavacana’’nti. Atha vā ‘‘tenā’’ti vutte tena ghaṭena paṭenāti sabbatthappasaṅganivāraṇatthaṃ niyamaṃ karoti ‘‘samayenā’’ti. Kena pana samayena? Parabhāge atthato siddhena sāriputtassa parivitakkasamayena. Etthāha – vitakkasamayo ce idhādhippeto, ‘‘parato idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena cā’’tiādivacanaṃ virujjhatīti? Na, bāhullena vuttattā. Suttantābhidhammesu viya avatvā idha vinayapiṭake karaṇavacanena kasmā niddesoti hi codanā. Tasmā tassā vissajjane bāhullena karaṇavacanappayojanaṃ vattukāmo ācariyo āha ‘‘yo so sikkhāpadapaññattisamayo’’tiādi. Na sampati vuccamānasseva karaṇavacanassa payojanaṃ vattukāmo, imassa pana hetuatthova sambhavati, na karaṇattho, tasmā āha <span class="bld">‘‘aparabhāge atthato siddhenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Samayañcā</span>ti āgamanapaccayasamavāyaṃ tadanurūpakālañca upādāyāti attho. Paccayasāmaggiñca āgamanakālañca labhitvā jānissāmāti adhippāyo.</p>
  176. <p class="bodytext">Etthāha – yathā ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo samayo cā’’ti ettha khaṇasamayānaṃ eko attho, tathā kālañca samayañca upādāyāti kālasamayānaṃ eko attho siyā, apica āgamanapaccayasamavāyo cettha samayo kālassāpi āgamanapaccayattā samayaggahaṇeneva so gahitoti visuṃ kālo kimatthaṃ gahitoti ca? Vuccate – appeva nāma svepīti kālassa paṭhamaṃ niyamitattā na samayo kālattho<a name="M0.0034"></a>. Tasmiṃ sveti niyamitakāle itaresaṃ āgamanapaccayānaṃ samavāyaṃ paṭicca upasaṅkameyyāma yathāniyamitakālepi pubbaṇhādippabhedaṃ yathāvuttasamavāyānurūpaṃ kālañca upādāyāti sveti paricchinnadivase pubbaṇhādikālaniyatabhāvaṃ dasseti, tasmā kālasamayānaṃ na ekatthattā kālassa visuṃ gahaṇampi sātthakanti veditabbaṃ. Yasmā khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyasi ca jīyasi ca mīyasi ceti bhikkhuniyā santike abhikkhaṇaṃ gacchatīti (pāci. 198) ca khaṇe khaṇe bhāsati satthusāsananti ca khaṇasaddo anekattho, tathā samayasaddo ca, tasmā ekamekena niyamento <span class="bld">‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo cā’’</span>ti āha. Khaṇasamayānaṃ attho ekattho yujjati khaṇo okāsalābho, aṭṭhakkhaṇavajjito navamo khaṇoti attho. Attano attano ucchedādayo diṭṭhigatasaṅkhāte samaye ettha pavadantīti <span class="bld">samayappavādako</span>. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā <a name="V0.0032"></a> <span class="bld">tindukācīraṃ</span>. <span class="bld">Ekasālake</span>ti eko sālarukkho. ‘‘Kuṭikā’’tipi vadanti. <span class="bld">Atthābhisamayā</span>ti attano hitapaṭilābhā. <span class="bld">Dhīro</span>ti ca <span class="bld">paṇḍito</span> vuccati, nāñño. <span class="bld">Sammā mānābhisamayā</span>ti suṭṭhu mānassa pahānena, samucchedavasena suṭṭhu mānappahānenāti attho. <span class="bld">Dukkhassa pīḷanaṭṭho</span>tiādīsu ‘‘catunnaṃ saccānaṃ catūhi ākārehi paṭivedho’’tiādīsu khandhapañcakasaṅkhātassa dukkhassa dukkhākāratāyaṭṭho. <span class="bld">Saṅkhataṭṭho</span> kāraṇuppattiattho, dukkhāya vedanāya <span class="bld">santāpaṭṭho</span>. Sukhāya vedanāya <span class="bld">vipariṇāmaṭṭho</span>. Pīḷanaṭṭhādikova <span class="bld">abhisamayaṭṭho</span>ti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Gabbhokkantisamayo</span>tiādīsupi pathavīkampanaālokapātubhāvādīhi devamanussesu pākaṭo. <span class="bld">Dukkarakārikasamayo</span>pi kāḷo samaṇo gotamo na kāḷotiādinā pākaṭo. Sattasattāhāni ca aññāni ca <span class="bld">diṭṭhadhammasukhavihārasamayo</span>.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Accantameva taṃ samaya</span>nti ārambhato paṭṭhāya yāva pattasanniṭṭhānā, tāva accantasampayogena tasmiṃ samaye. <span class="bld">Karuṇāvihārena vihāsī</span>ti karuṇākiccavihārena tasmiṃ samaye vihāsīti attho. Taṃ samayañhi karuṇākiccasamayaṃ. Ñāṇakiccaṃ karuṇākiccanti dve bhagavato kiccāni, abhisambodhi <span class="bld">ñāṇakiccaṃ,</span> mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā veneyyasattāvalokanaṃ <a name="M0.0035"></a> katvā tadanurūpakaraṇaṃ <span class="bld">karuṇākiccaṃ</span>. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīya’’nti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28) hi vuttaṃ, taṃ bhagavāpi karotiyeva. Atha vā āgantukehi bhikkhūhi ādisamāyogañca. Tattha karuṇākiccaṃ vihāraṃ dassento ‘‘karuṇāvihārena vihāsī’’ti āha. <span class="bld">Adhikaraṇañhi kālattho</span>ti ettha <span class="bld">hi</span>-kāro kāraṇattho. Tattha hi abhidhamme kālasamūhakhaṇasamavāyahetusaṅkhātavasena pañcavidho samayaṭṭho daṭṭhabbo. Kālasamūhaṭṭho samayo kathaṃ adhikaraṇaṃ hoti? Adhikaraṇamuppattiṭṭhānaṃ pubbaṇhe jātoti yathā, evaṃ kālaṭṭho samayasaddo daṭṭhabbo. Kathaṃ rāsaṭṭho? Yavarāsimhi jātoti yathā. Tasmā yasmiṃ kāle puñje vā cittaṃ samuppannaṃ, tasmiṃ kāle puñje vā phassādayo uppajjantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Adhikaraṇañhī</span>ti ettha abhidhamme niddiṭṭhaṃ adhikaraṇaṃ kālaṭṭho samūhaṭṭho ca hoti, ‘‘yasmiṃ samaye’’ti vuttaṃ adhikaraṇaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Idāni bhāvenabhāvalakkhaṇañca dassento <span class="bld">‘‘tattha vuttāna’’</span>miccādimāha. Tattha abhidhamme vuttānaṃ bhāvo nāma kinti? Uppatti vijjamānatā, sā tesaṃ tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ, sā pana samayassa bhāvena bhāvo lakkhīyati ñāyati, tasmā tattha bhummavacananiddeso katoti vuttaṃ hoti.</p>
  178. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khaṇo</span> nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo khaṇo, tasmiṃ sati uppajjati. <span class="bld">Samavāyo</span> nāma <a name="V0.0033"></a> cakkhundriyādikāraṇasāmaggī, tasmiṃ sati uppajjati. <span class="bld">Hetu</span> nāma rūpādiārammaṇaṃ. Tasmā tasmiṃ khaṇakāraṇasamavāyahetumhi sati tesaṃ phassādīnaṃ bhāvo vijjamānatā hotīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatī</span>ti ettha atthadvayamekassa sambhavatīti idha vinaye vuttassa samayasaddassa kattukaraṇatthe tatiyā hetumhi ca ityuttattā. <span class="bld">So dubbiññeyyo</span>ti ‘‘tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vuttattāti vuttaṃ hoti. Tena samayenāti tassa samayassa kāraṇā ‘‘annena vasati vijjāya vasatī’’ti yathā, annaṃ vā vijjaṃ vā labhāmīti tadatthaṃ vasatītyattho. Evaṃ ‘‘tena samayena viharatī’’ti vutte hetvatthe tatiyā daṭṭhabbā, tasmā sikkhāpadapaññattiyā samayañca vītikkamañca olokayamāno tattha tattha vihāsīti vuttaṃ hoti. Tatiyapārājikādīsu ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ<a name="M0.0036"></a>, paṭisallīyitu’’nti (pārā. 162) evamādīsu daṭṭhabbā, tasmā dutiyā kāladdhāne accantasaṃyogeti dutiyātra sambhavati ‘‘māsamadhīte divasamadhīte’’ti yathā. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ettha yassa karaṇavacanassa hetuattho sambhavati, tena samayena hetubhūtena taṃ taṃ vatthuvītikkamasaṅkhātaṃ vītikkamasamayasaṅkhātaṃ vā sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Yassa karaṇattho sambhavati, tena karaṇabhūtena samayena sampattena sikkhāpadāni paññāpayanto bhagavā tattha tattha vihāsīti adhippāyo.</p>
  179. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘sudinnādīnaṃ vītikkamova kāraṇaṃ nāma, tassa niyamabhūto kālo pana karaṇameva taṃ kālaṃ anatikkamitvāva sikkhāpadassa paññapetabbattā’’ti vuttaṃ, taṃ niddosaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘idaṃ karaṇaṃ pubbabhāgattā paṭhamaṃ vattabbampi pacchā vutta’’nti, taṃ duvuttaṃ. Hetuatthato hi yathā pacchā karaṇattho yojiyamāno anukkameneva yogaṃ gacchati, tathā ca yojito. Yaṃ pana aṭṭhakathācariyo pacchā vuttaṃ idaṃ karaṇatthaṃ paṭhamaṃ yojetvā paṭhamaṃ vuttaṃ hetuatthaṃ pacchā yojesi, taṃ yojanāsukhattāti veditabbanti <span class="bld">ācariyena</span> likhitaṃ. Ito paṭṭhāya yattha yattha ‘‘ācariyena likhita’’nti vā ‘‘ācariyassa takko’’ti vā vuccati, tattha tattha ācariyo nāma <span class="bld">ānandācariyo</span> kalasapuravāsīti gahetabbo. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ti vuccati, tathā ‘‘tena samayena bhagavā verañjāya’’nti vattabbaṃ, atha savevacanaṃ vattukāmo thero, tathāgato sugatotiādīnipi vattabbāni, atha imasseva padadvayassa gahaṇe kiñci payojanaṃ atthi, taṃ vattabbanti? Vuccate – kesañci buddhassa bhagavato paramagambhīraṃ ajjhāsayakkamaṃ ajānataṃ ‘‘apaññatte sikkhāpade anādīnavadasso…pe… abhiviññāpesī’’tiādikaṃ (pārā. 36) ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ sudinnaṃ paṭipucchī’’tiādikañca (pārā. 39) ‘‘sādiyi tvaṃ bhikkhūti. Nāhaṃ bhagavā sādiyi’’ntiādikañca (pārā. 72) <a name="V0.0034"></a> tathā purāṇavohārikaṃ bhikkhuṃ pucchitvā tena vuttaparicchedena dutiyapārājikapaññāpanañca devadattassa pabbajjānujānanañcāti evamādikaṃ vinayapariyattiṃ disvā buddhasubuddhataṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, ‘‘tathā kiṃ pana tuyhaṃ chavassa kheḷāsakassā’’ti <a name="M0.0037"></a> (cūḷava. 336) evamādikaṃ pharusavacanapaṭisaṃyuttaṃ vinayapariyattiṃ nissāya khīṇāsavattaṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, tadubhayasaṅkāvinodanatthaṃ āyasmatā upālittherena idameva padadvayaggahaṇaṃ sabbattha katanti veditabbaṃ. Tenetaṃ dīpeti – kāmaṃ sabbañeyyabuddhattā buddhoyeva, bhaggasabbadosattā bhagavāva, so satthāti. Paratopi vuttaṃ ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti…pe… anatthasaṃhite setughāto tathāgatāna’’nti (pārā. 16). Suttante ca vuttaṃ ‘‘saṇhenapi kesi vinemi pharusenapī’’tiādi (a. ni. 4.111).</p>
  180. <p class="bodytext"><span class="bld">Asādhāraṇahetumhī</span>ti ettha kusalamūlāni na akusalānaṃ kadāci mūlāni honti, tathā akusalamūlāni kusalānaṃ, abyākatamūlāni na kadāci kusalānanti ayameva nayo labbhati, yasmā kusalā hetū taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo (paṭṭhā. 1.1.401 ādayo), tasmā kusalāni kusalānaṃyevātiādinayo na labbhati. Puci vuccate kuṭṭhā, te mandayati nāsayatīti <span class="bld">pucimando. Sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttata</span>nti ettha sāmaññato vuttasatte dvidhā bhinditvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘manussānaṃ upakārabahulata’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bahujanahitāyā</span>ti bahuno janassa hitatthāya. Paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesako hi bhagavā. <span class="bld">Sukhāyā</span>ti sukhatthāya. Cāgasampattiyā upakārakasukhasampadāyako hi esa. Mettākaruṇāsampattiyā lokānukampāya mātāpitaro viya. Lokassa rakkhitagopitā hi esa. <span class="bld">Devamanussāna</span>nti ettha bhabbapuggale veneyyasatteyeva gahetvā tesaṃ nibbānamaggaphalādhigamāya attano uppattiṃ dasseti. ‘‘Atthāyā’’ti hi vutte paramatthatthāya nibbānāya, ‘‘hitāyā’’ti vutte taṃsampāpakamaggatthāyāti vuttaṃ hoti, maggato uttari hitaṃ nāma natthīti. <span class="bld">Sukhāyā</span>ti phalasamāpattisukhatthāya tato uttari sukhābhāvato. <span class="bld">Diṭṭhisīlasaṅghātenā</span>ti ettha samādhiṃ paññañca aggahetvā diṭṭhisīlamattaggahaṇaṃ sabbasekkhāsekkhasāmaññattā. <span class="bld">Kosambakasutte</span>pi (ma. ni. 1.492) ‘‘sīlasāmaññagato viharati, diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhiggahaṇena paññāpi gahitāti ce? Na, sotāpannādīnampi paññāya paripūrakāribhāvappasaṅgato, tasmā ekalakkhaṇānampi tāsaṃ paññādiṭṭhīnaṃ avatthantarabhedo atthi dhitisamādhindriyasammāsamādhīnaṃ viya<a name="M0.0038"></a>. <span class="bld">Aññāsī</span>ti ettha sotadvārānusārena ñātā, atthā sutāti hi vuccanti ‘‘sutametaṃ, bho gotama, pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti cā’’tiādīsu viya. ‘‘Bhikkhu kho, upāli<a name="V0.0035"></a>, saṅghaṃ bhindatī’’tiādīsu (cūḷava. 354) viya <span class="bld">avadhāraṇatthe</span> vā. Verañjāyaṃ <span class="bld">bhavo</span> vijjamāno. <span class="bld">Itthambhūtassa</span> evaṃ bhūtassa. Kathaṃ bhūtassa? Sakyaputtassa sakyakulā pabbajitassa, evaṃ hutvā ṭhitassa kittisaddo abbhuggatoti abhisaddena yoge upayogavacanāni hontīti attho.</p>
  181. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāveti, brahmaloke nibbattatī</span>ti iminā kāmupādānahetu kammaṃ katvā kāmabhave eva nibbattatītivādīnaṃ vādo paṭikkhittoti vadanti, ‘‘brahmaloke paṇītā kāmā’’ti sutvā, kappetvā vā pacchā ‘‘tattha sampattiṃ anubhavissāmī’’ti kāmupādānapaccayā tadupagaṃ karotīti brahmalokepi kāmanīyaṭṭhena kāmā, ‘‘tadārammaṇattā taṇhā kāmupādānanti vuttā’’ti ca vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Kammañca cakkhussa janakakāraṇaṃ, kammassa mūlakāraṇaṃ taṇhā, tasmā na mūlakāraṇaṃ hoti janakaṃ. Rūpataṇhādayo dukkhasaccaṃ khandhapariyāpannattā, ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.131; vibha. 190) vacanato ca. <span class="bld">Tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā</span>ti tassa kāraṇabhūtassa imassa khandhapañcakassa samuṭṭhāpikāti yojetabbaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato tassa eva kāraṇantipi vattuṃ vaṭṭati. Apica ‘‘rūpādi viya taṇhāpi taṇhāya uppattippahānaṭṭhāna’’nti vacanato rūpādi viya taṇhāpi dukkhasaccaṃ kataṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; vibha. 203) ca ‘‘etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134) ca. <span class="bld">Visuddhimagge</span> ‘‘sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāyā’’ti vacanato idha rūpataṇhādayo dukkhasaccanti vacanaṃ virujjhatīti ce? Na, aññamaññāsaṅkarabhāvena dassetuṃ tattha tattha vuttattā. Yadi taṇhā upādānakkhandhapariyāpannā na bhaveyya, <span class="bld">saccavibhaṅge</span> ‘‘tattha katame saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Seyyathidaṃ, rūpupādānakkhandho <a name="M0.0039"></a>..pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti (vibha. 202) ettha ‘‘ṭhapetvā taṇhaṃ saṅkhārupādānakkhandho’’ti vattabbaṃ bhaveyya, na ca vuttaṃ, tasmā dukkhasaccapariyāpannā taṇhāti ce? Na, hetuphalasaṅkaradosappasaṅgato. Na saṅkaradosoti ce? Saccavibhaṅgapāḷiyañhi pañcahi koṭṭhāsehi samudayasaccaṃ niddiṭṭhaṃ.</p>
  182. <p class="bodytext">Kathaṃ? Taṇhāti eko vāro, taṇhā ca avasesā ca kilesāti dutiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammāti tatiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā <a name="V0.0036"></a> avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavānīti catuttho, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni avasesā ca sāsavā kusalā dhammāti pañcamo vāroti. Āma niddiṭṭhaṃ, tathāpi abhidhammabhājaniyeyeva, na aññasmiṃ, so ca nayo ariyasaccaniddese na labbhati. Tathā hi tattha ‘‘cattāri saccāni’’ccevāha, suttantabhājaniyapañhapucchakesu viya ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti na vuttaṃ, tasmā suttantabhājaniyova pamāṇaṃ tattha ca taṇhāya vuttattā. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… seyyathidaṃ, kāmataṇhā’’tiādi (vibha. 203). ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) iminā pariyāyena vuttattā tattha vuttampi pamāṇameva. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’nti (dha. sa. 186 ādayo) vacanato ‘‘kasiṇānī’’ti jhānāni vuttāni. Keci ‘‘uggahanimittapaṭibhāganimitte sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Dvattiṃsākārāpi paṇṇattiṃ vissajjetvā paṭikūlāti sati paṭṭhapetabbā’’ti vacanato satigocarā rūpādayo ca veditabbā.</p>
  183. <p class="bodytext">Saddhāhirottappabāhusaccavīriyārambhopaṭṭhitasatisampajaññatāti ime <span class="bld">satta saddhammā</span> nāma. <span class="bld">Sabhāvato</span>ti dukkhato. <span class="bld">Na cavatī</span>ti deve sandhāya. <span class="bld">Ñāteyya</span>nti ñātabbaṃ. <span class="bld">Daṭṭheyya</span>nti daṭṭhabbaṃ. Atha vā pana ‘‘nāhaṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyya’’nti vadāmīti attho. <span class="bld">Loka</span>nti khandhalokaṃ. <span class="bld">Gamanena na pattabbo</span>ti sarīragamanena, agatigamanena vā na pattabbo, ariyagamanena lokantaṃ patvāva dukkhā atthi pamocananti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Samitāvī</span>ti samitakileso. <span class="bld">Āhāraṭṭhitikā</span>ti paccayaṭṭhitikā. Ye keci <a name="M0.0040"></a> paccayaṭṭhitikā, sabbe te lujjanapalujjanaṭṭhena eko lokoti adhippāyo. Saṅkhārā hi sakasakapaccayāyattatāya sattā visattā sattā nāma. <span class="bld">Pariharanti</span> paricaranti. <span class="bld">Disā</span>ti upayogabahuvacanaṃ. <span class="bld">Bhanti</span> paṭibhanti. Ke te? Teyeva virocamānā pabhassarā candimasūriyā. <span class="bld">Aṭṭha lokadhammā</span> saṅkhārāva. <span class="bld">‘‘Sinerussa samantato’’</span>ti vacanato yugandharādayo sineruṃ parikkhipitvā parimaṇḍalākārena ṭhitāti vadanti. Parikkhipitvā accuggato lokadhātu ayaṃ. <span class="bld">‘‘Ma</span>-kāro padasandhikaro’’ti vadanti. Aññathāpi lakkhaṇādibhedato saṅkhāralokaṃ, āsayānusayabhedato sattalokaṃ, cakkavāḷādiparimāṇato okāsalokañca sabbathāpi viditattā lokavidū.</p>
  184. <p class="bodytext">Vimuttiñāṇadassanaṃ kāmāvacaraṃ parittaṃ lokiyaṃ, tena sabbaṃ lokaṃ kathaṃ abhivati? Asadisānubhāvattā sabbaññutaññāṇaṃ viya. Tañhi attano visaye bhagavato sabbaññutaññāṇagatikaṃ<a name="V0.0037"></a>, lahutarappavatti ca bhavaṅgacittadvayānantaraṃ uppattito. Na kassaci evaṃlahutaraṃ cittaṃ uppajjati, api āyasmato sāriputtassa, tassa kiresa cittavāro pañcadasabhavaṅgānantaranti. <span class="bld">Aggisikhadhūmasikhā</span> ca nāgā kira sīhaḷadīpe. Atthassa dīpakaṃ padaṃ <span class="bld">atthapadaṃ</span>. Ekatthadīpakaṃ padaṃ, sabbametaṃ vākyanti attho. <span class="bld">Aṭṭha disā</span> nāma aṭṭha vimokkhā, samāpattiyo vā. Satthavāho satthāti nipātito yathā pisitāso pisāco. Udake maṇḍūko ahaṃ āsiṃ, na thale maṇḍūko, vārimattameva gocaro, tassa me tava dhammaṃ suṇantassa sīsaṃ daṇḍena sannirumbhitvāti pāṭhaseso. Anādaratthe vā sāmivacanaṃ. ‘‘Ettakenapi evarūpā iddhi bhavissatī’’ti sitaṃ katvā. <span class="bld">Vimokkho</span>ti cettha maggo, tadanantarikaṃ <span class="bld">ñāṇaṃ</span> nāma phalañāṇaṃ, tasmiṃ khaṇe buddho nāma. <span class="bld">Sabbassa buddhattā</span>ti kattari. <span class="bld">Bodhetā</span>ti hetukattari. Seṭṭhatthadīpakaṃ vacanaṃ <span class="bld">seṭṭhaṃ</span> nāma, tathā <span class="bld">uttamaṃ</span>. <span class="bld">Sacchikāpaññattī</span>ti sabbadhammānaṃ sacchikaraṇavasena sayambhutā paññatti, attanā eva vā ñātā sacchikatātipi sacchikāpaññatti. <span class="bld">Bhagī</span> bhagavā cīvarapiṇḍapātādīnaṃ. <span class="bld">Bhajī</span> araññavanapatthāni pantāni senāsanāni. <span class="bld">Bhāgī</span> atthadhammavimuttirasassa. Rāgādikilesagaṇa<span class="bld">bhaggamakāsi</span>. <span class="bld">Bhāvitattano</span> bhāvitakāyo. Bhavassa antaṃ nibbānaṃ maggādhigamena taṃ gatoti <span class="bld">bhavantago</span>.</p>
  185. <p class="bodytext">‘‘Lobhaṃ<a name="M0.0041"></a>, bhikkhave, ekaṃ dhammaṃ pajahathā’’tiādinā (itivu. 1) nayena ekakādivasenāgate gahetvā vadati. Saṃkilesataṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesavasena aniccadukkhamanattāsubhesu niccantiādi<span class="bld">vipariyesā</span>. Cīvarahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta senāsanaitibhavābhavahetu vā (a. ni. 4.9). <span class="bld">Cetokhilā</span> satthari kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupitoti (dī. ni. 3.319; vibha. 941) āgatā <span class="bld">pañca</span>. Kāme avītarāgo hoti…pe… kāye, rūpe, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratīti (dī. ni. 3.320; vibha. 941) āgatā <span class="bld">pañca vinibandhā</span>. Vivādamūlāni kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhī duppaṭinissaggitā (a. ni. 6.36; dī. ni. 3.325). <span class="bld">Vibhaṅge</span> pana ‘‘kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā’’ti (vibha. 944) āgataṃ. Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, evaṃ chandarāgo, ajjhosānaṃ, pariggaho, macchariyaṃ, ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ, daṇḍādānasatthādāna…pe… akusalā dhammā sambhavantīti (dī. ni. 2.104; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) vuttānaṃ. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhammataṇhāti cha, tā kāmabhavavibhavataṇhāvaseneva <a name="V0.0038"></a> aṭṭhārasa, tā eva ajjhattikassupādāya aṭṭhārasa, bāhirassupādāya aṭṭhārasāti chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ <span class="bld">aṭṭhasatataṇhāvicaritānī</span>ti. Māretīti māro, pamādo ‘‘pamādo maccuno pada’’nti (dha. pa. 21) vacanato. Sammāājīvavināsanato vā kilesā vuccanti ‘‘māro’’ti, vadhakūpamattā khandhāva mārā. Abhisaṅkhārā jātidukkhābhinibbattāpanato, jātassa jarādisambhavato ca mārā. Ekabhavapariyāpannajīvitamāraṇato maccu māro. <span class="bld">Aṇimatā</span> nāma paramāṇu viya adassanūpagamanaṃ. <span class="bld">Laghimatā</span> sarīrena, cittena vā sīghagamanaṃ. <span class="bld">Mahimatā</span> candimasūriyādīnampipāṇinā parāmasanādi. <span class="bld">Patti</span> nāma yathicchitadesappatti. Pakāsanatā, lābhakassatthasādhanaṃ vā <span class="bld">pākammaṃ</span>. Īsattaṃ nāma <span class="bld">sayaṃvasitā</span>. Vasittaṃ nāma <span class="bld">aparavasitā</span>. <span class="bld">Yatthakāmāvasāyitaṃ</span> nāma yatthicchati yadicchati yāvadicchati, tattha tāva tadatthasādhanaṃ. <span class="bld">Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena</span> <a name="M0.0042"></a> <span class="bld">vā dukkhamariyasacca</span>ntiādimhi idaṃ codanāpubbaṅgamaṃ atthavissajjanaṃ – dukkhādīnaṃ aññepi rūpataṇhādayo atthā atthi, atha kasmā cattāro eva vuttāti ce? Aññasaccadassanavasena āvibhāvato.</p>
  186. <p class="bodytext">‘‘Tattha katamaṃ dukkheñāṇaṃ, dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā’’tiādināpi (vibha. 794) nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesu kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ. Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato <span class="bld">pīḷana</span>lakkhaṇassāpi dukkhassa yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ, tasmāssa so <span class="bld">saṅkhataṭṭho</span> āvi bhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggadassanena <span class="bld">santāpaṭṭho</span> āvi bhavati nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanena tassa vipariṇāmaṭṭho āvi bhavatīti vattabbameva natthi. Sabhāvato <span class="bld">āyūhana</span>lakkhaṇassapi samudayassa dukkhadassanena <span class="bld">nidānaṭṭho</span> āvi bhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena <span class="bld">saṃyogaṭṭho</span>. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena <span class="bld">palibodhaṭṭho</span>ti. Tathā nissaraṇassāpi nirodhassa avivekabhūtassa samudayassa dassanena <span class="bld">vivekaṭṭho</span> āvi bhavati. Maggadassanena <span class="bld">asaṅkhataṭṭho</span>. Iminā hi anamatagge saṃsāre maggo na diṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhato evāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa <span class="bld">amataṭṭho</span> āvi bhavati. Dukkhañhi visaṃ, amataṃ nibbānanti. Tathā <span class="bld">niyyāna</span>lakkhaṇassāpi <a name="V0.0039"></a> maggassa samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti <span class="bld">hetvattho</span> āvi bhavati. Nirodhadassanena <span class="bld">dassanaṭṭho</span> paramasukhumarūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me cakkhū’’ti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena <span class="bld">adhipateyyaṭṭho</span> anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha lakkhaṇavasena, ekassa aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato <a name="M0.0043"></a> ekekassa cattāro atthā vuttā. <span class="bld">Upadhiviveko</span> nikkilesatā.</p>
  187. <p class="bodytext">Paṭipakkhaṃ atthayantīti <span class="bld">paccatthikā</span>. Pati viruddhā amittā <span class="bld">paccāmittā. Sacchikatvā pavedetī</span>ti ettāvatā bhagavato sabbaññutaṃ dīpeti. Tena ñāṇasampattiṃ dīpetvā idāni karuṇāsampattiṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘so dhammaṃ desesī’’</span>tiādimāha. Atha vā kiṃ so pavedesīti? Ñāṇaṃ, taṃ sabbaṃ tilokahitabhūtameva. So dhammaṃ desesīti kīdisaṃ? <span class="bld">‘‘Ādikalyāṇa’’</span>ntiādi. Anena vacanena vattuṃ arahabhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Sāsanadhammo</span>ti ovādapariyatti. <span class="bld">Kiccasuddhiyā</span>ti kilesappahānanibbānārammaṇakiccasuddhiyā. <span class="bld">Sāsanabrahmacariyaṃ</span> nāma sikkhattayaṃ, navakoṭisahassānītiādikaṃ vā. Maggameva brahmacariyaṃ <span class="bld">maggabrahmacariyaṃ</span>. Tassa pakāsakaṃ piṭakattayaṃ idha <span class="bld">sātthaṃ sabyañjanaṃ</span> nāma. Chasu atthapadesu saṅkhepato kāsanaṃ <span class="bld">saṅkāsanaṃ</span>. Ādito kāsanaṃ <span class="bld">pakāsanaṃ</span>. Ubhayampi vitthāretvā desanaṃ <span class="bld">vivaraṇaṃ</span>. Puna vibhāgakaraṇaṃ <span class="bld">vibhajanaṃ</span>. Opammādinā pākaṭakaraṇaṃ <span class="bld">uttānīkaraṇaṃ</span>. Sotūnaṃ cittaparitosajananena, cittanisānena ca <span class="bld">paññāpanaṃ</span> veditabbaṃ. Byañjanapadesu akkharaṇato <span class="bld">akkharaṃ,</span> ‘‘ekakkharapadamakkhara’’nti eke. Vibhattiantaṃ <span class="bld">padaṃ</span>. Byañjayatīti <span class="bld">byañjanaṃ,</span> vākyaṃ. Padasamudāyo vā vākyaṃ. Vibhāgapakāso <span class="bld">ākāro</span> nāma. Phusatīti phassotiādi nibbacanaṃ <span class="bld">nirutti,</span> niruttiyā niddiṭṭhassa apadeso <span class="bld">niddeso</span> nāma. Phusatīti phasso, so tividho – sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyoti. Etesu ayaṃ yojanā – akkharehi saṅkāsayati, padehi pakāsayati, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā saṅkāsayitvā padehi pakāseti, byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ katvā niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vivaritvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyanti veditabbaṃ. <span class="bld">Attho</span>ti bhāsitattho. Tassevatthassa paṭivijjhitabbo sako sako bhāvo <span class="bld">paṭivedho</span> nāma. Taṃ ubhayampi attho nāma. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’</span>nti. <span class="bld">Dhammo</span>ti vā <span class="bld">desanā</span>ti vā byañjanameva. Niddosabhāvena parisuddhaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, sikkhattayapariggahito <a name="M0.0044"></a> maggo ca, ubhayampi brahmacariyapadena <a name="V0.0040"></a> saṅgahitaṃ. <span class="bld">Paṭipattiyā</span>ti paṭipattihetu. <span class="bld">Āgamabyattito</span>ti punappunaṃ adhīyamānā khandhādayo pākaṭā honti. Duruttasatthāni adhīyamānāni sammohamevāvāhanti.</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><span class="paranum">2-3</span>. <span class="bld">Kacci khamanīyaṃ</span> sītuṇhādi. <span class="bld">Kacci yāpanīyaṃ</span> yathāladdhehi jīvitasādhanehi jīvitaṃ. <span class="bld">Appābādha</span>nti appopasaggaṃ, <span class="bld">appātaṅka</span>nti apparogaṃ. <span class="bld">Kacci lahuṭṭhānaṃ</span> sarīrakicce. <span class="bld">Kacci balaṃ</span> samaṇakicce. <span class="bld">Kacci phāsuvihāro</span> yathāvuttanayena appābādhatāya, anukkaṇṭhanādivasena vā. Sattasaṭṭhito paṭṭhāya <span class="bld">pacchimavayo,</span> uttarāmukhoti vuttaṃ hoti. Lokavivaraṇe jāte idha kiṃ olokesi, natthettha tayā sadisopīti āha <span class="bld">‘‘tvaṃ sadevakassa lokassa aggo’’</span>tiādi. <span class="bld">Āsabhiṃ</span> uttamaṃ. <span class="bld">Upapattivasena</span> devā. Rūpānaṃ paribhogavasena, patthanāvasena vā uppannā rāgasampayuttā somanassavedanānurūpato uppajjitvā hadayatappanato ambarasādayo viya ‘‘rūparasā’’ti vuccanti. <span class="bld">Tathāgatassa pahīnā</span>ti adhikāravasenāha. Tathāgatassapi hi kassaci te pahīnāti matthakacchinnatālo viya katā. Kathaṃ? Rūparasādivacanena vipākadhammadhammā gahitā, te vijjamānāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapantisadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā. Tasmā tālāvatthu viya katā. ‘‘Kusalasomanassāpi ettha saṅgahitā’’ti vadanti. Paṭhamamaggena pahīnā kammapathaṭṭhāniyā, dutiyena ucchinnamūlā oḷārikā, tatiyena tālāvatthukatā kāmarāgaṭṭhāniyā. Catutthena anabhāvaṃkatā rūparāgārūparāgaṭṭhāniyā. Aparihānadhammataṃ pana dīpento <span class="bld">‘‘āyatiṃ anuppādadhammā’’</span>ti āha. Tadaṅgappahānena vā pahīnā vipassanākkhaṇe, jhānassa pubbabhāgakkhaṇe vā, vikkhambhanappahānena ucchinnamūlā jhānakkhaṇe. ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti (pārā. 11) hi vuttaṃ. Samucchedappahānena tālāvatthukatā tatiyavijjādhigamakkhaṇe. Itthambhūtā pana te rūparasādayo anabhāvaṃkatā āyatimanuppādadhammāti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Paṭhamāya vā abhinibbhidāya pahīnā, dutiyāya ucchinnamūlā, tatiyāya tālāvatthukatā. Itthambhūtā yasmā anabhāvaṃkatā nāma honti, tasmā āyatiṃanauppādadhammāti veditabbā. Atha vā dukkhañāṇena pahīnā, samudayañāṇena ucchinnamūlā<a name="M0.0045"></a>, nirodhañāṇena tālāvatthukatā, maggañāṇena anabhāvaṃkatā, paccavekkhaṇañāṇena āyatiṃ anuppādadhammāti veditabbā. Lokiyamaggena vā pahīnā, dassanamaggena ucchinnamūlā, tividhena bhāvanāmaggena tālāvatthukatātiādi. Brāhmaṇassa avisayattā dhammarasā na uddhaṭā.</p>
  189. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Dhammadhātu</span>nti ettha sabbaññutaññāṇaṃ dhammadhātu nāma. Anukampavacanānurūpaṃ <span class="bld">‘‘puṇṇacando viyā’’</span>ti vuttaṃ, sūriyavacanaṃ <span class="bld">‘‘suppaṭividdhattā’’</span>tivacanānurūpaṃ, pathavīsamacittatāya kāraṇaṃ <a name="V0.0041"></a> <span class="bld">‘‘karuṇāvipphāra’’</span>nti vadanti. Paṭicchādetabbe hi attano guṇe ‘‘āraddhaṃ kho pana me vīriya’’ntiādinā pakāsento attano karuṇāvipphāraṃ pakāsetīti gahetabbo. <span class="bld">Varabhūrimedhaso</span> varaputhulañāṇo, bhūrīti vā bhūmi, bhūmi viya patthaṭavarapaññoti attho. Abujjhi etthātipi adhikaraṇena <span class="bld">rukkho bodhi</span>. Sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tena taṃsamaṅginoti <span class="bld">maggo bodhi,</span> evaṃ <span class="bld">sabbaññutaññāṇampi</span>. Bujjhīyatīti <span class="bld">nibbānaṃ bodhi</span>. Tissannaṃ vijjānaṃ upanissayavato yathāsambhavaṃ <span class="bld">tisso vijjā</span> veditabbā. Ekaggatāvasena <span class="bld">tikkhabhāvo</span>. Tikkhopi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satindriyavasenassa <span class="bld">kharabhāvo,</span> saddhindriyavasena <span class="bld">vippasannabhāvo,</span> antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasenassa <span class="bld">sūrabhāvo</span> ca veditabbo. Maggavijāyanatthaṃ gabbhaggahaṇakālo saṅkhārupekkhānantaramanulomattā.</p>
  190. <p class="bodytext">Chandoti ca saṅkappoti ca avatthantarabhedabhinno rāgova –</p>
  191. <p class="gatha1">‘‘Senahātthyaṅgamupeti,</p>
  192. <p class="gatha2">Rattahadayo rāgena;</p>
  193. <p class="gatha3">Sammagate rattakāmamupeti,</p>
  194. <p class="gathalast">Kāmapatitaṃ lokassa mātrālamatī’’ti –</p>
  195. <p class="unindented">Ādīsu viya –</p>
  196. <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhaṅgeyeva kiñcāpi attho vutto</span>ti ettha ayamadhippāyo – vibhaṅgapāḷiṃ ānetvā idha vuttopi sabbesaṃ upakārāya na hoti, tasmā taṃ aṭṭhakathānayeneva pakāsayissāmīti. <span class="bld">Ito</span>ti kāmehi. Kāyavivekādīsu <a name="M0.0046"></a> upadhiviveko tatiyo, tasmā tatiyaṃ chaḍḍetvā dve gahetvā tadaṅgādīsu vikkhambhanavivekaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘tayo evā’’</span>ti vuttā. Evaṃ sati cittavikkhambhanā ekatthā evāti viseso na siyāti ce? Appanāvārattā na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Kāyavivekaggahaṇena pubbabhāgaggahaṇaṃ ñāyati, tasmā <span class="bld">cittaviveko</span>ti tadaṅgaviveko vutto, vikkhambhanena appanākāleti gahetabbaṃ asaṅkarato. Atha vā cittavivekena tadaṅgavikkhambhanā gahitā, itarena vikkhambhanaviveko evātipi yuttaṃ, kilesakāmattā vā dvīsu kammesu pariyāpanno puriso viya. Yathā avijjamānena avijjamānapaññattivasena loke ‘‘saphalo rukkho’’ti <a name="V0.0042"></a> vuccati, tatheva vijjamānena vijjamānapaññattivasena sāsane ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ jhāna’’nti vuccatīti adhippāyo.</p>
  197. <p class="bodytext"><span class="bld">Vūpasamā</span>ti ettha kesaṃ vūpasamāti, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti? Ettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Yadi dutiyajjhānikānaṃ, nattheva vūpasamo tattha tadabhāvāti ce? Tenetaṃ vuccati <span class="bld">‘‘samatikkamā’’</span>ti, samatikkamopi na tesaṃyeva. Kintu sakalassapi paṭhamajjhānadhammarāsissāti ce? Tenetaṃ vuccati <span class="bld">‘‘oḷārikassa pana samatikkamā’’</span>tiādi. Sabbepi paṭhamajjhānadhammā oḷārikāva dutiyajjhānato, na kevalaṃ vitakkavicāradvayamevāti ce? Na vitakkavicārāyeva tehi sampayuttānaṃ oḷārikabhāvatoti tesveva ādīnavadassanena dutiyajjhānakkhaṇe tesaṃ abhāvo hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvā’’</span>ti, yassa dhammassānubhāvena, yogena vā idaṃ jhānaṃ <span class="bld">‘‘sampasādana’’</span>nti vuccati <span class="bld">‘‘ekodibhāva’’</span>nti ca, tassa dassanatthaṃ saddhāsamādhayo <span class="bld">vibhaṅge</span> vuttā. <span class="bld">Paṇītabhojanasikkhāpade</span> (pāci. 257 ādayo) sappiādayo viyāti vutte ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. <span class="bld">Samaṃ passatī</span>ti līnuddhaccaṃ pahāya khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā <span class="bld">chaḷaṅgupekkhā</span>. Nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ <span class="bld">saṅkhārupekkhā</span> nāma. Vicinane majjhattabhūtā upekkhā <span class="bld">vipassanupekkhā</span> nāma. Tattha chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhā <a name="M0.0047"></a> ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva, avatthābhedena bhedo nesaṃ. Saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi ekatā paññāvasena, kiccavasena pana duvidhatā veditabbā.</p>
  198. <p class="bodytext">Chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā, brahmavihārupekkhā rūpāvacarātiādinā bhūmivasena. Chaḷaṅgupekkhā khīṇāsavasseva, brahmavihārupekkhā tiṇṇampi puthujjanasekkhāsekkhānanti evaṃ puggalavasena. Chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttā, brahmavihārupekkhā upekkhāsahagatacittasampayuttā evāti evaṃ cittavasena. Chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇā, brahmavihārupekkhā dhammārammaṇāvāti ārammaṇavasena. Vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā, itarā nava saṅkhārakkhandhenāti khandhasaṅgahavasena. Chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhānupekkhā pārisuddhitatramajjhattupekkhā ca atthato ekā, tasmā ekakkhaṇe ekāva siyā, na itarā, tathā saṅkhārupekkhāvipassanupekkhāpi. Vedanāvīriyupekkhānaṃ ekakkhaṇe siyā uppattīti. Chaḷaṅgupekkhā abyākatā, brahmavihārupekkhā kusalābyākatā, tathā sesā. Vedanupekkhā pana siyā <a name="V0.0043"></a> akusalāpi. Evaṃ kusalattikavasena. Dasapetā saṅkhepena cattārova dhammā vīriyavedanātatramajjhattañāṇavasena. ‘‘Dukkhadomanassasukhasomanassāna’’nti evaṃ pahānakkamena avatvā vibhaṅge vuttanayena kasmā vuttānīti ce? Suttānurakkhaṇatthaṃ. <span class="bld">Iṭṭhāniṭṭhaviparīta</span>nti ettha ‘‘ārammaṇavasena aggahetvā iṭṭhāniṭṭhaviparītākārena anubhavatīti gahetabba’’nti vadanti. Kasmā? Ekaṃyeva kasiṇaṃ ārabbha sabbesaṃ pavattito. Tatiyajjhānato paṭṭhāya upakārā hutvā āgatāti satisīsena desanā katā, vigatavalāhakādinā sommatāya rattiyā valāhakādinā kālussiye satipi divā viya anupakārikā na hoti rattiṃ, tasmā <span class="bld">‘‘attano upakārakattena vā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Sūriyappabhābhibhavā, rattiyā alābhāti ime dve hetū aparisuddhatāya kāraṇaṃ. Sommabhāvena, attano upakārakattena cāti ime dve sabhāgatāya kāraṇa’’nti vadanti, tassā aparisuddhāya jātiyāti vuttaṃ hoti, tasmā kāraṇavacananti eke.</p>
  199. <p class="centered">Jhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  200. <p class="subhead">Pubbenivāsakathāvaṇṇanā</p>
  201. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Cittekaggatāsabhāgattā <a name="M0.0048"></a> jhānānaṃ <span class="bld">‘‘kesañci cittekaggatatthānī’’</span>ti āha. Kusalānaṃ bhavokkamanasabhāgattā <span class="bld">‘‘kesañci bhavokkamanatthānī’’</span>ti. Asabhāgattā sesaṭṭhānesu ‘‘pādakatthānī’’ti avatvā <span class="bld">‘‘pādakānī’’</span>ti āha. Tena pādakabhūtānampi yathāsambhavaṃ cittekaggatā bhavokkamanatāvahataṃ, itaresaṃ yathāsambhavaṃ pādakatāvahatañca dīpeti. Asabhāgattā javanavipassanāpādakāni samānāni abhiññāpādakāni ca honti, abhiññāpādakāni ca vipassanāpādakāni hontītipi dīpeti, tathā pādakābhāvaṃ dīpeti. Abhiññāya hi catutthameva pādakaṃ, na itarāni. Tesu catutthassa tatiyaṃ pādakaṃ, tatiyassa dutiyaṃ, dutiyassa paṭhamanti. Atha vā ‘‘cattāri jhānānī’’ti yathālābhato vuttaṃ.</p>
  202. <p class="gatha1">Vinayanidānanimittaṃ, verañjanivāsakappanaṃ;</p>
  203. <p class="gathalast">Satthu yasmā tasmā bhagavā, vijjattayamāha verañje.</p>
  204. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ ‘‘vinaye suppaṭipanno bhikkhu sīlasampattiṃ nissāyā’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā). Sīlavato hi sīlapaccavekkhaṇatthaṃ rattiṭṭhānadivāṭhānesu nisinnassa nisajjanato paṭṭhāya attano atītakiriyānussaraṇabahulatāya pubbenivāsānussativijjā appakasirena <a name="V0.0044"></a> samijjhati. Tathā attānaṃ paṭicca sattānaṃ cutipariggahaṇasīlatāya cutūpapātañāṇaṃ appakasirena samijjhati, udakādīsu sukhumatta dassanasīlatāya dibbacakkhuñāṇaṃ samijjhati. Yasmā sattavidhamethunasaṃyogaparivajjanena, kāmāsavādiparivajjanena vā brahmacariyaṃ akhaṇḍādibhāvaṃ pāpuṇāti, tasmāssa āsavakkhayañāṇaṃ appakasirena samijjhatīti ettha vinayanidāne vijjattayameva dassitaṃ, tasmā āha <span class="bld">‘‘yesañca guṇānaṃ dāyakaṃ ahosi, tesaṃ ekadesaṃ dassento’’</span>ti, aññathā vijjattayapaṭilābhamattappasaṅgo siyāti.</p>
  205. <p class="bodytext">So evanti iminā kiñcāpi catunnaṃ jhānānaṃ pubbabhāgapaṭipadāpi saṅgahaṃ gacchati, na kevalaṃ purimajjhānattikameva, tathāpi kevalaṃ purimajjhānattikameva gaṇhanto ‘‘evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ, iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hotī’’ti āha, taṃ kasmāti <a name="M0.0049"></a> ce? Sambhārabhūmittā. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.381) ‘‘ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo hutvā iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmi evā’’ti. Idameva vā atthaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe imāni cattāri jhānāni kesañci abhiññāpādakānī’’ti. Yadi evaṃ catutthajjhānampi antokatvā evanti kimatthaṃ na vuttaṃ. Tañhi pakatibhūmīti ce? Na vattabbaṃ, catutthajjhānato parassa samāhitādibhāvappattassa cittassa atthibhāvappasaṅgato. Yasmā yasmiṃ sati ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesi’’nti vuttaṃ, tasmā tasmiṃ catutthajjhānacitte pakatibhūmibhāvappatte abhiññāpādake jāte parikammacittaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇāya abhininnāmesi’’nti āha. <span class="bld">Abhinīhārakkhamaṃ hotī</span>ti ettha taṃ iddhividhādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati. Kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ pesesi. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘abhiññāpādakajjhānato iddhividhañāṇādīnaṃ nīharaṇattha’’nti vuttattā abhinīhārakkhamanti attho pakappito.</p>
  206. <p class="bodytext">So evaṃ samāhite evaṃ āneñjappatteti yojanā veditabbā dutiyavikappe, <span class="bld">nīvaraṇadūrībhāvena vitakkādisamatikkamenā</span>ti paṭhamajjhānādīnaṃ kiccasaṅgaṇhanato. Ayaṃ yojanā paṭhamavikappe na sambhavati ‘‘parisuddhetiādīsu panā’’ti vacanena ‘‘eva’’nti padassa anuppabandhanivāraṇato. Teneva ‘‘upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe’’tiādimāha. <span class="bld">Icchāvacarāna</span>nti ‘‘aho vatāhaṃ āpattiñceva āpanno assaṃ, na ca maṃ bhikkhū jāneyyu’’ntiādinā <a name="V0.0045"></a> (ma. ni. 1.60) nayena uppannaicchāvasena pavattānaṃ kopaapaccayānaṃ abhāvena anaṅgaṇeti attho. Ettha ca pana yathāvuttappakārā icchāpi paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyikā ‘‘sampajānamusāvādo kho panāyasmanto antarāyiko dhammo’’ti (mahāva. 134) vuttattā, pageva icchāvacarā kopaapaccayā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarāna’’</span>ntiādi. Katthaci pana ‘‘jhānapaṭilābhapaccayānaṃ icchāvacarāna’’nti potthakesu pāṭho dissati, so pamādalekho, <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ca ‘‘aho vata satthā mamaññeva paṭipucchitvā dhammaṃ deseyyā’’ti <a name="M0.0050"></a> yo tadattho likhito, so dullikhito. Na hi jhānapaṭilābhapaccayā kopādayo <span class="bld">anaṅgaṇasutte</span> (ma. ni. 1.57 ādayo) vuttā, ‘‘na ca yuttito sambhavanti jhānalābhino tadabhāvā’’ti ācariyo vadati, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Ettha vijjattayassa uttaruttaravisesadassanatthaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā punappunaṃ aṭṭhaṅganidassanaṃ katanti veditabbaṃ. Uttaruttaravisesā cebhāsaṃ attadukkhaparadukkhadassanatadupasamattadīpanato veditabbā. Bhagavā hi pubbenivāsānussatiñāṇena attano anantasaṃsāradukkhaṃ passitvā, cutūpapātañāṇena parassa ca lokassa āsavakkhayañāṇena tadubhayavūpasamattañca passitvā taṃ deseti, paṭhamena vā attadukkhadassanato attasinehapariccāgaṃ dīpeti. Dutiyena paradukkhadassanato paresu kopapariccāgaṃ, tatiyena ariyamaggadassanato mohapariccāgañca dīpeti. Evaṃ nānāguṇavisesadīpanato imasseva lokiyābhiññādvayassa idha gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
  207. <p class="bodytext">Yasmā atītajāti eva nivāso, tasmā ‘‘atītajātīsū’’ti na vattabbanti ce? Na, jātiyā ekadesepi nivāsavohārasiddhidassanato. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> kiñcāpi ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādivacanena sakalajātiyā anussaraṇameva pubbenivāsānussati viya dissati, na evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadekadesānussaraṇampi pubbenivāsānussati evāti dassanatthaṃ, bhummavacanaṃ kataṃ okāsādisaṅgahatthañca. <span class="bld">‘‘Chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena anivutthalokadhātudīparaṭṭhanagaragāmādiggahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘tesaṃ chinnavaṭumakānaṃ lokuttarasīlādīni na bhagavatā bodhisattakāle viññātānī’’ti vuttaṃ. Atthāpattito lokiyāni viññātānīti āpajjati, taṃ dibbacakkhuñāṇādhikāre ‘‘ariyānaṃ upavādakā’’ti vacanena samentaṃ viya dissati. Na hi ariye apassantassa evaṃ hoti. Kimatthaṃ panettha anussati vuttā, nanu esa vijjādhikāroti ce? Ādikammikassa sativasena nibbattito, atītadhammānaṃ satiyā visesādhikārattā ca. Vuttañhi ‘‘anussarāmī’’ti.</p>
  208. <p class="gatha1">‘‘Vattamānesu <a name="V0.0046"></a> vijjāna-matītesvassa sarati;</p>
  209. <p class="gathalast">Anāgatesu dhammesu, sarati vijjāna paṇidhī’’ti.</p>
  210. <p class="unindented">Ācariyakumāritena silokopi vutto.</p>
  211. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0051"></a> rāge ussannatare tejosaṃvaṭṭo. Dose āposaṃvaṭṭo. Mohe vāyosaṃvaṭṭo. Keci ‘‘dose tejosaṃvaṭṭo, rāge āposaṃvaṭṭo, mohe vāyosaṃvaṭṭo’’ti vadanti. Yasmā amutrāti cittaṃ, vacanaṃ vā bhavādiniyamena hoti, tasmā <span class="bld">‘‘bhave vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Evaṃnāmo evaṃgotto</span>ti padadvayena ajjhattabahiddhāmūlakaṃ paññattisaṅkhātaṃ gocaranivāsaṃ dīpeti. <span class="bld">Pavattaphalabhojano</span> sayaṃpatitaphalāhāro. <span class="bld">Caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā</span>ti paṇidhānato pubbe. Paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ na hoti. ‘‘Pubbenivāsānussatiñāṇalābhīnaṃ panetaṃ ānubhāvaparidīpana’’nti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Amutrā</span>ti ettha paṭhamayojanāyaṃ sīhokkantavasena anussaraṇaṃ vuttaṃ, tañca kho anulomavasena. ‘‘Paṭilomavasenā’’tipi likhanti, taṃ duviññeyyaṃ. Sīhokkantaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anekāsu kappakoṭīsū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yathā ta</span>nti nidassanena paṭipattisādhāraṇena phalasādhāraṇataṃ dassento brāhmaṇassa ādaraṃ janeti, attānamevekaṃ ukkaṃsetīti vacanaṃ nivāreti. ‘‘Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti tassa pubbe uppannacitte eva niyojeti. <span class="bld">Paṭhamā abhinibbhidā</span>ti vacanena avijjaṇḍakosassa bahupaṭalabhāvaṃ dasseti, tena aṭṭhaguṇissariyādinā anabhinibbhidaṃ dīpeti.</p>
  212. <p class="centered">Pubbenivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  213. <p class="subhead">Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">‘‘Cutūpapātañāṇāyā’’</span>ti phalūpacārena vuttaṃ. Idañhi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇattā parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇaṃ hoti. Na cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ārammaṇaṃ karoti. Tasmā ‘‘yathākammūpage satte pajānāmī’’ti (pārā. 13) vacanaṃ viya phalūpacāreneva vuttamidanti veditabbaṃ. Dibbavihārasannissitattā kāraṇopacārena dibbaṃ. Iminā pana keci ācariyā ‘‘kusalākusalā cakkhū dibbacakkhu kāmāvacara’’nti vadanti, te paṭisedhitā honti. Catutthajjhānapaññā hi ettha adhippetā. <span class="bld">Mahājutikattā mahāgatikattā</span>ti etesu <a name="V0.0047"></a> ‘‘saddasatthānusārenā’’ti vuttaṃ. Ekādasannaṃ upakkilesānaṃ <a name="M0.0052"></a> evaṃ uppattikkamo upakkilesabhāvo ca veditabbo, mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ nu kho ki’’nti vicikicchā udapādi, so upakkileso <span class="bld">upakkilesasutte</span> (ma. ni. 3.236 ādayo) ‘‘vicikicchādhikaraṇañca pana me samādhimhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’’nti vacanato. Tato ‘‘rūpāni me passato vicikicchā uppajjati, idāni na kiñci manasi karissāmī’’ti cintayato amanasikāro, tato kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpāni passato himavantādīsu dānavarakkhasādayo passantassa chambhitattaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi, adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘uppilaṃ dibbarūpadassenenā’’ti vuttaṃ, ‘‘taṃ duvuttaṃ parato abhijappāvacanena tadatthasiddhito’’ti <span class="bld">ācariyo</span> vadati. Tato chambhitattappahānatthaṃ ‘‘mayā vīriyaṃ daḷhaṃ paggahitaṃ, tena me idaṃ uppilaṃ uppanna’’nti vīriyaṃ sithilaṃ karontassa kāyaduṭṭhullaṃ kāyadaratho kāyālasiyaṃ udapādi, tato taṃ cajantassa accāraddhavīriyaṃ udapādi, tattha dosaṃ passato atilīnavīriyaṃ upadādi, tato taṃ pahāya samappavattena vīriyena chambhitattabhayā himavantādiṭṭhānaṃ pahāya devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhāsaṅkhātā abhijappā udapādi, tato ‘‘mayhaṃ ekajātikarūpaṃ manasi karontassa abhijappā uppannā, tasmā dāni nānāvidhaṃ rūpaṃ manasi karissāmī’’ti kālena devalokābhimukhaṃ, kālena manussalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasi karoto nānattasaññā udapādi, tato ‘‘nānāvidharūpāni me manasi karontassa nānattasaññā udapādi, tasmā dāni abhijappādibhayā iṭṭhādinimittaggāhaṃ pahāya ekajātikameva rūpaṃ manasi karissāmī’’ti tathā karoto abhinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi evaṃ pahīnaupakkilesassāpi anadhiṭṭhitattā. Obhāsañhi kho jānāmi, na ca rūpāni passāmītiādi jātaṃ.</p>
  215. <p class="bodytext">Tassattho – yadā parikammobhāsameva manasi karomi, tadā obhāsaṃ sañjānāmi, dibbena cakkhunā rūpāni na ca passāmi, rūpadassanakāle ca <a name="M0.0053"></a> obhāsaṃ na jānāmīti. Kimatthamidaṃ vuttaṃ, na hi etaṃ upakkisesagatanti? Na kevalaṃ upakkilesappajahanamevettha kattabbaṃ, yena idaṃ visuddhaṃ hoti, aññampi taduttari kattabbaṃ atthīti dassanatthaṃ. <span class="bld">Vicikicchā cittassa upakkileso</span>tiādīsu ‘‘ime dhammā upakkilesāti ādīnavadassanena pajahiṃ, na mayhaṃ tadā uppannattā’’ti keci vadanti. <span class="bld">Mānusakaṃ vā</span>ti iminā sabhāvātikkamaṃ dasseti. <span class="bld">Maṃsacakkhunā</span> <a name="V0.0048"></a> <span class="bld">viyā</span>ti iminā pariyattiggahaṇaṃ, vaṇṇamattārammaṇatañca upameti. Vaṇṇamatte hettha satta-saddo, na ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27) ettha viya sabbasaṅkhatesu, hīnajātiādayo mohassa <span class="bld">nissando</span> vipāko. Kāyaduccaritena samannāgatā pubbe atītabhave ahesuṃ, sampati nirayaṃ upapannāti evaṃ pāṭhasesena sambandho veditabbo. ‘‘Yathākammūpagañāṇañhi ekantamatītārammaṇaṃ, dibbacakkhu paccuppannārammaṇa’’nti ubhinnaṃ kiccavasena vuttaṃ. <span class="bld">Mahallako</span>ti samaṇānaṃ sāruppamasāruppaṃ, lokācāraṃ vā na jānātīti adhippāyena vuttattā guṇaparidhaṃsanena garahatīti veditabbaṃ. ‘‘Niyato sambodhiparāyano’’ti (saṃ. ni. 2.41; 5.998, 1004) vutto ariyapuggalo maggāvaraṇaṃ kātuṃ samatthaṃ pharusavacanaṃ yadi katheyya, apāyagamanīyampi kareyya, tena so apāyupagopi bhaveyya, tasmā upaparikkhitabbanti eke. <span class="bld">‘‘Vāyāmaṃ mā akāsī</span>ti therena vuttattā maggāvaraṇaṃ karotī’’ti vadanti. Pubbeva sotāpannena apāyadvāro pihito, tasmāssa saggāvaraṇaṃ natthi. <span class="bld">‘‘Pākatika</span>nti pavattivipākaṃ ahosī’’ti vadanti. ‘‘Vuddhi hesā, bhikkhave, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarotī’’ti (ma. ni. 3.370; dī. ni. 1.251) vacanato pākatikaṃ ahosīti eke. <span class="bld">Sace so na khamatī</span>ti sotāpannādīnaṃ khantiguṇassa mandatāya vā āyatiṃ tassa suṭṭhu saṃvaratthāya vā akkhamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sukhānaṃ vā āyassa</span> ārammaṇādino abhāvā kālakañcikā asurā honti. ‘‘Ito bho sugatiṃ gacchā’’ti (itivu. 83) vacanato <span class="bld">manussagatipi</span>. <span class="bld">Dibbacakkhuñāṇavijjā</span>ti dibbacakkhumeva dassanaṭṭhena ñāṇaṃ, tassa tassa atthassa vindanaṭṭhena vijjāti attho.</p>
  216. <p class="centered">Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  217. <p class="subhead">Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  218. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">So</span> <a name="M0.0054"></a> <span class="bld">evaṃ samāhite citte</span>ti kiṃ purimasmiṃyeva, udāhu aññasmiṃyeva catutthajjhānacitte. <span class="bld">Aṭṭhakathāyampi</span> yato vuṭṭhāya purimavijjādvayaṃ adhigataṃ, tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ abhiṇhaṃ katanti dassanatthaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti vuttaṃ. Etthāha – yadi tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ kataṃ, atha kasmā pubbe viya ‘‘vipassanāpādakaṃ abhiññāpādakaṃ nirodhapādakaṃ sabbakiccasādhakaṃ sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakaṃ idha catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti avatvā ‘‘idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabba’’nti ettakameva vuttaṃ<a name="V0.0049"></a>, nanu idha tathāvacanaṭṭhānameva taṃ arahattamaggena saddhiṃ sabbaguṇanipphādanato, na paṭhamavijjādvayamattanipphādanatoti? Vuccate – ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaniyamo pubbabhāgavuṭṭhānagāminīvipassanāya saṅkhārupekkhāsaṅkhātāya niyamena ahosīti dassanatthaṃ vipassanāpādakamidha vuttanti veditabbaṃ. Tattha pariyāpannattā, na tadārammaṇamattena. <span class="bld">Pariyāyato</span>ti aññenapi pakārena. <span class="bld">‘‘Ime āsavā’’</span>ti ayaṃ vāro kimatthaṃ āraddho? ‘‘Āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti adhikārānulomanatthaṃ. <span class="bld">Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hotī</span>ti idaṃ ekattanayena vuttaṃ. Yañhi vimuccamānaṃ, tadeva aparabhāge vimuttaṃ nāma hoti. Yañca vimuttaṃ, tadeva pubbabhāge vimuccamānaṃ nāma hoti. Bhuñjamāno eva hi bhojanapariyosāne bhuttāvī nāma. ‘‘Iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetī’’ti paccavekkhaṇañāṇassa ca paṭṭhāne ‘‘maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ, nibbānaṃ, pahīne kilese paccavekkhatī’’ti ayamuppattikkamo vutto. Pavattikkamo panettha sarūpato atthatoti dvidhā vutto. Tattha ‘‘vimuttamiti ñāṇaṃ ahosī’’ti sarūpato catubbidhassapi paccavekkhaṇañāṇassa pavattikkamanidassanaṃ. ‘‘Khīṇā jātī’’tiādi atthato. Teneva ante ‘‘abbhaññāsi’’nti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ akāsi paccavekkhaṇañāṇassa tathā appavattito. Appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto ‘‘khīṇā jātī’’ti jānāti nāma. ‘‘Dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhusannissitattā vuttaṃ.</p>
  219. <p class="centered">Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  220. <p class="subhead">Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Kaṇṇasukhato</span> <a name="M0.0055"></a> <span class="bld">hadayaṅgamato</span>ti vacanameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Anattukkaṃsanato</span>tiādi puggalavasena, <span class="bld">kaṇṇasukhato</span>ti sotindriyaṃ sandhāya. <span class="bld">Āpāthāramaṇīyato</span>ti ñāṇāpāthāramaṇīyato. Sayameva <span class="bld">heṭṭhāmukhajātaṃ vā,</span> maggo pana asoko hoti. Tadā hi soko pahīyamāno. Cariyādianukūlato <span class="bld">appaṭikūlaṃ</span>. <span class="bld">‘‘Madhuramima’’</span>nti vuttattā ‘‘dhammamima’’nti vacanaṃ adhikaṃ viya dissati. Tasmā ‘‘rāgavirāgamima’’nti evaṃ visuṃ visuṃ yojetvā puna piṇḍetvā dhammamimaṃ upehīti yojetabbaṃ, ‘‘dhammameva saraṇatthamupehī’’ti paṭhanti kirāti dīpeti. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ dukkhaṃ hiṃsatīti ratanattayaṃ <span class="bld">saraṇaṃ</span> nāma. Tappasādataggarutādīhi vihatakileso tapparāyanatākārappavatto cittuppādo <a name="V0.0050"></a> <span class="bld">saraṇagamanaṃ</span>. Taṃsamaṅgīsatto <span class="bld">saraṇaṃ gacchati</span>. Pabhedena pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyanti. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesaṃ tadaṅgavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato ratanattaye saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi. Lokuttarassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. ‘‘Yo ca buddhañca dhammañca…pe… sabbadukkhā pamuccatī’’ti (dha. pa. 190-192) hi vuttaṃ. Lokiyassa bhavabhogasampadā. ‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse’’ti (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37) hi vuttaṃ. Lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa sāvajjo anavajjoti duvidho bhedo. Tattha aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi sāvajjo hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisati. Yo koci saraṇagato gahaṭṭho <span class="bld">upāsako</span>. Ratanattayaupāsanato upāsako. Pañca veramaṇiyo <a name="M0.0056"></a> <span class="bld">sīlaṃ</span>. Satthasattamaṃsamajjavisavāṇijjārahitaṃ dhammena jīvikaṃ <span class="bld">ājīvo</span>. Vuttasīlājīvavipatti <span class="bld">vipatti</span> nāma. Viparītā <span class="bld">sampatti</span>.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Lacchāma nu kho</span>ti duggate sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sakkhissāma nukho no</span>ti samiddhe sandhāya. <span class="bld">Tattha</span> verañjāyaṃ. <span class="bld">Paggayhatī</span>ti pattaṃ paggaho, tena paggahena pattenāti attho. <span class="bld">Samādāyevā</span>ti nidassanaṃ. <span class="bld">Na ca vaṭṭatī</span>ti puna pākaṃ kiñcāpi vaṭṭati, tathāpi na suṭṭhu pakkattā vuttaṃ, ‘‘uttaṇḍulabhattaṃ labhitvāpi pidhetuṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāvacanañcettha sādhakaṃ. ‘‘Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti iminā vacanena ājīvapārisuddhisīlaṃ sandhāya ‘‘pacchā sīla’’nti vuttaṃ. Upālittheropi taṃ taṃ vatthuṃ paṭicca bhagavatā bahūni sikkhāpadāni paññattāni atthīti dīpeti. Yadi evaṃ verañjāyaṃ ‘‘etassa bhagavā kālo’’ti vacanaṃ na sametīti ce? Na, tato pubbe sikkhāpadābhāvappasaṅgato. Thero pana paññattāni ṭhapetvā idāni paññapetabbāni pātimokkhuddesappahonakāni sandhāyāha. Bhagavāpi ‘‘na tāva sāriputta satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’ti <span class="bld">bhaddālisutte</span> (ma. ni. 2.134; ādayo) viya ekaccesu paññattesupi tato paraṃ paññapetabbāni sandhāyāha. Idheva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti na ca vaṭṭatī’’ti vacanañca, tathā ‘‘ratticchedo vā vassacchedo vā’’tiādivacanāni ca atthi. Aññathā ‘‘dvīhākārehi buddhā bhagavanto bhikkhū paṭipucchantī’’ti <a name="V0.0051"></a> idhevedaṃ pāḷiṭhapanaṃ virujjhatīti ācariyena vicāritaṃ, taṃ sundaraṃ pubbepi paññattasikkhāpadasambhavato. Kintu idha pāḷiṭhapanavirodhavicāraṇā pana nippayojanā viya mama dissati. Kasmā? Upālittherena saṅgītikāle vuttapāṭhattā. <span class="bld">Ratticchedo</span>ti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto. ‘‘Sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na kato’’ti vuttaṃ kira <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ,</span> tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke. Vinayadharā pana nicchanti, tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo, imāya verañjāyaṃ appicchatādipaṭipadāya pasannā. Sālīnaṃ vikati <span class="bld">sālivikati</span>.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para17-8"></a><span class="paranum">17-8</span>. <span class="bld">Upapannaphalo</span>ti bahuphalo. ‘‘Khuddaṃ madhu’’nti pāṭho. <span class="bld">Theraṃ sīhanādaṃ nadāpetuṃ pucchī</span>ti iminā ācariyo yaṃ pubbe āṇāya ṭhitānaṃ <a name="M0.0057"></a> sāvakānaṃ mahānubhāvatādassanaṃ ‘‘verañjāyaṃ nivāsappayojana’’nti amhehi vuttaṃ, taṃ sampādeti, rājagahe verañjāyañcāti ubhayattha vitakkuppāde ekato piṇḍetvā dassento <span class="bld">‘‘atha kho āyasmato sāriputtassā’’</span>tiādimāha. Kālaṃ sandhāya <span class="bld">ciraṃ,</span> ṭhitiṃ sandhāya <span class="bld">cirā</span>ti viggaho.</p>
  224. <p class="bodytext">Kāmaṃ hinoti attano phalanibbattiyā sahāyaṃ gacchatīti kattari <span class="bld">hetu,</span> tathāpi idha tena karaṇabhūtena tassa phalaṃ hinoti pavattatīti <span class="bld">hetu</span>. Tathā ghaṭanti tenāti ghaṭo. <span class="bld">Kilāsuno</span>ti payojanābhāvena avāvaṭā. <span class="bld">Abbokiṇṇāni</span> visabhāgehi. <span class="bld">Āgāminiyā</span> anāgateti attho. Imesaṃyeva noti dassanatthaṃ ‘‘sabbabuddhānaṃ hī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Yāvasāsanapariyantā</span>ti yāva buddhā dharanti, tāvāti attho. Khattiyabrāhmaṇāva uccā, tatthāpi visesaṃ dassetuṃ ‘‘uccanīcauḷāruḷārabhogā’’ti. ‘‘Manasi katvā’’tipi pāṭho. Upasampādyaupasampādyaiccetaṃ dvayaṃ māgadhe ‘‘upasampajjā’’ti vuccati. <span class="bld">Anupādāyā</span>ti ārammaṇakaraṇavasena aggahetvā. <span class="bld">Āsavehī</span>ti kattari tatiyāvibhatti. <span class="bld">Cittānī</span>ti paccattabahuvacanaṃ. <span class="bld">Vimucciṃsū</span>ti kammakārake. Vimocitānīti adhippāyoti ācariyo. Āsavehīti padañca paccatte karaṇavacanaṃ katvā <span class="bld">gaṇṭhipade</span> attho pakāsito. Yadi ariyamaggena niruddhānaṃ āsavānaṃ vasena anāsavatā, loke cittānipi anāsavā siyuṃ. Na hi niruddhāni cittāni ārammaṇāni karontīti tāni aniruddhāsavavasena sāsavānīti ce. Sotāpannassa maggacittaṃ uparimaggavajjhāsavavasena sāsavaṃ, avasiṭṭhāsavasamucchindanānubhāvattā phalāni sāsavāni siyunti? Na, āsavasamucchindanānubhāvāgataphalattā. Bhiṃsanassa karaṇaṃ bhiṃsanakataṃ, tasmiṃ <span class="bld">bhiṃsanakatasmiṃ,</span> bhiṃsanakiriyāyāti attho. Itthiliṅgaṃ vipallāsaṃ katvā napuṃsakaliṅgaṃ, purisaliṅgaṃ vā katvā. <span class="bld">Nimittatthe</span>ti ettha –</p>
  225. <p class="gatha1">‘‘Cammani <a name="V0.0052"></a> dīpinaṃ hanti, dantesu hanti kuñjaraṃ;</p>
  226. <p class="gathalast">Vālesu cāmariṃ hanti, siṅgesu sarabho hato’’ti. –</p>
  227. <p class="unindented">Adhikaraṇaṃ.</p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para20-21"></a><span class="paranum">20-21</span>. Naciraṭṭhitikakāraṇe <a name="M0.0058"></a> kathite ciraṭṭhitikakāraṇaṃ atthato vuttapaṭipakkhavasena kiñcāpi siddhaṃ, tathāpi taṃ therassa vinayapaññattiyācanāya okāsakāraṇādhippāyato vinayapaññattiyācanokāsaṃ pāpetuṃ puna bhagavantaṃ ‘‘ko pana, bhante, hetū’’ti pucchi. Bhagavāpi yācanaṃ sampaṭicchitukāmo byākāsi. ‘‘Āsavaṭṭhānīyā saṅghe pātubhavantī’’ti puggalassa saṅghapariyāpannattā vuttaṃ. <span class="bld">Ādaratthavasenevettha dvikkhattuṃ vutta</span>nti yasmā thero pubbe rājagahe, sampati verañjāyanti dvikkhattuṃ kāci, tasmā ādarena punappunaṃ yācayamānaṃ passitvā sayampi bhagavā ādareneva ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputtā’’ti āha. Tenetaṃ dīpeti ‘‘mā tvaṃ punappunaṃ yācāhi, sampaṭicchitāva mayā te yācanā, pubbenanu tavayācanaṃ sampaṭicchatāva mayā ettake kāle ettakāni sikkhāpadāni paññattāni, na tāva me sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesānujānanakālo sampatto, takkānumānavasena tayā ‘etassa bhagavā kālo’ti punappunaṃ niddisiyamānopi nesa so kālo, kintu tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti. Yasmā pana ‘‘sikkhāpadapaññattikālato pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisiyatī’’ti vuttaṃ, tasmā pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadameva sandhāyāha. ‘‘Tatthāti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacana’’nti ekameva padaṃ vuttaṃ tassā siddhiyā itarassa siddhito. ‘‘Sāvakānaṃ visayabhāvanti iminā mahāpadumattheravādo paṭikkhitto’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ, taṃ sundaraṃ viya. Sammukhe <span class="bld">garahā</span>. Parammukhe <span class="bld">upavādo</span>. ‘‘Na, bhikkhave, ūnadasavassena…pe… dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75) idaṃ sikkhāpadaṃ bhagavā buddhattena dasavassiko hutvā paññapesi ūnadasavassikassa tassa tathā sikkhāpadapaññattiyā abhāvato. Na tadā atirekadasavassikova dasavassikānaṃ rattaññumahattappattito, tasmā taṃ sikkhāpadaṃ verañjāyaṃ vassāvāsato pubbe rājagahe eva paññattanti siddhaṃ, tasmiṃ siddhe siddhameva ‘‘yāva na saṅgho rattaññumahattaṃ pattoti vacanaṃ ito pubbe paṭhamayācanāyapi vutta’’nti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyampi</span> rattaññumahattappattakāle ‘‘dve sikkhāpadānī’’ti gaṇanaparicchedavacanaṃ paṭhamayācanāya vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññathā rattaññumahattappattakāle dve eva, na aññanti āpajjati.</p>
  229. <p class="bodytext">‘‘Atha <a name="M0.0059"></a> kho āyasmato sāriputtassā’’tiādimhi ayamādito paṭṭhāya atthavibhāvanā – ayaṃ <a name="V0.0053"></a> kirāyasmā assajittherato paṭiladdhaṃ ekagāthāmattakaṃ dhammapariyāyaṃ nayasatasahassehi vivecento arahattaṃ patvā sāvakapāramīñāṇe ṭhito ‘‘aho vata mahānubhāvoyaṃ saddhammo, yo vināpi dhammasāminā parammukhato sutamattepi mayhaṃ mahantaṃ guṇavisesaṃ janesi, sādhu vatāyaṃ saddhammo ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti cintento ‘‘katamesānaṃ nu kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ…pe… na ciraṭṭhitika’’nti tamatthaṃ, kāraṇañca attano aggasāvakañāṇena paṭivijjhitvā ‘‘sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattantiādiciraṭṭhitikāraṇa’’nti niṭṭhaṃ katvā vinayapaññattiyācanokāsakaraṇatthaṃ bhagavantaṃ pucchi. Tato pañhassa vissajjane vinayapaññattiyācanokāse sampatte ‘‘etassa bhagavā kālo, etassa sugata kālo’’ti vinayapaññattiṃ yāci. Tato bhagavā tassā yācanāya sampaṭicchitabhāvaṃ, ‘‘etassa bhagavā kālo’’ti vuttakālassa akālataṃ, kālassa ca anaññavisayataṃ dīpento ‘‘āgamehi tva’’ntiādimāha, tato bhagavā tassa yācanaṃ, sattesu kāruññatañca paṭicca ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū anupajjhāyakā anācariyakā anovadiyamānā’’tiādinā (mahāva. 64) nayena vepullamahattataṃ paṭicca satthā sāvakānaṃ upajjhāyavattādīni vinayakammāni, tadanurūpasikkhāpadāni ca paññapesi. Tato anukkamena dvādasamavassaṃ verañjāyaṃ vasi. Tadā ca āyasmā sāriputto satthārā niddiṭṭhesu ciraṭṭhitihetūsu jātesu ‘‘navaṅgasatthusāsanamahattatā ca sampati jātā, vinayapaññatti ca bahutarā jātā, pātimokkhuddeso eveko na tāva sāvakānaṃ anuññāto, so ca parisuddhena saṅghena karīyati. Saṅghopi etarahi parisuddho pacchimakassa sotāpannattā’’ti cintetvā pātimokkhuddesaṃ anujānāpetukāmo yattakehi ca sikkhāpadehi pātimokkhuddeso anujānīyati, tattakānaṃ paññattiyācanapubbaṅgamaṃ pātimokkhuddesaṃ yācanto pubbuppannavitakkasūcanapucchāvissajjanakkamavasena yācanokāse sampatte ‘‘etassa bhagavā kālo’’tiādimāha.</p>
  230. <p class="bodytext">Tattha ‘‘yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyyā’’ti pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadaṃ sandhāyāha, ayamattho <span class="bld">bhaddālisuttena</span> (ma. ni. 2.134 ādayo) dīpetabbo<a name="M0.0060"></a>. Tattha hi bahūsu sikkhāpadesu paññattesu, paññapiyamānesu ca ‘‘na tāva bhaddāli satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’tiādi (ma. ni. 2.145) vuttaṃ apaññattaṃ upādāya, tathā idhāpi apaññattaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Parisuddhattā saṅghassa sampati sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesaṃ nānujānāmīti dassento <span class="bld">‘‘nirabbudo’’</span>tiādimāha. Na hi parisuddhe saṅghe ovādapātimokkhuddesassa anuddesakāraṇaṃ atthi, tasmiṃ sati āṇāpātimokkhuddesānujānanādhippāyato. Tathā ca so tato aṭṭhannaṃvassānaṃ accayena anuññāto. Yathāha <span class="bld">pātimokkhaṭhapanakkhandhake</span> (cūḷava. 386) ‘‘na dānāhaṃ, bhikkhave, ito paraṃ <a name="V0.0054"></a> uposathaṃ karissāmi…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’ti. Yaṃ pana <span class="bld">upasampadakkhandhake</span> (mahāva. 129) ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū aññataraṃ bhikkhuṃ upasampādetvā ekakaṃ ohāya pakkamiṃsu…pe… so tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā cirena agamāsī’’ti vatthu āgataṃ, taṃ sudinnavatthuto parato uppannampi tattha yathādhikāraṃ samodhānetuṃ vuttaṃ. Tathā tattheva ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī’’tiādinā (pāci. 147; a. ni. 8.52; 10.33) aṅgānipi veditabbāni. Na hi ādito eva ubhatopātimokkhāni siddhānīti. Apica ādito paṭṭhāya ayamanukkamo veditabbo, seyyathidaṃ – rāhulakumāre uppanne bodhisatto nikkhamitvā chabbassāni dukkaraṃ katvā sattame abhisambuddho, tasmiṃ eva saṃvacchare kapilavatthuṃ gantvā rāhulakumāraṃ pabbājesi. <span class="bld">Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 2.107 ādayo) ‘‘ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘dāyajjaṃ me samaṇa dehi, dāyajjaṃ me samaṇa dehī’ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito’’ti ca vuttaṃ, tasmā rāhulakumāraṃ ārabbha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajja’’nti (mahāva. 105) vuttattā saraṇagamanūpasampadā paṭhamavassabbhantare eva paṭikkhittā, ñatticatutthakammavasena upasampadā anuññātāti paññāyati. Apica <span class="bld">rāhulavatthumhi</span> ‘‘na, bhikkhave, ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 105) sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmā ito pubbepi sikkhāpadāni paññattānīti siddhaṃ.</p>
  231. <p class="gatha1">Sutvā <a name="M0.0061"></a> ca yo hetunirodhamaggaṃ,</p>
  232. <p class="gatha2">Nirodhupāyaṃ paṭivijjhi khippaṃ;</p>
  233. <p class="gatha3">Jātovapekkhena asesametaṃ,</p>
  234. <p class="gathalast">Lokaṃ vipassī sugataggasisso.</p>
  235. <p class="gatha1">So dhammasenāpati aggasisso,</p>
  236. <p class="gatha2">Saddhammarājassa tathāgatassa;</p>
  237. <p class="gatha3">Sayaṃ munindena yasassa patto,</p>
  238. <p class="gathalast">Anekaso soḷasadhā pasattho.</p>
  239. <p class="gatha1">Tasmā <a name="V0.0055"></a> hi sikkhāpadabandhakālo,</p>
  240. <p class="gatha2">Ñātumpi loke atibhāriyova;</p>
  241. <p class="gatha3">Pageva sikkhāpadabhāvabhedo,</p>
  242. <p class="gathalast">Pageva añño ubhayattha tattha.</p>
  243. <p class="gatha1">Paccekabuddhā api taṃ dvayantu,</p>
  244. <p class="gatha2">Ñātuṃ na sakkāva pageva netuṃ;</p>
  245. <p class="gatha3">Nissaṃsayaṃ tattha tathāgatova,</p>
  246. <p class="gathalast">Jānissaticcāha tathāgatoti.</p>
  247. <p class="gatha1">Iccetamatthaṃ idha bhikkhu ñatvā,</p>
  248. <p class="gatha2">Sikkhāpadānaṃ kamabhāvabhedaṃ;</p>
  249. <p class="gatha3">Ñātuṃ sayaṃ no na pare ca netuṃ,</p>
  250. <p class="gathalast">Pariyesitabbo idha yuttimaggo.</p>
  251. <p class="bodytext">Tattha kamabhedo sikkhāpadānaṃ parato āvi bhavissati. Bhāvabhedo tāva ukkhittakānuvattanapaccayā bhikkhu anāpattiko, bhikkhunī pana samanubhaṭṭhā pārājikā hoti. Pārājikāpattipaṭicchādane bhikkhussa dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā pārājikaṃ. Duṭṭhullaṃ ārocentassa, paṭicchādentassa ca pācittiyaṃ. Mahāsāvajjaṃ pārājikaṃ ārocentassa, paṭicchādentassa ca bhikkhussa dukkaṭaṃ. Iccevamādīhi abhāvabhedasikkhāpadānaṃ idha bhāvabhedena yuttipariyesanaṃ sādhayamānopi siyā anummādavighātabhāgīti. Ettāvatā sakalassapi vinayapiṭakassa vitakkayācanakālakālaññūkāraṇaphalapayojanehi sattahi aṅgehi paṭimaṇḍitaṃ nidānamāyasmatā upālittherena nidassitaṃ hoti. Tattha therassa vinayapaññattiyācanahetubhūto <a name="M0.0062"></a> <span class="bld">vitakko</span> nāma. Tasseva ‘‘etassa bhagavā kālo’’tiādinā pavattā <span class="bld">yācanā</span> nāma. Rattaññūvepullalābhaggabāhusaccamahattappatti <span class="bld">kālo</span> nāma. Sabbaññū eva <span class="bld">kālaññū</span> nāma. Āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ pātubhāvo <span class="bld">kāraṇaṃ</span> nāma. ‘‘Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāyā’’ti vacanato āsavaṭṭhānīyadhammapaṭighāto <span class="bld">phalaṃ</span> nāma. ‘‘Yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assā’’ti vacanato sāsanabrahmacariyassa ciraṭṭhiti <span class="bld">payojana</span>nti veditabbaṃ. Hoti cettha –</p>
  252. <p class="gatha1">‘‘Vitakko <a name="V0.0056"></a> yācanā kālo, kālaññū kāraṇaṃ phalaṃ;</p>
  253. <p class="gathalast">Payojananti sattaṅgaṃ, nidānaṃ vinayassidhā’’ti.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Antimamaṇḍala</span>nti abbhantaramaṇḍalaṃ. Tañhi itaresaṃ anto hoti, khuddakamaṇḍalaṃ vā. Anumatidānavasena tesaṃ bhikkhūnaṃ <span class="bld">datvā</span>. Tesaṃ buddhānaṃ cārikāya vinetabbā <span class="bld">veneyyasattā</span>. <span class="bld">Ocinantā viyā</span>ti bahupupphaṃ gacchaṃ mālākārā ciraṃ ocinanti, evaṃ bahuveneyyesu gāmādīsu ciraṃ vasantā veneyyapuññaṃ pariharantā caranti. <span class="bld">Santaṃ sukhaṃ,</span> na vedanāsukhaṃ viya saparipphandaṃ. <span class="bld">Dasasahassacakkavāḷe</span>ti devānaṃ vasena vuttaṃ. Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā uppajjanti. Mahākaruṇāya dhuvaṃ sattasamavalokanaṃ. <span class="bld">Otiṇṇe</span>ti parisamajjhaṃ āgate, ārocite vā. Yena kāraṇena mayaṃ tumhākaṃ deyyadhammaṃ dadeyyāma, taṃ kuto sakkā laddhuṃ. Bahukiccā hi gharāvāsāti. Dutiyavikappe <span class="bld">ta</span>nti deyyadhammaṃ. ‘‘Tumhehi taṃ kuto laddhā’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘paṭhamaṃ kiriyaṃ pekkhati, dutiyaṃ deyyadhamma’’nti vadanti. <span class="bld">Ācariyo</span> pana ‘‘paṭhamayojanāya yaṃ dānapuññaṃ, taṃ kuto labbhā. Puññantarāyabahulā hi gharāvāsāti. Dutiyayojanāya temāsabbhantare yamahaṃ dadeyyaṃ, atikkantakālattā tamahaṃ sampati kuto dadeyyanti dassetī’’ti vadati. Sīlādikusaladhammasandassanādi<span class="bld">dhammaratanavassaṃ</span>.</p>
  255. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Pattuṇṇadese pattuṇṇaṃ paṭavaraṃ. <span class="bld">Mahāyāga</span>nti mahādānaṃ. <span class="bld">Paripuṇṇasaṅkappa</span>nti temāsaṃ sotabbaṃ ajja suṇinti.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrida</span>nti idaṃ kāraṇaṃ.</p>
  257. <p class="bodytext">Upāli <a name="M0.0063"></a> dāsakoti <span class="bld">ācariyaparamparato</span>. Bāhirabbhantaranidānaṃ, sikkhāpadānaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ āveṇikanidānañca sandhāyāha <span class="bld">‘‘nidānassa pabhedadīpanato’’</span>ti. Theravādādi <span class="bld">vatthuppabhedo</span>. Sakāya paṭiññāya mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethātiādi <span class="bld">parasamayavivajjanato</span>tiādi. <span class="bld">Vibhaṅganayabhedadassanato</span>ti tisso itthiyo bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭhantiādi. Etthāha – kiṃ bhagavato mārāvaṭṭanapaṭighātāya satti natthīti? Atthi, tathāpissa pacchā upaguttakāle pasādahetuttā adhivāseti. Ettha upaguttādhiṭṭhānaṃ vattabbaṃ. Buddhānaṃ āciṇṇanti dijadassanena kiṃpayojananti ce? Mārāvaṭṭanahetu brāhmaṇassa puññantarāyoti payojanaṃ.</p>
  258. <p class="gatha1">Dijopi <a name="V0.0057"></a> so māramanorathassa,</p>
  259. <p class="gatha2">Bhaṅgaṃ karonto jinapuṅgavassa;</p>
  260. <p class="gatha3">Sassissasaṅghassa adāsi dānaṃ,</p>
  261. <p class="gathalast">Asesakaṃ kappiyabhaṇḍabhedaṃ.</p>
  262. <p class="bodytext">Kiṃ bhagavā sasisso tāva mahantaṃ kappiyabhaṇḍaṃ ubbhaṇḍikaṃ katvā agamāsīti? Na agamāsi, temāsibhāgiyaṃ pana puññarāsikaṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto brāhmaṇassa upāyato satthā adāsi.</p>
  263. <p class="gatha1">Tadaññathā māramanorathova,</p>
  264. <p class="gatha2">Pūro siyā neva dijassa bhiyyo;</p>
  265. <p class="gatha3">Pāpaṃ mahantaṃ api pāpuṇeyya,</p>
  266. <p class="gathalast">Micchābhimānena tathāgate so.</p>
  267. <p class="bodytext">Tasmā bhagavā assādiyanto taṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto upāyena brāhmaṇassa puññabuddhiṃ katvā, mārassa ca manorathavighātaṃ katvā agamāsīti, ‘‘ayaṃ nayo aṭṭhakathaṃ vināpi pāḷinayānulomato siddho’’ti vadanti. Kathaṃ? –</p>
  268. <p class="gatha1">‘‘Satthā sasisso yadi aggahesi,</p>
  269. <p class="gatha2">Dijassa taṃ cīvaramāditova;</p>
  270. <p class="gatha3">Nāthassa no vīsativassakāle,</p>
  271. <p class="gatha2">Virujjhate jīvakayācanāpi;</p>
  272. <p class="gatha3">Tathāpi sabbaṃ suvicārayitvā,</p>
  273. <p class="gathalast">Yuttaṃ nayaṃ cintayituṃva yutta’’nti.</p>
  274. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0064"></a> āyasmā upālitthero vinayapaññattiyā sādhāraṇanidānaṃ dassetvā sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ nidānamādiṃ katvā puggalapaññattianupaññattivibhāgāpattibhedantarāpattiādikaṃ nānappakāraṃ vidhiṃ nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha kho bhagavā verañjāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā’’</span>tiādimāhāti. Idha ṭhatvā –</p>
  275. <p class="gatha1">Sikkhāpadāna <a name="V0.0058"></a> sabbesaṃ, kamabhedaṃ pakāsaye;</p>
  276. <p class="gathalast">Tasmiṃ siddhe nidānānaṃ, kamasiddhi yato bhave.</p>
  277. <p class="bodytext">Tattha sabbasikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ desanākkamo pahānakkamo paṭipattikkamo uppattikkamoti catubbidho kamo labbhati. Tattha bhagavatā rājagahe bhikkhūnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena pātimokkhuddesassa yo desanākkamo anuññāto, taṃ desanākkamamanulomento āyasmā mahākassapo paṭhamaṃ pārājikuddesaṃ pucchi, tadanantaraṃ saṅghādisesuddesaṃ, tato aniyatuddesaṃ vitthāruddesañca pucchitvā tadanantaraṃ bhikkhunīvibhaṅgañca teneva anukkamena pucchi, nidānuddesantogadhānañca sarūpena anuddiṭṭhānaṃ pucchanatthaṃ khandhakepi pucchi. Etena ca khandhake paññattā thullaccayā saṅgahitā honti. Pucchitānukkameneva upālitthero taṃ sabbaṃ sāpattibhedādikaṃ desento thullaccayadubbhāsitaāpattisamuṭṭhānādidīpakaṃ antokatvā desesi, ayamettha desanākkamo. Ubhatovibhaṅgakhandhakato pana uccinitvā tadā parivārapāḷi visuṃ katā. Imameva nayaṃ sandhāya <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘eteneva upāyena khandhakaparivārepi āropesu’’ntiādi (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā). Apica <span class="bld">pāḷiyā</span> ‘‘etenevupāyena ubhatovinaye pucchi. Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesī’’ti ettakameva vuttaṃ, tasmā mahākassapo ubhatovibhaṅge eva pucchi. Vissajjento pana āyasmā upāli nivarasesaṃ desento khandhakaparivāre antokatvā desesi. Tadā ca khandhakaparivārapāḷi visuṃ katāti ayaṃ desanākkamo. Yadi evaṃ nidānuddeso paṭhamaṃ desetabboti ce? Na, tadasambhavato. So hi ‘‘yassa siyā āpattī’’tiādinā (mahāva. 134) nayena pavattattā paṭhamaṃ sikkhāpadasaṅgahitāsu āpattīsu adassitāsu na sambhavati. ‘‘Yāni mayā bhikkhūnaṃ paññattāni sikkhāpadāni, tāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti vacanato sikkhāpadāneva paṭhamaṃ desetabbānīti pārājikuddesakkamo sambhavati.</p>
  278. <p class="bodytext">Pārājikuddesādisaṅgahitānaṃ <a name="M0.0065"></a> āpattiakusalānaṃ yathoḷārikakkamena pahātabbattā pahānakkamopettha sambhavati. Upasampannasamanantaraṃ ‘‘tāvadeva cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānī’’ti (mahāva. 129) vacanato ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (dī. ni. 1.193) vacanato ca yathā garukaṃ ācikkhaṇaṃ sikkhanena paṭipattikkamopettha sambhavati, evamimehi tīhi kamehi desetabbānampetesaṃ sikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ uppattikkamo sambhavati. Tathā hi yaṃ yaṃ sādhāraṇaṃ, taṃ taṃ bhikkhuṃ ārabbha uppanne eva vatthusmiṃ ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti bhikkhunīnampi paññattaṃ. Aññathā taṃ bhikkhunīnaṃ <a name="V0.0059"></a> anuppannapaññatti siyā. Tato ‘‘anuppannapaññatti tasmiṃ natthī’’ti (pari. 247) <span class="bld">parivāre</span> etaṃ vacanaṃ virujjhati, ettāvatā purimena kamattayena paṭhamaṃ desetabbataṃ patte pārājikuddese paṭhamuppannattā methunadhammapārājikaṃ sabbapaṭhamaṃ desetukāmo upālitthero ‘‘tatra sudaṃ bhagavā vesāliya’’nti vesālimeva pāpetvā ṭhapesi. Aññathā bārāṇasiyaṃ paññattānaṃ ‘‘na, bhikkhave, manussamaṃsaṃ paribhuñjitabba’’nti (mahāva. 280) evamādīnaṃ desanādhippāye sati bārāṇasiṃ pāpetvā ṭhapeyyāti.</p>
  279. <p class="centered">Abbhantaranidānakathā niṭṭhitā.</p>
  280. <p class="centered">Verañjakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  281. <p class="subhead">1. Pārājikakaṇḍo</p>
  282. <p class="title">1. Paṭhamapārājikaṃ</p>
  283. <p class="subhead">Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā</p>
  284. <p class="gatha1">Paṭhamassettha <a name="M0.0066"></a><a name="V0.0060"></a> nidāne, ṭhatvā pārājikassa viññeyyo;</p>
  285. <p class="gathalast">Codanāparihāranayo, puggalavatthuppakāsaneyeva.</p>
  286. <p class="bodytext">Tattha bhagavā verañjāyaṃ vutthavasso anupubbena cārikaṃ caranto kattikajuṇhapakkhe eva vesāliṃ pāpuṇitvā yāva paṭhamapārājikasikkhāpadapaññāpanaṃ, tāva aṭṭha vassāni vesāliyaṃyeva viharanto viya pāḷikkamena dissati, na ca bhagavā tāvattakaṃ kālaṃ tattheva vihāsi. So hi sudinnassa sāvakānaṃ santike pabbajjaṃ upasampadañca anujānitvā yathābhirantaṃ tattha viharitvā cārikaṃ caranto bhesakaḷāvanaṃ patvā tattha terasamaṃ vassaṃ vasi, teneva anukkamena sāvatthiṃ patvā cuddasamaṃ vassaṃ vasi, pannarasamaṃ kapilavatthumhi, soḷasamaṃ āḷaviyaṃ, tato vutthavasso cārikaṃ caranto rājagahaṃ patvā sattarasamaṃ vasi, iminā anukkamena aparānipi tīṇi vassāni tattheva vasi. Ettāvatā bhagavā paripuṇṇavīsativasso rājagahato anupubbena vesāliṃ pāpuṇi, tato upasampadāya aṭṭhavassiko sudinno vesāliyaṃyeva methunaṃ dhammaṃ abhiviññāpesi, tato bhagavā tasmiṃ vatthusmiṃ paṭhamaṃ pārājikaṃ paññapesīti veditabbaṃ. Tattha yasmā upālitthero ito paṭhamataraṃ tattha vesāliyañca paññattasikkhāpadāni adassetukāmo, vinayanidānānantaraṃ paṭhamapārājikameva dassetukāmo, tasmā vesāliyaṃ paṭhamaṃ nivāsaṃ, pacchā imassa sikkhāpadassa paññattikāle nivāsañca ekato katvā ‘‘tatra sudaṃ bhagavā vesāliya’’ntiādimāha, tena vuttaṃ ‘‘paṭhamassettha nidāne, ṭhatvā <a name="V0.0061"></a> …pe… pakāsaneyevā’’ti. Tasmā imasmiṃ paṭhamapārājikassa paññattiṭṭhānasaṅkhāte nidāne ṭhatvā ‘‘tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hoti…pe… aññataraṃ vajjigāmaṃ upanissāya viharatī’’ti etasmiṃ imassa sikkhāpadassa puggalappakāsane, ‘‘tena kho pana samayena vajjī dubbhikkhā hoti…pe… tikkhattuṃ methunaṃ dhammaṃ abhiviññāpesī’’ti (pārā. 30) imasmiṃ vatthuppakāsane ca codanānayo, parihāranayo ca veditabboti <a name="M0.0067"></a> vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ pakāsanā – kimatthaṃ therena aññesaṃ sikkhāpadānaṃ puggalavatthūni viya saṅkhepato avatvā yattha ca so uppanno, yathā ca dhamme pasanno, yathā ca pabbajito, yathā ca imaṃ vatthuṃ uppādeti, taṃ sabbaṃ anavasesetvā puggalavatthūni vitthārato vuttānīti ce? Vuccate –</p>
  287. <p class="gatha1">Evaṃ saddhāya kicchena, mahante bhogañātake;</p>
  288. <p class="gathalast">Hitvā pabbajitānampi, pesalānampi sabbaso.</p>
  289. <p class="gatha1">Sabbalāmakadhammāyaṃ, methuno yadi sambhave;</p>
  290. <p class="gathalast">Na dhammadesanāyeva, siddhā virati sabbaso.</p>
  291. <p class="gatha1">Tasmā navaṅgasaddhamme, satthārā desitepi ca;</p>
  292. <p class="gathalast">Vinayo paññapetabbo, tato dhammavisuddhihi.</p>
  293. <p class="gatha1">Vinayābhāvato evaṃ, ajjhācāro bhavissati;</p>
  294. <p class="gathalast">Tasmā vinayapaññatti, sātthikā pesalassapi.</p>
  295. <p class="gatha1">Anādīnavadassāvī, yasmā yaṃ pāpamācari;</p>
  296. <p class="gathalast">Vinayoyeva saddhānaṃ, ādīnavavibhāvino.</p>
  297. <p class="gatha1">Tasmā saddhānusārīnaṃ, vinayo sātthakova yaṃ;</p>
  298. <p class="gathalast">Dhammo dhammānusārīnaṃ, tato ubhayadesanā.</p>
  299. <p class="bodytext">Api ca yadi paṇṇattivītikkamaṃ akarontassāpi yāva brahmalokā ayaso patthaṭo, pagevaññesanti dassanatthaṃ ajjhācārassa pākaṭabhāvadīpanaṃ. Kathaṃ? –</p>
  300. <p class="gatha1">Abhabbo <a name="V0.0062"></a> arahattassa, sudinno puttamātaro;</p>
  301. <p class="gathalast">Bhabbānuppannapaññatti, tadatthaṃ na katā ayaṃ.</p>
  302. <p class="bodytext">Nanu māgaṇḍikaṃ ajjhupekkhitvā mātāpitūnamassā hitatthaṃ dhammaṃ desetīti imamatthaṃ dassetuṃ bījakabījakamātūnaṃ arahattuppatti therena dīpitā. ‘‘Tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hoti, yena samayena sudinno purāṇadutiyikāya methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti vā ‘‘yena samayena bhagavā paṭhamapārājikaṃ paññapesī’’ti vā vacanaṃ idha na yujjati. Kasmā? ‘‘Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatī’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāvacanañhi idha na labbhati. Ciraniviṭṭho hi so gāmo<a name="M0.0068"></a>, na tasmiṃyeva samayeti. Yasmā pana so ciraniviṭṭhopi ca gāmo attano niviṭṭhakālato paṭṭhāya sabbakālamatthīti vattabbataṃ arahati, tena pariyāyena ‘‘tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vuttaṃ.</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para25-6"></a><span class="paranum">25-6</span>. <span class="bld">Anuññātosi pana tva</span>nti samaṇavattadassanatthaṃ bhagavā pucchati. <span class="bld">Mātāpitūhi ananuññāta</span>nti ettha janakeheva ananuññātadassanatthaṃ pucchīti vuttaṃ. <span class="bld">Na kho sudinna tathāgatā</span>ti ‘‘pabbājetu maṃ bhagavā’’ti yācanāvasena panevamāha, na bhagavā sayaṃ saraṇāni datvā pabbājesi. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti ettha ‘‘kalabhāgampī’’ti pāṭhaseso. <span class="bld">Vikappadvayepī</span>ti dutiyatatiyavikappesu. <span class="bld">Purimapadassā</span>ti kiñcīti padassa. <span class="bld">Uttarapadenā</span>ti dukkhassāti padena. <span class="bld">Samānavibhattī</span>ti sāmivacanaṃ. Yathā kiṃ? ‘‘Kassaci dukkhassā’’ti vattabbe ‘‘kiñci dukkhassā’’ti vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Akāmakā vinā bhavissāmā</span>ti tayā saddhiṃ amaritvā akāmā jīvissāma. Sacepi na marāma, akāmakāva tayā viyogaṃ pāpuṇissāma, tayi jīvamāne eva no maraṇaṃ bhaveyya, maraṇenapi no tayā viyogaṃ mayaṃ akāmakāva pāpuṇissāma.</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Katipāhaṃ balaṃ gāhetvā</span>ti kasmā panāyaṃ tathā pabbajjāya tibbacchando anuññāto samāno katipāhaṃ ghareyeva vilambitvā kāyabalañca aggahesīti? Anumatidānena mātāpitūsu sahāyakesu ca tuṭṭho tesaṃ cittatuṭṭhatthaṃ. Kesuci aṭṭhakathāpotthakesu keci ācariyā ‘‘ayaṃ sudinno jīvakavatthuto pacchā paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko jāto’’ti saññāya ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko hotī’’ti likhanti, taṃ ‘‘acirūpasampanno’’ti vacanena virujjhati. ‘‘Tathā sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajito<a name="V0.0063"></a>, vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā’’ti, ‘‘bhagavato hi buddhattaṃ pattato paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ, etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi, sabbe paṃsukūlikāva ahesu’’nti ca vuttena aṭṭhakathāvacanena virujjhati, pabbajjāya aṭṭhavassiko, na upasampadāya. Upasampadaṃ pana <span class="bld">jīvakavatthuto</span> (mahāva. 326) pacchā <a name="M0.0069"></a> alattha, tasmā avassiko ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho siyāti ce? Na, ‘‘alattha kho sudinno kalandaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti ekato anantaraṃ vuttattā. Pabbajjānantarameva hi so upasampanno terasadhutaṅgaguṇe samādāya vattanto aṭṭha vassāni vajjigāme viharitvā nissayamuttattā sayaṃvasī hutvā ‘‘etarahi kho vajjī dubbhikkhā’’tiāditakkavasena yena vesālī tadavasari, tasmā ‘‘paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko hotī’’ti ettakoyeva pāṭho yesu potthakesu dissati, sova pamāṇato gahetabbo. ‘‘Āraññiko hotī’’ti iminā pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni saṅgahitāni nesajjikaṅgañca vihārasabhāgattā, ‘‘piṇḍapātiko’’ti iminā pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni, ‘‘paṃsukūliko’’ti iminā dve cīvarapaṭisaṃyuttāni saṅgahitānīti. Ñātigharūpagamanakāraṇadīpanādhippāyato sapadānacārikaṅgaṃ visuṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Mā atiharāpesu’’nti kālabyattayavasena vuttaṃ. Dhammassantarāyakaratarattā ‘‘imaṃ naya’’nti anayoyeva.</p>
  305. <p class="gatha1">Yebhuyyena hi sattānaṃ, vināse paccupaṭṭhite;</p>
  306. <p class="gathalast">Anayo nayarūpena, buddhimāgamma tiṭṭhati.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Apaññatte sikkhāpade</span>ti ettha duvidhaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ. Kathaṃ? ‘‘Evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti evaṃ sauddesānuddesabhedato duvidhaṃ. Tattha pātimokkhe sarūpato āgatā pañca āpattikkhandhā sauddesapaññatti nāma. Sāpi duvidhā sapuggalāpuggalaniddesabhedato. Tattha yassā paññattiyā anto āpattiyā saha, vinā vā puggalo dassito, sā sapuggalaniddesā. Itarā apuggalaniddesāti veditabbā. Sapuggalaniddesāpi duvidhā dassitādassitāpattibhedato. Tattha adassitāpattikā nāma aṭṭha pārājikā dhammā. ‘‘Pārājiko hoti asaṃvāso’’ti hi puggalova tattha dassito, nāpatti. Dassitāpattikā nāma bhikkhunīpātimokkhe ‘‘sattarasa saṅghādisesā dhammā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti hi tattha āpatti dassitā saddhiṃ puggalena, tathā apuggalaniddesāpi dassitādassitāpattitova duvidhā. Tattha adassitāpattikā nāma sekhiyā dhammā. Sesā dassitāpattikāti <a name="V0.0064"></a> veditabbā. Sāpi duvidhā aniddiṭṭhakārakaniddiṭṭhakārakabhedato. Tattha aniddiṭṭhakārakā nāma sukkavissaṭṭhi musāvāda omasavāda <a name="M0.0070"></a> pesuñña bhūtagāma aññavādaka ujjhāpanaka gaṇabhojana paramparabhojana surāmeraya aṅgulipatodaka hasadhamma anādariya talaghātakajatumaṭṭhaka sikkhāpadānaṃ vasena pañcadasavidhā honti. Sesānaṃ puggalaniddesānaṃ vasena niddiṭṭhakārakā veditabbā.</p>
  308. <p class="bodytext">Anuddesapaññattipi padabhājanantarāpattivinītavatthupaṭikkhepapaññattiavuttasiddhivasena chabbidhā honti. Tattha ‘‘yebhuyyena khāyitaṃ āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 61) evamādikā padabhājaniye sandissamānāpatti <span class="bld">padabhājanasikkhāpadaṃ</span> nāma. ‘‘Na tveva naggena āgantabbaṃ, yo āgaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādikā (pārā. 517) <span class="bld">antarāpattisikkhāpadaṃ</span> nāma. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, divā paṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitu’’nti (pārā. 75) evamādikā <span class="bld">vinītavatthusikkhāpadaṃ</span> nāma. ‘‘Lohituppādako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’’ti (mahāva. 114) evamādikā <span class="bld">paṭikkhepasikkhāpadaṃ</span> nāma. Khandhakesu paññattadukkaṭathullaccayāni <span class="bld">paññattisikkhāpadaṃ</span> nāma. ‘‘Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiya’’nti (pāci. 834) iminā vuttena ‘‘yā pana bhikkhunī nacceyya vā gāyeyya vā vādeyya vā pācittiya’’nti evamādikaṃ yaṃ kiñci aṭṭhakathāya dissamānaṃ āpattijātaṃ, vinayakammaṃ vā <span class="bld">avuttasiddhisikkhāpadaṃ</span> nāma. Chabbidhampetaṃ chahi kāraṇehi uddesārahaṃ na hotīti anuddesasikkhāpadaṃ nāmāti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ – pañcahi uddesehi yathāsambhavaṃ visabhāgattā thullaccayadubbhāsitānaṃ, sabhāgavatthukampi dukkaṭathullaccayadvayaṃ asabhāgāpattikattā, antarāpattipaññattisikkhāpadānaṃ nānāvatthukāpattikattā, paṭikkhepasikkhāpadānaṃ kesañci vinītavatthupaññattisikkhāpadānañca adassitāpattikattā, adassitavatthukattā bhedānuvattakathullaccayassa, adassitāpattivatthukattā avuttasiddhisikkhāpadānanti. Ettāvatā ‘‘duvidhaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ uddesānuddesabhedato’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ samāsato pakāsitaṃ hoti.</p>
  309. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">apaññatte sikkhāpade</span>ti sauddesasikkhāpadaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Ekacce ācariyā evaṃ kira vaṇṇayanti ‘‘cattāro pārājikā kativassābhisambuddhena bhagavatā paññattātiādinā pucchaṃ katvā tesu paṭhamapārājiko <a name="M0.0071"></a> vesāliyaṃ paññatto pañcavassābhisambuddhena hemantānaṃ paṭhame māse dutiye pakkhe dasame divase aḍḍhateyyaporisāya chāyāya <a name="V0.0065"></a> puratthābhimukhena nisinnena aḍḍhaterasānaṃ bhikkhusatānaṃ majjhe sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbha paññatto’’ti, taṃ na yujjati, kasmā? –</p>
  310. <p class="gatha1">Yasmā dvādasamaṃ vassaṃ, verañjāyaṃ vasi jino;</p>
  311. <p class="gathalast">Tasmiñca suddho saṅghoti, neva pārājikaṃ tadā.</p>
  312. <p class="gatha1">Therassa sāriputtassa, sikkhāpaññattiyācanā;</p>
  313. <p class="gathalast">Tasmiṃ siddhāti siddhāva, garukāpatti no tadā.</p>
  314. <p class="gatha1">Ovādapātimokkhañca, kiṃ satthā catuvassiko;</p>
  315. <p class="gathalast">Paṭikkhipi kimāṇañca, samattaṃ anujāni so.</p>
  316. <p class="gatha1">Ajātasattuṃ nissāya, saṅghabhedamakāsi yaṃ;</p>
  317. <p class="gathalast">Devadatto tato saṅgha-bhedo pacchimabodhiyaṃ.</p>
  318. <p class="gatha1">Ārādhayiṃsu maṃ pubbe, bhikkhūti munibhāsitaṃ;</p>
  319. <p class="gathalast">Suttameva pamāṇaṃ no, sova kālo anappakoti.</p>
  320. <p class="bodytext">Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘atha bhagavā ajjhācāraṃ apassanto pārājikaṃ vā saṅghādisesaṃ vā na paññapesī’’ti, taṃ sakalasikkhāpadaṃ sandhāyāha. Na kevalaṃ sauddesasikkhāpadamattaṃ, tena sauddesānuddesapaññattibhedaṃ sakalaṃ pārājikaṃ sandhāyāhāti vuttaṃ hoti. Kiñcāpi nābhiparāmasanampi kāyasaṃsaggo, tathāpi etaṃ visesaniyamanato, acchandarāgādhippāyato ca visuṃ vuttaṃ. Chandarāgarattasseva hi kāyasaṃsaggo idhādhippeto. Asucipāne pana hatthiniyā tāpasapassāvapānena <span class="bld">vālakābyo</span> nāma uppajjati, vālakābyassa vatthu vattabbaṃ. <span class="bld">Maṇḍabyassa</span> nābhiyā parāmasaneneva kira. Rūpadassane pana vejjakā āhu –</p>
  321. <p class="gatha1">‘‘Thīnaṃ sandassanā sukkaṃ, kadāci calitovare;</p>
  322. <p class="gatha2">Taṃ gāmadhammakaraṇaṃ, dvayasamaṃ saṅgamiya;</p>
  323. <p class="gathalast">Gabbhādīti ayaṃ nayo, thīnaṃ purisadassanāsītyūpaneyya’’.</p>
  324. <p class="bodytext">Tathāpyāhu <a name="M0.0072"></a><a name="V0.0066"></a> –</p>
  325. <p class="gatha1">‘‘Pupphike edhiyya suddhe, passaṃ narañca itthi taṃ;</p>
  326. <p class="gathalast">Gabbhañca nayetyutta-miti tasmā kāso itī’’ti.</p>
  327. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājorodho viyā</span>ti sīhaḷadīpe ekissā itthiyā tathā ahosi, tasmā kira evaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi yāva brahmalokā saddo abbhuggacchi, na taṃ manussānaṃ visayo ahosi tesaṃ rūpaṃ viya. Teneva bhikkhū pucchiṃsu ‘‘kacci no tvaṃ āvuso sudinna anabhirato’’ti.</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Kalī</span>ti kodho, tassa sāsanaṃ <span class="bld">kalisāsanaṃ,</span> kalaho. <span class="bld">Gāmadhamma</span>nti ettha janapadadhammaṃ janapadavāsīnaṃ siddhiṃ. <span class="bld">Attā</span>ti cittaṃ, sarīrañca. <span class="bld">Asuttantavinibaddha</span>nti vinayasutte anāgataṃ, suttābhidhammesupi anāgataṃ, <span class="bld">pāḷivinimutta</span>nti attho. <span class="bld">Kusumamāla</span>nti nānāguṇaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ratanadāma</span>nti atthasampattiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Paṭikkhipanādhippāyā</span> bhaddāli viya. Padaniruttibyañjanāni nāmavevacanāneva ‘‘nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttī’’tiādīsu (dha. sa. 1315) viya. Nippariyāyena virati sikkhāpadaṃ nāma. Akusalapakkhe dussīlyaṃ nāma cetanā. Kusalapakkhepi cetanāpariyāyato <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘sikkhāpada’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Saṅghasuṭṭhutāyā</span>ti ettha lokavajjassa paññāpane saṅghasuṭṭhutā hoti pākaṭādīnavato. Paññattivajjassa paññāpane saṅghaphāsutā hoti pākaṭānisaṃsattā. Tattha paṭhamena dummaṅkūnaṃ niggaho, dutiyena pesalānaṃ phāsuvihāro. Paṭhamena samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighāto, dutiyena diṭṭhadhammikānaṃ. Tathā paṭhamena appasannānaṃ pasādo, dutiyena pasannānaṃ bhiyyobhāvo. ‘‘Pubbe katapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassā’’ti vuttattā ‘‘sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi, teneva pabbajjā anuññātā’’ti vadanti, upaparikkhitabbaṃ. Tathā paṭhamena saddhammaṭṭhiti, dutiyena vinayānuggaho hotīti veditabbo.</p>
  329. <p class="bodytext">Apicettha vatthuvītikkame yattha ekantākusalabhāvena, taṃ saṅghasuṭṭhubhāvāya paññattaṃ lokavajjato, yattha paññattijānane eva atthāpatti, na aññadā, taṃ saddhammaṭṭhitiyā vāpi pasāduppādabuddhiyā dhammadesanāpaṭisaṃyuttaṃ, itarañca sekhiyaṃ, idaṃ <span class="bld">lokavajjaṃ</span> nāma. Vatthuno paññattiyā vā vītikkamacetanāyābhāvepi paṭikkhittassa karaṇe, kattabbassa akaraṇe vā <a name="M0.0073"></a> sati yattha āpattippasaṅgo, taṃ sabbaṃ ṭhapetvā surāpānaṃ <span class="bld">paṇṇattivajja</span>nti veditabbaṃ. Āgantukavattaṃ, āvāsika, gamika, anumodana, bhattagga, piṇḍacārika, āraññaka, senāsana<a name="V0.0067"></a>, jantāghara, vaccakuṭi, saddhivihārika, upajjhāya, antevāsika, ācariyavattanti etāni aggahitaggahaṇanayena gaṇiyamānāni <span class="bld">cuddasa,</span> etāni pana vitthārato <span class="bld">dveasīti mahāvattāni</span> nāma honti. Sattahi āpattikkhandhehi saṃvaro <span class="bld">saṃvaravinayo</span> paññattisikkhāpadameva. Tattha <span class="bld">paññattivinayo</span> samathavinayatthāya <span class="bld">samathavinayo</span> saṃvaravinayatthāya <span class="bld">saṃvaravinayo</span> pahānavinayatthāyāti yojanā veditabbā. <span class="bld">Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū</span>ti ekamiva vuttaṃ saṅghasuṭṭhutāya sati saṅghaphāsu bhavissatīti dīpanatthaṃ. Pakarīyanti ettha te te payojanavisesasaṅkhātā atthavasāti atthavasaṃ <span class="bld">‘‘pakaraṇa’’</span>nti vuccati. Dasasu padesu ekekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya padasataṃ vuttaṃ. Tattha pacchimassa padassa vasena <span class="bld">atthasataṃ</span> purimassa vasena <span class="bld">dhammasataṃ</span> atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti <span class="bld">dve niruttisatāni,</span> atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti <span class="bld">cattāri ñāṇasatāni</span> veditabbāni. Ettha <span class="bld">saṅghasuṭṭhutā</span>ti dhammasaṅghassa suṭṭhubhāvoti attho. ‘‘Atthapadānīti aṭṭhakathā. Dhammapadānīti pāḷī’’ti vuttaṃ kira.</p>
  330. <p class="bodytext"><span class="bld">Methunaṃ dhamma</span>nti evaṃ bahulanayena laddhanāmakaṃ sakasampayogena, parasampayogena vā attano nimittassa sakamagge vā paramagge vā paranimittassa sakamagge eva pavesapaviṭṭhaṭhituddharaṇesu yaṃ kiñci ekaṃ paṭisādiyanavasena seveyya pārājiko hoti asaṃvāsoti. Keci pana ‘‘pavesādīni cattāri vā tīṇi vā dve vā ekaṃ vā paṭiseveyya, pārājiko hoti. Vuttañhetaṃ ‘so ce pavesanaṃ sādiyati, paviṭṭhaṃ, ṭhitaṃ, uddharaṇaṃ sādiyati, āpatti pārājikassā’tiādī’’ti (pārā. 59) vadanti, tesaṃ matena catūsupi catasso pārājikāpattiyo āpajjati. Teyeva evaṃ vadanti ‘‘āpajjatu methunadhammapārājikāpatti methunadhammapārājikāpattiyā tabbhāgiyā’’ti, ‘‘attano vītikkame pārājikāpattiṃ, saṅghādisesāpattiñca āpajjitvā sikkhaṃ paccakkhāya gahaṭṭhakāle methunādipārājikaṃ āpajjitvā puna pabbajitvā upasampajjitvā ekaṃ saṅghādisesāpattiṃ ekamanekaṃ vā paṭikaritvāva so puggalo yasmā nirāpattiko hoti, tasmā so gahaṭṭhakāle <a name="M0.0074"></a> sāpattikovāti antimavatthuṃ ajjhāpannassāpi attheva āpattivuṭṭhānaṃ. Vuṭṭhānadesanāhi pana asujjhanato ‘payoge payoge āpatti pārājikassā’ti na vuttaṃ gaṇanapayojanābhāvato. Kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho <span class="bld">padabhājane</span> ‘āpatti pārājikassā’ti vacanenāyamattho siddho’’ti yuttiñca vadanti. Yadi evaṃ <span class="bld">mātikāyampi</span> ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya pārājika’’nti vattabbaṃ bhaveyya, pārājikassa anavasesavacanampi na yujjeyya. Sabbepi hi āpattikkhandhe bhikkhugaṇanañca anavasesetvā <a name="V0.0068"></a> tiṭṭhatīti anavasesavacananti katvā paveseva āpatti, na paviṭṭhādīsu, tamevekaṃ sandhāya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti pārājikāpattimpi anto katvā nidānuddese vacanaṃ veditabbaṃ. Tasmā <span class="bld">mātikāyaṃ</span> ‘‘pārājika’’nti avatvā ‘‘pārājiko hotī’’ti puggalaniddesavacanaṃ tena sarīrabandhanena upasampadāya abhabbabhāvadīpanatthaṃ. ‘‘Āpatti pārājikassā’’ti <span class="bld">padabhājane</span> vacanaṃ antimavatthuṃ ajjhāpannassāpi pārājikassa asaṃvāsassa sato puggalassa atheyyasaṃvāsakabhāvadīpanatthaṃ. Na hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako hoti, tasmā ‘‘upasampanno bhikkhu’’tveva vuccati. Tenevāha ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādena dukkaṭassā’’ti (pārā. 389). Anupasampannassa tadabhāvato siddho so ‘‘upasampanno bhikkhu’’tveva vuccatīti. Tena padasodhammaṃ sahaseyyañca na janeti, bhikkhupesuññādiñca janetīti veditabbaṃ. Bhikkhunīnaṃ saṅghādisesesu pana bhikkhusaṅghādisesato vuṭṭhānavidhivisesadassanatthaṃ ‘‘ayampi bhikkhunī…pe… āpannā’’ti (pāci. 679) puggalaniddesaṃ katvāpi pārājikato adhippāyantaradassanatthaṃ ‘‘nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti (pāci. 679) āpattināmaggahaṇañca kataṃ. Ettāvatā sapuggalaniddese dassitādassitāpattidukaṃ vitthāritaṃ hoti. Apuggalaniddesesu sekhiyesu āpattiyā dassanakāraṇaṃ sekhiyānaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>meva vuttaṃ. Tadabhāvato itaresu āpattidassanaṃ kataṃ. Apuggalaniddesesupi dassitādassitāpattidukañca vitthāritaṃ hotīti.</p>
  331. <p class="centered">Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  332. <p class="centered">Sudinnabhāṇavāraṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  333. <p class="subhead">Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  334. <p class="bodytext"><a name="para40-1"></a><span class="paranum">40-1</span>. Dutiyapaññattiyaṃ <a name="M0.0075"></a> ‘‘idha mallā yujjhantī’’tiādīsu viya paṭisevatīti vattamānavacanaṃ pacurapaṭisevanavasena vuttaṃ, ‘‘tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatāyā’’ti paripuṇṇatthampi paṭhamaṃ paññattiṃ attano micchāgāhena vā lesaoḍḍanatthāya vā evamāha. Paripuṇṇatthataṃyeva niyametuṃ ‘‘nanu āvuso tatheva taṃ hotī’’ti vuttaṃ, teneva makkaṭīvatthu vinītavatthūsu pakkhittaṃ avisesattā, tathā vajjiputtakavatthu. Vicāraṇā panettha tatiyapaññattiyaṃ āvi bhavissati. ‘‘Nanu, āvuso, bhagavatā anekapariyāyenā’’tiādi na kevalaṃ sauddesasikkhāpadeneva siddhaṃ, ‘‘tiracchānagatādīsupi pārājika’’nti anuddesasikkhāpadenapi siddhanti <a name="V0.0069"></a> dassanatthaṃ vuttaṃ. Atha vā yadi sauddesasikkhāpadaṃ sāvasesanti paññapesi, iminā anuddesasikkhāpadenāpi kiṃ na siddhanti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Tena hi, bhikkhave, bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti tadeva sikkhāpadaṃ paṭhamapaññattameva lesatthikānaṃ alesokāsaṃ katvā āmeḍitatthaṃ katvā paññapessāmīti attho. Aññathā ‘‘aññavādake vihesake pācittiya’’ntiādīsu (pāci. 101) viya vatthudvayena āpattidvayaṃ āpajjati, na cāpajjati, so evattho aññenāpi vacanena suppakāsito, suparibyattakaraṇatthena daḷhataro katoti adhippāyo. Tatiyapaññattiyampi aññesu ca evaṃ visuddho.</p>
  335. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa sacittakapakkhe</span>tiādimhi pana gaṇṭhipadanayo tāva paṭhamaṃ vuccati, <span class="bld">sacittakapakkhe</span>ti surāpānādiacittake sandhāya vuttaṃ. Sacittakesu pana yaṃ ekantamakusaleneva samuṭṭhāpitañca. Ubhayaṃ lokavajjaṃ nāma. Surāpānasmiñhi ‘‘surā’’ti vā ‘‘pātuṃ na vaṭṭatī’’ti vā jānitvā pivane akusalameva, tathā bhikkhunīnaṃ gandhavaṇṇakatthāya lepane, bhesajjatthāya lepane adosattā ‘‘avicāraṇīya’’nti ettakaṃ vuttaṃ. Tattha na vaṭṭatīti ‘‘jānitvā’’ti vuttavacanaṃ na yujjati paṇṇattivajjassāpi lokavajjabhāvappasaṅgato. Imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ pariharitukāmatāya <span class="bld">vajirabuddhittherassa gaṇṭhipade</span> vuttaṃ ‘‘idha sacittakanti ca acittakanti ca vicāraṇā vatthuvijānaneyeva hoti, na paññattivijānane. Yadi paññattivijānane hoti, sabbasikkhāpadāni lokavajjāneva siyuṃ, na ca sabbasikkhāpadāni lokavajjāni<a name="M0.0076"></a>, tasmā vatthuvijānaneyeva hotī’’ti, idaṃ yujjati. Kasmā? Yasmā sekhiyesu paññattijānanameva pamāṇaṃ, na vatthumattajānananti, yaṃ pana tattheva vuttaṃ ‘‘pasuttassa mukhe koci suraṃ pakkhipeyya, anto ce paviseyya, āpatti, tattha yathā bhikkhuniyā adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ parassa āmasanādikāle kāyaṃ acāletvā citteneva sādiyantiyā āpatti ‘kiriyāva hotī’ti vuttā yebhuyyena kiriyasambhavato, tathā ayampi tadā kiriyāva hotī’’ti, taṃ suvicāritaṃ anekantākusalabhāvasādhanato. Surāpānāpattiyā ekantākusalatā pana majjasaññinopi sakiṃ payogena pivato hotīti katvā vuttā.</p>
  336. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha attho – sikkhāpadasīsena āpattiṃ gahetvā yassa sikkhāpadassa sacittakassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ. Sacittakācittakasaṅkhātassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti vuttaṃ. Sacittakapakkheti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāyāha. Na hi ekaṃsato sacittakassa sacittakapakkheti <a name="V0.0070"></a> visesane payojanaṃ atthi. Yasmā panettha paṇṇattivajjassa paññattijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, vatthujānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, tasmā ‘‘tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti na vuccatīti ‘‘sesaṃ paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Adhimāne vītikkamābhāvā, supinante abbohārikattā supinante vijjamānāpi vītikkamachāyā abbohārikabhāvenāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pana vacanaṃ daḷhīkammasithilakaraṇappayojanattā ca vuttaṃ, tena yaṃ vuttaṃ bāhiranidānakathādhikāre ‘‘daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti yebhuyyatāya vutta’’ntiādi, taṃ suvuttamevāti veditabbaṃ.</p>
  337. <p class="centered">Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  338. <p class="subhead">Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para43-4"></a><span class="paranum">43-4</span>. Vajjīsu <a name="M0.0077"></a> janapadesu vasantā <span class="bld">vajjino</span> nāma, tesaṃ puttā. <span class="bld">Yāvadattha</span>nti yāvatā attho adhippāyoti vuttaṃ hoti, tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃanāvikatvā’’ti, taṃ kāmaṃ sikkhāpaccakkhāne, tadekaṭṭhe ca dubbalyāvikaraṇe paññatte sati yujjati, na aññathā. Tathāpi idāni paññapetabbaṃ upādāya vuttaṃ, kathañhi nāma chabbaggiyā bhikkhū atirekacīvaraṃ dhāressanti (pārā. 459), āḷavakā bhikkhū kuṭiyo kārāpenti appamāṇikāyo (pārā. 342), bhikkhuniyo dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpenti (pāci. 1077), saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpentītiādi (pāci. 1084) viya daṭṭhabbaṃ. Na hi tato pubbe adhiṭṭhānaṃ vikappanaṃ vā anuññātaṃ. Yadabhāvā atirekacīvaranti vadeyya, pamāṇaṃ vā na paññattaṃ, yadabhāvā appamāṇikāyoti vadeyya, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ullumpatu maṃ, bhante, saṅgho anukampaṃ upādāyā’’ti (mahāva. 71, 126) upasampadaṃ yācitvā upasampannena upasampannasamanantarameva ‘‘upasampannena bhikkhunā methuno dhammo na paṭisevitabbo, asakyaputtiyo’’ti (mahāva. 129) ca paññattena assamaṇādibhāvaṃ upagantukāmena nanu paṭhamaṃ ajjhupagatā sikkhā paccakkhātabbā, tattha dubbalyaṃ vā āvikātabbaṃ siyā, te pana ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsū’’ti anupaññattiyā okāsakaraṇatthaṃ vā taṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘So āgato na upasampādetabbo’’ti kiñcāpi ettheva vuttaṃ, tathāpi itaresupi pārājikesu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ. Na hi sikkhaṃ appaccakkhāya <a name="V0.0071"></a> dubbalyaṃ anāvikatvā yo pārājikavatthuṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyati, manussaviggahaṃ vā jīvitā voropeti, paṭivijānantassa uttarimanussadhammaṃ vā ullapati, so āgato na upasampādetabbo. Anupaññatti hi daḷhīkammasithilakammakaraṇappayojanā. Sā hi yassa pārājikaṃ hoti aññā vā āpatti, tassa niyamadassanappayojanātilakkhaṇānupaññattikattā. Evañhi ante avatvā ādimhi vuttā ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti (pārā. 91) anupaññatti viya. Paripuṇṇe panetasmiṃ sikkhāpade –</p>
  340. <p class="gatha1">‘‘Nidānā mātikābhedo, vibhaṅgo taṃniyāmako;</p>
  341. <p class="gathalast">Tato āpattiyā bhedo, anāpatti tadaññathā’’ti. –</p>
  342. <p class="unindented">Ayaṃ <a name="M0.0078"></a> nayo veditabbo. Tattha sudinnavatthu makkaṭivatthu vajjiputtakavatthu cāti tippabhedaṃ vatthu imassa sikkhāpadassa nidānaṃ nāma, tato nidānā ‘‘yo pana, bhikkhu, bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno…pe… asaṃvāso’’ti imissā mātikāya bhedo jāto. Tattha hi ‘‘antamaso tiracchānagatāyā’’ti itthiliṅgavacanena ‘‘saccaṃ, āvuso, bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tañca kho itthiyā no purise no paṇḍake no ubhatobyañjanake cā’’ti makkaṭipārājiko viya aññopi lesaṃ oḍḍetuṃ sakkoti, tasmā tādisassa alesokāsassa dassanatthaṃ idaṃ vuccati. Makkaṭivatthusaṅkhātā nidānā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti mātikāvacanabhedo na itthiyā eva methunasiddhidassanato kato, tasmā <span class="bld">vibhaṅgo taṃniyāmako</span> tassā mātikāya adhippetatthaniyāmako vibhaṅgo. <span class="bld">Vibhaṅge</span> hi ‘‘tisso itthiyo. Tayo ubhatobyañjanakā. Tayo paṇḍakā. Tayo purisā. Manussitthiyā tayo magge…pe… tiracchānagatapurisassa dve magge’’tiādinā (pārā. 56) nayena sabbalesokāsaṃ pidahitvā niyamo kato.</p>
  343. <p class="bodytext">Etthāha – yadi evaṃ sādhāraṇasikkhāpadavasena vā liṅgaparivattanavasena vā na kevalaṃ bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnampi ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vibhaṅge vattabbaṃ siyā. Tadavacanena bhikkhunī purisaliṅgapātubhāvena bhikkhubhāve ṭhitā evaṃ vadeyya ‘‘nāhaṃ upasampadakāle bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannā, tasmā na appaccakkhātasikkhāpi methunadhammena pārājikā homī’’ti? Vuccate – tathā na vattabbaṃ aniṭṭhappasaṅgato. Bhikkhunīnampi ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vutte bhikkhunīnampi sikkhāpaccakkhānaṃ atthīti āpajjati, tañcāniṭṭhaṃ. Idaṃ aparaṃ aniṭṭhappasaṅgoti ‘‘sabbasikkhāpadāni sādhāraṇāneva, nāsādhāraṇānī’’ti. Apicāyaṃ bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannovāti dassanatthaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjha’’ntiādi (pārā. 69) vuttaṃ, apica yo tathā lesaṃ oḍḍetvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto vajjiputtakā viya pārājiko hoti. Te hi ‘‘bhikkhūnaṃ <a name="V0.0072"></a> sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vacanābhāve sati ‘‘āpattiṃ tumhe, bhikkhave, āpannā pārājika’’nti vuttā bhagavatā. Ettha pana ‘‘bhikkhave’’ti vuttattā keci bhikkhuliṅge ṭhitā, ‘‘idāni cepi mayaṃ, bhante ānanda, labheyyāma bhagavato santike <a name="M0.0079"></a> pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti vuttattā keci vibbhantāti veditabbā. <span class="bld">Tato āpattiyā bhedo</span>ti tato vibhaṅgato ‘‘akkhāyite sarīre pārājikaṃ, yebhuyyena khāyite thullaccaya’’ntiādi āpattiyā bhedo hoti. <span class="bld">Anāpatti tadaññathā</span>ti tato eva vibhaṅgato yenākārena āpatti vuttā, tato aññenākārena anāpattibhedova hoti. ‘‘Sādiyati āpatti pārājikassa, na sādiyati anāpattī’’ti hi vibhaṅge asati na paññāyati. Ettāvatā samāsato gāthāttho vutto hoti. Ettha ca pana –</p>
  344. <p class="gatha1">‘‘Nidānamātikābhedo, vibhaṅgassa payojanaṃ;</p>
  345. <p class="gathalast">Anāpattipakāro ca, paṭhamo nippayojano’’ti. –</p>
  346. <p class="unindented">Imaṃ nayaṃ dassetvāva sabbasikkhāpadānaṃ attho pakāsitabbo. Kathaṃ? Bhagavatā pana yenākārena yaṃ sikkhāpadaṃ paññāpitaṃ, tassa ākārassa samatthaṃ vā asamatthaṃ vāti duvidhaṃ nidānaṃ, ayaṃ <span class="bld">nidānabhedo</span>. Mātikāpi nidānāpekkhā nidānānapekkhāti duvidhā. Tattha catutthapārājikādisikkhāpadāni nidānāpekkhāni. Na hi vaggumudātīriyā bhikkhū sayameva attano attano asantaṃ uttarimanussadhammaṃ musāvādalakkhaṇaṃ pāpetvā bhāsiṃsu. Aññamaññassa hi te uttarimanussadhammassa gihīnaṃ vaṇṇaṃ bhāsiṃsu, na ca tāvatā pārājikavatthu hoti. Tattha tena lesena bhagavā taṃ vatthuṃ nidānaṃ katvā pārājikaṃ paññapesi, tena vuttaṃ ‘‘nidānāpekkha’’nti. Iminā nayena nidānāpekkhāni ñatvā tabbiparītāni sikkhāpadāni nidānānapekkhānīti veditabbāni, ayaṃ <span class="bld">mātikābhedo</span>.</p>
  347. <p class="bodytext">Nānappakārato mūlāpattippahonakavatthupayogacittaniyāmadassanavasena mātikāya vibhajanabhāvadīpanatthaṃ tesaṃ appahonakatāya vā tadaññataravekallatāya vā vītikkame sati āpattibhedadassanatthaṃ, asati anāpattidassanatthañcāti sabbattha tayo atthavase paṭicca mātikāya vibhajanaṃ vibhaṅgo ārabhīyatīti veditabbo. Ettha pana ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti <a name="V0.0073"></a> bhikkhu, bhinnapaṭadharoti bhikkhū’’ti kevalaṃ byañjanatthadīpanavasena pavatto vā, ‘‘samaññāya bhikkhū’’ti bhikkhubhāvasambhavaṃ anapekkhitvāpi kevalaṃ bhikkhu nāma pavattiṭṭhānadīpanavasena pavatto vā, ‘‘ehi bhikkhūti bhikkhu, saraṇagamanehi upasampannoti bhikkhu, ñatticatutthena kammena upasampannoti bhikkhū’’ti upasampadānantarenāpi bhikkhubhāvasiddhidīpanavasena <a name="M0.0080"></a> pavatto vā, ‘‘bhadro bhikkhu, sāro bhikkhu, sekkho bhikkhu, asekkho bhikkhū’’ti bhikkhukaraṇehi dhammehi samannāgatabhikkhudīpanavasena pavatto vā vibhaṅgo ajjhupekkhito sabbasāmaññapadattā, tathā aññabhāgiyasikkhāpadādīsu sadvāravasena, adhikaraṇadassanādivasena pavatto ca ajjhupekkhito itarattha tadabhāvatoti veditabbo.</p>
  348. <p class="bodytext">Tattha tisso itthiyotiādi vatthuniyamadassanavasena pavatto, manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpatti pārājikassātiādi payoganiyamadassanavasena pavatto, bhikkhussa sevanacittaṃ upaṭṭhitetiādi cittaniyamadassanavasena pavatto, sādiyati āpatti pārājikassa, na sādiyati anāpattītiādi vatthupayoganiyame sati cittaniyamabhāvābhāvavasena āpattānāpattidassanatthaṃ pavatto, mataṃ yebhuyyena khāyitaṃ āpatti thullaccayassātiādi vatthussa appahonakatāya vītikkame āpattibhedadassanatthaṃ pavatto, na sādiyati anāpattīti cittaniyamavekalyena vītikkamābhāvā anāpattidassanatthaṃ pavattoti. Evaṃ itaresupi sikkhāpadesu yathāsambhavanayo ayanti payojano vibhaṅgo.</p>
  349. <p class="bodytext">Anāpattivāro pana mūlāpattito, tadaññekadesato, sabbāpattito ca anāpattidīpanavasena tividho. Tattha yo paṭhamo, so vibhaṅgo viya tayo atthavase paṭicca pavatto. Katame tayo? Mātikāpadānaṃ sātthakaniratthakānaṃ tadaññathā uddharaṇānuddharaṇavasena sappayojananippayojanabhāvadīpanatthaṃ, tadaññathā paṭipattikkamadassanatthaṃ, āpattippahonakaṭṭhānepi vissajjanatthañcāti. Kathaṃ? <span class="bld">Eḷakalomasikkhāpade</span> ‘‘bhikkhuno paneva addhānamaggappaṭipannassa eḷakalomāni uppajjeyyuṃ, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbānī’’ti (pārā. 572) etāni kevalaṃ vatthumattadīpanapadānīti niratthakāni nāma, tesaṃ anāpatti. ‘‘Addhānamaggaṃ appaṭipannassa uppanne eḷakalome anāpatti, ākaṅkhamānena paṭiggahite’’tiādinā nayena tadaññathā anuddharaṇena nippayojanabhāvo dīpito hoti, yadidaṃ <span class="bld">mātikāyaṃ</span> ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti, idaṃ sātthakaṃ. Tassa <a name="M0.0081"></a> sappayojanabhāvadīpanatthaṃ ‘‘anāpatti ajānantassa asādiyantassā’’ti vuttaṃ. Yasmā jānanasādiyanabhāvena āpatti, asevantassa anāpatti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">mātikāyaṃ</span> ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, pārājiko hoti asaṃvāso’’ti <a name="V0.0074"></a> adhippāyo. ‘‘Parapariggahitaṃ parapariggahitasaññitā garuparikkhāro theyyacittaṃ avaharaṇa’’nti vuttānaṃ pañcannampi aṅgānaṃ pāripūriyā petatiracchānagatapariggahite āpattippahonakaṭṭhānepi vissajjanatthaṃ ‘‘anāpatti petapariggahite’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ. Anāpatti imaṃ jāna, imaṃ dehi, imaṃ āhara, iminā attho, imaṃ kappiyaṃ karohīti bhaṇatītiādi pana tadaññathā paṭipattikkamadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ‘‘nidānamātikābhedo’’tiādinā vuttagāthāya attho pakāsito hoti.</p>
  350. <p class="bodytext">Ettha paṭhamapaññatti tāva paṭhamabodhiṃ atikkamitvā paññattattā, āyasmato sudinnassa aṭṭhavassikakāle paññattattā ca rattaññumahattaṃ pattakāle paññattā. Dutiyaanupaññatti bāhusaccamahattaṃ pattakāle uppannā. So hāyasmā makkaṭipārājiko yathā mātugāmapaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu tiracchānagatitthī anadhippetā, tathā idhāpīti saññāya ‘‘saccaṃ, āvuso, bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatitthiyā’’ti āha. Tatiyānupaññatti lābhaggamahattaṃ pattakāle uppannā. Te hi vajjiputtakā lābhaggamahattaṃ pattā hutvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā nhāyitvā varasayanesu sayitvā tatiyānupaññattiyā vatthuṃ uppādesuṃ, te ca vepullamahattaṃ patte saṅghe uppannā, sayañca vepullamahattaṃ pattāti ‘‘vepullamahattampettha labbhatī’’ti vuttaṃ. Idaṃ paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ tividhampi vatthuṃ upādāya catubbidhampi taṃ kālaṃ patvā paññattanti veditabbaṃ.</p>
  351. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yo panā</span>ti anavasesapariyādānapadaṃ. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti tassa atippasaṅganiyamapadaṃ. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno</span>ti tassa visesanavacanaṃ. Na hi sabbopi bhikkhunāmako yā bhagavatā yāya kāyaci upasampadāya upasampannabhikkhūnaṃ heṭṭhimaparicchedena sikkhitabbasikkhā vihitā, ‘‘ettha saha jīvantī’’ti yo ca ājīvo vutto, taṃ ubhayaṃ samāpannova hoti. Kadā pana samāpanno ahosi? Yāya kāyaci upasampadāya upasampannasamanantarameva <a name="M0.0082"></a> tadubhayaṃ jānantopi ajānantopi tadajjhupagatattā samāpanno nāma hoti. <span class="bld">Saha jīvantī</span>ti yāva sikkhaṃ na paccakkhāti, pārājikabhāvañca na pāpuṇāti, yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sikkhaṃ paripūrento sikkhāsamāpanno sājīvaṃ avītikkamanto sājīvasamāpanno hotī’’ti, taṃ ukkaṭṭhaparicchedavasena vuttaṃ. Na hi sikkhaṃ aparipūrento kāmavitakkādibahulo vā ekaccaṃ sāvasesaṃ sājīvaṃ vītikkamanto vā sikkhāsājīvasamāpanno nāma na hoti. Ukkaṭṭhaparicchedena pana catukkaṃ labbhati atthi bhikkhu sikkhāsamāpanno sīlāni paccavekkhanto na sājīvasamāpanno acittakaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamanto, atthi na sikkhāsamāpanno <a name="V0.0075"></a> kāmavitakkādibahulo sājīvasamāpanno nirāpattiko, atthi na sikkhāsamāpanno na ca sājīvasamāpanno anavasesaṃ āpattiṃ āpanno, atthi sikkhāsamāpanno ca sājīvasamāpanno ca sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto, ayameva catuttho bhikkhu ukkaṭṭho idha adhippeto siyā. Na hi bhagavā anukkaṭṭhaṃ vattuṃ yuttoti ce? Na, ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’tivacanavirodhato. Ukkaṭṭhaggahaṇādhippāye sati ‘‘sikkhāti tisso sikkhā’’ti ettakameva vattabbanti adhippāyo. Sikkhattayasamāpanno hi sabbukkaṭṭhoti.</p>
  352. <p class="bodytext">‘‘Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti parato vacanaṃ apekkhitvā adhisīlasikkhāva vuttāti ce? Na, tassāpi abhabbattā. Na hi adhisīlasikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ bhabbo, taṃ sikkhaṃ aparipūrento sājīvañca vītikkamanto eva hi paṭiseveyyāti adhippāyo, tasmā evamettha attho gahetabbo. Yasmā sikkhāpadasaṅkhāto sājīvo adhisīlasikkhameva saṅgaṇhāti, netaraṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhaṃ vā, tasmā ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttaṃ, tasmā adhisīlasikkhāya saṅgāhako sājīvo sikkhāsājīvoti vutto. Iti sājīvavisesanatthaṃ sikkhāggahaṇaṃ kataṃ. Tadatthadīpanatthameva <span class="bld">vibhaṅge</span> sikkhaṃ aparāmasitvā ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti vuttaṃ<a name="M0.0083"></a>, tena ekamevidaṃ atthapadanti dīpitaṃ hoti. Tañca upasampadūpagamanantarato paṭṭhāya sikkhanādhikārattā ‘‘sikkhatī’’ti ca ‘‘samāpanno’’ti ca vuccati. Yo evaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti saṅkhyaṃ gato, tādisaṃ paccayaṃ paṭicca aparabhāge sājīvasaṅkhātameva sikkhaṃ appaccakkhāya, tasmiṃyeva ca dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ayamattho yujjati. Kintu aṭṭhakathānayo paṭikkhitto hoti. So ca na paṭikkhepārahoti tena tadanusārena bhavitabbaṃ.</p>
  353. <p class="bodytext">Adhippāyo panettha pariyesitabbo, so dāni vuccati – sabbesupi sikkhāpadesu idameva bhikkhulakkhaṇaṃ sādhāraṇaṃ, yadidaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno’’ti. Khīṇāsavopi sāvako āpattiṃ āpajjati acittakaṃ, tathā sekkho. Puthujjano pana sacittakampi, tasmā sekkhāsekkhaputhujjanabhikkhūnaṃ sāmaññamidaṃ bhikkhulakkhaṇanti katvā kevalaṃ sikkhāsamāpanno, kevalaṃ sājīvasamāpanno ca ubhayasamāpanno cāti sarūpekadesekasesanayena ‘‘sikkhāsājīvasamaāpanno’’tveva sampiṇḍetvā ukkaṭṭhaggahaṇena anukkaṭṭhānaṃ gahaṇasiddhito aṭṭhakathāyaṃ ukkaṭṭhova vutto. Tameva sampādetuṃ ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti ettha sikkhāpadassa <a name="V0.0076"></a> avacane parihāraṃ vatvā yasmā pana so asikkhampi samāpanno, tasmā sikkhāsamāpannotipi atthato veditabboti ca vatvā ‘‘yaṃ sikkhaṃ samāpanno taṃ appaccakkhāya yañca sājīvaṃ samāpanno tattha dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti vuttanti ayamaṭṭhakathāyaṃ adhippāyo veditabbo. Etasmiṃ pana adhippāye adhisīlasikkhāya eva gahaṇaṃ sabbatthikattā, sīlādhikārato ca vinayassāti veditabbaṃ. Yathā ca sikkhāpadaṃ samādiyanto sīlaṃ samādiyatīti vuccati, evaṃ sikkhāpadaṃ paccakkhanto sīlasaṅkhātaṃ sikkhaṃ paccakkhātīti vattuṃ yujjati, tasmā tattha vuttaṃ ‘‘yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ appaccakkhāyā’’ti. Sikkhaṃ paccakkhāya paṭisevitamethunassa upasampadaṃ anujānanto na samūhanati nāma. Na hi so bhikkhu hutvā paṭisevi, ‘‘yo pana bhikkhū’’ti ca paññattaṃ. Ettāvatā samāsato ‘‘sikkhāsājīvasamānno’’ti ettha vattabbaṃ vuttaṃ.</p>
  354. <p class="bodytext">Kiṃ iminā visesavacanena payojanaṃ, nanu ‘‘yo pana bhikkhu sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā…pe… asaṃvāso’’ti ettakameva vattabbanti ce<a name="M0.0084"></a>? Na vattabbaṃ aniṭṭhappasaṅgato. Yo pana sikkhāsājīvasamāpanno theyyasaṃvāsādiko kevalena samaññāmattena, paṭiññāmattena vā bhikkhu, tassāpi sikkhāpaccakkhānaṃ atthi. Sikkhaṃ appaccakkhāya ca methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa pārājikāpatti. Yo vā pacchā pārājikaṃ āpattiṃ āpajjitvā na sikkhāsājīvasamāpanno tassa ca, yo vā pakkhapaṇḍakattā paṇḍakabhāvūpagamanena na sikkhāsājīvasamāpanno tassa ca tadubhayaṃ atthīti āpajjati. ‘‘Paṇḍakabhāvapakkhe ca pakkhapaṇḍako upasampadāya na vatthū’’ti vuttaṃ, tasmā itarasmiṃ pakkhe vatthūti siddhaṃ, tasmiṃ pakkhe upasampanno paṇḍakabhāvapakkhe paṇḍakattā na sikkhāsājīvasamāpanno, so pariccajitabbasikkhāya abhāvena sikkhaṃ appaccakkhāya mukhena parassa aṅgajātaggahaṇādayo methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, tassa kuto pārājikāpattīti adhippāyo. Ayaṃ nayo apaṇḍakapakkhaṃ alabhamānasseva parato yujjati, labhantassa pana arūpasattānaṃ kusalānaṃ samāpattikkhaṇe bhavaṅgavicchede satipi amaraṇaṃ viya paṇḍakabhāvapakkhepi bhikkhubhāvo atthi. Saṃvāsaṃ vā sādiyantassa na theyyasaṃvāsakabhāvo atthi antimavatthuṃ ajjhāpannassa viya. Na ca sahaseyyādikaṃ janeti. Gaṇapūrako pana na hoti antimavatthuṃ ajjhāpanno viya, na so sikkhāsājīvasamāpanno, itarasmiṃ pana pakkhe hoti, ayaṃ imassa tato viseso. Kimayaṃ sahetuko, udāhu ahetukoti? Na ahetuko. Yato upasampadā tassa apaṇḍakapakkhe anuññātā sahetukapaṭisandhikattā. Paṇḍakabhāvapakkhepi kissa nānuññātāti ce? Paṇḍakabhūtattā opakkamikapaṇḍakassa viya.</p>
  355. <p class="bodytext">Apica <a name="V0.0077"></a> sikkhāsājīvasamāpannoti iminā tassa sikkhāsamādānaṃ dīpetvā taṃ samādinnasikkhaṃ appaccakkhāya tattha ca dubbalyaṃ anāvikatvāti vattuṃ yujjati, na aññathāti iminā kāraṇena yathāvuttāniṭṭhappasaṅgato ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ appaccakkhāyā’’tiādi vuttaṃ. Yathā cettha, tathā ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya (pārā. 89), sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiya’’ntiādinā (pāci. 548) nayena sabbattha yojetabbaṃ<a name="M0.0085"></a>. <span class="bld">Antamaso tiracchānagatāyapī</span>ti manussitthiṃ upādāya vuttaṃ. Na hi ‘‘pageva paṇḍake purise vā’’ti vattuṃ yujjati. Sesaṃ tattha tattha vuttanayameva.</p>
  356. <p class="centered">Ayaṃ paṭhamapārājikassa mātikāya tāva vinicchayo.</p>
  357. <p class="subhead">Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā</p>
  358. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Nīharitvā</span>ti ettha sāsanato nīharitvāti attho. ‘‘Pañcahupāli, aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’ti (pari. 442) evamādito hi pariyattisāsanato suttaṃ, suttānulomañca nīharitvā pakāsesuṃ. ‘‘Anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti bhaṇatī’’ti evamādito pariyattisāsanato ācariyavādaṃ nīharitvā pakāsesuṃ. <span class="bld">Bhārukacchakavatthusmiṃ</span> ‘‘āyasmā upāli evamāha – anāpatti, āvuso, supinantenā’’ti (pārā. 78) evamādito pariyattisāsanato eva attanomatiṃ nīharitvā pakāsesuṃ. Tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhānaṃ labhi. Api ca vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anupasampannena paññattena vā apaññattena vā vuccamāno…pe… anādariyaṃ karoti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 343). Tattha hi paññattaṃ nāma suttaṃ. Sesattayaṃ apaññattaṃ nāma. Tenāyaṃ ‘‘catubbidhañhi vinayaṃ, mahātherā’’ti gāthā suvuttā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ nāgasenattherena. <span class="bld">Āhaccapadenā</span>ti aṭṭha vaṇṇaṭṭhānāni āhacca vuttena padanikāyenāti attho, udāhaṭena kaṇṭhokkantena padasamūhenāti adhippāyo. <span class="bld">Rasenā</span>ti tassa āhaccabhāsitassa rasena, tato uddhaṭena vinicchayenāti attho. Suttacchāyā viya hi suttānulomaṃ. Ācariyavādo <span class="bld">‘‘ācariyavaṃso’’</span>ti vutto <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttānaṃ ācariyānaṃ paramparāya ābhatova pamāṇanti dassanatthaṃ. <span class="bld">Adhippāyo</span>ti kāraṇopapattisiddho uhāpohanayappavatto <a name="V0.0078"></a> paccakkhādipamāṇapatirūpako. <span class="bld">Adhippāyo</span>ti ettha ‘‘attanomatī’’ti keci atthaṃ vadanti.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Parivāraṭṭhakathāyaṃ</span><a name="M0.0086"></a>, idha ca kiñcāpi ‘‘suttānulomaṃ nāma cattāro mahāpadesā’’ti vuttaṃ, atha kho mahāpadesanayasiddhaṃ paṭikkhittāpaṭikkhittaṃ anuññātānanuññātaṃ kappiyākappiyanti atthato vuttaṃ hoti. Tattha yasmā ṭhānaṃ okāso padesoti kāraṇavevacanāni ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso’’tiādi (pārā. 43) sāsanato, ‘‘niggahaṭṭhāna’’nti ca ‘‘asandiṭṭhiṭṭhāna’’nti ca ‘‘asandiṭṭhi ca pana padeso’’ti ca lokato, tasmā <span class="bld">mahāpadesā</span>ti mahākāraṇānīti attho. Kāraṇaṃ nāma ñāpako hetu idhādhippetaṃ. Mahantabhāvo pana tesaṃ mahāvisayattā mahābhūtānaṃ viya. Te duvidhā vinayamahāpadesā suttantikamahāpadesā cāti. Tattha vinayamahāpadesā vinaye payogaṃ gacchanti, itare ubhayatthāpi, teneva <span class="bld">parivāre</span> anuyogavatte ‘‘dhammaṃ na jānāti, dhammānulomaṃ na jānātī’’ti (pari. 442) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dhamma</span>nti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesapiṭakadvayaṃ. <span class="bld">Dhammānuloma</span>nti suttantike cattāro mahāpadese. Tattha yo dhammaṃ dhammānulomañceva jānāti, na vinayaṃ vinayānulomañca, so ‘‘dhammaṃ rakkhāmī’’ti vinayaṃ ubbinayaṃ karoti, itaro ‘‘vinayaṃ rakkhāmī’’ti dhammaṃ uddhammaṃ karoti, ubhayaṃ jānanto ubhayampi sampādeti.</p>
  360. <p class="bodytext">Tatridaṃ mukhamattaṃ – tattha paṭhamo ‘‘so ce pavesanaṃ sādiyati, paviṭṭhaṃ, ṭhitaṃ, uddharaṇaṃ sādiyati āpatti, na sādiyati anāpattī’’ti ettha vippaṭipajjati. So hāyasmā sukhavedanīyassa upādinnaphoṭṭhabbassa, kāyindriyassa ca samāyoge sati paṭivijānanto kāyikasukhavedanuppattimattena sādiyati nāmāti paricchinditvā tassa āpatti pārājikassāti asevanādhippāyassapi āpattippasaṅgaṃ karoti, tathā yassa santhatattā vā yonidosavasena vā dukkhā asātā vedanā, vātopahaṭagattatāya vā neva kāyikavedanā, tassa jānato ajānatopi ‘‘anāpatti asādiyantassā’’ti (pārā. 76) suttantaṃ dassetvā sevanādhippāyassāpi anāpattippasaṅgaṃ karoti, tathā yadi mocanarāgena upakkamato mutte saṅghādiseso, pageva methunarāgenāti dukkaṭaṭṭhānaṃ gahetvā saṅghādisesaṭṭhānaṃ karoti, evaṃ vinayaṃ ubbinayaṃ karoti nāma. Itaro ‘‘anāpatti ajānantassāti vuttattā jānato jānaneneva <a name="M0.0087"></a> sukhavedanā hotu vā mā vā sādiyanā hotī’’ti vatvā asevanādhippāyassapi jānato anāpattiṭṭhāne āpattiṃ karoti, anavajjaṃ sāvajjaṃ karotīti evaṃ dhammaṃ uddhammaṃ karoti. Ubhayaṃ pana jānanto ‘‘bhikkhussa sevanacittaṃ upaṭṭhiteti (pārā. 57) vacanato sevanacittamevettha <a name="V0.0079"></a> pamāṇaṃ, tassa bhāvena āpatti pārājikassa, abhāvena anāpattī’’ti vatvā ubhayampi rakkhati sampādeti. Iminā nayena sabbasikkhāpadesu yathāsambhavaṃ sappayojanā kātabbā.</p>
  361. <p class="bodytext">Saṅgītiṃ āropetvā ṭhapitapāḷito vinimuttaṃ katvā ṭhapitattā <span class="bld">pāḷivinimuttā</span> atthato, nayato, anulomato ca pāḷi<span class="bld">okkantavinicchayappavattā</span> anupaviṭṭhavinicchayavasena pavattāti attho. ‘‘Na samūhanissatī’’ti jānantopi bhagavā kevalaṃ ‘‘tesaṃ mataṃ pacchimā janatā mama vacanaṃ viya pamāṇaṃ karotū’’ti dassanatthañca parinibbānakāle evamāha ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatū’’ti (dī. ni. 2.216), tenetaṃ siddhaṃ ‘‘paññattampi ce sikkhāpadaṃ samūhanituṃ yassa saṅghassa anuññātaṃ bhagavatā, tassa paññattānulomaṃ atirekatthadīpanaṃ, pagevānuññātaṃ bhagavatā’’ti. Kiñca bhiyyo ūnātirittasikkhāpadesu ācariyakulesu vivādo aññamaññaṃ na kātabboti dassanatthañca. Kasmā saṅgho na samūhanīti? Aññamaññaṃ vivādappasaṅgadassanato. Bhagavatā ca ‘‘sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabba’’nti vuttaṃ. Tattha ca ekacce therā evamāhaṃsūti ca aññavādadassanato vivadamānehi sikkhitabbaṃ jātaṃ, tadabhāvattampi ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvā avivadamāneheva sikkhitabbaṃ akāsi.</p>
  362. <p class="bodytext"><span class="bld">Apicā</span>ti attano matiyā pākaṭakaraṇatthaṃ ārambho. Tattha ‘‘suttantābhidhammavinayaṭṭhakathāsū’’ti vacanato piṭakattayassapi sādhāraṇā esā kathāti veditabbā, ‘‘atha panāyaṃ kappiya’’ntiādi vinayasseva. <span class="bld">Kārakasaṅghasadisa</span>nti saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. ‘‘Suttādicatukkaṃ appaccakkhāya tena aviruddhassa kammassa kārakasaṅghasadisa’’nti <span class="bld">dhammasirittherassa gaṇṭhipade</span> vuttaṃ, taṃ ayuttaṃ, ‘‘suttameva balavataraṃ. Suttañhi appaṭivattiyaṃ kārakasaṅghasadisa’’nti etehi padehi ayuttattā. <span class="bld">Pākatike</span> <a name="M0.0088"></a> pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘tamatthaṃ vinicchinitvā tassa kārakasaṅghasadisa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Paravādī</span>ti amhākaṃ samayavijānanako aññanikāyikoti vuttaṃ. <span class="bld">Paravādī suttānuloma</span>nti kathaṃ? ‘‘Aññatra udakadantaponā’’ti (pāci. 266) suttaṃ sakavādissa, tadanulomato nāḷikeraphalassa udakampi udakameva hotīti paravādī ca.</p>
  363. <p class="gatha1">‘‘Nāḷikerassa yaṃ toyaṃ, purāṇaṃ pittabandhanaṃ;</p>
  364. <p class="gathalast">Tameva taruṇaṃ toyaṃ, pittaghaṃ balabandhana’’nti. –</p>
  365. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V0.0080"></a> paravādinā vutte sakavādī dhaññaphalassa gatikattā, āhāratthassa ca pharaṇato ‘‘yāvakālikameva ta’’nti vadanto paṭikkhipati. <span class="bld">Paro ācariyavāda</span>nti ‘‘suṅkaṃ pariharatīti ettha upacāraṃ okkamitvā kiñcāpi pariharati, avahāro evā’’ti aṭṭhakathāvacanato ‘‘tathā karonto pārājikamāpajjatī’’ti paravādinā vutte sakavādī ‘‘suṅkaṃ pariharati, āpatti dukkaṭassā’’ti suttaṃ tattheva āgatamahāaṭṭhakathāvacanena saddhiṃ dassetvā paṭisedheti, tathā karontassa dukkaṭamevāti. <span class="bld">Paro attanomatī</span>ti ettha ‘‘purebhattaṃ parasantakaṃ avaharāti purebhattameva harissāmīti vāyamantassa pacchābhattaṃ hoti, purebhattapayogova so, tasmā mūlaṭṭho na muccatīti tumhākaṃ theravādattā mūlaṭṭhassa pārājikamevā’’ti paravādinā vutte sakavādī ‘‘taṃ saṅketaṃ pure vā pacchā vā taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti (pārā. 119) suttaṃ dassetvā paṭikkhipati.</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Paro sutta</span>nti ‘‘aniyatahetudhammo sammattaniyatahetudhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti suttaṃ paṭṭhāne likhitaṃ dassetvā ‘‘ariyamaggassa na nibbānamevārammaṇa’’nti paravādinā vutte sakavādī ‘‘ārammaṇattikādisuttānulome na otaratī’’ti paṭikkhipati. Suttānulome otarantaṃyeva hi suttaṃ nāma, netaraṃ. Tena vuttaṃ pāḷiāgataṃ paññāyatīti ettakenapi siddhe <span class="bld">tisso saṅgītiyo āruḷhapāḷiāgataṃ paññāyatī’’</span>tiādi. Tādisañhi pamādalekhanti ācariyo. ‘‘Appamādo amataṃ padaṃ, pamādo maccuno pada’’nti (dha. pa. 21; netti. 26) vacanato dinnabhojane bhuñjitvā parissayāni parivajjitvā satiṃ paccupaṭṭhapetvā viharanto nicco hotīti. Evarūpassa <a name="M0.0089"></a> atthassa vasena āruḷhampi suttaṃ na gahetabbaṃ, tena vuttaṃ no ce tathā paññāyatīti siddhepi <span class="bld">‘‘no ce tathā paññāyati, na otarati na sametī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Bāhirakasuttaṃ vā’’</span>ti vuttattā attano suttampi atthena asamentaṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Paro ācariyavāda</span>ntiādīsu dvīsu nayesu pamādalekhavasena tattha tattha āgataṭṭhakathāvacanaṃ theravādehi saddhiṃ yojetvā veditabbaṃ.</p>
  367. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha panāyaṃ ācariyavādaṃ</span>. <span class="bld">Paro sutta</span>nti paravādinā ‘‘mūlabījaṃ nāma haliddi siṅgiveraṃ vacā…pe… bīje bījasaññī chindati vā chedāpeti vā bhindati vā…pe… āpatti pācittiyassāti (pāci. 91) tumhākaṃ pāṭhattā haliddigaṇṭhiṃ chindantassa pācittiya’’nti vutte sakavādī ‘‘yāni vā panaññāni atthi mūle sañjāyantī’’tiādiṃ dassetvā tassa aṭṭhakathāsaṅkhātena ācariyavādena paṭikkhipati. Na hi gaṇṭhimhi gaṇṭhi jāyatīti. <span class="bld">Paro suttānuloma</span>nti paravādinā ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggahoti vacanassānulomato ‘amhākaṃ <a name="V0.0081"></a> porāṇabhikkhū ekapāsāde gabbhaṃ thaketvā anupasampannena sayituṃ vaṭṭatīti tathā katvā āgatā, tasmā amhākaṃ vaṭṭatī’ti tumhesu eva ekaccesu vadantesu tumhākaṃ na kiñci vattuṃ sakkā’’ti vutte sakavādī ‘‘suttaṃ suttānulomañca uggahitakānaṃyeva ācariyānaṃ uggaho pamāṇa’’ntiādiaṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā paṭisedheti. <span class="bld">Paro attanomati</span>nti ‘‘dvāraṃ vivaritvā anāpucchā sayitesu ke muccantī’’ti ettha pana dvepi janā muccanti yo ca yakkhagahitako, yo ca bandhitvā nipajjāpitoti tumhākaṃ theravādattā aññe sabbepi yathā tathā vā nipannādayopi muccantīti paṭisedheti.</p>
  368. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha panāyaṃ attanomatiṃ</span>. <span class="bld">Paro sutta</span>nti ‘‘āpattiṃ āpajjantī’’ti paravādinā gutte sakavādī ‘‘divā kilantarūpo mañce nisinno pāde bhūmito amocetvāva niddāvasena nipajjati, tassa anāpattī’’tiādiaṭṭhakathāvacanaṃ (pārā. aṭṭha. 1.77) dassetvā ekabhaṅgena nipannādayopi muccantīti paṭisedheti. <span class="bld">Athāyaṃ attanomatiṃ</span>. <span class="bld">Paro suttānuloma</span>nti ‘‘domanassaṃ pāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampītiādivacanehi (dī. ni. 2.360) saṃsandanato sadārapose doso tumhākaṃ natthi, tena <a name="M0.0090"></a> vuttaṃ ‘puttadārassa saṅgaho’’’ti (khu. pā. 5.6; su. ni. 265) paravādinā vutte kiñcāpi sakavādī bahussuto na hoti, atha kho rāgasahiteneva akusalena bhavitabbanti paṭikkhipati. Sesesupi iminā nayena aññathāpi anurūpato yojetabbaṃ. Idaṃ sabbaṃ upatissattherādayo āhu. Dhammasiritthero pana ‘‘ettha paroti vutto aññanikāyiko, so pana attano suttādīniyeva āharati. Tāni sakavādī attano suttādimhi otāretvā sace sameti gaṇhāti, no ce paṭikkhipatī’’ti vadati.</p>
  369. <p class="centered">Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  370. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhāpadavibhaṅge</span> pana kiñcāpi <span class="bld">yo panā</span>ti anavasesapariyādānapadaṃ, tathāpi <span class="bld">bhikkhū</span>ti iminā parapadena samānādhikaraṇattā tadanurūpānevassa vibhaṅgapadāni vuttāni. Bhikkhunibbacanapadāni tīṇi kiñcāpi sabhikkhubhāvassa, abhikkhubhāvassa cāti yassa kassaci pabbajitassa sādhāraṇāni, tathāpi ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā cāvanādhippāyo vadeti, āpatti saṅghādisesena dukkaṭassā’’ti evamādisuttaṃ nibbacanatthayuttova puggalo ‘‘āpatti saṅghādisesena <a name="V0.0082"></a> dukkaṭassā’’ti (pārā. 389) ettha vatthu, na itaro gihibhūtoti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sabbassapi vinayapiṭakassa sādhāraṇaṃ bhikkhulakkhaṇaṃ vatthuñhi bhagavā ārabhi. Yo pana suddho eva samāno kenaci kāraṇena gihiliṅge ṭhito, so attano sabhikkhubhāvattā eva vatthu hoti, asuddhopi bhikkhuliṅge ṭhitattāti ayamattho dassito hoti. Asuddhopi ñātakehi, paccatthikehi vā rājabhayādikāraṇena vā kāsāvesu saussāhova apanītakāsāvo vatthu eva puna kāsāvaggahaṇena theyyasaṃvāsakabhāvānupagamanato, bhikkhunibbacanatthe anikkhittadhurattāti vuttaṃ hoti. Yo pana liṅgatthenako bhikkhunibbacanatthaṃ sayañca ajjhupagato, saṃvāsaṃ thenento, tañce suddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā cāvanādhippāyo vadeti, āpatti <a name="M0.0091"></a> saṅghādisesena dukkaṭassāti ayampi attho dassito hoti.</p>
  372. <p class="bodytext">‘‘Samaññāya bhikkhu paṭiññāya bhikkhū’’ti vacanadvayaṃ yathāvuttañca atthaṃ upabrūheti, antarā uppannāya niyatāya micchādiṭṭhiyā upacchinnakusalamūlo kevalāya samaññāya, paṭiññāya ca ‘‘bhikkhū’’ti vuccati, na paramatthatoti imaṃ atirekatthaṃ dīpeti. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāvajjānī’’ti āhaccabhāsitaṃ saṅgītittayāruḷhaṃ suttaṃ, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpissa ‘‘micchādiṭṭhiparamā etesanti micchādiṭṭhiparamānī’’ti (a. ni. 1.310) vuttaṃ. Pañca ānantariyakammāni mahāsāvajjāni, micchādiṭṭhi pana mahāsāvajjatarāti adhippāyoti. Kasmā? Tesañhi paricchedo atthi, sabbabalavampi kappaṭṭhitikameva hoti, niyatamicchādiṭṭhiyā pana paricchedo natthi, tāya samannāgatassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi, tasmā ‘‘imassa bhikkhukaraṇā kusalā dhammā saṃvijjantī’’ti vā ‘‘suddhovāya’’nti vā na sakkā vattuṃ. ‘‘Diṭṭhivipattipaccayā dve āpattiyo āpajjatī’’ti vuttattā na sakkā ‘‘asuddho’’ti vā ‘‘aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno’’ti vā vattuṃ. Esa hi ubhopi pakkhe na bhajati, tena vuttaṃ ‘‘samaññāya, paṭiññāya ca bhikkhu, na paramatthato’’ti.</p>
  373. <p class="bodytext">Kimatthaṃ panevaṃ mahāsāvajjāya niyatamicchādiṭṭhiyā pārājikaṃ bhagavā na paññapesīti? Dubbijānattā. Pakatiyāpesā diṭṭhi nāma ‘‘sammā’’ti vā ‘‘micchā’’ti vā duviññeyyā, pageva ‘‘niyatā’’ti vā ‘‘aniyatā’’ti vāti. Tattha pārājikāpattiyā paññattāya bhikkhū aññamaññaṃ asamadiṭṭhikaṃ pārājikaṃ maññamānā uposathādīni akatvā acireneva <a name="V0.0083"></a> sāsanaṃ vināseyyuṃ, sayañca apuññaṃ pasaveyyuṃ suddhesupi bhikkhūsu vippaṭipattiyā paṭipajjanena. Tasmā upāyakusalatāya pārājikaṃ apaññāpetvā tassa ukkhepanīyakammaṃ, sammāvattañca paññāpetvā taṃ saṅghena asambhogaṃ, asaṃvāsañca akāsi. Bhagavā hi tassa ce esā diṭṭhi aniyatā, sammāvattaṃ pūretvā osāraṇaṃ labhitvā pakatatto bhaveyya. Niyatā ce, aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ so niyatamicchādiṭṭhiko sammāvattaṃ pūretvā osāraṇaṃ labhitvā pakatatto bhaveyya. Kevalaṃ ‘‘samaññāyabhikkhu <a name="M0.0092"></a> paṭiññāyabhikkhū’’ti nāmamattadhārako hutvā paraṃ maraṇā ariṭṭho viya saṃsārakhāṇukova bhavissatīti imaṃ nayaṃ addasa.</p>
  374. <p class="bodytext">Aṭṭhasu upasampadāsu tissovettha vuttā, na itarā pāṭipuggalattā, bhikkhūnaṃ asantakattā ca. Tattha hi ovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇūpasampadā dvinnaṃ therānaṃ eva, sesā tisso bhikkhunīnaṃ santakāti idha nādhippetā, tissannampi upasampadānaṃ majjhe ‘‘bhadro bhikkhū’’tiādīni cattāri padāni vuttāni tissannaṃ sādhāraṇattā. Ehibhikkhubhāvena vā saraṇagamanañatticatutthena vā upasampanno hi bhadro ca sāro ca sekkho ca asekkho ca hoti, upasampadavacanaṃ pana nesaṃ sāvakabhāvadīpanatthaṃ. Ime eva hi āpattiṃ āpajjanti, na sammāsambuddhā, paccekabuddhā ca.</p>
  375. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto</span>ti ettha ca āpattiṃ āpajjituṃ bhabbā ñatticatuttheneva kammena upasampannā. Na hi aññe ehibhikkhusaraṇagamanaovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇāhi upasampannā āpattiṃ āpajjituṃ bhabbā, tenete paṭikkhipitvā ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti antimova vuttoti kira <span class="bld">dhammasiritthero,</span> taṃ ayuttaṃ. ‘‘Dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā cā’’ti (pari. 322) ettakameva vuttanti. Aññathā ehibhikkhuādayopi vattabbā siyuṃ. Kiñca bhiyyo ‘‘dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti sāmaññena vuttattā ca, apica āpattibhayaṭṭhānadassanato ca. Kathaṃ? Āyasmā sāriputto āvasathapiṇḍaṃ kukkuccāyanto na paṭiggahesi, cīvaravippavāsabhayā ca sabbaṃ ticīvaraṃ gahetvā nadiṃ taranto manaṃ vuḷho ahosi mahākassapo. Kiñca saraṇagamanūpasampadāya upasampanne ārabbha saddhivihārikavattādīni asammāvattantānaṃ nesaṃ dukkaṭāni ca paññattāni dissanti, tasmā dubbicāritametaṃ. <span class="bld">Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū</span>ti paṭikkhittāya saraṇagamanūpasampadāya anuññātappasaṅgabhayāti <span class="bld">upatissatthero,</span> āpattiyā bhabbataṃ sandhāya tasmimpi vutte pubbe paṭikkhittāpi sā puna evaṃ vadantena anuññātāti bhikkhūnaṃ micchāgāho vā vimati vā uppajjati<a name="V0.0084"></a>, tasmā na vuttāti vuttaṃ hoti, taṃ ‘‘bhikkhunī nāma ubhatosaṅghe upasampannā’’ti (pāci. 161) iminā sameti. Idañhi sākiyādīnaṃ anuññātaupasampadāya anuppabandhabhayā vuttaṃ.</p>
  376. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="M0.0093"></a> panettha amhākaṃ khanti – bhikkhu-padaniddesattā yattakāni tena padena saṅgahaṃ gacchanti, ye ca vinayapiṭake tattha tattha sandissanti sayaṃ āpattāpajjanaṭṭhena vā duṭṭhullārocanapaṭicchādanādīsu paresaṃ āpattikaraṇaṭṭhena vā, te sabbepi dassetvā idāni yadidaṃ tassa bhikkhu-padassa visesanatthaṃ vuttaṃ parapadaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti, tassa vasena idaṃ vuttaṃ ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti. So eva hi kammavācānantarameva sikkhāsājīvasamāpanno hoti tato paṭṭhāya sauddesasikkhāpadānaṃ uppattidassanato, tasseva ca sikkhāpaccakkhānaṃ dissati, netarassa. Tasseva ca sikkhāpaccakkhānaṃ sambhavati ‘‘ullumpatu maṃ, bhante, saṅgho anukampaṃ upādāyā’’ti (mahāva. 71, 126) vatvā samādinnattā, tasseva ca upasampannasamanantarameva akaraṇīyanissayācikkhanadassanato, vinayaṃ pātimokkhaṃ uddesaṃ paccakkhāmītiādisikkhāpaccakkhānalakkhaṇapāripūrito cāti sikkhāpaccakkhānaṃ upādāya so eva idhādhippetoti vuttaṃ hoti.</p>
  377. <p class="bodytext">Yasmā panassa sikkhāpaccakkhānaṃ sabbathā yujjati, tasmā ‘‘sikkhaṃ paccakkhāya taṃ taṃ vatthuṃ vītikkamantassa tato tato āpattito anāpatti, itarassa āpattī’’ti vattuṃ yujjati, tasmā ‘‘yattha yattha sāvajjapaññatti, anavajjapaññatti vā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti vuccati, tattha tattha tadajjhācāratthenāyameva ñatticatutthena upasampanno adhippeto nāmā’’ti vattuṃ yujjatīti veditabbaṃ. Evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘yāya kāyaci upasampadāya ayaṃ imasmiṃ ‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko hotī’ti atthe bhikkhūti adhippeto’’ti, tampi na vattabbameva. Kathaṃ hoti? Virodhadosopi parihato hoti. Kathaṃ? Sace ñatticatutthena upasampanno eva idhādhippeto ‘‘bhikkhū’’ti ca ‘‘upasampanno’’ti ca, tena na upasampanno anupasampanno nāmāti katvā ñatticatutthakammato aññathā upasampannā nāma mahākassapattherādayo itaresaṃ anupasampannaṭṭhāne ṭhatvā sahaseyyapadasodhammāpattiṃ janeyyuṃ, omasanādikāle ca dukkaṭameva janeyyunti evamādiko virodhadoso parihato hotīti sabbaṃ ācariyo vadati. <span class="bld">Maṅguracchavi</span> nāma sāmo.</p>
  378. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M0.0094"></a> te atimahanto jātimado cittaṃ pariyuṭṭhāti, tasmā tumhehi mama sāsane evaṃ sikkhitabbaṃ<a name="V0.0085"></a>. <span class="bld">‘‘Sātasahagatā</span> paṭhamajjhānasukhasahagatā asubhe ca ānāpāne cā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Uddhumātakasaññā</span>ti uddhumātakanimitte paṭiladdhapaṭhamajjhānasaññā. <span class="bld">Rūpasaññā</span>ti pathavīkasiṇādirūpāvacarajjhānasaññā. So taṃ byākāsi ‘‘avibhūtā, bhante, uddhumātakasaññā avaḍḍhitabbattā asubhānaṃ, vibhūtā, bhante, rūpasaññā vaḍḍhitabbattā kasiṇāna’’nti. Pañcaupasampadakkamo <span class="bld">mahāvaggā</span> gahito. <span class="bld">Ñatticatutthenā</span>ti ettha kiñcāpi ñatti sabbapaṭhamaṃ vuccati, tissannaṃ pana anussāvanānaṃ atthabyañjanabhedābhāvato atthabyañjanabhinnā ñattitāsaṃ catutthāti katvā ‘‘ñatticatuttha’’nti vuccati. Byañjanānurūpameva aṭṭhakathāya ‘‘tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā’’ti vuttaṃ, atthapavattikkamena padena pana ‘‘ekāya ñattiyā tīhi anussāvanāhī’’ti vattabbaṃ. Yasmā panettha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kammāni (mahāva. 384), cha imāni, bhikkhave, kammāni adhammakammaṃ vaggakamma’’nti (mahāva. 387) vacanato kuppakammampi katthaci ‘‘kamma’’nti vuccati tasmā <span class="bld">‘‘akuppenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  379. <p class="bodytext">Yasmā akuppampi ekaccaṃ na ṭhānārahaṃ, yena appatto osāraṇaṃ ‘‘sosārito’’ti <span class="bld">campeyyakkhandhake</span> (mahāva. 395 ādayo) vuccati, tasmā <span class="bld">‘‘ṭhānārahenā’’</span>ti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ṭhānārahenā’’ti idameva padaṃ vattabbaṃ, na pubbapadaṃ iminā akuppasiddhitoti ce? Taṃ na, aṭṭhānārahena akuppena upasampanno imasmiṃ atthe anadhippetoti aniṭṭhappasaṅgato. Dvīhi panetehi ekato vuttehi ayamattho paññāyati ‘‘kevalaṃ tena akuppena upasampanno ayampi imasmiṃ atthe adhippeto ‘bhikkhū’ti, ṭhānārahena ca upasampanno ayampi imasmiṃ atthe adhippeto ‘bhikkhū’ti, kuppena upasampanno nādhippeto’’ti. Tenāyampi attho sādhito hoti ‘‘yo pana, bhikkhu, jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, so ca puggalo anupasampanno’’ti (pāci. 403) vacanato yāva na ñāyati, tāva samaññāyabhikkhupaṭiññāyabhikkhubhāvaṃ upagatopi na pubbe dassitasamaññāyabhikkhupaṭiññāyabhikkhu viya aññesaṃ bhikkhūnaṃ upasampannaṭṭhāne ṭhatvā omasanapācittiyādivatthu hoti, kevalaṃ anupasampannaṭṭhāne ṭhatvā ‘‘anupasampanne upasampannasaññī <a name="M0.0095"></a> padaso dhammaṃ vāceti, āpatti pācittiyassā’’tiādi (pāci. 47) āpattivatthumeva hutvā tiṭṭhati. Akuppena upasampanno pana pacchā pārājikopi jātito upasampannaṭṭhāne tiṭṭhatīti ‘‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’’tiādinā (mahāva. 109) nayena vuttesu pana vajjanīyapuggalesu koci puggalo ‘‘upasampanno’’ti vuccati, nopi upasampannaṭṭhāne tiṭṭhati, koci tiṭṭhatīti veditabbaṃ.</p>
  380. <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0086"></a> pana atthi kammaṃ akuppaṃ ṭhānārahaṃ, atthi ṭhānārahaṃ nākuppaṃ, atthi akuppañceva na ṭhānārahañca, atthi nākuppaṃ na ca ṭhānārahanti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamaṃ tāva vuttaṃ, tatiyacatutthāni pākaṭāni. Dutiyaṃ pariyāyena bhikkhunisaṅghato ekatoupasampannāya liṅgaparivatte sati labbhati. Tassa hi puggalassa pubbe sikkhamānakāle laddhaṃ ñatticatutthaupasampadākammaṃ kiñcāpi akuppañceva ṭhānārahañca, purisaliṅge pana pātubhūte ‘‘anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjhaṃ tameva upasampada’’nti (pārā. 69) ettha apariyāpannattā tassa puggalassa kevalaṃ sāmaṇerabhāvāpattito kammaṃ dāni kuppaṃ jātanti vuccati. Liṅgaparivattena cīvarassa adhiṭṭhānavijahanaṃ viya tassa puggalassa bhikkhunisaṅghena katāya upasampadāya vijahanaṃ hotīti veditabbaṃ, aññathā so puggalo upasampanno bhikkhūti āpajjati. Atha vā liṅgaparivatte asatipitaṃ ekatoupasampadākammaṃ kuppati, yathāṭhāne na tiṭṭhati. Tasmā na tāva sā ‘‘bhikkhunī’’ti saṅkhyaṃ gacchati. Yasmā aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ āpajjitvāpi anāpajjitvāpi uppabbajitukāmatāya gihiliṅgaṃ sādiyantiyā punapi upasampadā ubhatosaṅghe labbhati, tasmā tena pariyāyena ‘‘kuppatīti kuppa’’nti vuccati, yathāvuttakammadosābhāvato pana ‘‘ṭhānāraha’’nti. Bhikkhunī pana gihiliṅgaṃ sādiyantikāle na purisaliṅgapātubhāve sati bhikkhūsu upasampadaṃ labbhatīti sādhakaṃ kāraṇaṃ na dissati, sikkhaṃ paccakkhāya uppabbajitā ce, labhatīti eke, taṃ panāyuttaṃ bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhanābhāvatoti amhākaṃ khantīti ācariyo. ‘‘Yathā ‘kattabba’nti vuttaṃ, tathā akate kuppatīti katvā karaṇaṃ <span class="bld">satthusāsana’’</span>nti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Yattha yattha <span class="bld">‘‘gaṇṭhipade’’</span>ti vuccati, tattha tattha <span class="bld">‘‘dhammasirittherassa gaṇṭhipade’’</span>ti gahetabbaṃ.</p>
  381. <p class="subhead">Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā</p>
  382. <p class="bodytext">‘‘Mahābodhisattā <a name="M0.0096"></a> niyatā’’ti vuttaṃ <span class="bld">anugaṇṭhipade</span>. Yattha <span class="bld">‘‘anugaṇṭhipade’’</span>ti, tattha <span class="bld">‘‘vajirabuddhittherassā’’</span>ti gahetabbaṃ. Sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīti vā tīsu bodhīsu sammāsambodhiyaṃ sattā bodhisattā <span class="bld">mahābodhisattā</span> nāma. Pātimokkhasīlabahukattā, bhikkhusīlattā, kilesapidahanavasena vattanato, uttamena bhagavatā paññattattā ca <span class="bld">adhikaṃ,</span> buddhuppādeyeva pavattanato <span class="bld">uttama</span>nti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span>. Kiñcāpi paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti, tathāpi <span class="bld">‘‘buddhuppādeyeva pavattatī’’</span>ti niyamitaṃ tena pariyāyenāti. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi <a name="V0.0087"></a> taṃ paññattiṃ uddharitvā’’</span>tiādi. Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ, taṃ pana idha anadhippetaṃ. Na hi taṃ pātimokkhuddesena saṅgahitanti. Samantabhadrakaṃ kāraṇavacanaṃ sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇalakkhaṇattā imissā anupaññattiyā ariyapuggalā ca ekaccaṃ āpattiṃ āpajjantīti sādhitametaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘na hi taṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’</span>ti aṭṭhakathāvacanaṃ asamatthaṃ viya dissatīti? Nāsamatthaṃ, samatthameva yasmiṃ yasmiṃ sikkhāpade sāsā vicāraṇā, tassa tasseva vasena aṭṭhakathāya pavattito. Tathā hi <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) udakukkhepasīmādhikāre ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā’’ti vuttaṃ <span class="bld">bhikkhunivibhaṅge</span> āgatattā. Eseva nayo aññepi evarūpesu. Kimatthanti ce taṃ? Pāḷikkamānuvattanena pāḷikkamadassanatthaṃ. Tatridaṃ samāsato adhippāyadīpanaṃ – padasodhammasikkhāpadassa tikaparicchede upasampanne upasampannasaññī, anāpatti, akaṭānudhammasikkhāpadavasena upasampanne ukkhittake siyā āpatti, tathā sahaseyyasikkhāpadeti evamādi. Attho panettha parato āvi bhavissati.</p>
  383. <p class="bodytext">Yaṃ vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ, taṃ pana idha anadhippeta’’nti ca, ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā, sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃsamāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti. ‘‘Tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti imāya pāḷiyā virujjhati. Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā, na <a name="M0.0097"></a> itarāti dīpeti. Aṭṭhakathāvacanaṃ tāsampi tiṇṇaṃ lokiyānaṃ adhippetataṃ dīpeti. Ayaṃ panettha aṭṭhakathādhippāyo – tissopi lokiyā sikkhā imasmiṃ paṭhamapārājike sambhavanti, kālenāpi adhicittapaññālābhī bhikkhu tathārūpaṃ asappāyaṃ paccayaṃ paṭicca tato tato adhicittato, adhipaññāto ca āvattitvā sīlabhedaṃ pāpuṇeyyāti ṭhānametaṃ vijjati, na lokuttaracittapaññālābhī, ayaṃ nayo itaresupi sabbesu adinnādānādīsu sacittakesu labbhati, acittakesu pana itaropi. Tathāpi kevalaṃ vinayapiṭakassa, pātimokkhasīlassa ca saṅgāhakattā ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāyā’’ti imasmiṃ uttarapade paccakkhānārahā adhisīlasikkhāva lokiyāti dassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttanti veditabbaṃ.</p>
  384. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sikkhā</span>ti kāyavacīduccaritato viratī ca cetanā ca, aññatra cetanāyeva veditabbā. <span class="bld">Sikkhāpada</span>nti sauddesasikkhāpadaṃ, ekaccaṃ anuddesasikkhāpadañca labbhati. <span class="bld">Cittassa adhikaraṇaṃ katvā</span>ti tasmiṃ sikkhatīti adhikaraṇatthe bhummanti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yathāsikkhāpada</span>nti paccavekkhaṇavasena vuttaṃ. Sīlapaccavekkhaṇāpi hi sīlameva, tasmā suppaṭicchannādicārittesu <a name="V0.0088"></a> virativippayuttacetanaṃ pavattentopi sikkhaṃ paripūrentotveva saṅkhyaṃ gacchati. ‘‘Sampajānamusāvāde pācittiya’’nti (pāci. 2) vuttamariyādaṃ avītikkamanto ‘‘tasmiñca sikkhāpade sikkhatī’’ti vuccati. Aññatarasmiṃ pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ <span class="bld">‘‘sikkhā</span>ti taṃ sikkhāpadaṃ sikkhanabhāvena pavattacittuppādo. <span class="bld">Sājīva</span>nti paññatti. Tadatthadassanatthaṃ pubbe methunasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti. Yasmā sikkhāya guṇasammatāya puññasammatāya tantiyā abhāvato lokassa dubbalyāvikammaṃ tattha na sambhavati. Patthanīyā hi sā, tasmā ‘‘yañca sājīvaṃ samāpanno, tattha dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti vuttaṃ. Āṇāya hi dubbalyaṃ sambhavatīti āyasmā upatisso.</p>
  385. <p class="subhead">Sikkhāpaccakkhānakathāvaṇṇanā</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha</span> <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">yāmī</span>ti amukasmiṃ titthāyatane, gharādimhi vā. <span class="bld">Bhāvavikappākārenā</span>ti ‘‘ahaṃ assa’’nti āgatattā yaṃ yaṃ bhavitukāmo, tassa tassa bhāvassa vikappākārena, bhikkhubhāvato aññabhāvavikappākārenāti adhippāyo.</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Handā</span>ti vacasāyeva. <span class="bld">Gihibhāvaṃ patthayamāno</span>tiādipadehi cittaniyamaṃ dasseti. Ekeneva cittena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvenāti.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Buddhaṃ dhamma</span>ntiādipadehi khettaniyamaṃ dasseti. Tattha ādito cuddasahi padehi sabhāvapariccāgo, pacchimehi aṭṭhahi bhāvantarādānañca dassitaṃ hoti. <span class="bld">Paccakkhāmi dhārehī</span>ti etehi kālaniyamaṃ dasseti. <span class="bld">Vadatī</span>ti iminā padena payoganiyamaṃ dasseti. <span class="bld">Viññāpetī</span>ti iminā vijānananiyamaṃ dasseti. <span class="bld">Ummattako sikkhaṃ paccakkhāti, ummattakassa santike sikkhaṃ paccakkhātī</span>tiādīhi puggalaniyamaṃ dasseti. <span class="bld">Ariyakena milakkhassa santike sikkhaṃ paccakkhātī</span>tiādīhi pana puggalādiniyamepi sati vijānananiyamāsambhavaṃ dasseti. Tattha ‘‘yāya milakkhabhāsāya kālaniyamo natthi, tāyapi bhāsāya kālaniyamatthadīpane sati sikkhāpaccakkhānaṃ ruhatīti no matī’’ti <span class="bld">ācariyo</span>. <span class="bld">Davāyā</span>tiādīhi khettādiniyame satipi cittaniyamābhāvena na ruhatīti dasseti. <span class="bld">Sāvetukāmo na sāvetī</span>ti cittaniyamepi sati payoganiyamābhāvena na ruhatīti dasseti. <span class="bld">Aviññussasāveti, viññussa na sāvetī</span>ti cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamepi sati yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti, tasseva savane na ruhati, na aññassāti dassanatthaṃ vuttaṃ, tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yadi ayameva jānātūti ekaṃ <a name="V0.0089"></a> niyametvā āroceti, tañce so eva jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā. Atha so na jānāti…pe… appaccakkhātā hoti sikkhā’’ti. <span class="bld">Sabbaso vā pana na sāveti, appaccakkhā hoti sikkhā</span>ti cittādiniyameneva sikkhā paccakkhātā hoti, na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Ettāvatā ‘‘sikkhā…pe… dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti padassa padabhājanaṃ tīhi ākārehi dassitaṃ <a name="M0.0099"></a> hoti. Tattha dve amissā, pacchimo eko missoti veditabbo. <span class="bld">Teneva vacībhedenā</span>ti tadatthadīpanamattaṃ vacanaṃ sutvāva teneva vacībhedena jānāpetīti attho. <span class="bld">Cittasampayutta</span>nti paccakkhātukāmatācittasampayuttaṃ. <span class="bld">Samayaññū</span> nāma tadadhippāyajānanamattena hoti.</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Vaṇṇapaṭṭhānaṃ</span> buddhaguṇadīpakaṃ suttaṃ. Upāligahapatinā vuttā kira <span class="bld">upāligāthā</span>. Paññāṇaṃ saññāṇanti atthato ekaṃ, tasmā <span class="bld">bodhipaññāṇa</span>nti bodhisaññāṇaṃ, bodhibījanti vuttaṃ hoti.</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvinnampi niyametvā</span>ti ettha ‘‘dvīsupi jānantesu eva paccakkhāmīti adhippāyena vutte tesu eko ce jānāti, na paccakkhātā hotī’’ti aññatarasmimpi <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. ‘‘Gihī homī’’ti vā ‘‘gihimhī’’ti vā vutte kiñcāpi vattamānavacanaṃ hoti. ‘‘Dhārehī’’ti atthābhāvā ca ‘‘dhārehī’’ti vutte ca parassupari gacchati, tasmā na hoti. <span class="bld">Sandiṭṭhikaṃ dhamma</span>nti sabbattha dhammavacanaṃ vuttaṃ yaṃ sandhāya ‘‘sandiṭṭhika’’nti vadati, taṃ pakāsetuṃ. Aññathā ‘‘vijitavijayaṃ paccakkhāmī’’ti vutte cakkavattiādīsupi tappasaṅgato buddhasaddopi avasāne vattabbo bhaveyya. Ācariyavevacanesu pana <span class="bld">yo maṃ pabbājesī</span>tiādi upajjhaṃ aggahetvā, paraṃ vā uddissa pabbajitaṃ sandhāya vuttanti. <span class="bld">Okallako</span>ti kapaṇādhivacanaṃ. <span class="bld">Moḷibaddho</span>ti sikhābaddho, omukkamakuṭo vā. <span class="bld">Cellako</span> athero. <span class="bld">Ceṭako</span> majjhimo. <span class="bld">Moḷigallo</span> mahāsāmaṇero. Manussaviggahanāgādīnaṃ nāgarūpādīnaṃ vā santike, bhāsājānanakinnarādīnaṃ vā. ‘‘Devatā nāma mahāpaññā’’ti kira pāṭho. <span class="bld">Davāyā</span>ti sahasā. <span class="bld">Ravābhaññenā</span>ti khalitabhaññena. Akkharasamayānañhi nābhiññātāya vā karaṇānaṃ avisadatāya vā hoti ravābhaññaṃ. Avidheyyindriyatāya <span class="bld">‘‘potthakarūpasadisassā’’</span>ti vuttaṃ, <span class="bld">garumedhassa</span> mandapaññassa. Kittāvatā pana garumedho hotīti ce? Samaye akovidatāya.</p>
  391. <p class="centered">Sikkhāpaccakkhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  392. <p class="subhead">Mūlapaññattikathāvaṇṇanā</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. ‘‘Paṭisevatināmā’’ti <a name="M0.0100"></a><a name="V0.0090"></a> padaṃ mātikāyaṃ natthi, tasmā <span class="bld">‘‘paṭiseveyyāti etthā’’</span>tiādimāha. ‘‘Eso methunadhammo nāmā’’ti sabbapāḷipotthakesu, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘eso vuccati methunadhammo nāmā’’ti uddhaṭā. <span class="bld">Itthiyā nimittena attano nimitta</span>nti duviññeyyametaṃ dassitaṃ. Attano nimittena itthiyā nimittaṃ suviññeyyattā na dassitaṃ. <span class="bld">Cattāri ṭhānāni muñcitvā</span>ti ettha abbhantaratalaṃ chupantaṃyeva sandhāya vuttaṃ, acchupantaṃ nīharantassa anāpatti. <span class="bld">Majjha</span>nti aggappadesaṃ. <span class="bld">Uparibhāgamajjha</span>nti uparibhāgassa aggappadesaṃ. <span class="bld">Naṭṭhakāyappasāda</span>nti ettha upahatindriyassa āpattisambhavato idhāpi āpattīti ce? Neti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘matacammaṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Matacammañhi anupādinnaṃ, upādinne eva pārājikāpatti. <span class="bld">Apidhāya</span> appaṭicchādetvā. Yathā dantā na dissanti, tathā pidhāyeva nisīditabbanti adhippāyo.</p>
  394. <p class="bodytext"><span class="bld">Gonaso</span>ti goṇapiṭṭhiko maṇḍalasappo, yassa piṭṭhe lohitakāni maṇḍalāni dissanti. Kalalaparicayavāricāramacchaggahaṇena kiñcāpi samudde mahāmukhā hatthisarīrampi ekappahārena gilituṃ samatthā tato mahantatarā ca gahitā honti, tesaṃ mukhādīsu methunadhammo na sambhavatīti tattha ṭhānaparicchedo natthīti eke, vicāretvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Etameva hī</span>ti anantaraṃ sandhāya. Saddhiṃ yojanāya akkharayojanāya. ‘‘Paññattaṃ pana sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhatā nāmāti vuttattā sabbasikkhāpadaṃ sabbabhikkhūhi sikkhitabbaṃ. Na hi kassaci ūnamadhikaṃ vā atthī’’ti tassa <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Parivāre</span> pana –</p>
  395. <p class="gatha1">‘‘Na ukkhittako na ca pana pārivāsiko,</p>
  396. <p class="gatha2">Na saṅghabhinno na ca pana pakkhasaṅkanto;</p>
  397. <p class="gatha3">Samānasaṃvāsakabhūmiyā ṭhito,</p>
  398. <p class="gathalast">Kathaṃ nu sikkhāya asādhāraṇo siyā’’ti. (pari. 479) –</p>
  399. <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Tadaṭṭhakathāya</span> ca ‘‘ayaṃ pañhā nahāpitapubbakaṃ sandhāya vuttā. Ayañhi khurabhaṇḍaṃ pariharituṃ na labhati, aññe labhanti. Tasmā sikkhāya asādhāraṇo’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ yathā saṃsandati sameti, tathā veditabbaṃ<a name="M0.0101"></a>. Bhikkhunīnaṃyeva sādhāraṇāni sikkhāpadānipi bhikkhu sikkhati, evamaññopi anhāpitapubbako bhikkhu taṃ sikkhāpadaṃ sikkhati eva tadatthakosallatthanti <a name="V0.0091"></a> katvā sabbampi sikkhāpadaṃ samasikkhatā nāmāti. Yaṃ taṃ vuttanti sambandho. <span class="bld">‘‘Tisso itthiyo’’</span>tiādivibhaṅgotaṃniyāmakotilakkhaṇattā vatthuniyamanatthaṃ vuttaṃ. Tena amanussitthippasaṅgena kate suvaṇṇarajatādimaye paṭikkhipati. Ito paṭṭhāya ye ca ‘‘tayo atthavase paṭicca vibhaṅgo pavattatī’’ti pubbe vuttā, te yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbā.</p>
  400. <p class="subhead">Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā</p>
  401. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Āpatti pārājikā assa hotī</span>ti ettha yasmā sā akusalā āpatti tassa bhikkhuno sīlasambhavaṃ abhibhavati, rāgābhibhave tasmiṃ pārājikāti laddhanāmā pubbabhāge āpannā dukkaṭathullaccayādayo āpattiyo abhibhavitvā vināsetvā sayamevekā assa. Vatthunā sabhāgāhi vā asabhāgāhi vā aññāhi pārājikattena samānajātikāhi āpattīhi sayaṃ nābhibhavīyatīti eke. Taṃ taṃ pubbe vicāritameva. Yadā pana catassopi pārājikāpattiyo ekato honti, tadā tā tassa bhikkhuno bhikkhubhāvaṃ abhibhavanti, abhikkhuṃ karonti, anupasampannaṃ karonti, samaññāyapi bhikkhu na hoti. Omasavādapācittiyaṃ na janetīti eke. Dutiyena atthavikappena pārājikassa dhammassa patti sampatti āpattīti attho saṅgahito hotīti katvā āpattisampattivādīnaṃ saṅgahito hoti, yujjati cesā parasāpekkhā. Sāpattiko nāma so bhikkhu hoti, aññathā tassa khaṇabhaṅgena anāpattiko bhaveyya, na ca hotīti. Kadā pana hotīti? Yadā kālaṃ karoti, yadā ca sikkhaṃ paccakkhāya sāmaṇerādibhūmiyaṃ tiṭṭhati. Yadi evaṃ sikkhāya paccakkhātāya pārājikāpatti paccakkhātā hoti sikkhā cāti ubhayaṃ tassa ekato atthi, saṅghādisesādiāpatti sikkhāpaccakkhānena kiṃ na paccakkhātā, puna upasampannena desāpetabbā. Sikkhāpaccakkhānaṃ āpattivuṭṭhānaṃ jātaṃ, abhikkhu āpattito vuṭṭhāti, gahaṭṭho vuṭṭhāti, sāmaṇero vuṭṭhāti, tato <a name="M0.0102"></a> vinayavirodhā na vuṭṭhāti. Hañci pana vuṭṭhāti gahaṭṭho, sāmaṇero vā sīlasampannova jhānalābhī assa, sotāpattiphalassa vā arahattaphalassa vā lābhī assa, pārājikāpattiyā sāpattiko arahā assa. Ukkhittako uppabbajito vā parivāsāraho mānattāraho uppabbajito vā sīlasampanno jhānalābhī assa, sotāpattiphalassa, arahattaphalassa vā lābhī assa, sāpattiko santarāyiko arahā assa, so puna upasampanno parivāsaṃ, mānattaṃ vā datvā abbhetabbo ukkhittako osāretabboti samāno ayaṃ upalabbhoti.</p>
  402. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha vinicchayo – pārājikaṃ dhammaṃ āpanno yāva bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti sādiyati <a name="V0.0092"></a> saṃvāsaṃ, santarāyikattā uposathadivasādīsu gahaṭṭhassa viya sayameva sīlaṃ samādiyantassapi na sīlasamādānaṃ ruhati, pageva jhānādīni. So ce bhikkhubhāvaṃ na sādiyati na paṭijānāti saṃvāsaṃ na sādiyati, kevalaṃ bhikkhūnaṃ āvikatvā rājavericorādibhayena kāsāvaṃ na pariccajati, anupasampannova hoti sahaseyyādiṃ janeti, sīlassa ca jhānādīnañca bhāgī hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  403. <p class="indent">‘‘Āpannena visuddhāpekkhena santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissa phāsu hoti, paṭhamassa jhānassa adhigamāyā’’tiādi (mahāva. 134-135).</p>
  404. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">santī āpattī</span>ti sāvasesānavasesappabhedā sabbāpi āpatti āpannā adhippetā. Evaṃ santepi pageva gahaṭṭhādibhūmiyaṃ ṭhito jhānādīnaṃ bhāgī assa suddhante ṭhitattā, yo pana ukkhittako anosārito, garudhammaṃ vā āpajjitvā avuṭṭhito sikkhaṃ paccakkhāya gahaṭṭhādibhūmiyaṃ ṭhito, na so jhānādīnaṃ bhāgīyeva bhavati na suddhante ṭhitattā, sakaraṇīyattā ca, teneva bhagavatā ‘‘so puna upasampanno osāretabbo’’ti vuttaṃ, tasmā tassa puggalassa te bhikkhukāle āpannā antarāyikā dhammā vippaṭisāraṃ janayitvā avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ sambhavaṃ nivārenti, no sakāsāvesuyeva. No ce nivārenti, sambhavati. Garukaṃ āpajjitvā bhikkhūnaṃ āvikatvā ce uppabbajito, pakatatto hutvā <a name="M0.0103"></a> uppabbajitoti katvā jhānādīnaṃ bhāgī assa ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vuttattā. Pageva bhikkhukāle, na tveva ukkhittako sakaraṇīyattāti eke. Tadanuvattanako pana taṃ laddhiṃ pahāya bhāgī assa. Na, bhikkhave, sagahaṭṭhāya parisāya (mahāva. 154) sikkhāpaccakkhātakassa antimavatthuṃ ajjhāpannakassa nisinnaparisāyāti (mahāva. 183) ettha gahaṭṭho nāma pakatiyā gihiliṅge ṭhito. Sikkhaṃ paccakkhāya bhikkhuliṅge ṭhito sikkhāpaccakkhātako. So sakāsāvesu sāpekkhattā sāmaṇerabhāvaṃ patthayamāno teneva liṅgena tīhi saraṇagamanehi sāmaṇero hoti. Antimavatthuṃ ajjhāpanno saṃvāsaṃ sādiyantopi pacchā pubbe vuttakkamena asādiyitvā sāmaṇerabhāvaṃ patthayamāno sikkhāpaccakkhātako viya tīhi saraṇagamanehi sāmaṇero hoti, na puna kāsāvaṃ paṭiggāhāpetabbo bhikkhūhi paṭhamaṃ dinnaliṅgeyeva ṭhitattā. Yo pana pārājiko codiyamāno parājitvā ‘‘handa, bhante, sāmaṇero bhavāmi, saraṇāni dethā’’ti vadati, ‘‘sādhu gaṇhāhī’’ti na vattabbo, gihiliṅge ṭhapetvā puna kāsāyāni paṭiggāhāpetvā pabbājetabbo. ‘‘Idaṃ pana sabbaṃ attano matiyā vuttattā vicāretvā gahetabba’’nti ācariyo vadati. <span class="bld">Pavesanaṃ</span> nāma aṅgajātaṃ pavesentassa aṅgajātena samphusanaṃ. <span class="bld">Paviṭṭhaṃ</span> nāma yāva mūlā pavesentassa vippakatakāle vāyāmakālo. Sukkavissaṭṭhisamaye aṅgajātaṃ <span class="bld">ṭhitaṃ</span> nāma. <span class="bld">Uddharaṇaṃ</span> nāma nīharaṇakālo. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘vāyāmato oramitvā ṭhānaṃ ṭhitaṃ nāmā’’ti vuttaṃ, taṃ asaṅkarato dassanatthaṃ vuttaṃ. Pavesanapaviṭṭhauddharaṇakālesupi sukkavissaṭṭhi hotiyeva.</p>
  405. <p class="centered">Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  406. <p class="subhead">Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā</p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para59-60"></a><span class="paranum">59-60</span>. ‘‘Mataṃ yebhuyyena akkhāyita’’nti vacanato amataṃ yebhuyyena khāyitampi pārājikavatthumevāti dasseti. Sabbaso khāyitaṃ, uppāṭitaṃ vā thullaccayavatthumevāti dasseti, tathā ‘‘yebhuyyena khāyita’’nti <a name="M0.0104"></a> vacanato mataṃ sabbakhāyitaṃ, uppāṭitaṃ vā dukkaṭavatthūti dasseti. <span class="bld">Na ca sāvasesaṃ paññapenti</span>. Kiṃ kāraṇā? <span class="bld">Idañhi sikkhāpadaṃ lokavajjaṃ, na paṇṇattivajjaṃ</span>. Tattha sikkhāpadanti pārājikaṃ adhippetaṃ. Tattha thullaccayampi hi lokavajjaṃ, na paṇṇattivajjaṃ. Atha vā ubhayampi anavasesaṃ paññattaṃ. Pārājikakhette hi heṭṭhimakoṭiṃ pāpetvā ṭhapite tato paraṃ thullaccayanti paññattameva hoti. Tattha thullaccayakhettampi pārājikakhettaṃ viya heṭṭhimaparicchedena vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Upaḍḍhakkhāyite thullaccaya</span>nti yattha nimittaṃ khāyitaṃ, taṃ dukkaṭavatthūti veditabbaṃ. Etthāha – paṇṇattivajjaṃ kiṃ sāvasesameva bhagavā paññāpetīti? Na. Ekaṃsato pana yathāsambhavaṃ tattha tattha pakāsayissāma, kimatthaṃ pana bhagavā upaḍḍhakkhāyite pārājikaṃ na paññāpesīti ayaṃ tāva apucchā buddhavisayattā vinayapaññattiyā. Idaṃ panettha kāraṇapatirūpakaṃ ‘‘upaḍḍhabhāvassa dubbinicchayattā’’ti. Yebhuyyena khāyitaṃ nāma vaccamaggapassāvamaggamukhānaṃ catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāse atikkamma yāva tatiyakoṭṭhāsapariyosānā khāditaṃ, tatiyakoṭṭhāsaṃ atikkamma yāva catutthakoṭṭhāsapariyosānā dukkaṭavatthu.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyita</span>nti ‘‘jīvamānakasarīraṃyeva sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Allasarīre</span>ti abhinave, akuthite vā manussānaṃ jīvamānasarīre akkhināsādīsu thullaccayameva. <span class="bld">Tiracchānagatānaṃ hatthiassādīnaṃ nāsāya vatthikose ca thullaccaya</span>nti ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti imāya <span class="bld">pāḷiyā</span> atthavisesenettha vuttaṃ. <span class="bld">Upakacchakādīsu dukkaṭaṃ, sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ, avasesasarīrepi dukkaṭamevā</span>ti idaṃ vinītavatthusmiṃ ‘‘ehi, bhante, methunaṃ dhammaṃ paṭisevā’’ti<a name="V0.0094"></a>. ‘‘Alaṃ bhagini netaṃ kappatī’’ti (pārā. 79) iminā tāva methunarāgābhāvo dassito hoti. ‘‘Ehi, bhante, ūruntarikāya ghaṭṭehi…pe… so bhikkhu tathā akāsī’’ti iminā tāva mocanassādo dassito hoti, tenevāha bhagavā ‘‘āpatti saṅghādisesassā’’ti. ‘‘Yo pana methunarāgena ūruntarikāya ghaṭṭeti, tassa dukkaṭa’’nti siddhanti katvā vuttaṃ.</p>
  409. <p class="bodytext">Manussānaṃ <a name="M0.0105"></a> akkhikaṇṇavaṇādi thullaccayavatthu, tiracchānagatānaṃ dukkaṭavatthūti ettha duviññeyyo pāḷileso, tasmā ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti vacanato rattacittena akkhikaṇṇavaṇaṃ chupantassa dukkaṭanti siddhanti ayaṃ <span class="bld">cammakkhandhake</span> pāḷilesoti veditabbo. <span class="bld">‘‘Jīvamānakapurisassā</span>ti jīvamānakasaddo mate vattabbameva natthīti ñāpanatthaṃ vutto’’ti vadanti. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ panā</span>ti idaṃ kiñcāpi ‘‘katvā mahāaṭṭhakathaṃ sarīra’’nti vuttaṃ, atha kho sesaaṭṭhakathāsu ‘‘methunarāgena mukhenā’’ti vacanābhāvato tattheva bhāvato taṃ vacanaṃ pāḷivacanena saṃsanditvā dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">‘‘taṃ sabbampī</span>ti mahāaṭṭhakathāyameva methunarāgena itthiyā nimittaṃ appavesento chupati, thullaccaya’’nti ca vuttaṃ. ‘‘Methunarāgena mukhenā’’tipi katthaci, pāḷiyaṃ avisesena ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabba’’nti vuttaṃ, tasmā ‘‘taṃ sabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Purimaṃ pasaṃsantī</span>ti tiracchānagati…pe… vuttanayeneva thullaccayaṃ, kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭantiādiaṭṭhakathāvacanehi saṃsandanato. <span class="bld">‘‘Taṃ sabbampi…pe… purimaṃ pasaṃsantī’’</span>ti idaṃ saṅgītito pacchā sīhaḷadīpakehi ācariyehi pāḷiyā, aṭṭhakathāyañca vuttavacanaṃ saṃsanditvā vuttavinicchayoti vuttaṃ. Ettha <span class="bld">itarathā hī</span>ti pakatimukhena. Kasmā dukkaṭanti ce? ‘‘Aṅgulibījādīni pavesentassa dukkaṭa’’nti vuttattā yuttaṃ. <span class="bld">Tiracchānagatitthiyā passāvamagga</span>nti ettha mahāaṭṭhakathāyampi pubbe ‘‘nimitta’’nti vatvā ettha ‘‘passāvamagga’’nti vuttattā avasesanimitte dukkaṭanti yuttaṃ viya dissati. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti methunarāgena. <span class="bld">Thullaccaya</span>nti ca <span class="bld">khandhake</span> passāvanimittavasenevāgatattā upaparikkhitvā gahetabbaṃ.</p>
  410. <p class="centered">Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  411. <p class="subhead">Santhatacatukkabhedakakathāvaṇṇanā</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para61-2"></a><span class="paranum">61-2</span>. <span class="bld">Itthinimittaṃ khāṇuṃ katvā</span>ti itthinimittassa anto khāṇuṃ pavesetvā samatalaṃ vā katvā atirittaṃ vā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ pavesābhāvā. Īsakaṃ anto pavesetvā <a name="V0.0095"></a> ṭhitaṃ khāṇumeva ce aṅgajātena <a name="M0.0106"></a> chupati, pārājikaṃ. ‘‘Uppalagandhā uppalabhāvā’’tipi dīpavāsino paṭhanti kira. <span class="bld">Suttaṃ bhikkhumhī</span>ti sevanacittaṃ upaṭṭhiteti (pārā. 57) ettha viya. ‘‘Suttabhikkhumhī’’ti ca paṭhanti, taṃ ujukameva.</p>
  413. <p class="centered">Santhatacatukkabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  414. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  415. <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakiṇṇake</span> yāni sikkhāpadāni ‘‘kiriyānī’’ti vuccanti, tesaṃ vasena kāyo, vācā ca saha viññattiyā veditabbā. Akiriyānaṃ vasena vinā viññattiyā veditabbā, cittaṃ panettha appamāṇaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānassa kiriyattā, acittakattā ca. Tattha kiriyā āpattiyā anantaracittasamuṭṭhānā veditabbā. Aviññattijanakampi ekaccaṃ bāhullanayena ‘‘kiriya’’nti vuccati, yathayidaṃ paṭhamapārājikaṃ viññattiyā abhāvepi ‘‘so ce sādiyati, āpatti pārājikassā’’ti hi vuttaṃ ‘‘na sādiyati anāpattī’’ti ca. Viññattisaṅkhātāpi kiriyā vinā sevanacittena na hoti cittajattā, vikārarūpattā, cittānuparivattikattā ca. Tasmā kiriyāsaṅkhātamidaṃ viññattirūpaṃ itaraṃ cittajarūpaṃ viya janakacittena vinā na tiṭṭhati, itaraṃ saddāyatanaṃ tiṭṭhati, tasmā kiriyāya sati ekantato tajjanakaṃ sevanacittaṃ atthiyevāti katvā na sādiyati anāpattīti na yujjati. Yasmā viññattijanakampi samānaṃ sevanacittaṃ na sabbakālaṃ viññattiṃ janeti, tasmā vināpi viññattiyā sayaṃ uppajjatīti katvā ‘‘sādiyati, āpatti pārājikassā’’ti vuttaṃ. Nuppajjati ce, na sādiyati nāma, tassa anāpatti, teneva bhagavā ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhū’’ti citteneva āpattiṃ paricchindati, na kiriyāyāti veditabbaṃ. Ettāvatā cha āpattisamuṭṭhānāni, tāni eva āpattikarā dhammā nāmāti ca, catūhākārehi āpattiṃ āpajjati kāyena vācāya kāyavācāhi kammavācāya āpajjatīti ca etāni suttapadāni avirodhitāni honti, aññathā virodhitāni. Kathaṃ? Yañhi āpattiṃ kammavācāya āpajjati, na tattha kāyādayoti āpannaṃ, tato <a name="M0.0107"></a> kammavācāya saddhiṃ āpattikarā dhammā sattāti āpajjati, atha tatthāpi kāyādayo ekato vā nānāto vā labbhanti. ‘‘Catūhi ākārehī’’ti na yujjati, ‘‘tīhākārehi āpattiṃ āpajjatī’’ti vattabbaṃ siyāti evaṃ virodhitāni honti. Kathaṃ avirodhitānīti? Saviññattikāviññattikabhedabhinnattā kāyādīnaṃ. Yā kiriyā āpatti, taṃ ekaccaṃ kāyena saviññattikena āpajjati<a name="V0.0096"></a>, ekaccaṃ saviññattiyā vācāya, ekaccaṃ saviññattikāhi kāyavācāhi āpajjati. Yā pana akiriyā āpatti, taṃ ekaccaṃ kammavācāya āpajjati, tañca kho avasiṭṭhāhi aviññattikāhi kāyavācāhiyeva, na vinā ‘‘no ce kāyena vācāya paṭinissajjati, kammavācāpariyosāne āpatti saṅghādisesassā’’ti (pārā. 414, 421) vacanato. Avisesena vā ekaccaṃ āpattiṃ kāyena āpajjati, ekaccaṃ vācāya, ekaccaṃ kāyavācāhi. Yaṃ panettha kāyavācāhi, taṃ ekaccaṃ kevalāhi kāyavācāhi āpajjati, ekaccaṃ kammavācāya āpajjatīti ayamattho veditabboti evaṃ avirodhitāni honti.</p>
  417. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ samāsato atthavibhāvanā – <span class="bld">kāyena āpajjatī</span>ti kāyena saviññattikena akattabbaṃ katvā ekaccaṃ āpajjati, aviññattikena kattabbaṃ akatvā āpajjati, tadubhayampi kāyakammaṃ nāma. Akatampi hi loke ‘‘kata’’nti vuccati ‘‘idaṃ dukkaṭaṃ mayā, yaṃ mayā puññaṃ na kata’’nti evamādīsu, sāsane ca ‘‘idaṃ te, āvuso ānanda, dukkaṭaṃ, yaṃ tvaṃ bhagavantaṃ na pucchī’’tiādīsu (cūḷava. 443), evamidha vinayapariyāye kāyena akaraṇīyampi ‘‘kāyakamma’’nti vuccati, ayameva nayo <span class="bld">vācāya āpajjatī</span>tiādīsu. Tattha <span class="bld">samuṭṭhāna</span>ggahaṇaṃ kattabbato vā akattabbato vā kāyādibhedāpekkhameva āpattiṃ āpajjati, na aññathāti dassanatthaṃ. <span class="bld">Kiriyā</span>ggahaṇaṃ kāyādīnaṃ saviññattikāviññattikabhedadassanatthaṃ. <span class="bld">Saññā</span>ggahaṇaṃ āpattiyā aṅgānaṅgacittavisesadassanatthaṃ, tena yaṃ cittaṃ kiriyālakkhaṇe, akiriyālakkhaṇe vā sannihitaṃ, yato vā kiriyā vā akiriyā vā hoti, na taṃ avisesena āpattiyā aṅgaṃ vā anaṅgaṃ vā hoti, kintu yāya saññāya ‘‘saññāvimokkha’’nti vuccati, tāya sampayuttaṃ cittaṃ aṅgaṃ, itaraṃ anaṅganti dassitaṃ hoti. Idāni <a name="M0.0108"></a> yena cittena sikkhāpadaṃ sacittakaṃ hoti, yadabhāvā acittakaṃ, tena tassa avisesena sāvajjattā lokavajjabhāvova vuccati, kintu sāvajjaṃyeva samānaṃ ekaccaṃ lokavajjaṃ ekaccaṃ paṇṇattivajjanti dassanatthaṃ <span class="bld">lokavajja</span>ggahaṇaṃ. Cittameva yasmā ‘‘lokavajja’’nti vuccati, tasmā manokammampi siyā āpattīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ <span class="bld">kamma</span>ggahaṇaṃ. Yaṃ panettha akiriyālakkhaṇaṃ kammaṃ, taṃ kusalattikavinimuttaṃ siyāti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ <span class="bld">kusalattika</span>ggahaṇaṃ. Yā panettha abyākatā āpatti, taṃ ekaccaṃ avedanampi saññāvedayitanirodhasamāpanno āpajjatīti katvā vedanāttikaṃ ettha na labbhatīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ <span class="bld">vedanāttika</span>ggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Sikkhāpadañhi sacittakapuggalavasena ‘‘ticittaṃ tivedana’’nti laddhavohāraṃ acittakenāpannampi ‘‘ticittaṃ tivedana’’micceva vuccati. Tatridaṃ suttaṃ ‘‘atthāpatti acittako āpajjati acittako vuṭṭhāti <a name="V0.0097"></a> (pari. 324). Atthāpatti kusalacitto āpajjati kusalacitto vuṭṭhātī’’tiādi (pari. 470). <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘saññā sadā anāpattimeva karoti, cittaṃ āpattimeva, acittakaṃ nāma vatthuavijānanaṃ, nosaññāvimokkhaṃ vītikkamajānanaṃ, idametesaṃ nānatta’’nti vuttaṃ.</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhakavasenā</span>ti sabbasikkhāpadānaṃ saṅgahavasena. Bhikkhuniyā cīvaradānādi <span class="bld">kiriyākiriyato</span>. Jātarūparajatapaṭiggahaṇādi <span class="bld">siyā kiriyato</span>. Upanikkhittāpaṭikkhepe <span class="bld">siyā akiriyato</span>. Desitavatthukapamāṇātikkantakuṭikaraṇe <span class="bld">siyā kiriyato,</span> adesitavatthukapamāṇātikkantakaraṇe <span class="bld">siyā kiriyākiriyato</span>. <span class="bld">Yaṃ cittaṅgaṃ labhatiyevā</span>ti kāyacittaṃ vācācittanti evaṃ. <span class="bld">Vināpi cittenā</span>ti ettha vināpi cittena sahāpi cittenāti adhippāyo. Yo so saviññattiko, aviññattiko ca vutto kāyo, tassa kammaṃ kāyakammaṃ, tathā vacīkammaṃ. Tattha saviññattiko kāyo uppattiyā kammaṃ sādheti, itaro anuppattiyā. Tathā vācāti veditabbaṃ, <span class="bld">sikkhāpada</span>nti ‘‘yo tattha nāmakāyo padakāyo’’ti vacanato vītikkame yujjatīti vuttaṃ. ‘‘Hasituppādavoṭṭhabbanānipi āpattisamuṭṭhāpakacittāni. Idampi na mayā paricchinnanti hasamāno passati yadā, tadā voṭṭhabbanaṃ javanagatika’’nti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Abhiññācittāni paññattiṃ ajānitvā iddhivikubbanādikāle gahetabbāni.</p>
  419. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0109"></a> pana yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno…pe… methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto atthi koci pārājiko hoti asaṃvāso, atthi koci na pārājiko hoti asaṃvāso. Dukkaṭathullaccayavatthūsu paṭisevanto atthi koci na pārājiko. Pakkhapaṇḍako apaṇḍakapakkhe upasampanno paṇḍakapakkhe methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto so pārājikaṃ āpattiṃ nāpajjatīti na pārājiko nāma. Na hi abhikkhuno āpatti nāma atthi. So anāpattikattā apaṇḍakapakkhe āgato kiṃ asaṃvāso hoti na hotīti? Hoti, ‘‘abhabbo tena sarīrabandhanenā’’ti (pārā. 55; mahāva. 129) hi vuttaṃ. ‘‘Yo pana, bhikkhu, bhikkhūnaṃ…pe… asaṃvāso’’ti (pārā. 44) vuttattā yo pana bhikkhubhāvena methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, so eva abhabbo. Nāyaṃ apārājikattāti ce? Na, ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo’’ti (mahāva. 86) vuttaṭṭhāne yathā abhikkhunā kammavācāya sāvitāyapi kammaṃ ruhati kammavipattiyā asambhavato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatridaṃ yutti – upasampannapubbo eva ce kammavācaṃ sāveti, saṅgho ca tasmiṃ upasampannasaññī, evañce kammaṃ ruhati, na aññathāti no khantīti ācariyo. Gahaṭṭho vā titthiyo vā paṇḍako <a name="V0.0098"></a> vā anupasampannasaññī kammavācaṃ sāveti, saṅghena kammavācā na vuttā hoti, ‘‘saṅgho upasampādeyya, saṅgho upasampādeti, upasampanno saṅghenā’’ti (mahāva. 127) hi vacanato saṅghena kammavācāya vattabbāya saṅghapariyāpannena, saṅghapariyāpannasaññitena vā ekena vuttā saṅghena vuttāva hotīti veditabbo, ayameva sabbakammesu yutti. Tathā atthi methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto koci nāsetabbo ‘‘yo bhikkhunīdūsako, ayaṃ nāsetabbo’’ti vuttattā eva, so anupasampannova, sahaseyyāpattiādiṃ janeti, tassa omasane ca dukkaṭaṃ hoti. Abhikkhuniyā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto na nāsetabbo ‘‘antimavatthuṃ ajjhāpanno, bhikkhave, anupasampanno…pe… nāsetabbo’’ti pāḷiyā abhāvato. Teneva so upasampannasaṅkhyaṃ gacchati, na sahaseyyāpattādiṃ janeti, kevalaṃ asaṃvāsoti katvā gaṇapūrako na hoti, ekakammaṃ ekuddesopi hi saṃvāsoti vutto. Samasikkhatāpi saṃvāsoti katvā so tena saddhiṃ natthīti padasodhammāpattiṃ pana janetīti kāraṇacchāyā dissati. Yathā bhikkhuniyā saddhiṃ bhikkhusaṅghassa ekakammādino <a name="M0.0110"></a> saṃvāsassa abhāvā bhikkhunī asaṃvāsā bhikkhussa, tathā bhikkhu ca bhikkhuniyā, padasodhammāpattiṃ pana janeti. Tathā ‘‘antimavatthuṃ ajjhāpannopi ekacco yo nāsetabbo’’ti avuttoti iminā nidassanena sā kāraṇacchāyā gahaṇaṃ na gacchati.</p>
  420. <p class="bodytext">Api ca ‘‘bhikkhu suttabhikkhumhi vippaṭipajjati, paṭibuddho sādiyati, ubho nāsetabbā’’ti (pārā. 66) ca, ‘‘tena hi, bhikkhave, mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti (pārā. 384) ca vacanato yo saṅghamajjhaṃ pavisitvā anuvijjakena anuvijjiyamāno parājāpito, sopi anupasampannova, na omasavādapācittiyaṃ janetīti veditabbaṃ. Kiñcāpi ‘‘upasampannaṃ upasampannasaññī khuṃsetukāmo’’ti <span class="bld">pāḷi</span> natthi, kiñcāpi <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> ‘‘yaṃ akkosati, tassa upasampannatā, anaññāpadesena jātiādīhi akkosanaṃ, ‘maṃ akkosatī’ti jānanā, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha cattāri aṅgānī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. omasavādasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, tathāpi duṭṭhadosasikkhāpade ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389) vacanato asuddhe upasampannasaññāya eva omasantassa pācittiyaṃ. Asuddhadiṭṭhissa dukkaṭaṃ. ‘‘Suddho hoti puggalo, aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ anajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389) vacanato pana <a name="V0.0099"></a> <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> ‘‘tassa upasampannatā upasampannasaññitā’’ti na vuttaṃ anekaṃsikattā tassa aṅgassāti veditabbaṃ.</p>
  421. <p class="bodytext">Api cettha sikkhāpaccakkhātakacatukkaṃ veditabbaṃ, atthi puggalo sikkhāpaccakkhātako na sikkhāsājīvasamāpanno, atthi sikkhāsājīvasamāpanno na sikkhāpaccakkhātako, atthi sikkhāpaccakkhātako ceva sikkhāsājīvasamāpanno ca, atthi neva sikkhāpaccakkhātako na sikkhāsājīvasamāpanno. Tattha tatiyo bhikkhunīsikkhāpaccakkhātako veditabbo. Sā hi yāva na liṅgaṃ pariccajati, kāsāve saussāhāva samānā sāmaññā cavitukāmā sikkhaṃ paccakkhantīpi bhikkhunī eva sikkhāsājīvasamāpannāva. Vuttañhi bhagavatā ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhāna’’nti (cūḷava. 434). Kadā ca pana sā <a name="M0.0111"></a> abhikkhunī hotīti? Yadā sāmaññā cavitukāmā gihinivāsanaṃ nivāseti, sā ‘‘vibbhantā’’ti saṅkhyaṃ gacchati. Vuttañhi bhagavatā ‘‘yadeva sā vibbhantā, tadeva abhikkhunī’’ti (cūḷava. 434). Kittāvatā pana vibbhantā hotīti? Sāmaññā cavitukāmā kāsāvesu anālayā kāsāvaṃ vā apaneti, naggā vā gacchati, tiṇapaṇṇādinā vā paṭicchādetvā gacchati, kāsāvaṃyeva vā gihinivāsanākārena nivāseti, odātaṃ vā vatthaṃ nivāseti, saliṅgeneva vā saddhiṃ titthiyesu pavisitvā kesaluñcanādivataṃ samādiyati, titthiyaliṅgaṃ vā samādiyati, tadā vibbhantā nāma hoti. Tattha yā bhikkhuniliṅge ṭhitāva titthiyavataṃ samādiyati, sā titthiyapakkantako bhikkhu viya pacchā pabbajjampi na labhati, sesā pabbajjamevekaṃ labhanti, na upasampadaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> kiñcāpi ‘‘yā sā, bhikkhave, bhikkhunī sakāsāvā titthāyatanaṃ saṅkantā, sā āgatā na upasampādetabbā’’ti vacanato yā paṭhamaṃ vibbhamitvā pacchā titthāyatanaṃ saṅkantā, sā āgatā upasampādetabbāti anuññātaṃ viya dissati. Saṅgītiācariyehi pana ‘‘catuvīsati pārājikānī’’ti vuttattā na puna sā upasampādetabbā, tasmā eva sikkhāpaccakkhānaṃ nānuññātaṃ bhagavatā. Antimavatthuajjhāpannā pana bhikkhunī eva. Pakkhapaṇḍakīpi bhikkhunī eva. <span class="bld">Ki</span>nti pucchā.</p>
  422. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  423. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Vinītāni vinicchitāni vatthūni <span class="bld">vinītavatthūni</span>. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ</span> ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhū’’tiādīnaṃ <span class="bld">vatthūnaṃ</span> pāṭekkaṃ nāmagaṇanaṃ uddharitvā uddharitvā ūnādhikadosasodhanaṭṭhena uddānā ca tā matrādisiddhigāthāhi chandovicitilakkhaṇena gāthā cāti <span class="bld">‘‘uddānagāthā</span> <a name="V0.0100"></a> <span class="bld">nāmā’’</span>ti vuttaṃ, <span class="bld">de, sodhane</span> iti dhātussa rūpaṃ uddānāti veditabbaṃ. Imā pana uddānagāthā dhammasaṅgāhakattherehi saṅgītikāle ṭhapitā, katthāti ce? Padabhājanīyāvasāne. <span class="bld">‘‘Vatthugāthā</span> nāma ‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhū’tiādīnaṃ imesaṃ vinītavatthūnaṃ nidānānī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayena vinītavatthūni eva ‘‘vatthugāthā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Idamettha samāsato adhippāyanidassanaṃ <a name="M0.0112"></a> – ‘‘āpattiṃ tvaṃ, bhikkhu, āpanno pārājika’’nti mūlāpattidassanavasena vā, ‘‘anāpatti, bhikkhu, pārājikassa, āpatti saṅghādisesassa, dukkaṭassā’’ti āpattibhedadassanavasena vā, ‘‘anāpatti, bhikkhu, asādiyantassā’’ti anāpattidassanavasena vā yāni vatthūni vinītāni vinicchitāni, tāni vinītavatthūni nāma. Tesaṃ vinītavatthūnaṃ nidānavatthudīpikā tanti <span class="bld">vatthugāthā</span> nāma. Uddānagāthāva ‘‘vatthugāthā’’ti vuttāti eke. Tesaṃ ‘‘iminā lakkhaṇena āyatiṃ vinayadharā vinayaṃ vinicchinissantī’’ti vacanena virujjhati. Na hi uddānagāthāyaṃ kiñcipi vinicchayalakkhaṇaṃ dissati, uddānagāthānaṃ visuṃ payojanaṃ vuttaṃ ‘‘sukhaṃ vinayadharā uggaṇhissantī’’ti, tasmā payojananānattatopetaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Tatthāyaṃ viggaho – vatthūni eva gāthā vatthugāthā. Vinītavatthuto visesanatthamettha gāthāggahaṇaṃ. Uddānagāthāto visesanatthaṃ vatthuggahaṇanti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘gāthānaṃ vatthūnīti vattabbe vatthugāthāti vutta’’nti vadanti. Makkaṭivatthuṃ aññe tattha bhikkhū ārocesuṃ, idha sayameva. Tattha kāraṇassa ‘‘bhagavatā sikkhāpadaṃ paññatta’’nti vuttattā vajjiputtakāpi aññe eva. ‘‘Tattha ānandatthero, idha te evā’’ti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Ācariyassa adhippāyo pubbe vutto, tasmā upaparikkhitabbaṃ.</p>
  424. <p class="bodytext"><a name="para67-8"></a><span class="paranum">67-8</span>. <span class="bld">Ñatvā</span>ti apucchitvā sayameva ñatvā. <span class="bld">Pokkhara</span>nti sarīraṃ bheripokkharaṃ viya. Lokiyā avikalaṃ ‘‘sundara’’nti vadanti, tasmā vaṇṇapokkharatāyāti paṭhamenatthena visiṭṭhakāyacchavitāyāti attho, dutiyena vaṇṇasundaratāyāti. ‘‘Uppalagabbhavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇā, tasmā uppalavaṇṇāti nāmaṃ labhī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Nīluppalavaṇṇā kāyacchavī</span>ti vacanaṃ pana sāmacchaviṃ dīpeti. Loke pana ‘‘uppalasamā pasatthasāmā’’ti vacanato ‘‘yā sāmā sāmavaṇṇā sāmatanumajjhā, sā pāricariyā sagge mama vāso’’ti vacanato sāmacchavikā itthīnaṃ pasatthā. ‘‘Yāvassā naṃ andhakāra’’ntipi pāṭho. Kilesakāmehi vatthukāmesu yo na limpati.</p>
  425. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Itthiliṅgaṃ pātubhūta</span>nti itthisaṇṭhānaṃ pātubhūtaṃ, tañca kho purisindriyassa antaradhānena <a name="V0.0101"></a> itthindriyassa pātubhāvena. Evaṃ purisindriyapātubhāvepi. Etena yathā brahmānaṃ purisindriyaṃ nuppajjati, kevalaṃ purisasaṇṭhānameva <a name="M0.0113"></a> uppajjati, yathā ca kassaci paṇḍakassa vināpi purisindriyena purisasaṇṭhānaṃ uppajjati, na tathā tesanti dassitaṃ hoti, taṃ pana itthindriyaṃ, purisindriyaṃ vā antaradhāyantaṃ marantānaṃ viya paṭilomakkamena sattarasamacittakkhaṇato paṭṭhāya antaradhāyati. Paccuppanne indriye niruddhe itaraṃ visabhāgindriyaṃ pātubhavati. Yasmā mahāniddaṃ okkantasseva kirassa visabhāgindriyaṃ pātubhavati, tasmā <span class="bld">‘‘rattibhāge niddaṃ okkantassā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjhaṃ tameva upasampada’’nti vacanato pavattinīyeva upajjhāyā, upasampadācariyā bhikkhunīyeva ācariyāti katvā tāsaṃ upajjhāyavattaṃ, ācariyavattañca iminā bhikkhunāsadāsāyaṃ pātaṃ bhikkhunupassayaṃ gantvā kātabbaṃ, tāhi ca imassa vihāraṃ āgamma saddhivihārikavattādi kātabbaṃ nu khoti ce? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, bhikkhunīhi saṅgamitu’’nti vacanena vinābhāvadīpanato kevalaṃ na puna upajjhā gahetabbā, na ca upasampadā kātabbāti dassanatthameva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjha’’ntiādi vuttanti veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">bhikkhunīhi saṅgamitu</span>nti bhikkhūhi vinā hutvā bhikkhunīhi eva saddhiṃ samaṅgī bhavituṃ anujānāmīti attho, tasmā iminā pāḷilesena ‘‘tassā eva gāmantarādīhi anāpattī’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ siddhaṃ hoti, āgantvā saṅgamituṃ sakkā, yañca bhagavatā gamanaṃ anuññātaṃ, taṃ nissāya kuto gāmantarādipaccayā āpatti. Na hi bhagavā āpattiyaṃ niyojetīti yuttameva taṃ, aññathā ‘‘yā āpattiyo bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā, tāhi āpattīhi anāpattī’’ti pāḷivacanato na gāmantarādīhi anāpattīti āpajjati. Sādhāraṇatā āpattiyeva ‘‘yā āpattiyo bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā, yā ca bhikkhunīhi saṅgamantiyā gāmantaranadīpārarattivippavāsagaṇaohīyanāpattiyo, tāhi āpattīhi anāpattī’’ti na vuttattāti ce? Na vuttaṃ aniṭṭhappasaṅgato. Bhikkhunīhi saddhiṃ saṅkantāyapi tassā tā pahāya aññāhi saṅgamantiyā gāmantarādīhi anāpatti eva sabbakālanti imassa aniṭṭhappasaṅgato tathā na vuttanti attho. Tattha gāmantarāpattādivatthuṃ sañcicca tasmiṃ kāle ajjhācarantīpi sā liṅgapātubhāvena kāraṇena anāpajjanato anāpatti. Anāpajjanaṭṭheneva vuṭṭhāti nāmāti veditabbā. Tathā yogī anuppanne <a name="M0.0114"></a> eva kilese nirodheti. Abandhanopi patto ‘‘ūnapañcabandhano’’ti vuccati, sabbaso vā pana na sāveti appaccakkhātā hoti sikkhā, evamidha anāpannāpi āpatti vuṭṭhitā nāma hotīti veditabbā.</p>
  426. <p class="bodytext">Yasmā pana sā purisena sahaseyyāpattiṃ anāpajjantīpi sakkoti bhikkhunīhi saṅgamituṃ<a name="V0.0102"></a>, tasmā anāpattīti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ubhinnampi sahaseyyāpatti hotī’’ti vuttaṃ. Vuttañhetaṃ <span class="bld">parivāre</span> ‘‘aparehipi catūhākārehi āpattiṃ āpajjati saṅghamajjhe gaṇamajjhe puggalassa santike liṅgapātubhāvenā’’ti (pari. 324). Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">parivāre</span> ‘‘atthāpatti āpajjanto vuṭṭhāti vuṭṭhahanto āpajjatī’’ti (pari. 324), tassa sahaseyyādiṃ āpajjati asādhāraṇāpattīhi vuṭṭhāti, tadubhayampi sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Dūre vihāro hoti pañcadhanusatikaṃ pacchimaṃ, vihārato paṭṭhāya gāmaṃ pavisantiyā gāmantaraṃ hotīti attho. <span class="bld">Saṃvidahanaṃ parimocetvā</span>ti addhānagamanasaṃvidahanaṃ akatvāti attho. <span class="bld">Tā kopetvā</span>ti pariccajitvāti attho. <span class="bld">‘‘Paripuṇṇavassasāmaṇerenāpī’’</span>ti vacanato aparipuṇṇavassassa upajjhāyaggahaṇaṃ natthīti viya dissati. <span class="bld">Vinayakammaṃ katvā ṭhapito</span>ti vikappetvā ṭhapito. Avikappitānaṃ dasāhātikkame nissaggiyatā veditabbā. <span class="bld">Puna paṭiggahetvā sattāhaṃ vaṭṭatī</span>ti pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhikkhūnaṃ sannidhiṃ bhikkhunīhi paṭiggāhāpetvā paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 421) vacanato vuttaṃ. <span class="bld">Anapekkhavissajjanenā</span>ti vatthuṃ anapekkhavissajjanena vā paṭiggahaṇena vā puna paṭiggahetvā paribhuñjissāmīti. <span class="bld">Pakkhamānattakāle punadeva liṅgaṃ parivattati chārattaṃ mānattameva dātabba</span>nti sace, bhikkhukāle appaṭicchannāya āpattiyā, no paṭicchannāyāti no laddhīti ācariyo.</p>
  427. <p class="bodytext"><span class="bld">Parivāsadānaṃ pana natthī</span>ti bhikkhuniyā chādanāsambhavato vuttanti veditabbaṃ. Sace bhikkhunī asādhāraṇaṃ pārājikāpattiṃ āpajjitvā purisaliṅgaṃ paṭilabhati, bhikkhūsu upasampadaṃ na labhati, pabbajjaṃ labhati, anupabbajitvā bhikkhubhāve ṭhito sahaseyyāpattiṃ na janeti. Vibbhantāya bhikkhuniyā purisaliṅge pātubhūte bhikkhūsu upasampadaṃ na labhati, pārājikaṃ. Avibbhantamānassa gahaṭṭhasseva sato bhikkhunīdūsakassa sace itthiliṅgaṃ pātubhavati, neva bhikkhunīsu upasampadaṃ labhati, na <a name="M0.0115"></a> puna liṅgaparivatte jāte bhikkhūsu vāti. Bhikkhuniyā liṅgaparivatte sati bhikkhu hoti, so ce sikkhaṃ paccakkhāya vibbhamitvā itthiliṅgaṃ paṭilabheyya, bhikkhunīsu upasampadaṃ paṭilabhati ubhayattha pubbe pārājikabhāvaṃ appattattā. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassā purisaliṅgaṃ paṭilabheyya, upasampanno bhikkhu eva. Puna sikkhaṃ paccakkhāya āgato na upasampādetabbo aparipuṇṇavīsativassattā. Puna liṅgaparivatte sati bhikkhunīsu upasampadaṃ labhati. Evaṃ ce katadvādasasaṅgahassa dārakassa liṅgaparivatte sati gihigatā itthī hoti, paripuṇṇadvādasavassā upasampādetabbā kira. Bhikkhuniyā itthiliṅgantaradhānena, bhikkhussa vā purisaliṅgantaradhānena pakkhapaṇḍakabhāvo bhaveyya, na sā bhikkhunī bhikkhunīhi nāsetabbā bhikkhu vā bhikkhūhi puna pakatibhāvāpattisambhavā<a name="V0.0103"></a>. Pakatipaṇḍakaṃ pana sandhāya ‘‘paṇḍako nāsetabbo’’ti vuttaṃ. Pakkhapaṇḍako hi saṃvāsanāsanāya nāsetabbo, itaro ubhayanāsanāyāti attho. Yadi tesaṃ puna pakatibhāvo bhaveyya, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjhaṃ tameva upasampadaṃ tāniyeva vassāni bhikkhunīhi saṅgamitu’’nti ayaṃ vidhi sambhavati. Sace nesaṃ liṅgantaraṃ pātubhaveyya, so ca vidhi, yā āpattiyo bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi sādhāraṇā, tā āpattiyo bhikkhunīnaṃ santike vuṭṭhātuṃ asādhāraṇāhi anāpattīti ayampi vidhi sambhavati. Yaṃ vuttaṃ <span class="bld">parivāre</span> ‘‘saha paṭilābhena purimaṃ jahati, pacchime patiṭṭhāti, viññattiyo paṭippassambhanti, paññattiyo nirujjhanti, saha paṭilābhena pacchimaṃ jahati, purime patiṭṭhāti, viññattiyo’’tiādi, taṃ yathāvuttavidhiṃ sandhāya vuttanti amhākaṃ khantīti ācariyo. Itthiliṅgaṃ, purisaliṅgaṃ vā antaradhāyantaṃ kiṃ sakalampi sarīraṃ gahetvā antaradhāyati, udāhu sayameva. Kiñcettha – yadi tāva sakalaṃ sarīraṃ gahetvā antaradhāyati, ayaṃ puggalo cuto bhaveyya. Tasmā sāmaññā cuto bhaveyya, puna upasampajjanto opapātiko bhaveyya. Atha sayameva antaradhāyati, sopi bhāvo tassa virujjhati. Itthindriyādīni hi sakalampi sarīraṃ byāpetvā ṭhitānīti khaṇanirodho viya tesaṃ antaradhānaṃ veditabbaṃ, tasmā yathāvuttadosappasaṅgābhāvo veditabbo. Aññamaññaṃ saṃsaṭṭhappabhānaṃ dīpānaṃ ekappabhānirodhepi itarissā ṭhānaṃ viya sesasarīraṭṭhānaṃ tattha hotīti veditabbaṃ.</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para71-2"></a><span class="paranum">71-2</span>. <span class="bld">Muccatu</span> <a name="M0.0116"></a> <span class="bld">vā mā vā dukkaṭamevā</span>ti mocanarāgābhāvato. <span class="bld">Avisayo</span>ti asādiyanaṃ nāma evarūpe ṭhāne dukkaranti attho. Methunadhammo nāma ubhinnaṃ vāyāmena nipajjati ‘‘tassa dvayaṃdvayasamāpattī’’ti vuttattā, tasmā tvaṃ mā vāyāma, evaṃ te anāpatti bhavissati, kiriyañhetaṃ sikkhāpadanti vuttaṃ hoti, ‘‘āpattiṃ tvaṃ bhikkhu āpanno pārājika’’nti vacanato akiriyampetaṃ sikkhāpadaṃ yebhuyyena ‘‘kiriya’’nti vuccatīti siddhaṃ hoti.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para73-4"></a><span class="paranum">73-4</span>. ‘‘Pārājikabhayena ākāsagatameva katvā pavesanādīni karontassa sahasā tālukaṃ vā passaṃ vā aṅgajātaṃ chupati ce, dukkaṭamevā’’ti vadanti. Kasmā? Na methunarāgattāti, vīmaṃsitabbaṃ. Dantānaṃ bāhirabhāvo oṭṭhānaṃ bāhirabhāvo viya thullaccayavatthu hotīti vuttaṃ ‘‘bahi nikkhantadante jivhāya ca thullaccaya’’nti. <span class="bld">Taṃ puggalaṃ visaññiṃ katvā</span>ti vacanena so puggalo khittacitto nāma hotīti dassitaṃ hoti. Yo pana puggalo na visaññīkato, so ce attano aṅgajātassa dhātughaṭṭanacariṇijjhiṇikādisaññāya sādiyati, methunasaññāya <a name="V0.0104"></a> abhāvato visaññīpakkhameva bhajatīti tassa anāpatticchāyā dissati. ‘‘Methunametaṃ maññe kassaci amanussassā’’ti ñatvā sādiyantassa āpatti eva. <span class="bld">Paṇḍakassa methunadhamma</span>nti paṇḍakassa vaccamagge vā mukhe vā, bhummatthe vā sāmivacanaṃ. Avedayantassapi sevanacittavasena āpatti santhateneva sevane viya.</p>
  430. <p class="bodytext">Upahatindriyavatthusmiṃ ‘‘etamatthaṃ ārocesuṃ, so ārocesī’’ti duvidho pāṭho atthi. Tattha ‘‘ārocesu’’nti vuttapāṭho ‘‘vediyi vā so bhikkhave’’ti vuttattā sundaraṃ, aññathā ‘‘āpattiṃ tvaṃ bhikkhū’’ti vattabbaṃ siyā. ‘‘Vediyā vā’’ti dīpavāsino paṭhanti kira, methunadhammassa pubbapayogā hatthaggāhādayo, tasmā ‘‘dukkaṭamevassa hotī’’ti iminā purimapadena sambandho. Yasmā pana dukkaṭamevassa hoti, tasmā yāva sīsaṃ na pāpuṇāti puggalo, tāva dukkaṭe tiṭṭhatīti sambandho veditabbo. Sīsaṃ nāma maggapaṭipādanaṃ. <span class="bld">‘‘Sīsaṃ na pāpuṇātī</span>ti pārājikaṃ na hoti tāva pubbapayogadukkaṭe tiṭṭhatī’’ti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ<a name="M0.0117"></a>. <span class="bld">Uccāliṅgapāṇakadaṭṭhenā</span>ti ettha bhāvaniṭṭhāpaccayo veditabbo. Daṭṭhena daṃsena khādanenāti hi atthato ekaṃ.</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para76-7"></a><span class="paranum">76-7</span>. Saṅgāmasīse yuddhamukhe yodhapuriso viyāyaṃ bhikkhūti <span class="bld">‘‘saṅgāmasīsayodho bhikkhū’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Rukkhasūcidvāraṃ</span> upilavāya, ekena vā bahūhi vā kaṇṭakehi thakitabbaṃ <span class="bld">kaṇṭakadvāraṃ</span>. Dussadvāraṃ sāṇidvārañca <span class="bld">dussasāṇidvāraṃ</span>. ‘‘Kilañjasāṇī’’tiādinā vuttaṃ sabbampi dussasāṇiyameva saṅgahetvā vuttaṃ. Ekasadisattā <span class="bld">‘‘eka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ākāsatale</span>ti hammiyataleti attho. <span class="bld">Ayañhettha saṅkhepo</span>ti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Kiñci karontā nisinnā hontīti vuttattā nipannānaṃ āpucchanaṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Yathāparicchedameva ca na uṭṭhāti, tassa āpattiyevā’’ti kiñcāpi avisesena vuttaṃ, anādariyadukkaṭāpatti eva tattha adhippetā. Kathaṃ paññāyatīti? ‘‘Rattiṃ dvāraṃ vivaritvā nipanno aruṇe uggate uṭṭhahati, anāpattī’’ti vuttattā, <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> visesetvā ‘‘anādariyadukkaṭāpi na muccatī’’ti vuttattā ca, tena itarasmā dukkaṭā muccatīti adhippāyo. <span class="bld">Yathāparicchedameva ca na uṭṭhāti, tassa āpattiyevā</span>ti ettha na anādariyadukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathāparicchedamevāti avadhāraṇattā paricchedato abbhantare na hotīti vuttaṃ hoti. Puna ‘‘supatī’’ti vuttaṭṭhāne viya sanniṭṭhānaṃ gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ nipajjanto</span>ti nipajjanakāle āpajjitabbadukkaṭameva sandhāya vuttaṃ, tasmā yathāparicchedena uṭṭhahantassa dve dukkaṭānīti vuttaṃ hotīti. <span class="bld">Andhakaṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘yadi rattiṃ dvāraṃ asaṃvaritvā nipanno ‘divā vuṭṭhahissāmī’ti, anādariye āpatti <a name="V0.0105"></a> dukkaṭassā’’ti vuttaṃ, etthāpi ‘‘nipanno’’ti vuttattā ‘‘aruṇe uṭṭhite uṭṭhāhī’’ti na vuttattā ca jānitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Mahāpaccariyaṃ</span> anādariyadukkaṭameva sandhāya vuttaṃ, na <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttadukkaṭa’’nti eke vadanti. <span class="bld">Tassa anāpattī</span>ti atthato anipannattā vuttaṃ. ‘‘Sace pana rattiṃ saṃvaritvā nipanno, aruṇuṭṭhānasamaye koci vivarati, dvārajagganādīni akatvā nipannassa āpattiyeva. Kasmā? Āpattikhettattā’’ti vadanti.</p>
  432. <p class="bodytext">Yasmā yakkhagahitakopi visaññībhūto viya khittacitto nāma hoti, assa pārājikāpattito anāpatti, pageva aññato, tasmā ‘‘yakkhagahitako viya visaññībhūtopi na muccatī’’ti yaṃ <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> vuttaṃ, taṃ pubbe <a name="M0.0118"></a> sañcicca divā nipanno pacchā yakkhagahitakopi visaññībhūtopi na muccati nipajjanapayogakkhaṇe eva āpannattāti adhippāyena vuttaṃ. <span class="bld">Bandhitvā nipajjāpitova muccatī</span>ti na yakkhagahitakādīsveva, sopi yāva sayameva sayanādhippāyo na hoti, tāva muccati. Yadā kilanto hutvā niddāyitukāmatāya sayanādhippāyo hoti, tadā saṃvarāpetvā, jaggāpetvā vā ābhogaṃ vā katvā niddāyitabbaṃ, aññathā āpatti. Sabhāgo ce natthi, na passati vā, na gantuṃ vā sakkoti. Cirampi adhivāsetvā pacchā vedanāṭṭo hutvā anābhogeneva sayati, tassa ‘‘anāpatti vedanāṭṭassā’’ti vacanena anāpatti, <span class="bld">tassāpi avisayattā āpatti na dissatī</span>ti visaññībhāveneva supantassa ‘‘anāpatti khittacittassā’’ti vacanena na dissati. <span class="bld">Ācariyā pana evaṃ na kathayantī</span>ti avisesena ‘‘na dissatī’’ti na kathayanti, yadi saññaṃ appaṭilabhitvā sayati, avasavattattā āpatti na dissati, sace saññaṃ paṭilabhitvāpi kilantakāyattā sayanaṃ sādiyanto supati, tassa yasmā avasavattattaṃ na dissati, tasmā āpatti evāti kathayantīti adhippāyo.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpadumattheravāde</span> yakkhagahitako khittacittako muccati. Bandhitvā nipajjāpito asayanādhippāyattā, vedanāṭṭattā ca muccatīti adhippāyo. Evaṃ sante pāḷiaṭṭhakathā, theravādo ca sameti, tasmā tesaṃ tesaṃ vinicchayānaṃ ayameva adhippāyoti no khantīti ācariyo, <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> pana yakkhagahitakopi visaññībhūtopi na muccati nāma, pārājikaṃ āpajjituṃ bhabbo so antarantarā saññāpaṭilābhatoti adhippāyo. ‘‘Bandhitvā nipajjāpito vā’’ti kurundīvacanena ekabhaṅgena nipannopi na muccatīti ce? Muccatiyeva. Kasmā? Atthato anipannattā. Kurundīvādena mahāaṭṭhakathāvādo sameti. Kasmā? Avasavattasāmaññato. Kiñcāpi sameti, ācariyā pana evaṃ na kathayanti. Na kevalaṃ teyeva, mahāpadumattheropīti <a name="V0.0106"></a> dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘mahāpadumattherenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpadumattheravāde</span> ‘‘pārājikaṃ āpajjituṃ abhabbo yakkhagahitako nāmā’’ti ca vuttaṃ, tattha ācariyā pana evaṃ vadanti ‘‘sace okkantaniddo ajānantopi pāde mañcakaṃ āropeti, āpattiyevāti vuttattā yo pana patitvā tattheva sayati na vuṭṭhāti, tassa āpatti antarantarā jānantassāpi ajānantassāpi hotī’’ti<a name="M0.0119"></a>. Sabbaṭṭhakathāsu vuttavacanāni sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘idha ko muccati ko na muccatī’’</span>ti vuttaṃ. Yakkhagahitako vā visaññībhūto vā na kevalaṃ pārājikaṃ āpajjituṃ bhabbo eva, sabbopi āpajjati. Evaṃ ‘‘bandhitvā nipajjāpitova muccatī’’ti vacanena tassapi avasavattattā ‘‘āpatti na dissatī’’ti evaṃ na kathayanti. Yasmā ummattakakhittacittavedanāṭṭesu aññataro na hoti, tasmā ‘‘āpattiyevā’’ti kathayanti. Idaṃ kira sabbaṃ na saṅgītiṃ āruḷhaṃ. ‘‘Pavesanaṃ sādiyatītiādinā vuttattā akiriyāpi hotīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, yadā pana sādiyati, tadā sukhumāpi viññatti hoti evāti idha kiriyā evā’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  434. <p class="centered">Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  435. <p class="title">2. Dutiyapārājikaṃ</p>
  436. <p class="subhead">Dhaniyavatthuvaṇṇanā</p>
  437. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Dutiye rājūhi eva pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti laddhanāmake samīpatthena, adhikaraṇatthena ca paṭiladdhabhummavibhattike gijjhakūṭe pabbate catūhi vihārehi viharantoti adhippāyo. Tassa ‘‘vassaṃ upagacchiṃsū’’ti iminā sambandho veditabbo. Tayo eva hi ñattiṃ ṭhapetvā gaṇakammaṃ karonti, na tato ūnā adhikā vā akiriyattā. Tattha vinayapariyāyena saṅghagaṇapuggalakammakosallatthaṃ idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – atthi saṅghakammaṃ saṅgho eva karoti, na gaṇo na puggalo, taṃ apalokanakammassa kammalakkhaṇekadesaṃ ṭhapetvā itaraṃ catubbidhampi kammaṃ veditabbaṃ. Atthi saṅghakammaṃ saṅgho ca karoti, gaṇo ca karoti, puggalo ca karoti. Kiñcāti? Yaṃ pubbe ṭhapitaṃ. Vuttañhetaṃ <span class="bld">parivāraṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yasmiṃ vihāre dve tayo janā vasanti<a name="V0.0107"></a>, tehi nisīditvā katampi saṅghena katasadisameva. Yasmiṃ pana vihāre eko bhikkhu hoti, tena bhikkhunā uposathadivase pubbakaraṇapubbakiccaṃ katvā nisinnena katampi katikavattaṃ saṅghena katasadisameva hotī’’ti (pari. aṭṭha. 495-496). Punapi vuttaṃ ‘‘ekabhikkhuke pana <a name="M0.0120"></a> vihāre ekena sāvitepi purimakatikā paṭippassambhati evā’’ti. Atthi gaṇakammaṃ saṅgho karoti, gaṇo karoti, puggalo karoti, taṃ tayo pārisuddhiuposathā aññesaṃ santike karīyanti, tassa vasena veditabbaṃ. Atthi gaṇakammaṃ gaṇova karoti, na saṅgho na puggalo, taṃ pārisuddhiuposatho aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati, tassa vasena veditabbaṃ. Atthi puggalakammaṃ puggalova karoti, na saṅgho na gaṇo, taṃ adhiṭṭhānuposathavasena veditabbaṃ. Atthi gaṇakammaṃ ekaccova gaṇo karoti, ekacco na karoti, tattha añattikaṃ dve eva karonti, na tayo. Sañattikaṃ tayova karonti, na tato ūnā adhikā vā, tena vuttaṃ ‘‘tayo eva hi ñattiṃ ṭhapetvā gaṇakammaṃ karonti, na tato ūnā adhikā vā akiriyattā’’ti. Tasmā tayova vinayapariyāyena sampahulā, na tato uddhanti veditabbaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘kiñcāpi kammalakkhaṇaṃ tayova karonti, atha kho tehi kataṃ saṅghena katasadisanti vuttattā ekena pariyāyena tayo janā vinayapariyāyenapi saṅgho’’ti vuttaṃ, idaṃ sabbampi vinayakammaṃ upādāya vuttaṃ, lābhaṃ pana upādāya antamaso ekopi anupasampannopi ‘‘saṅgho’’ti saṅkhyaṃ gacchati kira. Pavāraṇādivasassa aruṇuggamanasamanantarameva ‘‘vutthagassā’’ti vuccanti, ukkaṃsanayena ‘‘pāṭipadadivasato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ, teneva <span class="bld">‘‘mahāpavāraṇāya pavāritā’’</span>ti vuttaṃ. Aññathā antarāyena apavāritā ‘‘vutthavassā’’ti na vuccantīti āpajjati. Thambhādi kaṭṭhakammanti veditabbaṃ. Keci tanukaṃ dārutthambhaṃ antokatvā mattikāmayaṃ thambhaṃ karonti, ayaṃ pana tathā na akāsi, tena vuttaṃ ‘‘sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karitvā’’ti. Telamissāya tambamattikāya.</p>
  438. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. ‘‘Mā pacchimā janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī’’ti iminā anuddesasikkhāpadena yattha iṭṭhakapacana pattapacana kuṭikaraṇa vihārakārāpana navakammakaraṇa khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇa vihārasammajjana paṭaggidāna kūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu pātabyataṃ jānantena bhikkhunā kappiyavacanampi na vattabbanti dasseti, teneva pariyāyaṃ avatvā tesaṃ sikkhāpadānaṃ anāpattivāresu ‘‘anāpatti asatiyā ajānantassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Antarāpattisikkhāpada’’ntipi etassa nāmameva. ‘‘Gacchathetaṃ, bhikkhave, kuṭikaṃ bhindathā’’ti iminā kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevāti ca siddhaṃ. Aññathā hi <a name="M0.0121"></a> bhagavā na bhindāpeyya. Esa nayo bhedanakaṃ chedanakaṃ uddālanakanti etthāpi, āpattibhedāva. Tato eva hi <a name="V0.0108"></a> bhedanakasikkhāpadādīsu viya ‘‘aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti na vuttaṃ, tathā aññassatthāya karoti, cetiyādīnaṃ atthāya karoti, dukkaṭamevāti ca siddhaṃ, aññathā kuṭikārasikkhāpadādīsu viya ‘‘aññassatthāya vāsāgāraṃ ṭhapetvā sabbattha, anāpattī’’ti nayameva vadeyya, na bhindāpeyya. Sabbamattikāmayabhāvaṃ pana mocetvā kaṭṭhapāsāṇādimissaṃ katvā paribhuñjati, anāpatti. Tathā hi chedanakasikkhāpadādīsu bhagavatā nayo dinno ‘‘aññena kataṃ pamāṇātikkantaṃ paṭilabhitvā chinditvā paribhuñjatī’’tiādīsu. Keci pana ‘‘vayakammampīti etena mūlaṃ datvā kārāpitampi atthi, tena taṃ aññena katampi na vaṭṭatīti siddha’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Kasmā? Sambhāre kiṇitvā sayameva karontassāpi vayakammasambhavato. Kiṃ vā pāḷilese sati aṭṭhakathālesanayo. <span class="bld">Iṭṭhakāhi giñjakāvasathasaṅkhepena katā vaṭṭatī</span>ti ettha pakatiiṭṭhakāhi cinitvā kattabbāvasatho <span class="bld">giñjakāvasatho</span> nāma. Sā hi ‘‘mattikāmayā’’ti na vuccati, ‘‘iṭṭhakakuṭikā’’tveva vuccati, tasmā thusagomayatiṇapalālamissā mattikāmayāpi apakkiṭṭhakamayāpi ‘‘sabbamattikāmayā’’tveva vuccatīti no khantīti ācariyo, bhasmādayo hi mattikāya daḷhibhāvatthameva ādīyanti, apakkiṭṭhakamayāpi giñjakāvasathasaṅkhyaṃ na gacchati, na ca āyasmā dhaniyo ekappahāreneva kumbhakāro viya kumbhaṃ taṃ kuṭikaṃ niṭṭhāpesi, anukkamena pana sukkhāpetvā sukkhāpetvā mattikāpiṇḍehi cinitvā niṭṭhāpesi, apakkiṭṭhakamayā kuṭi viya sabbamattikāmayā kuṭi ekābaddhā hoti, na tathā pakkiṭṭhakamayā, tasmā sā kappatīti eke. Sabbamattikāmayāya kuṭiyā bahi ce tiṇakuṭikādiṃ katvā anto vasati, dukkaṭameva. Sace tattha tattha chiddaṃ katvā bandhitvā ekābaddhaṃ karoti, vaṭṭati. Anto ce tiṇakuṭikādiṃ katvā anto vasati, vaṭṭati. Kārako eva ce vasati, karaṇapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati, na vasanapaccayā. Sace anto vā bahi vā ubhayattha vā sudhāya limpati, vaṭṭati. Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ, tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti, corādīhi avaharituṃ sakkā, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pattacīvaraguttatthāyā’’</span>ti.</p>
  439. <p class="subhead">Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā</p>
  440. <p class="bodytext">Tena <a name="M0.0122"></a> kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū uccāvace patte dhārenti, uccāvacāni pattamaṇḍalāni dhārentī’’ti (cuḷava. 253) evamādīni vatthūni nissāya ‘‘na, bhikkhave, uccāvacā pattā dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā nayena akappiyaparikkhāresu <a name="V0.0109"></a> ca dukkaṭaṃ paññattaṃ. Kasmā? Tadanulomattā. Yatthāpi na paññattaṃ, tattha ‘‘na, bhikkhave, uccāvacāni chattāni dhāretabbāni, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā (cūḷava. 269-270) nayena dukkaṭaṃ sambhavati, tasmā <span class="bld">‘‘tatrāyaṃ pāḷimuttako’’</span>ti ārabhitvā sabbaparikkhāresu vaṇṇamaṭṭhaṃ, savikāraṃ vā karontassa āpatti dukkaṭanti dīpentena <span class="bld">‘‘na vaṭṭatī’’</span>ti vuttanti veditabbaṃ. Etthāha – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ṭhapetvā paharaṇiṃ sabbaṃ lohabhaṇḍaṃ, ṭhapetvā āsandiṃ pallaṅkaṃ dārupattaṃ dārupādukaṃ sabbaṃ dārubhaṇḍaṃ, ṭhapetvā katakañca kumbhakārikañca sabbaṃ mattikābhaṇḍa’’nti (cūḷava. 293) vuttattā yathāṭhapitaṃ vajjetvā itaraṃ sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhampi savikārampi avisesena vaṭṭatīti? Vuccate – taṃ na yuttaṃ yathādassitapāḷivirodhato, tasmā ‘‘ṭhapetvā paharaṇi’’nti evaṃ jātivasena ayaṃ pāḷi pavattā, yathādassitā pāḷi vaṇṇamaṭṭhādivikārapaṭisedhanavasena pavattāti evaṃ ubhayampi na virujjhati, tasmā yathāvuttameva. <span class="bld">Āraggena</span> nikhādanaggena, ‘‘āraggeriva sāsapo’’ti (ma. ni. 2.458; dha. pa. 401; su. ni. 630) ettha vuttanayato āraggena.</p>
  441. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭṭamukhe vā</span>ti paṭṭakoṭiyaṃ. <span class="bld">Pariyante</span>ti cīvarapariyante. Veṇiuhumuniyupeññāma. <span class="bld">Agghiya</span>nti cetiyaṃ. <span class="bld">Gayamuggara</span>nti tulādaṇḍasaṇṭhānaṃ, gayā sīse sūcikā hoti, mukhapattā ladrā. <span class="bld">Ukkiranti</span> nīharanti karonti ṭhapenti. <span class="bld">Koṇasuttapiḷakā</span> nāma gaṇṭhikapaṭṭādikoṇesu suttamayapiḷakā. Yaṃ ettha cīvaraṃ vā patto vā ‘‘na vaṭṭatī’’ti vutto, tattha adhiṭṭhānaṃ ruhati, vikappanāpi ruhatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Deḍḍubho</span>ti udakasappo. <span class="bld">Acchī</span>ti kuñjarakkhi. <span class="bld">Gomuttaka</span>nti gomuttasaṇṭhānā rājiyo. Kuñcikāya senāsanaparikkhārattā suvaṇṇarūpiyamayāpi vaṭṭatīti chāyā dissati, <span class="bld">‘‘kuñcikāya vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭatī’’</span>ti vacanato aññe kappiyalohādimayāva kuñcikā kappanti pariharaṇīyaparikkhārattā. <span class="bld">Ārakaṇṭako</span> potthakādikaraṇasatthakajāti. <span class="bld">‘‘Āmaṇḍakasārako</span> āmalakaphalamayo’’ti vadanti<a name="M0.0123"></a>. Tālapaṇṇabījanīādīsu <span class="bld">‘‘vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Kiñcāpi tāni kuñcikā viya pariharaṇīyāni, atha kho ‘‘uccāvacāni na dhāretabbānī’’ti paṭikkhepābhāvato vuttaṃ. Kevalañhi tāni ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vidhūpanañca tālavaṇṭañcā’’tiādinā (cūḷava. 269) vuttāni. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">‘‘telabhājanesu vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭatī</span>ti senāsanaparikkhārattā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Rājavallabhā</span>ti rājakulūpakā. <span class="bld">Sīmā</span>ti idhādhippetā bhūmi, baddhasīmā ca. ‘‘Yesaṃ santakā tesaṃ sīmā, tattha parehi na kattabba’’nti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Bhūmi ca sīmā ca yesaṃ santakā, tehi eva vāretabbā. Yesaṃ pana aññesaṃ bhūmiyaṃ sīmā katā, te vāretuṃ na issarā’’ti vadanti<a name="V0.0110"></a>. ‘‘Saṅghabhedādīnaṃ kāraṇattā ‘mā karothā’ti paṭisedhetabbā evā’’ti <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ kira.</p>
  442. <p class="bodytext"><a name="para86-7"></a><span class="paranum">86-7</span>. Dārukuṭikaṃ kātuṃ, kattunti ca atthi. <span class="bld">Khaṇḍākhaṇḍika</span>nti phalāphalaṃ viya daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Āṇāpehī</span>ti vacanaṃ aniṭṭhe eva vuccatīti katvā <span class="bld">bandhaṃ āṇāpesi</span>. <span class="bld">Issariyamattāyā</span>ti samiddhiyaṃ mattāsaddoti ñāpeti.</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. ‘‘Evarūpaṃ vācaṃ bhāsitvā’’ti ca pāṭho. <span class="bld">Lomena tvaṃ mutto, mā punapi evarūpamakāsī</span>ti idaṃ kiṃ byāpādadīpakaṃ, dārūsupi lobhakkhandhadīpakaṃ vacanaṃ sotāpannassa sato tassa rājassa patirūpaṃ. Nanu nāma ‘‘pubbe kataṃ sukataṃ bhante, vadeyyātha punapi yenattho’’ti pavāretvā atīva pītipāmojjaṃ uppādetabbaṃ tena siyāti? Saccametaṃ sotāpannattā atīva buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako ca, tasmā bhikkhūnaṃ akappiyaṃ asahanto, sikkhāpadapaññattiyā ca okāsaṃ kattukāmo ‘‘supayuttāni me dārūnī’’ti tuṭṭhacittopi evamāhāti veditabbaṃ. Imehi nāma evarūpe ṭhāne. <span class="bld">‘‘Āgatapadānurūpenā</span>ti aññehi vā padehi, ito thokatarehi vā āgatakāle tadanurūpā yojanā kātabbā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Na kevalaṃ imasmiṃyeva sikkhāpade, aññesupi āgacchanti, tasmā tattha tattha āgatapadānurūpena yojanā veditabbā’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Ujjhāyanattho</span> adinnassādinnattāva, te ujjhāyiṃsu.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Rudradāmako</span> nāma rudradāmakādīhi uppādito. Bārāṇasinagarādīsu tehi tehi rājūhi porāṇasatthānurūpaṃ lakkhaṇasampannā uppāditā <span class="bld">nīlakahāpaṇā</span>. Tesaṃ kira tibhāgaṃ agghati rudradāmako, tasmā tassa <a name="M0.0124"></a> pādo thullaccayavatthu hoti. Māsako pana idha appamāṇaṃ. Kahāpaṇo kiñcikāle ūnavīsatimāsako hoti, kiñci kāle atirekavīsatimāsako. Tasmā tassa kahāpaṇassa catutthabhāgo pañcamāsako viya atirekapañcamāsako vā ūnapañcamāsako vā pādoti veditabbaṃ. Imassatthassa dīpanatthaṃ <span class="bld">‘‘tadā rājagahe vīsatimāsako kahāpaṇo hotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha rajatamayo suvaṇṇamayo tambamayo ca <span class="bld">kahāpaṇo</span> hoti. Suvaṇṇabhūmiyaṃ viya pādopi yattha tambamayova kato hoti, tattha sova pādoti ācariyo. Yasmā pādo ekanīlakahāpaṇagghanako, tasmā tassa pādassa catutthabhāgova siyā pādoti eke. Idaṃ na yujjati. Yo ca tattha pādāraho bhaṇḍo, tassa catutthabhāgasseva pārājikavatthubhāvappasaṅgato. Yadi pādārahaṃ bhaṇḍaṃ pārājikavatthu, siddhaṃ ‘‘sova pādo pacchimaṃ pārājikavatthū’’ti<a name="V0.0111"></a>. Na hi sabbattha bhaṇḍaṃ gahetvā nīlakahāpaṇagghena agghāpenti. Yasmā tassa tasseva kahāpaṇagghena agghāpenti, tasmā tassa tassa janapadassa pādova pādoti tadagghanakameva pādagghanakanti siddhaṃ, <span class="bld">‘‘so ca kho porāṇassa nīlakahāpaṇassa vasena, na itaresa</span>nti yattha pana nīlakahāpaṇā vaḷañjaṃ gacchanti, tatthevā’’ti keci vadanti, upaparikkhitvā gahetabbaṃ.</p>
  445. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Gāmā vā araññā vā</span>ti lakkhaṇānupaññattikattā paṭhamapaññattiyā ādimhi vuttā. <span class="bld">Yato vā apakkantā,</span> so <span class="bld">amanusso nāma</span>. ‘‘Amanussagāmaṃ apārupitvā, gāmappavesanañca anāpucchā pavisituṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Yato gāmato āgantukāmā eva apakkantā, taṃ gāmaṃ evaṃ pavisituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti eke. Keci pana ‘‘yakkhapariggahabhūtopi āpaṇādīsu dissamānesu eva ‘gāmo’ti saṅkhyaṃ gacchati, adissamānesu pavesane anāpattī’’ti vadanti. ‘‘Gāmo eva upacāro gāmūpacāroti evaṃ kammadhārayavasena gahite kurundaṭṭhakathādīsu vuttampi suvuttameva hotī’’ti vadanti. ‘‘Tassa gharūpacāro gāmoti āpajjatī’’ti vacanaṃ paṭikkhipati. ‘‘Gāmassupacāro ca gāmo ca gāmūpacāro cā’’ti vadanti, taṃ virujjhati, na. ‘‘Imesaṃ lābhādīsu lakkhaṇaṃ sandhāya <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘gharaṃ gharūpacāro’tiādi vuttaṃ, taṃ na mayaṃ paṭikkhipāmā’’ti ca vadanti. <span class="bld">‘‘Kataparikkhepo</span> <a name="M0.0125"></a> <span class="bld">cā</span>ti gharassa samantato tattako upacāro nāmā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">‘‘yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccatī</span>ti ito anāgataṃ sandhāya vuttaṃ, nātītaṃ. Yadi atītampi sandhāya vuttaṃ, mahāpadumatheravādova pamāṇaṃ jātanti āpajjati, tasmā anāgatameva sandhāya vuttanti ācariyā kathayantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sesampī</span>ti gāmūpacāralakkhaṇampi.</p>
  447. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrāyaṃ nayo</span>ti tassa gāmūpacārassa gahaṇe ayaṃ nayo. <span class="bld">Vikālegāmappavesanādīsū</span>ti ettha ‘‘gāmappavesanañhi bahi eva āpucchitabba’’nti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Taṃ aṭṭhakathāya na sametī’’ti vadanti. ‘‘Gāmasaṅkhātūpacāraṃ sandhāya vutta’’nti gahite sametīti mama takko. <span class="bld">‘‘Ādi</span>-saddato ghare ṭhitānaṃ dinnalābhabhājanādīnī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Gāmūpacāre ṭhitānaṃ pāpuṇitabbalābhaṃ sañcicca adentānaṃ pārājika’’nti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Kiñcāpi <span class="bld">kurundi</span>ādīsu pāḷiyaṃ vuttavacanānulomavasena vuttattā ‘‘pamādalekhā’’ti na vattabbaṃ, mahāaṭṭhakathāyaṃ <a name="V0.0112"></a> vuttavinicchayo saṅgītito paṭṭhāya āgato. <span class="bld">‘‘Yañcetaṃ mahāaṭṭhakathāya’’</span>ntiādi sīhaḷadīpe aṭṭhakathācariyehi vuttaṃ ‘‘vinicchayanayo’’ti ca. <span class="bld">Leḍḍupāteneva paricchinditabbo</span>ti parikkhepārahaṭṭhānaṃ, na upacāraṃ. So hi tato aparena leḍḍupātena paracchinno. Imasmiṃ <span class="bld">adinnādānasikkhāpade</span>ti niyamena aññattha aññathāti atthato vuttaṃ hoti. Tena vā niyamena yathārutavasenāpi attho idha yujjati. <span class="bld">Abhidhamme panā</span>tiādinā aññathāpi atthāpattisiddhaṃ dasseti.</p>
  448. <p class="bodytext">‘‘Pariccāgādimhi akate ‘idaṃ mama santaka’nti aviditampi parapariggahitameva puttakānaṃ pitu accayena santakaṃ viya, taṃ atthato apariccatte saṅgahaṃ gacchatī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Thenassa kammaṃ <span class="bld">theyyaṃ,</span> thenena gahetabbabhūtaṃ bhaṇḍaṃ. Theyyanti saṅkhātanti theyyasaṅkhāta’’nti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Taṃ theyyaṃ yassa thenassa kammaṃ, so yasmā theyyacitto avaharaṇacitto hoti, tasmā ‘‘theyyasaṅkhāta’’nti padaṃ uddharitvā ‘‘theyyacitto avaharaṇacitto’’ti padabhājanampi tesaṃ porāṇānaṃ yujjateva, tathāpi aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva gahetabbaṃ. ‘‘Yañca pubbabhāge ‘avaharissāmī’ti pavattaṃ cittaṃ, yañca gamanādisādhakaṃ, parāmasanādisādhakaṃ vā majjhe pavattaṃ, yañca ṭhānācāvanapayogasādhakaṃ<a name="M0.0126"></a>, tesu ayameveko pacchimo cittakoṭṭhāso idha adhippeto ‘theno’ti apare’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Ūnamāsakamāsapādādīsu ‘‘avaharaṇacittesu ekacittakoṭṭhāsoti ācariyā vadantī’’ti vuttaṃ.</p>
  449. <p class="subhead">Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcavīsati avahārā</span> nāma vacanabhedeneva bhinnā, atthato pana abhinnā. <span class="bld">Ākulā duviññeyyavinicchayā</span>ti ācariyānaṃ mukhe santike sabbākārena aggahitavinicchayānaṃ duviññeyyā. Dukatikapaṭṭhānapāḷi (paṭṭhā. 5.1.1 ādayo, dukatikapaṭṭhānapāḷi) viya ākulā duviññeyyavinicchayā, kevalaṃ taṃ ācariyā pubbāparavirodhamakatvā saṅgītito paṭṭhāya āgatanayamavināsetvā vaṇṇayantīti ‘‘paṭṭhānapāḷimivāti apare vadantī’’ti ca vuttā. <span class="bld">Porāṇā</span>ti saṅgītiācariyā. <span class="bld">Ayamettha sāmīci</span> eva, sace na deti, āpatti natthi, pārājikabhayā pana yathā sikkhākāmo deti, evaṃ dātabbameva. Yāni panettha vatthūni, tāni sīhaḷadīpe ācariyehi saṅghādīnamanumatiyā aṭṭhakathāsu pakkhittāni, ‘‘anāgate brahmacārīnaṃ hitatthāya potthakāruḷhakālato pacchāpī’’ti vuttaṃ. Āṇattikaṃ āṇattikkhaṇepi gaṇhāti, kālantarenāpi atthasādhako, kālantaraṃ sandhāyāti idametesaṃ nānattaṃ. <span class="bld">Bhaṭṭhe</span>ti apagate. <span class="bld">Antarasamudde</span> <a name="V0.0113"></a> aturumuhude. <span class="bld">Pharati</span> sādheti. <span class="bld">Navadhoto</span>ti navakato. <span class="bld">Pāsāṇasakkhara</span>nti pāsāṇañca sakkharañca.</p>
  451. <p class="subhead">Bhūmaṭṭhakathādivaṇṇanā</p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabba</span>nti yathetarahi yuttiyā gahetabbā. Tattha ‘‘catuvaggena ṭhapetvā upasampadapavāraṇaabbhānādisabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati’’cceva vattabbe ‘‘upasampadapavāraṇakathinabbhānādīnī’’ti likhantīti veditabbaṃ. Taṃ ācariyā ‘‘pamādalekhā’’tveva vaṇṇayanti, tena vuttaṃ ‘‘pamādalikhita’’nti. Yaṃ yaṃ vacanaṃ musā, tattha tattha pācittiyanti vuttaṃ. Dukkaṭassa vacane payojanābhāvā <span class="bld">‘‘adinnādānassa pubbapayoge’’</span>ti vuttaṃ. Aññesampi pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne pācittiyameva. <span class="bld">Pamādalikhita</span>nti ettha <a name="M0.0127"></a> idha adhippetameva gahetvā aṭṭhakathāyaṃ vuttanti gahite sameti viya. Ācariyā pana <span class="bld">‘‘pācittiyaṭṭhāne pācittiya’’</span>nti vatvā dukkaṭe visuṃ vattabbe ‘‘saccālike’’ti sāmaññato vuttattā ‘‘pamādalekhā’’ti vadantīti veditabbāti. ‘‘Kusalacittena gamane anāpattī’’ti vuttattā ‘‘dānañca dassāmī’’ti vacanena anāpatti viya.</p>
  453. <p class="bodytext"><span class="bld">Pācittiyaṭṭhāne dukkaṭā na muccatī</span>ti pācittiyena saddhiṃ dukkaṭamāpajjati. <span class="bld">Bahukāpi āpattiyo hontū</span>ti khaṇanabyūhanuddharaṇesu dasa dasa katvā āpattiyo āpanno, tesu uddharaṇe dasa pācittiyo desetvā muccati, jātivasena <span class="bld">‘‘ekameva desetvā muccatī’’</span>ti <span class="bld">kurundiyaṃ</span> vuttaṃ, tasmā purimena sameti. ‘‘Samodhānetvā dassitapayoge ‘‘dukkaṭa’’nti vuttattā samānapayogā bahudukkaṭattaṃ ñāpeti. <span class="bld">Khaṇane bahukānī</span>ti samānapayogattā na paṭippassambhati. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyappamāṇenā</span>ti yathā panettha, evaṃ aññesupi evarūpāni aṭṭhakathāya āgatavacanāni saṅgītito paṭṭhāya āgatattā gahetabbānīti attho. ‘‘Idha dutiyapārājike gahetabbā, na aññesū’’ti <span class="bld">dhammasiritthero</span> kirāha. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘purimakhaṇanaṃ pacchimaṃ patvā paṭippassambhati, teneva ekameva desetvā muccatī’’ti vuttaṃ, ‘‘visabhāgakiriyaṃ vā patvā purimaṃ paṭippassambhatī’’ti ca vuttaṃ.</p>
  454. <p class="bodytext">Evaṃ ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā ṭhānācāvanañcettha chahākārehi veditabbanti sambandho. <span class="bld">Kumbhiyā</span>ti bhummavacanaṃ. <span class="bld">Uddhaṃ ukkhipanto kesaggamattampi bhūmito moceti, pārājika</span>nti ettha mukhavaṭṭiyā <a name="V0.0114"></a> phuṭṭhokāsaṃ bundena mocite ‘‘ṭhānācāvanañcettha chahākārehi veditabba’’nti iminā sameti, tathā avatvā ‘‘bhūmito mutte kesaggamattampi atikkante bhūmito mocitaṃ nāma hotī’’ti daḷhaṃ katvā vadanti, upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Ettha ekacce evaṃ atthaṃ vadanti ‘‘pubbe khaṇantena avasesaṭṭhānāni viyojitāni, tasmiṃ vimutte pārājika’’nti. <span class="bld">Saṅkhepamahāpaccariyādīsu</span> vuttavacanassa pamādalekhabhāvo ‘‘attano bhājanagataṃ vā karoti, muṭṭhiṃ vā chindatī’’ti vacanena dīpito.</p>
  455. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">‘‘pītamatte pārājika’’</span>nti vuttaṃ, taṃ yathetarahi ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā uppannārammaṇā’’ti padassa ‘‘uppannavatthukāhi anāgatapaṭikkhepo’’ti <a name="M0.0128"></a> aṭṭhakathāvacanaṃ ‘‘asambhinnavatthukā asambhinnārammaṇā purejātavatthukā purejātārammaṇā’’ti vacanamapekkhitvā atītānāgatapaṭikkhepoti parivatteti, tathā tādisehi parivatta’nti veditabbaṃ. Na hi aṭṭhakathācariyā pubbāparaviruddhaṃ vadanti. Yaṃ pana ācariyā ‘‘idaṃ pamādalikhita’’nti apanetvā paṭikkhipitvā vacanakāle vācenti, uddisanti, tameva ca imināpi ācariyena ‘‘pamādalikhita’’nti paṭikkhittaṃ. Yañca suttaṃ dassetvā te paṭikkhipanti, tameva ca dassentena iminā paṭikkhittaṃ, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃ pana tatthevā’’</span>tiādi.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāpattimattameva vutta</span>nti neva avahāro na gīvā anāpattīti byañjanatova bhedo, na atthatoti dassanatthaṃ. <span class="bld">Taṃ pamādalikhitaṃ</span> katarehīti ce? Pubbe vuttappakārehi, lekhakehi vā, esa nayo sabbattha. ‘‘Na hi tadeva bahūsu ṭhānesu yuttato pārājikamahutvā katthaci hotī’’ti sabbaṃ <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Duṭṭhapitaṃ vā ṭhapetī</span>ti ettha tato paggharissatīti ṭhānācāvanaṃ sandhāya katattā pārājikaṃ taṃ pana gaṇhatu vā mā vā tattheva ‘‘bhindatī’’tiādivacanato veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Tatthevā</span>ti ṭhānācāvanaṃ akarontova ṭhānā acāvetukāmova kevalaṃ ‘bhindatī’ti aṭṭhakathāvacanato ca ñāpetabba’’nti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Tathā ‘‘paggharitehi tintapaṃsuṃ gahetvā udake pakkhipitvā pacitvā gahetuṃ sakkā, tasmā gahaṇameva sandhāya vutta’’nti apare. ‘‘Rittakumbhiyā upari karoti, bhaṇḍadeyya’’nti vuttaṃ, taṃ āṇattiyā virujjhati, ‘‘yadā sakkosi, tadā taṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’ti atthasādhako āṇattikāle eva pārājikaṃ. Apica āvāṭakādīni thāvarapayogāni ca ettha sādhakāni. Natthi kālakatapayogāni pārājikavatthūnīti tasmā upaparikkhitabbanti eke. Yattha yattha <span class="bld">‘‘apare’’</span>ti vā <span class="bld">‘‘eke’’</span>ti vā vuccati, tattha tattha suṭṭhu upaparikkhitvā yuttaṃ gahetabbaṃ, itaraṃ chaḍḍetabbaṃ. <span class="bld">Vadantī</span>ti ācariyā vadanti. <span class="bld">Na, aññathā gahetabbatthato</span>ti pāḷipariharaṇatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Evameke vadantī</span>ti taṃ <a name="V0.0115"></a> na gahetabbaṃ. Kasmā? ‘‘Passāvaṃ vā chaḍḍetī’’ti ca ‘‘aparibhogaṃ vā karotī’’ti ca atthato ekattā, aṭṭhakathāya ‘‘muggarena pothetvā bhindatī’’ti vuttattāpi.</p>
  457. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="M0.0129"></a> <span class="bld">panettha sāro</span>tiādikathāya ‘‘amhākaṃ ācariyassa vacana’’nti <span class="bld">dhammasiritthero</span> āha. Saṅgahācariyānaṃ vādoti eke. Pubbe vuttāpi te eva, tasmā <span class="bld">vohāravasenā</span>ti achaḍḍetukāmampi tathā karontaṃ ‘‘chaḍḍetī’’ti voharanti. <span class="bld">Evametesaṃ padānaṃ attho gahetabbo</span>ti evaṃ sante ‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’nti aṭṭhakathāvacanena ativiya sameti, tattha ṭhānācāvanacittassa natthitāya ṭhānā cutampi na ‘‘ṭhānā cuta’’nti vuccatīti attho gahetabbo. <span class="bld">Itarathāpī</span>ti theyyacittābhāvā ṭhānā cāvetukāmassapi dukkaṭaṃ yujjati.</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Sayameva patitamorasseva ito cito ca karoto thullaccayaṃ. Ākāsaṭṭhavinicchaye tappasaṅgena tasmiṃ vehāsādigatepi asammohatthaṃ evaṃ gahetabbanti vuttaṃ. ‘‘Evamaññatrāpi sāmise’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Ṭhānācāvanaṃ akaronto cāletī’’ti vacanato ṭhānācāvane thullaccayaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Keci aphandāpetvā ṭhānācāvanācāvanehipi dukkaṭathullaccaye vadanti. ‘‘Te ṭhānācāvanaṃ akarontoti imaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā paṭisedhetabbā’’ti keci vadanti, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  459. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Chedanamocanādi uparibhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Avassaṃ ṭhānato <span class="bld">ākāsagataṃ karoti</span>. Ettha ‘‘ekakoṭiṃ nīharitvā ṭhapite vaṃse ṭhitassa ākāsakaraṇaṃ sandhāyā’’ti keci vadanti. Te pana atha ‘‘mūlaṃ acchetvā valayaṃ ito cito ca sāreti, rakkhati. Sace pana mūlato anīharitvāpi hatthena gahetvā ākāsagataṃ karoti, pārājika’’nti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā paṭisedhetabbā. <span class="bld">Bhittinissita</span>nti bhittiyā upatthambhitaṃ sandhāya vuttanti eke. <span class="bld">Bhittiṃ nissāya ṭhapita</span>nti nāgadantādīsu ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Chinnamatte</span>ti upari uggantvā ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Upari ṭhitassa piṭṭhiyā</span>ti ettha adho osāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Heṭṭhā osārentassa uparimassa piṭṭhiyā heṭṭhimena ṭhitokāsaṃ atikkantamatte pārājikaṃ, uddhaṃ ukkhipantassa udakato muttamatte. ‘‘Evaṃ gahite <a name="M0.0130"></a> bhūmaṭṭhe vuttena sametī’’ti vadanti. Matamacchānaṃ ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ kira. Theyyacittena māretvā gaṇhato ūnapādagghanake dukkaṭaṃ, sahapayogattā pācittiyaṃ natthīti eke. <span class="bld">Madanaphalavasādīnī</span>ti ettha <span class="bld">sīhaḷabhāsā</span> kira <span class="bld">vasa</span> iti visanti attho, garuḷākārena katuppeyitaṃ vā.</p>
  461. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Pubbe</span> <a name="V0.0116"></a> pāse baddhasūkaraupamāya <span class="bld">vuttā eva</span>. ‘‘Thale ṭhapitāya nāvāya na phuṭṭhokāsamattamevā’’ti pāṭho. ‘‘Vāto āgammāti vacanato vātassa natthikāle payogassa katattā avahāro natthi, atthikāle ce kato, avahārovā’’ti vadanti. ‘‘Bhaṇḍadeyyaṃ pana kesanti ce? Yesaṃ hatthe kahāpaṇāni gahitāni, tesaṃ vā, nāvāsāminā nāvāya aggahitāya nāvāsāmikassa vā’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Nirambitvā</span> upari. <span class="bld">Akataṃ vā pana patiṭṭhapetī</span>ti apubbaṃ vā paṭṭhapetīti attho.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Gāmaṭṭhe vā ‘‘gāmo nāmā’’ti na vuttaṃ paṭhamaṃ gāmalakkhaṇassa sabbaso vuttattā.</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Araññaṭṭhe <span class="bld">araññaṃ nāmā</span>ti puna na kevalaṃ pubbe vuttalakkhaṇaññeva araññanti idhādhippetaṃ, kintu parapariggahitameva cetaṃ hoti, taṃ idhādhippetanti dassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva atthepi araññaggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Aggepi mūlepi chinnā</span>ti ettha ‘‘na veṭhetvā ṭhitā, chinnamatte patanakaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Tacchetvā ṭhapito</span>ti araññasāmikehi parehi laddhehi tacchetvā ṭhapito. <span class="bld">Addhagatopī</span>ti cirakālikopi. <span class="bld">‘‘Na gahetabbo</span>ti araññasāmikehi anuññātenapī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Challiyā pariyonaddhaṃ hotī</span>ti iminā sāmikānaṃ nirapekkhataṃ dīpeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘gahetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti. Yadi sāmikānaṃ sāpekkhatā atthi, na vaṭṭati.</p>
  465. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Tattha ‘‘bhājanesu pokkharaṇītaḷākesu ca gāvo pakkosatīti ito paṭṭhāya tayo dasa vārā ādimeva dassetvā saṃkhittā’’ti <a name="M0.0131"></a> <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Nibbahanaudakaṃ</span> nāma taḷākarakkhaṇatthāya adhikodakanikkhamanadvārena nikkhamanaudakaṃ. <span class="bld">‘‘Gahetuṃ na labhatī</span>ti sāmīcikammaṃ na hotī’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Ito paṭṭhāya ‘‘vutta’’nti vutte <span class="bld">anugaṇṭhipade</span>ti gahetabbaṃ. <span class="bld">Anikkhante</span> udaketi pāṭhaseso, sukkhamātikāpayogattā bhaṇḍadeyyampi na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Taḷākaṃ nissāya khettassa katattā</span>ti ‘‘sabbasādhāraṇaṃ taḷākaṃ hotī’’ti paṭhamaṃ vuttattā taṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Yasmā taḷākagataṃ udakaṃ sabbasādhāraṇampi mātikāya sati taṃ atikkamitvā gahetuṃ na vaṭṭati, tasmā taṃ sandhāya <span class="bld">kurundiyādīsu avahāroti vutta’’</span>nti apare āhūti. <span class="bld">Iminā lakkhaṇena na sametī</span>ti yasmā sabbasādhāraṇadeso nāma tañca taḷākaṃ sabbasādhāraṇaṃ, katikābhāvā ca <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttameva yutta</span>nti āhācariyo.</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">‘‘Tato</span> <a name="V0.0117"></a> <span class="bld">paṭṭhāya avahāro natthī</span>ti theyyāyapi gaṇhato, tasmā yathāmuṇḍamahājetabbattā, arakkhitabbattā, sabbasādhāraṇattā ca aññampi saṅghasantakaṃ idaṃ na hotī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">Ujukameva tiṭṭhatī</span>ti ettha ‘‘samīpe rukkhasākhādīhi <span class="bld">sandhāritattā</span> īsakaṃ khalitvā ujukameva tiṭṭhati ce, avahāro. Chinnaveṇu viya tiṭṭhati ce, anāpattī’’ti vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ, tassa vinicchaye ‘‘sace tāni rakkhantī’’ti vuttattā. <span class="bld">No aññathā</span>ti sampatte ce vāte vātamukhasodhanaṃ karoti, pārājikanti attho.</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Aññesu pana vicāraṇā eva natthī</span>ti tesu appaṭikkhipitattā ayameva vinicchayoti vuttaṃ hoti. ‘‘Etena dhuranikkhepaṃ katvāpi corehi āhaṭaṃ codetvā gaṇhato anāpattīti dīpitaṃ hotī’’ti vuttaṃ.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti uddhāreyeva pārājikaṃ, kasmā? Aññehi pattehi sādhāraṇassa saññāṇassa vuttattā. <span class="bld">Padavārenā</span>ti corena nīharitvā dinnaṃ gahetvā gacchato. <span class="bld">Gāmadvāra</span>nti vohāramattameva, gāmanti attho āṇattiyā daṭṭhabbattā, dvinnampi uddhāre eva pārājikaṃ. <span class="bld">Asukaṃ</span> <a name="M0.0132"></a> <span class="bld">nāma gāmaṃ gantvā</span>ti vacanena yāva tassa gāmassa parato upacāro, sabbametaṃ āṇattameva hoti. ‘‘Ṭhatvā vā nisīditvā vā vissamitvā purimatheyyacittaṃ vūpasamitvā gamanatthañce bhaṇḍaṃ na nikkhittaṃ, yathāgahitameva, padavārena kāretabboti, nikkhittañce, uddhārenā’’ti ca likhitaṃ. Kevalaṃ <span class="bld">‘‘likhita’’</span>nti vutte <span class="bld">gaṇṭhipade</span> gahetabbaṃ. <span class="bld">Theyyacittena paribhuñjanto</span>ti ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhārena ‘‘pubbevedaṃ mayā gahita’’nti theyyacittena paribhuñjanto. ‘‘Naṭṭhe bhaṇḍadeyyaṃ kirā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Añño vā’’</span>ti vacanena yena ṭhapitaṃ, tena dinne anāpattīti dīpitaṃ hoti gopakassa dāne viya, ‘‘kevalaṃ idha bhaṇḍadeyyanti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Añño vā’’</span>ti vacanato yena ṭhapitaṃ. So vātipi labbhatīti vicāretvā gahetabbo. Vā-saddena yassa hatthe ṭhapitaṃ, so vā deti rājagahe gaṇako viya dhaniyassa, tasmā pārājikaṃ yuttaṃ viya.</p>
  470. <p class="bodytext"><span class="bld">Tava thūlasāṭako laddho</span>ti vuttakkhaṇe musāvāde dukkaṭaṃ. <span class="bld">Tassa nāmaṃ likhitvā</span>ti ettha ‘‘tena ‘gahetvā ṭhapeyyāsī’ti āṇattattā nāmalekhanakāle anāpatti kusasaṅkamanasadisaṃ na hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Na jānantī</span>ti na suṇantīti attho. Sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti <a name="V0.0118"></a> eseva nayo. Jānantena pana rakkhituṃ anicchante paṭikkhipitabbameva etanti vattaṃ jānitabbaṃ. <span class="bld">Ummaggenā</span>ti purāpāṇaṃ khaṇitvā katamaggenāti attho.</p>
  471. <p class="bodytext">Nissitavārikassa pana sabhāgā bhattaṃ denti, tasmā yathā vihāre panti, tatheva kātabbanti <span class="bld">sampattavāraṃ aggahetuṃ na labhanti,</span> ‘‘tassa vā sabhāgā adātuṃ na labhantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Attadutiyassā</span>ti na hi ekenānītaṃ dvinnaṃ pahoti, sace pahoti pāpetabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Paripucchaṃ detī</span>ti pucchitapañhassa vissajjanaṃ karotī’’ti likhitaṃ. Saṅghassa bhāraṃ nāma ‘‘saddhammavācanā evā’’ti vuttaṃ, ‘‘navakammikopi vuccatī’’ti ca, <span class="bld">‘‘ito bhaṇḍato vaṭṭantaṃ puna anto pavisatī</span>ti mahāaṭṭhakathāpadassa kurundīsaṅkhepaṭṭhakathāhi adhippāyo vivarito’’ti likhitaṃ.</p>
  472. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Gacchante yāne vā</span>ti ettha ‘‘suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhitaṃ sandhāya vutta’’nti <span class="bld">upatissatthero</span> vadati kira. ‘‘Gacchante yāne vātiādi suṅkaṭṭhānabbhantare <a name="M0.0133"></a> gahetabba’’nti vuttaṃ. Bahi ṭhitassa vattabbameva natthi, ‘‘anto ṭhatvā’’ti adhikāre vuttattā ceti yuttaṃ – yānādīsu ṭhapite tassa payogaṃ vināyeva gatesu pārājiko na hoti. Kasmā na bhaṇḍadeyyanti ce? Suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhitattā. Araññaṭṭhe ‘‘assatiyā atikkamantassapi bhaṇḍadeyyamevā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.107) vuttaṃ tesaṃ sapariggahitattā. Idha pana ‘‘atra paviṭṭhassā’’ti vacanato na bahi ṭhitassa, taṃ kira suṅkasaṅketaṃ. <span class="bld">Aññaṃ harāpetī</span>ti tattha ‘‘sahatthā’’ti vacanato anāpatti. <span class="bld">Nissaggiyāni hontī</span>ti aṭṭhakathāto <span class="bld">pācittiyaṃ,</span> upacāraṃ okkamitvā pariharaṇe sādīnavattā dukkaṭaṃ.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṅkaṭṭhāne suṅkaṃ datvāva gantuṃ vaṭṭatī</span>ti idaṃ dāni vattabbānaṃ mātikāti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. ‘‘Anurādhapurassa catūsu dvāresu suṅkaṃ gaṇhanti, tesu dakkhiṇadvārassa purato maggo thūpārāmato ānandacetiyaṃ padakkhiṇaṃ katvā jetavanavihārassantarapākārassāsanne niviṭṭho, yo na gāmaṃ pavisanto upacāraṃ okkanto hoti. Thūpārāmato ca mahācetiyaṃ padakkhiṇaṃ katvā rājavihāraṃ gacchanto na okkamatī’’ti kira <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> āgataṃ. <span class="bld">Ettha cā</span>ti suṅkaghāte ‘‘dvīhi leḍḍupātehīti ācariyaparamparābhatā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Dvīhi leḍḍupātehī</span>ti suṅkaghātassa paricchede aṭṭhapite yujjati, ṭhapite pana atirekayojanampi suṅkaghātaṃ hotīti tato paraṃ dve leḍḍupātā upacāroti gahetabbo. So panetthāpi duvidho bāhirabbhantarabhedato. Tattha dutiyaleḍḍupātasaṅkhātaṃ bāhiropacāraṃ sandhāya <span class="bld">pāḷiyaṃ, mahāaṭṭhakathāya</span>ñca dukkaṭaṃ vuttaṃ. Abbhantaraṃ sandhāya <a name="V0.0119"></a> <span class="bld">kurundiya</span>nti no khanti. ‘‘Atra paviṭṭhassa suṅkaṃ gaṇhantūti hi niyamitaṭṭhānaṃ ekantato pārājikakhettaṃ hoti, tañca parikkhittaṃ, eko leḍḍupāto dukkaṭakhettaṃ, aparikkhittañce, dutiyo leḍḍupātoti no adhippāyo’’ti ācariyo vadati.</p>
  474. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Dhanaṃ pana gataṭṭhāne vaḍḍhatī</span>ti ettha ‘‘vaḍḍhiyā saha avahārakassa bhaṇḍadeyya’’nti likhitaṃ. ‘‘Taṃ vaḍḍhiṃ dassāmī’’ti aggahesi, tattha kammaṃ akarontassa vaḍḍhatīti katvā vuttaṃ. Kevalaṃ āṭhapitakhettassa na vaḍḍhati. ‘‘Yaṃ dhanaṃ vaḍḍhi, taṃ dentassa avahārakassa vaḍḍhiyā adāne pārājikaṃ hotī’’ti vadanti.</p>
  475. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmenā</span>ti <a name="M0.0134"></a> sappanāmena vā sāmikena katena vā.</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Rājagharassa <span class="bld">antovatthumhi,</span> parikkhittarājaṅgaṇaṃ vā antovatthu. Aparikkhitte rājaṅgaṇe ṭhitassa sakalanagaraṃ ṭhānaṃ. Goṇassa ‘‘aparikkhitte ṭhitassa akkantaṭṭhānameva ṭhāna’’nti vuttattā <span class="bld">khaṇḍadvāra</span>nti attanā khaṇḍitacchiddaṃ. <span class="bld">Tattheva ghātetī</span>ti ‘‘jīvitindriyārammaṇattā vadhakacittassa pācittiyaṃ hotīti? Na hoti. Kasmā? Adinnādānapayogattā. Tampi theyyacittaṃ saṅkhārārammaṇaṃva hoti. Idha tadubhayaṃ labhati saddhiṃ pubbabhāgāparabhāgehī’’ti vuttaṃ.</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Tassuddhāre sabbesaṃ pārājika</span>nti yadi yo āṇatto avassaṃ taṃ bhaṇḍaṃ harati, āṇattikkhaṇe eva pārājikaṃ. ‘‘Idha tiṇṇaṃ kasmā pārājikaṃ, nanu ‘tumhe, bhante, tayo harathā’ti vuttattā thullaccayaṃ, itaresañca paṭipāṭiyā ekekassāṇattattā ekekena ca dukkaṭena bhavitabbaṃ. Kathaṃ, eko kira māsagghanakaṃ parissāvanaṃ thenetvā desetvā nirussāho eva vā hutvā puna māsagghanakaṃ sūciṃ tatheva katvā puna māsagghanakanti evaṃ siyāti? Na evaṃ, taṃ yathā uppalathenako yena vatthu pūrati tāva saussāhattā pārājiko āsi, evamime saussāhāva na desayiṃsu vā’’ti likhitaṃ, <span class="bld">pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca</span> saṃvidahitvā gatesu ekassuddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ vinā viya āṇattiyā kiñcāpi vuttaṃ, atha kho ‘‘tassāyaṃ attho’’ti vatvā pacchā vuttavinicchayesu ca ekabhaṇḍaekaṭṭhānādīsu ca sambahulā ekaṃ āṇāpentīti āṇattimeva niyametvā vuttaṃ, tasmā āṇatti icchitabbā viya, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘‘Ekabhaṇḍaṃ ekaṭṭhāna’nti ca pāṭho ‘ekakulassa bhaṇḍa’nti vacanato’’ti vadanti.</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para119-120"></a><span class="paranum">119-120</span>. <span class="bld">Ocarake</span> <a name="V0.0120"></a> <span class="bld">vuttanayenevā</span>ti avassaṃhāriye bhaṇḍe. <span class="bld">Taṃ saṅketa</span>nti tassa saṅketassa. Atha vā taṃ saṅketaṃ atikkamitvā pacchā vā. Apatvā pure vā. Esa nayo <span class="bld">taṃ nimitta</span>nti etthāpi. Akkhinikhaṇanādikammaṃ lahukaṃ ittarakālaṃ, taṅkhaṇe eva bhaṇḍaṃ avaharituṃ na sakkā, kiñci bhaṇḍaṃ dūraṃ hoti, kiñci bhāriyaṃ, taṃ gahetuṃ yāva gacchati yāva ukkhipati, tāva nimittassa pacchā hoti. Sace taṃ bhaṇḍaṃ adhigataṃ <a name="M0.0135"></a> viya āsannaṃ, lahukañca, sakkā nimittakkhaṇe avaharituṃ, tameva sandhāya vuttaṃ kinti? Na, pubbe vuttampi ‘‘tato paṭṭhāya teneva nimittena avaharatī’’ti vuccati āraddhattā. Yadi evaṃ ‘‘purebhattapayogo eso’’ti vāro pamāṇaṃ hoti, na ca taṃ pamāṇaṃ <span class="bld">mahāpadumattheravādassa</span> pacchā vuttattā, na saṅketakammaṃ viya nimittakammaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha hi kālaparicchedo atthi, idha natthi, idameva tesaṃ nānattaṃ.</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Tañca asammohattha</span>nti eko ‘‘purebhattādīsu vā, akkhinikhaṇanādīni vā disvā gaṇhā’’ti, eko gahetabbaṃ bhaṇḍanissitaṃ katvā ‘‘purebhattaṃ evaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhā’’ti vadati, evaṃvidhesu asammohatthaṃ evaṃvidhaṃ saṅketaṃ nimittañca dassetunti ca, <span class="bld">yathādhippāya</span>nti dutiyo tatiyassa tatiyo catutthassāti evaṃ paṭipāṭiyā ce vadantīti attho. Sace dutiyo catutthassa vadeti, na yathādhippāyoti ca. <span class="bld">‘‘Paṭiggahitamatte</span>ti avassaṃ ce paṭiggaṇhāti, pubbeva thullaccaya’’nti ca likhitaṃ. Paṭiggaṇhakānaṃ dukkaṭaṃ sabbatthokāsābhāvato na vuttaṃ. Pārājikāpajjanenetaṃ dukkaṭaṃ āpajjitvā āpajjanti kira. Atthasādhakāṇatticetanākhaṇe eva pārājiko hotīti adhippāyo. Tattha maggaṭṭhāniyaṃ kataraṃ, kataraṃ phalaṭṭhāniyanti ‘‘atthasādhakacetanā nāma maggānantaraphalasadisā’’ti vuttattā phalaṭṭhāniyā cetanāti siddhaṃ. Āṇatti ce maggaṭṭhāniyā siyā, cetanāsahajattā na sambhavati, tathā bhaṇḍassa avassaṃhāritā ca na sambhavati. Āṇattikkhaṇe eva hi taṃ avassaṃhāritaṃ jātanti avahārakassa paṭiggaṇhañce, tampi na sambhavati anāgatattā. Cetanā ce maggaṭṭhāniyā hoti, āṇattiādīsu aññataraṃ, bhaṇḍassa avassaṃhāritā eva vā phalaṭṭhāniyā ce, attho na sambhavati. Pārājikāpatti eva hi phalaṭṭhāniyā bhavitumarahati, na aññanti evaṃ tāva idha opammasaṃsandanaṃ sambhavati cetanā maggaṭṭhāniyā, tassā pārājikāpattibhāvo phalaṭṭhāniyo. Yathā kiṃ? Yathā <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> ‘‘saddhāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Saddhāya saddatthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti ettha añño saddho, añño saddhāya saddatthoti siddhaṃ, yathā ca ‘‘eko amohasaṅkhāto dhammo sampayuttakānaṃ dhammānaṃ hetupaccayena paccayo <a name="M0.0136"></a> adhipatisahajātaaññamaññanissayaindriyamaggasampayuttaatthiavigatapaccayena paccayo’’ti ettha amoho dhammo añño, aññe <a name="V0.0121"></a> tassa hetupaccayatādayoti siddhaṃ. Yathā ca <span class="bld">vinayapiṭake</span> yāni cha āpattisamuṭṭhānāni, evaṃ yathāsambhavaṃ ‘‘satta āpattikkhandhā’’ti vuccanti, tesaṃ aññā āpattisamuṭṭhānatā, añño āpattikkhandhabhāvoti siddhaṃ. Iminā āpattikkhandhanayena āpattādhikaraṇassa kati ṭhānānīti? Satta āpattikkhandhā ṭhānānīti. Kati vatthūnīti? Satta āpattikkhandhā vatthūnīti. Kati bhūmiyoti? Satta āpattikkhandhā bhūmiyoti evamādayopi dassetabbā. Tathā hi tassā evaṃ maggaṭṭhāniyāya atthasādhikāya cetanāya yasmā aññā pārājikāpattitā anatthantarabhūtā ākāravisesasaṅkhātā phalaṭṭhāniyā atthi, tasmā ‘‘atthasādhakacetanā nāma maggānantaraphalasadisā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Atha vā kevalaṃ dhammaniyāmattaṃyeva upamattena ācariyena evaṃ vuttantipi sambhavatīti na tattha opammasaṃsandanaṃ pariyesitabbaṃ, ‘‘idaṃ sabbaṃ kevalaṃ takkavasena vuttattā vicāretvā gahetabba’’nti ācariyo.</p>
  480. <p class="centered">Bhūmaṭṭhakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  481. <p class="subhead">Āpattibhedavaṇṇanā</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. ‘‘Vibhaṅganayadassanato’’ti vuttattā taṃ sampādetuṃ <span class="bld">‘‘idāni tattha tatthā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">aṅgavatthubhedena cā</span>ti avahāraṅgajānanabhedena vatthussa haritabbabhaṇḍassa garukalahukabhāvabhedenāti attho. Atha vā aṅgañca vatthubhedena āpattibhedañca dassentoti attho. <span class="bld">Atirekamāsako ūnapañcamāsako</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo na vutto, tīhipi eko eva paricchedo vuttoti. <span class="bld">Anajjhāvuṭṭhakaṃ</span> nāma araññapālakādinā na kenaci mamāyitaṃ. <span class="bld">Chaḍḍitaṃ</span> nāma anatthikabhāvena atirekamattādinā sāmikena chaḍḍitaṃ. Naṭṭhaṃ pariyesitvā chinnālayattā <span class="bld">chinnamūlakaṃ</span>. <span class="bld">Assāmikavatthū</span>ti acchinnamūlakampi yassa sāmiko koci no hoti, nirapekkhā vā pariccajanti, yaṃ vā pariccattaṃ devatādīnaṃ, idaṃ sabbaṃ assāmikavatthu nāma. Devatādīnaṃ vā buddhadhammānaṃ vā pariccattaṃ parehi <a name="M0.0137"></a> ce ārakkhakehi pariggahitaṃ, <span class="bld">parapariggahita</span>meva. Tathārūpe hi adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā hananādikaṃ kareyyuṃ, anārakkhake pana āvāse, abhikkhuke anārāmikādike ca yaṃ buddhadhammassa santakaṃ, taṃ ‘‘āgatāgatehi bhikkhūhi rakkhitabbaṃ gopetabbaṃ mamāyitabba’’nti vacanato abhikkhukāvāsasaṅghasantakaṃ viya parapariggahitasaṅkhyameva gacchatīti chāyā dissati. Issaro hi yo koci bhikkhu tādise parikkhāre corehipi gayhamāne vāretuṃ paṭibalo ce, balakkārena acchinditvā yathāṭhāne ṭhapetunti. Apariggahite parasantakasaññissa chasu ākāresu vijjamānesupi anāpatti viya dissati<a name="V0.0122"></a>, ‘‘yaṃ parapariggahitañca hotī’’ti aṅgabhāvo kiñcāpi dissati, parasantake tathā paṭipannake sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Attano santakaṃ corehi haṭaṃ, corapariggahitattā parapariggahitaṃ hoti, tasmā paro cetaṃ theyyacitto gaṇhati, pārājikaṃ. Sāmiko eva ce gaṇhati, na pārājikaṃ, yasmā codetvā, acchinditvā ca so ‘‘mama santakaṃ gaṇhāmī’’ti gahetuṃ labhati. Paṭhamaṃ dhuraṃ nikkhipitvā ce pacchā theyyacitto gaṇhati, esa nayo. Sāmikena dhuraṃ nikkhittakāle so ce coro kālaṃ karoti, añño theyyacittena gaṇhati, na pārājiko. Anikkhittakāle eva ce kālaṃ karoti, taṃ theyyacittena gaṇhantassa bhikkhuno pārājikaṃ mūlabhikkhussa santakabhāve ṭhitattā. Corabhikkhumhi mate ‘‘matakaparikkhāra’’nti saṅgho vibhajitvā ce taṃ gaṇhati, mūlasāmiko ‘‘mama santakamida’’nti gahetuṃ labhati.</p>
  483. <p class="bodytext">Etthāha – bhūmaṭṭhādinimittakammapariyosānā eva avahārabhedā, udāhu aññepi santīti. Kiñcettha yadi aññepi santi, tepi vattabbā. Na hi bhagavā sāvasesaṃ pārājikaṃ paññapeti. No ce santi, ye ime tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭaukkoṭanavañcananikatisāciyogaviparāmosaālopasāhasākārā ca suttaṅgesu sandissamānā, te idha āgatesu ettha samodhānaṃ gacchantīti ca lakkhaṇato vā tesaṃ samodhānagatabhāvo vattabboti? Vuccate – lakkhaṇato siddhova. Kathaṃ? ‘‘Pañcahi ākārehī’’tiādinā nayena aṅgavatthubhedena. Āpattibhedo hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pārā. 128-130) vutto eva, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhati, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāro’’ti (pārā. aṭṭha. 1.138; kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) <a name="M0.0138"></a> āgatattā tulākūṭagahaṇādayo theyyāvahāre samodhānaṃ gatāti siddhaṃ. Viparāmosaālopasāhasākārā ca aṭṭhakathāyāgate pasayhāvahāre samodhānaṃ gacchanti. Imaṃyeva vā pasayhāvahāraṃ dassetuṃ ‘‘gāmaṭṭhaṃ araññaṭṭha’’nti mātikaṃ nikkhipitvā ‘‘gāmaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ hotī’’tiādinā nayena vibhāgo vutto. Tenedaṃ vuttaṃ hoti – gahaṇākārabhedasandassanatthaṃ visuṃ kataṃ. Na hi bhūmitalādīhi gāmāraññaṭṭhaṃ yaṃ kiñcīti. Tattha yaṃ tulākūṭaṃ, taṃ rūpakūṭaṅgagahaṇapaṭicchannakūṭavasena catubbidhampi vehāsaṭṭhe samodhānaṃ gacchati. Hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhe mānakūṭe ‘‘svāyaṃ hadayabhedo mariyādaṃ chindatī’’ti ettha samodhānaṃ gacchati. Hadayabhedo hi sappitelādiminanakāle labbhati. ‘‘Phandāpeti attano bhājanagataṃ karotī’’ti ettha sikhābhedopi labbhati. So ‘‘tilataṇḍulādiminanakāle labbhatī’’ti vuttaṃ. Khettaminanakāle rajjubhedo samodhānaṃ gacchati. ‘‘Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājetī’’ti ettha ukkoṭanaṃ samodhānaṃ gacchatīti te ca tathā vañcananikatiyopi.</p>
  484. <p class="centered">Āpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  485. <p class="subhead">Anāpattibhedavaṇṇanā</p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0123"></a> <span class="bld">ca gahite attamano hoti, tassa santakaṃ vissāsagāhena gahitampi puna dātabba</span>nti idaṃ ‘‘tena kho pana samayena dve bhikkhū sahāyakā honti. Eko gāmaṃ piṇḍāya pāvisi…pe… anāpatti, bhikkhu, vissāsaggāhe’’ti (pārā. 146) iminā asamentaṃ viya dissati. Ettha hi ‘‘so jānitvā taṃ codesi assamaṇosi tva’’nti vacanena anattamanatā dīpitā. Puna ‘‘anāpatti, bhikkhu, vissāsaggāhe’’ti vacanena attamanatāyapi sati vissāsaggāho ruhatīti dīpitanti ce? Taṃ na, aññathā gahetabbatthato. Ayañhettha attho – pārājikāpattiyā anāpatti vissāsasaññāya gāhe sati, sopi bhikkhu sahāyakattā na kuddho codesi, piyo eva samāno ‘‘kacci assamaṇosi tvaṃ, gaccha, vinicchayaṃ katvā <a name="M0.0139"></a> suddhante tiṭṭhāhī’’ti codesi. Sacepi so kuddho eva codeyya, ‘‘anāpattī’’ti idaṃ kevalaṃ pārājikābhāvaṃ dīpeti, na vissāsaggāhasiddhaṃ. Yo pana parisamajjhe lajjāya adhivāseti, na kiñci vadatīti attho. ‘‘Punavattukāmatādhippāye pana sopi paccāharāpetuṃ labhatī’’ti vuttaṃ. Sace coro pasayha gahetukāmopi ‘‘adhivāsetha, bhante, idha me cīvarānī’’ti vatvā cīvarāni therena dinnāni, adinnāni vā sayaṃ gahetvā gacchati, thero puna pakkhaṃ labhitvā codetuṃ labhati, pubbe adhivāsanā adhivāsanasaṅkhyaṃ na gacchati bhayena tuṇhībhūtattā, ‘‘yaṃ cīvaraṃ idha sāmiko paccāharāpetuṃ labhatī’’ti vuttaṃ. Sāmikassa pākatikaṃ kātabbaṃ, ‘‘idaṃ kira vatta’’nti vuttaṃ. Sace saṅghassa santakaṃ kenaci bhikkhunā gahitaṃ, tassa tena saṅghassa vā dhammassa vā upakāritā atthi, gahitappamāṇaṃ apaloketvā dātabbaṃ. ‘‘So tena yathāgahitaṃ pākatikaṃ katvā anaṇo hoti, gilānādīnampi eseva nayo’’ti vuttaṃ.</p>
  487. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  488. <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāhatthikāṇattika</span>nti ekabhaṇḍaṃ eva. ‘‘Bhāriyañhidaṃ tvampi ekapassaṃ gaṇha, ahampi ekapassaṃ gaṇhāmīti saṃvidahitvā ubhayesaṃ payogena ṭhānācāvane kate kāyavācācittehi hoti<a name="V0.0124"></a>. Aññathā ‘sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti, āṇattikaṃ vā sāhatthikassā’ti iminā virujjhatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Dhammasiritthero</span> pana ‘‘na kevalaṃ bhāriye eva vatthumhi ayaṃ nayo labbhati, pañcamāsakamattampi dve ce janā saṃvidahitvā gaṇhanti, dvinnampi pāṭekkaṃ, sāhatthikaṃ nāma taṃ kammaṃ, sāhatthikapayogattā ekasmiṃyeva bhaṇḍe, tasmā ‘sāhatthikaṃ āṇattikassa aṅgaṃ na hotī’ti vacanamimaṃ nayaṃ na paṭibāhati. ‘Sāhatthikavatthuaṅganti sāhatthikassa vatthussa aṅgaṃ na hotī’ti tattha vuttaṃ. Idha pana payogaṃ sandhāya vuttattā yujjatī’’ti āha kira, taṃ ayuttaṃ kāyavacīkammanti vacanābhāvā, tasmā sāhatthikāṇattikesu payogesu aññatarena vāyamāpatti samuṭṭhāti<a name="M0.0140"></a>, tathāpi turitaturitā hutvā vilopanādīsu gahaṇagāhāpanavasenetaṃ vuttaṃ. Yathā kālena attano kālena parassa dhammaṃ ārabbha sīghaṃ sīghaṃ uppattiṃ sandhāya ‘‘ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 21) vuttā, evaṃsampadamidanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  490. <p class="bodytext">Tatthapi ye anuttarādayo ekantabahiddhārammaṇā viññāṇañcāyatanādayo ekantaajjhattārammaṇā, itare aniyatārammaṇattā ‘‘ajjhattabahiddhārammaṇā’’ti vuccanti, na ekakkhaṇe ubhayārammaṇattā. Ayaṃ pana āpatti yathāvuttanayena sāhatthikā āṇattikāpi hotiyeva, tasmā anidassanametanti ayuttaṃ. ‘‘Yathā aniyatārammaṇattā ‘ajjhattabahiddhārammaṇā’ti vuttā, tathā aniyatapayogattā ayampi āpatti ‘sāhatthikāṇattikā’ti vuttāti nidassanameveta’’nti ekacce ācariyā āhu. ‘‘Ime panācariyā ubhinnaṃ ekato ārammaṇakaraṇaṃ natthi. Atthi ce, ‘ajjhattabahiddhārammaṇaṃ dhammaṃ paṭicca ajjhattabahiddhārammaṇo dhammo uppajjati hetupaccayā’tiādinā (paṭṭhā. 2.21.1 ajjhattārammaṇatika) paṭṭhānapāṭhena bhavitabbanti saññāya āhaṃsu, tesaṃ matena ‘siyā ajjhattabahiddhārammaṇā’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā, na ca niratthakaṃ, tasmā attheva ekato ajjhattabahiddhārammaṇo dhammo. Puna ‘ayaṃ so’ti niyamena ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā viya niddisitabbābhāvato na uddhaṭo siyā. Tattha anuddhaṭattā eva <span class="bld">dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ</span> ubhinnampi ajjhattabahiddhādhammānaṃ ekato ārammaṇakaraṇadhammavasena ‘ajjhattabahiddhārammaṇā’ti avatvā ‘kālena ajjhattabahiddhā pavattiyaṃ ajjhattabahiddhārammaṇa’nti vuttaṃ, tasmā <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttanayova sāroti no takko’’ti ācariyo. Tattha ‘‘kāyavacīkamma’’nti avacanaṃ panassa sāhatthikapayogattā ekapayogassa anekakammattāva, yadi bhaveyya, manokammampi vattabbaṃ bhaveyya, yathā tattha manokammaṃ vijjamānampi abbohārikaṃ jātaṃ, evaṃ tasmiṃ sāhatthikāṇattike vacīkammaṃ abbohārikanti veditabbaṃ, taṃ pana kevalaṃ kāyakammassa upanissayaṃ jātaṃ, cittaṃ viya tattha aṅgameva jātaṃ, tasmā <a name="V0.0125"></a> vuttaṃ ‘‘sāhatthikapayogattā’’ti, ‘‘aṅgabhāvamattameva hi sandhāya ‘sāhatthikāṇattika’nti vuttanti no takko’’ti ca, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  491. <p class="gatha1">Kāyavācā <a name="M0.0141"></a> samuṭṭhānā, yassā āpattiyā siyuṃ;</p>
  492. <p class="gathalast">Tattha kammaṃ na taṃ cittaṃ, kammaṃ nassati khīyati.</p>
  493. <p class="gatha1">Kiriyākiriyādikaṃ yañca, kammākammādikaṃ bhave;</p>
  494. <p class="gathalast">Na yuttaṃ taṃ viruddhattā, kammamekaṃva yujjati.</p>
  495. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">Anāpatti, bhikkhu, cittuppāde</span>ti ettha kevalaṃ cittaṃ, tasseva uppādetabbāpattīhi anāpattīti attho. Etthāha – upanikkhittasādiyanādīsu, sabbesu ca akiriyasikkhāpadesu na kāyaṅgacopanaṃ vā vācaṅgacopanaṃ vā, apicāpatti, kasmā imasmiṃyeva sikkhāpade anāpatti, na sabbāpattīhīti? Na, kasmā.</p>
  497. <p class="gatha1">Kattabbā sādhikaṃ sikkhā, viññattiṃ kāyavācikaṃ;</p>
  498. <p class="gathalast">Akatvā kāyavācāhi, aviññattīhi taṃ phuse.</p>
  499. <p class="bodytext">Na lesabhāvattā. Sappāye ārammaṇe aṭṭhatvā paṭiladdhāsevanaṃ hutvā tato paraṃ suṭṭhu dhāvatīti <span class="bld">sandhāvati</span>. Tato abhijjhāya sahagataṃ, byāpādasahagataṃ vā hutvā visesato dhāvatīti <span class="bld">vidhāvati</span>.</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Vaṇaṃ katvā gahetu</span>nti ettha kiñcāpi iminā sikkhāpadena anāpatti, itthirūpassa nāma yattha āmasantassa dukkaṭanti keci. ‘‘Kāyapaṭibaddhaggahaṇaṃ yuttaṃ, taṃ sandhāya vaṭṭatīti vutta’’nti vadanti. Ubhayaṃ vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  501. <p class="subhead">Kusasaṅkāmanavatthukathāvaṇṇanā</p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Mahāpaccariyā</span>dīsu yaṃ vuttaṃ ‘‘paduddhāreneva kāretabbo’’ti, taṃ suvuttaṃ. Kintu tassa <a name="V0.0126"></a> parikappāvahārakamattaṃ na dissatīti dassanatthaṃ idaṃ vuttaṃ. Uddhāre vāyaṃ āpanno, tasmā disvā gacchanto ‘‘paduddhāreneva kāretabbo’’ti idaṃ tattha duvuttanti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? ‘‘Sāṭakatthiko sāṭakapasibbakameva gahetvā bahi nikkhamitvā sāṭakabhāvaṃ ñatvā ‘pacchā gaṇhissāmī’ti evaṃ parikappetvā gaṇhati, na uddhāre evāpajjati. Yadā bahi ṭhatvā <a name="M0.0142"></a> ‘sāṭako aya’nti disvā gacchati, tadā paduddhāreneva kāretabbo’’ti na vuttametaṃ, kintu kiñcāpi parikappo dissati, pubbabhāge avahārakkhaṇe na dissatīti na so parikappāvahāro, ayamattho <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttova, tasmā ‘‘ñāyamevā’’ti vadanti. <span class="bld">Kammantasālā</span> nāma kassakānaṃ vanacchedakānaṃ gehāni. <span class="bld">Ayaṃ tāvā</span>ti sace upacārasīmantiādi yāva theravādo mahāaṭṭhakathānayo, tattha <span class="bld">keci panā</span>tiādi na gahetabbaṃ theravādattā yuttiabhāvato, na hi sāhatthike evaṃvidhā atthasādhakacetanā hoti. Āṇattike eva atthasādhakacetanā. ‘‘Sesaṃ mahāpaccariyaṃ vuttenatthena sametī’’ti vuttaṃ.</p>
  503. <p class="bodytext">Kusasaṅkāmanakaraṇe sace paro ‘‘nāyaṃ mama santako’’ti jānāti, itarassa hatthato muttamatte pārājikāpatti khīlasaṅkāmane viya. ‘‘Attano santakaṃ sace jānāti, na hotī’’ti vadanti. Evaṃ sante pañcakāni saṅkarāni hontīti upaparikkhitabbaṃ.</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Parānuddayatāyā</span>ti ettha parānuddayatāya koṭippattena bhagavatā kasmā ‘‘anāpatti petapariggahe tiracchānagatapariggahe’’ti (pārā. 131) vuttanti ce? Parānuddayatāya eva. Yassa hi parikkhārassa ādāne rājāno coraṃ gahetvā na hananādīni kareyyuṃ, tasmimpi nāma samaṇo gotamo pārājikaṃ paññapetvā bhikkhuṃ abhikkhuṃ karotīti mahājano bhagavati pasādaññathattaṃ āpajjitvā apāyupago hoti. Apetapariggahitā rukkhādī ca dullabhā, na ca sakkā ñātunti rukkhādīhi pāpabhīruko upāsakajano paṭimāgharacetiyabodhigharavihārādīni akatvā mahato puññakkhandhato parihāyeyya. ‘‘Rukkhamūlasenāsanaṃ paṃsukūlacīvaraṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 128) vuttanissayā ca anissayā honti. Parapariggahitasaññino hi bhikkhū rukkhamūlapaṃsukūlāni na sādiyissantīti, pabbajjā ca na sambhaveyyuṃ, sappadaṭṭhakāle chārikatthāya rukkhaṃ aggahetvā maraṇaṃ vā nigaccheyyuṃ, acchinnacīvarādikāle sākhābhaṅgādiṃ aggahetvā naggā hutvā titthiyaladdhimeva suladdhi viya dīpentā vicareyyuṃ, tato titthiyesveva loko pasīditvā diṭṭhiggahaṇaṃ patvā saṃsārakhāṇuko bhaveyya, tasmā bhagavā parānuddayatāya <a name="M0.0143"></a> eva ‘‘anāpatti petapariggahe’’tiādimāhāti veditabbaṃ.</p>
  505. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Aparampi</span> <a name="V0.0127"></a> <span class="bld">bhāgaṃ dehī</span>ti ‘‘gahitaṃ viññattisadisattā neva bhaṇḍadeyyaṃ na pārājika’’nti likhitaṃ, idaṃ pakatijane yujjati. ‘‘Sace pana sāmiko vā tena āṇatto vā ‘aparassa sahāyabhikkhussa bhāgaṃ esa gaṇhāti yācati vā’ti yaṃ aparabhāgaṃ deti, taṃ bhaṇḍadeyya’’nti vadanti.</p>
  506. <p class="bodytext"><a name="para148-9"></a><span class="paranum">148-9</span>. <span class="bld">Khādantassa bhaṇḍadeyya</span>nti corassa vā sāmikassa vā sampattassa dinnaṃ sudinnameva kira. <span class="bld">Avisesenā</span>ti ‘‘ussāhagatānaṃ vā’’ti avatvā vuttaṃ, na hi katipayānaṃ anussāhatāya saṅghikamasaṅghikaṃ hoti. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘yadi saussāhāva gacchanti, theyyacittena paribhuñjato avahāro hotī’’ti vuttattā tadubhayamekaṃ. Chaḍḍitavihāre upacārasīmāya pamāṇaṃ jānituṃ na sakkā, ayaṃ pana bhikkhu upacārasīmāya bahi ṭhatvā ghaṇṭipaharaṇādiṃ katvā paribhuñjati khādati, tena evaṃ khāditaṃ sukhāditanti attho. ‘‘Itaravihāre tattha dittavidhināva paṭipajjitabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Sukhāditaṃ antovihārattā’’ti likhitaṃ, <span class="bld">āgatānāgatānaṃ santakattā</span>ti ‘‘cātuddisassa saṅghassa demī’’ti dinnattā vuttaṃ. Evaṃ avatvā ‘‘saṅghassa demī’’ti dinnampi tādisameva. Tathā hi bahi ṭhito lābhaṃ na labhati bhagavato vacanenāti veditabbaṃ.</p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">‘‘Matasūkaro’’</span>ti vacanato tameva jīvantaṃ bhaṇḍadeyyanti katvā dātuṃ na labhati. Vajjhaṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Maddanto gacchati, bhaṇḍadeyya</span>nti ettha kittakaṃ bhaṇḍadeyyaṃ, na hi sakkā ‘‘ettakā sūkarā madditvā gatā gamissantī’’ti jānitunti? Yattake sāmikānaṃ dinne te ‘‘dinnaṃ mama bhaṇḍa’’nti tussanti, tattakaṃ dātabbaṃ. No ce tussanti, atikkantasūkaramūlaṃ datvā kiṃ opāto khaṇitvā dātabboti? Na dātabbo. Atha kiṃ codiyamānassa ubhinnaṃ dhuranikkhepena pārājikaṃ hotīti? Na hoti, kevalaṃ kappiyaparikkhāraṃ datvā tosetabbova sāmiko, eseva nayo aññesupi evarūpesūti no takkoti ācariyo. ‘‘Tadaheva vā dutiyadivase vā maddanto gacchatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gumbe khipati, bhaṇḍadeyyamevā</span>ti <a name="M0.0144"></a> avassaṃ pavisanake sandhāya vuttaṃ. Ettha ekasmiṃ vihāre paracakkādibhayaṃ āgataṃ. <span class="bld">Mūlavatthuccheda</span>nti ‘‘sabbasenāsanaṃ ete issarā’’ti vacanato itare anissarāti dīpitaṃ hoti.</p>
  508. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Ārāmarakkhakā</span>ti vissaṭṭhavasena gahetabbaṃ. <span class="bld">Adhippāyaṃ ñatvā</span>ti ettha yassa dānaṃ paṭiggaṇhantaṃ bhikkhuṃ, bhāgaṃ vā sāmikā na rakkhanti na daṇḍenti, tassa dānaṃ appaṭicchādetvā <a name="V0.0128"></a> gahetuṃ vaṭṭatīti idha sanniṭṭhānaṃ. Tampi ‘‘na vaṭṭati saṅghike’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ayameva bhikkhu issaro</span>ti yattha so icchati, tattha attañātahetuṃ labhati kira attho. Apica ‘‘daharo’’ti vadanti. <span class="bld">Savatthuka</span>nti saha bhūmiyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Garubhaṇḍaṃ hotī’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘tiṇamattaṃ pana na dātabba’’</span>nti vuttaṃ, taṃ kintu garubhaṇḍanti ce, arakkhiyaagopiyaṭṭhāne, vinassanakabhāve ca ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kappiyepi cā</span>ti vatvā, avatvā vā gahaṇayutte mātādisantakepi theyyacittuppādena. Idaṃ pana sikkhāpadaṃ ‘‘rājāpimesaṃ abhippasanno’’ti (pārā. 86) vacanato lābhaggamahattaṃ, vepullamahattañca pattakāle paññattanti siddhaṃ.</p>
  509. <p class="centered">Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  510. <p class="title">3. Tatiyapārājikaṃ</p>
  511. <p class="subhead">Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā</p>
  512. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Tīhi suddhenā</span>ti ettha <span class="bld">tīhī</span>ti nissakkavacanaṃ vā hoti, karaṇavacanaṃ vā. Nissakkapakkhe kāyavacīmanodvārehi suddhena. Tathā duccaritamalehi visamehi papañcehītiādinā nayena sabbakilesattikehi bodhimaṇḍe eva suddhenāti yojetabbaṃ. Karaṇapakkhe <span class="bld">tīhī</span>ti kāyavacīmanodvārehi suddhena. Tathā tīhi sucaritehi, tīhi vimokkhehi, tīhi bhāvanāhi, tīhi sīlasamādhipaññāhi suddhenāti sabbaguṇattikehi yojetabbaṃ. <span class="bld">Vibhāvita</span>nti desanāya vitthāritaṃ, vibhūtaṃ vā kataṃ vihitaṃ, paññattaṃ vā hoti. <span class="bld">Saṃvaṇṇanā</span>ti vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ.</p>
  513. <p class="bodytext">Na <a name="M0.0145"></a> kevalaṃ rājagahameva, idampi nagaraṃ. <span class="bld">Sapariccheda</span>nti sapariyantanti attho. Saparikkhepanti eke. <span class="bld">‘‘Haṃsavaṭṭakacchadanenā</span>ti haṃsaparikkhepasaṇṭhānenā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Kāyavicchindaniyakatha</span>nti attano attabhāve, parassa vā attabhāve chandarāgappahānakaraṃ vicchindanakaraṃ dhammakathaṃ katheti. <span class="bld">Asubhā ceva</span> subhākāravirahitattā. <span class="bld">Asucino ca</span> dosanissandanapabhavattā. <span class="bld">Paṭikūlā ca</span> jigucchanīyattā pittasemhādīsu āsayato. <span class="bld">Asubhāya vaṇṇa</span>nti <a name="V0.0129"></a> asubhākārassa, asubhakammaṭṭhānassa vā vitthāraṃ bhāsati. Sāmiatthe hetaṃ sampadānavacanaṃ. <span class="bld">Asubha</span>nti asubhanimittassa āvibhāvāya paccupaṭṭhānāya vitthārakathāsaṅkhātaṃ vaṇṇaṃ bhāsabhīti attho. Tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ dasahi lakkhaṇehi sampannaṃ kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānacittaṃ <span class="bld">mañjūsaṃ</span> nāma.</p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrimānī</span>ti etthāyaṃ piṇḍattho – yasmiṃ vāre paṭhamaṃ jhānaṃ ekacittakkhaṇikaṃ uppajjati, taṃ sakalampi javanavāraṃ anulomaparikammaupacāragotrabhuappanāppabhedaṃ ekattanayena ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’nti gahetvā tassa paṭhamajjhānassa appanāpaṭipādikāya khippādibhedāya abhiññāya adhigatāya kiccanipphattiṃ upādāya āgamanavasena <span class="bld">paṭipadāvisuddhi ādī</span>ti veditabbā. Tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattivasena <span class="bld">upekkhānubrūhanā majjhe</span>ti veditabbā. Pariyodāpakañāṇassa kiccanipphattivasena <span class="bld">sampahaṃsanā pariyosāna</span>nti veditabbaṃ. Tattha ādicittato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānassa uppādakkhaṇaṃ, etasmiṃ antare <span class="bld">paṭipadāvisuddhī</span>ti veditabbā. Uppādaṭhitikkhaṇesu upekkhānubrūhanā, ṭhitibhaṅgakkhaṇesu sampahaṃsanāti veditabbā. Lakkhīyati etenāti lakkhaṇanti katvā ‘‘visuddhipaṭipattipakkhandane’’tiādinā pubbabhāgo lakkhīyati, tividhena ajjhupekkhanena majjhaṃ lakkhīyati, catubbidhāya sampahaṃsanāya pariyosānaṃ lakkhīyatīti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dasa lakkhaṇānī’’</span>ti.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāribandhakato</span>ti nīvaraṇasaṅkhātapāribandhakato visuddhattā gotrabhupariyosānaṃ pubbabhāgajavanacittaṃ <span class="bld">‘‘cittavisuddhī’’</span>ti vuccati. Tathā visuddhattā taṃ cittaṃ majjhimaṃ samādhinimittasaṅkhātaṃ appanāsamādhiṃ tadatthāya upagacchamānaṃ ekasantativasena pariṇāmentaṃ paṭipajjati nāma. Evaṃ paṭipannassa tassa tattha samathanimitte <a name="M0.0146"></a> pakkhandanaṃ tabbhāvūpagamanaṃ hotīti katvā <span class="bld">‘‘tattha cittapakkhandana’’</span>nti vuccati. Evaṃ tāva paṭhamajjhānuppādakkhaṇe eva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā. Evaṃ <span class="bld">visuddhassa</span> appanāppattassa puna visodhane byāpārābhāvā <span class="bld">ajjhupekkhanaṃ</span> hoti. Samathappaṭipannattā puna samādhāne byāpārābhāvā ca <span class="bld">samathappaṭipannassa ajjhupekkhanaṃ</span> hoti. Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekantena upaṭṭhitattā puna ekattupaṭṭhāne byāpārāsambhavato <span class="bld">ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanaṃ</span> hoti. <span class="bld">Tattha jātāna</span>nti tasmiṃ citte jātānaṃ samādhipaññānaṃ yuganaddhabhāvena <span class="bld">anativattanaṭṭhena</span> nānākilesehi vimuttattā. Saddhādīnaṃ <span class="bld">indriyānaṃ</span> vimuttirasene<span class="bld">karasaṭṭhena</span> anativattanekasabhāvānaṃ tesaṃ dvinnaṃ upagataṃ tajjaṃ tassāruppaṃ tadanurūpaṃ vīriyaṃ tathā cittaṃ yogī vāheti pavattetīti katvā <span class="bld">tadupagavīriyavāhanaṭṭhena</span> ca visesabhāgiyabhāvattā <span class="bld">āsevanaṭṭhena</span> ca <span class="bld">sampahaṃsanā</span> hotīti attho veditabbo. Apicettha ‘‘anantarātītaṃ <a name="V0.0130"></a> gotrabhucittaṃ ekasantativasena pariṇāmentaṃ paṭipajjati nāmā’’ti likhitaṃ. Tattha hi pariṇāmentaṃ paṭipajjatīti etāni vacanāni atītassa na sambhavanti, yañca tadanantaraṃ likhitaṃ ‘‘appanāsamādhicittaṃ upagacchamānaṃ gotrabhucittaṃ tattha pakkhandati nāmā’’ti. Imināpi taṃ na yujjati, ‘‘paṭipattikkhaṇe eva atīta’’nti vuttattā ‘‘gotrabhucittaṃ tattha pakkhandatī’’ti vacanameva virujjhatīti ācariyo. ‘‘Ekacittakkhaṇikampi lokuttaracittaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotī’’ti vuttattā ‘‘ekacittakkhaṇikassāpi jhānassa etāni dasa lakkhaṇānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tato paṭṭhāya āsevanā bhāvanā evā’’tipi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Adhiṭṭhānasampanna</span>nti adhiṭṭhānena sahagata’’nti likhitaṃ. Tassattho – yañca ‘‘ādimajjhapariyosānasaṅkhāta’’nti vuttaṃ, taṃ tesaṃ tiṇṇampi kalyāṇakatāya samannāgatattā tividhakalyāṇakatañca. Evaṃ tividhacittaṃ tadadhigamamūlakānaṃ guṇānaṃ, uparijhānādhigamassa vā padaṭṭhānaṭṭhena adhiṭṭhānaṃ hoti, tasmā cittassa adhiṭṭhānabhāvena sampannattā adhiṭṭhānasampannaṃ nāmāti.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Addhamāsaṃ paṭisallīyitu</span>nti ettha ācariyā evamāhu ‘‘bhikkhūnaṃ aññamaññavadhadassanasavanasambhave satthuno sati tassa upaddavassa abhāve upāyājānanato ‘ayaṃ asabbaññū’ti hetupatirūpakamahetuṃ vatvā dhammissarassāpi tathāgatassa kammesvanissariyaṃ asambujjhamānā asabbadassitamadhiccamohā bahujanā avīciparāyanā bhaveyyuṃ, tasmā so bhagavā <a name="M0.0147"></a> pageva tesaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ vadhamānabhāvaṃ ñatvā tadabhāvopāyābhāvaṃ pana suvinicchinitvā tattha puthujjanānaṃ sugatilābhahetumevekaṃ katvā asubhadesanāya vā rūpasaddadassanasavanehi nippayojanehi viramitvā pageva tato viramaṇato, sugatilābhahetukaraṇato, avassaṃ paññāpitabbāya tatiyapārājikapaññattiyā vatthāgamadassanato ca attano sabbadassitaṃ <span class="bld">parikkhakānaṃ</span> pakāsento viya tamaddhamāsaṃ veneyyahitanipphattiyā phalasamāpattiyā avakāsaṃ katvā viharitukāmo <span class="bld">‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ paṭisallīyitu’</span>ntiādimāhā’’ti. Ācariyā nāma <span class="bld">buddhamittattheradhammasirittheraupatissattherā</span>dayo gaṇapāmokkhā, aṭṭhakathācariyassa ca santike sutapubbā. Tato aññe eketi veditabbā. ‘‘Sakena kāyena aṭṭīyanti…pe… bhavissantī’’ti idaṃ parato ‘‘ye te bhikkhū avītarāgā, tesaṃ tasmiṃ samaye hoti eva bhayaṃ, hoti lomahaṃso, hoti chambhitatta’’nti iminā na yujjati, idañca bhagavato asubhakathārammaṇappayojanena na sametīti ce? Na, tadatthājānanato. Sakena kāyena aṭṭīyantānampi tesaṃ ariyamaggena appahīnasinehattā khīṇāsavānaṃ viya maraṇaṃ paṭicca abhayaṃ na hoti, bhayañca pana asubhabhāvanānuyogānubhāvena mandībhūtaṃ <a name="V0.0131"></a> anaṭṭīyantānaṃ viya na mahantaṃ hutvā cittaṃ mohesi. Apāyupage te satte nākāsīti evamattho veditabbo. Atha vā idaṃ purimassa kāraṇavacanaṃ, yasmā tesaṃ tasmiṃ samaye hoti eva bhayaṃ, chambhitattaṃ, lomahaṃso ca, tasmā ‘‘tena kho pana samayena bhagavā asubhakathaṃ kathetī’’tiādi vuttanti.</p>
  517. <p class="bodytext">Atha vā sakena kāyena aṭṭīyantānampi tesaṃ hoti eva bhayaṃ, mahānubhāvā vītarāgāti khīṇāsavānaṃ mahantaṃ visesaṃ dasseti, atiduppasaheyyamidaṃ maraṇabhayaṃ, yato evaṃvidhānampi avītarāgattā bhayaṃ hotītipi dasseti. Tadaññe tesaṃ bhikkhūnaṃ pañcasatānaṃ <span class="bld">aññatarā</span>. Tenedaṃ dīpeti ‘‘taṃ tathā āgataṃ asihatthaṃ vadhakaṃ passitvā tadaññesampi hoti eva bhayaṃ, pageva tesanti katvā bhagavā paṭhamameva tesaṃ asubhakathaṃ kathesi, parato tesaṃ nāhosi. Evaṃ mahānisaṃsā nesaṃ asubhakathā āsī’’ti. Yo panettha pacchimo nayo<a name="M0.0148"></a>, so ‘‘tesu kira bhikkhūsu kenacipi kāyavikāro vā vacīvikāro vā na kato, sabbe satā sampajānā dakkhiṇena passena nipajjiṃsū’’ti iminā aṭṭhakathāvacanena sameti.</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Apare panāhū</span>ti kuladdhipaṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ kira laddhī’’ti vacanaṃ ‘‘māradheyyaṃnātikkamissatī’’ti vacanena virujjhatīti ce? Na virujjhati. Kathaṃ? Ayaṃ bhikkhū aghātento māravisayaṃ atikkamissati akusalakaraṇato ca. Ghātento pana māradheyyaṃ nātikkamissati balavattā kammassāti sayaṃ mārapakkhikattā evaṃ cintetvā pana ‘‘ye na matā, te saṃsārato na muttā’’ti attano ca laddhi, tasmā taṃ tattha ubhayesaṃ magge niyojentī evamāha, teneva ‘‘mārapakkhikā mārena samānaladdhikā’’ti avatvā ‘‘mārassā nuvattikā’’ti vuttā. ‘‘Iminā kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā mārassa anuvatti, tasmā evaṃ cintetvāpi attano laddhivasena evamāhā’’ti keci likhanti. Mama santike ekato upaṭṭhānamāgacchanti, attano attano ācariyupajjhāyānaṃ santike uddesādiṃ gaṇhāti.</p>
  519. <p class="subhead">Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Ayampi kho, bhikkhave</span>ti iminā kiṃ dasseti? Yesaṃ evamassa ‘‘bhagavatā ācikkhitakammaṭṭhānānuyogapaccayā tesaṃ bhikkhūnaṃ jīvitakkhayo āsī’’ti, tesaṃ taṃ micchāgāhaṃ nisedheti. Kevalaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ pubbe katakammapaccayāva jīvitakkhayo āsi, idaṃ pana kammaṭṭhānaṃ tesaṃ kesañci arahattappattiyā, kesañci anāgāmisakadāgāmisotāpattiphalappattiyā<a name="V0.0132"></a>, kesañci paṭhamajjhānādhigamāya, kesañci vikkhambhanatadaṅgappahānena attasinehapaayādānāya upanissayo hutvā, kesañci sugatiyaṃ uppattiyā upanissayo ahosīti sātthikāva me asubhakathā, kintu ‘‘sādhu, bhante bhagavā, aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhatū’’ti ānandena yācitattā aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhāmi, yathā vo pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānānuyogā, evaṃ ayampi kho bhikkhaveti yojanā veditabbā. <span class="bld">‘‘Assāsavasena upaṭṭhānaṃ satī’’</span>ti vuttaṃ. Sā hi taṃ assāsaṃ, passāsaṃ vā ārammaṇaṃ katvā pubbabhāge, aparabhāge pana assāsapassāsapabhavanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā upaṭṭhātīti ca tathā vuttā.</p>
  521. <p class="bodytext">Asubhe <a name="M0.0149"></a> pavattaṃ asubhanti vā pavattaṃ bhāvanākammaṃ asubhakammaṃ, tadeva aññassa punappunaṃ uppajjanakassa kāraṇaṭṭhena ṭhānattā <span class="bld">asubhakammaṭṭhānaṃ,</span> ārammaṇaṃ vā asubhakammassa padaṭṭhānaṭṭhena ṭhānanti asubhakammaṭṭhānanti idha asubhajjhānaṃ, teneva <span class="bld">‘‘oḷārikārammaṇattā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭivedhavasenā</span>ti vitakkādiaṅgapaṭilābhavasena. <span class="bld">Ārammaṇasantatāyā</span>ti anukkamena santakālaṃ upādāya vuttakāyadarathappaṭipassaddhivasena nibbuto. <span class="bld">Parikammaṃ vā</span>ti kasiṇaparikammaṃ kira nimittuppādapariyosānaṃ. Tadā hi nirassādattā asantaṃ, appaṇihitañca. Yathā upacāre nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca <span class="bld">santatā</span> hoti, na tathā idha, idaṃ pana <span class="bld">‘‘ādisamannāhārato’’</span>ti vuttaṃ. Dutiyavikappe <span class="bld">asecanako</span>ti atittikaro, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ojavanto’’</span>ti. Cetasikasukhaṃ jhānakkhaṇepi atthi, evaṃ santepi ‘‘ubhopi jhānā vuṭṭhitasseva gahetabbā’’ti vuttaṃ. Samathena sakasantāne <span class="bld">avikkhambhite</span>. Itarathā pāpakānaṃ jhānena sahuppatti siyā. Khandhādīnaṃ lokuttarapādakattā <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ,</span> visesena yassa nibbedhabhāgiyaṃ hoti, taṃ sandhāya vā. ‘‘Aniccānupassītiādicatukkavasena anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto samucchindati, sesānametaṃ natthī’’ti likhitaṃ.</p>
  522. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathābhāvapaṭisedhano cā</span>ti soḷasavatthukassa titthiyānaṃ natthitāya vuttaṃ. Sabbapaṭhamānaṃ pana catunnaṃ padānaṃ vasena lokiyajjhānameva tesaṃ atthi, tasmiṃ lokuttarapadaṭṭhānaṃ natthi eva. <span class="bld">‘‘Phalamuttama</span>nti phale uttama’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ututtayānukūla</span>nti gimhe araññe, hemante rukkhamūle, vasantakāle suññāgāre gato. Semhadhātukassa <span class="bld">araññaṃ,</span> pittadhātukassa <span class="bld">rukkhamūlaṃ,</span> vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Mohacaritassa araññaṃ anukūlaṃ mahāaraññe cittaṃ na saṅkuṭati, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ. Ṭhānacaṅkamāni uddhaccapakkhikāni, sayanaṃ līnapakkhikaṃ, pallaṅkābhujanena nisajjāya daḷhabhāvaṃ, ujukāyaṃ paṇidhānena assāsapassāsānaṃ pavattanasukhaṃ ‘‘parimukhaṃ sati’’nti iminā ārammaṇapariggahūpāyaṃ dasseti. <span class="bld">Kārī</span>ti karaṇasīlo<a name="V0.0133"></a>. Etassa vibhaṅge ‘‘assasati passasatī’’ti avatvā <span class="bld">‘‘sato kārī’’</span>ti vuttaṃ. Tasmā ‘‘assasati passasatī’’ti <a name="M0.0150"></a> vutte ‘‘paṭhamacatukkaṃ eva labbhati, na sesānī’’ti ca <span class="bld">‘‘dīghaṃassāsavasenā</span>ti alopasamāsaṃ katvā’’iti ca ‘‘ekatthatāya avikkhepa’’nti ca ‘‘asambhogavasena pajānato’’ti ca ‘‘tena ñāṇenā’’ti ca <span class="bld">‘‘pajānato</span>ti vuttañāṇenā’’ti ca <span class="bld">‘‘satokārī</span>ti satisampajaññāhikārī’’ti ca ‘‘paṭinissaggānupassino assāsāva paṭinissaggānupassiassāsā’’ti ca likhitaṃ. <span class="bld">Uppaṭipāṭiyā āgata</span>mpi yujjateva, tena ṭhānena paṭisiddhaṃ. <span class="bld">Tāluṃ āhacca</span> nibbāyanato kira potako sampatijātova khipitasaddaṃ karoti, chandapāmojjavasena cha purimā tayoti <span class="bld">nava. Ekenākārenā</span>ti assāsavasena vā passāsavasena vā evaṃ ānāpānassatiṃ bhāvayato kāye <span class="bld">kāyānupassanāsatikammaṭṭhānabhāvanā</span> sampajjati.</p>
  523. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyo</span>ti assāsapassāsā. Upaṭṭhānaṃ sati. <span class="bld">Dīgha</span>nti sīghaṃ gataṃ assāsapassāsaṃ. <span class="bld">Addhānasaṅkhāte</span>ti kālasaṅkhāte viya kālakoṭṭhāseti attho, dīghakāle vāti attho. Eko hi assāsamevūpalakkheti, eko passāsaṃ, eko ubhayaṃ, tasmā ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vā vuttaṃ, <span class="bld">chando</span>ti evaṃ assāsato, passāsato ca assādo uppajjati, tassa vasena kattukamyatāchando uppajjati. Tato <span class="bld">pāmojja</span>nti. Assāsapassāsānaṃ duviññeyyavisayattā <span class="bld">cittaṃ vivattati,</span> gaṇanaṃ pahāya phuṭṭhaṭṭhānameva manasi karontassa kevalaṃ <span class="bld">upekkhāva saṇṭhāti. Cattāro vaṇṇā</span>ti ‘‘pattassa tayo vaṇṇā’’tiādīsu viya cattāro saṇṭhānāti attho.</p>
  524. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathābhūtassā</span>ti ānāpānassatiṃ bhāvayato. <span class="bld">Saṃvaro</span>ti satisaṃvaro. Atha vā paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṃ, dutiyena vitakkavicārānaṃ, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhānaṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāya, paṭighasaññāya, nānattasaññāya vā pahānaṃ. ‘‘Sīlanti veramaṇi sīlaṃ, cetanā sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīla’’nti (paṭi. ma. 1.39 thokaṃ visadisaṃ) vuttavidhināpettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Atthato tathā tathā pavattadhammā upadhāraṇasamādhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuccantī’’ti vuttaṃ. Tathā ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti etthāpi cetanāsīlameva, katthaci viratisīlampīti attho daṭṭhabbo. Aññathā paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu viratippasaṅgo ahosi<a name="M0.0151"></a>, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatīti katvā tassāpi viratippasaṅgo. <span class="bld">Tasmiṃ ārammaṇe</span>ti ānāpānārammaṇe. <span class="bld">Tāya satiyā</span>ti tattha uppannasatiyā. <span class="bld">‘‘Tena manasikārenā</span>ti āvajjanenā’’ti likhitaṃ. Etena nānāvajjanappavattidīpanato nānājavanavārehipi sikkhati nāmāti dīpitaṃ hoti, yena pana manasikārena <a name="V0.0134"></a> vā. <span class="bld">Ñāṇuppādanādīsū</span>ti ettha ādisaddena yāva pariyosānaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Tatrā</span>ti tasmiṃ ānāpānārammaṇe. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vattabbanayenā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tesaṃ assāsapassāsānaṃ vā. Tañhi ‘‘pubbe apariggahitakāle’’ti iminā suṭṭhu sameti. ‘‘Paṭhamavādo dīghabhāṇakānaṃ. Te hi ‘paṭhamajjhānaṃ labhitvā nānāsane nisīditvā dutiyatthāya vāyāmato upacāre vitakkavicāravasena oḷārikacittappavattikāle pavattaassāsapassāsavasena oḷārikā’ti vadanti. ‘Majjhimabhāṇakā jhānalābhissa samāpajjanakāle, ekāsanapaṭilābhe ca uparūpari cittappavattiyā santabhāvato paṭhamato dutiyassupacāre sukhumataṃ vadantī’’’ti likhitaṃ.</p>
  525. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanāyaṃ panā</span>ti catudhātuvavatthānamukhena abhiniviṭṭhassa ayaṃ kamo, aññassa cāti veditabbaṃ. Ettakaṃ rūpaṃ, na ito aññanti dassanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sakalarūpapariggahe’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Rūpārūpapariggahe</span>ti ettha aniccatādilakkhaṇārammaṇikabhaṅgānupassanato pabhuti balavatī vipassanā. <span class="bld">Pubbe vuttanayenā</span>ti sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāletiādinā. <span class="bld">Sodhanā</span> nāma vissajjanaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa.</p>
  526. <p class="bodytext">Purato namanā <span class="bld">ānamanā</span>. Tiriyaṃ namanā <span class="bld">vinamanā</span>. Suṭṭhu namanā <span class="bld">sannamanā</span>. Pacchā namanā <span class="bld">paṇamanā</span>. Jāṇuke gahetvā ṭhānaṃ viya <span class="bld">iñjanā</span>ti ānamanādīnaṃ āvibhāvatthamuttanti veditabbaṃ. Yathārūpehi ānamanādi vā kampanādi vā hoti, tathārūpe passambhayanti sambandho. <span class="bld">Iti kirā</span>ti iti ce. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti santasukhumampi ce passambhati. <span class="bld">Pabhāvanā</span>ti uppādanaṃ. Assāsapassāsānaṃ vūpasantattā ānāpānassatisamādhissa bhāvanā na hoti. Yasmā taṃ natthi, tasmā na samāpajjati, samāpattiyā abhāvena na vuṭṭhahanti. <span class="bld">Iti kirā</span>ti evametaṃ tāva vacananti tadetaṃ<a name="M0.0152"></a>. Saddova saddanimittaṃ, ‘‘sato assasati sato passasatī’’ti padāni patiṭṭhapetvā dvattiṃsapadāni cattāri catukkāni veditabbāni.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭipīḷana</span>nti tesaṃ kilesānaṃ anuppādanaṃ kiñcāpi cetiyaṅgaṇavattādīnipi atthato pātimokkhasaṃvarasīle saṅgahaṃ gacchanti ‘‘yassa siyā āpattī’’ti (mahāva. 134) vacanato. Tathāpi ‘‘na tāva, sāriputta, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti uddisati pātimokkhaṃ, yāva na idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavantī’’ti ettha anadhippetattā <span class="bld">‘‘ābhisamācārika’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Yaṃ panettha āpattiṭṭhāniyaṃ na hoti, taṃ amissamevā’’ti vuttaṃ.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuttenā</span>ti <a name="V0.0135"></a> yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā. <span class="bld">Sallahukavutti</span> aṭṭhaparikkhāriko. <span class="bld">Pañcasandhikaṃ kammaṭṭhāna</span>nti ettha jhānampi nimittampi tadatthajotikāpi pariyatti idha kammaṭṭhānaṃ nāma. Gamanāgamanasampannatādi <span class="bld">senāsanaṃ</span>. Saṃkiliṭṭhacīvaradhovanādayo <span class="bld">khuddakapalibodhā</span>. ‘‘Antarā patitaṃ nu kho’’ti vikampati.</p>
  529. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ vikkhepagatenā</span>ti niyakajjhatte vikkhepagatena. <span class="bld">Sāraddhā</span> asamāhitattā. <span class="bld">Upanibandhanathambhamūlaṃ</span> nāma nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. <span class="bld">Tatthevā</span>ti nāsikaggādinimitte. <span class="bld">‘‘Dolāphalakassa</span> ekapasse eva <span class="bld">ubho koṭiyo majjhañca passatī’’</span>ti vadanti.</p>
  530. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha panā</span>ti kakacūpame. <span class="bld">Desato</span>ti phusanakaṭṭhānato. <span class="bld">‘‘Nimittaṃ paṭṭhapetabba</span>nti nimitte sati paṭṭhapetabbā’’ti vuttaṃ. Garūhi bhāvetabbattā <span class="bld">garukabhāvanaṃ</span>. <span class="bld">Ekacce āhū</span>ti ekacce jhāyino āhu.</p>
  531. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saññānānatāyā’’</span>ti vacanato ekaccehi vuttampi pamāṇameva, saṅgītito paṭṭhāya aṭṭhakathāya anāgatattā tathā vuttaṃ. ‘‘Mayhaṃ tārakarūpaṃ nu kho upaṭṭhātī’’tiādiparikappe asatipi dhātunānattena etāsaṃ dhātūnaṃ uppatti viya kevalaṃ bhāvayato tathā tathā upaṭṭhāti. ‘‘Na nimitta’nti vattuṃ na vaṭṭati sampajānamusāvādattā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kammaṭṭhāna</span>nti idha vuttapaṭibhāganimittameva.</p>
  532. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimitte</span> <a name="M0.0153"></a> paṭibhāge. <span class="bld">Nānākāra</span>nti ‘‘cattāro vaṇṇā vattantī’’ti vuttanānāvidhataṃ. <span class="bld">Vibhāvaya</span>nti jānaṃ pakāsayaṃ. <span class="bld">Assāsapassāse</span>ti tato sambhūte nimitte, assāsapassāse vā nānākāraṃ. Nimitte hi cittaṃ ṭhapentova nānākāratañca vibhāveti, assāsapassāse vā sakaṃ cittaṃ nibandhatīti vuccati. Tārakarūpādi<span class="bld">vaṇṇato</span>. Kakkhaḷattādi<span class="bld">lakkhaṇato</span>.</p>
  533. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāsu paṭikkhitta</span>nti āsannabhavaṅgattāti kāraṇaṃ vatvā sīhaḷaṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Kasmā? Yasmā chaṭṭhe, sattame vā appanāya sati maggavīthiyaṃ phalassa okāso na hoti, tasmā. Idha hotūti ce? Na, lokiyappanāpi hi appanāvīthimhi lokuttarena samānagatikāvāti paṭiladdhajjhānopi bhikkhu diṭṭhadhammasukhavihāratthāya jhānaṃ samāpajjitvā sattāhaṃ nisīditukāmo catutthe, pañcame vā appetvā nisīdati, na chaṭṭhe, sattame vā. Tattha hi <a name="V0.0136"></a> appanā. Tato paraṃ appanāya ādhārabhāvaṃ na gacchati. Āsannabhavaṅgattā catutthaṃ, pañcamaṃ vā gacchati thale ṭhitaghaṭo viya javanānamantare ṭhitattāti kira ācariyo.</p>
  534. <p class="bodytext">Puthuttārammaṇāni anāvajjitvā jhānaṅgāneva āvajjanaṃ <span class="bld">āvajjanavasī</span> nāma. Tato paraṃ catunnaṃ, pañcannaṃ vā paccavekkhaṇacittānaṃ uppajjanaṃ, taṃ <span class="bld">paccavekkhaṇavasī</span> nāma. Teneva ‘‘paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Samāpajjanavasī</span> nāma yattakaṃ kālaṃ icchati tattakaṃ samāpajjanaṃ, taṃ pana icchitakālaparicchedaṃ patiṭṭhāpetuṃ samatthatāti. ‘‘Adhiṭṭhānavasiyā vuṭṭhānavasino ayaṃ nānattaṃ adhiṭṭhānānubhāvena javanaṃ javati, vuṭṭhānānubhāvena pana adhippetato adhikaṃ javatī’’tipi vadanti. Apica pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ āvajjitvā javanañca javitvā puna āvajjitvā tato pañcamaṃ jhānaṃ cittaṃ hoti, ayaṃ kira ukkaṭṭhaparicchedo. Bhagavato pana āvajjanasamanantarameva jhānaṃ hotīti sabbaṃ <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  535. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vatthu</span>nti hadayavatthuṃ. <span class="bld">Dvāra</span>nti cakkhādi. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti rūpādī’’ti likhitaṃ. Yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ vā viññāṇaṃ passati, aññathāpi passati. Kathaṃ? ‘‘Yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā’’ti vuttaṃ. Yathāpariggahitarūpesu vatthudvārārammaṇāni yassa viññāṇassa, taṃ viññāṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ <a name="M0.0154"></a> tampi passati, ekassa vā ārammaṇasaddassa lopo daṭṭhabboti ca mama takko vicāretvāva gahetabbo.</p>
  536. <p class="bodytext">Tato paraṃ tīsu catukkesu dve dve padāni ekamekaṃ katvā gaṇetabbaṃ. Samathena <span class="bld">ārammaṇato</span> vipassanāvasena <span class="bld">asammohato</span> pītipaṭisaṃvedanamettha veditabbaṃ. ‘‘Dukkhametaṃ ñāṇa’’ntiādīsu pana ‘‘ārammaṇato asammohato’’ti yaṃ vuttaṃ, idha tato vuttanayato uppaṭipāṭiyā vuttaṃ. Tattha hi yena mohena taṃ dukkhaṃ paṭicchannaṃ, na upaṭṭhāti, tassa vihatattā vā evaṃ pavatte ñāṇe yathāruci paccavekkhituṃ icchiticchitakāle samatthabhāvato vā dukkhādīsu tīsu asammohato ñāṇaṃ vuttaṃ. Nirodhe ārammaṇato taṃsampayuttā pītipaṭisaṃvedanā asammohato na sambhavati mohappahānābhāvā, paṭisambhidāpāḷivirodhato ca. Tattha <span class="bld">‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’</span>tiādi ārammaṇato dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti</span> tadārammaṇassa paṭisaṃviditattāti ettha adhippāyo. <span class="bld">‘‘Āvajjato’’</span>tiādi asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Aniccādivasena jānato, passato, paccavekkhato <a name="V0.0137"></a> ca. Tadadhimuttatāvasena adhiṭṭhahato, adhimuccato, tathā vīriyādiṃ samādahato khaṇikasamādhinā.</p>
  537. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññeyya</span>nti ñātapariññāya. <span class="bld">Pariññeyya</span>nti tīraṇapariññāya. Sabbañhi dukkhasaccaṃ abhiññeyyaṃ, pariññeyyañca. Tatra cāyaṃ pītīti likhitaṃ. <span class="bld">Abhiññeyya</span>ntiādi maggakkhaṇaṃ sandhāyāhāti vuttaṃ. Maggena asammohasaṅkhātavipassanākiccanipphattito maggopi abhiññeyyādiārammaṇaṃ karonto viya vutto. <span class="bld">Vipassanābhūmidassanattha</span>nti samathe kāyikasukhābhāvā vuttaṃ. <span class="bld">Dvīsu cittasaṅkhārapadesū</span>ti cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī…pe… sikkhati passambhayaṃ cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī…pe… sikkhatīti etesu. Modanādi sabbaṃ pītivevacanaṃ. Aniccānupassanādi kilese, tammūlake khandhābhisaṅkhāre. <span class="bld">Evaṃ bhāvito</span>ti na catukkapañcakajjhānanibbattanena bhāvito. Evaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ katvā bhāvito. Vipassanāmaggapaccavekkhaṇakālesupi pavattaassāsamukheneva sabbaṃ dassitaṃ upāyakusalena bhagavatā.</p>
  538. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Kasmā idaṃ vuccati</span> amhehīti adhippāyo.</p>
  539. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Ussukkavacana</span>nti <a name="M0.0155"></a> pākaṭasaddasaññā kira, samānakapadanti vuttaṃ hoti. ‘‘Sutvā bhuñjantī’’ti ettha viya sañcicca voropetukāmassa sañciccapadaṃ voropanapadassa ussukkaṃ, sañcetanā ca jīvitā voropanañca ekassevāti vuttaṃ hoti. Na kevalaṃ cetasikamatteneva hoti, payogopi icchitabbo evāti dassetuṃ vuttānīti kira <span class="bld">upatissatthero</span>. ‘‘Jānitvā sañjānitvā cecca abhivitaritvā’’ti vattabbe ‘‘jānanto…pe… vītikkamo’’ti voropanampi dassitaṃ, tasmā byañjane ādaraṃ akatvā attho dassito. Vītikkamasaṅkhātatthasiddhiyā hi purimacetanā atthasādhikā hoti. <span class="bld">Sabbasukhumaattabhāva</span>nti rūpaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpaṃ. Attasaṅkhātānañhi arūpānaṃ <span class="bld">khandhavibhaṅge</span> (vibha. 1 ādayo) viya idha oḷārikasukhumatā anadhippetā. <span class="bld">Mātukucchismi</span>nti yebhuyyavacanaṃ, opapātikamanussepi pārājikameva, arūpakāye upakkamābhāvā taggahaṇaṃ kasmāti ce? Arūpakkhandhena saddhiṃ tasseva rūpakāyassa jīvitindriyasambhavato. Tena sajīvakova manussaviggahopi nāma hotīti siddhaṃ. Ettha <span class="bld">mātukucchismi</span>nti manussamātuyā vā tiracchānamātuyā vā. Vuttañhi <span class="bld">parivāre</span> (pari. 480) –</p>
  541. <p class="gatha1">‘‘Itthiṃ <a name="V0.0138"></a> hane ca mātaraṃ, purisañca pitaraṃ hane;</p>
  542. <p class="gatha2">Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, na tenānantaraṃ phuse;</p>
  543. <p class="gathalast">Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti.</p>
  544. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhama</span>nti paṭisandhicittameva. Ekabhavapariyāpannāya hi cittasantatiyā paṭisandhicittaṃ paṭhamacittaṃ nāma. Cuticittaṃ pacchimaṃ nāma. Aññathā anamatagge saṃsāre paṭhamacittaṃ nāma natthi vinā anantarasamanantaranatthivigatapaccayehi cittuppattiyā abhāvato. Bhāve vā navasattapātubhāvadosappasaṅgo. <span class="bld">Ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho</span>ti kiñcāpi imaṃ jīvitā voropetuṃ na sakkā, taṃ ādiṃ katvā santatiyā yāva maraṇā uppajjanakamanussaviggahesu aparimāṇesu ‘‘sabbapaṭhamo’’ti dissati. Yadā pana yo manussaviggaho pubbāpariyavasena santatippatto hoti, tadā taṃ jīvitā voropetuṃ <a name="M0.0156"></a> sakkā. Santatiṃ vikopento hi jīvitā voropeti nāma. Ettha ca nānattanaye adhippete sati ‘‘sabbapaṭhamo’’ti vacanaṃ yujjati, na pana ekattanaye santatiyā ekattā. Ekattanayo ca idhādhippeto ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti vacanato, tasmā ‘‘sabbapaṭhamo’’ti vacanaṃ na yujjatīti ce? Na, santatipaccuppannabahuttā. Yasmā pana santati nāma anekesaṃ pubbāpariyuppatti vuccati, tasmā ‘‘ayaṃ sabbapaṭhamo’’ti vutto, evamettha dvepi nayā saṅgahaṃ gacchanti, aññathā ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti idaṃ vacanaṃ na sijjhati. Kiñcāpi ettha ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti vacanato santatipaccuppannameva adhippetaṃ, na addhāpaccuppannaṃ viya dissati, tathāpi yasmā santatipaccuppanne vikopite addhāpaccuppannaṃ vikopitameva hoti, addhāpaccuppanne pana vikopite santatipaccuppannaṃ vikopitaṃ hotīti ettha vattabbaṃ natthi. Tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tadubhayampi voropetuṃ sakkā, tasmā tadeva sandhāya ‘santatiṃ vikopetī’ti idaṃ vuttanti veditabba’’nti āha. ‘‘Santatiṃ vikopetī’’ti vacanato pakatiyā āyupariyantaṃ patvā maraṇakasatte vītikkame sati anāpatti vītikkamapaccayā santatiyā akopitattā. Vītikkamapaccayā ce āyupariyantaṃ appatvā antarāva maraṇakasatte vītikkamapaccayā āpatti, kammabaddho cāti no takkoti ācariyo. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso’’ti vacanato vā cetanākkhaṇe eva pārājikāpatti ekantākusalattā, dukkhavedanattā, kāyakammattā, vacīkammattā, kiriyattā cāti veditabbaṃ.</p>
  545. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaṭṭhajavanavāramatta</span>nti sabhāgārammaṇavasena vuttaṃ, teneva <span class="bld">‘‘sabhāgasantativasenā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="V0.0139"></a>. Attano paṭipakkhena samannāgatattā samanantarassa paccayaṃ hontaṃ yathā pure viya ahutvā dubbalassa. <span class="bld">Ta</span>nti jīvitindriyavikopanaṃ.</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Īti</span>nti sattavidhavicchikādīni yuddhe ḍaṃsitvā māraṇatthaṃ vissajjenti. <span class="bld">Pajjaraka</span>nti sarīraḍāhaṃ. <span class="bld">Sūcika</span>nti sūlaṃ. <span class="bld">Visūcika</span>nti sukkhamātisāraṃvasayaṃ. <span class="bld">Pakkhandiya</span>nti rattātisāraṃ. Dvattibyāmasatappamāṇe mahākāye nimminitvā ṭhitanāguddharaṇaṃ, kujjhitvā olokite paresaṃ kāye visamaraṇaṃ vā ḍāhuppādanaṃ vā payogo nāma.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti <a name="M0.0157"></a> mahāsaṅghikā. Ayaṃ itthī. <span class="bld">Kulumbassā</span>ti gabbhassa. Kathaṃ sā itarassāti ce? Tassa duṭṭhena manasānupakkhite so ca gabbho sā ca iddhīti ubhayampi saheva nassati, ghaṭaggīnaṃ bhedanibbāyanaṃ viya ekakkhaṇe hoti. ‘‘Tesaṃ suttantikesu ocariyamānaṃ na sametī’’ti likhitaṃ, ‘‘tesaṃ mataṃ gahetvā ‘thāvarīnampi ayaṃ yujjatī’ti vutte tikavasena paṭisedhitabbanti apare’’ti vuttaṃ. Sāhatthikanissaggiyapayogesu sanniṭṭhāpakacetanāya sattamāya sahuppannakāyaviññattiyā sāhatthikatā veditabbā. Āṇattike pana sattahipi cetanāhi saha vacīviññattisambhavato sattasatta saddā ekato hutvā ekekakkharabhāvaṃ gantvā yattakehi akkharehi attano adhippāyaṃ viññāpeti, tadavasānakkharasamuṭṭhāpikāya sattamacetanāya sahajātavacīviññattiyā āṇattikatā veditabbā. Tathā vijjāmayapayoge. Kāyenāṇattiyaṃ pana sāhatthike vuttanayova. Thāvarapayoge yāvatā parassa maraṇaṃ hoti, tāvatā kammabaddho, āpatti ca. Tato paraṃ atisañcaraṇe kammabaddhātibahuttaṃ veditabbaṃ sati paraṃ maraṇe. Pārājikāpatti panettha ekā. Atthasādhakacetanā yasmā ettha ca dutiyapārājike ca labbhati, na aññattha, tasmā dvinnampi sādhāraṇā imā gāthāyo –</p>
  548. <p class="gatha1">‘‘Bhūtadhammaniyāmā ye, te dhammā niyatā matā;</p>
  549. <p class="gathalast">Bhāvidhammaniyāmā ye, teva aniyatā idha.</p>
  550. <p class="gatha1">‘‘Bhūtadhammaniyāmānaṃ, ṭhitāva sā paccayaṭṭhiti;</p>
  551. <p class="gathalast">Bhāvidhammaniyāmānaṃ, sāpekkhā paccayaṭṭhiti.</p>
  552. <p class="gatha1">‘‘Tenaññā hetuyā atthi, sāpi dhammaniyāmatā;</p>
  553. <p class="gathalast">Tassā phalaṃ aniyataṃ, phalāpekkhā niyāmatā.</p>
  554. <p class="gatha1">‘‘Evañhi <a name="V0.0140"></a> sabbadhammānaṃ, ṭhitā dhammaniyāmatā;</p>
  555. <p class="gathalast">Laddhadhammaniyāmā yā, sātthasādhakacetanā.</p>
  556. <p class="gatha1">‘‘Cetanāsiddhito pubbe, pacchā tassātthasiddhito;</p>
  557. <p class="gathalast">Avisesena sabbāpi, chabbidhā atthasādhikā.</p>
  558. <p class="gatha1">‘‘Āṇattiyaṃ <a name="M0.0158"></a> yato sakkā, vibhāvetuṃ vibhāgato;</p>
  559. <p class="gathalast">Tasmā āṇattiyaṃyeva, vuttā sā atthasādhikā.</p>
  560. <p class="gatha1">‘‘Micchatte vāpi sammatte, niyatāniyatā matā;</p>
  561. <p class="gathalast">Abhidhamme na sabbatthi, tattha sā niyatā siyā.</p>
  562. <p class="gatha1">‘‘Yā theyyacetanā sabbā, sahatthāṇattikāpi vā;</p>
  563. <p class="gathalast">Abhidhammanayenāyaṃ, ekantaniyatā siyā.</p>
  564. <p class="gatha1">‘‘Pāṇātipātaṃ nissāya, sahatthāṇattikādikā;</p>
  565. <p class="gathalast">Abhidhammavasenesā, paccekaṃ taṃ dukaṃ bhaje.</p>
  566. <p class="gatha1">‘‘Jīvitindriyupacchedo, cetanā ceti taṃ dvayaṃ;</p>
  567. <p class="gathalast">Na sāhatthikakammena, pagevāṇattikāsamaṃ.</p>
  568. <p class="gatha1">‘‘Jīvitindriyupacchedo, cetanā ceti taṃ dvayaṃ;</p>
  569. <p class="gathalast">Na sāhatthikakammena, pagevāṇattikāsamaṃ.</p>
  570. <p class="gatha1">‘‘Jīvitindriyupacchedakkhaṇe vadhakacetanā;</p>
  571. <p class="gathalast">Cirāṭhitāti ko dhammo, niyāmeti āpattikaṃ.</p>
  572. <p class="gatha1">‘‘Jīvitindriyupacchedakkhaṇe ce vadhako siyā;</p>
  573. <p class="gathalast">Mato sutto pabuddho vā, kusalo vadhako siyā.</p>
  574. <p class="gatha1">‘‘Kusalattikabhedo <a name="V0.0141"></a> ca, vedanāttikabhedopi;</p>
  575. <p class="gathalast">Siyā tathā gato siddho, sahatthā vadhakacetanā’’ti.</p>
  576. <p class="bodytext">Yāni pana bījautukammadhammacittaniyāmāni pañca aṭṭhakathāya ānetvā nidassitāni, tesu ayamatthasādhakacetanā yogaṃ gacchatīti maññe ‘‘ayaṃ atthasādhakacetanāniyamo natthī’’ti cetanānaṃ micchattasammattaniyatānampi natthibhāvappasaṅgato. Bhajāpiyamānā yena, tena sabbepi yathāsambhavaṃ kammacittaniyāme bhajanti gacchantīti veditabbaṃ. Jīvite ādīnavo maraṇavaṇṇadassane na vibhattova, idha pana saṅkappapade atthato ‘‘maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo’’ti evaṃ avibhūtattā vibhatto, apākaṭattā, anoḷārikattā vā avibhāgā kāritā <a name="M0.0159"></a> vā. <span class="bld">Nayidaṃ vitakkassa nāma</span>nti na vitakkasseva nāmaṃ, kintu saññācetanānampi nāmanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇiya</span>mpi evameva vuttaṃ.</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Kāyato</span>ti vuttattā ‘‘sattiñasū’’ti vattabbe vacanasiliṭṭhatthaṃ <span class="bld">‘‘ususattiādinā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anuddesike</span> kammassārammaṇaṃ so vā hoti, añño vā. <span class="bld">Ubhayehī</span>ti kiñcāpi paṭhamappahāro na sayameva sakkoti, dutiyaṃ labhitvā pana sakkonto jīvitavināsanahetu ahosi, tadatthameva hi vadhakena so dinno, dutiyo pana aññena cittena dinno, tena suṭṭhu vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamappahārenevā’’</span>ti, ‘‘cetanā nāma dāruṇāti garuṃ vatthuṃ ārabbha pavattapubbabhāgacetanā pakatisabhāvavadhakacetanā, no dāruṇā hotī’’ti ācariyena likhitaṃ. ‘‘Pubbabhāgacetanā parivārā, vadhakacetanāva dāruṇā hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Yathādhippāya</span>nti ubhopi paṭivijjhati, sāhatthikopi saṅketattā na muccati kira.</p>
  578. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyāviseso</span> aṭṭhakathāsu anāgato. ‘‘Evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghāhehī’ti pāḷiyā sametīti ācariyena gahito’’ti vadanti. <span class="bld">Purato paharitvā</span>tiādi vatthuvisaṅketameva kira. <span class="bld">Etaṃ gāme ṭhita</span>nti puggalova niyamito. <span class="bld">Yo pana liṅgavasena ‘‘dīghaṃ…pe… mārehī’’ti āṇāpeti aniyametvā</span>. Yadi niyametvā vadati, ‘‘etaṃ dīgha’’nti vadeyyāti apare. Ācariyā pana ‘‘dīghanti vutte niyamitaṃ hoti, evaṃ aniyametvā vadati, na pana āṇāpako dīghādīsu aññataraṃ mārehīti adhippāyo’’ti vadanti kira. ‘‘Attho pana cittena ekaṃ sandhāyapi aniyametvā āṇāpetī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Itaro aññaṃ tādisaṃ māreti, āṇāpako muccatī’’</span>ti vuttaṃ yathādhippāyaṃ na gatattā. ‘‘Evaṃ dīghādivasenāpi cittena aniyamitassevāti yuttaṃ viya dissatī’’ti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ, suṭṭhu vīmaṃsitvā sabbaṃ <a name="V0.0142"></a> gahetabbaṃ, <span class="bld">okāsassa niyamitattā</span>ti ettha okāsaniyamaṃ katvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ māretukāmova hoti, sayaṃ pana tadā tattha natthi. Tasmā okāsena saha attano jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ na hoti, tena attanā mārāpito paro eva mārāpito. Kathaṃ? Sayaṃ rasso ca tanuko ca hutvā pubbabhāge attānaṃ sandhāya āṇattikkhaṇe ‘‘dīghaṃ rassaṃ <a name="M0.0160"></a> thūlaṃ balavantaṃ mārehī’’ti āṇāpentassa cittaṃ attani tassākārassa natthitāya aññassa tādisassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, tena mūlaṭṭhassa kammabaddho. Evaṃsampadamidanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūtaparamparāniddese</span> āṇāpeti, āpatti dukkaṭassa. Itarassa āroceti, āpatti dukkaṭassāti ācariyantevāsīnaṃ yathāsambhavaṃ ārocane, paṭiggaṇhane dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Na vadhako paṭiggaṇhāti, tassa dukkaṭanti siddhaṃ hoti. Taṃ pana okāsābhāvato na vuttaṃ. Mūlaṭṭhena āpajjitabbāpattiyā hi tassa okāso aparicchinno, tenassa tasmiṃ okāse thullaccayaṃ vuttaṃ. Vadhako ce paṭiggaṇhāti, mūlaṭṭho ācariyo pubbe āpannadukkaṭena saha thullaccayampi āpajjati. Kasmā? <span class="bld">Mahājano hi tena pāpe niyojitoti</span>. Idaṃ pana dukkaṭathullaccayaṃ vadhako ce tamatthaṃ na sāveti āpajjati. Yadi sāveti, pārājikamevāpajjati. Kasmā? Atthasādhakacetanāya abhāvā. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘paṭiggaṇhati, taṃ dukkaṭaṃ hoti. Yadi evaṃ kasmā pāṭhe na vuttanti ce? Vadhako pana ‘sādhu karomī’ti paṭiggaṇhitvā taṃ na karoti. Evañhi niyame ‘mūlaṭṭhassa kiṃ nāma hoti, kimassa dukkaṭāpattī’ti sañjātakaṅkhānaṃ tadatthadīpanatthaṃ ‘mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā’’’ti vuttaṃ. ‘‘Vadhako paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassa, mūlaṭṭhassa ca āpatti thullaccayassā’’ti vuttaṃ na silissati, mūlaṭṭhena āpajjitabbāpattidassanādhikārattā vadhako paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti vuttaṃ.</p>
  580. <p class="bodytext"><span class="bld">Visakkiyadūtapadaniddese</span> ‘‘vattukāmatāya ca kicchenettha vatvā payojanaṃ natthīti bhagavatā na vutta’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">‘‘mūlaṭṭhasseva dukkaṭa’’</span>nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇā – ācariyena āṇattena buddharakkhitena tadatthe saṅgharakkhitasseva ārocite kiñcāpi yo ‘‘sādhū’’ti paṭiggaṇhāti, atha kho ācariyassevetaṃ dukkaṭaṃ visaṅketattā, na buddharakkhitassa, kasmā? Atthasādhakacetanāya āpannattā. Teneva ‘‘āṇāpakassa ca vadhakassa ca āpatti pārājikassā’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttaṃ, taṃ pana mūlaṭṭhena āpajjitabbadukkaṭaṃ ‘‘mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti iminā aparicchinnokāsattā na vuttaṃ.</p>
  581. <p class="bodytext">Avisaṅkete <a name="M0.0161"></a><a name="V0.0143"></a> ‘‘mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā visaṅkete āpatti dukkaṭassāti siddhanti veditabbaṃ. ‘‘Vadhako paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ pana dukkaṭaṃ vadhakasseva. So hi paṭhamaṃ āṇāpakaṃ buddharakkhitaṃ pārājikāpattiṃ pāpetvā sayaṃ jīvitā voropetvā āpajjissatīti kiñcāpi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘so taṃ jīvitā voropeti, āṇāpakassa ca vadhakassa ca āpatti pārājikassā’’ti na vuttaṃ, tathāpi taṃ atthato vuttameva, ‘‘yato pārājikaṃ paññatta’’nti pubbe vuttanayattā ca taṃ na vuttaṃ. ‘‘So taṃ jīvitā voropeti, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti hi pubbe vuttaṃ. Ettha pubbe ācariyantevāsikānaṃ vuttadukkaṭathullaccayāpattiyo paṭhamameva anāpannā pārājikāpattiyā āpannattā. Tathāpi vadhakassa pārājikāpattiyā tesaṃ pārājikabhāvo pākaṭo jātoti katvā ‘‘āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti ekato vuttaṃ, na tathā ‘‘āṇāpakassa, vadhakassa ca āpatti pārājikassā’’ti ettha. Kasmā? Vadhakassa dukkaṭāpattiyā āpannattā. So hi paṭhamaṃ dukkaṭāpattiṃ āpajjitvā pacchā pārājikaṃ āpajjati. Yadi pana antevāsikā kevalaṃ ācariyassa garukatāya sāsanaṃ ārocenti sayaṃ amaraṇādhippāyā samānā pārājikena anāpatti. Akappiyasāsanaharaṇapaccayā dukkaṭāpatti hoti eva, imassatthassa sādhanatthaṃ <span class="bld">dhammapadavatthūhi</span> migaluddakassa bhariyāya sotāpannāya dhanuususūlādidānaṃ nidassanaṃ vadanti eke. Taṃ <span class="bld">tittirajātakena</span> (jā. 1.4.73 ādayo) sameti, tasmā suttañca aṭṭhakathañca anulometīti no takkoti ācariyo. Idha pana dūtaparamparāya ca ‘‘itthannāmassa pāvada, itthannāmo itthannāmaṃ pāvadatū’’ti ettha avisesetvā vuttattā vācāya vā ārocetu, hatthamuddāya vā, paṇṇena vā, dūtena vā ārocetu, visaṅketo natthi. Sace visesetvā mūlaṭṭho, antarādūto vā vadati, tadatikkame visaṅketoti veditabbaṃ.</p>
  582. <p class="bodytext">Idāni imasmiṃyeva adhikāradvaye <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttanayo vuccati – ‘‘vadhako paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti vadhakasseva āpatti, na āṇāpakassa buddharakkhitassa. Yadi pana so vajjhamaraṇāmaraṇesu avassamaññataraṃ karoti, buddharakkhitassāṇattikkhaṇe eva pārājikadukkaṭesu aññataraṃ <a name="M0.0162"></a> siyā. ‘‘Iti cittamano’’ti adhikārato ‘‘cittasaṅkappo’’ti etthāpi iti-saddo viya ‘‘vadhako paṭiggaṇhāti, mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā’’ti adhikārato ‘‘mūlaṭṭhassa āpatti dukkaṭassā’’ti vuttameva hoti. Kasmā sarūpena na vuttanti ce? Tato cuttari nayadānatthaṃ. ‘‘Mūlaṭṭhassa āpatti dukkaṭassā’’ti hi vutte mūlaṭṭhasseva vasena niyamitattā ‘‘paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ hotī’’ti na ñāyati. ‘‘Vadhako paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti hi aniyametvā vutte sakkā ubhayesaṃ <a name="V0.0144"></a> vasena dukkaṭe yojetuṃ. Tasmā eva hi aṭṭhakathācariyehi adhikāraṃ gahetvā <span class="bld">‘‘saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti veditabba’’</span>nti vuttaṃ. Paṭiggaṇhantassa neva anuññātaṃ, na paṭikkhittaṃ, kevalantu buddharakkhitassa aniyamitattā paṭikkhittaṃ, tassa pana pārājikadukkaṭesu aññataraṃ bhaveyyāti ayamattho dīpito, tasmā tampi suvuttaṃ. Yasmā ubhayesaṃ vasena yojetuṃ sakkā, tasmā ācariyehi ‘‘paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭa’’nti vuttaṃ. Tattha mūlaṭṭho neva anuññāto ‘‘mūlaṭṭhassā’’ti vacanābhāvato, na ca paṭikkhitto ‘‘paṭiggaṇhantassa āpatti dukkaṭassā’’ti <span class="bld">pāḷiyā</span> abhāvato, paṭiggaṇhanapaccayā vadhakassa dukkaṭaṃ siyāti nayaṃ dātuṃ ‘‘mūlaṭṭhassā’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> avuttattā ‘‘taṃ paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭa’’nti yaṃ vuttaṃ, tampi suvuttaṃ. Tatra hi buddharakkhitassa paṭikkhittaṃ, vuttanayena pana tassa āpatti aniyatāti. Kasmā pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> anuttānaṃ paṭiggaṇhanapaccayā vadhakassa dukkaṭaṃ avatvā mūlaṭṭhasseva vasena dukkaṭaṃ vuttanti ce? Aniṭṭhanivāraṇatthaṃ. ‘‘Saṅgharakkhitena sampaṭicchite paṭiggaṇhanapaccayā tassa dukkaṭa’’nti hi vutte anantaranayena sarūpena vuttattā idhāpi mūlaṭṭhassa thullaccayaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttameva hotīti āpajjati. Iti taṃ evaṃ āpannaṃ thullaccayaṃ uttānanti taṃ avatvā paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Anuttānattā aṭṭhakathāyanti imaṃ aniṭṭhaggahaṇaṃ nivāretuṃ ‘‘mūlaṭṭhassevetaṃ dukkaṭa’’nti vuttaṃ. Ācariyena hi vuttanayena paṭiggaṇhantassa dukkaṭampi uttānameva. Uttānañca kasmā amhākaṃ khantīti vuttanti ce? Paṭipattidīpanatthaṃ. ‘‘Piṭakattayādīsu appaṭihatabuddhiyopi ācariyā sarūpena <span class="bld">pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca</span> avuttattā evarūpesu nāma ṭhānesu evaṃ paṭipajjanti, kimaṅgaṃ pana mādisoti suhadayā kulaputtā anāgate vuttanayamanatikkamitvā saṅkaradosaṃ vivajjetvā <a name="M0.0163"></a> vaṇṇanāvelañca anatikkamma paṭipajjantī’’ti ca aparehi vuttaṃ. Ayaṃ pana <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> vā avuttattā evarūpesu nāma pāṭho ācariyena pacchā nikkhittattā kesuci potthakesu na dissatīti katvā sabbaṃ likhissāma. Evaṃ sante paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā, sañcarittapaṭiggahaṇamaraṇābhinandanesupi ca āpatti hoti, māraṇapaṭiggahaṇe kathaṃ na siyā, tasmā paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭaṃ, tenevettha ‘‘mūlaṭṭhassā’’ti na vuttaṃ. Purimanayepi cetaṃ paṭiggaṇhantassa veditabbameva, okāsābhāvena pana na vuttaṃ. Tasmā yo yo paṭiggaṇhāti, tassa tassa tappaccayā āpattiyevāti ayamettha amhākaṃ khanti. Yathā cettha, evaṃ adinnādānepīti.</p>
  583. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Araho rahosaññīniddesā</span>dīsu kiñcāpi <span class="bld">pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāya</span>ñca dukkaṭameva vuttaṃ, tathāpi tattha paramparāya sutvā maratūti adhippāyena ullapantassa uddese sati uddiṭṭhassa maraṇena āpatti <a name="V0.0145"></a> pārājikassa, asati yassa kassaci maraṇena āpatti pārājikassa. ‘‘Itthannāmo sutvā me vajjhassa ārocetū’’ti uddisitvā ullapantassa visaṅketatā dūtaparamparāya vuttattā veditabbā. Sace ‘‘yo koci sutvā vadatū’’ti ullapati, vajjho sayameva sutvā marati, visaṅketattā na pārājikaṃ. Yo koci sutvā vadati, so ce marati, pārājikaṃ. ‘‘Yo koci mama vacanaṃ sutvā taṃ māretū’’ti ullapati, yo koci sutvā māreti, pārājikaṃ, sayameva sutvā māreti, visaṅketattā na pārājikanti evaṃ yathāsambhavo veditabbo.</p>
  584. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Mūlaṃ datvā muccatī</span>ti ettha bhinditvā, bhañjitvā, cavitvā, cuṇṇetvā, aggimhi pakkhipitvā vā pageva muccatīti atthato vuttameva hoti. <span class="bld">Yesaṃ hatthato mūlaṃ gahita</span>nti yesaṃ ñātakaparivāritānaṃ hatthato mūlaṃ tena bhikkhunā gahitaṃ, potthakasāmikahatthato pubbe dinnamūlaṃ puna gahetvā tesaññeva ñātakādīnaṃ datvā muccati, evaṃ potthakasāmikasseva santakaṃ jātaṃ hoti. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘sacepi so vippaṭisārī hutvā sīghaṃ tesaṃ mūlaṃ datvā muccatī’’ti vuttaṃ, taṃ yena dhanena potthako kīto, tañca dhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kasmā? Potthakasāmikahatthato dhane gahite potthake adinnepi muccanato. Sace aññaṃ <a name="M0.0164"></a> dhanaṃ sandhāya vuttaṃ, na yuttaṃ potthakassa attaniyabhāvato amocitattā. Sace potthakaṃ sāmikānaṃ datvā mūlaṃ na gaṇhāti, na muccati attaniyabhāvato amocitattā. Sace potthakaṃ mūlaṭṭhena diyyamānaṃ ‘‘taveva hotū’’ti appeti, muccati attaniyabhāvato mocitattā. Etthāyaṃ vicāraṇā – yathā cetiyaṃ vā paṭimaṃ pokkharaṇiṃ setuṃ vā kiṇitvā gahitampi kārakassevetaṃ puññaṃ, na kiṇitvā gahitassa, tathā pāpampi yena potthako likhito, tasseva yujjati, na itarassāti ce? Na, ‘‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti vacanato. Parena hi katasatthaṃ labhitvā upanikkhipantassa pārājikanti siddhaṃ. Evaṃ parena likhitampi potthakaṃ labhitvā yathā vajjho taṃ passitvā marati, tathā upanikkhipeyya pārājikanti siddhaṃ hotīti. <span class="bld">Cetiyādī</span>ti etamanidassanaṃ karaṇapaccayaṃ hi taṃ kammaṃ idaṃmaraṇapaccayanti evaṃ ācariyena vicāritaṃ. Mama pana cetiyādinidassaneneva sopi attho sādhetabbo viya paṭibhāti.</p>
  585. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattakā pāṇātipātā</span>ti ‘‘ekāpi cetanā kiccavasena ‘tattakā’ti vuttā satipaṭṭhānasammappadhānānaṃ catukkatā viyā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Pamāṇe ṭhapetvā</span>ti attanā adhippetappamāṇe. ‘‘Kataṃ mayā evarūpe āvāṭe khaṇite tasmiṃ patitvā maratū’’ti adhippāyena vadhako āvāṭappamāṇaṃ niyametvā sace khaṇi, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘imasmiṃ āvāṭe’’</span>ti. Idāni khaṇitabbaṃ sandhāya ettakappamāṇassa aniyamitattā <span class="bld">‘‘ekasmimpi kudālappahāre’’</span>tiādi <a name="V0.0146"></a> vuttaṃ, suttantikattherehi kiñcāpi upaṭhataṃ, tathāpi sanniṭṭhāpakacetanā ubhayattha atthevāti ācariyā. Bahūnaṃ maraṇe ārammaṇaniyame kathanti ce? Vajjhesu ekassa jīvitindriye ālambite sabbesamālambitameva hoti. Ekassa maraṇepi na tassa sakalaṃ jīvitaṃ sakkā ālambituṃ na uppajjamānaṃ, uppannaṃ, nirujjhamānaṃ, atthitāyapāṇātipātacetanāva paccuppannārammaṇā, purejātārammaṇā ca hoti, tasmā tampi yujjati. Pacchimakoṭiyā ekacittakkhaṇe purejātaṃ hutvā ṭhitaṃ taṃ jīvitamālambaṇaṃ katvā sattamajavanapariyāpannacetanāya opakkame kate atthato tassa sattassa sabbaṃ jīvitindriyamālambitaṃ, voropitañca hoti, ito panaññathā na sakkā; evameva pubbabhāge ‘‘bahūpisatte māremī’’ti cintetvā sanniṭṭhānakāle visapakkhipanādīsu ekaṃ payogaṃ <a name="M0.0165"></a> sādhayamānā vuttappakāracetanā tesu ekassa vuttappakāraṃ jīvitindriyaṃ ālambaṇaṃ katvā uppajjati, evaṃ uppannāya panekāya sabbepi te māritā honti tāya eva sabbesaṃ maraṇasiddhito, aññathā na sakkā voropetuṃ, ālambituṃ vā. Tattha ekāya cetanāya bahūnaṃ maraṇe akusalarāsi kathanti ce? Visuṃ visuṃ maraṇe pavattacetanānaṃ kiccakaraṇato. Kathaṃ? Tā pana sabbā upapajjavedanīyāva honti, tasmā tāsu yāya kāyaci dinnāya paṭisandhiyā itarā sabbāpi ‘‘tato balavatarakusalapaṭibāhitā ahosikamma’’ntiādikoṭṭhāsaṃ bhajanti, punapi vipākaṃ janituṃ na sakkonti. Aparāpariyavedanīyāpi viya taṃ paṭibāhitvā kusalacetanā paṭisandhiṃ deti, tathā ayampi cetanā anantarabhave eva paṭisandhidānādivasena tāsaṃ kiccalesakaraṇato ekāpi samānā ‘‘rāsī’’ti vuttā. Tāya pana dinnāya paṭisandhiyā atitikkho vipāko hoti. Ayamettha visesotiādi <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> papañcitaṃ.</p>
  586. <p class="bodytext"><span class="bld">Amaritukāmā vā</span>ti adhippāyattā opapātikamaraṇepi āpatti. ‘‘‘Nibbattitvā’ti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce? Opapātikattaṃ, patanañca ekamevā’’ti likhitaṃ. Atha vā <span class="bld">‘‘sabbathāpi anuddissevā’’</span>ti vacanato ettha maratūti adhippāyasambhavato <span class="bld">‘‘uttarituṃ asakkonto marati pārājikamevā’’</span>ti suvuttaṃ. Sace ‘‘patitvā maratū’’ti niyametvā khaṇito hoti, opapātikamanusso ca nibbattitvā ṭhitaniyameneva ‘‘uttarituṃ na sakkā’’ti cintetvā maratīti pārājikacchāyā na dissati, tena vuttaṃ ‘‘uttarituṃ asakkonto’’ti. So hi uttarituṃ asakkonto punappunaṃ patitvā marati, tena pātopi tassa siddho hotīti adhippāyo. Tattha siyā – yo pana ‘‘uttarituṃ asakkonto maratī’’ti vutto, so opātakhaṇanakkhaṇe arūpaloke jīvati. Vadhakacetanā ca ‘‘aniyato dhammo micchattaniyatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, rūpajīvitindriyaṃ mātughātikammassa pitughātikammassa arahantaghātikammassa <a name="V0.0147"></a> ruhiruppādakammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.15.38 micchattaniyatattika) vacanato rūpajīvitindriyārammaṇaṃ hoti, na ca taṃ arūpāvacarasattassatthi, na ca sā cetanā ‘‘aniyato dhammo micchattaniyatassa dhammassa purejātapaccayena paccayo, ārammaṇapurejātaṃ vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātaṃ. Rūpajīvitindriyaṃ <a name="M0.0166"></a> mātughātikammassa purejātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.15.48 micchattaniyatattika) vacanato anāgatārammaṇā hoti. Añño idha patitvā maraṇakasatto natthi, evaṃ sante vadhakacetanāya kiṃ ārammaṇanti ce? Yassa kassaci idha jīvanakasattassa paccuppannaṃ jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ. Kiñcāpi so na marati, atha kho pāṇātipāto hoti eva. Yathā kiṃ ‘‘yathākkamena ṭhite satta jane ekena kaṇḍena vijjhitvā māremī’’ti pubbabhāge cintetvā sanniṭṭhānakāle tesu ekassa jīvitamārammaṇaṃ katvā kaṇḍaṃ vissajjeti, kaṇḍo taṃ virajjhitvā itare cha jane māreti, evaṃ santepi ayaṃ pāṇātipātī eva hoti, evamidhāpi ‘‘yo kocī’’ti vikappentassa vadhakacetanā yassa kassaci jīvitārammaṇaṃ katvā pavattati, tasmiṃ amatepi itarassa vasena pāṇātipātī. Sace arahā hutvā parinibbāyati, arahantaghātakova hoti. Esa nayo sabbattha evarūpesu. Ayameva hettha ācariyaparamparāgatā yutti vinicchayakathāti vuttaṃ.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Patanarūpaṃ pamāṇa</span>nti ettha yathā mātuyā patitvā parivattaliṅgāya matāya so mātughātako hoti, na kevalaṃ purisaghātako, tasmā patanasseva vasena āpatti. Kasmā? Patanarūpamaraṇarūpānaṃ ekasantānattā, tadeva hissa jīvitindriyaṃ, tassa hi parivattanaṃ natthi, itthipurisindriyāneva pavattiyaṃ nirujjhanuppajjanakāni, itthipurisoti ca tattha vohāramattameva, tasmā mātughātakova, na purisaghātakoti, yathā tassa patanarūpavasenāpatti, tathā idhāpi patanarūpavasena thullaccayaṃ ekasantānattāti ayaṃ paṭhamatheravāde yutti. Dutiye kiñcāpi peto patito, yakkho ca, atha kho ahetukapaṭisandhikattā akusalavipākassa ‘‘vāmena sūkaro hotī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.296; mahāni. aṭṭha. 166) ettha vuttayakkhānaṃ paṭisandhi viya sabbarūpānaṃ sādhāraṇattā, amanussajātikattā ca tiracchānarūpena mate maraṇarūpavasena pācittiyaṃ, vatthuvasena lahukāpattiyā parivattanā hoti eva tatthajātakarukkhādichedanapācittiyaparivattanaṃ viya. Ayameva yuttataro, tasmā pacchā vutto. Pārājikassa pana manussajātiko yathā tathā vā patitvā yathā tathā vā maratu, pārājikameva garukattā. Garukāpattiyā hi viparivattanā natthīti vuttaṃ.</p>
  588. <p class="gatha1">Thullaccayaṃ <a name="V0.0148"></a><a name="M0.0167"></a> tiracchāne, mate bhedassa kāraṇaṃ;</p>
  589. <p class="gathalast">Sarūpamaraṇaṃ tisso, phusso maññeti aññathā.</p>
  590. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘dutiyavāde puthujjanassa patitvā arahattaṃ patvā marantassa vasena vutto’’ti likhitaṃ. ‘‘Tiracchāne’’ti ettha keci vadanti ‘‘devā adhippetā’’ti. ‘‘Sakasakarūpeneva maraṇaṃ bhavati nāññathā’’ti ca vadanti. <span class="bld">Yakkhapetarūpena matepi eseva nayo</span>ti thullaccayanti attho. ‘‘Tiracchānagatamanussaviggahamaraṇe viyā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Pahāraṃ laddhā</span>ti sattānaṃ māraṇatthāya katattā vuttaṃ.</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Sādhu suṭṭhu maratū</span>ti vacībhedaṃ karoti. <span class="bld">Visabhāgarogo</span>ti sarīraṭṭho gaṇḍapīḷakādi.</p>
  592. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Kāḷānusārī</span>ti ekissā latāya mūlaṃ kira. Mahākacchapena katapupphaṃ vā. <span class="bld">Haṃsapuppha</span>nti haṃsānaṃ pakkhapattaṃ. Heṭṭhā vuttanayena sāhatthikāṇattikanayañhettha yojetvā kāyavācācittato samuṭṭhānavidhi dassetabbo.</p>
  593. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  594. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Maraṇatthikāva hutvā</span>ti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā evaṃadhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā āpannā pārājikaṃ. Na hi te ‘‘attano cittappavattiṃ na jānantī’’ti vuccanti. <span class="bld">Vohāravasenā</span>ti pubbabhāgavohāravasena. Sanniṭṭhāne panetaṃ natthi. Pāse baddhasūkaramocane viya na hoti. <span class="bld">Yathānusandhinā</span>ti antarā amaritvāti attho. <span class="bld">Appaṭivekkhitvā</span>ti avicāretvā. Heṭṭhimabhāge hi kismiñci vijjamāne vali paññāyati. <span class="bld">Dassite</span>ti uddharitvā ṭhapite. <span class="bld">Paṭibandha</span>nti tayā paṭibandhaṃ, paribhogantarāyaṃ saṅghassa mā akāsīti attho.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para181-2"></a><span class="paranum">181-2</span>. Yasmā <a name="M0.0168"></a> kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ laddha’’</span>nti vuttaṃ. Pubbepi attanā laddhapiṇḍapātato paṇītapaṇītaṃ dento tatthapi attakāriyaṃ adāsi. <span class="bld">Asañciccā</span>ti <a name="V0.0149"></a> ettha aññaṃ ākaḍḍhantassa aññassa patane sabbena sabbaṃ abhisandhi natthi. <span class="bld">Na maraṇādhippāyassā</span>ti paṭigho ca payogo ca atthi, vadhakacetanā natthi. <span class="bld">Ajānantassā</span>ti ettha ‘‘vatthuajānanavasena ajānantassa doso natthi, idaṃ kira tesaṃ nānattaṃ. ‘Asañcicco aha’nti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> na dissati. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā tathārūpāya pāḷiyā bhavitabba’’nti vadanti. <span class="bld">No ce, thullaccaya</span>nti ettha ‘‘dukkhavedanā ce nuppajjati, dukkaṭamevā’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Muggarā</span> nāma khādanadaṇḍakā. <span class="bld">Vemā</span> nāma tesaṃ khādanadaṇḍakānaṃ heṭṭhā ca upari ca tiriyaṃ bandhitabbadaṇḍā’’ti likhitaṃ. Heṭṭhāva duvidhāpi paṭhanti. <span class="bld">Hatthappatto viya dissati</span> ‘‘tassa vikkhepo mā hotū’’ti <span class="bld">upacchindati</span>. <span class="bld">Visesādhigamaṃ byākaritvā</span> tappabhavaṃ sakkāraṃ lajjīyanto <span class="bld">āhāraṃ upacchindati</span> sabhāgānaṃ byākatattā. Te hi kappiyakhettaṃ ārocenti.</p>
  597. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Akataviññattiyā</span>ti na viññattiyā. Sā hi anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti. ‘‘‘Vadeyyātha, bhante yenattho’ti evaṃ akataṭṭhāne viññatti akataviññattī’’ti likhitaṃ. Titthiyabhūtānaṃ mātāpitūnaṃ sahatthā dātuṃ na vaṭṭatīti. <span class="bld">Pitucchā</span> nāma pitubhaginī. <span class="bld">Sacepi na yācanti</span> ‘‘yācituṃ dukkha’’nti, sayaṃ vā evaṃ vattumasakkontā. ‘‘Yadā tesaṃ attho bhavissatī’’ti ābhogaṃ katvā vā. <span class="bld">‘‘‘Vejjakammaṃ vā na hotī’</span>ti vacanato yāva sattamo kulaparivaṭṭo, tāva bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti mahāmātuyācūḷamātuyātiādīnaṃ.</p>
  598. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayena pariyesitvā</span>ti ‘‘sāmaṇerehi vā’’tiādinā. ‘‘Na akataviññattiyā’’ti vadanti. ‘‘Paccāsīsati sace, dukkaṭa’’nti vadanti. <span class="bld">Kappiyavasenā</span>ti pupphaṃ ānethātiādinā. <span class="bld">‘‘Pūjaṃ akāsī’</span>ti vuttattā sayaṃ gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhaṇathā’’ti vutte pana kātabbaṃ</span>. Dhammañhi vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">No ce jānanti, na pādā apanetabbā</span>. Avamaṅgalanti hi gaṇhanti.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Coranāgassa</span> <a name="M0.0169"></a> hi āmaṭṭhaṃ dinne kujjhissati, anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti aṅgulantare thokaṃ bhattaṃ gahetvā patte bhattaṃ sabbaṃ adāsi, so tena tussi. <span class="bld">Varapotthakacittattharaṇa</span>nti sibbitvā kātabbattharaṇavikati. <span class="bld">Piturājā</span> damiḷassa parājito <span class="bld">rohaṇe</span> soḷasavassāni vasitvā mittāmaccaparivuto ‘‘rajjaṃ gaṇhāmī’’ti āgantvā antarāmagge appamattakassa kāraṇā ekaṃ amaccaṃ <a name="V0.0150"></a> ghātāpesi. Sesā bhayena palāyantā araññe antarāmagge corehi viluttā <span class="bld">hambugallakavihāraṃ</span> gantvā tattha cātunikāyikatissatthero tesaṃ saṅgahaṃ katvā puna ānetvā rañño dassesi, tehi saddhiṃ rajjaṃ gahetvā rājā <span class="bld">hambugallakatissattherassa</span> abhayagirivihāraṃ akāsi. Sesāpi ekekavihāraṃ kārāpesuṃ kira.</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Corasamīpaṃ pesento <span class="bld">‘‘vāḷayakkhavihāraṃ</span> pesetī’’ti iminā sadiso. Kasmā? Maraṇādhippāyattā. Taḷākādīsu macchādiggahaṇatthaṃ kevaṭṭaṃ aññāpadesena ‘‘taḷākatīraṃ gacchā’’ti pahiṇantassa pāṇātipātena bhavitabbaṃ, ‘‘vāḷayakkhavihāraṃ pāhesī’’ti imassa sadiso. Kasmā? ‘‘Maraṇādhippāyattā’’ti vacanassānulomato, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘evaṃ vāḷayakkhampī’’ti vuttattā.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Taṃ tatraṭṭhitaṃ chindanta</span>nti <span class="bld">taṃ</span>-saddo ekaccesu natthi. Itaresu pārājikathullaccayaṃ āpannāti attho. ‘‘Imaṃ chinditvā sīghaṃ gantvā saṅghassa pattacīvaraṃ dassāmī’’ti kusalacittenapi chindituṃ na vaṭṭati ananuññātattā. <span class="bld">Aññassa pana bhikkhuno vaṭṭati</span> anuññātattā.</p>
  603. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Kathaṃ? Kuṭirakkhaṇatthañhi bhagavatā paṭaggidānādi anuññātaṃ, kuṭi nāmesā bhikkhūnaṃ atthāya. Tasmā ‘‘bhikkhurakkhaṇatthaṃ aññassa bhikkhussa vaṭṭatī’ti vattabbamettha natthī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ acchinnacīvarassa naggabhāvappaṭicchādanatthaṃ bhūtagāmapātabyatā bhagavatā anuññātā, jīvitarakkhaṇatthañca sappadaṭṭhakāle anuññātaṃ, tasmā ‘‘api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ, na ca rukkho vā chinditabbo’’tiādi na vattabbaṃ siyā, tasmā taṃ nidassanaṃ appamāṇaṃ, aṭṭhakathācariyo evettha pamāṇaṃ. Ettha panāyaṃ ācariyassa takko – ariyapuggalesupi sattā naggiyaṃ passitvā appasādaṃ katvā nirayūpagā bhavissanti<a name="M0.0170"></a>, tathā sappā ca ḍaṃsitvā, tesaṃ pāpavimocanatthaṃ bhūtagāmapātabyatā anuññātā. Dānapatīnaṃ cittarakkhaṇatthaṃ paṭaggidānādi. Aññathā lokassa puññantarāyo, saṅghassa ca lābhantarāyo hoti. Vadhakassa pana cittahitakaraṇaṃ natthi, taṃ pana avītikkamaṃ, jīvitapariccajanaṃ passitvā vā ‘‘aho dukkaraṃ kata’’nti pasādameva labheyyunti attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭati. Aññathā titthiyānaṃ asaddhammasiddhiyāti. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘jīvitatthāya rukkhaṃ chindantassa attasinehavasena chindanato akusalattā na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Anekesu rukkhena otthatesu, opāte vā patitesu aññena aññassatthāya rukkhachedanādi <a name="V0.0151"></a> kātuṃ vaṭṭati, kasmā? Paraparittāṇādhippāyatoti. <span class="bld">Paritta</span>nti rakkhaṇaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘samantā bhūmitacchana’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Tīhi mārite pana visaṅketa</span>nti ettha tīsu ekena māritepi ‘‘khettameva otiṇṇattā pārājika’’nti vuttattā tayopi ekato hutvā mārenti ce, āpajjati, teneva vuttaṃ <span class="bld">‘‘paricchedabbhantare vā avisaṅketa’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Paricchedātikkame pana sabbattha visaṅketaṃ hotī’’</span>ti vuttattā dvinnaṃ balaṃ gahetvā tatiyo ce māreti āpajjati viya dissati, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Dve mārentū’’ti vutte ekena vā dvīhi vā mārite pārājika</span>nti ‘‘dvinnaṃ pahārānaṃ maraṇe sati dve māritā nāma honti, asati ekova hoti, tasmā vijānitabba’’nti vadanti.</p>
  605. <p class="centered">Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  606. <p class="title">4. Catutthapārājikaṃ</p>
  607. <p class="subhead">Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Catutthe vaggu ca sā modayati ca satteti <span class="bld">vaggumudā</span>. ‘‘Vaggumadā’’tipi pāṭho, tassa vaggu ca sā pasannasuddhataraṅgasamiddhattā sukhumā cāti attho jīvitavaggutthanitā jīvitatthanti nīluppalantiādīsu viya. Madassāti ca bahukhajjabhojjapānādisamiddhā nadī chaṇadivasesūti nirutti veditabbā. Vaggu parisuddhāti lokena sammatāti kira attho. <span class="bld">Bhāsito</span> bhavissatīti pāṭhaseso.</p>
  609. <p class="bodytext"><a name="para194-5"></a><span class="paranum">194-5</span>. Vaṇṇavā <a name="M0.0171"></a> vaṇṇavanto vaṇṇavantānītipi sijjhati kira bahuvacanena. Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ, pūrattaṃ vā natthi, tasmā <span class="bld">‘‘abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā’’</span>ti vuttaṃ. Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu. Catuiriyāpathacakke <span class="bld">pākatindriye</span>. <span class="bld">Attano dahatī</span>ti attanā dahati, attanā paṭividdhaṃ katvā pavedetīti adhippāyo. <span class="bld">Santa</span>nti vattamānaṃ. <span class="bld">Gotrabhuno</span>ti gottamattaṃ anubhavattā nāmamattakamevāti attho.</p>
  610. <p class="subhead">Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Padabhājane</span> <a name="V0.0152"></a> ‘‘tisso vijjā’’ti vuttattā arūpāvacarajjhānāni paṭikkhittānīti ce? Na, tattheva ‘‘yaṃ ñāṇaṃ, taṃ dassanaṃ, yaṃ dassanaṃ, taṃ ñāṇa’’nti dassanapadena visesetvā vuttattā, tasmā eva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vijjāsīsena padabhājanaṃ vutta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhuraṃ katvā</span>ti purimaṃ katvā.</p>
  612. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Anāgate uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇattā rāgādayova <span class="bld">nimittaṃ</span> nāma. Tissannañca vijjānaṃ aññataraṃ sandhāya ‘‘vijjānaṃ lābhīmhī’’ti bhaṇati, pārājikaṃ, na vatthuvijjādīnaṃ kilesanahānameva vuttaṃ, taṃkhaṇattā uttarimanussadhammappavatti na hotīti ce? Na, maggakiccadīpanato. Teneva <span class="bld">‘‘maggena vinā natthī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Citta</span>nti cittassa vigatanīvaraṇatāti attho. ‘‘Yāvañca vijjā anāgatā, tāva vipassanāñāṇassa lābhīmhī’ti vadanto yadi lokuttaraṃ sandhāya vadati, sopi ca tathā jānāti, pārājikameva lokuttarassapi taṃnāmattā’’ti vadanti. <span class="bld">‘‘Avisesenāpi vadato pārājikaṃ vutta</span>nti lokuttaraṃ sandhāya vadato ‘pārājika’nti vattuṃ yujjati. Yathā kiṃ ‘vijjānaṃ lābhīmhī’ti bhaṇantopi pārājikamevā’ti vuttaṭṭhāne vatthuvijjādīnaṃ sambhavepi tāsaṃ anadhippetattā pārājikaṃ hoti, evamidhāpi. <span class="bld">Na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātu</span>nti attano guṇamārocetukāmo lokiyena sammissaṃ atthapaṭisambhidaṃ vadato pārājikanti pamāṇaṃ kātuṃ na sakkā, itarathā hotī’’ti aparehi vuttaṃ, ‘‘taṃ pubbāparaviruddhaṃ, tasmā vijjānidassanaṃ idha anidassanaṃ sāsane vatthuvijjādīnaṃ vijjāvidhānābhāvā. Bhagavatā vibhattakhettapade vā tesaṃ pariyāyavacanānaṃ anāmaṭṭhattā na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātu’’nti likhitaṃ. ‘‘Paṭisambhidānaṃ lābhīmhī’ti vutte pariyāyena <a name="M0.0172"></a> vuttattā thullaccayaṃ yutta’’nti vadanti, vicāretabbaṃ. <span class="bld">Vīmaṃsitvā gahetabba</span>nti ‘‘yo te vihāre vasatī’’tiādīhi saṃsandanato pariyāyavacanattā thullaccayaṃ vuttaṃ. ‘‘Nirodhasamāpattiṃ samāpajjāmī’ti vā ‘lābhīmhāhaṃ tassā’ti vā vadatopī’’ti vuttavacanampi ‘‘sace panassevaṃ hotī’’tiādivacanampi atthato ekameva, sopi hi attano visesaṃ ārocetumeva vadati. ‘‘Yo te vihāre vasatī’tiādīsu ahaṃ-vacanābhāvā pariyāyo yujjati, idha pana ‘lābhīmhāhaṃ tassā’ti attānaṃ niddisati, tasmā pārājikaṃ āpajjituṃ yuttaṃ viyā’’ti vadanti. ‘‘Mahāpaccariyādivacanaṃ uttarimanussadhammesu ekopi na hoti, tasmā pariyāyena vuttattā na hotī’’ti <a name="V0.0153"></a> vadanti, suṭṭhu upaparikkhitabbaṃ. Phalasacchikiriyā-padato paṭṭhāya eva pāṭho gahetabbo, phalasacchikiriyāyapi ekekampi ekekaphalavasena pārājikaṃ veditabbaṃ.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgassa pahāna</span>ntiādittike kilesappahānameva vuttaṃ, taṃ pana yasmā maggena vinā natthi. Tatiyamaggena hi rāgadosānaṃ pahānaṃ, catutthena mohassa, tasmā ‘‘rāgo me pahīno’’tiādīni vadatopi pārājikaṃ. <span class="bld">Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatā</span>tiādittike lokuttarameva vuttaṃ, tasmā ‘‘rāgā me cittaṃ vinīvaraṇa’’ntiādīni vadato pārājikamevāti. <span class="bld">Akuppadhammattā</span>ti keci uttaravihāravāsino. Kasmā na hotīti ce? ‘‘Iti jānāmi, iti passāmī’’ti vattamānavacaneneva <span class="bld">mātikāyaṃ</span> vuttattā. Yadi evaṃ <span class="bld">padabhājane</span> ‘‘samāpajjiṃ, samāpanno’’tiādinā vuttattā ‘‘atītattabhāve sotāpannomhī’’ti vadatopi hotūti ce? Na, aññathā atthasambhavato. Kathaṃ? Addhāpaccuppannavasena vattamānatā gahetabbāti ñāpanatthaṃ vuttaṃ, na atītattabhāvaṃ. Atītattabhāvo hi pariyāyena vuttattā ‘‘thullaccaya’’nti vuttanti ācariyā.</p>
  615. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">‘‘Sacepi na hoti, pārājikamevā’’</span>ti aṭṭhānaparikappavasena vuttaṃ kira. ‘‘Iti vācā tivaṅgikā’’ti vakkhati. <span class="bld">Nattheta</span>nti purime sati pacchimassābhāvā samāpajjiṃ, samāpannoti imesaṃ kiñcāpi atthato kālaviseso natthi, vacanaviseso pana atthi eva.</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Ukkheṭito</span>ti uttāsito. Khiṭa utrāsane.</p>
  617. <p class="centered">Suddhikavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  618. <p class="subhead">Vattukāmavārakathāvaṇṇanā</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññattipathe</span>ti <a name="M0.0173"></a> vijānanaṭṭhāne, tena ‘‘viññattipathamatikkamitvā ṭhito bhikkhu dibbāya sotadhātuyā sutvā jānāti, na pārājikanti dīpetī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Jhānaṃ kira samāpajji</span>nti ettha so ce ‘‘esa bhikkhu attano guṇadīpanādhippāyena evaṃ vadatī’’ti jānāti, pārājikameva. Aññathā jānātīti ce? Pārājikacchāyā na dissatīti ācariyo.</p>
  620. <p class="centered">Vattukāmavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  621. <p class="subhead">Anāpattibhedakathāvaṇṇanā</p>
  622. <p class="bodytext"><span class="bld">Anullapanādhippāyo</span>ti <a name="V0.0154"></a> yadi ullapanādhippāyo bhaveyya, dukkaṭamevāti apare. ‘‘Taṃ parato ‘nāvuso, sakkā puthujjanena adhivāsetu’nti vatthunā saṃsanditvā gahetabba’’nti vuttaṃ.</p>
  623. <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  624. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para225-6"></a><span class="paranum">225-6</span>. Dukkara āgāra āvaṭakāma abhirativatthūsu ‘‘yadi ullapanādhippāyo bhaveyya, pārājika’’nti vadanti, kāraṇaṃ pana duddasaṃ, thullaccayaṃ vuttaṃ viya, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Yānena vā iddhiyā vā gacchantopi pārājikaṃ nāpajjatī</span>ti padasā gamanavaseneva katikāya katāya yujjati. <span class="bld">‘‘Apubbaṃacarimaṃ gacchanto</span>ti hatthapāsaṃ avijahitvā aññamaññassa hatthaṃ gaṇhanto viya gacchanto’’ti vuttaṃ. Uṭṭhetha etha gacchāmāti evaṃ sahagamane pubbāparā gacchantopi nāpajjatīti ācariyassa takko. <span class="bld">Vasantassā</span>ti tathā vasanto ce upāsakena dissati, pārājiko hoti. ‘‘Rattiṃ vasitvā gacchanto na pārājiko’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nānāverajjakā</span>ti nānājanapadavāsino. <span class="bld">Saṅghalābho</span>ti yathāvuḍḍhaṃ attano pāpuṇanakoṭṭhāso.</p>
  626. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti ‘‘ko nu kho’’tiādinā vutte pañhākamme. <span class="bld">Dhammadhātu</span> sabbaññutaññāṇaṃ.</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0174"></a> <span class="bld">uppaṭipāṭiyā</span>ti na sīhokkantavasena anussari. Tasmā antarābhavabhūtā ekā eva jātīti paṭivijjhatīti attho.</p>
  628. <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Catuvīsatī</span>ti ettha mātughātakapitughātakaarahantaghātakā tatiyapārājikaṃ āpannā. Bhikkhunidūsako, lambiādayo ca cattāro paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti katvā kuto catuvīsatīti ce? Na, adhippāyājānanato. Mātughātakādayo hi cattāro idhānupasampannā eva adhippetā, lambiādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā <a name="V0.0155"></a> ekena pariyāyena methunadhammapaṭisevino na honti, tasmā visuṃ vuttā. ‘‘Ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā’’ti evaṃ vuttasaṃvāsassa abhabbatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathā pure tathā pacchā’’</span>ti. Aññathā nesaṃ samaññāyapaṭiññāyabhikkhubhāvopi natthīti āpajjati.</p>
  630. <p class="centered">Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  631. <p class="centered">Pārājikakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  632. <p class="subhead">2. Saṅghādisesakaṇḍo</p>
  633. <p class="subhead">1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. ‘‘Okkamantāna’’nti <a name="V0.0156"></a><a name="M0.0175"></a> pāṭho. Etthāha – ‘‘yo pana bhikkhū’’ti kārako idha kasmā na niddiṭṭhoti? <span class="bld">Abhi</span>-niddesena imassa sāpekkhābhāvadassanatthaṃ. Kathaṃ? Kaṇḍuvanādiadhippāyacetanāvasena cetentassa kaṇḍuvanādiupakkamena upakkamantassa, methunarāgavasena ūruādīsu dukkaṭavatthūsu, vaṇādīsu thullaccayavatthūsu ca upakkamantassa sukkavissaṭṭhiyā satipi na saṅghādiseso. Mocanassādasaṅkhātādhippāyāpekkhāva sukkavissaṭṭhi sati upakkame, na aññathā ‘‘anāpatti na mocanādhippāyassā’’ti vacanato. Tasmā tadatthadassanatthaṃ idha kārako na niddiṭṭho, aññathā ‘‘yo pana bhikkhu sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjeyyā’’ti kārake niddiṭṭhe ‘‘ceteti na upakkamati muccati, anāpattī’’ti vuttavacanavirodho. ‘‘Sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā aññatra supinantā’’ti bhumme niddiṭṭhepi sova virodho āpajjati, tasmā tadubhayavacanakkamaṃ avatvā ‘‘sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā’’ti vuttaṃ. Tattha nimittatthe bhummavacanābhāvato hetutthaniyamo na kato hoti. Tasmiṃ akate sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādisesāpatti, upakkame asati anāpattīti ayamattho dīpitoti veditabbaṃ.</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para236-7"></a><span class="paranum">236-7</span>. <span class="bld">Sañcetanikā</span>ti ettha paṭhamaviggahena upasaggassa sātthakatā dassitā, dutiyena ikapaccayassa. Vātapittasemharuhirādi<span class="bld">āsayabhedato</span>ti attho. <span class="bld">Dhātū</span>ti ettha ‘‘pathavīdhātuādayo catasso, cakkhudhātuādayo vā aṭṭhārasā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. <span class="bld">Vatthisīsa</span>nti vatthipuṭassa sīsaṃ. ‘‘Aṅgajātassa mūlaṃ adhippetaṃ, na aggasīsa’’nti vadanti. <span class="bld">Tathevā</span>ti ‘‘nimitte upakkamato’’tiādiṃ gaṇhāti. <span class="bld">Tato muccitvā</span>ti ‘‘na sakalakāyato, tasmā pana ṭhānā cutamatte hotū’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. ‘‘Dakasotaṃ otiṇṇamatte’’ti iminā na sametīti ce<a name="V0.0157"></a>? Tato dakasotorohaṇañcetthātiādi vuccati. Tassattho – nimitte upakkamaṃ katvā sukkaṃ ṭhānā cāvetvā puna vippaṭisāravasena dakasotorohaṇaṃ nivāretuṃ adhivāsemīti. Tato bahi nikkhamante adhivāsetuṃ na sakkā, tathāpi adhivāsanādhippāyena adhivāsetvā antarā dakasotato <a name="M0.0176"></a> uddhaṃ nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘anikkhante vā’’ti vuttaṃ. Kasmā? Ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti aṭṭhakathādhippāyo gaṇṭhipadādhippāyena sameti. <span class="bld">Tato muccitvā</span>ti sakaṭṭhānato. Sakasarīrato hi bahi nikkhantameva hoti, tato ‘‘bahi nikkhante vā anikkhante vā’’ti vacanaṃ virujjheyya. Yasmā pana tamhā tamhā sarīrapadesā cutaṃ avassaṃ dakasotaṃ otarati, tasmā vuttaṃ ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte’’ti, iminā ca āpattiyā pākaṭakālaṃ dasseti, kiṃ vuttaṃ hoti? Mocanassādena nimitte upakkamato sukkaṃ bahutarampi sarīrapadesā cutaṃ tattha tattha laggāvasesaṃ yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya, tattake dakasotaṃ otiṇṇamatte saṅghādisesāpatti. Vuttañhi <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dakasotaṃ anotiṇṇepi saṅghādiseso’’tiādi. Tattakassa bahi nikkhamanaṃ asallakkhento ‘‘ceteti upakkamati na muccati, āpatti thullaccayassā’’ti vacanato thullaccayanti saññāya desentopi na muccati, passāvampi vaṇṇataṃ passitvā vatthikosagatassa picchilatāya vā ñatvā saṅghādisesato vuṭṭhātabbaṃ. Ayamettha tatiyattheravāde yutti. Sabbācariyā ime eva tayo therā, tesampi dakasotorohaṇaṃ nimitte upakkamananti ayaṃ dutiyo vinicchayo sādhāraṇato ettha, evaṃ <span class="bld">upatissatthero</span> vadati kira.</p>
  636. <p class="bodytext">Ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti katvā <span class="bld">‘‘ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā’’</span>ti vuttaṃ. Dakasotaṃ otiṇṇe eva āpatti. Sukkassa hi sakalaṃ sarīraṃ ṭhānaṃ, anotiṇṇe ṭhānā cutaṃ nāma na hotīti vīmaṃsitabbaṃ. Ābhidhammikattā therassa ‘‘sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī’’ti (kathā. aṭṭha. 307) <span class="bld">kathāvatthuṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā sambhavo cittasamuṭṭhāno, ‘‘taṃ asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesi, ekadesaṃ aṅgajāte pakkhipī’’ti (pārā. 503) vacanato utusamuṭṭhāno ca dissati, so ca kho avītarāgasseva ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ arahato asuci mucceyyā’’ti (mahāva. 353; kathā. 313) vacanato. <span class="bld">Parūpāhāraṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘atthi tassa āsayoti tassa sukkassa uccārapassāvānaṃ viya patiṭṭhānokāso atthī’’ti <a name="M0.0177"></a> (kathā. aṭṭha. 309) canato tassa āsayoti siddhaṃ. Pākatikacittasamuṭṭhānarūpaṃ viya asaṃsaṭṭhattā, nikkhamanato ca ‘‘vatthisīsaṃ, kaṭi, kāyo’’ti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti ācariyā. Sappavisaṃ viya taṃ <a name="V0.0158"></a> daṭṭhabbaṃ, na ca visassa ṭhānaniyamo, kodhavasena phusantassa hoti, evamassa na ca ṭhānaniyamo, rāgavasena upakkamantassa hotīti takko.</p>
  637. <p class="bodytext"><span class="bld">Khobhakaraṇapaccayo</span> nāma bhesajjasenāsanāhārādipaccayo. <span class="bld">Saṃsaggabhedatopī</span>ti etesu dvīhipi tīhipi. <span class="bld">Pahīnavipallāsattā</span>ti ettha yaṃ kiñci supinantena sekkhaputhujjanā passanti, taṃ sabbaṃ vipallatthaṃ abhūtamevāti āpajjati. Tato ‘‘yaṃ pana pubbanimittato passati. Taṃ ekantasaccameva hotī’’ti idaṃ virujjhati, tasmā na visayaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi sacco vā hoti, aliko vāti katvā tañce sandhāya vuttaṃ siyā, ‘‘asekkhā pahīnavipallāsattā saccameva passanti, nāsacca’’nti vattabbaṃ siyā. Kintu dassanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhūtaṃ, apassantopi hi passanto viya asuṇantopi suṇanto viya amunantopi munanto viya hoti. Saccampi vipassatīti no takkoti ācariyo. <span class="bld">Taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti,</span> āgantukapaccuppannaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Kammanimittagatinimittabhūtāni hi rūpanimittādīni bhavaṅgassa ārammaṇāni honti eva. Tattha kammanimittamatītameva, gatinimittaṃ thokaṃ kālaṃ paccuppannaṃ siyā.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Īdisānī</span>ti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitāgantukapaccuppannarūpanimittādiārammaṇāni, rāgādisampayuttāni cāti attho. <span class="bld">Makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti</span>. So hi rukkhasākhato patanabhayā abhikkhaṇaṃ ummīlati ca supati ca. Manussā kiñcāpi punappunaṃ ummīlanti subyattataraṃ paṭibuddhā viya passanti, atha kho paṭibuddhānaṃ punappunaṃ bhavaṅgotaraṇaṃ viya supinakālepi tesaṃ bhavaṅgotaraṇaṃ hoti, yena ‘‘supatī’’ti vuccati. ‘‘Bhavaṅgacittena hi supatī’’ti vacanato bhavaṅgotaraṇaṃ karajakāyassa nirussāhasantabhāvūpanissayattā ‘‘niddā’’ti vuccati. Sā karajakāyassa dubbalabhāvena supinadassanakāle bhavaṅgato uttaraṇe satipi nirussāhasantabhāvappattiyā ‘‘pavattatī’’ti ca vuccati, yato sattā ‘‘paṭibuddhā’’ti na vuccanti, karajakāyassa nirussāhasantasabhāvappattito ca tannissitaṃ <a name="M0.0178"></a> hadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya. Teneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho’’tiādi vuttaṃ.</p>
  639. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘dubbalavatthukattāti supine upaṭṭhitaṃ nimittampi dubbala’’nti likhitaṃ. Taṃ anekatthaṃ sabbampi nimittaṃ hoti, na ca dubbalārammaṇavatthukattā cetanā, tāya cittappavatti dubbalā atītānāgatārammaṇāya, paññattārammaṇāya vā adubbalattā, avatthukāya dubbalabhāvo na <a name="V0.0159"></a> yujjati cetanāya avatthukāya bhāvanāpabhāvāyātirekabalasabbhāvato. Bhāvanābalasamappitañhi cittaṃ arūpampi samānaṃ atibhāriyampi karajakāyaṃ gahetvā ekacittakkhaṇeneva brahmalokaṃ pāpetvā ṭhapeti. Tappaṭibhāgaṃ anappitampi kāmāvacaracittaṃ karajakāyaṃ ākāse laṅghanasamatthaṃ karoti, pagevetaraṃ. Kiṃ panettha taṃ anumānakāraṇaṃ, yena cittasseva ānubhāvoti paññāyeyya cittānubhāvena vā laddhāsevanādikiriyāvisesanibbattidassanato, tasmā dubbalavatthukattāti dubbalahadayavatthukattāti ācariyassa takko. Attano mandatikkhākārena tannissitassa cittassa mandatikkhabhāvanipphādanasamatthañce, hadayavatthu cakkhusotādivatthu viya indriyaṃ bhaveyya, na cetaṃ indriyaṃ. Yato <span class="bld">dhammasaṅgahe</span> upādāyarūpapāḷiyaṃ uddesārahaṃ na jātaṃ. Anindriyattā hi taṃ kāyindriyassa anantaraṃ na uddiṭṭhaṃ, vatthurūpattā ca avatthurūpassa jīvitindriyassa anantarampi na uddiṭṭhaṃ, tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘tassa asuppasannattā tannissitā ca cittappavatti asuppasannā hotī’’ti, taṃ na siddhanti ce? Siddhameva anindriyānampi sappāyāsappāyautuāhārādīnaṃ paccayānaṃ samāyogato, cittappavattiyā vikāradassanato, paccakkhattā ca. Yasmā appaṭibuddhopi paṭibuddhaṃ viya attānaṃ maññatīti. Ettāvatā karajakāyassa nirussāhasantabhāvākāraviseso niddā nāma. Sā cittassa bhavaṅgotaraṇākāravisesena hoti, tāya samannāgato satto bhavaṅgato uttiṇṇo supinaṃ passati, so ‘‘kapimiddhapareto’’ti vuccati, so sutto appaṭibuddho hotīti ayamattho sādhito hoti.</p>
  640. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M0.0179"></a> bhavaṅgavāranirantaratāya accantasutto nāma hoti, tasmā <span class="bld">‘‘yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmā pana niddākkhaṇe na paṭibuddho nāma hoti, tasmā <span class="bld">‘‘atha paṭibuddho passati, vinayavirodho’’</span>tiādi vuttaṃ, yasmā ca akhīṇaniddo, anotiṇṇabhavaṅgo ca atthi, tasmā <span class="bld">‘‘kapimiddhapareto passatī’’</span>ti vuttaṃ. Aññathā ayaṃ neva sutto na paṭibuddho, attanā taṃ niddaṃ anokkanto āpajjeyya. Ettāvatā ca abhidhammo, vinayo, nāgasenattheravacanaṃ yutti cāti sabbaṃ aññamaññasaṃsanditaṃ hoti. Tattha <span class="bld">kapimiddhapareto</span>ti bhavaṅgato uttiṇṇaniddāpareto. Sā hi idha kapimiddhaṃ nāma. ‘‘Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akalyatā akammaññatā…pe… supanaṃ, idaṃ vuccati middha’’nti (dha. sa. 1163) evamāgataṃ. Idañhi arūpaṃ, imassa phalabhūto karajakāyassa akalyatā’pacalāyikāsupi niddāviseso kāraṇopacārena ‘‘kapimiddha’’nti pavuccati. Yañceva ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti (mi. pa. 5.3.5 thokaṃ visadisaṃ) vuttanti.</p>
  641. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="V0.0160"></a> <span class="bld">taṃ āpattivuṭṭhāna</span>nti ettha yena vinayakammena tato vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ idha āpattivuṭṭhānaṃ nāma. <span class="bld">Avayave samūhavohārena vā</span>ti ettha sākhacchedako rukkhacchedakoti vuccatītiādi nidassanaṃ, vedanākkhandhādi ruḷhīsaddassa nidassanaṃ. <span class="bld">Na ca mayā</span>ti vīmaṃsanapadassa tassa kiriyaṃ sandhāya, mocane ca sanniṭṭhānaṃ sandhāya muccanapakatiyā cāti vuttaṃ.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Geha</span>nti pañcakāmaguṇā. <span class="bld">Vanabhaṅgiya</span>nti pābhatikaṃ. Sampayuttasukhavedanāmukhena rāgova ‘‘assādo’’ti vutto. <span class="bld">Supantassa cā</span>ti idaṃ kapimiddhapareto viya bhavaṅgasantatiṃ avicchinditvā supantaṃ sandhāya vuttanti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Jagganatthāyā</span>ti sodhanatthāya.</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. ‘‘Dārudhītalikalepacittānaṃ aṅgajātapaṭinijjhānepi dukkaṭa’’nti vadanti. ‘‘Uppanne pariḷāhe mocanarāgajo’’ti likhanti. Vālikāya vā ‘‘hatthikāmaṃ nassatī’’ti ettha viya ‘‘āpatti tva’’nti sabbattha pāṭho. ‘‘Ehi me tvaṃ, āvuso sāmaṇera, aṅgajātaṃ gaṇhāhī’’ti āgatattā ‘‘vacīkamma’’ntipi vattuṃ yuttaṃ viya dissati. Evaṃ sante aññaṃ ‘‘evaṃ karohī’’ti āṇattiyāpi <a name="M0.0180"></a> āpatti siyāti saṅkaraṃ hoti. Tasmā na vuttanti gahetabbanti keci.</p>
  644. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. ‘‘Pupphāvaliyaṃ sāsavaḷiya’’nti duvidho kira.</p>
  645. <p class="centered">Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  646. <p class="subhead">2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. ‘‘Otiṇṇo’’ti imināssa sevanādhippāyatā dassitā. ‘‘Vipariṇatena cittena mātugāmena saddhi’’nti imināssa vāyāmo dassito. ‘‘Saddhi’’nti hi padaṃ saṃyogaṃ dīpeti, so ca payogo samāgamo allīyanaṃ. Kena cittena? Vipariṇatena cittena, na pattapaṭiggahaṇādhippāyādināti adhippāyo. ‘‘Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti imināssa vāyamato phassapaṭivijānanā dassitā hoti. Vāyamitvā phassaṃ paṭivijānanto hi samāpajjati nāma. Evamassa tivaṅgasampatti dassitā hoti. Atha vā <span class="bld">otiṇṇo</span>. Kena? Vipariṇatena cittena yakkhādinā satto viya. Upayogatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ. Otiṇṇo vipariṇataṃ <a name="V0.0161"></a> cittaṃ kūpādiṃ viya satto. Atha vā ‘‘rāgato uttiṇṇo bhavissāmī’’ti bhikkhubhāvaṃ upagato, tato uttiṇṇādhippāyato vipariṇatena cittena hetubhūtena tameva rāgaṃ <span class="bld">otiṇṇo</span>. Mātugāmena attano samīpaṃ āgatena, attanā upagatena vā. Etena mātugāmassa sārattatā vā hotu virattatā vā, sā idha appamāṇā, na bhikkhunīnaṃ kāyasaṃsagge viya ubhinnaṃ sārattatāya payojanaṃ atthi.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyasaṃsagga</span>nti ubhinnaṃ kāyānaṃ sampayogaṃ. <span class="bld">Padabhājane</span> pana ‘‘samāpajjeyyāti ajjhācāro vuccatī’’ti vuttaṃ, taṃ samāpajjanaṃ sandhāya, na kāyasaṃsaggaṃ. Kāyasaṃsaggassa samāpajjanā hi ‘‘ajjhācāro’’ti vuccati. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘yo so kāyasaṃsaggo nāma, so atthato ajjhācāro hotī’’ti vuttaṃ, taṃ parato <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘sevanādhippāyo, na ca kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānāti, anāpattī’’ti (pārā. 279) vuttalakkhaṇena <a name="M0.0181"></a> virujjhatīti. Phassapaṭivijānanāya hi saṃsaggo dīpito. So ce ajjhācāro hoti, kathaṃ anāpatti hotīti. Suvuttametaṃ, kintu ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘ajjhācāro vuccatī’’ti ubhinnampi padānaṃ sāmaññabhājanīyattā, samāpajjitabbābhāve samāpajjanābhāvena ‘‘so atthato ajjhācāro hotī’’ti vuttaṃ siyā.</p>
  649. <p class="bodytext">‘‘Hatthaggāhaṃ vā’’ti ettha hatthena sabbopi upādinnako kāyo saṅgahito, na bhinnasantāno tappaṭibaddho hatthālaṅkārādi. Veṇiggahaṇena anupādinnako abhinnasantāno kesalomanakhadantādiko kammapaccayautusamuṭṭhāno gahitoti veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘anupādinnakenapi kenaci kesādinā upādinnakaṃ vā anupādinnakaṃ vā phusantopi saṅghādisesaṃ āpajjatiyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.274). Tena anupādinnakānampi kesalomādīnaṃ aṅgabhāvo veditabbo. Evaṃ santepi ‘‘phassaṃ paṭijānātīti tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso. Phassassa appaṭivijānanato duvaṅgasampattiyā dukkaṭa’’nti iminā pāḷiaṭṭhakathānayena virujjhatīti ce? Na, tadatthajānanato. Phuṭṭhabhāvañhi paṭivijānantopi phassaṃ paṭivijānāti nāma, ayameko attho, tasmā mātugāmassa, attano ca kāyapariyāpannānaṃ kesādīnaṃ aññamaññaṃ phuṭṭhabhāvaṃ phusitvā taṃ sādiyanaṃ phassaṃ paṭivijānāti nāma, na kāyaviññāṇuppattiyā eva. Anekantikañhettha kāyaviññāṇaṃ. Mātugāmassa upādinnakena kāyena, anupādinnakena vā kāyena bhikkhuno upādinnakakāye phuṭṭhe pasannakāyindriyo ce hoti, tassa kāyaviññāṇaṃ uppajjati, teneva phassaṃ paṭivijānāti nāma so hoti. Anupādinnakakāyo, loluppo appasannakāyindriyo vā hoti, timiravātena upahatakāyo <a name="V0.0162"></a> vā tassa kāyaviññāṇaṃ nuppajjati. Na ca tena phassaṃ paṭivijānāti nāma, kevalaṃ sevanādhippāyena vāyamitvā kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto phassaṃ paṭivijānāti nāma manoviññāṇena, tena vuttaṃ ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti imināssa vāyamato phassapaṭivijānanā dassitā’’ti. Aparopi bhikkhu mātugāmassa kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā phuṭṭho kāyaviññāṇaṃ uppādentena phassaṃ paṭivijānāti nāma, tasmā vuttaṃ ‘‘anekantikañhettha <a name="M0.0182"></a> kāyaviññāṇa’’nti. Aparo vatthaṃ pārupitvā niddāyantaṃ mātugāmaṃ kāyasaṃsaggarāgena vatthassa uparibhāge saṇikaṃ phusanto vatthantarena nikkhantalomasamphassaṃ appaṭivijānantopi sevanādhippāyo kāyena vāyamitvā phassaṃ paṭivijānāti nāma, saṅghādisesaṃ āpajjati. ‘‘Nīlaṃ ghaṭṭessāmīti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso’’ti hi vuttaṃ. Ayaṃ dutiyo attho. Evaṃ anekatthattā, evaṃ duviññeyyādhippāyato ca <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> phassapaṭivijānanaṃ aṅgantveva na vuttaṃ. Tasmiñhi vutte ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ bhikkhu saṅghādisesaṃ āpajjitvāpi nakhena lomena saṃsaggo diṭṭho, na ca me lomaghaṭṭanena kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ, timiravātathaddhagatto cāhaṃ na phassaṃ paṭivijānāmīti anāpannasaññī siyāti na vuttaṃ, apica ‘‘phassaṃ paṭivijānāti, na ca phassaṃ paṭivijānātī’’ti ca etesaṃ padānaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayaṃ dassetvā so paññāpetabbo. Ettāvatā na tadatthajānanatoti kāraṇaṃ vitthāritaṃ hoti.</p>
  650. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">‘‘Rattaṃ cittaṃ imasmiṃ atthe adhippetaṃ vipariṇata’’</span>nti kiñcāpi sāmaññena vuttaṃ, <span class="bld">vinītavatthūsu</span> ‘‘mātuyā mātupemena āmasati…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā kāyasaṃsaggarāgeneva rattanti veditabbaṃ. Tathā ‘‘mātugāmo nāma manussitthī’’ti kiñcāpi avisesena vuttaṃ, atha kho avinaṭṭhindriyāva manussitthī idhādhippetā ‘‘matitthiyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajji…pe… āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā. ‘‘Manussitthī’’ti ettāvatā siddhe ‘‘na yakkhī na petī na tiracchānagatā’’ti vacanaṃ avinaṭṭhindriyāpi na sabbā manussaviggahā itthī idha manussitthī nāma. Yakkhiādayo hi attano jātisiddhena iddhivisesena ijjhantiyo manussaviggahāpi hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tāsu yakkhī thullaccayavatthu hoti vinītavatthūsu yakkhiyā kāyasaṃsaggena thullaccayassa vuttattā. Tadanulomattā petitthī, devitthī ca thullaccayavatthu. Tiracchānagatitthī dukkaṭavatthu. Tiracchānagatamanussaviggahitthī ca thullaccayavatthumevāti eke. <span class="bld">Vibhaṅge</span> pana ‘‘manussitthī ca hoti manussitthisaññī’’ti pāḷiyā abhāvena <a name="V0.0163"></a> ‘‘itthī ca hoti yakkhisaññī’’tiādivacane sati yakkhiādīnaṃ anitthitāpasaṅgato, ‘‘itthī <a name="M0.0183"></a> ca hoti itthisaññī’’tiādimhi yakkhiādīnaṃ antokaraṇe sati tāsaṃ saṅghādisesavatthubhāvappasaṅgato ca yakkhiādayo na vuttāti veditabbā. Eke pana <span class="bld">‘‘vinītavatthumhi</span> ‘aññataro bhikkhu tiracchānagatitthiyā kāya…pe… dukkaṭassā’ti ettha amanussaviggahā pākatikatiracchānagatitthī adhippetā, tasmā dukkaṭaṃ vuttaṃ. ‘Itthī ca hoti tiracchānagatasaññīti tiracchānagatā ca hoti itthisaññī’tiādivāresupi pākatikatiracchānagatova adhippeto, so ca tiracchānagatapurisova. Teneva duṭṭhullavācāattakaāmapāricariyasikkhāpadesu manussapurisapaṭisaṃyuttavārā viya tiracchānapaṭisaṃyuttavārāpi nāgatā’’ti vadanti. Tathā paṇḍakoti idha manussapaṇḍakova, purisoti ca idha manussapurisova āgato, tasmā amanussitthī amanussapaṇḍako amanussapuriso tiracchānagatitthī tiracchānagatapaṇḍako manussāmanussatiracchānagataubhatobyañjanakā cāti aṭṭha janā idha nāgatā, tesaṃ vasena vatthusaññāvimatibhedavasena āpattibhedābhedavinicchayo, anāgatavāragaṇanā ca asammuyhantena veditabbā, tathā tesaṃ dukamissakādivārā, āpattianāpattibhedavinicchayo ca. ‘‘Tattha amanussapaṇḍakaamanussapurisatiracchānagatitthitiracchānagatapaṇḍakāti cattāro dukkaṭavatthukā, amanussitthimanussaubhatobyañjanakā thullaccayavatthukā, amanussaubhatobyañjanakā tiracchānagataubhatobyañjanakā dukkaṭavatthukā, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana amanussitthiyā anāgatattā amanussapaṇḍakā, ubhatobyañjanakā purisā ca nāgatā. Tiracchānagatitthipaṇḍakaubhatobyañjanakā tiracchānagatapurisena samānagatikattā nāgatā, manussaubhatobyañjanako manussapaṇḍakena samānagatikattā anāgato’’ti vadanti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 2.281) pana ‘‘nāgamāṇavikāyapi supaṇṇamāṇavikāyapi kinnariyāpi gāviyāpi dukkaṭamevā’’ti vuttattā tadeva pamāṇato gahetabbaṃ.</p>
  652. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vicāraṇā – ‘‘na, bhikkhave, tiracchānagatassa nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 183) ettha ‘‘tiracchānagatoti yassa upasampadā paṭikkhittā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā tiracchānagatamanussaviggaho pākatikatiracchānagatato visiṭṭho, tathā yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ ‘‘tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ apica dukkaṭamevā’’ti ettha <a name="M0.0184"></a> visesetvā vuttattā ca ‘‘patanarūpaṃ pamāṇaṃ, na maraṇarūpa’’nti ettha āpattivisesavacanato ca ‘‘ubhato avassute yakkhassa vā petassa vā paṇḍakassa vā tiracchānagatamanussaviggahassa vā adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ kāyena kāyaṃ āmasati, āpatti thullaccayassā’’ti (pāci. 661) sāmaññena <a name="V0.0164"></a> vacanato ca so visiṭṭhoti siddhaṃ. Visiṭṭhattā ca tiracchānagatamanussaviggahitthiyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajjantassāti viseso hoti, tasmā tattha āpattivisesena bhavitabbaṃ. Yadi kāyasaṃsaggasikkhāpade tiracchānagatamanussaviggahitthīpi adhippetā, rūpasāmaññena saññāvirāgattāsambhavato duṭṭhullavācāattakāmapāricariyasikkhāpadesupi sā vattabbā bhaveyya, sā cānāgatā. Sarūpena saṃkhittavārattā nāgatāti ce? Itthī ca hoti tiracchānagato ca ubhinnaṃ itthisaññīti idha āgatattā purisaliṅganiddeso na yujjati, tasmā tiracchānagatapuriso ca idha āgato, tiracchānagatamanussaviggahitthiyā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> anāgatāyapi dukkaṭameva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattāti imassa vacanassa kāraṇacchāyā pariyesitabbāti adhippāyo. Idaṃ na yujjati. Kasmā? Itthīnaṃ, purisānañca ekato vacane purisaliṅgasabbhāvato. Idha tiracchānagatapurisapaṇḍakitthiyo tissopi ekato sampiṇḍetvā ‘‘tiracchānagato’’ti vuttaṃ.</p>
  653. <p class="bodytext">Tattha ca manussaviggahāmanussaviggahesu itthipaṇḍakapurisasaññitā yathāsambhavaṃ veditabbā. Duṭṭhullavācādisikkhāpadadvaye vārānaṃ saṃkhittattā purisatiracchānagatādayo nāgatā. Yathāvuttesu āpatti, tathā tatthāpi. Aññathā purisaṃ obhāsantassa ca anāpattīti paṇḍakaṃ obhāsantassa ca thullaccayanti <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. Tasmā te vārā saṃkhittāti paññāyantīti. Viseso ca paṇḍake, purise, tiracchānagate ca itthisaññissa atthi, tathāpi tattha dukkaṭaṃ vuttaṃ, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttameva pamāṇanti dvinnametesaṃ vādānaṃ yattha yutti vā kāraṇaṃ vā atirekaṃ dissati, taṃ vicāretvā gahetabbanti āricayo. Evarūpesu ṭhānesu suṭṭhu vicāretvā kathetabbaṃ.</p>
  654. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatavāragaṇanā tāva evaṃ saṅkhepato veditabbā – itthimūlakā pañca vārā paṇḍakapurisatiracchānagatamūlakā ca pañca pañcāti vīsati vārā ekamūlakā, tathā dumūlakā vīsati, missakamūlakā vīsatīti saṭṭhi <a name="M0.0185"></a> vārā, tāni tīṇi vīsatikāni honti. Ekekasmiṃ vīsatike ekekamūlavāraṃ gahetvā kāyena kāyapaṭibaddhavārā tayo vuttā. Sesā sattapaññāsa vārā saṃkhittā, tathā kāyapaṭibaddhena kāyavārā tayo vuttā, sesā saṃkhittā, evaṃ kāyapaṭibaddhena kāyapaṭibaddhavārepi nissaggiyena kāyavārepi nissaggiyena kāyapaṭibaddhavārepi nissaggiyena nissaggiyavārepi tayo tayo vārā vuttā, sesā saṃkhittā. Evaṃ channaṃ tikānaṃ vasena aṭṭhārasa vārā āgatāti sarūpato vuttā, sesā dvecattālīsādhikāni tīṇi vārasatāni saṃkhittāni. Tato paraṃ mātugāmassa sārattapakkhe kāyena kāyanti ekamekaṃ vaḍḍhetvā pubbe vuttā aṭṭhārasa vārā āgatāti ekavīsati vārā sarūpena āgatā, navanavutādhikāni tīṇi vārasatāni saṃkhittāni. Tato paraṃ āpattānāpattidīpakā <a name="V0.0165"></a> cattāro sevanādhippāyamūlakā cattāro mokkhādhippāyamūlakāti dve catukkā āgatā.</p>
  655. <p class="bodytext">Tatthāyaṃ viseso – yadidaṃ mātikāya parāmasanapadaṃ, tena yasmā āmasanādīni chupanapariyosānāni dvādasapi padāni gahitāni, tasmā paduddhāraṃ akatvā ‘‘āmasanā parāmasanaṃ chupana’’nti āha. <span class="bld">Parāmasanaṃ</span> nāma āmasanā. ‘‘Chupana’’nti hi vutte parāmasanampi visuṃ ekattaṃ bhaveyyāti veditabbaṃ. Itthī ca hoti itthisaññī cāti imasmiṃ paṭhamavāre eva dvādasapi āmasanādīni yojetvā dassitāni. Tato paraṃ ādimhi dve padānīti cattāri padāni āgatāni, itarāni saṃkhittānīti veditabbāni. Nissaggiyena kāyavārādīsu pana sabbākārena alābhato āmasanamevekaṃ āgataṃ, netarāni. ‘‘Sañcopeti haratī’’ti pāṭho, sañcopeti ca. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana <span class="bld">‘‘purimanayenevā</span>ti rajjuvatthādīhi parikkhipane’’ti ca pacchā <span class="bld">‘‘purimanayenevā</span>ti sammasanā hotī’’ti ca ‘‘veṇiggāhe āpattiyā paññattattā lomaphusanepi saṅghādiseso’’ti ca ‘‘taṃ pakāsetuṃ <span class="bld">upādinnakena hī</span>tiādi vutta’’nti ca likhitaṃ.</p>
  656. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāniddiṭṭhaniddese</span>ti imasmiṃyeva yathāniddiṭṭhe niddese. ‘‘Sadisaṃ aggahesī’’ti vutte tādisaṃ aggahesīti garukaṃ tattha kārayeti attho, kāyasaṃsaggavibhaṅge vāti attho. Itaropi kāyapaṭibaddhachupanako. <span class="bld">Gahaṇe cā</span>ti gahaṇaṃ vā. <span class="bld">Virāgite</span>ti viraddhe. <span class="bld">Sāratta</span>nti kāyasaṃsaggarāgena <a name="M0.0186"></a> rattaṃ, attanā adhippetanti attho. ‘‘Mātubhaginiādivirattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ ñātipemavasena gaṇhi, ettha dukkaṭaṃ yuttaṃ. ‘‘Kāyasaṃsaggarāgaṃ vā sārattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ mātaraṃ gaṇhi, anadhippetaṃ gaṇhi. Ettha <span class="bld">mahāsumatthera</span>vādena thullaccayaṃ ‘‘kāyaṃ gaṇhissāmī’’ti kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhāti, thullaccayanti laddhikattā. ‘‘Itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyaṃ āmasati, āpatti saṅghādisesassā’’ti (pārā. 273) vacanato saṅghādisesopi khāyati. ‘‘Virattaṃ gaṇhissāmī’’ti sārattaṃ gaṇhāti, etthapi saṅghādisesova khāyati ‘‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso’’ti vacanato. Ettha pana ‘‘na pubbabhāge kāyasaṃsaggarāgattā’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> kāraṇaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘garukāpattibhayena ‘nīlameva ghaṭṭessāmī’ti vāyāmanto kāyaṃ ghaṭṭeti, pubbabhāge tassa ‘kāyapaṭibaddhaṃ ghaṭṭessāmī’ti pavattattā dukkaṭena bhavitabba’’nti vadanti. <span class="bld">Dhammasiritthero</span> ‘‘evarūpe saṅghādiseso’’ti vadati kira. ‘‘Itthiubhatobyañjanakaitthiyā purisaubhatobyañjanakapurise vuttanayena āpattibhedo, itthiliṅgassa paṭicchannakālepi itthivaseneva āpattī’’ti vadanti.</p>
  657. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Tiṇaṇḍupaka</span>nti <a name="V0.0166"></a> hiriverādimūlāni gahetvā kattabbaṃ. <span class="bld">Tālapaṇṇamuddika</span>nti tālapaṇṇamayaṃ aṅgulimuddikaṃ, tena tālapaṇṇamayaṃ kaṭaṃ, kaṭisuttakaṃ, kaṇṇapiḷandhanādi sabbaṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Tambapaṇṇivāsino itthirūpaṃ likhitaṃ, kaṭikapaṭañca na chupanti kira. Ākarato muttamatto. <span class="bld">Ratanamisso</span>ti alaṅkāratthaṃ kato kañcanalatādivinaddho. <span class="bld">Suvaṇṇena saddhiṃ yojetvā pacitvā</span>ti suvaṇṇarasaṃ pakkhipitvā pacitvā. <span class="bld">Bījato</span> dhātupāsāṇato <span class="bld">paṭṭhāya</span>. <span class="bld">Thero na kappatī</span>ti ‘‘tumhākaṃ pesita’’nti vuttattā. ‘‘Cetiyassa pūjaṃ karothā’’ti vutte vaṭṭati kira. <span class="bld">Bubbuḷakaṃ</span> tārakaṃ. Ārakūṭalohampi jātarūpagatikameva.</p>
  659. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  660. <p class="indent">‘‘Ārakūṭalohaṃ suvaṇṇasadisameva, suvaṇṇaṃ anulometi, anāmāsa’’nti.</p>
  661. <p class="bodytext">‘‘Bhesajjatthāya <a name="M0.0187"></a> pana vaṭṭatī’’ti vacanato <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayekadesopi anuññāto hotīti tattha tattha adhippāyaṃ ñatvā vibhāvetabbaṃ.</p>
  662. <p class="centered">Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  663. <p class="subhead">3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. Tatiye tayo saṅghādisesavārā tayo thullaccayavārā tayo dukkaṭavārā tayo kāyapaṭibaddhavārāti dvādasa vārā sarūpena āgatā. Tattha tayo saṅghādisesavārā dutiyasikkhāpade vuttāti tiṇṇaṃ vīsatikānaṃ ekekamūlā vārāti veditabbā, tasmā idha visesāti paṇṇāsa vārā saṃkhittā honti, aññathā itthī ca hoti vematiko sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā vaccamaggaṃ passāvamaggaṃ ādissa vaṇṇampi bhaṇati…pe… āpatti thullaccayassa. Itthī ca hoti paṇḍakapurisasaññī tiracchānagatasaññī sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā vaccamaggaṃ passāvamaggaṃ ādissa vaṇṇampi bhaṇati akkosatipi, āpatti thullaccayassa. Paṇḍako ca hoti paṇḍakasaññī sāratto ca, bhikkhu ca naṃ paṇḍakassa vaccamaggaṃ ādissa vaṇṇampi bhaṇati, āpatti thullaccayassāti evamādīnaṃ āpattiṭṭhānānaṃ anāpattiṭṭhānatā <a name="V0.0167"></a> āpajjeyya, na cāpajjati, paṇḍake itthisaññissa dukkaṭanti dīpetuṃ ‘‘itthī ca paṇḍako ca ubhinnaṃ itthisaññī āpatti saṅghādisesena dukkaṭassā’’ti vuttattā ‘‘paṇḍake paṇḍakasaññissa thullaccaya’’nti vuttameva hoti, tasmā sabbattha saṃkhittavāresu thullaccayaṭṭhāne thullaccayaṃ, dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭampi vuttameva hotīti veditabbaṃ. Tathā ‘‘itthī ca hoti vematiko sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā vaccamaggaṃ passāvamaggaṃ ṭhapetvā adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇampi bhaṇati…pe… thullaccayassā’’tiādinā nayena thullaccayakhettepi yathāsambhavaṃ uddharitabbā. Tathā ‘‘itthī ca hoti vematiko sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ ādissa vaṇṇampi bhaṇati…pe… dukkaṭassā’’tiādinā nayena kāyapaṭibaddhavārāpi yathāsambhavaṃ uddharitabbā. Kāyappaṭibaddhavārattikaṃ viya nissaggiyavārattikaṃ labbhamānampi āpattivisesābhāvato na uddhaṭaṃ. Kāyappaṭibaddhavārattike pana dinnanayattā tampi tadanulomā vārā ca <a name="M0.0188"></a> uddharitabbā. Sabbattha na-viññū taruṇadārikā, mahallikā ummattikādikā ca anadhippetā, pageva pākatikā tiracchānagatitthīnaṃ, tathā paṇḍakādayopīti veditabbā. Sesaṃ dutiye vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  665. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Vuttanayamevā</span>ti ‘‘kāyasaṃsagge itthilakkhaṇenā’’ti likhitaṃ. ‘‘Itthilakkhaṇenā’’ti kira mahāaṭṭhakathāpāṭho. <span class="bld">Sīsaṃ na etī</span>ti akkosanaṃ na hoti, ghaṭite pana hoti. Tatrāyaṃ viseso – imehi tīhi ghaṭite eva saṅghādiseso vaccamaggapassāvamaggānaṃ niyatavacanattā, accoḷārikattā vā, na aññehi animittāsītiādīhi aṭṭhahi. Tattha alohitāsi, dhuvalohitāsi, dhuvacoḷāsi, paggharaṇīsi, itthipaṇḍakāsi, vepurisikāsīti etāni cha maggānaṃ aniyatavacanāni, animittāsi, nimittamattāsīti dve padāni anaccoḷārikāni ca, yato aṭṭhapadāni ‘‘saṅghādisesaṃ na janentī’’ti vuttāni, tasmā tāni thullaccayavatthūni. Paribbājakavatthumhi viya akkosamattattā dukkaṭavatthūnīti eke. Itthipaṇḍakāsi, vepurisikāsīti etāneva padāni sakalasarīrasaṇṭhānabhedadīpakāni suddhāni saṅghādisesaṃ na janenti sakalasarīrasāmaññattā, itarāni janenti asāmaññattā. Tāni hi passāvamaggameva dīpenti sikharaṇī-padaṃ viya. <span class="bld">Ubhatobyañjanāsī</span>ti vacanaṃ pana purisanimittena asaṅghādisesavatthunā missavacanaṃ. Purisaubhatobyañjanakassa ca itthinimittaṃ paṭicchannaṃ, purisanimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Yadi tampi janeti, kathaṃ animittāsītiādipadāni na saṅghādisesaṃ janentīti eke, taṃ na yuttaṃ. Purisassapi nimittādhivacanato, ‘‘methunupasaṃhitāhi saṅghādiseso’’ti mātikāya lakkhaṇassa vuttattā ca methunupasaṃhitāhipi <a name="V0.0168"></a> obhāsane paṭivijānantiyā saṅghādiseso, appaṭivijānantiyā thullaccayaṃ, itarehi obhāsane paṭivijānantiyā thullaccayaṃ, appaṭivijānantiyā dukkaṭanti eke, sabbaṃ suṭṭhu vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Hasanto</span>ti yaṃ uddissa bhaṇati, sā ce paṭivijānāti, saṅghādiseso.</p>
  668. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  669. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. ‘‘Paṭivuttaṃ <a name="M0.0189"></a> nāmā’’ti pāṭho. <span class="bld">No</span>-saddo adhiko. ‘‘Akkharalikhanenapi hotī’’ti vadanti, taṃ āvajjanasamanantaravidhinā sameti ce, gahetabbaṃ.</p>
  670. <p class="centered">Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  671. <p class="subhead">4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. Catutthe tayo saṅghādisesavārā āgatā, sesā sattapaññāsa vārā thullaccayadukkaṭāpattikāya saṃkhittāti veditabbā, tato aññataro asambhavato idha na uddhaṭo. Sesayojanakkamo vuttanayena veditabbo. <span class="bld">Nagaraparikkhārehī</span>ti pākāraparikhādīhi nagaraparivārehi. <span class="bld">Setaparikkhāro</span>ti setālaṅkāro, sīlālaṅkāroti attho (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.4). <span class="bld">Cakkavīriyo</span>ti vīriyacakko. <span class="bld">Vasalaṃ duggandha</span>nti nimittaṃ sandhāyāha, tadeva sandhāya ‘‘kiṃ me pāpakaṃ, kiṃ me duggandha’’nti vuttaṃ.</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Santike</span>ti yattha ṭhito viññāpeti. ‘‘Paṭhamaviggahe sace pāḷivasena yojetīti kāmahetupāricariyāattho. <span class="bld">Sesa</span>nti ‘adhippāyo’ti padaṃ byañjanaṃ atthābhāvato. Dutiye pāḷivasena kāmahetu-padāni byañjanāni tesaṃ tattha atthābhāvato. Evaṃ cattāri padāni dvinnaṃ viggahānaṃ vasena yojitānīti apare vadantī’’ti vuttaṃ.</p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Etesu sikkhāpadesu methunarāgena vītikkame sati saṅghādisesena anāpatti. Tasmā ‘‘kiṃ bhante aggadānanti. Methunadhamma’’nti idaṃ kevalaṃ methunadhammassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttaṃ, na methunadhammādhippāyena tadatthiyā vuttanti veditabbaṃ, parassa bhikkhuno kāmapāricariyāya vaṇṇabhaṇane <a name="V0.0169"></a> dukkaṭaṃ. ‘‘Yo te vihāre vasati, tassa aggadānaṃ dehī’’ti pariyāyavacanenapi dukkaṭaṃ. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya. Yā mādisaṃ sīlavanta’’nti ca vuttattāti eke. Pañcasu aṅgesu sabbhāvā saṅghādisesovāti eke. Vicāretvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘imasmiṃ <a name="M0.0190"></a> sikkhāpadadvaye kāyasaṃsagge viya yakkhipetīsu duṭṭhullattakāmavacane thullaccaya’nti vadanti. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span> pana nāgata’’nti likhitaṃ. ‘‘Ubhatobyañjanako pana paṇḍakagatikovā’’ti vadanti.</p>
  675. <p class="centered">Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  676. <p class="subhead">5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Ahamhi duggatā</span>ti ahaṃ amhi duggatā. <span class="bld">Ahaṃ khvayyo</span>ti ettha ayyoti bahuvacanaṃ hoti.</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Oyācantī</span>ti nīcaṃ katvā deve yācanti. <span class="bld">Āyācantī</span>ti uccaṃ katvā ādarena yācanti. Alaṅkārādīhi <span class="bld">maṇḍito</span> kesasaṃvidhānādīhi <span class="bld">pasādhito</span>. ‘‘Maṇḍitakaraṇe dukkaṭa’’nti vadanti.</p>
  679. <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Saha paridaṇḍena vattamānāti attho. Chandavāsinī nāma ‘‘piyā piyaṃ vasetī’’ti pāḷi, purisaṃ vāsetīti adhippāyo. ‘‘Piyo piyaṃ vāsetī’’ti aṭṭhakathā.</p>
  681. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kiriyaṃ sampādessatī</span>ti avassaṃ ārocentiyā ce ārocetīti attho. Dvinnaṃ mātāpitūnaṃ ce āroceti, saṅghādisesoti vinayavinicchaye ‘‘vatthu oloketabba’’nti vuttaṃ. Vatthumhi ca <span class="bld">‘‘udāyitthero</span> gaṇikāya ārocesī’’ti vuttaṃ. Taṃ ‘‘mātādīnampi vadato visaṅketo natthī’’ti aṭṭhakathāvacanato nippayojanaṃ. <span class="bld">Taṃ paneta</span>nti ācariyassa vacanaṃ. <span class="bld">Māturakkhitaṃ brūhī</span>ti pesitassa gantvā mātāpiturakkhitaṃ vadato tassa tassā māturakkhitabhāvepi sati visaṅketameva, kasmā? ‘‘Piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketa’’nti vuttattā itarathā <span class="bld">ādi</span>-saddo niratthako siyā. Ekaṃ dasakaṃ itarena dasakena yojetvā pubbe sukkavissaṭṭhiyaṃ vuttanayattā māturakkhitāya mātā attano dhītusantikaṃ pahiṇatīti gahetabbaṃ.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Anabhinanditvā</span>ti <a name="V0.0170"></a> vacanamattameva, yadipi abhinandati, yāva sāsanaṃ nāroceti, tāva ‘‘vīmaṃsito’’ti na vuccati. <span class="bld">Sāsanārocanakāle</span>ti āṇāpakassa <a name="M0.0191"></a> sāsanavacanakkhaṇe. <span class="bld">Tatiyapade vuttanayenā</span>ti ekaṅgasampattiyā dukkaṭanti attho. <span class="bld">Vatthugaṇanāya saṅghādiseso</span>ti ubhayavatthugaṇanāya kira.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Catutthe anāpattī</span>ti ettha pana ‘‘paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati na paccāharati, anāpattīti ettha viya ‘gacchanto na sampādeti, āgacchanto visaṃvādetī’ti anāpattipāḷiyāpi bhavitabbanti dassanatthaṃ vutta’’nti vadanti, ekaccesu potthakesu ‘‘atthī’’tipi.</p>
  684. <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Alaṃvacanīyā</span>ti na vacanīyā, nivāraṇe <span class="bld">alaṃ</span>-saddo. <span class="bld">Therapitā vadatī</span>ti jiṇṇapitā vadatīti attho. Kiñcāpi ettha ‘‘itthī nāma manussitthī na yakkhī na petī na tiracchānagatā, puriso nāma manussapuriso na yakkho’’tiādi natthi, tathāpi kāyasaṃsaggādīsu ‘‘manussitthī’’ti itthīvavatthānassa katattā idhāpi manussitthī evāti paññāyati. Methunapubbabhāgattā manussaubhatobyañjanako ca thullaccayavatthukova hoti, sesā manussapaṇḍakaubhatobyañjanakatiracchānagatapurisādayo dukkaṭavatthukāva micchācārasāsanaṅgasambhavatoti veditabbaṃ. Yathāsambhavaṃ pana vārā uddharitabbā. Paññattiajānane viya alaṃvacanīyabhāvājānanepi acittakatā veditabbā. <span class="bld">Duṭṭhullādīsupī</span>ti ‘‘imasmimpī’’ti vuttameva hoti. ‘‘Lekhaṃ netvā paṭilekhaṃ ārocitassāpi sañcarittaṃ natthi sañcarittabhāvamajānantassā’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  686. <p class="centered">Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  687. <p class="subhead">6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Yācanā</span>ti ‘‘detha dethā’’ti codanā. <span class="bld">Viññattī</span>ti iminā no atthoti viññāpanā. ‘‘Hatthakammaṃ yācito upakaraṇaṃ, mūlaṃ vā dassatī’’ti yācati, na vaṭṭatīti. Vaṭṭati senāsane obhāsaparikathādīnaṃ laddhattāti eke. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti assāmikaṃ. <span class="bld">Na āhaṭaṃ</span> <a name="V0.0171"></a> <span class="bld">paribhuñjitabba</span>nti ‘‘sūpodanaviññattidukkaṭaṃ <a name="M0.0192"></a> hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Kiñcāpi garubhaṇḍappahonakesūti vuttaṃ, tathāpi yaṃ vatthuvasena appaṃ hutvā agghavasena mahā haritālahiṅgulikādi, taṃ yācituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">So kirā</span>ti isi. Tadā ajjhagamā <span class="bld">tadajjhagamā</span>.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para348-9"></a><span class="paranum">348-9</span>. Na hi sakkā yācanāya kātuṃ, tasmā sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti adhippāyo. <span class="bld">Byañjanaṃ sameti,</span> na attho. Kasmā? Idha ubhayesaṃ adhippetattā, taṃ dassento <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Idha vuttanayenā</span>ti imasmiṃ sikkhāpadavibhaṅge vuttanayena. ‘‘Saññācikāyā’’ti vacanato karontenāpi, ‘‘parehi pariyosāpetī’’ti vacanato kārāpentenāpi paṭipajjitabbaṃ. <span class="bld">Ubhopete</span> kārakakārāpakā. <span class="bld">Byañjanaṃ vilomitaṃ bhaveyya,</span> ‘‘kārayamānenā’’ti hi byañjanaṃ ‘‘karontenā’’ti vutte vilomitaṃ hoti atadatthattā. Na hi kārāpento nāma hoti. <span class="bld">‘‘Idha vuttanayenā</span>ti desitavatthukapamāṇikanayena. Evaṃ sante ‘karontena vā kārāpentena vā’ti vacanato karontenāpi parehi vippakataṃ vattabbanti ce, tadatthavissajjanatthaṃ ‘yadi panātiādimāhā’’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Saññācikāya kuṭiṃ karonto’’ti vacanavasena vuttaṃ. ‘‘Āyāmato ca vitthārato cā’’ti avatvā vikappatthassa <span class="bld">vā</span>-saddassa gahitattā ekatobhāgepi vaḍḍhite āpatti eva. Pamāṇayuttamañco kira navavidatthi. ‘‘‘Catuhatthavitthārā’ti vacanena ‘tiriyaṃ tihatthā vā’ti vacanampi sameti ‘yattha pamāṇayutto’tiādisanniṭṭhānavacanāsambhavato’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pamāṇato ūnatarampī</span>ti vitthārato catupañcahatthampi dīghato anatikkamitvā vuttapamāṇameva desitavatthu. Adesitavatthuñhi karoto āpatti. Pamāṇātikkantā kuṭi eva pamāṇātikkantaṃ kuṭiṃ kareyyāti vuttattā. ‘‘Thambhatulā’’ti pāṭho. <span class="bld">Anussāvanānayenā</span>ti ettha ‘‘damiḷabhāsāyapi vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Cārabhūmi</span> gocarabhūmi. <span class="bld">Na gahitā</span>ti na vāritā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kāraṇāya guttibandhanāgāraṃ, akaraṇaṭṭhānaṃ vā dhammagandhikā hatthapādacchindanakā gandhikā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Dvīhi balibaddehī</span>ti heṭṭhimakoṭiyā kira <a name="M0.0193"></a> vuttato āvijjituṃ na sakkā chinnāvaṭattā, nigamanassāpi <span class="bld">atthappakāsanatthaṃ vutta</span>nti veditabbaṃ. <span class="bld">Pācina</span>nti vatthu adhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Tadatthāyā</span>ti tacchanatthāya. <span class="bld">Paṇṇasālampī</span>ti ullittāvalittakuṭimeva paṇṇacchadanaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘sabhitticchadana’’</span>nti vuttaṃ, alittaṃ kira sabbaṃ vaṭṭati. Pubbe thokaṃ ṭhapitaṃ puna vaḍḍhetvā. <span class="bld">Tasmi</span>nti dvārabandhane vā vātapāne vā ṭhapite. <span class="bld">Paṭhamamevā</span>ti ettha pattakāle evāti kira <span class="bld">dhammasiritthero. Upatissatthero</span> <a name="V0.0172"></a> ṭhapitakālevāti kira. Purimena lepassa aghaṭitattā dutiyena vattasīsena katattā ubhinnampi anāpatti. Sace āṇattena kataṃ, ‘‘karoti vā kārāpeti vā’’ti vacanato āpatti ubhinnaṃ sati attuddesikatāya, asati mūlaṭṭhasseva. Heṭṭhimappamāṇasambhave sati sabbamattikāmayaṃ kuṭiṃ karoto āpatti dukkaṭena saṅghādisesoti ācariyassa takko.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Chattiṃsa catukkāni nāma adesitavatthukacatukkaṃ desitavatthukacatukkaṃ pamāṇātikkantacatukkaṃ pamāṇikacatukkaṃ adesitavatthukapamāṇātikkantacatukkaṃ desitavatthukapamāṇikacatukkanti cha catukkāni, evaṃ samādisativārādīsupi pañcasūti chattiṃsa. <span class="bld">Āpattibhedadassanattha</span>nti ettha yasmā ‘‘sārambhe ce, bhikkhu, vatthusmiṃ aparikkamane…pe… saṅghādiseso’’ti <span class="bld">mātikāyaṃ</span> avisesena vuttattā sārambhaaparikkamanepi saṅghādisesovāti micchāgāhavivajjanatthaṃ āpattibhedo dassito, tasmā vuttānīti adhippāyo. <span class="bld">Vibhaṅge</span> evaṃ avatvā kimatthaṃ <span class="bld">mātikāyaṃ</span> dukkaṭavatthu vuttanti ce? Bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ. Kīdisaṃ? Anārambhaṃ saparikkamanaṃ, netaraṃ, itarasmiṃ ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane’’ti evaṃ ānisaṃsavasena āgatattā vuttaṃ. Yasmā vatthu nāma atthi sārambhaṃ, atthi anārambhaṃ, atthi saparikkamanaṃ, atthi aparikkamanaṃ, atthi sārambhaṃ saparikkamanaṃ, atthi sārambhaṃ aparikkamanaṃ, atthi anārambhaṃ saparikkamanaṃ, atthi anārambhaṃ aparikkamananti bahuvidhattā vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ, netaranti vuttaṃ hoti. Kimatthikā panesā desanāti ce? Garukāpattipaññāpanahetuparivajjanupāyatthā. Vatthudesanāya hi garukāpattipaññāpanahetuttā akataviññatti gihīnaṃ pīḷājananena attadukkhaparadukkhahetubhūto ca sārambhabhāvoti ete vatthudesanāpadesena upāyena parivajjitā honti. Na hi bhikkhu akappiyakuṭikaraṇatthaṃ gihīnaṃ <a name="M0.0194"></a> vā pīḷānimittaṃ sārambhavatthu. Kuṭikaraṇatthaṃ vā vatthuṃ desentīti paṭhamameva sādhitametaṃ. <span class="bld">Vomissakāpattiyo</span>ti dukkaṭasaṅghādisesamissakāpattiyo.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. Tattha ‘‘dvīhi saṅghādisesehī’’ti vattabbe ‘‘dvinnaṃ saṅghādisesenā’’ti vibhattibyattayena, vacanabyattayena ca vuttaṃ. ‘‘Āpatti dvinnaṃ saṅghādisesāna’’ntipi pāṭho.</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Na ghaṭayati</span> chadanalepābhāvato, anāpatti, taṃ parato sādhiyati. Chadanameva sandhāya ullittāvalittatā vuttāti. ‘‘Kukkuṭacchikagehaṃ vaṭṭatīti vatvā puna chadanaṃ daṇḍakehītiādinā nayena taṃ dassentehi tiṇapaṇṇacchadanākuṭikāva vuttā. Tattha chadanaṃ daṇḍakehi <a name="V0.0173"></a> dīghato tiriyañca jālaṃ viya bandhitvā tiṇehi vā paṇṇehi vā chādetuṃ ullittādibhāvo chadanameva sandhāya vuttoti yuttamidaṃ. Tasmā mattikāmayaṃ bhittiṃ vaḍḍhāpetvā upari ullittaṃ vā avalittaṃ vā ubhayaṃ vā bhittiyā ghaṭitaṃ karontassa āpatti eva vināpi bhittilepenā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘‘So ca chadanameva sandhāyā’</span>ti padhānavasena vuttaṃ, na heṭṭhābhāgaṃ paṭikkhitta’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti tiṇakuṭikāya. <span class="bld">Yathāsamādiṭṭhāyā</span>ti yathāvuttappakāranti adhippāyo. ‘‘Āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’ntiādimhi so suṇātichakkampi labbhati. Ubhayattha samādiṭṭhattā āṇāpakassa anāpatti. Āṇattassa yathā samādiṭṭhaṃ āṇāpakena, tathā akaraṇapaccayā dukkaṭaṃ. Sace ‘‘ahampettha vasāmī’’ti attuddesampi karoti, saṅghādisesova. <span class="bld">‘‘Kuṭiṃ karothā’’</span>ti avisesena vuttaṭṭhāne pana āṇāpakassāpi saṅghādiseso acittakattā sikkhāpadassa.</p>
  695. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahañca vasissāmī</span>ti ettha parassa yassa kassaci uddiṭṭhassa abhāvā āpatti eva ‘‘karontassa vā’’ti niyamitattā, anāpatti avibhattattā. ‘‘Idha paññattijānanamattameva citta’’nti ca likhitaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">ahañca vasissāmī</span>ti ettha yo ‘‘mayhaṃ vāsāgārañca bhavissatī’’ti icchati, tassāpatti. Yo pana uposathāgāraṃ icchati, tassa anāpatti, tasmā ‘‘ubhayaṃ sametī’’ti vatvā ca ‘‘vinayavinicchaye āgate garuke ṭhātabba’’nti vacanato mahāpaccarivādato itaro pacchā vattabboti ce? Na, balavattā<a name="M0.0195"></a>. ‘‘Vāsāgāraṃ ṭhapetvā sabbattha, anāpattī’’ti vacanato, bhojanasālādīnampi atthāya iminā katattā saṅkarā jātā. Yathā – dve tayo ‘‘ekato vasissāmā’’ti karonti, rakkhati tāvāti ettha viya. ‘‘Idaṃ ṭhānaṃ vāsāgāraṃ bhavissati, idaṃ uposathāgāra’’nti vibhajitvā katepi āpatti eva. Dvīsu mahāpaccarivādo balavā, tasmā ‘‘pacchā vutto’’tiādinā atīva papañcitaṃ. Kiṃ tena. ‘‘Attanā vippakataṃ attanā ca parehi ca pariyosāpetī’’tiādinā nayena aparānipi catukkāni yathāsambhavaṃ yojetvā dassetabbāni, leṇādīsu kiñcāpi saṅghādisesena anāpatti, akataviññattiyā sati tappaccayā āpatti eva.</p>
  696. <p class="centered">Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  697. <p class="subhead">7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Sattame <a name="V0.0174"></a> <span class="bld">vā</span>-saddo avadhāraṇatthoti veditabbo.</p>
  699. <p class="centered">Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  700. <p class="subhead">8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. <span class="bld">Sāvakena pattabba</span>nti pakatisāvakaṃ sandhāya vuttaṃ, na aggasāvakaṃ. Yathūpanissayayathāpuggalavasena <span class="bld">‘‘tisso vijjā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kenaci sāvakena <span class="bld">tisso vijjā,</span> kenaci <span class="bld">catasso paṭisambhidā,</span> kenaci <span class="bld">cha abhiññā,</span> kenaci kevalo <span class="bld">navalokuttaradhammo</span>ti evaṃ visuṃ visuṃ yathāsambhavaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">‘‘Ye te bhikkhū suttantikā’’</span>tiādivacanato dharamānepi bhagavati piṭakattayaparicchedo atthīti siddhaṃ. <span class="bld">Dhammakathikā</span>ti ābhidhammikā <span class="bld">ratiyā acchissantī</span>tiādi āyasmato dabbassa nesaṃ tiracchānakathāya ratiniyojanaṃ viya dissati, na tathā daṭṭhabbaṃ. Suttantikādisaṃsaggato tesaṃ suttantikādīnaṃ phāsuvihārantarāyaṃ, tesampi tiracchānakathāratiyā abhāvena anabhirativāsaṃ, tato nesaṃ sāmaññā cāvanañca <a name="M0.0196"></a> parivajjanto evaṃ cintesīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Nimmitānaṃ dhammatā</span>ti sāvakehi nimmitānaṃyeva, na buddhehī’’ti vadanti. ‘‘Sādhakatamaṃ karaṇa’’nti evaṃ vutte karaṇattheyeva tatiyāvibhattīti attho.</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para383-4"></a><span class="paranum">383-4</span>. <span class="bld">Ya</span>nti yena. <span class="bld">‘‘Kattā</span>ti kattā, na kattā’’ti likhitaṃ. ‘‘Bhariyaṃ viya maṃ ajjhācaratī’’ti vadantiyā balavatī codanā. <span class="bld">Tena hī</span>ti ettha yathā chupanamatte vippaṭisārīvatthusmiṃ kāyasaṃsaggarāgasambhavā apucchitvā eva saṅghādisesaṃ paññāpesi, tatheva pubbevassā dussīlabhāvaṃ ñatvā vuttanti veditabbaṃ. Yadi tāva bhūtāya paṭiññāya nāsitā, thero kārako hoti. Atha abhūtāya, bhagavatā ‘‘nāsethā’’ti na vattabbaṃ, vuttañca, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yadi tāva paṭiññāya nāsitā, thero kārako hotī’’</span>ti.</p>
  704. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha appaṭiññāyā</span>ti ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti imaṃ paṭiññaṃ vinā eva tassā pakatidussīlabhāvaṃ sandhāya nāsitā, thero akārako hoti. <span class="bld">Abhayagirivāsino</span>pi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako’’ti vadanti, kasmā? Dukkaṭaṃ musāvādapaccayā liṅganāsanāya <a name="V0.0175"></a> anāsetabbattā. Pārājikasseva hi liṅganāsanāya nāsetabbā. ‘‘Nāsethā’’ti ca vuttattā pārājikāva jātā, sā kiṃ sandhāya, tato thero kārako āpajjati. ‘‘Sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti vutte pana apārājikāpi attano vacanena nāsetabbā jātāti adhippāyo. <span class="bld">Mahāvihāravāsino</span>pi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako’’ti ca vadanti. Kasmā? ‘‘Sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti hi vutte paṭiññāya bhūtatā āpajjati ‘‘nāsethā’’ti vacanato. Bhūtāyeva hi paṭiññāya nāsetabbā hoti, nābhūtāyāti adhippāyo. <span class="bld">Purimanaye</span>ti dukkaṭavāde. Purimo yuttivasena pavatto, pacchimo pāḷivacanavasena pavattoti veditabbo.</p>
  705. <p class="bodytext"><a name="para385-6"></a><span class="paranum">385-6</span>. <span class="bld">Pītisukhehī</span>ti ettha ‘‘sukhenā’’ti vattabbe pītiggahaṇaṃ tatiyajjhānasukhaṃ, kāyikañca apanetuṃ sampayuttapītiyā vuttaṃ. Sace cuditakavasena kataṃ amūlakaṃ nāma, ‘‘anajjhāpannaṃ akata’’nti vadeyya, ime karissanti, tasmā ‘‘tādisaṃ diṭṭhasaññī hutvā codetī’’ti pāṭho<a name="M0.0197"></a>. ‘‘Etena nayena sutamutaparisaṅkitānipi vitthārato veditabbānī’’ti pāṭho. <span class="bld">‘‘Catunnaṃ aññatarenā’’</span>ti pātimokkhuddese eva āgate gahetvā vuttaṃ, itaresaṃ aññatarenāpi anuddhaṃsentassa saṅghādisesovāti no takkoti ācariyo. Bhikkhubhāvā hi cāvanasamatthato. ‘‘Samīpe ṭhatvā’’ti vacanato parammukhā codentassa, codāpentassa vā sīsaṃ na eti. Diṭṭhañce sutena parisaṅkitena codeti codāpeti, sutaparisaṅkitaṃ vā diṭṭhādīhi codite vā codāpite vā sīsaṃ eti eva amūlakena coditattā. Vuttañhetaṃ ‘‘diṭṭhassa hoti pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto, tañce codeti ‘suto mayā…pe… saṅghādisesassā’’ti (pārā. 387). ‘‘Asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce asuddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā cāvanādhippāyo vadeti, āpatti dukkaṭassa. Okāsaṃ kārāpetvā cāvanādhippāyo vadeti, anāpattī’’ti (pārā. 389) iminā na-samentaṃ viya khāyati, kathaṃ? Diṭṭhassa hoti pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto nāma asuddho puggalo hoti, ‘‘aññatarasmiṃ asuddhadiṭṭhi samāno tañce codeti ‘suto mayā pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’ti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassā’’ti vacanato purimanayenāpatti. ‘‘Cāvanādhippāyo vadeti, āpatti dukkaṭassā’’ti vacanato pacchimanayena saṅghādisesena āpattīti dve pāḷinayā aññamaññaṃ viruddhā viya dissanti, na ca viruddhaṃ buddhā kathayanti, tasmā ettha yutti pariyesitabbā. Aṭṭhakathācariyā tāvāhu ‘‘samūlakena vā saññāsamūlakena vā codentassa anāpatti, amūlakena vā pana saññāamūlakena vā codentassa āpattī’’ti. Tassattho – dassanasavanaparisaṅkanamūlena samūlakena vā tadabhāvena amūlakenāpi <a name="V0.0176"></a> saññāsamūlakena vā codentassa anāpatti, dassanādimūlābhāvena amūlakena vā tabbhāvena samūlakenāpi saññāamūlakena vā codentassa āpatti, tasmā diṭṭhassa hoti.</p>
  706. <p class="bodytext">Pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantotiādimhi dassanamūlena samūlakenāpi ‘‘suto mayā’’ti vacanato saññāamūlakena vā codeti, āpatti saṅghādisesassa. Tadatthassa āvibhāvatthaṃ ‘‘diṭṭhe vematiko’’tiādi vārā vuttāti veditabbā.</p>
  707. <p class="bodytext">Asuddho <a name="M0.0198"></a> hoti puggalobhiādimhi pana samūlakena, saññāsamūlakena vā coditattā anāpattīti. Evamevaṃ pana tadatthadīpanatthaṃ te vārā vuttā. Tattha hi ‘‘adiṭṭhassa hotī’’tiādivārā amūlakena codentassa āpatti hotīti dassanatthaṃ vuttā. ‘‘Diṭṭhe vematiko’’tiādinā saññāamūlakena codentassa āpatti hotīti dassanatthaṃ vuttā. Aññathā ‘‘diṭṭhassa hoti, diṭṭhe vematiko’’tiādivārā nibbisesā bhaveyyuṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ-yathā asuddhaṃ puggalaṃ anokāsaṃ kārāpetvā codentassa dukkaṭaṃ, akkosādhippāyassa ca omasavādena dukkaṭassa, tathā asuddhadiṭṭhikopi asuddhaṃ asuddhadiṭṭhi amūlakena codeti, āpatti. Samūlakena vā codeti, anāpattīti taṃ sanniṭṭhānaṃ yathā ‘‘anāpatti suddhe asuddhadiṭṭhissa asuddhe asuddhadiṭṭhissā’’ti iminā saṃsandati, tathā gahetabbaṃ. Aññathā yutti pariyesitabbā.</p>
  708. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlasampanno</span>ti ettha ‘‘dussīlassa vacanaṃ appamāṇaṃ. Bhikkhunī hi bhikkhumhi anissarā, tasmā ukkaṭṭhanaye vidhiṃ sandhāya therena vuttaṃ. Dutiyattherena bhikkhunī ajānitvāpi codeti, sikkhamānādayo vā codenti, tesaṃ sutvā bhikkhū eva vicāretvā tassa paṭiññāya kārenti. Ko ettha dosoti idaṃ sandhāya vuttaṃ. Tatiyena titthiyānaṃ vacanaṃ sutvāpi bhikkhū eva vicārenti, tasmā na koci na labhatīti evaṃ sabbaṃ sametīti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tiṃsāni</span> tiṃsavantāni. <span class="bld">Anuyogo</span>ti paṭivacanaṃ. <span class="bld">Ehitī</span>ti āgamissati. <span class="bld">Diṭṭhasantānenā</span>ti diṭṭhanayena, diṭṭhavidhānenāti adhippāyo. <span class="bld">Patiṭṭhāyā</span>ti patiṭṭhaṃ labhitvā. <span class="bld">Ṭhāne</span>ti lajjiṭṭhāne.</p>
  709. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāha</span>nti ‘‘ahaṃ codessāmī’’ti attādānaggahaṇaṃ. <span class="bld">Cetanā</span>ti attādānaggahaṇacetanā. <span class="bld">Vohāro</span>ti ito, etto ca ñatvā pakāsanaṃ. <span class="bld">Paṇṇattī</span>ti nāmapaññatti. Yā vacīghosārammaṇassa sotadvārappavattaviññāṇasantānassa anantaraṃ uppannena upaladdhapubbasaṅketena manodvāraviññāṇena <a name="V0.0177"></a> viññāyati, yassā viññātattā tadattho paramattho vā aparamattho vā tatiyavāraṃ uppannena manoviññāṇena viññāyatīti nāmādīhi chahi byañjanehi pāḷiyā pakāsitā, sā ‘‘vijjamānapaññatti avijjamānapaññattī’’tiādinā chadhā ācariyehi dassitā. Tabbhāgiyabhāvo atabbhāgiyabhāvo ca nipphannadhammasseva yujjati, na paññattiyā adhikaraṇīyavatthuttā<a name="M0.0199"></a>, adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇo mañcaṭṭhe mañcopacāro viyāti ca. <span class="bld">‘‘Pariyāyenā</span>ti amūlakā nāmapaññatti natthi. Pariyāyamattaṃ, sabhāvato natthi. Abhidhānamattameva, abhidheyyaṃ natthī’’ti ca likhitaṃ. <span class="bld">Idhevā</span>ti imasmiṃ eva sikkhāpade. <span class="bld">Na sabbatthā</span>ti vivādādhikaraṇādīsu. Kasmā? <span class="bld">Na hī</span>tiādi. Vivādādhikaraṇādīnamatthitā viya amūlakaṃ adhikaraṇaṃ natthīti. <span class="bld">Pubbe vuttasamathehī</span>ti ‘‘yaṃ adhikicca samathā vattantī’’ti vuttasamathehīti adhippāyo. Apica <span class="bld">sabhāvato natthī</span>ti appaṭiladdhasabhāvattā vuttaṃ. Anuppannaṃ viya viññāṇādi. <span class="bld">Na hi vivādādīnaṃ paṇṇatti adhikaraṇaṭṭho</span>ti paṇṇattiṃ adhikicca samathā na pavattanti, tasmā na tassā adhikaraṇīyatāti na vivādādīnaṃ paṇṇatti adhikaraṇaṭṭhoti adhippāyo. Hoti cettha –</p>
  710. <p class="gatha1">‘‘Pārājikāpatti amūlikā ce,</p>
  711. <p class="gatha2">Paṇṇattimattā phalamaggadhammā;</p>
  712. <p class="gatha3">Catutthapārājikavatthubhūtā,</p>
  713. <p class="gathalast">Paṇṇattimattāva siyuṃ tatheva.</p>
  714. <p class="gatha1">‘‘Tato dvidhā maggaphalādidhammā,</p>
  715. <p class="gatha2">Siyuṃ tathātītamanāgatañca;</p>
  716. <p class="gatha3">Paṇṇattichakkaṃ na siyā tato vā,</p>
  717. <p class="gathalast">Pariyāyato sammutivādamāhā’’ti.</p>
  718. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvadantī</span>ti akkosanti. <span class="bld">Kiccayatā</span>ti karaṇīyatā. Taṃ katamanti ce? <span class="bld">Apalokanakamma</span>ntiādi. <span class="bld">Kicca</span>nti viññattisamuṭṭhāpakacittaṃ kira adhippetaṃ.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Sutādīnaṃ abhāvena amūlakatta</span>nti ettha yo disvāpi ‘‘diṭṭhosi mayā’’ti vattuṃ asakkonto attano diṭṭhaniyāmeneva ‘‘sutosi mayā’’ti vadati. Tassa tasmiṃ asuddhadiṭṭhittā āpatti, idha pana yo pubbe sutvā anāpatti, pacchā taṃ vissaritvā suddhadiṭṭhi eva samāno vadati, taṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Esa nayo sabbatthāti apare’’ti vuttaṃ. Jeṭṭhabbatiko kākekappaṭivattā<a name="V0.0178"></a>. <span class="bld">Yadaggenā</span>ti yāvatā, yadā vā. <span class="bld">No kappetī</span>tiādi vematikābhāvadīpanatthameva vuttanti dasseti. Tena vematikova nassarati <a name="M0.0200"></a> sammuṭṭho nāmāti āpajjati, taṃ na yuttaṃ tadanantarabhāvato, tasmā dutiyattheravādo pacchā vutto.</p>
  720. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbaaṭṭhakathāsu. <span class="bld">Okāsakamma</span>nti okāsakaraṇaṃ. ‘‘Okāsena kammaṃ okāsakamma’’nti likhitaṃ. Asūriyaṃ passati kaññāti ettha yathā kaññā sūriyaṃ na passatīti bhavati, evaṃ ‘‘anokāsaṃ kāretvā’’ti vutte okāsaṃ na kāretvāti hoti.</p>
  721. <p class="centered">Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  722. <p class="subhead">9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  723. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">Veḷuvaneyevā</span>ti idaṃ tehi vuttavelaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pubbe mayaṃ āvuso sutena avocumhā’’ti ‘‘amhehi sā ussāhitā kupitehi anattamanehī’’tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">aññabhāgassa ida</span>nti manussabhikkhubhāvato aññabhāgassa tiracchānachagalakabhāgassa idaṃ chagalakajātaṃ adhikaraṇaṃ. <span class="bld">Aññabhāgo vā assa atthī</span>ti so tiracchānachagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo assa chagalakassa atthīti svāyaṃ chagalako aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ nāma.</p>
  724. <p class="bodytext">Tattha paṭimāya sarīraṃ, silāputtakassa sarīranti nidassanaṃ, paṭhamaṃ panettha nibbacanaṃ jātipadatthotivādīnaṃ matena vuttaṃ. Sā hi sāmibhāvena, niccabhāvena ca padhānattā sattisabhāve ṭhitā. Tabbiparītakattā byattākati jātiyo tu padattho iti imassa suttassa vasena dutiyaṃ nibbacanaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Nāmakaraṇasaññāya ādhāro</span>ti ettha nāmameva nāmakaraṇaṃ. Nāmaṃ karontānaṃ saññā nāmakaraṇasaññā, tassā. Manussajātiko chagalakajātiādhāro nāma. Na hi taṃ nāmaṃ kacchapalomaṃ viya anādhāranti adhippāyo. Taṃ pana chagalakassa dabboti dinnanāmaṃ ‘‘deso’’ti vuccati. Tasmā theraṃ amūlakenātiādinā aññampi vatthuṃ therassa lissati silissati vohāramatteneva, na atthato, īsakaṃ allīyatīti lesoti adhippāyo. Yasmā desalesā atthato ninnānākaraṇā, tasmā ‘‘kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāyā’’ti uddharitvā ‘‘dasa lesā jātileso’’tiādi vuttanti veditabbaṃ. Yathā nidāne<a name="M0.0201"></a>, evaṃ sikkhāpadapaññattiyampi mātikāyampi ayamevattho. Yasmā <span class="bld">aññabhāgiyassa adhikaraṇassā</span>ti chagalakassa. <span class="bld">Kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāyā</span>ti dabboti nāmaṃ upādāyāti ayamattho <a name="V0.0179"></a> aṭṭhuppattivaseneva āvibhūto, tasmā na vibhatto. Kiñca bhiyyo aniyamattā. Na hi mettiyabhūmajakānaṃ viya sabbesampi chagalakameva aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hoti. Aññaṃ gomahiṃ sādikampi hoti, na ca mettiyabhūmajakā viya sabbepi nāmalesamattameva upādiyanti. Aññampi jātilesādiṃ upādiyanti, tasmā aniyamattā ca yathāvuttanayena na vibhattaṃ. Kiñca bhiyyo tathā vutte chagalakasseva aññabhāgiyatā sambhavati, na aññassa, yena sova dassito. Leso ca nāma lesova, na jātiādi, yena sova dassitoti evaṃ micchāgāhappasaṅgato ca tathā na vibhatto.</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Aññabhāgiyassā</span>ti cuditakato aññassa. <span class="bld">Adhikaraṇassā</span>ti manussassa vā amanussassa vā tiracchānagatassa vāti evaṃ vattabbaṃ. Evañhi vutte manussādīnaṃyeva jātilesādayo vuttā honti, aññathā catunnaṃ adhikaraṇānaṃ te āpajjanti ‘‘adhikaraṇassa kañci desaṃ lesamatta’’nti sāmivacanaṃ pubbaṅgamaṃ uddiṭṭhattāti ce? Na, nāmassa viya jātiādīnaṃ manussādīnaṃ ādhārabhāvaniyamasambhavato, adhikaraṇabhāvāniyamatoti vuttaṃ hoti. Niyame ca sati jātiyā ādhāro jāti, liṅgassa ca liṅgaṃ, āpattiyā ca āpanno ādhāro, viruddhānampi asamādinnānampi pattacīvarānaṃ sāmiko ādhāro, yena adhikaraṇasaṅkhyaṃ gaccheyyāti āpajjatīti adhikaraṇassāti padaṃ abhājetabbameva bhaveyyāti na uddharitabbaṃ siyā, uddharitabbaṃ. Tasmā <span class="bld">‘‘adhikaraṇa</span>nti <span class="bld">vacanasāmaññato’’</span>tiādi sabbaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Apākaṭā</span> ito aññatra dassitaṭṭhānābhāvato. <span class="bld">Jānitabbā ca vinayadharehi</span> yasmā aññathā <span class="bld">parivāre</span> ‘‘vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatī’’tiādinā nayena anāgataṭṭhāne ‘‘kasmā’’ti vutte kāraṇaṃ na paññāyeyya, tasmā tesaṃ tabbhāgiyatā ca aññabhāgiyatā ca jānitabbā vinayadharehi. Tāsu hi viññātāsu vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajati. Kasmā? Tabbhāgiyattā. Itaraṃ na bhajati aññabhāgiyattāti sukhakāraṇato paññāyanti, tasmā <span class="bld">vacanasāmaññato laddhaṃ adhikaraṇaṃ nissāyā</span>tiādi. Tattha <a name="M0.0202"></a> yasmā āpattaññabhāgiyaṃ mahāvisayaṃ, itarehi asadisaniddesañca, tasmā taṃ adhikaraṇapariyāpannampi samānaṃ visuṃ vuttaṃ ‘‘āpattaññabhāgiyaṃ vā hotī’’ti. Adhikaraṇapariyāpannattā ca ‘‘adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’ti ettha vuttanti veditabbaṃ. Tatthāpi mahāvisayattā, <span class="bld">mātikāyaṃ</span> āgatattā ca paṭhamaṃ aññabhāgiyatā vuttā, pacchā tabbhāgiyatāti veditabbā. Tattha yasmā adhikaraṇaññabhāgiyavacanena atthāpattinayena siddhaṃ. Adhikaraṇaṃ tabbhāgiyaṃ, tasmā ‘‘adhikaraṇaṃ tabbhāgiyaṃ hotī’’ti evaṃ uddesaṃ akatvā ‘‘kathaṃ adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa tabbhāgiyaṃ hotī’’ti pucchāpubbaṅgamaniddeso kato. Tatthāpi āpattādhikaraṇassa aññabhāgiyatā kiñcāpi pārājikena <a name="V0.0180"></a> anuddhaṃsibhādhikārattā pārājikānaṃyeva vasena vuttā, atha kho sesāpattikkhandhavasenāpi veditabbā. Yā ca sā codanā ‘‘asuko nāma bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī’’tiādikā, tattha ‘‘saṅghādisese thullaccayadiṭṭhi hoti, dubbhāsite saṅghādisesadiṭṭhi hotī’’ti evamādikā vinaye apakataññutāya, taṃtaṃvatthusarikkhatāya vā vuttāti veditabbā. Sabbatthāpi ‘‘pārājikadiṭṭhi hotī’’ti na vuttaṃ. Tathāsaññino anāpattito. <span class="bld">‘‘Tabbhāgiyavicāraṇāya’’</span>nti tabbhāgiyapadaniddese aññabhāgiyatāyapi niddiṭṭhattā vuttaṃ.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthusabhāgatāyā</span>ti anuvādavatthusabhāgatāyāti attho. Aññathā ‘‘catasso vipattiyo’’ti vacanaṃ virujjheyya. <span class="bld">Sabhāvasarikkhāsarikkhato cā</span>ti sabhāvena sadisāsadisato. Tattha jhānādivatthuvisabhāgatāyapi sabhāvasarikkhatāya uttarimanussadhammapārājikāpatti tasseva tabbhāgiyāva hoti. Tathā vatthuvasena anuvādādhikaraṇaṃ, kiccādhikaraṇañca pāṭekkaṃ catubbidhampi vuttaññabhāgiyaṃ na jātaṃ, tasmā tadaññabhāgiyatāya viditāya tabbhāgiyatā pāriyesayuttiyā avuttāpi sijjhatīti katvā ‘‘aññabhāgiyameva paṭhamaṃ niddiṭṭha’’ntipi vattuṃ yujjati. <span class="bld">Ekaṃsena tabbhāgiyaṃ na hotī</span>ti sarikkhavasena arahattaṃ āpatti anāpattīti vivādasabbhāvato abyākatabhāvena vivādādhikaraṇassapi aññabhāgiyaṃ siyā, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āpattādhikaraṇassa vuttattā evaṃ vuttaṃ, <span class="bld">ādito paṭṭhāyā</span>ti ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti ito paṭṭhāya. ‘‘Methunarāgena manussaviggaho dosenātiādinā <a name="M0.0203"></a> sarikkhato cā’’ti likhitaṃ. Taṃ vatthuvisabhāgatāya eva siddhaṃ. Ayaṃ pana vatthusabhāgatāyapi sati āpattisabhāgatā sarikkhatoti no takkoti ca, ekasmimpi hi vatthusmiṃ āpattibhedo hotīti <span class="bld">ācariyo</span>. Parato vuttanayena veditabbanti sambandho.</p>
  727. <p class="bodytext">‘‘Kiccameva kiccādhikaraṇa’’nti vuttattā saṅghakammānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Kammalakkhaṇa</span>nti kammānaṃ sabhāvaṃ. <span class="bld">Taṃ nissāyā</span>ti pubbeva hi saṃvidhāya saṅgho kammaṃ karoti. Atha vā <span class="bld">purimaṃ purima</span>nti parivāsaukkhepaniyādīni saṅghakammāni nissāya abbhānaosāraṇādi uppannanti katvā vuttaṃ. Tasmā kiñcāpi saṅghakammameva kiccādhikaraṇaṃ, tathāpi sesaviseso labbhatīti dasseti.</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>. Atthato ekaṃ, tasmā desassa atthamavatvā ‘‘leso’’tiādi vuttaṃ kira.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Savatthukaṃ katvā</span>ti puggalassa upari āropetvā khattiyādibhāvena ekajātikopi dīgharassakāḷakodātādīnaṃ <a name="V0.0181"></a> diṭṭhasutaparisaṅkitānaṃ vasena aññabhāgiyatā, dīghaṃ khattiyaṃ ajjhācarantaṃ disvā rassādikhattiyapaññattiyā ādhārabhāvato jātilesena codeti, ekaṃ vā khattiyaṃ ajjhācarantaṃ disvā tato visiṭṭhaññabhāgabhūtaṃ khattiyaṃ jātilesaṃ gahetvā ‘‘khattiyo diṭṭho tvaṃ khattiyosī’’ti codeti diṭṭhādiaññabhāgena. Ettha ca ‘‘dīghādayo, diṭṭhādayo ca jātināmādīnaṃ vatthubhūtattā adhikaraṇa’’nti likhitaṃ. Taṃ ‘‘adhikaraṇabhāvāniyamato’’ti vuttadosaṃ nātikkamati, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā’’ti vuttaṃ. Tampi nāmagottato aññissā nāmagottapaññattiyā nāma kassaci abhāvato na sabbasādhāraṇaṃ, tasmā ‘‘adhikaraṇassā’’ti paduddhāraṇaṃ adhikaraṇacatukkadassanatthaṃ, taṃ samānavacanadassanatthanti no takkoti. Tattha <span class="bld">dīghādino vā diṭṭhādino vā</span>ti ettha dīghāditā, diṭṭhāditā ca aññabhāgo, yo cuditako itarassa viseso yato aññoti vuccati.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. <span class="bld">Lahukaṃ āpatti</span>nti pārājikato lahukāpatti saṅghādisesādi. Teneva ante taṃ dassentena ‘‘bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto <a name="M0.0204"></a> diṭṭho hotī’’tiādi vuttaṃ. Āpattilesopi kimatthaṃ jātilesādayo viya na vitthāritoti ce? Tathā asambhavatoti veditabbaṃ.</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">Sāṭakapatto sarīraṭṭhapatto. Āpattiyā</span>ti pārājikāpattiyā aññabhāgiyaṃ saṅghādisesādi, adhikaraṇañca āpattipaññattiyā. ‘‘Leso nāma āpattibhāgo’’ti vuttattā āpattibhāvaleso vuttoti veditabbo, tasmā pārājikāpattito aññabhāgiyassa āpattipaññattiyā ādhāraṇaṭṭhena ‘‘adhikaraṇa’’nti saṅkhyaṃ gatassa saṅghādisesādino āpattinikāyassa āpattibhāvalesaṃ gahetvā codanā āpattilesacodanāti veditabbā.</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Anāpatti tathāsaññī codeti vā codāpeti vā</span>ti āpattaññabhāgiyacodanāyameva, na aññattha. Ettāvatā paṭhamaduṭṭhadose vuttavicaraṇāya saṃsanditaṃ hoti, taṃ idha kathaṃ paññāyatīti ce? <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇiyā</span> vacanato. Vuttañhi ‘‘tattha idha ca āpattaññabhāgiyacodanāya tathāsaññinopi anāpattī’’ti.</p>
  733. <p class="centered">Aññābhāgiyasikkhaṃ yo, neva sikkhati yuttito. Gacche vinayaviññūhi, aññabhāgiyatañca</p>
  734. <p class="bodytext">Soti.</p>
  735. <p class="centered">Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  736. <p class="subhead">10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. ‘‘Vajjaṃ <a name="V0.0182"></a> na phuseyyā’’ti ca pāṭho.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Tesaṃ</span> anurūpājānanato <span class="bld">asabbaññū assa</span>. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti (mahāva. 204) vuttattā paṭikkhittameva. <span class="bld">Tikoṭiparisuddha</span>nti parassa pāpapasaṅganivāraṇatthaṃ vuttaṃ, na paṭiccakammanivāraṇatthaṃ <span class="bld">koṭīhī</span>ti ākārehi. <span class="bld">Parisuddha</span>nti vimuttaṃ. Dasahi lesehi uddissa kataṃ samaṇā paribhuñjanti, assamaṇā imeti sāsanassa garahabhāvo āgaccheyya<a name="M0.0205"></a>, garahapaccayā loko vā apuññaṃ ariyūpavādaṃ pasaveyya, tehi vimuttanti attho. <span class="bld">Vāgura</span>nti migajālaṃ. <span class="bld">Attano atthāya vā</span>tiādinā paresaṃ atthāya kate kappiyabhāvaṃ dassetvā bhikkhūnañca aññesañca atthāya kate taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘matānaṃ petakiccatthāyā’’</span>tiādimāha.</p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ yaṃ hī</span>tiādi tassa kāraṇassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Puna pañcannaṃ sahadhammikānaṃ atthāya kataṃ na kappatīti vuttanti kira <span class="bld">dhammasiritthero. Gaṇṭhipade</span> ‘‘bhikkhūnameva suddhānaṃ atthāya kataṃ na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Aparehi pana <span class="bld">‘‘matānaṃ petakiccatthāyā</span>tiādinā vuttepi kappati, <span class="bld">bhikkhūnaṃyeva atthāyā</span>ti iminā ‘bhikkhūnampi datvā mayaṃ bhuñjissāmā’ti katampi vuttaṃ. Puna ‘pañcasu ekaṃ uddissakataṃ itaresaṃ na kappatī’ti dassanatthaṃ <span class="bld">‘pañcasu hi sahadhammikesū</span>tiādi vutta’nti vadantī’’ti vuttaṃ. Aññatarasmiṃ pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘amhākanti ca rājayuttādīnanti ca vutte vaṭṭatīti vatvā ‘tumhāka’nti avatvā ‘petakiccatthāyāti vuttepi vaṭṭatī’ti ca dassetvā sabbattha vuttānaṃ, ādisaddena saṅgahitānañca lakkhaṇaṃ ṭhapentena ‘bhikkhūnaṃyevā’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘bhikkhūnaṃ uddiṭṭhe evāti adhippāyenā’ti vuttaṃ. Na ‘tumhākaṃ, amhākañcāti vutte anāpattī’ti dassanatthaṃ. Kasmā? Missakavārassa abhāvā. Lakkhaṇaṃ nāma vuttānaṃ, vuttasadisānañca hoti. ‘Sace petakiccatthāyāti vuttaṭṭhāne bhikkhūnaṃ bhojanaṃ sandhāya karontī’ti vadanti mahāaṭṭhakathāyañca ‘tasmiṃ vāre ca na tumhākanti vutte vaṭṭatī’ti vuttattā. Teneva idhāpi ‘petakiccatthāya, maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo’ti pubbe vuttatthavasena vuttaṃ. ‘Avadhāraṇatthena missake vaṭṭatī’ti ce? ‘Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthī’ti vacanena akappiyapaṭiggahaṇe āpattīti āpannaṃ, ‘tañca gahetabbaṃ siyā’ti paṭikkhipitabbā’’ti vuttaṃ, taṃ sundaraṃ viya dissati, vicāretvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Yattha cā</span>ti bhikkhūnaṃ atthāya katepi. Tamatthaṃ āvi kātuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="V0.0183"></a>. Ettha pana ‘‘bhikkhunīnaṃ dukkaṭaṃ, itaresaṃ daṇḍakammavatthū’’ti vadanti. <span class="bld">Kappaṃ nirayamhī</span>ti asaṅkhyeyyakappaṃ. Vivaṭṭaṭṭhāyikāleyeva saṅghabhedo hotīti. <span class="bld">Kappa</span>nti āyukappaṃ.</p>
  740. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Kusala</span>nti khemaṃ. <span class="bld">Āpattibhayā katā lajjīhī</span>ti ettha āpattibhayena avassaṃ ārocentīti dassanatthaṃ ‘‘lajjī rakkhissatī’’ti (visuddhi. 1.42; pārā. aṭṭha. 1.45) porāṇavacanassānurūpato <a name="M0.0206"></a> <span class="bld">‘‘aññehi lajjīhī’’</span>ti vuttaṃ. Alajjissapi anārocentassa āpattiyeva ‘‘ye passanti ye suṇantī’’ti vacanato.</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Asamanubhāsantassā</span>ti kammakārake kattuniddeso, samanubhāsanakammaṃ akariyamānassāti attho. <span class="bld">Odissa anuññāto</span> nāma ummattakakhittacittavedanaṭṭādiko ‘‘anāpatti ādikammikassā’’ti <span class="bld">ariṭṭhasikkhāpade</span> āgatattā atthīti ce? <span class="bld">Yampī</span>tiādi. <span class="bld">Sā panesā</span> anāpatti. <span class="bld">So vuccatī</span>ti tattha āgatopi sakammabyāvaṭopi evaṃ vuccati. <span class="bld">Etenupāyenā</span>ti asamanubhāsantassa ca ādikammikassa ca vuttatthavasena. <span class="bld">Ṭhapetvā ariṭṭhasikkhāpada</span>nti tattha ādikammikapadābhāvā.</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Tivaṅgika</span>nti ettha vācāya eva paṭinissajjantassa oṭṭhacalanādikāyaviññatti hoti, tasmā duvidhampi viññattiṃ kathentassa hoti. Vacībhedaṃ kātuṃ asakkontassa kāyavikāraṃ karontassa anāpattiyā bhavitabbaṃ. Kasmā? Tivaṅgesu ekassa parihīnattā, tasmā tivaṅgabhāvo āpattiyā, aṅgahānibhāvo anāpattiyāti gahetabbaṃ. Ettha siyā – yadi aṅgahānibhāvena anāpatti, evaṃ santepi vikāraṃ akatvā citteneva vissajjentassa anāpattiyā bhavitabbanti? Taṃ na, kasmā? <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kāyavikāraṃ vā vacībhedaṃ vā akarontasseva pana āpajjanato akiriya’’nti hi vuttaṃ, ‘‘cittaṃ vā anuppādentassa vā’’ti na vuttaṃ, tasmā cittañca nāma viññattipaṭibaddhaṃ evāti visuṃ aṅgabhāveneva vuttattā jānitabbanti ce? Taṃ na, dvinnaṃyeva akiriyāti, tasmā cittena vissajjentassāpi āpatti viya dissati, upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Tattha ‘‘akusalacitta’’nti vuttanti ce? ‘‘Cittabāhullato vutta’’nti vadanti. Tepi kira bāhullato vadanti.</p>
  743. <p class="centered">Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  744. <p class="subhead">11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para422"></a><span class="paranum">422</span>. <span class="bld">Saññī</span>ti <a name="V0.0184"></a> saññino.</p>
  746. <p class="centered">Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  747. <p class="subhead">12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  748. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Pataṃ</span> <a name="M0.0207"></a> patitaṃ vivari vivaṭṭayi. Ekato ussāreti ca giḷitato ṭhapeti ca. Ekapaṃsuthupakanadīsaṅkhaṃ <span class="bld">dīghamūlakapaṇṇasevālaṃ sevālaṃ</span> daṇḍisipippariṃ <span class="bld">paṇakaṃ</span> pesiṭṭhiṃ nissāreti. <span class="bld">Tilabījaka</span>nti sukhumamūlapaṇṇakaṃ hutvā udakapiṭṭhe pattharikaṃ <span class="bld">udakapappaṭakaṃ</span> nissāreti.</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para425-6"></a><span class="paranum">425-6</span>. ‘‘Dubbaccajātiko’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Apadānenā</span>ti purāṇakammena. ‘‘Kiṃ pubbepi mayaṃ evarūpaṃ karomātiādinā ekūnavīsatī’’ti <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> kira vuttaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyañca anumānasuttaṭṭhakathāyañca</span> ‘‘soḷasavatthukā’’ti vuttaṃ, taṃ sameti.</p>
  750. <p class="centered">Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  751. <p class="subhead">13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. Na kevalaṃ vihāro eva kīṭāgiri, sopi gāmo <span class="bld">‘‘kīṭāgiri’’</span>cceva vuccati. Gāmañhi sandhāya parato ‘‘na assajipunabbasukehi bhikkhūhi kīṭāgirismiṃ vatthabba’’nti vuttaṃ. Ekasaṃvacchare dvikkhattuṃ vassati kira, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dvīhi meghehī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Samadhika</span>nti cha jane sandhāya. <span class="bld">Akatavatthu</span>nti navaṃ aṭṭhuppattiṃ. ‘‘Jābhisumanādigacchaṃ allānaṃ haritānaṃ evā’’ti likhitaṃ. Bhūtagāmabījagāmabhedato panesa bhedo. <span class="bld">Vatatthāyā</span>ti vatiatthāya. <span class="bld">Yaṃkiñcī</span>ti sodakaṃ vā nirudakaṃ vā. <span class="bld">Ārāmādiatthāyā</span>ti vanarājikādiatthāya. Mālāvaccharopanaṃ kuladūsakaṃyeva sandhāya, ganthanādisabbaṃ na sandhāya vuttanti. Kathaṃ paññāyatīti ce? Taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhena dhammo’’</span>tiādi. ‘‘Āveḷaṃ ābiḷa’’ntipi pāṭho.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Gopphana</span>nti ganthanaṃ. <span class="bld">Veṭhima</span>nti taggatikameva. <span class="bld">Vedhimaṃ</span> aññena kenaci pupphaṃ vedhetvā kataṃ<a name="V0.0185"></a>. <span class="bld">Kaṇṭakampi bandhitu</span>nti ettha ‘‘sayaṃ vijjhanatthaṃ na vaṭṭati. Aññassatthāya vaṭṭatī’’ti vadanti. Jālamayaṃ vitānaṃ <span class="bld">jālavitānaṃ</span>. <span class="bld">Pupphapaṭicchakaṃ</span> gavakkhaṃ viya sachiddaṃ karonti. <span class="bld">Tālapaṇṇaguḷaka</span>nti tālapaṇṇamayaṃ puna katampi paṭichijjakameva. <span class="bld">Dhammarajju</span> cetiyaṃ vā bodhiṃ vā pupphappavesanatthaṃ āvijjhitvā <a name="M0.0208"></a> baddharajju. ‘‘Kāsāvena baddhampi suttavākādīhi baddhaṃ bhaṇḍitasadisa’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Aṃsabhaṇḍikaṃ</span> pasibbake pakkhittasadisattā vedhimaṃ na jātaṃ, tasmā ‘‘sithilabaddhassa antarantarā pakkhipituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Aññamaññaṃ aphusāpetvā anekakkhattumpi parikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Pūrita</span>nti dīghato pasāretvā pūritaṃ. <span class="bld">Ghaṭikadāmaolambako</span>ti ‘‘yamakadāmaolambako’’ti likhitaṃ. ‘‘Geṇḍukharapattadāmānaṃ paṭikkhittattā celādīhi katadāmampi na vaṭṭati akappiyānulomattā’’ti vadanti.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Recakaṃ</span> nāma tathālāsiyanāṭanaṭānaṃ nacca’’nti likhitaṃ. Taṃ ‘‘parivattantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Sāriyo nāma rutasunakhā siṅgālakammakuruṅgakeḷipane ṭhitā’’ti kira pāṭho. ‘‘Nibujjhantī’’ti pāḷi.</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Abalabalā</span>di-padānaṃ uppaṭipāṭiyā. Yathā pāmokkhānaṃ vasena sabbepi ‘‘assajipunabbasukā’’ti vuttā, tathā pāmokkhappattasāvakassa vasena tadāyattavuttine sabbepi ‘‘sāriputtā’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘gacchatha tumhe sāriputtā’’ti.</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. ‘‘Gāme vā na vasitabba’’nti imināva tasmiṃ gāme aññattha na vasitabbanti siddhaṃ. ‘‘Tasmiṃ vihāre vā’’ti kasmā vuttanti ce? Atthasabbhāvato. Yasmiñhi gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ, tasmiṃ gāme, yasmiṃ vihāre vasantena kuladūsanaṃ kataṃ, taṃ vihāraṃ ṭhapetvā aññasmiṃ vasituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ. Taṃ kathanti ce? ‘‘Gāme vā na vasitabba’’nti vacanena yasmiṃ gāme kuladūsanakammaṃ kataṃ, tasmiṃ vihārepi vasituṃ na labbhatīti āpannaṃ, taṃ disvā ‘‘tasmiṃ vihāre’’ti vuttaṃ, tena tasmiṃ gāme aññasmiṃ vasituṃ labbhatīti siddhaṃ. ‘‘Tasmiṃ vihāre vasantenā’’ti iminā tasmiṃ gāme aññattha vasantena sāmantagāme piṇḍāya carituṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Sāmantavihārepī</span>ti sāmantavihāro nāma tasmiṃyeva gāme tassa vihārassa sāmantavihāro ca tassa gāmassa sāmantavihāro cāti ubhayaṃ vuccati, etena tasmiṃ gāme aññattha vasantena tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabbaṃ. Sāmantagāmepi piṇḍāya carituṃ vaṭṭati, puna yasmiṃ gāme kuladūsanakammaṃ kataṃ, tassa sāmantagāme kuladūsakavihārassa sāmantavatthuvihāre vasantena tasmiṃ gāmepi carituṃ vaṭṭati. Yasmiṃ <a name="V0.0186"></a> sāmantagāme kuladūsakaṃ na kataṃ, tasmimpi carituṃ vaṭṭati, neva vihāreti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Na</span> <a name="M0.0209"></a> <span class="bld">nagare caritu’’</span>nti vuttattā aññasmiṃ vihāre tasmiṃ gāme vasituṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hotīti eke. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana vicāraṇā eva natthi, tasmā suṭṭhu vicāretvā kathetabbaṃ.</p>
  757. <p class="bodytext"><a name="para436-7"></a><span class="paranum">436-7</span>. <span class="bld">Dāpetuṃ na labhanti,</span> pupphadānañhi siyā. <span class="bld">Tasseva na kappatī</span>ti ettha yāguādīni ānetvā ‘‘dadantū’’ti icchāvasena vadati ce, sabbesaṃ na kappati, kevalaṃ pana suddhacittena attānaṃ vā paresaṃ vā anuddisitvā ‘‘ime manussā dānaṃ datvā puññaṃ pasavantū’’ti vadantassa tasseva na kappati yāguādīnaṃ paccayapaṭisaṃyuttakathāya uppannattā. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyampi</span> ‘‘pañcannampi sahadhammikāna’’nti visesetvā avuttattā atthato sayamevāti apare. Ācariyā pana ‘‘yathā <span class="bld">mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca</span> ‘tassevā’ti visesetvā vuttaṃ, evaṃ <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> visesetvā na vuttaṃ, tasmā sabbesaṃ na kappatī’’ti vadanti.</p>
  758. <p class="centered">Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  759. <p class="centered">Terasakakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  760. <p class="subhead">3. Aniyatakaṇḍo</p>
  761. <p class="subhead">1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  762. <p class="bodytext"><a name="para444-5"></a><span class="paranum">444-5</span>. <span class="bld">Uddesa</span>nti <a name="V0.0187"></a><a name="M0.0210"></a> uddisanaṃ, āsāḷhinakkhattaṃ nāma vassūpagamapūjā. <span class="bld">Sotassa raho</span>ti ettha <span class="bld">raho</span>-vacanasāmaññato vuttaṃ duṭṭhullasāmaññato duṭṭhullārocanappaṭicchādanasikkhāpadesu pārājikavacanaṃ viya. Tasmā <span class="bld">‘‘cakkhussa raheneva pana paricchedo kātabbo’’</span>ti vuttaṃ. Kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Mātugāmo nāma tadahujātāpi dārikā’’ti vacanato, ‘‘alaṃkammaniyeti sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti vacanato ca rahonisajjassādo cettha methunasannissitakileso, na dutiye viya duṭṭhullavācassādakileso, tasmā ca paññāyati ‘‘sotassa raho nādhippeto’’ti. Keci pana ‘‘tañca labbhatīti vacanassa dassanatthaṃ vuttaṃ, tena dutiye vuttā viññū paṭibalā gahitā hotī’’ti vadanti. <span class="bld">Yena vā sā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo ‘‘tena so bhikkhu kāretabbo vā’’ti yojetabbo, so ca vikappattho, tasmā kāretabbo vā paṭijānamāno, na vā kāretabbo appaṭijānamānoti attho. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo…pe… na kāretabbo’’ti. Tasmā eva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> tadatthadvayadassanatthaṃ ‘‘sā ce evaṃ vadeyyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Saddheyyavacasā’’ti iminā sotāpannā atthabhañjanakaṃ na bhaṇanti, sesaṃ bhaṇantīti vādīnaṃ vādo paṭisedhito hoti. ‘‘Diṭṭha’’nti vuttattā ‘‘olokesī’’ti sundaraṃ. <span class="bld">Rakkheyyāsī</span>ti mama visesaṃ kassaci nāroceyyāsīti adhippāyo.</p>
  763. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. ‘‘Sā ce evaṃ vadeyya ‘ayyassa mayā sutaṃ nisinnassa mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsentassā’’’ti, idaṃ kimatthamettha vuttaṃ, na adhippetañhetaṃ idha sotassa raho nādhippetoti katvāti ce? Alaṃkammaniyaṭṭhāne duṭṭhullavācāpi labbhati, na pana nālaṃkammaniyaṭṭhāne methunanti dassanatthaṃ vuttanti veditabbanti. Yathā etaṃ, tathā ‘‘sā ce evaṃ vadeyya <a name="V0.0188"></a> ‘ayyassa mayā sutaṃ mātugāmassa santike attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassā’’’ti etampi idha labbhati, na dutiye nālaṃkammaniyaṭṭhānattāti eke. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā) idhāpi dutiyāniyatādhikāre pārājikāpattiñca <a name="M0.0211"></a> parihāpetvā duṭṭhullavācāpattiyā vuttattā paṭhamāniyate duṭṭhullavācāpatti na vuttāti ce? ‘‘Sā ce’’ti tassā pāḷiyā potthakā sodhetabbā. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> ca ‘‘idha sikkhāpade methunakāyasaṃsaggarahonisajjānamevāgatattā cakkhussarahova pamāṇa’’nti likhitaṃ, dutiyāniyatādhikāre ca ‘‘anandho kāyasaṃsaggaṃ passati, abadhiro duṭṭhullaṃ suṇāti, kāyacittato kāyasaṃsaggo, vācācittato duṭṭhullaṃ, ubhayehi ubhaya’’nti ca likhitaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevā’’ti vuttattāpi duṭṭhullavādo na sundaro ‘‘tadahujātā’’ti vuttattāti.</p>
  764. <p class="centered">Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  765. <p class="subhead">2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. Dutiye kesuci potthakesu ‘‘na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti āsana’’nti likhitaṃ. ‘‘Āsananti adhikaṃ, uddharitānurūpa’’nti likhitaṃ. Dvepi rahā idha adhippetā kāyasaṃsaggaduṭṭhullavācārahonisajjaggahaṇato. Yadi evaṃ ‘‘mātugāmo nāma viññū paṭibalā’’ti kimatthaṃ vuttanti? Ayameva hi mātugāmo dvinnampi kāyasaṃsaggaduṭṭhullavācānaṃ ekato vatthubhūto, tasmā vuttaṃ. Kāyasaṃsaggassa vatthubhūto dassito, na itarassāti katvā duṭṭhullavācameva sandhāya tassā vatthuṃ dassento evamāha.</p>
  767. <p class="bodytext">Etthāha – yathā paṭhame anadhippetāpi duṭṭhullavācā sambhavavisesadassanatthaṃ vuttā, idhāpi kāyasaṃsaggo, kasmā na tassa vasena cakkhussa raho gahetabboti? Āma na gahetabbo, na ca gahito, gahito eva pana nisajjavasena, na hi aṅgassa nisajjā visesoti. Appaṭicchanne sati kathaṃ cakkhussa rahoti ce? Dūrattā. Paṭhame kasmā itthisatampi anāpattiṃ na karoti, idha kasmā ekāpi karotīti ce? No vuccati siddhattā. Siddhaṃ hoti, yadidaṃ aññataro bhikkhu vesāliyaṃ mahāvane…pe… dvāraṃ vivaritvā nipanno hoti…pe… sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ <a name="M0.0212"></a> katvā pakkamiṃsūti (pārā. 77). Tasmā na methunassa mātugāmo dutiyo hoti. Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti, teneva bhikkhunīnaṃ <a name="V0.0189"></a> vajjapaṭicchādane pārājikaṃ paññattaṃ. Tathā ‘‘āyasmā udāyī tā itthiyo vihāraṃ pekkhāpetvā tāsaṃ itthīnaṃ vaccamagga’’nti (pārā. 283) ettha ‘‘yā pana tā itthiyo hirimanā, tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpentī’’ti (pārā. 283) vacanato duṭṭhullassa mātugāmo dutiyo hotīti siddhanti adhippāyo. Ubhayatthāpi ummattakādikammikānaṃ anāpattīti tesaṃ pāṭekkaṃ <span class="bld">nidāne</span> āgataṃ, ādikammikānaṃ anāpattīti attho. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">‘‘acelakavagge</span> rahopaṭicchannāsanasikkhāpade ‘viññū puriso dutiyo hotī’ti (pāci. 288) imassa anurūpato ‘itthīnaṃ satampi anāpattiṃ na karotī’ti vutta’’nti ca, ‘‘dutiyāniyate ‘itthīpi purisopī’ti idaṃ <span class="bld">bhikkhunīvagge</span> osānasikkhāpadassa, <span class="bld">acelakavagge</span> appaṭicchannāsanasikkhāpadassa ca <span class="bld">anāpattivāre</span> ‘yo koci viññū puriso dutiyo’ti vuttaṃ. Imesaṃ anurūpato vuttanti veditabba’’nti ca vuttaṃ.</p>
  768. <p class="centered">Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  769. <p class="subhead">Pakiṇṇakavaṇṇanā</p>
  770. <p class="bodytext">Apicettha idaṃ pakiṇṇakaṃ, seyyathidaṃ – idaṃ aniyatakaṇḍaṃ nippayojanaṃ apubbābhāvatoti ce? Na, garukalahukabhedabhinnāpattiropanāropanakkamalakkhaṇadīpanappayojanato. Ettha hi ‘‘sā ce evaṃ vadeyya ‘ayyo mayā diṭṭho nisinno mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto’ti, so ca taṃ paṭijānāti, āpattiyā kāretabbo…pe… nisajjāya kāretabbo’’tiādinā (pārā. 446) āpattiyā garukāya lahukāya ca ropanakkamalakkhaṇaṃ, kāretabboti iminā anāropanakkamalakkhaṇañca dassitaṃ. Lakkhaṇadīpanato ādimhi, ante vā uddisitabbanti ce? Na, asambhavato. Kathaṃ? Na tāva ādimhi sambhavati, yesamidaṃ lakkhaṇaṃ, tesaṃ sikkhāpadānaṃ adassitattā. Na ante, garukamissakattā, tasmā garukalahukānaṃ majjhe eva uddisitabbanti arahati ubhayāmissakattā. Yā tattha lahukāpatti dassitā<a name="M0.0213"></a>, sāpi garukādikā. Tenevāha ‘‘methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādenā’’tiādi, tasmā garukānaṃ eva anantaraṃ uddiṭṭhātipi eke. Evaṃ sante paṭhamamevālaṃ tāvatā lakkhaṇadīpanasiddhito, kiṃ dutiyenāti ce? Na, okāsaniyamapaccayamicchāgāhanivāraṇappayojanato. ‘‘Paṭicchanne āsane alaṃkammaniye’’ti okāsaniyamato hi tabbiparīte okāse idaṃ lakkhaṇaṃ na vikappitanti micchāgāho hoti, tannivāraṇato dutiyampi sātthakamevāti adhippāyo. Kasmā? Okāsabhedato, rahobhedadīpanato, rahonisajjassādabhedadīpanato<a name="V0.0190"></a>. Okāsaniyamabhāve ca rahonisajjassādabhedo jāto. Dvinnaṃ rahonisajjasikkhāpadānaṃ nānatājānanañca siyā, tathā kāyasaṃsaggabhedadīpanato. Nālaṃkammaniyepi hi okāse appaṭicchanne, paṭicchannepi vā nisinnāya vātapānakavāṭachiddādīhi nikkhantakesādiggahaṇena kāyasaṃsaggo labbhatīti evamādayopi nayā vitthārato veditabbā. ‘‘Bhikkhupātimokkhe āgatanayattā bhikkhunīpātimokkhe idaṃ kaṇḍaṃ parihīnanti veditabba’’nti vadanti. Atthuppattiyā tattha anupannattāti eke. Taṃ anekatthabhāvadīpanato ayuttaṃ. Sabbabuddhakāle hi bhikkhūnaṃ pañcannaṃ, bhikkhunīnaṃ cattāro ca uddesā santi. Pātimokkhuddesapaññattiyā asādhāraṇattā tattha niddiṭṭhasaṅghādisesapācittiyānanti eke. Tāsaṃ bhikkhunīnaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikaaṭṭhavatthukavasena kāyasaṃsaggaviseso pārājikavatthu, ‘‘hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyyā’’ti (pāci. 674-675) vacanato sādiyanampi, ‘‘santiṭṭheyya vā’’ti (pāci. 675) vacanato ṭhānampi, ‘‘saṅketaṃ vā gaccheyyā’’ti (pāci. 675) vacanato gamanampi, ‘‘channaṃ vā anupaviseyyā’’ti (pāci. 675) vacanato paṭicchannaṭṭhānapavesopi, tathā ‘‘rattandhakāre appadīpe paṭicchanne okāse ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā’’ti (pāci. 838) vacanato duṭṭhullavācāpi pācittiyavatthukanti katvā tāsaṃ aññathā aniyatakaṇḍassa avattabbatāpattitopi na vuttanti tesaṃ adhippāyo.</p>
  771. <p class="centered">Pakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  772. <p class="centered">Aniyatakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  773. <p class="subhead">4. Nissaggiyakaṇḍo</p>
  774. <p class="title">1. Cīvaravaggo</p>
  775. <p class="subhead">1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  776. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. <span class="bld">Samitāvinā</span>ti <a name="M0.0214"></a><a name="V0.0191"></a> samitā’nena kilesāti samitāvī, tena samitāvinā. ‘‘Tīṇi cīvarānī’’ti vattabbe ‘‘ticīvara’’nti vuttaṃ. Saṅkhyāpubbo digunekavacananti ettha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Taṃ pana adhiṭṭhitassapi anadhiṭṭhitassapi nāmaṃ ‘‘ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyā’’tiādīsu ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitassa nāmaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātu’’nti (mahāva. 358) ettha anadhiṭṭhitassa nāmaṃ, idha tadubhayampi sambhavati. ‘‘Bhagavatā bhikkhūnaṃ ticīvaraṃ anuññātaṃ hotī’’ti ettha adhiṭṭhitameva. ‘‘Aññeneva ticīvarena gāmaṃ pavisantī’’ti ettha anadhiṭṭhitameva. Ekasmiṃyeva hi cīvare ticīvarādhiṭṭhānaṃ ruhati, na itarasmiṃ pattādhiṭṭhānaṃ viya, tasmā itaraṃ atirekaṭṭhāne tiṭṭhati. Tena vuttaṃ ‘‘kathañhi nāma chabbaggiyā bhikkhū atirekacīvaraṃ dhāressantī’’tiādi.</p>
  777. <p class="bodytext"><a name="para460-1"></a><span class="paranum">460-1</span>. Paṭhamapaññattiyā panettha ekarattampi atirekacīvaraṃ dhāreyya, nissaggiyaṃ vuttaṃ hoti, tato paraṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretuṃ. Evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyātha ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiya’’’nti evaṃ bhagavā paripuṇṇaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesi. Atha pacchimabodhiyaṃ ajātasattukāle kathinaṃ anuññātaṃ, tato paṭṭhāya bhikkhū idaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine dasāha…pe… pācittiya’’nti uddisanti, esa nayo dutiyatatiyakathinesupi. Tathāpi <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dasāhaparamanti <a name="V0.0192"></a> ayamettha anupaññattī’’ti ettakaṃyeva vuttaṃ, tasmā ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti vacanaṃ na paññatti, na ca anupaññattīti siddhaṃ. Na hi paññattivatthusmiṃ, anupaññattivatthumhi vā kathinādhikāro dissatīti yathāvuttanayova sāroti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Athāpi siyā ‘‘kathinassuppattikālato paṭṭhāya bhagavato vacanaṃ anupaññattibhāvena vutta’’nti. Yadi evaṃ dve anupaññattiyo siyuṃ, tato <span class="bld">parivāre</span> (pari. 24) ‘‘ekā <a name="M0.0215"></a> anupaññattī’’tivacanavirodho. Apica yathāvuttanayadīpanatthaṃ idha taṃ vacanaṃ paṭhamapaññattikāle avatvā pacchā vuttaṃ. Ettha sādhitattā dutiyatatiyesu pacchā vuttapaṭhamapaññattīsu evaṃ vuttaṃ. Aññathā tatthapi taṃ vacanaṃ pacchā vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘pacchā vuttabhāvaṃ sandhāya niṭṭhitacīvarasmintiādīsu anupaññattī’’ti vuttaṃ. Sekkhaputhujjanānaṃ <span class="bld">pemaṃ,</span> arahantānaṃ <span class="bld">gāravo</span>. <span class="bld">Dasamaṃ vā navamaṃ vā</span>ti ettha bhummatthe upayogavacanaṃ.</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para462-3"></a><span class="paranum">462-3</span>. <span class="bld">Niṭṭhitacīvarasmi</span>nti idaṃ kevalaṃ cīvarapalibodhābhāvamattadīpanatthaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘naṭṭhaṃ vā vinaṭṭhaṃ vā daḍḍhaṃ vā cīvarāsā vā upacchinnā’’ti vuttaṃ. Yadi dasāhaparamaṃ dhāretabbacīvaradassanatthaṃ vuttaṃ siyā, naṭṭhādikaṃ so dhāreyya. Dhāraṇañcettha ṭhapanaṃ, paribhogo vā. Taṃ dvayaṃ katepi yujjati, akatepi yujjati, tasmā ‘‘kataṃ vā hotī’’tipi na vattabbaṃ. Na hi katameva atikkāmayato nissaggiyanti, tasmā yaṃ cīvaraṃ upādāya ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti vuttaṃ. Tampi ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho na gahetabbo. Tañhi cīvaraṃ santañce, ubbhatasmiṃ kathine ekadivasampi parihāraṃ na labbhati. Apica ‘‘cīvaraṃ nāma vikappanupagaṃ pacchima’’nti vuttaṃ. Tattha ca kataṃ nāma hoti, tasmāpi na taṃ sandhāya dhāretabbanti vuttanti veditabbaṃ asambhavato.</p>
  779. <p class="bodytext"><span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> panetaṃ vuttaṃ ‘‘tattha siyā – tassa bhikkhuno cīvaraṃ naṭṭhādīsu aññataraṃ yadi bhaveyya, katamaṃ cīvaraṃ dasāhaparamaṃ dhāreyya. Yasmā dhāretabbacīvaraṃ natthi, tasmā atthuddhāravasena karaṇapalibodhadassanatthaṃ ‘naṭṭhaṃ vā’tiādipadāni vuttāni. Ayaṃ panattho ‘naṭṭhaṃ vā’tiādinā nayena vuttacīvarānaṃ aññatarasmiṃ cīvare asati gahetabbo, sati taṃ dasāhaparamaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ. Esa nayo sabbattha. ‘Kataṃ vā hotī’ti vuttacīvaramevādhippetaṃ. Kasmā pana katacīvaraṃ imasmiṃ atthe adhippetanti na vuttanti ce? Pākaṭattā. Kathaṃ? Naṭṭhavinaṭṭhacīvarādīnaṃ dhāraṇassa abhāvato katacīvarameva idhādhippetanti pākaṭaṃ. Yathā kiṃ? Yathā paṭhamāniyate methunakāyasaṃsaggarahonisajjānamevāgatattā sotassa raho atthuddhāravasena <a name="V0.0193"></a> vuttoti pākaṭo, tasmā ‘cakkhussa raho itarasmiṃ atthe adhippeto’ti na vutto. Evaṃsampadamidanti veditabbaṃ. ‘Kataṃ vā hotī’ti idaṃ na vattabbaṃ, kasmā? Akataṃ atikkāmayatopi nissaggiyattā, kiñcāpi nissaggiyaṃ hoti<a name="M0.0216"></a>, idha pana ticīvarādhiṭṭhānamadhippetaṃ. Tasmiṃ ticīvarādhiṭṭhāne akataṃ, arajitaṃ, akappiyakatañca ‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’tiādinā nayena adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati, tadatthadīpanatthaṃ ‘kataṃ vā hotī’ti vuttaṃ. Itarathā ‘niṭṭhitacīvarasmiṃ paṭiladdhe’ti vadeyya, evaṃ sante ticīvaraṃ dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyanti kathaṃ paññāyatīti ce? Vacanappamāṇato. ‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’nti vuttattā idhāpi ‘atirekacīvaraṃ nāma anadhiṭṭhita’nti ettakameva vattabbaṃ siyā. Yasmā ‘kataṃ vā hotī’ti vacanena idhādhippetacīvarena saddhiṃ sesampi dasāhaparamato uttari dhāretuṃ na labbhatīti anujānanto ‘atirekacīvaraṃ nāma anadhiṭṭhitaṃ avikappita’nti āha. Tattha siyā – yathā ‘avikappita’nti atthuddhāravasena vuttaṃ, tathā ‘vikappanupagaṃ pacchima’ntipi. Kasmā? Yasmā ticīvarameva dasāhaparamaṃ dhāretabbaṃ ‘niṭṭhitacīvarasmi’ntiādianupaññattivasena. Itarathā ekāhātikkamepi nissaggiyaṃ hoti ‘yo pana, bhikkhu, atirekacīvaraṃ dhāreyya, nissaggiyaṃ pācittiya’nti vacanato. Na ticīvarato aññampi cīvaraṃ dasāhaparamaṃ dhāretabbaṃ, tato paraṃ nissaggiyaṃ ‘antodasāha’nti vuttattā. Yathāha ‘anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’ti, itarathā ‘antodasāhaṃ adhiṭṭhetī’ti vacanamattameva bhaveyya, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayeneva attho gahetabbo. Idaṃ sabbaṃ apare vadantī’’ti. Ettha antokathine uppannacīvaraṃ katameva santañce, dasāhaparamaṃ dhāretabbanti idañcimassa sādhanatthaṃ vuttavacanañca parato idheva vuttavicāraṇāya yathāvuttayuttiyā ca virujjhatīti na gahetabbaṃ.</p>
  780. <p class="bodytext">Idheva vuttavicāraṇā nāma – ‘‘sve kathinuddhāro bhavissatī’’ti ajja uppannacīvaraṃ tadaheva anadhiṭṭhahantassa aruṇuggamane nissaggiyaṃ. Kasmā? ‘‘Niṭṭhitacīvarasmi’’ntiādinā sikkhāpadassa vuttattā. Antokathine atirekadasāhampi parihāraṃ labhati, kathinato uddhaṃ ekadivasampi na labhati. Yathā kiṃ? Yathā atthatakathino saṅgho atthatadivasato paṭṭhāya yāva ubbhārā ekadivasāvasesepi kathinubbhāre ānisaṃsaṃ labhati, punadivase na labhati. Sace satisammosā bhājanīyacīvaraṃ na bhājitaṃ, punadivase anatthatakathinānampi sādhāraṇaṃ hoti. Divasā ce sāvasesā, atthatakathinasseva saṅghassa pāpuṇāti, evameva atthatadivasato paṭṭhāya yāva ubbhārā anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ vaṭṭati anuññātadivasabbhantarattā. Kathinadivaso <a name="M0.0217"></a> gaṇanupago hoti, ubbhatadivasato paṭṭhāya dasāhaparamaṃ kālaṃ uppannacīvaraṃ parihāraṃ labhati, tato <a name="V0.0194"></a> paraṃ na labhati. Kasmā? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretu’’nti vacanato. Antokathinepi ekādase aruṇuggamane nissaggiyappasaṅgaṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ ubbhatasmiṃ kathine’’ti ayaṃ anupaññatti vāretvā ṭhitā, na ca te divase adivase akāsīti. Tathā tatiyakathine ca vicāritaṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyyā’ti vadantena bhagavatā yaṃ mayā heṭṭhā paṭhamasikkhāpade ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti anuññātaṃ, tampi kathinamāsato bahi uppannameva, na antoti dīpitaṃ hotī’’ti ca, ‘‘‘kālepi ādissa dinnaṃ etaṃ akālacīvara’nti (pārā. 500) vacanato kathinubbhārato uddhaṃ dasāhaparihāraṃ na labhatīti dīpitaṃ hoti, tehi saddhiṃ puna kathinubbhārato uddhaṃ pañca divasāni labhatīti pasaṅgopi ‘niṭṭhitacīvara…pe… khippameva kāretabba’nti akālacīvarassa uppattikālaṃ niyametvā vuttattā vārito hoti. Tadubhayena kathinabbhantare uppannacīvaraṃ kathinubbhārato uddhaṃ ekadivasampi parihāraṃ na labhatīti siddhaṃ hotī’’ti ca. Tasmā duvidhampetaṃ vicāraṇaṃ sandhāya amhehi ‘‘idheva vuttavicāraṇāya yathāvuttayuttiyā ca virujjhatīti na gahetabba’’nti vuttanti veditabbaṃ.</p>
  781. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ ubbhatasmiṃ kathine’’ti idaṃ bhummaṃ kiṃ cīvarassa uppatti niyameti, udāhu dhāraṇaṃ, udāhu ubhayanti, kiñcettha, yadi uppattiṃ niyameti, pacchimakattikamāse eva ubbhatasmiṃ kathine uppannacīvaraṃ tato paṭṭhāya dasāhaṃ dhāretabbaṃ aniṭṭhitepi tasmiṃ māseti āpajjati. Atha dhāraṇaṃ niyameti, antokathine uppannacīvaraṃ ubbhatepi dasāhaparamaṃ dhāretabbanti āpajjati. Atha ubhayaṃ niyameti, tatiyakathine viya visesetvā vattabbanti? Vuccate – kāmaṃ ubhayaṃ niyameti, na pana visesane payojanaṃ atthi. Yaṃ antokathine uppannacīvaraṃ sandhāya ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti vuttaṃ, na taṃ sandhāya ‘‘dhāretabba’’nti vuttaṃ, sādhitañhetaṃ. ‘‘Kataṃ vā hotī’’tiādivacanato tadatthasiddhi, tena puna visesane payojanaṃ natthi, na hi katameva nissaggiyaṃ karoti, na ca naṭṭhādikaṃ dhāretuṃ sakkāti. Yena vā adhippāyena bhagavatā idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, so <a name="M0.0218"></a> adhippāyo tatiyakathine pakāsitoti veditabbo. Kasmā tattha pakāsitoti ce? Visesavidhānadassanādhippāyato. Visesavidhānañhi ‘‘no cassa pāripūrī’’tiādi. Tatthāpi ‘‘cīvaraṃ uppajjeyyā’’ti avatvā ‘‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’ti visesanena ubbhatepi kathine kālacīvaraṃ atthīti dīpeti. Kiñcetaṃ? Pacchimakattikamāse uppannacīvaraṃ, teneva tattha ‘‘anatthate kathine ekādasamāse uppanna’’nti vuttaṃ, tasmā uppattiniyame vuttadosābhāvasiddhi. Yañca <a name="V0.0195"></a> tattha ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ etaṃ akālacīvaraṃ nāmā’’ti vuttaṃ, tassa dve atthavikappā. Ādesavasena ‘‘akālacīvara’’nti laddhasaṅkhyampi kāle uppannattā kālaparihāraṃ labhati, pagevānādesanti ayaṃ paṭhamo vikappo uppattiniyame vuttadosābhāvameva upatthambheti. Tathā ādesavasena akālacīvarasaṅkhyaṃ gataṃ cīvarakāle uppannattā cīvarakālato paraṃ dasāhaparihāraṃ na labhati, pagevānādesanti ayaṃ dutiyo dhāraṇaniyame vuttadosābhāvameva upatthambheti. Yadi evaṃ ādesavasena akālacīvarassa akālacīvaratā kimatthikāti ce? Saṅghuddesikassa tassa atthatakathinassapi bhikkhusaṅghassa sādhāraṇabhāvatthikāti veditabbā.</p>
  782. <p class="bodytext">Apica puggalassa kathinadivasāpi divasāva. Evaṃ gaṇanupagattā akālacīvarasaṅkhayāpaṭilābhānubhāvena ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’ti vacanāpekkhassa anissaggiyattā tadanulomattā ‘‘kālacīvarassapī’’ti evaṃ sabbathā catubbidhaṃ ettha vacananti veditabbaṃ. Apica atthi ekaccena kathinuddhārena ubbhate kathine uppannaṃ ekaccassa bhikkhuno kālacīvaraṃ hoti, ekaccassa akālacīvaraṃ, taṃ sīmātikkantassa, no ubbhāragataṃ. Taṃ dvinnaṃ vasena ubbhate uppannaṃ ṭhapetvā itaresaṃ aññatarena ubbhate uppannanti veditabbaṃ. Tañhi yassa ubbhataṃ, tassa akālacīvaraṃ, itarassa kālacīvaraṃ. Tathā atthi ekaccena kathinuddhārena ubbhate kathine uppannaṃ sabbassapi akālacīvarameva hoti. Taṃ yathāṭhapitaṃ veditabbaṃ. Tathā atthi ubbhatasmiṃ kathine uppannaṃ ṭhapetvā vassānassa pacchime māse uppannaṃ. Tathā atthi ubbhatasmiṃ kathine uppannaṃ akālacīvaraṃ, taṃ hemante, gimhe vā uppannanti veditabbaṃ. Evaṃ puggalakālabhedato bahuvidhattā uppannassa ‘‘ubbhatasmiṃ kathine uppanna’’nti na vuttanti veditabbaṃ. Anekaṃsikattā imampi atthavikappaṃ <a name="M0.0219"></a> dassetuṃ ‘‘ubbhatasmiṃ kathineti bhikkhuno kathinaṃ ubbhataṃ hotī’’ti. Ettāvatā siddhepi ‘‘aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dhārayāmī’’ti bhikkhunīvibhaṅge āgatoti vattabbo. ‘‘Eva’’nti vacanena vacanabhedo tattha natthīti vuttaṃ hoti.</p>
  783. <p class="bodytext">‘‘Vikappanupagaṃ pacchima’’nti idaṃ sabbasaṅgāhikattā vuttaṃ. ‘‘Adhiṭṭhānupagaṃ pacchima’’nti asabbasaṅgāhikaṃ. Na hi yattakaṃ saṅghāṭi adhiṭṭhānupagaṃ pacchimaṃ, tattakaṃ antaravāsakādi adhiṭṭhānupagaṃ pacchimaṃ hoti adhiṭṭhānassa bahuvidhattā. Na evaṃ vikappanāya bhedo tassā ekavidhattāti veditabbaṃ. ‘‘Ekādase aruṇuggamane nissaggiya’’nti antimaṃ ṭhapetvā tato purimatarasminti attho veditabbo. Antimaṃ nāma aparakattikāya paṭhamāruṇuggamanaṃ. Tañhi kālattā nissaggiyaṃ na karoti, tenevāha <span class="bld">accekacīvarasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.646-9). Imaṃyeva <a name="V0.0196"></a> nayaṃ sandhāya ‘‘accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā, tato paraṃ ekadivasampi parihāro natthī’’ti tatthevāha. Imasmiṃ naye siddhe anaccekacīvaraṃ dvādasāhe na labhatīti siddhameva hoti. Tato ‘‘anaccekacīvare anaccekacīvarasaññī, anāpattī’’ti (pārā. 650) ettha accekacīvarasadise aññasmiṃ anadhiṭṭhiteti siddhaṃ hoti. Tattha pana ‘‘pañca māsā’’ti ukkaṭṭhaparicchedavacanaṃ. Vassikasāṭikañca avassikasāṭikabhāvaṃ patvā ekādasamāse parihāraṃ labhatīti veditabbaṃ.</p>
  784. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasāhātikkantaṃ nissaggiya</span>nti ettha āpattivuṭṭhāne ‘‘dasāhappaṭicchannaṃ pakkhaatirekapakkhamāsaatirekamāsapaṭicchanna’’ntiādivacanabhedo viya, na idha vacanabhedo, tasmā saṃvaccharātikkantampi dasāhātikkantameva nāma, tathā dutiyakathinepi saṃvaccharavippavutthampi rattivippavutthameva. Tatiye saṃvaccharātikkantampi māsātikkantameva nāmāti veditabbaṃ. ‘‘Anadhiṭṭhite adhiṭṭhitasaññī nissaggiyaṃ pācittiya’’nti idamekassa tikapācittiyassa ādipadadīpanaṃ. Esa nayo avikappitetiādīsupi, tasmā ettha aṭṭhasu tikacchedesu ekaṃ vitthāretvā itaresaṃ ekekamādipadaṃ vitthārehvā dve dve bhagavatāva <a name="M0.0220"></a> saṅkhittattāti bahūsupi tikacchedesu sambhavantesu eko eva vuccati, ‘‘ayaṃ vinayassa dhammatā’’ti vadanti. Dukkaṭavāresu pana ekaṃ dukkaṭaṃ vitthāretvā sesāni satta tatheva saṅkhittāni. Tathā antimantimo ekeko anāpattikoṭṭhāsoti veditabbaṃ.</p>
  785. <p class="bodytext">Anāpatti antodasāhanti ayaṃ saṅkhepattho – taṃ dasāhaparamaṃ dhāretabbaṃ. Taṃ atirekacīvaraṃ yathāsakaṃ adhiṭṭhānaṃ antodasāhaṃ adhiṭṭheti vā vikappeti vā vissajjeti vā attano dhammatāya nassati vā vinassati vā ḍayhati vā añño vā taṃ acchinditvā gaṇhāti vissāsanto vā gaṇhāti pācittiyato anāpatti. Dukkaṭato pana siyā āpatti siyā anāpatti saññābhedena. Antimānaṃ panettha dvinnaṃ padānaṃ vasena anacchinne acchinnasaññī nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Avissāsaggāhe vissāsaggāhasaññī nissaggiyaṃ pācittiyantiādikā dve tikapācittiyā, dve ca dukkaṭā saṅkhittāti veditabbā. Ettha hi yadi antodasāhaṃ adhiṭṭheti, dasāhaparamaṃ aruṇaṃ atikkamitvā tassa divasabhāge adhiṭṭhahatīti veditabbaṃ. Ayaṃ tāva pāḷivinicchayo.</p>
  786. <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">ito garukatarānī</span>tiādimhi ayaṃ codanāpubbaṅgamo vinicchayo – <span class="bld">gaṇṭhipade</span> <a name="V0.0197"></a> panassa ito nissaṭṭhacīvaradānato garukampi ñattidutiyakammaṃ yathā apalokanena karonti, evamidaṃ ñattiyā kattabbampi pakativacanena vaṭṭatīti. Yadi evaṃ <span class="bld">parivāre</span> kammavaggassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabba’’nti (pari. aṭṭha. 482) yaṃ vuttaṃ, tena virujjheyya. Tenetaṃ vuccati ‘‘tesaṃ etaṃ anuloma’’nti, tasmā anulomanayeneva taṃ vuttaṃ. Niyamaṃ pana yathā dvinnaṃ pārisuddhiuposatho vinā ñattiyā hoti, evaṃ dvinnaṃ nissaṭṭhacīvaradānampīti vadāma, tasmā ‘‘āyasmato demā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Kathaṃ panetaṃ ñātabbanti? Tadanulomattāti. Ekadevedaṃ ñattikammaṃ apalokanenāpi kātuṃ vaṭṭatīti sādhananti veditabbanti ācariyo. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> panettha codanaṃ katvā ‘‘etaṃ sādhitaṃ. Ñattikammaṃ ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabba’’nti <span class="bld">pāḷiyā</span> āgataṃ sandhāya vuttaṃ, idaṃ pana <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> nāgataṃ, lesato āharitvā vuttanti katvā etaṃ apalokanenāpi vaṭṭatīti.</p>
  787. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Esa</span> <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">nayo</span>ti aññesaṃ cīvaresu upacikādīhi khāyitesu mamapi khāyitānītiādi. <span class="bld">‘‘Aññena kataṃ…pe… sādhaka’’</span>nti vacanato samānajātikaṃ, ekatthajātikañca tatiyakathinaṃ paṭhamasamānamevāti siddhaṃ hoti.</p>
  788. <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Ticīvaraṃ adhiṭṭhātu</span>nti ettha ticīvaraṃ ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhātabbayuttakaṃ, yaṃ vā ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhātuṃ avikappetuṃ anujānāmi, tassa adhiṭṭhānakālaparicchedābhāvato sabbakālaṃ icchantassa adhiṭṭhātuṃyeva anujānāmi, taṃ kālaparicchedaṃ katvā vikappetuṃ nānujānāmi. Sati pana paccaye yadā tadā vā paccuddharitvā vikappetuṃ vaṭṭatīti ‘‘anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’’ti vacanato siddhaṃ hotīti vuttametaṃ. Vassikasāṭikaṃ tato paraṃ vikappetuṃyeva nādhiṭṭhātuṃ. Vatthañhi katapariyositaṃ antocatumāse vassānadivasaṃ ādiṃ katvā antodasāhe adhiṭṭhātuṃ anujānāmi, catumāsato uddhaṃ attano santakaṃ katvā ṭhapitukāmena vikappetuṃ anujānāmīti attho. <span class="bld">Sugatacīvarato ūnaka</span>nti tiṇṇampi cīvarānaṃ ukkaṭṭhaparicchedo. ‘‘Ticīvaraṃ pana parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti vāde pana sati tathārūpapaccaye vaṭṭati. Yathā sati paccaye vikappetuṃ vaṭṭatīti sādhitametaṃ, pageva aññena adhiṭṭhānena adhiṭṭhātuṃ. ‘‘Antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’’ti aniyamato vuttanti saṅghāṭi, uttarāsaṅgo, antaravāsakanti adhiṭṭhitānadhiṭṭhitānaṃ samānameva nāmaṃ. ‘‘Ayaṃ saṅghāṭī’’tiādīsu (mahāva. 126) hi anadhiṭṭhitā vuttā. ‘‘Ticīvarena vippavaseyyā’’ti ettha adhiṭṭhitā vuttā. <span class="bld">Sāmantavihāre vā</span>ti gocaragāmato vihāreti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. Dūratarepi labbhatevāti <a name="V0.0198"></a> ācariyo. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span>pi ‘‘sāmantavihāre vāti desanāsīsamattaṃ, tasmā ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā dūre ṭhitampi adhiṭṭhātabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Sāmantavihāro</span> nāma yattha tadaheva gantvā nivattituṃ sakkā. Rattivippavāsaṃ rakkhantena tato dūre ṭhitaṃ adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati, evaṃ kira <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanti. Keci ‘‘cīvaravaṃse ṭhapitaṃ añño parivattitvā nāgadante ṭhapeti, taṃ ajānitvā adhiṭṭhahantassapi ruhati cīvarassa sallakkhitattā’’ti vadanti. <span class="bld">Adhiṭṭhahitvā</span>ti parikkhāracoḷādivasena. <span class="bld">Mahantataramevā</span>tiādi sabbādhiṭṭhānasādhāraṇalakkhaṇaṃ<a name="M0.0222"></a>. Tattha <span class="bld">puna adhiṭṭhātabbamevā</span>ti adhiṭṭhitacīvarassa ekadesabhūtattā. Anadhiṭṭhitañce, adhiṭṭhitassa appabhāvena ekadesabhūtaṃ adhiṭṭhitasaṅkhyameva gacchati. Tathā adhiṭṭhitañce, anadhiṭṭhitassa ekadesabhūtaṃ anadhiṭṭhitasaṅkhyaṃ gacchatīti hi lakkhaṇaṃ, na kevalañcettha dutiyapaṭṭameva, tatiyapaṭṭādikampi. Yathāha ‘‘anujānāmi…pe… utuddhaṭānaṃ dussānaṃ catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ…pe… paṃsukūle yāvadattha’’nti (mahāva. 348).</p>
  789. <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesā bhikkhū</span>ti vakkhamānakāle nisinnā bhikkhū. <span class="bld">Tasmā vaṭṭatī</span>ti yathā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti vuttaṃ, evaṃ parikkhāracoḷampi vuttaṃ, na tassa ukkaṭṭhaparicchedo vutto, na ca saṅkhyāparicchedo, tasmā tīṇipi cīvarāni paccuddharitvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’ti adhiṭṭhahitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti attho. <span class="bld">‘‘Nidhānamukhameta’’</span>nti kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Tena kho pana samayena bhikkhūnaṃ paripuṇṇaṃ hoti ticīvaraṃ, attho ca hoti parissāvanehipi thavikāhipī’’ti etasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, parikkhāracoḷa’’nti (mahāva. 358) anuññātattā. Bhikkhūnañca ekameva parissāvanaṃ, thavikā vā vaṭṭati, na dve vā tīṇi vāti paṭikkhepābhāvato vikappanupagapacchimappamāṇāni, atirekappamāṇāni vā parissāvanādīni parikkhārāni kappantīti siddhaṃ. Yadi evaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ bhikkhūnaṃ cīvare sīmaṃ bandheyyaṃ mariyādaṃ ṭhapeyya’’nti (mahāva. 346) vacanavirodhoti ce? Na, anusandhiyā ajānanato, virodhato ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? <span class="bld">Cīvarakkhandhake</span> (mahāva. 326 ādayo) paṭhamaṃ gahapaticīvaraṃ anuññātaṃ, tato pāvārakosiyakojavakambalādi. Tato ‘‘tena kho pana samayena saṅghassa uccāvacāni cīvarāni uppannāni honti. Atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi ‘kiṃ nu kho bhagavatā cīvaraṃ anuññātaṃ, kiṃ ananuññāta’’’nti etasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cha cīvarāni khoma’’ntiādinā (mahāva. 339) kappiyacīvarajāti anuññātā, na pana saṅkhyāpamāṇaṃ. Tato ‘‘addasa bhagavā…pe… sambahule bhikkhū cīvarehi ubbhaṇḍite sīsepi cīvarabhisiṃ karitvā khandhepi cīvarabhisiṃ karitvā <a name="V0.0199"></a> kaṭiyāpi cīvarabhisiṃ karitvā āgacchante, disvāna bhagavato etadahosi…pe… yepi kho te kulaputtā imasmiṃ dhammavinaye sītālukā sītabhīrukā, tepi sakkonti <a name="M0.0223"></a> ticīvarena yāpetuṃ, yaṃnūnāhaṃ bhikkhūnaṃ cīvare sīmaṃ bandheyyaṃ mariyādaṃ ṭhapeyyaṃ ticīvaraṃ anujāneyya’’nti (mahāva. 346) cīvaraṃ anuññātaṃ, tañca kho ekameva. Chabbaggiyā pana micchā gahetvā bahūni parihariṃsu. Tāni nesaṃ atirekaṭṭhāne ṭhitāni honti. Tato ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretu’’nti (mahāva. 347) anuññātaṃ, tenetaṃ paññāyati. Atirekāni bahūni cīvarāni te parihariṃsu, ‘‘tāni dasāhaparamameva dhāretuṃ anujānāmi, na tameveka’’nti vadantena yā pubbe ticīvarādhiṭṭhānasaṅkhātā cīvare sīmābaddhā, mariyādā ca ṭhapitā, tāya satipi ticīvarabāhullapariharaṇakkamo dassito divasaparicchedavasena. Tato paraṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, atirekacīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 347) anujānantena vināpi divasaparicchedena atirekacīvarapariharaṇakkamo dassitoti dvepi tāni nidhānamukhānīti siddhaṃ. Tathā parikkhāracoḷādhiṭṭhānampi siyā, aññathā itaracīvarādhiṭṭhānānujānanavirodho siyā sīmāmariyādaṭṭhapanavirodhato. Ticīvarādhiṭṭhānapaññattiyeva ticīvaramariyādā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘pāṭekkaṃ nidhānamukhameta’’nti. ‘‘Paṭhamaṃ ticīvaraṃ ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhātabbaṃ, puna pariharituṃ asakkontena paccuddharitvā parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ, na tveva āditova idaṃ vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Yathā ticīvaraṃ pariharituṃ asakkontassa gilānassa vippavāsasammuti anuññātā, agilānassapi <span class="bld">sāsaṅkasikkhāpade</span> (pārā. 652) tassa antaraghare nikkhepo ca, tatopi sati paccaye chārattavippavāso, tatopi asakkontassa paccuddhāro, paccuddhaṭampi antodasāhe adhiṭṭhātuṃ, asakkontassa vikappanā ca anuññātā. Tatheva dvinnampi sammukhāparammukhāvikappanānaṃ parasantakattā vikappanapaccaye asati ‘parikkhāracoḷa’nti adhiṭṭhahitvā paribhuñjituṃ bhagavatā anuññātaṃ siyā, yato tadadhippāyaññū evaṃ vadantī’’ti <span class="bld">mahāpaccariya</span>mpi vuttaṃ. <span class="bld">Pubbe</span>tiādi ‘‘pāṭekkaṃ nidhānamukha’’nti vuttassa payogadassanatthaṃ vuttaṃ. Abaddhasīmāyaṃ dupparihāranti vikappanādiatthāya upacāraṃ atikkamitvāpi gamanasambhavato.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Vassikasāṭikā anatirittappamāṇā</span>ti tassā ukkaṭṭhaparicchedassa vuttattā vuttaṃ. <span class="bld">Paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbamevā</span>ti ‘‘idaṃ, bhante, amhākaṃ senāsanassa upari attharitabba’’ntiādinā dinnaṃ nādhiṭṭhātabbaṃ, ‘‘idaṃ tumhāka’’nti <a name="M0.0224"></a> dinnaṃ sayaṃ adhippetaṃva adhiṭṭhātabbanti adhippāyo. ‘‘Sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hoti, na puna paccuddharīyati kālaparicchedābhāvato’’ti likhitaṃ. ‘‘Ekavacanenapi vaṭṭatīti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhesajjanavakammamātāpituādīnaṃ</span> <a name="V0.0200"></a> <span class="bld">atthāyā</span>ti ettha ‘‘iminā bhesajjaṃ cetāpessāmi, idaṃ mātuyā dassāmī’’ti ṭhapentena adhiṭṭhātabbaṃ. ‘‘‘Idaṃ bhesajjassa, imaṃ mātuyā’ti vibhajantena adhiṭṭhānakiccaṃ natthīti apare’’ti vuttaṃ. ‘‘Sakabhāvaṃ mocetvā ṭhapanaṃ sandhāyāhā’’ti likhitaṃ.</p>
  791. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Puna adhiṭṭhātabba</span>nti ayaṃ saṅgītito paṭṭhāya āgataaṭṭhakathāvādo. Tato paraṃ ācariyānaṃ tattha tattha yuttivicāraṇā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pamāṇacīvarassā</span>ti pacchimappamāṇassa. <span class="bld">Dve cīvarānī</span>ti saha uttarāsaṅgena. <span class="bld">Esa nayo</span>ti pamāṇayuttesu yattha katthacītiādinayova. ‘‘Taṃ atikkāmayato chedanaka’’nti (pāci. 533) vacanato uttari paṭisiddhaṃ, tato heṭṭhā appaṭisiddhattā vaṭṭati. Tattha siyā – ticīvarassa pacchimappamāṇaṃ visuṃ sutte natthīti, na vattabbaṃ, sikkhākaraṇīyehi siddhattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘‘Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmi, pārupissāmi, suppaṭicchanno antaraghare gamissāmī’ti (pāci. 576-579) vacanato yattakena pamāṇena parimaṇḍalatā, suppaṭicchannatā ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttakkamena sampajjatī’’ti vattabbaṃ. Tesaṃ vasena pacchimappamāṇanti siddhaṃ, tañca kho muṭṭhipañcakādi yathāvuttameva vuccate. Tenevāha lesaṃ ṭhapetvā ‘‘visuṃ sutte natthī’’ti.</p>
  792. <p class="bodytext"><span class="bld">Apicettha adhippetaṃ,</span> tathāpi na sametiyevāti attho, tasmā ‘‘yadī’’tiādisambandho addhā vutto. Yasmā paricchinno sameti ca. Itaresu pana ekaccasmiṃ ācariyavāde neva paricchedo atthi. Ekaccasmiṃ na pubbāparaṃ sametīti sambandho. <span class="bld">Adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānameva,</span> paribhogakāle pana arajitaṃ na vaṭṭati. Idaṃ sabbaṃ ticīvare eva. Imassa pana sikkhāpadassa ayaṃ saṅkhepavinicchayo – anatthate kathine hemantānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya atthate kathine gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya uppannacīvaraṃ sandhāya ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’ntiādi vuttanti.</p>
  793. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘rajakehi dhovāpetvā setaṃ kārāpentassāpi adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānamevā’’ti vacanato arajitepi adhiṭṭhānaṃ ruhati, tena sūcikammaṃ <a name="M0.0225"></a> katvā rajitvā kappabinduṃ datvā adhiṭṭhātabbanti niyamo na kātabboti? Vuccate, kātabbova patto viya adhiṭṭhito. Yathā puna setabhāvaṃ, tambabhāvaṃ vā patto adhiṭṭhānaṃ na vijahati, na ca pana tādiso adhiṭṭhānaṃ upagacchati, evametaṃ daṭṭhabbanti. ‘‘Yato paṭṭhāya paribhogādayo vaṭṭanti, tato paṭṭhāya antodasāhe adhiṭṭhātabba’’nti vadanti.</p>
  794. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesena</span> <a name="V0.0201"></a> <span class="bld">vuttavacana</span>nti adhiṭṭhātabbaṃ adhiṭṭheti, vikappetabbaṃ vikappetīti evaṃ savisesaṃ katvā avacanaṃ ‘‘na vikappetu’’nti (mahāva. 358) iminā <span class="bld">viruddhaṃ viya dissati</span>. Idāni idaṃ adhiṭṭhānavikappananayapaṭibaddhaṃ <span class="bld">khandhakaṃ, parivāra</span>ñca missetvā pakiṇṇakaṃ vuccati – <span class="bld">khandhake</span> tāva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Parivāre</span> ‘‘na nava cīvarāni adhiṭṭhātabbāni, na nava cīvarāni vikappetabbānī’’ti (pari. 329), ‘‘dasake dasa, ekādasake ekādasa cīvarāni adhiṭṭhātabbāni, na vikappetabbānī’’ti (pari. 331) ca anekakkhattuṃ vacanena suṭṭhu daḷhaṃ katvā ‘‘sabbāni cīvarāni adhiṭṭhātabbāni, na vikappetabbānī’’ti vuttaṃ, tasmā ubhopi te viruddhā viya dissanti, <span class="bld">khandhake</span> eva ca ‘‘vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358) vuttaṃ. <span class="bld">Tadaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vassikasāṭikā anatirittappamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’’ti vuttaṃ. Idañca viruddhaṃ viya dissati aññamaññaṃ hemante paccuddhārasambhavato, vassāne vikappanāsambhavato ca. Tathā idha ‘‘anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī’’ti vacanappamāṇato sabbattha vikappanāya appaṭisiddhabhāvo veditabboti (pārā. aṭṭha. 2.469) aṭṭhakathāvacanaṃ parivāravacanena viruddhaṃ viya dissati, na hi viruddhaṃ tathāgatā bhāsanti, tasmā aṭṭhakathānayovettha paṭisaraṇaṃ, yena sabbampi taṃ ekarasaṃ hoti. <span class="bld">Parivāraṭṭhakathāya</span>ñca vuttaṃ ‘‘na vikappetabbānīti adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya na vikappetabbānī’’ti (pari. aṭṭha. 329). Ticīvarāni adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya, vassikasāṭikādīni ca attano attano adhiṭṭhānakhette na akāmā vikappetabbānīti attho, avasesapāḷi, attho ca idha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vutto, tasmā sabbampetaṃ ekarasanti.</p>
  795. <p class="bodytext">Etthāha <a name="M0.0226"></a> – yadi evaṃ ‘‘nava cīvarāni nādhiṭṭhātabbānī’’ti ca vattabbaṃ. Vikappitakālato paṭṭhāya hi nādhiṭṭhātabbānīti? Ettha vuccate – ‘‘ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ…pe… parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti ettha sabbattha adhiṭṭhāne paṭisedhādassanato, vikappanāya adassanato ca ‘‘tato para’’nti dvīsveva paricchedadassanato ca ‘‘nava cīvarāni adhiṭṭhātabbāni, na vikappetabbāni ceva vuttanti veditabbaṃ. Aparo nayo – anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ akāmā. Kasmā? Kāle uppannaṃ anadhiṭṭhahantassa kālātikkame āpattisambhavato, akāle uppannaṃ anadhiṭṭhahantassa dasāhātikkame āpattisambhavato ca. Tattha yaṃ kāle uppannaṃ appahontepi dasāhe kālātikkame āpattikaraṃ, taṃ <a name="V0.0202"></a> nissajjanakāle ‘‘idaṃ me, bhante, atirekacīvaraṃ dhāritaṃ nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassā’’tiādinā nissajjitabbaṃ, itaraṃ yathāpāḷimeva. Tattha paṭhamanayo ‘‘yo pana, bhikkhu, atirekacīvaraṃ dhāreyya nissaggiya’’nti imāya paṭhamapaññattiyā vasena vutto, dutiyo anupaññattiyā vasena vutto.</p>
  796. <p class="bodytext">Yathā ca nissajjitabbavatthumhi asati yathāpāḷiṃ avatvā kevalaṃ āpatti eva desetabbā, yathā ca vassikasāṭikanissajjane kevalaṃ pariyiṭṭhamatte yathāpāḷiṃ avatvā yathāsambhavaṃ nissajjitabbaṃ, tathā idampīti veditabbaṃ. Yathā saṃvaccharātikkantaṃ atirekacīvaraṃ ‘‘dasāhātikkanta’’micceva vuccati. Saṃvaccharavippavutthaticīvaraṃ, māsātikkantañca ‘‘rattivippavuttha’’nti ca ‘‘chārattavippavuttha’’nti ca vuccati, tathā idampi ‘‘dasāhātikkanta’’micceva vuccatīti eke, tasmā siddhamidaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ akāmā’’ti, tathā akāmā na vikappetunti attho. Icchāya hi sati ‘‘paccuddharitvā vippavāsasukhatthaṃ vikappanāya okāso dinno hoti, dasāhātikkame ca anāpattī’’ti vacanato vikappetuṃ anujānāmīti vuttaṃ hoti. Tathā vassikasāṭikā akāmā adhiṭṭhātuṃ dasāhātikkame āpattisambhavato. Kittakaṃ kālanti ce? Vassānaṃ cātumāsaṃ, icchāya pana sati uddhaṃyeva vikappetabbaṃ. ‘‘Sabbattha vikappanāya appaṭisiddhabhāvo veditabbo’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Atthāpatti hemante āpajjati, no gimhe, no vasse’’ti (pari. 323) ca vuttaṃ, tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’’ti.</p>
  797. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="M0.0227"></a> vicāraṇā – kadā paccuddharitabbā, kadā vikappetabbā, kiñcettha yasmā ‘‘tato para’’nti vuttaṃ. Hemantañca pattamatte sā adhiṭṭhānaṃ vijahati, tasmā ‘‘paccuddharitvā’’ti na vattabbaṃ adhiṭṭhānassa natthitāya, atha ‘‘antocātumāse vikappetabbā’’ti na vattabbaṃ. ‘‘Tato paraṃ vikappetu’’nti hi vuttanti? Ettha ekacce vadanti ‘‘vattabbameta’’nti. Yathā parivutthaparivāso, ciṇṇamānatto ca santo niṭṭhitesupi parivāsamānattadivasesu, tathā niṭṭhitesupi adhiṭṭhānadivasesu sādhiṭṭhānametanti eke. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyānaṃ</span> idaṃ sanniṭṭhānaṃ ‘‘kattikapuṇṇamadivase paccuddharitvā pāṭipadadivase vikappetabbā’’ti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">parivāraṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kattikapuṇṇamāsiyā pacchime pāṭipadadivase vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ nivāsento hemante āpajjati. <span class="bld">Kurundiyaṃ</span> pana ‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā hemante āpajjatī’ti vuttaṃ, tampi suvuttaṃ. ‘Cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’nti hi vutta’’nti (pari. aṭṭha. 323). Tattha kurundinayo pacchā vuttattā sārato daṭṭhabbo<a name="V0.0203"></a>, na purimo. Nivāsento hi gimhepi orenaddhamāsaṃ āpajjati eva. Idha ca ‘‘atthāpatti hemante āpajjati, no gimheti vutta’’nti kurundivacanassāyamattho dissati.</p>
  798. <p class="bodytext">‘‘Kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā tasmiṃyeva divase avikappento pacchimapāṭipadadivase apaccuddhārapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati, na, avikappanapaccayā dasāhaparihārasambhavato’’ti kāraṇameke vadanti. Evaṃ sati hemante pattamatte adhiṭṭhānaṃ vijahatīti āpajjati, tañca ayuttaṃ. Adhiṭṭhānañhi ‘‘aññassa dānena…pe… chiddabhāvenāti imehi navahi kāraṇehi vijahatī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.469) vuttaṃ, na ‘‘adhiṭṭhānakhettātikkamena vā’’ti. Asādhāraṇattā na vuttanti ce? Na, ‘‘chiddabhāvenā’’ti na vattabbappasaṅgato, chiddabhāvena pana ticīvarasseva <span class="bld">sabbaṭṭhakathāsu</span> adhiṭṭhānavijahanassa vuttattā. Tasmā hemantassa paṭhamadivase apaccuddhārapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati, na paccuddharitvā avikappanapaccayā. ‘‘Vikappetu’’nti vacanato tato adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti paññāyati. Na hi kattikapuṇṇamāsiyā pacchime pāṭipadadivase avikappetvā hemante āpajjatīti vuttanti adhippāyo, yasmā taṃ apaccuddhārapaccayā dukkaṭaṃ hemantassa paṭhamaaruṇakkhaṇe eva āpajjati, tasmā ‘‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā’’ti vuttaṃ. Paccuddhaṭaṃ pana hemante dasāhaparihāraṃ <a name="M0.0228"></a> labhati. ‘‘Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkāmetabbā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.630) hi vuttaṃ, tañca kho samaye uppannaṃ ce, nāsamaye. Tathā ca sādhitaṃ apaccuddhaṭaṃ na nissaggiyaṃ hoti, no ca taṃ paridahitaṃ, tasmā kattikapuṇṇamadivase eva paccuddharaṇañca vikappanañca kattabbanti siddhaṃ, ettha ca yathā atirekacīvaraṃ dasame divase vikappentena dasāhaparamaṃ dhāritaṃ hoti, antodasāhe ca vikappitaṃ hoti, tathā kattikapuṇṇamāya vikappentena vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhitañca hoti, tato paraṃ anāpattikhette eva vikappanā ca hotīti veditabbaṃ. Ettāvatā atthi vikappanākhette adhiṭṭhānaṃ, adhiṭṭhānakhette ca vikappanāti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘atthāpatti adhiṭṭhānena āpajjati, anadhiṭṭhānena āpajjati. Atthāpatti vikappanāya āpajjati, avikappanāya āpajjatī’’ti dukesu dve dukāni vattabbāni siyuṃ. Tattha paṭhamaduke paṭhamapadaṃ sambhavati. Vikappanakhette hi vassikasāṭikādīnaṃ adhiṭṭhānena vinayātisāradukkaṭaṃ āpajjati. Eteneva dutiyadukkaṭassa dutiyapadaṃ vuttaṃ hoti. Anadhiṭṭhānena āpajjatīti natthi. Antodasāhe anāpajjanato, vikappanādisambhavato ca vikappanāya āpajjatīti natthi sabbattha vikappanāya appaṭisiddhattā, tasmā tāni dukāni ‘‘na labbhantī’’ti na vuttāni. Etthāha – yā sā ‘‘atthāpatti hemante āpajjatī’’ti (pari. 323) vacanappamāṇato dukkaṭāpatti sādhitā, sā <a name="V0.0204"></a> sañcicca apaccuddharantassa yujjati, asatiyā ce, kañci, anāpatti. Kattikapuṇṇamāya paccuddhaṭaṃ sañcicca avikappayato dukkaṭena saha punadivase nissaggiyaṃ, asatiyā avikappayato nissaggiyameva idha paṭhamapaññattiyā. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍupaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahati, tasmā sā tato paraṃ vikappetabbā’’ti, tenetaṃ virujjhati, na kevalaṃ idameva, ‘‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’’ti aṭṭhakathāvacanañca virujjhati. Tato paraṃ nāma hi hemantaṃ, tattha ce paccuddhāro, ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpī’’tiādi na yuttaṃ adhiṭṭhānābhāvena paccuddhārābhāvato. Avirodho ca icchitabbo, tasmā ‘‘paccuddharaṇaṃ vattamatta’’ntivādo etthāpi sambhavatīti ce? Na, <span class="bld">kurundi</span> vacanavirodhato. Tattha hi kattikapuṇṇamāya paccuddhāro vutto, tasmā <a name="M0.0229"></a> vassānadivasattā sādhiṭṭhānāvasā paccuddharīyatīti na paccuddhāro vattamattaṃ, tasmā ‘‘tato para’’nti yāva puṇṇamā adhippetā siyā. Yathā cāyaṃ vikappo, tathā ‘‘vassānamāsātikkamenāpi ābādhavūpasamenāpī’’ti idampi avassaṃ paccuddharitabbatāya vuttaṃ siyā. Evañca sati idha <span class="bld">samantapāsādikāya</span> tadavacanena sameti. Aññathā idhapi taṃ vattabbaṃ siyāti yathāvuttova vidhi ettha sambhavati, kiñcāpi sambhavati, duviññāpayassa pana lokassa suviññāpanatthaṃ vuttā. Yasmā pana sā vassānātikkamena adhiṭṭhānaṃ vijahati, hemantapaṭhamāruṇe ca apaccuddhārapaccayā dukkaṭā sādhitā, tasmā kattikapuṇṇamāyameva paccuddharitvā vikappetabbā, avikappitāya ‘‘nissaggiyāpajjanamevā’’ti vattabbaṃ. Ettāvatāpi santosaṃ akatvā vinicchayo pariyesitabbo. Hoti cettha –</p>
  799. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ abhāvaṃ vinayassa pāḷi,</p>
  800. <p class="gatha2">Bhinnaṃ abhinnañca tadatthayuttiṃ;</p>
  801. <p class="gatha3">Viññātukāmena tadatthaviññū,</p>
  802. <p class="gathalast">Pariyesitabbā vinaye viññāyā’’ti.</p>
  803. <p class="bodytext">‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte vināpi ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vacanena sudinnaṃ hoti. Itaro ce adhivāseti, tenāpi suggahitaṃ hoti, no ce adhivāseti, dentena sudinnaṃ. Taṃ pana vatthu na kassaci hoti. Tathā ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sāmiko ce adhivāseti, vināpi ‘‘gaṇhāhī’’ti vacanena suggahitaṃ. No ce adhivāseti, sāmikasseva taṃ, <span class="bld">na hi tassetaṃ vinayakamma</span>nti ettha vinayakammassatthāya ce gaṇhāti, na vaṭṭati. Na kevalaṃ attano atthāya gahitaṃ<a name="V0.0205"></a>, puna tassapi deti, vaṭṭatīti ca. Tathā anapekkho hutvā parassa vissajjetvā puna tena dinnaṃ vā tassa vissāsanto vā paribhuñjati, vaṭṭati. Tatthāpi vinayakammavasena na vaṭṭatīti eke. Te eva ‘‘mahantaṃ vā khuddakaṃ karotī’’ti ettha ‘‘ticīvare dīghato vidatthi anatikkamitvā chinditvā karoti, evaṃ sesesupī’’ti vadanti. Evarūpesu ṭhānesu porāṇācariyānaṃ kathāmaggaṃ suṭṭhu ācariyakulasevanāya sañjānitvā tena saṃsanditvā sato sampajāno hutvā sotūnañca cittaṃ avimohetvā kathetabbaṃ. Esā amhākaṃ āyācanā.</p>
  804. <p class="centered">Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  805. <p class="subhead">2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  806. <p class="bodytext"><a name="para471"></a><span class="paranum">471</span>. Santaruttarena <a name="M0.0230"></a> janapadacārikaṃ pakkamanti. Kasmā? Kiñcāpi ‘‘na, bhikkhave, santaruttarena gāmo pavisitabbo, yo paviseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 362) paṭhamaṃ vuttaṃ. Pacchā pana ‘‘pañcime, bhikkhave, paccayā saṅghāṭiyā nikkhepāya, uttarāsaṅgassa, antaravāsakassa nikkhepāya gilāno vā hoti, vassikasaṅketaṃ vā, nadīpāraṃ gantuṃ vā, aggaḷaguttivihāro vā, atthatakathinaṃ vā hotī’’ti vuttattā, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpissa ‘‘pañcasu petesu aggaḷagutti eva pamāṇaṃ. Gutte eva hi vihāre nikkhipitvā bahi gantuṃ vaṭṭati, nāgutte’’ti vuttattā apaññattepi kathine ‘‘te bhikkhū aggaḷaguttivihāre ṭhapethā’’ti vatvā sabhāgānaṃ hatthe cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena gāmappavese laddhakappiyā janapadacārikaṃ pakkāmiṃsūti veditabbaṃ.</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Avippavāsasammuti</span>nti avippavāsatthaṃ, vippavāsapaccayā yā āpatti, tadabhāvatthaṃ vā sammutiṃ dātunti attho. Tato paṭṭhāya vaṭṭati. Kittakaṃ kālaṃ vaṭṭatīti? Māsaṃ vā atirekaṃ vā yāva gamane saussāho, tāva vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘dhuranikkhepaṃ karontena paccuddharitabba’’nti. <span class="bld">Puna sammutidānakiccaṃ natthī</span>ti sace dvādasannaṃ vassānaṃ accayena añño rogo hoti, vaṭṭati, upasampadakammaṃ viya yāvajīvaṃ ekāsammuti vaṭṭatīti ca.</p>
  808. <p class="bodytext">‘‘Kataṃ vā hotī’’tiādi imasmiṃ sikkhāpade na vattabbaṃ, kasmā? Karaṇapalibodhe upacchinnepi anadhiṭṭhitacīvarato vippavāsapaccayā āpattiyā asambhavato, tasmā ‘‘niṭṭhitacīvarasminti bhikkhuno cīvaraṃ adhiṭṭhitaṃ hotī’’ti ettakameva vattabbanti ce? Na, tadāyattattā<a name="V0.0206"></a>. Adhiṭṭhānañhi karaṇapalibodhassa niṭṭhāpanāyattaṃ, tasmā ‘‘kataṃ vātiādi vutta’’nti ca vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kata</span>nti pubbe vuttameva.</p>
  809. <p class="bodytext"><a name="para477-8"></a><span class="paranum">477-8</span>. <span class="bld">Avippavāsalakkhaṇavavatthāpanattha</span>nti ettha ‘‘antogāme cīvaraṃ nikkhipitvā antogāme vatthabba’’ntiādivacanato avippavāsalakkhaṇaṃ vavatthāpitaṃ, tabbiparītanayena vippavāsalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Gāmo ekūpacāro</span>tiādimhi pana ṭhapetvā satthaṃ, rukkhamūlaṃ, ajjhokāsañca sesesu parikkhepāparikkhepavasena ekūpacāranānūpacāratā veditabbā. Yasmā pana <a name="M0.0231"></a> satthaṃ duvidhaṃ niviṭṭhaṃ, aniviṭṭhañca, tesu aniviṭṭhaṃ ekakulassa vā nānākulassa vā aparikkhittameva hoti, niviṭṭhaṃ siyā parikkhittaṃ, siyā aparikkhittaṃ, tasmā tattha parikkhepādivasena adassetvā abbhantaravasena vutto. Tathā abbhokāse. Rukkhamūle chāyāvasena. Aññathā ‘‘sattho ekūpacāro nānūpacāro’’tiādi uddesavirodho siyā <span class="bld">vibhaṅge</span> adassitattā, tasmā satthassa purato ca pacchato ca sattabbhantarā, passato ca ekabbhantaranti ayamekūpacāro, tato paraṃ nānūpacāro. Tathā rukkhamūlassa yattha majjhanhike kāle chāyā pharati, ayaṃ ekūpacāro. Itaro nānūpacāro. Kasmā? Tattha hi parikkhepo appamāṇaṃ. Chāyāva pamāṇaṃ. Ajjhokāsassa <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttova. ‘‘Satthādīnaṃ ekakulasantakavasena ekūpacāratā’’ti likhitaṃ, tasmā nivesane, udosite ca vuttaparicchedova aṭṭādīsūti katvā saṃkhittaṃ. Tato paraṃ khettadhaññakaraṇaārāmavihāresu pana parikkhittāparikkhitta-padaṃ puna uddhaṭaṃ satthavibhaṅgena adhikārassa pacchinnattā. ‘‘Nānāgabbhā’’tiādivacanaṃ pana asambhavato khettadhaññakaraṇaārāmesu na uddhaṭaṃ. Vihāre sambhavantampi tattha pacchinnattā na uddhaṭaṃ. <span class="bld">Kulaṃ</span> vuccati sāmiko, tasmā ‘‘ekakulassa nānākulassā’’ti iminā gāmādīnaṃ cuddasannaṃ cīvaranikkhepaṭṭhānānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhāvaṃ dīpeti. Ajjhokāsassa pana asambhavato na vuttaṃ. Yasmā panettha ekakulassa, nānākulassa ca aparikkhittesu gāmādīsu parihāraviseso kiñcāpi natthi, parikkhittesu pana atthi, tasmā ekanānākulaggahaṇaṃ, ekanānūpacāraggahaṇañca sātthakanti veditabbaṃ. Tatthapi ayaṃ viseso – satthe, rukkhamūle ca kulabhedatova bhedo, nopacārabhedato. Ajjhokāse upacārabhedato ca, so pana <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> na dassitoti. ‘‘Taṃ pamāṇaṃ atikkamitvāti vacanato ākāsepi aḍḍhateyyaratanappamāṇe doso natthī’’ti vadanti.</p>
  810. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. ‘‘Sabhā’’ti itthiliṅgaṃ. ‘‘Sabhāya’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘liṅgabyattanayenā’’</span>ti. Napuṃsakaliṅgadassanatthaṃ kira ‘‘sabhāya’’nti paccattavasena niddiṭṭhaṃ, tassa anupayogattā <a name="V0.0207"></a> ‘‘dvāramūla’’ntipi. Attano nikkhittaṭṭhāne anikkhittattā vīthihatthapāso na rakkhati, yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ hoti, tasmiṃ ghare vatthabbaṃ. ‘‘Sabhāye vā vatthabbaṃ dvāramūle vā, hatthapāsā <a name="M0.0232"></a> vā na vijahitabba’’nti hi vuttaṃ. ‘‘Hatthapāseyeva aruṇaṃ uṭṭhapetabba’’nti niyamitattā jānituṃ na sakkāti ce? Antoghare na sakkā, tathā tathā vuttattā, tasmā ‘‘yutti pamāṇa’’nti vuttaṃ. Ayamattho <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi pakāsito, punapi khuddakagāme sabbasādhāraṇagāmadvāravasena. Sace tassa dvāradvayaṃ hoti, majjhe ca gharasabhāyaṃ, yatthicchati, tattha vasitabba’’nti.</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para480-1"></a><span class="paranum">480-1</span>. Yāni nivesanādīni gāmasaṅkhyaṃ na gacchanti, tāni nivesanādīnīti adhippetāni. Ajjhokāse aparisaṅkitampi cīvaraṃ atirekasattabbhantare nikkhittaṃ nissaggiyaṃ hoti, ettha antosīmatā na rakkhati, satthe pana rakkhati. ‘‘Nadīparihāro ca labbhatī’’ti vacanato udakukkhepasīmāyaṃ parihāro labbhatīti siddhaṃ. Sāmantavihāro ce ekasīmo, cīvaraṃ na nissaggiyaṃ.</p>
  812. <p class="bodytext">Idāni –</p>
  813. <p class="gatha1">‘‘Chinnaṃ dhutaṅgaṃ sāsaṅka-sammato santaruttaraṃ;</p>
  814. <p class="gathalast">Acīvarassānāpatti, paccuddhārādisiddhito’’ti. –</p>
  815. <p class="unindented">Idaṃ pakiṇṇakaṃ, tatthāyaṃ codanāpubbaṅgamo vinicchayo – keci ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) vacanato ‘‘ekaccikā saṅghāṭipi nādhiṭṭhātabbā. Sace adhiṭṭhāti na ruhatī’’ti vatvā upasampadāpekkhānampi diguṇameva saṅghāṭiṃ datvā upasampādenti, te iminā suttalesena saññāpetabbā. Bhagavatā hi ‘‘chinnakaṃ saṅghāṭiṃ chinnakaṃ uttarāsaṅgaṃ chinnakaṃ antaravāsaka’’nti paṭhamaṃ anuññātaṃ. Tato ‘‘aññatarassa bhikkhuno ticīvare kariyamāne sabbaṃ chinnakaṃ nappahoti. Dve chinnakāni ekaṃ acchinnakaṃ nappahoti. Dve acchinnakāni ekaṃ chinnakaṃ nappahotī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, anvādhikampi āropetu’’nti (mahāva. 360) anuññātaṃ, tasmā ekaccikāpi saṅghāṭi vaṭṭatīti siddhaṃ. Yā chijjamānā nappahoti, tassā kuto diguṇatāti. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>mpissa vuttaṃ ‘‘anvādhikampi āropetunti āgantukapattampi dātuṃ. Idaṃ pana appahonake āropetabbaṃ. Sace pahoti, āgantukapattaṃ na vaṭṭati, chinditabbamevā’’ti (mahāva. aṭṭha. 360). Kathinaṃ pana chinnakameva vaṭṭati āveṇikalakkhaṇattā<a name="V0.0208"></a>, ‘‘chinnakaṃ diguṇaṃ nappahotī’’ti vacanābhāvato cāti sanniṭṭhānamettha gantabbaṃ.</p>
  816. <p class="bodytext">Dhutaṅganti <a name="M0.0233"></a> anupasampannānaṃ tecīvarikadhutaṅgābhāvato ticīvareneva tecīvarikoti. Tesaṃ adhiṭṭhānābhāvato ‘‘adhiṭṭhitenevā’’ti vattabbaṃ hotūti ce? Na, dhutaṅgabhedena virodhappasaṅgato. Catutthacīvarasādiyanena hi dhutaṅgabhedo, na ticīvaravippavāsena, nāpi atirekacīvarasādiyanena, nāpi atirekacīvaradhāraṇena. Yasmā pana bhikkhūnaṃyeva bhagavatā adhiṭṭhānavasena nava cīvarāni anuññātāni, jātivasena ca vuttāni, na evaṃ anupasampannānaṃ. Tasmā tesaṃ cīvaraniyamābhāvā na taṃ dhutaṅgaṃ anuññātaṃ gahaṭṭhānaṃ viya, tasmā tassa samādānavidhāne avacanato ca sanniṭṭhānamettha gantabbaṃ.</p>
  817. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsaṅkasammato</span>ti <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> sāsaṅkasikkhāpade visuṃ aṅgāni na vuttāni, ‘‘sesamettha cīvaravaggassa dutiyasikkhāpade vuttanayena veditabba’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, na ca panetaṃ vuttaṃ. Tattha rattivippavāso catutthaṃ aṅgaṃ, idha chārattavippavāso, ayamettha visesoti, tasmā aṅgasāmaññato, sammutisāmaññato ca sāsaṅkasikkhāpadameva vadanti. Idaṃ nippadesaṃ, taṃ sappadesaṃ māsaparamattā. Tattha bahigāmepi gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamantassa anāpatti, idha na tathā, idha anantare anantare aruṇuggamane nissaggiyaṃ, tattha sattameti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ viseso. Aṅgāni pana cīvaranikkhepaṅgasampattito vipariyāyena, idha vuttanayena ca siddhattā na vuttāni. Tāni kāmaṃ na vuttāni, tathāpi catutthamaṅgaṃ visesitabbaṃ, na pana visesitaṃ. Kiṃkāraṇā? Idha vuttanissajjanakkamena nissajjetvā āpattidesanato, tatthāpannāpattivimokkhadīpanatthaṃ. Saṃvaccharavippavutthampi rattivippavutthameva, pageva chārattaṃ vippavutthaṃ. Evaṃ santepi tattha yathāvuttaaṅgasampattiyā sati tattha vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Hemante vā gimhe vā nissajjati ce? Idha vuttanayenāpi nissajjituṃ vaṭṭatīti ñāpanatthaṃ catutthaṃ aṅgaṃ na visesitanti no takkoti ācariyo. Māsātikkantampi cīvaraṃ ‘‘dasāhātikkanta’’nti vatvā nissaṭṭhameva. Dvayena ūnamāsaṃ hutvā ‘‘dasāhātikkanta’’nti vatvā māsātikkantanti eke. Tathāpi sace paccāsācīvaraṃ hoti, nissaggiyaṃ ‘‘dasāhātikkanta’’nti vatvā, mūlacīvaraṃ pana ‘‘māsātikkanta’’nti vatvā nissajjitabbaṃ.</p>
  818. <p class="bodytext">‘‘Santaruttara’’nti <a name="M0.0234"></a> vā ‘‘saṅghāṭi’’nti vā ‘‘cīvara’’nti vā kiṃ ticīvaraṃ, udāhu aññampīti<a name="V0.0209"></a>. Kiñcettha – yadi ticīvarameva paṭisiddhaṃ, pariyāpannavasena acchinnacīvaracchindanadhovāpanaviññattiādivirodho. Atha aññampi, ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti evamādinā virodhoti? Vuccate – na niyamato veditabbaṃ yathāsambhavaṃ gahetabbato. Tathā hi ‘‘cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamantī’’ti (pārā. 471) evamādīsu ticīvarameva. ‘‘Na, bhikkhave, santaruttarena gāmo pavisitabbo, santaruttaraparamaṃ tato cīvaraṃ sādhitabba’’nti evamādīsu yaṃkiñci, tathā saguṇaṃ katvā saṅghāṭiyo dātabbā, nivāsanaṃ dātabbaṃ, saṅghāṭi dātabbā, handa te, āvuso, saṅghāṭi, dehi me paṭantiādīsu. Vuttañhetaṃ ‘‘sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitaṭṭhena ‘saṅghāṭī’ti vuccatī’’ti. Tathā ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti etthāpīti eke. Antosamaye hi yāvadatthaṃ cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ sabbaṃ kariyamānaṃ kadā niṭṭhānaṃ gacchissati, tasmā ticīvaramevāti eke. <span class="bld">Acīvarassānāpatti paccuddhārādisiddhito</span>ti kiṃ vuttaṃ hoti? Udositasikkhāpadassa nippayojanabhāvappasaṅgato ticīvaravippavāse tecīvarassa āpattīti eke. Tatthetaṃ vuccati na hoti āpatti paccuddhārādisiddhito. ‘‘Anāpatti antoaruṇe paccuddharati, vissajjetī’’ti hi vuttaṃ. Aññathā paccuddharantassa, antoaruṇe vissajjentassa ca yāva añño nādhiṭṭhāti, tāva āpattiṃ āpajjati yathāvuttanayena. Aññathā sattabbhantarena vippavāsassāti vippavāsato yathārutaṃyeva sati vippavāse vippavāsato avippavāse sati avippavāsatoti.</p>
  819. <p class="centered">Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  820. <p class="subhead">3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  821. <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Nappahotī</span>ti lāmakaparicchedaṃ na pāpuṇāti, teneva ticīvarassa muṭṭhipañcakādilāmakaparicchedova tāva vutto. Cīvare paccāsā <span class="bld">cīvarapaccāsā</span>. Tenetaṃ dīpeti – taṃ cīvaraṃ pacchā labbhatu vā mā vā, yāva sā paccāsā chijjati, tāva idaṃ mūlacīvaraṃ ṭhapetuṃ anujānāmīti. ‘‘Cīvarapaccāsā’’ti mariyādatthe nissakkavacanaṃ, bhummatthe vā paccattavacanaṃ kataṃ.</p>
  822. <p class="bodytext"><a name="para499-500"></a><span class="paranum">499-500</span>. <span class="bld">Niṭṭhitacīvarasmiṃ</span> <a name="M0.0235"></a> <span class="bld">…pe… cīvarāsā vā upacchinnā</span>tiādimhi tīsu cīvaresu aññataraṃ kataṃ hoti, sesā atthi, rakkhati. Cīvarapalibodhassa upacchede, ubbhatasmiñca kathine samaye vā hemantassa samaye vā akālacīvaraṃ uppajjeyya, khippameva kāretabbaṃ<a name="V0.0210"></a>. Sati pāripūriyā paccāsā na rakkhati, asati natthi ce paccāsā, na rakkhati. ‘‘Anatthate kathine ekādasamāse uppanna’’nti vacanato aparakattikā atthate vā anatthate vā samayova. Hemanto siyā samayo atthate, siyā asamayo anatthate. Tato paraṃ ekaṃsato asamayo vāti. <span class="bld">‘‘Ādissa dinna’’</span>nti idaṃ idha alabbhamānampi atthuddhāravasena vuttaṃ bhikkhunīnaṃ <span class="bld">dutiyanissaggiye</span> (pāci. 738 ādayo) sesaṃ akālacīvaraṃ viya. Tattha hi bhikkhunisaṅghassa ‘‘sampattā bhājentū’’ti evaṃ ādissa dinnameva ‘‘akālacīvaraṃ kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājentiyā nissaggiyaṃ. Tathā hi tattha yathā ‘‘akālacīvaraṃ nāma anatthate kathine ekādasamāse uppannaṃ, atthate kathine sattamāse uppanna’’nti idaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ, evaṃsampadamidaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ekapuggalassa idaṃ tuyhaṃ damhīti dinna’’nti idaṃ kimatthaṃ vuttaṃ, na hi taṃ bhājanīyanti ce? Abhājanīyasāmaññato vuttaṃ hoti. Yathā saṅghassa ādissa dinnaṃ atthatakathinehi eva bhikkhūhi abhājanīyattā akālacīvaraṃ nāma jātaṃ, evaṃ puggalikampi itarehīti attho. Evaṃ santepi kassaci siyā ‘‘ādissa dinnampi dasāhameva parihāraṃ labhatī’’ti. Tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ. <span class="bld">Paṭhamakathine</span> ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti idañhi niratthakanti. Anubbhatasmimpi hi kathine dasāhaparamameva dhāretabbanti viññātattā anādissa dinnameva sandhāyetaṃ vuttaṃ siyāti ce? Evaṃ santepi anādissa dinnampi anatthatakathinānaṃ aparakattikāya dasāhameva parihāraṃ labhati ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti vuttattā. Āmantāti ce? ‘‘Anatthate kathine ekādasamāse uppanna’’nti vacanena virujjhati, tasmā yathāvuttanayenevettha sanniṭṭhānaṃ gantabbaṃ.</p>
  823. <p class="bodytext"><span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ ‘‘paṭhamasikkhāpade sabbacīvarānaṃ yāvadatthacīvaravasena kathinamāsabbhantare dasāhātikkamepi anāpatti parihārassa dinnattā. Yathā <a name="M0.0236"></a> kathinamāsabbhantare ādissa dinnamakālacīvaraṃ kālacīvaraparihārameva labhati, tathā itaramāsepi labhatīti veditabbaṃ. Tasmā evaṃ ‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva cīvaraṃ uppajjeyyā’tiādinā sikkhāpade siddhepi anatthatakathinānaṃ pacchimakattikamāsaṃ anujānantena ‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’ti vuttaṃ. Evañhi avutte akālacīvaraṃ nāma ‘anatthate kathine ekādasamāse uppanna’nti na sakkā vattuṃ. Evañhi vacanato anatthatakathinānaṃ atthatakathinānaṃ viya sabbacīvarānaṃ pacchimakattikamāse dasāhātikkame nissaggiyaṃ na hotī’’tiādi.</p>
  824. <p class="bodytext">Bhiyyopi evaṃ vuttaṃ – yaṃ pana mayā ‘‘paṭhamakathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti <a name="V0.0211"></a> anuññātaṃ, tampi kathinamāsato bahi uppannameva, na antoti ayamattho dīpito hoti. Kathaṃ? Atirekacīvarassa dasāhaparihārato uddhaṃ āpajjitabbāpattiṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti anupaññattiyā kathinabbhantare vāretvā tato uddhaṃ uppannesu dasāhātikkame āpajjitabbāpattiṃ iminā sikkhāpadena vāretuṃ ‘‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’tiādi vuttaṃ. Tena ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāmā’’ti vacanato kathinubbhārato uddhaṃ dasāhaparihāraṃ na labhatīti dīpitaṃ hoti, tehi saddhiṃ puna kathinubbhārato uddhaṃ pañca divasāni labhatīti pasaṅgopi ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya…pe… khippameva kāretabba’’nti akālacīvarassa uppattikālaṃ niyametvā vuttattā nivārito hoti, tadubhayena kathinabbhantare uppannacīvaraṃ kathinubbhārato uddhaṃ ekadivasampi parihāraṃ na labhatīti siddhaṃ hoti. Evaṃ apare vadantīti.</p>
  825. <p class="bodytext">Punapi vuttaṃ – ācariyā pana evaṃ vadeyyuṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’ti ettha ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti vadanto evaṃ viññāpeti ‘‘etthantare tiṇṇannampi akālacīvarānaṃ uppatti abhāva’’nti. Kasmā pana padabhājane vitthāritānīti? Vuccate – idaṃ sikkhāpadaṃ adhiṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, kintu paṭhame dasāhaṃ anujānitvā tasmiṃ appahonte sace paccāsā atthi, tameva vaḍḍhetvā māsaṃ anujānanto imampi atthavisesaṃ dīpeti akālacīvaraṃ nāma <a name="M0.0237"></a> sammukhībhūtena bhājetabbantipi dīpeti. Taṃ pana ‘‘ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabba’’nti iminā sikkhāpadena vaḍḍhetvā vuttanti, tasmā tīṇipi padabhājane vitthāritānīti.</p>
  826. <p class="bodytext">‘‘Khippameva kāretabbanti dasāhā kāretabba’’nti idaṃ pana pahonakabhāve purimasikkhāpadalakkhaṇenāti dīpetuṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘evaṃ sīghanti vā lahunti vā’’tiādinā avatvā ‘‘dasāhā’’ti vuttaṃ. Atthatakathinassa evaṃ hotu, anatthate pana kathine kathanti vutte anatthatassa paṭikkhepataṃ dassetīti vutto apassanto vighātaṃ āpajjatīti. <span class="bld">Ekatiṃse aruṇuggamane nissaggiya</span>nti mahantenapi paccāsācīvarena saha ghaṭitampi tabbhāvaṃ anupatitvā nissaggiyaṃ hoti sati pacchimappamāṇasambhave, asati na hoti, puna ghaṭite hoti, aññena ghaṭite na hoti. Chinnaṃ aññavatthu hoti. Pubbaparicchedaṃ atikkantaṃ ghaṭitaṃ puna aññaparicchedaṃ labhatīti eke, upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> pana ‘‘saṅghassa vā idaṃ akālacīvaranti uddissa dinna’nti ettha saṅghassa dinne āpatti nāma natthi, ‘sotassa <a name="V0.0212"></a> raho’tiādīsu viya paduddhārena vuttaṃ, tassa lābhaṃ sandhāyāti ce? <span class="bld">Saṅghato vā uppajjeyyā</span>ti anena siddhattā adhikamevā’’ti ca ‘‘saṅgho cīvarāni labhissati gaṇo vā’tiādināpi pāṭho atthī’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> kosallatthaṃ pana mayā sabbaṃ likhitaṃ, suṭṭhu vicāretvā kathetabbaṃ.</p>
  827. <p class="centered">Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  828. <p class="subhead">4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para503-505"></a><span class="paranum">503-505</span>. <span class="bld">Bhattavissagga</span>nti bhattakiccādhiṭṭhānaṃ. Bhattakiccādhiṭṭhānavibhāganti porāṇā. <span class="bld">Tattha nāma tva</span>nti tattha tayā katakamme evaṃ akattabbe sati dhovāpissasi nāma. Atha vā so nāma tvanti attho. <span class="bld">Ubhatosaṅghe upasampannā</span>ti bhikkhūnaṃ santike upasampadāya paṭikkhittattā tadanupasaṅgabhayā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Purāṇacīvara’’nti ettha purāṇabhāvadīpanatthameva <span class="bld">‘‘sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampī’’</span>ti vuttaṃ, tasmā ‘‘cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ vikappanupagaṃ pacchima’’nti vacanassa okāso na <a name="M0.0238"></a> jātoti eke. Yasmā vikappanupagapacchimaṃ idha nādhippetaṃ, nivāsanapārupanupagamevādhippetaṃ, teneva nisīdanapaccattharaṇe dukkaṭaṃ vuttaṃ, tasmā na vuttanti eke. Jātippamāṇāvacanato yaṃ kiñci purāṇavatthaṃ dhovāpentassa nissaggiyameva, teneva ‘‘anāpatti cīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ dhovāpetī’’ti vuttaṃ. Thavikampi hi asucimakkhitaṃ paribhuttaṃ dhovāpeti, nissaggiyameva oḷārikattā, appatirūpattā ca. Teneva <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> imasmiṃ ṭhāne cīvaraparicchedo na vuttoti eke, vicāretvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Rajitvā kappaṃ katvā</span>ti kappiyaṃ katameva nivāsetuṃ, pārupituṃ vā vaṭṭati, netara’’nti vuttaṃ. Iminā ca majjhimattheravādo upatthambhito hoti, nopatthambhito. <span class="bld">Rajitvā</span>tiādi pana vinayavidhidassanatthaṃ vuttanti mama takko. Yathā aññātikāya aññātikasaññīvāre tīṇi catukkāni, evaṃ vematikañātikavāresu cāti nava catukkāni honti. Etthāha – ekavāraṃ dhovitvā dhovanesu dhuraṃ nikkhipitvā puna ‘‘duddhota’’nti maññamānā dhovati, anāpattiyā bhavitabbaṃ, dutiyavāraṃ avuttā dhovati nāma hotīti? Vuccate – sace bhikkhu ‘‘alaṃ ettāvatā dhotenā’’ti paṭikkhipati, puna dhovantī avuttā dhovati nāmāti yujjati. No ce, vuttāva hotīti veditabbaṃ. Bhikkhussa liṅgaparivattane ekatoupasampannāya vasena āpatti sākiyānīnaṃ viya.</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Ekena</span> <a name="V0.0213"></a> <span class="bld">vatthunā</span>ti yena kenaci paṭhamena. ‘‘Tiṇṇaṃ catukkānaṃ vasenā’’ti pāṭho. Bhikkhūnaṃ santike aṭṭhavācikāya upasampannāya pākaṭattā taṃ avatvā sākiyāniyova vuttā apākaṭattā.</p>
  831. <p class="centered">Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  832. <p class="subhead">5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para508-510"></a><span class="paranum">508-510</span>. <span class="bld">Apaññatte sikkhāpade</span>ti ettha ‘‘gaṇamhā ohīyanasikkhāpade’’ti likhitaṃ. Araññavāsīnisedhanasikkhāpade apaññatteti eke, ‘‘taṃ na sundara’’nti vadanti. <span class="bld">Vihatthatāyā</span>ti āyāsena.</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Upacāro</span>ti dvādasahattho. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca vutta</span>nti ettha rattibhāge dhammakathikassa bhikkhuno bahūsu cīvaresu mahājanena pasādadānavasena <a name="M0.0239"></a> paṭikkhittesu punadivase ‘‘upāsakānaṃ pasādadānāni etānī’’ti suddhacittena gaṇhantassa doso natthi, ‘‘bhikkhunīhipi dinnāni idha santī’’ti ñatvā gaṇhato doso. <span class="bld">Taṃ acittakabhāvenā</span>ti bhikkhunīhi dinnabhāvaṃ ñatvā bahūsu tassā cīvarassa ajānanenāti attho. <span class="bld">Paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā</span>ti ‘‘bhikkhunīhi nu kho dinnaṃ siyā’’ti avikappetvā ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhāmī’’ti gaṇhantassa vaṭṭati. <span class="bld">Kurundi</span>ādīsu vuttopi attho ayameva, ekaṃ, ‘‘acittakabhāvenā’’ti vacanena ‘‘yathā tathā gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti uppathova paṭisedhitoti apare. Evaṃ <span class="bld">dhammasiritthero</span> na vadati, ujukameva vadatīti papañcitaṃ. Tasseva visayo, tassāyaṃ adhippāyo – yathā ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissatīti ṭhapitaṃ kāmaṃ bhikkhunisantakampi avikappetvā paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, tathā dhammakathikassa bhikkhuniyā dinnampi apaññāyamānaṃ vaṭṭatīti, tasmā taṃ vuttaṃ mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca acittakabhāvena na sametīti. Paṭikkhepo pana vikappaggahaṇe eva ruhati. Aññathā pubbāparaṃ virujjhatīti. Taṃ na yuttaṃ paṃsukūlena asamānattā. Paṃsukūlabhāvena saṅkārakūṭādīsu ṭhapitaṃ bhikkhunīhi, na taṃ tassā santakaṃ hutvā ṭhitaṃ hoti. Assāmikañhi paṃsukūlaṃ sabbasādhāraṇañca, aññopi gahetuṃ labhati. Idaṃ pubbeva ‘‘bhikkhunīnaṃ cīvara’’nti jānitvāpi paṃsukūliko gahetuṃ labhati tadā tassā asantakattā. ‘‘Paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā’’ti sallekhakkamanidassanatthaṃ vuttaṃ. Maṃsaṃ dadantena tathāgatena sallekhato kappiyampi bhuttaṃ nissaggiyaṃ cīvaramāha yo maṃsaṃ kathanti sayamādiseyyāti.</p>
  835. <p class="bodytext">Acittakattā <a name="V0.0214"></a> kathaṃ paṃsukūlaṃ vaṭṭatīti ce? Tāya tassa adinnattā, bhikkhunāpi tato bhikkhunito aggahitattā ca. Assāmikampi hi paṃsukūlaṃ aññissā hatthato gaṇhāti, na vaṭṭati ‘‘aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ paṭiggaṇheyyā’’ti vuttalakkhaṇasambhavato. Aññātikāya santakaṃ ñātikāya hatthato gaṇhāti, vaṭṭatīti eke. Yathā sikkhamānasāmaṇerādīnaṃ hatthato paṭiggaṇhantassa anāpatti, tathā <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiya</span>ñca ‘‘aññātikāya hatthato gahaṇa’’nti (kaṅakhā. aṭṭha. cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā) aṅgaṃ vuttaṃ. Tathā ñātikāya <a name="M0.0240"></a> santakaṃ sikkhamānāya, sāmaṇeriyā, upāsakassa, upāsikāya, bhikkhussa, sāmaṇerassa santakaṃ aññātikāya bhikkhuniyā hatthato gaṇhantassa ca anāpatti evaṃ yathāvuttalakkhaṇāsambhavatoti eke, teneva ‘‘ekatoupasampannāya cīvaraṃ paṭiggaṇhātī’ti avatvā ‘hatthato paṭiggaṇhāti aññatra pārivattakā, āpatti dukkaṭassā’ti (pārā. 513) vuttaṃ, tasmā aññātikāya santakampi ekatoupasampannāya hatthato paṭiggaṇhantassa dukkaṭa’’nti vadanti, ubhopete na sārato daṭṭhabbā, kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.</p>
  836. <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. <span class="bld">Ko pana vādo pattatthavikādīsū</span>ti anadhiṭṭhātabbesu bahūsu paṭalesu. Tenevāha <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘pattatthavikādimhi anadhiṭṭhātabbaparikkhāre’’ti. Adhiṭṭhānupagesu vā tesaṃ parikkhārattā bhisichaviyā viya anāpatti. Kiṃ paṭaparissāvanaṃ parikkhāraṃ na hotīti? Hoti, kintu taṃ kira nivāsanādicīvarasaṇṭhānattā na vaṭṭati. Tasmā idha nivāsanādicīvarasādhanaṃ vikappanupagapacchimaṃ cīvaraṃ nāma. Anantarātīte nivāsanapārupanupagamevāti sanniṭṭhānaṃ. Evaṃ sante <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā) kappanupagapacchimatā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti tīṇeva aṅgāni avatvā aparikkhāratāti catutthamaṅgaṃ vattabbanti ce? Na vattabbaṃ, imasmiṃ sikkhāpade pattatthavikādiparikkhārassa acīvarasaṅkhyattā. Paṭhamakathinādīsu vikappanupagatā pamāṇaṃ, idha kāyaparibhogupagatāti. ‘‘Aññaṃ parikkhāra’’nti uddharitvā ‘‘pattatthavikādiṃ yaṃkiñcī’’ti vuttattā vikappanupagampi pattatthavikādiṃ gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘paṭaparissāvanampī’’ti vuttaṭṭhāne ca ‘‘cīvaraṃ nāma vikappanupagapacchima’’nti vacanato paṭaparissāvanaṃ cīvarameva, na parikkhāraṃ. ‘‘Ko pana vādoti nigamanavacanampi sādhaka’’nti keci vadanti, paṇṇattiṃ ajānanato acittakaṃ, na vatthuṃ, ‘‘aññātikāya bhikkhuniyā santakabhāvājānanato, cīvarabhāvājānanato ca acittaka’’nti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  837. <p class="centered">Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  838. <p class="subhead">6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. <span class="bld">Parikkhārāna</span>nti <a name="M0.0241"></a><a name="V0.0215"></a> upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Ekasāṭaka</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, ‘‘aññātako moghapurisā’’ti vacanena pavāritopi adātukāmo aññātako appavāritaṭṭhāne tiṭṭhatīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘anāpatti pavāritāna’’nti iminā virujjhati.</p>
  840. <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. <span class="bld">Neva tāva viññāpetabbaṃ, na bhañjitabba</span>nti anacchinnānaṃ cīvarānaṃ attano santakānaṃ atthitāya, tattha paccāsāsabbhāvato ca. Paccāsā kittakaṃ kālaṃ rakkhatīti? Yāva gāmantarā, yāva addhayojanāti eke. Yāva dassanasavanūpacārāti eke. Yāva aññe na passantīti eke. Yāva paccāsā chijjatīti eke. Yāva sākhāpalāsapariyesanabhañjanasajjanakālaparicchedāti eke. Idaṃ sabbaṃ yathāsambhavaṃ yujjati. Kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Sace pana etesaṃ vuttappakārānaṃ gihivatthādīnaṃ bhisichavipariyantānaṃ kiñci na labbhati, tena tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti aṭṭhakathāvacanato.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Na tāva therānaṃ dātabbānī</span>ti na tāva attano ruciyā dātabbāni, yadā therā ‘‘dethāvuso’’ti vadanti, tadā dātabbāni. ‘‘Evaṃ sati daharāpi acchinnacīvaraṭṭhāne tiṭṭhanti, sākhāpalāsaṃ bhañjituṃ vaṭṭati, na aññathā. ‘Yehi kehici vā acchinnaṃ hotī’ti hi vutta’’nti vuttaṃ. Ācariyo pana evaṃ vadati ‘‘attano ruciyāpi dātuṃ labhantī’’ti. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paribhogajiṇṇaṃ vā’ti ettha ca ‘acchinnacīvarānaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ attanā tiṇapaṇṇehi paṭicchādetvā dinnacīvarampi saṅgahaṃ gacchatī’ti vattuṃ yujjatī’’ti vuttaṃ. Athāpi siyā ācariyādīhi ‘‘āharāvuso’’ti vutteyeva, nāvutteti, na, ‘‘kehici vā acchinna’’nti ettha vuttalesato dutiyalesassa avisesabhāvappasaṅgatoti. Atha kimatthaṃ ‘‘na tāva therānaṃ dātabbānī’’ti vuttanti ce? Yāva therānaṃ atthāya sākhāpalāsāni bhañjati, tāva na dātabbāni, tato tāni theruddissakāni sākhāpalāsāni sayaṃ paridahitvā vināpi therāṇattiyā attano ruciyā dātabbāni, bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ na hoti satthunāpi anuññātattā. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā’’ti hi vuttaṃ, taṃ kappiyameva sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘tadalābhe na tveva…pe… dukkaṭassā’’ti <a name="M0.0242"></a> vacanavirodhato. Etthāha – dukkaṭabhayā pācittiyavatthu ce atikkamitabbaṃ, tadalābhe thullaccayavatthu saṅghikaṃ, tadalābhe pārājikavatthupi atikkamitabbaṃ siyāti? Na, pārājikassa lokavajjattā. Apica na sabbaṃ bhūtagāmaṃ pācittiyavatthumeva, tato dukkaṭādivatthupi atthi, anāpattivatthupi kālodisakaṃ, tasmā idaṃ tadā <a name="V0.0216"></a> anāpattivatthukanti veditabbaṃ. Kittāvatā bhikkhu acchinnacīvaro naṭṭhacīvaro hotīti? Ettāvatā naggo hotīti eke. Vikappanupagapacchimabhāvena, vikappanupagapacchimamādiṃ katvā viññāpentassa āpattīti eke. Nivāsanapārupanupagābhāvenāti eke. Ticīvarābhāvenāti eke. Santaruttaraparamābhāvenāti eke. Ayaṃ <span class="bld">ekevādo</span> yutto ‘‘santaruttaraparamaṃ tato cīvaraṃ sāditabba’’nti hi vacanato, tasmā santaruttare sati vikappanupagapacchimaṃ viññāpentassa paṭilābhena nissaggiyaṃ. Yadi evaṃ ‘‘viññāpetvā paṭilabheyya nissaggiya’’nti sikkhāpadena bhavitabbanti ce? Tanna, tadatthasiddhito nānatthattā dhātūnaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā hi ‘‘tikkhattuṃ methunaṃ dhammaṃ abhiviññāpesī’’ti (pārā. 36) vutte pavattesīti attho, tathā idhāpi ‘‘cīvaraṃ viññāpeyyā’’ti viññattiyā pavatteyya uppādeyyāti attho.</p>
  842. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena nivattho</span>ti taṃnivattho. Aññassa alābhena tameva paribhuñjato jirati, na lesena. <span class="bld">Attanā</span>ti sayameva vattuṃ yujjati, tasmā ayuttaparibhogena aparibhuñjitvā yuttaparibhogavasena paribhuñjato jiṇṇaṃ paribhogajiṇṇaṃ nāma. Tassa sabhāgānaṃ acchinnakāle dānampi yuttaparibhoge eva saṅgahaṃ gacchatīti adhippāyo. ‘‘Ime kira dve lesā aṭṭhakathāyo, vācentānaṃ ācariyānaṃ matanti <span class="bld">dhammasiritthero</span> āhā’’ti vuttaṃ.</p>
  843. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. <span class="bld">Nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā na labhatī</span>ti yathāsukhaṃ na labhatīti adhippāyo. ‘‘Aññassatthāyā’’ti etthāpi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti anuvattati eva. Atthāya kassa? Tasseva aññassa. Yathā aññātake tikapācittiyaṃ, tathā appavāritepīti dassanatthaṃ ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttaṃ. Aññathā ‘‘ñātake ñātakasaññī’’ti iminā siddhattā na niccaṃ sesaṃ āpajjati. Apicettha aññātakaggahaṇena appavāritaggahaṇaṃ hoti<a name="M0.0243"></a>, appavāritaggahaṇena aññātakaggahaṇaṃ, aññātakā hi appavāritā honti. Tathā ñātakaggahaṇena pavāritaggahaṇaṃ hoti, katthaci na hoti. Na pavāritaggahaṇena ñātakaggahaṇaṃ hotīti imassa atthavisesassa dassanatthaṃ ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttaṃ. Tathā hi aññātikāya bhikkhuniyā appavāritāya ca cīvaraṃ aññatra pārivattakā paṭiggaṇhantassa āpatti. Ñātikāya pana pavāritāya ca vissāsaṃ gaṇhāti, anāpatti. Tathā purāṇacīvaraṃ ñātikāya anāpatti, pavāritāya pana tikapācittiyameva. Ñātakānañca ekaccānaṃ purāṇacīvaraṃ nāma dātuṃ vaṭṭati, na pavāritānaṃ. Tikacchedo ca mātikāpadeneva hoti, na aññena. Tatthāpi ekeneva, na dutiyādīhīti ayaṃ vinaye dhammatā veditabbā.</p>
  844. <p class="centered">Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  845. <p class="subhead">7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para522-4"></a><span class="paranum">522-4</span>. <span class="bld">Paggāhikasālaṃ</span> <a name="V0.0217"></a> <span class="bld">vā</span>ti dussapasāraṃ vā. Hatthena paggahetvā ṭhatvā sālāyaṃ pasāretabbadussaṃ pasārentīti codanā. <span class="bld">Ticīvarikenevā</span>ti vinayaticīvarikena. So hi adhiṭṭhahitvā ṭhapitaparikkhāracoḷādīsu santesupi ticīvare acchinne santaruttaraparamaṃ viññāpetvā gahetuṃ labhati. <span class="bld">Aññathāpī</span>ti ‘‘pamāṇikaṃ ticīvaraṃ parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā paribhuñjato tasmiṃ naṭṭhe bahūnipi gahetuṃ labhati, na santaruttaraparama’’nti ca, tasmā <span class="bld">taṃ vibhāga</span>nti ‘‘ticīvarikassa taṃ vibhāganti attho, na parikkhāracoḷikassā’’ti ca keci vadanti. Ācariyo pana <span class="bld">‘‘aññenā</span>ti aticīvarikena, <span class="bld">aññathā</span>ti ito vuttaggahaṇaparicchedato aññenā’’ti ettakameva vadati. Aññathāti pana sace tīṇipi naṭṭhāni, santaruttaraparamaṃ gaṇhitabbaṃ, sace dve vā ekaṃ vā naṭṭhaṃ, tena ‘‘aññathāpī’’ti dassanatthaṃ vuttanti eke. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> vicāraṇā eva natthi, tasmā upaparikkhitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Pakatiyā santaruttarena carati,</span> sāsaṅkasikkhāpadavasena vā taṃsammutivasena vā tatiyassa alābhena vā.</p>
  847. <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">‘‘Pamāṇameva</span> <a name="M0.0244"></a> <span class="bld">vaṭṭatī’’</span>ti sallekhadassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ micchā gahetvā ñātakādiṭṭhāne taduttari gaṇhantassa āpattīti ce? <span class="bld">Taṃ pāḷiyā na sameti,</span> ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti hi pāḷi. Ettha ca pavāritā nāma acchinnakālato pubbe eva pavāritā, na acchinnakāle. ‘‘Abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti hi vuttaṃ, tasmā yo acchinnakālassatthāya pavāreti, ubhopi appavāritā evāti veditabbā. Te hi acchinnakāraṇā naṭṭhakāraṇāva denti nāma. Apica yathā piṭṭhisamaye satuppādaṃ katvā ñātakapavāritaṭṭhānato vassikasāṭikaṃ nipphādentassa tena sikkhāpadena nissaggiyaṃ, tathā idhāpi ñātakapavāritaṭṭhānepi acchinnanaṭṭhakāraṇā na vaṭṭati, tasmā ‘‘aṭṭhakathāsu pamāṇameva vaṭṭatī’ti vuttavacanameva pamāṇa’’nti <span class="bld">dhammasiritthero</span> āha, taṃ ayuttaṃ, kasmā? Yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ taduttari viññāpentassa paññattaṃ, tasmiñca ‘‘aññātako gahapati vā gahapatānī vā’’ti <span class="bld">mātikāya</span> pāḷi, <span class="bld">vibhaṅge</span> ca ‘‘aññātako nāma mātito vā…pe… asambaddho’’ti pāḷi, <span class="bld">anāpattivāre</span> ca ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti pāḷi, tasmā tividhāyapi pāḷiyā na sametīti ayuttameva, tasmā kevalaṃ sallekhameva sandhāya vuttanti apare. Upari kāṇamātāsikkhāpade <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘tesampi pātheyyapaheṇakatthāya paṭiyattato pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘pāḷiyā na sametī’’ti vuttaṃ, na tattha ca idha ca nānākaraṇaṃ paññāyati<a name="V0.0218"></a>, tasmā therassa laddhi sundarā viya mama khāyati, vīmaṃsitabbaṃ. Yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘‘aññassatthāyā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Sesaṃ uttānatthamevā’’ti pāṭho. <span class="bld">‘‘Aññassatthāyā’’</span>ti nidānavirodhato na vuttaṃ. Tathāpi anantare vuttanayena labbhatīti ācariyo. Evarūpesu gahapatipaṭisaṃyuttasikkhāpadesu kiñcāpi ‘‘gahapati nāma yo koci agāraṃ ajjhāvasatī’’ti vuttaṃ, tathāpi pañca sahadhammike ṭhapetvā avasesā ca sikkhāpaccakkhātako ca titthiyo ca veditabbo.</p>
  848. <p class="centered">Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  849. <p class="subhead">8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para527-8"></a><span class="paranum">527-8</span>. Api <a name="M0.0245"></a> hoti cittanti attho. <span class="bld">Meyyā</span>ti pāṭhassa mayhanti attho. Na ime sukarā, ‘‘na imesaṃ sukarā’’ti vā pāṭho. ‘‘Tassa na imesaṃ sukarā acchādetunti attho’’ti likhitaṃ. ‘‘Pubbe appavārito’’ti vacanato tasmiṃ khaṇe pavāritopi appavāritova hotīti.</p>
  851. <p class="centered">Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  852. <p class="subhead">9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  853. <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. Dutiyaupakkhaṭena kiṃpayojananti? Natthi, kevalaṃ aṭṭhuppattivasena paññattaṃ bhikkhuniyā rahonisajjasikkhāpadaṃ viya. Evaṃ sante tanti anāropetabbaṃ bhaveyya vināpi tena tadatthasiddhito, anissarattā, anāropetuṃ anuññātattā ca. Vuttañhetaṃ ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho…pe… samūhaneyyā’’ti (dī. ni. 2.216). Idaṃ sabbamakāraṇaṃ. Na hi buddhā appayojanaṃ vācaṃ nicchārenti, pageva sikkhāpadaṃ, tenevāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tañhi imassa anupaññattisadisa’’</span>ntiādi. Anupaññatti ca nippayojanā natthi, taṃsadisañcetaṃ, na nippayojananti dassitaṃ hoti, evaṃ sante ko panettha visesoti? Tato āha ‘‘paṭhamasikkhāpade ekassa pīḷā katā, dutiye dvinnaṃ, ayamettha viseso’’ti. Iminā atthavisesena ko panañño atirekattho dassitoti? <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> tāva vuttaṃ ‘‘ekasmimpi vatthusmiṃ <a name="V0.0219"></a> ubhinnaṃ pīḷā kātuṃ vaṭṭatīti ayamatirekattho dassito’’ti. Tenetaṃ dīpeti ‘‘na kevalaṃ paṭiladdhacīvaragaṇanāyeva āpattigaṇanā, pīḷitapuggalasaṅkhātavatthugaṇanāyapī’’ti.</p>
  854. <p class="bodytext">Honti cettha –</p>
  855. <p class="gatha1">‘‘Vatthuto gaṇanāyāpi, siyā āpatti nekatā;</p>
  856. <p class="gathalast">Iti sandassanatthañca, dutiyūpakkhaṭaṃ idha.</p>
  857. <p class="gatha1">‘‘Kāyasaṃsaggasikkhāya, vibhaṅge viya kintetaṃ;</p>
  858. <p class="gathalast">Ekitthiyāpi nekatā, āpattīnaṃ payogato’’ti.</p>
  859. <p class="bodytext">Apicetaṃ <a name="M0.0246"></a> sikkhāpadaṃ taṃjātikesu sikkhāpadesu sabbesupi gahetabbavinicchayassa nayadassanappayojananti veditabbaṃ. Āha ca –</p>
  860. <p class="gatha1">‘‘Aññātikāya bahutāya vimissatāya,</p>
  861. <p class="gatha2">Āpattiyāpi bahutā ca vimissatā ca;</p>
  862. <p class="gatha3">Iccevamādividhisambhavadassanatthaṃ,</p>
  863. <p class="gathalast">Satthā upakkhaṭamidaṃ dutiyaṃ avocā’’ti.</p>
  864. <p class="bodytext">Tassāyaṃ saṅkhepato adhippāyapubbaṅgamā vicāraṇā – purāṇacīvaraṃ ekameva bhikkhu bhikkhunīhi dvīhi, bahūhi vā dhovāpeti, bhikkhunigaṇanāya pācittiyagaṇanā, tathā dvinnaṃ, bahūnaṃ vā sādhāraṇaṃ ekameva cīvaraṃ aññatra pārivattakā paṭiggaṇhāti, idhāpi tathā dvinnaṃ, bahūnaṃ vā sādhāraṇamekaṃ viññāpeti, viññattapuggalagaṇanāya āpattigaṇanā. Tathā aññesupi evarūpesu sikkhāpadesu nayo netabbo. Ayaṃ tāva bahutāya nayo. Missatāya pana ñātikāya, aññātikāya ca ekaṃ dhovāpeti, ekato niṭṭhāpane ekaṃ pācittiyaṃ. Atha ñātikā paṭhamaṃ thokaṃ dhovitvā ṭhitā, puna aññātikā sudhotaṃ karoti, nissaggiyaṃ. Atha aññātikā paṭhamaṃ dhovati, pacchā ñātikā sudhotaṃ karoti, aññātikāya payogavasena bhikkhuno dukkaṭameva. Aññātikāya ca ñātikāya ca aññātikasaññī, vematiko, ñātikasaññī vā dhovāpeti, yathāvuttanayena nissaggiyadukkaṭādiāpattibhedagaṇanā veditabbā. Tathā aññātikāya ca ñātikāya ca santakaṃ cīvaraṃ ubhohi ekato diyyamānaṃ paṭiggaṇhantassa<a name="V0.0220"></a>, aññātikāya eva hatthato paṭiggaṇhantassa ca nissaggiyameva. Atha ñātikāya anāpatti. Atha ubhosu aññātikādisaññī vuttanayeneva nissaggiyadukkaṭādiāpattibhedagaṇanā veditabbā. Tathā aññātakaviññattisikkhāpadesupi yathāsambhavaṃ nayo netabbo. Ayaṃ missatāya nayo. Ādi-saddena pana aneke aññātikā viññattāviññattapuggalagaṇanāya dukkaṭaṃ. Eko deti, eko na deti, nissaggiyaṃ. Atha aviññatto deti, na nissaggiyaṃ. Atha viññattāviññattānaṃ sādhāraṇaṃ viññatto deti, nissaggiyameva. Ubho denti, nissaggiyameva. Aviññatto deti, nissaggiyena anāpatti. Viññattassa vacanena aviññatto deti, anāpatti eva. Tathā upakkhaṭādīsupi yathāsambhavaṃ nayo netabbo.</p>
  865. <p class="centered">Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  866. <p class="subhead">10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  867. <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. <span class="bld">‘‘Na</span> <a name="M0.0247"></a> <span class="bld">kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma…pe… kālena kappiya’’</span>nti ito pubbe eva rūpiyapaṭiggahaṇasikkhāpadassa paññattattā vuttaṃ. Aññathā āyasmā upanando maṃsassa cetāpannaṃ ekampi kahāpaṇaṃ hatthena paṭiggaṇhanto tato mahantataraṃ cīvaracetāpannaṃ kathaṃ na paṭiggaṇhissati, evaṃ santepi cīvarapaṭisaṃyuttattā <span class="bld">cīvaravagge</span> saṅgāyiṃsūti.</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para538-9"></a><span class="paranum">538-9</span>. ‘‘Āgatakāraṇaṃ bhañjatī’’ti vuttattā nanu puna codetuṃ na labhatīti eke. Āgamanassa sātthakaṃ na hoti, cīvaraṃ na labhissati paṭisanthārassa katattāti eke. Codanālakkhaṇaṃ na hotīti katvā vuttanti eke. ‘‘Ṭhatvā codemī’’ti āgato taṃ ṭhānaṃ bhañjati, karoti cekaṃ, tīṇipi ce karoti, ekameva, ekavacanattāti eke. Tīṇi ṭhānāni bhañjatīti eke. <span class="bld">Upatissatthero</span> ‘‘na codanādiṃ bhañjati, codetukāmo akattabbaṃ akāsi, tena vattabhede dukkaṭa’’nti vadati. <span class="bld">Dhammasiritthero</span> pana ‘‘āsane ce nisīdati, ekāya nisajjāya dve ṭhānāni bhañjati. Āmisaṃ ce paṭiggaṇhāti, ekena paṭiggahena dve ṭhānāni bhañjati. Dhammaṃ ce bhāsati, dhammadesanasikkhāpade vuttaparicchedāya ekāya vācāya dve ṭhānāni bhañjati, taṃ sandhāya vutta’’nti vadati. ‘‘Yatthā’’ti vutte attano eva santikaṃ gantabbanti vuttaṃ viya hoti. Tena vuttaṃ ‘‘byañjanaṃ pana na sametī’’ti. Upāsakehi āṇattā taṃ. <span class="bld">Mūlaṃ asādiyantenā</span>ti mūlassa akappiyabhāve sati asādiyantena. Tañca kho cittena<a name="V0.0221"></a>, na mukhena. Sace evaṃ vutte akappiyaṃ dassetīti katvā cittena akappiyaṃ icchantova mukhena kappiyaṃ niddisati ‘‘cīvaraṃ me dethā’’ti, na vaṭṭati. Paṭilābhe rūpiyapaṭiggahaṇasikkhāpadena āpatti.</p>
  869. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vicāraṇā – cittena sādiyantopi mukhena kappiyavohārena ce voharati ‘‘kahāpaṇārahena, pādārahena vā kappiyabhaṇḍena idañcidañca āharā’’ti. Kiñcāpi rūpiyaṃ sandhāya vadati, vaṭṭati eva. Kasmā? Kañci sassuṭṭhānakaṃ bhūmipadesaṃ sandhāya ‘‘sīmaṃ demāti vadanti, vaṭṭatī’’ti vacanato, ‘‘vihārassa demā’’ti vutte ‘‘paṭikkhipituṃ na vaṭṭatī’’ti vacanato ca. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana vuttaṃ ‘‘saṅghaṃ sandhāya ‘vihārassa demā’ti dinnaṃ garubhaṇḍaṃ na hoti, dakkhiṇodakaṃ sampaṭicchituṃ, ‘sādhū’ti ca vattuṃ, anumodetuñca <a name="M0.0248"></a> vaṭṭati. Kasmā? Saṅghassa ‘vihāro’ti nāmābhāvato, khettasseva ‘sīmā’ti nāmabhāvato ca, cittena ārammaṇaṃ kataṃ appamāṇaṃ, kappiyavohārova pamāṇaṃ. Kappiyamevācikkhitattā ‘na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’ti (mahāva. 299) vacanenapi na virujjhati. Kappiyavacanapaccayā dāyako sayameva kattabbayuttakaṃ jānissatīti adhippāyato dāyakena etassa adhippāyaṃ ñatvā kappiyakārakassa hatthe ṭhapitaṃ bhikkhussa santakameva hotī’’ti. Idaṃ sabbamayuttaṃ, kasmā? Sīmāvihāravacanassa dāyakavacanattā. Idha ca bhikkhuno vacanaṃ pamāṇaṃ. Tenevāha ‘‘athāpi ‘mama taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā saṅghassa dammī’ti vutte ‘sādhu, upāsaka, saṅgho pānīyaṃ pivissatī’tiādīni vatvā paribhuñjituṃ vaṭṭati evā’’ti. Aññathā khettaṃ sandhāya bhikkhuno khettapaṭibaddhavacanāni sīmāvacanena kappantīti āpajjati. Avihārassa ca bhikkhussa rūpiyaṃ dassetvā ‘‘idaṃ vihārassa dammī’’ti vutte attano atthāya diyyamānaṃ jānantenāpi taṃ appaṭikkhipitabbaṃ. Tathā kahāpaṇārahādino akappiyabhaṇḍabhāvaṃ, kahāpaṇādibhāvameva vā jānantameva sandhāya tathāvoharantassa ca anāpattīti āpajjati. ‘‘Na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyenā’’ti nippadesato vuttattā na sakkā lesaṃ oḍḍetunti no takko, vicāretvā pana gahetabbaṃ. ‘‘No ce icchati, na kathetabba’’nti vacanato yathāvuttasāmiciyā akaraṇe anāpatti dukkaṭassāti dasseti.</p>
  870. <p class="bodytext">‘‘Aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabba’’nti vacanato yathāvuttasāmicimpi na katvā ce nipphādeti, aññātakaviññattisikkhāpadena kāretabboti dasseti. Kappiyakārakā sayameva codetvā denti, vaṭṭati. ‘‘Sayaṃ karaṇameva paṭikkhitta’’nti ca vadanti. <span class="bld">Piṇḍapātādīnaṃ</span> <a name="V0.0222"></a> <span class="bld">…pe… eseva nayo</span>ti ettha ‘‘dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ, <span class="bld">dadantesupī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena saṅgahitattā nissaggiyapācittiyameva. Jātarūparajataṃ ‘‘saṅghe sādite dukkaṭa’’nti ca vikappenti. Taṃ visesetvā navuttattā pācittiyamevāti dasseti. ‘‘Nissaggiyamevāti yevāpanakasikkhāpadesu siyā’’ti vadanti, upaparikkhitabbaṃ. ‘‘Yassa kassaci hi aññassa…pe… <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> vutta’’nti vacanato apabbajitānaṃ antamaso mātāpitūnampi atthāya sampaṭicchantassa dukkaṭamevāti dasseti.</p>
  871. <p class="bodytext">Sabbattha <a name="M0.0249"></a> sampaṭicchanaṃ nāma ‘‘uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyyavā upanikkhittaṃ vā sādiyeyyā’’ti evaṃ vuttalakkhaṇameva. Evaṃ santepi katthaci paṭikkhipitabbaṃ, katthaci na paṭikkhipitabbaṃ, katthaci paṭikkhittaṃ sādituṃ vaṭṭati, evaṃ appaṭikkhittaṃ kiñci vaṭṭati, idaṃ sabbampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>ti vitthāro āraddho. Tattha ‘‘cetiyassa…pe… na vaṭṭatī’’ti vacanato appaṭikkhittaṃ vihārassa dinnaṃ sādituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. Tathā therassa ‘‘mātuyā demā’’tiādinā vuttepi paṭiggahaṇe āpatti pācittiyameva. <span class="bld">Sāpattiko hotī</span>ti ettha kāya āpattiyā sāpattiko hotīti? Dukkaṭāpattiyāti eke. Na yāya kāyaci, kevalaṃ aṭṭhāne codetīti katvā ‘‘sāpattiko’’ti vuttaṃ. Yathā kathanti? ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato saddhivihāriko paṇāmetabbo…pe… paṇāmento anatisāro’’ti (mahāva. 68) ettha na sammāvattantaṃyeva apaṇāmentassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘na ca, bhikkhave, asammāvattanto na paṇāmetabbo, yo na paṇāmeyya, āpattidukkaṭassā’’ti (mahāva. 68), tasmā adhimattapemādiabhāvepi apaṇāmentassa anāpatti dissati. Apica ‘‘sātisāro hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span> ‘‘sātisāro hotīti sadoso hoti, āpattiṃ āpajjatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 68) vuttattā na yuttanti ce? Na, tadanantarameva taṃmicchāgāhanivattanatthaṃ, tasmā ‘‘na sammāvattanto paṇāmetabbo’’ti vuttattā anāpattikā katāti. Dukkaṭāpatti hotīti ācariyo, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Kappiyabhaṇḍampi akappiyamevā</span>ti taḷākato nipphannadhaññena parivattetvā laddhaṃ gorasampi na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.</p>
  872. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiyavohārepi</span> vidhānaṃ vakkhāma, seyyathidaṃ – <span class="bld">‘‘udakavasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dubbinibbhogaṃ hotī</span>ti idaṃ parato ‘‘tasseva akappiyaṃ. Kasmā? Dhaññassa vicāritattā’’ti iminā asadisaṃ, tasmā suvuttaṃ. Idañhi bhikkhussa payogavasena ādito paṭṭhāya uppannena missanti. Akatapubbaṃ <span class="bld">navasassaṃ</span> nāma. <span class="bld">Khale vā ṭhatvā rakkhatī</span>ti ‘‘idaṃ vā ettakaṃ vā mā gaṇha, idaṃ gahetuṃ labbhatī’’ti vā ‘‘ito apanehi, idha puñjaṃ karohī’’ti evamādinā vā payogena <a name="V0.0223"></a> ce rakkhati, taṃ akappiyaṃ. ‘‘Sace ‘mayiṭhite rakkhitaṃ hotī’ti rakkhati, gaṇhante vā passitvā ‘kiṃ karothā’ti, bhaṇati vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ. <span class="bld">Rūpiyapaṭiggahaṇasikkhāpade</span> ‘‘dvāraṃ pidahitvā rakkhantena vasitabba’’nti hi <a name="M0.0250"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Tasseva taṃ akappiyaṃ</span>. Kasmā? Apubbassa anuppāditattā. Heṭṭhā ‘‘sassaṃ katvā āharathā’’ti vattuṃ pana na vaṭṭatīti. Paṇṇepi eseva nayo. ‘‘Pakatiyā sayameva karontānaṃ ussāhajananato’’ti vuttaṃ. Kasmā? ‘‘Kahāpaṇānaṃ vicāritattā’’ti vacanato, pageva uṭṭhāpitattāti siddhaṃ hoti. Sace dāyakā vā saṅghassa gāmakhettārāmādiṃ keṇiyā gahitamanussā vā tattha kuṭumbino ‘‘ime saṅghassa kahāpaṇā āhaṭā’’ti vadanti, ‘‘na kappatī’’ti ettakameva vattabbaṃ. Kappiyakārakāva ce vadanti, ‘‘saṅghassa kahāpaṇā na kappanti, sappiādīni vaṭṭantī’’ti vattabbaṃ, tasmā ‘‘saṅghassa kappiyakārake vā guttaṭṭhānaṃ vā ācikkhathā’’ti vatvā tehi sampāditaṃ kenaci akattabbatāya ‘‘iminā sappiṃ āharāhī’’ti vicāreti niṭṭhāpetvā itaresaṃ kappiyaṃ parato <span class="bld">pattacatukke</span> catutthapatto viya. Vuttañhi tattha ‘‘ime kahāpaṇe gahetvā imaṃ dehī’ti kahāpaṇe dāpetvā gahito, ayaṃ patto etasseva bhikkhuno na vaṭṭati, dubbicāritattā, aññesaṃ pana vaṭṭati, mūlassa asampaṭicchitattā’’tiādi. Yadi evaṃ sabbesaṃ akappiyaṃ. Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattāti. Idaṃ duvuttanti ce? Na, mūlassa sampaṭicchitaṭṭhānaṃ sandhāya imassa vuttattā <span class="bld">pattacatukke</span> dutiyatatiyapattā viya, teneva vuttaṃ sayaṃkārivāre ‘‘na kappatī’’ti ettakameva vattabba’nti. Tato paraṃ mūlaṃ sampaṭicchati nāma.</p>
  873. <p class="gatha1">Mahāvisayasikkhattā, rājasikkhāpadaṃ idaṃ;</p>
  874. <p class="gathalast">Rañño viya duviññeyyaṃ, cittādhippāyatopi vā.</p>
  875. <p class="centered">Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  876. <p class="centered">Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.</p>
  877. <p class="title">2. Kosiyavaggo</p>
  878. <p class="subhead">1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  879. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Kosiyakārako</span>ti <a name="V0.0224"></a> ettha kosaṃ karontīti ‘‘kosakārā’’ti laddhavohārānaṃ pāṇakānaṃ kosato nibbattaṃ <span class="bld">kosiyaṃ</span> nāma. Attanā kataṃ ce? Nissajjanakāle ‘‘sayaṃ kataṃ nissaggiya’’nti vattabbaṃ. Ubhohi <a name="M0.0251"></a> ce kataṃ, yathāpāṭhameva vattabbaṃ. Attanā ca parehi ca vippakataṃ attanā pariyosāpetītiādicatukkampi sambhavantaṃ na dassitaṃ. Vinayadhammatā hesā, yadidaṃ ekasmiṃ tike vā catukke vā dassite itaraṃ sambhavantampi na vuccatīti.</p>
  880. <p class="centered">Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  881. <p class="subhead">2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  882. <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. <span class="bld">Suddhakāḷakāna</span>nti ettha yathā paṭhame ‘‘ekenapi kosiyaṃsunā’’ti vuttaṃ, tathā idha ‘‘ekenapi aññena amissetvā’’ti vacanābhāvato aññehi missabhāve satipi apaññāyamānarūpakaṃ ‘‘suddhakāḷaka’’micceva vuccatīti veditabbaṃ.</p>
  883. <p class="centered">Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  884. <p class="subhead">3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. ‘‘Dhārayitvā dve tulā ādātabbā’’ti vacanato yathā tulādhāraṇāya kāḷakā adhikā na honti, tathā kāḷakānaṃ dve bhāvā gahetabbā ukkaṭṭhaparicchedena. Kathaṃ paññāyatīti? Suddhakāḷakapaṭisedhananidānena. <span class="bld">Tatiyaṃ odātānaṃ catutthaṃ gocariyāna</span>nti heṭṭhimaparicchedo. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘ekassapi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiya’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, taṃ tulādhāraṇāya kiñcāpi na sameti, acittakattā pana sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha <a name="V0.0225"></a> pateyya nissaggiyanti adhippāyoti no takko. Aññathā dve tulā nādātabbā, ūnakatarā ādātabbā siyuṃ. Na hi lomaṃ gaṇetvā tulādhāraṇā karīyati. Atha gaṇetvāva kātabbaṃ. Kiṃ tulādhāraṇāya payojananti keci. ‘‘Gocariyaodātesu ekameva diguṇaṃ katvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> avicāritattā vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  886. <p class="centered">Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  887. <p class="subhead">4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. <span class="bld">Navaṃ</span> <a name="M0.0252"></a> <span class="bld">nāma karaṇaṃ upādāyā</span>ti idaṃ ādikaraṇato paṭṭhāya vassagaṇanaṃ dīpeti. <span class="bld">Karitvā vā</span>ti vacanaṃ niṭṭhānadivasato paṭṭhāyāti dīpeti. <span class="bld">Dhāretabba</span>nti vacanaṃ pana paribhogato paṭṭhāyāti dīpeti, yasmā laddhasammutikassa gatagataṭṭhāne channaṃ channaṃ vassānaṃ oratova katāni bahūnipi honti, tasmā <span class="bld">aññaṃ nava</span>nti kiṃ katato aññaṃ, udāhu dhāritato aññanti? Kiñcettha yadi katato aññaṃ, tesu aññataraṃ dukkataṃ vā paribhogajiṇṇaṃ vā puna kātuṃ vaṭṭati, tañca kho vināpi purāṇasanthatassa sugatavidatthiṃ appaṭisiddhapariyāpannattā. Katato hi aññaṃ paṭisiddhaṃ, idañca pubbakatanti tato anantarasikkhāpadavirodho hoti. Atha dhāritato aññaṃ nāma, sammuti niratthikā āpajjati, paṭhamakataṃ ce aparibhuttaṃ, satiyāpi sammutiyā aññaṃ navaṃ na vaṭṭatīti adhippāyo? Tatridaṃ sanniṭṭhānanidassanaṃ – niṭṭhānadivasato paṭṭhāya channaṃ channaṃ vassānaṃ paricchedo veditabbo. Tattha ca sattame vasse sampatte chabbassāni paripuṇṇāni honti. Tañca kho māsaparicchedavasena, na vassaparicchedavasena. Sattame paripuṇṇañca ūnakañca vassaṃ nāma, tasmā vippakatasseva sace chabbassāni pūrenti, puna niṭṭhānadivasato paṭṭhāya chabbassāni labhanti. Tañca kho paribhuttaṃ vā hotu aparibhuttaṃ vā, dhāritameva nāma. Yasmā ‘‘navaṃ nāma karaṇaṃ upādāya vuccatī’’ti vuttaṃ, tasmā channaṃ vassānaṃ parato tameva pubbakataṃ dukkatabhāvena, paribhogajiṇṇatāya vā vijaṭetvā puna karoti, niṭṭhānadivasato paṭṭhāya chabbassaparamatā dhāretabbaṃ, atirekaṃ vā. Anto ce karoti, tadeva <span class="bld">aññaṃ navaṃ nāma</span> hoti karaṇaṃ upādāya, tasmā nissaggiyaṃ. Aññathā ‘‘navaṃ nāma karaṇaṃ upādāyā’’ti iminā na koci viseso atthi. Evaṃ sante kiṃ hoti? Aṭṭhuppattīti. ‘‘Yācanabahulā viññattibahulā viharantī’’ti hi tattha vuttaṃ, tañca aññassa karaṇaṃ dīpeti. Yadi evaṃ taṃ nibbisesameva āpajjatīti? Nāpajjati. Ayaṃ panassa viseso, yasmā ‘‘aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, anāpattī’’ti vuttattho visesoti. Kiṃ vuttaṃ hoti<a name="V0.0226"></a>? ‘‘Navaṃ nāma karaṇaṃ upādāya vuccatī’’ti vutte atirekacīvarassa uppatti viya paṭilābhenassa uppatti navatā āpajjati. Tato paṭiladdhadivasato paṭṭhāya <a name="M0.0253"></a> chabbassaparamatā dhāretabbaṃ. Orena ce channaṃ vassānaṃ…pe… kārāpeyya, nissaggiyanti āpajjati, tasmā navaṃ nāma karaṇameva upādāya vuccati, na paṭilābhaṃ. Orena channaṃ vassānaṃ attano anuppannattā ‘‘nava’’nti saṅkhyaṃ gataṃ, appaṭiladdhaṃ ce kārāpeyya, yathā lābho, tathā kareyya vā kārāpeyya vāti ca na hoti. Kasmā? Yasmā aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, anāpattīti visesoti.</p>
  889. <p class="centered">Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  890. <p class="subhead">5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  891. <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. <span class="bld">Nāssudha kocī</span>ti ettha <span class="bld">assudha</span>-iti avadhāraṇatthe nipāto. Tattha kiñcāpi ‘‘evaṃ bhanteti kho te bhikkhū’’ti bahuvacanaṃ vuttaṃ, tathāpi te bhikkhū bhagavato paṭissuṇitvā idha tesu bhikkhūsu koci bhagavantaṃ nāssudha upasaṅkamati aññatra ekenāti attho gahetabbo. Taṃ suggāhaṃ ekāhaṃ bhante bhagavantaṃ varantiādīsu (mahāva. 337) viya, <span class="bld">anujānāmi…pe… yathāsukhaṃ maṃ dassanāya upasaṅkamantū</span>ti dassanatthāya upasaṅkamantu.</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para566-7"></a><span class="paranum">566-7</span>. ‘‘Mayaṃ āyasmantaṃ upasena’’nti tassa gaṇapāmokkhattā vuttaṃ. Āraññikapiṇḍapātikapaṃsukūlikavasena sabbāni vuttāni. Tenevāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘santhate catutthacīvarasaññitāyā’’ti. Kiṃ sabbepi te cīvaraṃ na bujjhantīti ce? Yathā hotu. Katamaṃ cīvaraṃ nāmāti? Channaṃ aññataraṃ vikappanupagaṃ pacchimanti. Kiñca vāyimaṃ avāyimanti? Vāyimamevāti. Katarasuttenāti? Addhā so suttameva na passati, siveyyakaṃ dussayugaṃ, iddhimayikañca devadattiyañca acīvaraṃ karoti. Yadi evaṃ avāyimampīti vadāmīti. Evaṃ sante siddhā santhate cīvarasaññitā kambalasīsena uṇṇāmayasāmaññato. Kiṃ pana te santhataṃ adhiṭṭhahiṃsūti? Duṭṭhu adhiṭṭhahiṃsu acīvarattā, na adhiṭṭhānupagattā ca santhatassa. Atha nādhiṭṭhahiṃsu, pubbeva tattha acīvarasaññino eteti katvā tattha cīvarasaññitāya tadubhayaṃ na yujjatīti. Kiṃ panetaṃ adhiṭṭhānupagaṃ natthīti? Tatthevāgataṃ<a name="M0.0254"></a>, apicetaṃ avikappanupagaṃ ce, cīvaraṃ na hoti, aññathā ‘‘cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ aññatara’’nti ettāvatā siddhaṃ ‘‘vikappanupagaṃ pacchima’’nti na vattabbaṃ. Atha na vikappanupagampi cīvarameva siddhaṃ, anadhiṭṭhānupagaṃ<a name="V0.0227"></a>, avikappanupagañca ekajjhaṃ ‘‘cīvara’’nti saṅkhyaṃ gacchati. Tenevāha ‘‘tecīvarikassa catutthacīvaraṃ vattamānaṃ aṃsakāsāvameva vaṭṭatī’’ti.</p>
  893. <p class="bodytext">Apica santhate cīvarasaññitā na kevalaṃ tesaṃyeva, aññesampi anubandhati eva ‘‘purāṇasanthataṃ nāma sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampī’’ti vacanato. Aṭṭhakathācariyo panassa acīvarataṃ sandhāyabhāsitatthadīpanena dīpeti. <span class="bld">Nivatthapāruta</span>nti etesaṃ nisinnañceva nipannañcāti attho. Apica evaṃ santepi santhate cīvarasaññitā anubandhati eva. <span class="bld">Khandhake</span> (mahāva. 358) hi ‘‘nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti ca, <span class="bld">parivāre</span> (pari. 329) ‘‘nava cīvarāni adhiṭṭhātabbānī’’ti ca <span class="bld">nisīdanasikkhāpade</span> ‘‘dasā vidatthī’’ti ca idha ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti ca vuttaṃ, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>ñcassa ‘‘santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimattapadese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā karīyanti, tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccatī’’ti ca ‘‘nisīdanaṃ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭantī’’ti ca vuttaṃ, tasmā nisīdanaṃ nāma navannaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ adhiṭṭhātabbaṃ, tañca santhatasadisaṃ eḷakalomamayasanthatavisesanti siddhaṃ, tathā nisīdanameva nisīdanasanthatañca siddhaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ca ‘‘ekamevā’’ti vuttaṃ. Tasmiṃ siddhe siddhā santhate cīvarasaññitāti attho. Kasmā? Santhatasāmaññato.</p>
  894. <p class="bodytext">Etthāha – kathaṃ adasameva santhataṃ cīvarasaṅkhyaṃ na gacchati. Anekampi anadhiṭṭhitampi mahantampi vaṭṭati, yato sadasameva santhataṃ cīvarasaṅkhyaṃ gacchati, tato adhiṭṭhānañca upagacchatīti. Asanthatapariyāpannattā orena ca channaṃ vassānaṃ vināpi sammutiṃ, tañca porāṇaṃ vissajjetvā eva, na avissajjetvā ‘‘tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭantī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.469) vacanatoti. Athāpi siyā santhataṃ sayanatthameva karīyati, nisīdanaṃ asanthatamevāti. Tañca na niyamato ‘‘purāṇasanthataṃ nāma sakiṃ nivatthaṃ sakiṃ pārutampī’’ti vuttattāti. Ettha vuccati, na ettha kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ vinayapaññattiyā anaññavisayattā.</p>
  895. <p class="bodytext">Santhatassa <a name="M0.0255"></a> pana acīvarabhāve ayaṃ yutti – ādito ‘‘tīṇi santhatāni pana vinayakammaṃ katvā paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭantī’’ti aṭṭhakathāvacanato tāni akappiyānīti siddhaṃ, bhagavatā ca khomādīni cha anuññātānīti koseyyaṃ kappiyanti siddhaṃ. Evaṃ sante suddhakoseyyampi cīvaraṃ kappiyaṃ jātaṃ, pageva kosiyamissakasanthatacīvaranti <a name="V0.0228"></a> āpajjati. Tathā kambalañca anuññātaṃ, tañca suddhikampi hoti jātikāḷakabhāvena, pageva odātagocariyamissakasanthatacīvaranti āpajjati. Tato ca aññamaññavirodho, tasmā na santhataṃ cīvaraṃ nāma hoti, nisīdanaṃ pana hoti tassa pamāṇasaṇṭhānaparicchedasambhavato. Etthāhu keci ācariyā ‘‘duvidhaṃ nisīdanaṃ santhataṃ, asanthatañca. Tattha santhataṃ santhatameva. Asanthataṃ khomādichabbidhaṃ, tadanulomaṃ vā hoti, ayametesaṃ viseso’’ti.</p>
  896. <p class="bodytext">Etthāha – kasmā panettha ‘‘santhataṃ pana bhikkhunā’’ti sikkhāpadaṃ apaññāpetvā ‘‘nisīdanasanthata’’nti paññattanti? Cīvarasaññitāya santhatānaṃ ujjhitattā tesaṃ acīvarabhāvadassanatthaṃ tathā paññattanti vuttaṃ hoti, tasmā te bhikkhū dhutaṅgabhedabhayā tāni ujjhitvā terasāpi dhutaṅgāni samādiyiṃsu, sīsadassanavasena tīṇeva vuttāni, bhagavā ca tesaṃ santhataṃ anujāni, tato nesaṃ evaṃ hoti ‘‘nisīdanacīvarasaṇṭhānampetaṃ nisīdanasanthataṃ no anuññātaṃ, catutthacīvarabhāvena pageva katasanthataṃ vā’’ti. Tato santhate nesaṃ cīvarasaññitā na bhavissatīti tadatthaṃ bhagavatā nisīdanasanthatanti paññattanti adhippāyo. ‘‘Pacchimāni dve vaṭṭantī’’ti kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti vacanatoti.</p>
  897. <p class="centered">Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  898. <p class="subhead">6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para572-3"></a><span class="paranum">572-3</span>. <span class="bld">Addhānamaggappaṭipannassā</span>ti iminā pakatiyā dīghamaggappaṭipannassa uppannānipi tiyojanaparamameva haritabbāni, pageva appaṭipannassāti dasseti. Addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyanti vā sambandho. Teneva vāsādhippāyassa paṭippassaddhagamanussāhattā ‘‘appaṭipanno’’ti saṅkhyaṃ gatassa <a name="M0.0256"></a> anāpattīti siddhā. Imasmiṃ atthavikappe hi bhikkhuno paneva eḷakalomāni uppajjeyyuṃ…pe… asantepi hārake addhānaṃ maggappaṭipannassa nissaggiyaṃ pācittiyanti yojanā veditabbā. <span class="bld">Ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbānī</span>ti attano santakānaṃyeva tiyojanātikkame āpattiṃ dasseti. Tena anākaṅkhamānena parasantakāni paṭiggahitāni atirekatiyojanaṃ harantassa anāpatti siddhā. Ayamattho ‘‘bhikkhuno uppajjeyyu’’nti iminā, ‘‘acchinnaṃ paṭilabhitvā’’ti iminā ca dīpitova hotīti. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> <a name="V0.0229"></a> ca ‘‘aññaṃ bhikkhuṃ harāpento gacchati ce, dvinnaṃ anāpattīti vuttaṃ, tasmā dve bhikkhū tiyojanaparamaṃ patvā aññamaññassa bhaṇḍaṃ parivattetvā ce haranti, anāpattīti siddhaṃ, teneva <span class="bld">anāpattivāre</span> ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti vuttaṃ. Kiṃ harāpeti? Jānantaṃ ajānantaṃ. Kiñcettha yadi jānantaṃ, ‘‘añño harissatīti ṭhapeti, tena haritepi āpattiyevā’’ti ekaṃsato na vattabbaṃ. Jānantopi hi ekacco haratīti. Tato aṭṭhakathāya virujjhati. Atha ajānantaṃ, ‘‘aññassa yāne vā bhaṇḍe vā ajānantassa pakkhipitvā tiyojanaṃ atikkāmeti, nissaggiyānī’’ti <span class="bld">pāḷiyā</span> virujjhati, atha ubhopi ekato ekaṃ bhaṇḍaṃ harāpenti, tampi nissaggiyaṃ siyā. Anissaggiyanti yuttiyā virujjhati ‘‘tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbāni asante hārake’’ti avisesena ca <span class="bld">pāḷi</span> vuttā. Hārakopi sacetano acetanoti duvidho. Sacetanopi eḷakalomabhāvaṃ vā ‘‘ahamidaṃ harāmī’’ti vā ‘‘maṃ esa idaṃ harāpetī’’ti vā jānanājānanavasena duvidho hoti. Tattha acetano nāma hārako nadīsoto vā nāvā vā assāmikayānaṃ vā hoti. Sacetano pākaṭova. Tattha ‘‘maṃ esa idaṃ harāpetī’’ti ettakaṃ jānantaṃ manussaṃ vā tiracchānagataṃ vā aññaṃ harāpeti, anāpattīti <span class="bld">anugaṇṭhipada</span>nayo. Ayaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathāya ca ekaraso vinicchayo, ‘‘asante hārake’’ti kiñcāpi idaṃ avisesato vuttaṃ, ‘‘aññassa yāne vā bhaṇḍe vā ajānantassā’’ti vacanato pana sacetanova hārako tattha adhippetoti paññāyati, so ca eḷakalomabhāvañca ‘‘idaṃ harāmī’’ti ca jānanto nādhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘añño harissatīti ṭhapeti, tena haritepi āpattiyevā’’tiādi. Tattha hetukattuno abhāvatova. <span class="bld">Pāḷiya</span>ñhi ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti hetukattuvasena vuttā<a name="M0.0257"></a>. Itare dve jānantā idha sambhavanti. ‘‘Ajānantassa pakkhipitvā’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘esa harāpetī’’ti vā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ atikkamāpetī’’ti vā jānantassa yāne vā bhaṇḍe vā pakkhipitvā tiyojanaṃ atikkamāpeti, na nissaggiyā hontīti dīpeti.</p>
  900. <p class="bodytext">‘‘Harāpetī’’ti idaṃ hetukattuvacanataṃ sādheti, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sāmikassa ajānantassevā’’ti idaṃ ‘‘maṃ esa harāpetī’’ti evaṃ ajānantaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Sāreti codeti anubandhāpetī’’ti idaṃ ‘‘maṃ esa idaṃ ṭhānaṃ atikkamāpetī’’ti evaṃ jānantaṃ sandhāya vuttaṃ. Ajānantopi sāraṇādīhi ṭhitaṭṭhānaṃ nātikkamati, na vā anubandhati. Atha sāraṇādīhi anatikkamitvā attano ruciyā atikkamati āpatti eva bhikkhuno hetukattubhāvāsambhavato.</p>
  901. <p class="bodytext">Idāni yathāṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya vakkhāma, ‘‘asantepi hārake’’ti hārakālābhapaccayāpi sayaṃ <a name="V0.0230"></a> haraṇato nissaggiyameva, pageva sati hāraketi ayameko attho. Avadhāraṇatthaṃ api-saddaṃ gahetvā asante eva hārake nissaggiyaṃ, sati pana hārake na tena harāpentassa nissaggiyanti ayaṃ dutiyo attho. ‘‘Saṅghato vā…pe… attano vā dhanenā’’ti iminā kiñcāpi acittakamidaṃ sikkhāpadaṃ, saṅghādito pana attanā ākaṅkhamānena paṭiggahitasseva eḷakalomassa tiyojanātikkame āpatti, na ajānato appaṭiggahitassa cīvarādīsu kutoci laggassa atikkamaneti dīpeti. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘kambalassa upari nipajjitvā gacchantassa sace ekampi lomaṃ cīvare laggaṃ hoti, āpatti eva kambalato vijaṭitattā’’ti vuttaṃ, taṃ kambalassa paṭiggahitattā attano icchāya paṭiggahitameva hotīti yuttaṃ. Yasmā ‘‘anāpatti katabhaṇḍe’’ti vuttaṃ, tasmā taṃ anekampi katabhaṇḍaṭṭhāniyameva hoti. Tañhi anena paṭiggahitaṃ, na lomaṃ. Atha lomampi aggahitameva hoti, katabhaṇḍaṃ dupparihāriyalomavinibbhogakatabhaṇḍo niyamo. Evaṃ sante akatabhaṇḍe tikapācittiyaṃ, katabhaṇḍe tikadukkaṭañca nayato dassetabbaṃ bhaveyya, aññathā tikassa dassitattā. <span class="bld">Saussāhattā</span>ti appaṭippassaddhagamanattā. <span class="bld">Acittakattā cā</span>ti bhikkhuno ussāhānurūpaṃ lomānaṃ tiyojanātikkamanato vināpi payogacittena haraṇacittena āpajjati evāti adhippāyo. <span class="bld">Sā anāpatti pāḷiyā na sametī</span>ti <a name="M0.0258"></a> anto pana payogena tiyojanaparamaṃ atikkamitattā anāpatti. ‘‘Tiyojanaṃ haratī’’ti iminā tiyojanaṃ padasā netukāmopi antotiyojane pade pade dukkaṭaṃ nāpajjatīti dasseti, taṃ yuttaṃ ‘‘tiyojanaṃ vāsādhippāyo gantvā tato paraṃ haratī’ti vacanassatthitāyā’’ti vuttaṃ. Punapi vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññaṃ harāpetī</span>ti ‘idaṃ harissāmī’ti saussāhameva aññaṃ harāpetīti attho. Itarathā gacchantassa sīse ṭhapesi, tasmiṃ ajānantepi anāpatti siyā’’ti. Sace pana ‘‘agacchante yāne vā’’tiādinā nayena vuttattā haraṇādīhi janitaussāhānaṃ hatthiādīnaṃ ‘idaṃ karissāmā’ti vā ‘harissāmā’ti vā ābhoge janite eva anāpatti, na ajaniteti <span class="bld">upatissatthero</span> āhā’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Parivattetvā ṭhapite</span>ti dvinnampi bahi nikkhipitattāti <span class="bld">upatissatthero</span>. Bahisīmāya ṭhapitaṃ bhaṇḍikaṃ anto antosīmāyaṃ ṭhapitaṃ bahi karoto anāpattīti keci, na sundaraṃ viya.</p>
  902. <p class="bodytext"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>. <span class="bld">Paṭilabhitvā haratī</span>ti paṭhamatiyojanato paraṃ harati, na dutiyāditoti attho. Katabhaṇḍe uppannokāsābhāvā anāpatti.</p>
  903. <p class="centered">Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  904. <p class="subhead">7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para581"></a><span class="paranum">581</span>. Kiñcāpi <a name="V0.0231"></a> <span class="bld">purāṇacīvaradhovanasikkhāpade</span> cīvaraṃ ṭhapetvā ‘‘aññaṃ parikkhāraṃ dhovāpetī’’ti (pārā. 507) anāpattivāre vuttaṃ. Imassa pana sikkhāpadassa uppannakālato paṭṭhāya eḷakalomadhovāpanādinā āpattīti eke. Sā vā anāpatti mūlāpattito eva, na imamhāti eke. Eḷakalomānaṃ aparikkhārattā bhaṭṭhaṃ aggahaṇamevāti eke. Imassa antimanayassa atthappakāsanatthaṃ idaṃ pañhākammaṃ – ‘‘dhovāpetī’’ti idaṃ rajāpanavijaṭāpanaggahaṇena nippadesavācipadaṃ, udāhu aggahaṇena sappadesavācipadaṃ. Kiñcettha yadi nippadesavācipadaṃ, sabbattha idameva vattabbaṃ, na itarāni. Atha sappadesavācipadaṃ, ‘‘avuttā dhovati, aparibhuttaṃ dhovāpetī’’ti ettha virodho. ‘‘Avuttā rajati vijaṭeti, nissaggiya’’nti aniṭṭhappasaṅgatoti? Desanāvilāsamattaṃ <a name="M0.0259"></a> bhagavato vacanaṃ, katthaci tikapadavacanaṃ, katthaci ekapadavacanaṃ, nippadesapadameva te vadantīti. Sace ‘‘katabhaṇḍaṃ dhovāpetī’’ti ettha paṭivirodho, ‘‘katabhaṇḍaṃ vijaṭāpeti, anāpattī’’ti aniṭṭhappasaṅgato anāpatti evāti ce? Na, akatabhaṇḍassa suddhalomassa vijaṭāpanaṃ ito vā dātabbaṃ. Udakādidhovanavasena piṇḍetvā ṭhitānaṃ vijaṭāpanaṃ labbhatīti ce? Purāṇasanthatassa vijaṭāpane anāpattiyā bhavitabbaṃ, na ca taṃ yuttaṃ ‘‘aparibhuttaṃ dhovāpetī’’ti vacanato. Tena paribhuttaṃ dhovāpeti rajāpeti vijaṭāpeti, nissaggiyamevāti siddhaṃ hoti, tañca paribhuttaṃ nāma katabhaṇḍameva hoti. Na hi sakkā eḷakalomāni paribhuñjituṃ, aññathā ‘‘paribhuttaṃ dhovāpetī’’ti vacanaṃ niratthakaṃ hoti. Na hi ettha ‘‘purāṇāni eḷakalomāni dhovāpeyya vā’’ti vacanaṃ atthi purāṇacīvarasikkhāpade viya. Tattha ādinnakappavasena, idha taṃ likhitaṃ. Lekhadosoti ce? Na, visesahetuno abhāvā, <span class="bld">purāṇacīvarasikkhāpade</span> aparibhuttaṃ katabhaṇḍaṃ nāma, ‘‘kambalakojavasanthatādi’’nti vacanato ca. Kiñcāpi iminā saddena ayamattho siddho, ‘‘dhovāpetī’’ti idaṃ pana siyā nippadesaṃ. Siyā sappadesaṃ. Tañhi ‘‘avuttā dhovatī’’tiādīsu nippadesaṃ. ‘‘Katabhaṇḍaṃ dhovāpetī’’ti ettha sappadesaṃ. ‘‘Akatabhaṇḍaṃ dhovāpeti rajāpeti, anāpattī’’ti ‘‘vijaṭāpeti, anāpattī’’ti vacanappamāṇato anāpatti evāti ce? Na, vacanappamāṇato eva āpattīti āpajjanato. ‘‘Aparibhuttaṃ dhovāpetī’’ti vacanameva hi taṃ aparibhuttaṃ santhataṃ vijaṭāpentassa anāpattīti dīpeti ce? Siddhaṃ paribhuttaṃ vijaṭāpentassa āpatti evāti.</p>
  906. <p class="centered">Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  907. <p class="subhead">8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para583-4"></a><span class="paranum">583-4</span>. <span class="bld">Sabbampī</span>ti <a name="V0.0232"></a> tividhampi. ‘‘Muttā maṇi veḷuriyo saṅkho’tiādi pana kiñcāpi <span class="bld">rājasikkhāpade</span> ‘na vaṭṭatī’ti pasaṅgato vuttaṃ, sarūpato pana āpattidassanavasena sakaṭṭhānepi vattumāraddha’’nti vuttaṃ. Kathametaṃ? Muttādīnaṃ sakaṭṭhānaṃ jātaṃ, na hi tāni idha pāḷiyaṃ dissantīti imassa aṭṭhakathāyaṃ vuttāni, rājasikkhāpadassapi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti. Na kevalaṃ <a name="M0.0260"></a> hiraññasuvaṇṇameva, aññampi khettavatthādikaṃ ‘‘akappiyaṃ na sampaṭicchitabba’’nti sāmaññena, na sarūpato. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana sarūpato ‘‘cīvaracetāpannaṃ nāma hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā muttā vā maṇi vā’’ti ettakameva vuttaṃ, tasmā rājasikkhāpadamevassa sakaṭṭhānaṃ. Muttāmaṇiggahaṇena cettha tajjātiyaggahaṇaṃ siddhamevāti nāgato imassa paṭhamameva paññattattā. Yadi evaṃ idha anāgatattā kataraṃ nesaṃ sakaṭṭhānanti? Idameva atthato, no sarūpato.</p>
  909. <p class="bodytext">Kathaṃ? Etāni hi <span class="bld">ratanasikkhāpade</span> nissaggiyavatthūni, dukkaṭavatthūni ca ekato ‘‘ratana’’nti āgatāni, ‘‘ratanasammata’’nti kappiyavatthu āgataṃ. Tesu ca dasasu ratanesu rajatajātarūpadvayaṃ idha nissaggiyavatthu, avasesaṃ dukkaṭavatthūti siddhaṃ. Idha ca siddhattā eva ratanasikkhāpadassa anāpattivāre ‘‘ratanasammataṃ vissāsaṃ gaṇhāti, tāvakālikaṃ gaṇhāti, paṃsukūlasaññissā’’ti vuttaṃ, na ratanaṃ vuttaṃ. Sattavidhadhaññadāsidāsakhettādi pana <span class="bld">brahmajālādisutta</span>vasena (dī. ni. 1.1 ādayo) akappiyanti siddhaṃ, tasmā idha dukkaṭavatthūti siddhaṃ, teneva anuyogavatte ‘‘dhammaṃ jānāti, dhammānulomaṃ, vinayaṃ, vinayānulomaṃ jānātī’’ti (pari. 442) vuttaṃ. Tathā āmakamaṃsampi dukkaṭavatthuṃ āpajjatīti? Na, idha vinaye anuññātattā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṃsa’’ntiādinā (mahāva. 264), tasmā na āmakamaṃsaṃ sutte āgatampi dukkaṭavatthu hoti, tathāpi attano paribhogatthāya paṭiggahaṇe dukkaṭamevāti no takkoti ācariyo. ‘‘Idha nikkhipāhī’ti vutte upanikkhittasādiyanameva hotī’’ti vadanti. ‘‘Akappiyavicāraṇā eva na vaṭṭatīti ce? <span class="bld">Kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhita</span>nti ettha taṃ sayaṃ aparibhogārahaṃ hutvā tadagghanakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ paribhogārahaṃ hutvā ṭhitanti attho’’ti likhitaṃ, ‘‘paṃsukūlabhāvena ṭhitattā, guttaṭṭhānācikkhanassa kappiyattā ca kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ. ‘Idaṃ gaṇhā’tiādinā vadantassa akappiyattā akappiyaṃ nissāya ṭhita’’nti ca. <span class="bld">Evampi kappiyañca akappiyañcā</span>ti ‘‘imasmiṃ okāse ṭhapitaṃ, kiṃ na passasīti chekatare imeva kahāpaṇe’’tiādivacanassa kappiyattā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ. ‘‘Idaṃ gaṇhā’’ti vutte dubbicāritattā attano akappiyattā tato āgataṃ <a name="V0.0233"></a> akappiyaṃ nissāya ṭhitameva hoti. ‘‘Idaṃ gaṇhā’ti vutte tena gahite ‘uggaṇhāpeyya <a name="M0.0261"></a> vā’ti vuttavidhiṃ na pāpuṇāti, kevalaṃ dubbicāritattā tasseva taṃ akappiyaṃ hoti, mūlapaṭiggahaṇassa suddhattā parato pattacatukke tatiyapatto viyāti ca evaṃ <span class="bld">upatissatthero</span> vadatī’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Kiṃ bahunā, visuddhāgamattā kappiyaṃ. Dubbicāraṇāya sati akappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ hotīti no takkoti ācariyo. ‘‘Evaṃ saṅghagaṇādīnampi atthāya pariccattepi tena samānagatikattā ṭhapetvā āpattivisesa’’nti vuttaṃ.</p>
  910. <p class="bodytext"><span class="bld">Na kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpita</span>nti cetāpitañce, upāyābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Upanikkhepaṃ ṭhapetvā</span>ti sace so upāsako ‘atibahuṃ etaṃ hiraññaṃ, idaṃ bhante ajjeva na vināsetabba’nti vatvā sayaṃ upanikkhepadese ṭhapeti, aññena vā ṭhapāpeti, etaṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā tato laddhaṃ udayaṃ paribhuñjanto saṅgho paccaye paribhuñjati nāmā’’ti vuttaṃ.</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. Ayaṃ kira itthaṃlakkhaṇasampanno ukkaṃsato. Evaṃ aṅgasampannopi aparabhāge lobhavasena vā aññena vā kāraṇena sace nimittaṃ katvā pāteti, āpatti dukkaṭassa. <span class="bld">Senāsanampi paribhoge paribhoge</span>ti pavese pavese. So hi kāraṇantarena rukkhamūlikassa, abbhokāsikassapi vaṭṭati eva, ṭhānanisajjādivasena nivāsādhippāye sati paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ. Bhesajjassa satipaccayatā sabbakālampīti eke. Asannihitassa pacchābhattameva, sannihitassa purebhattampīti no takkoti ācariyo. ‘‘Yāmakālikaṃ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāya…pe… paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassa. Ajjhohāre ajjhohāre āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 244) hi vuttaṃ. Dukkaṭañhi <span class="bld">vikālabhojanasikkhāpade</span> āgataṃ vikāle āpajjati, no kāle āhārakālattā, <span class="bld">sannidhisikkhāpade</span> āgataṃ pana kālepi sannidhijātattā, teneva tattha sattāhakālikayāvajīvikadvayameva vuttanti. ‘‘Sati paccaye’’ti vacanato nāyaṃ viseso labbhatīti ce? Na, aniṭṭhappasaṅgato, vacanāniyamato ca. <span class="bld">Sannidhisikkhāpade</span> hi ‘‘anāpatti yāvakālikaṃ yāvakālaṃ nidahitvā bhuñjati. Yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti (pāci. 256) ettha vacanappamāṇato yāmakālikaṃ na purebhatte, na pacchābhatte, na divase, na rattiyaṃ yāmameva nidahitvā bhuñjantassa anāpattīti <a name="M0.0262"></a> aniṭṭhappasaṅgo. Tathā tattheva ‘‘yāmakālikaṃ yāmaṃ nidahitvā bhuñjati, sattāhakālikaṃ sattāhaṃ nidahitvā bhuñjatī’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘sati paccaye’’ti, tasmā <span class="bld">satipaccaya</span>-vacanaṃ katthaci hoti, katthaci na hotīti vacanāniyamato āpattiyāpi aniyamo siyā. Evaṃ santepi yathāvuttadukkaṭaṃ āpajjati <a name="V0.0234"></a> eva. Na anāhārappayojanattā yāmakālikādīnanti ce? Na, sappiādimissabhojanassa paṇītabhojanabhāvappattito. Apica sabbakālikesu yāvakālikaṃ oḷārikaṃ, taṃ āhāratthāya paṭiggaṇhantassa kāle anāpatti, pageva anoḷārikaṃ yāmakālikādiṃ, āhāratthāya eva anuññātattā. Yāvakālike eva anāpattīti ce? Na, anāhāratthāya gaṇhantassa āpattisambhavato itaraṃ āhāratthāya gaṇhantassa viya, tasmā yathāvuttamevettha sanniṭṭhānaṃ pāḷiṃ, yuttiñca anulometīti.</p>
  912. <p class="bodytext"><span class="bld">Desanāsuddhī</span>ti ettha desanā nāma vinayakammaṃ, tena vuṭṭhānampi desanā eva nāma hotīti. ‘‘Paṭiggaṇhātī’’ti avatvā ‘‘paṭisevatī’’ti vuttattā <span class="bld">paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpatti</span>. Khīṇāsavā katakiccattā vibhattadāyādā viya honti, tena tesaṃ sāmiparibhogā honti. Aññathā yāvakālikabhāvaṃ anatikkantattā virujjhati. Iṇaparibhogo na vaṭṭati, bhesajje āpattito, itarasmiṃ ayuttaparibhogato, iṇaṃ viya ananuññātabhuttattā ca. ‘‘Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthi, tasmā na koci saṅkitabbo’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Bhārabhūtā</span> saddhivihārikādayo. <span class="bld">Yathādānameva gahitattā</span>ti ettha ‘‘attano hatthena ce deti, na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, ‘‘atirekabhāgaṃ gahetvā punadivase attano atthāya uddhaṭabhāgaṃ tattheva dāpeti, vaṭṭatī’’ti ca. Parivattakaṃ deti, dhammiyañce, vaṭṭati. No adhammiyaṃ. ‘‘Taṃ dhammānuggahena uggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kena lesenāti ce? ‘‘Alabbhamānāya sāmaggiyā anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti (mahāva. 130) iminā upasampadakkhandhakavacanalesena.</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. <span class="bld">Assatiyā dinna</span>nti ettha ‘‘assatiyā dinnaṃ nāma apariccattaṃ hoti, tasmā dussante baddhakahāpaṇādīni satiṃ paṭilabhitvā dāyakā ce <a name="M0.0263"></a> puna gaṇhanti, nissaggiyameva desetabbaṃ. Tena akappiyabhaṇḍena te ce dāyakā sappiādīni kiṇitvā saṅghassa denti, tassapi bhikkhuno kappati dāyakānaṃyeva santakattā. Bhikkhunā hi ‘vatthaṃ gaṇhāmī’ti vatthasaññāya eva gahitaṃ, na rūpiyasaññāya. Idañca sikkhāpadaṃ attano atthāya uggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na ca tena taṃ attano atthāya paresaṃ vā atthāya gahitaṃ. Atha te dāyakā no ce āgantvā gaṇhanti, dāyake pucchitvā attano atthāya ce pariccattaṃ, saṅghe nissajjitvā āpatti desetabbā. No ce, āpatti eva desetabbā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbāparaviruddhaṃ. Āpattidesanāya hi sati rūpiyaṃ paṭiggahitanti siddhaṃ, tasmiṃ siddhe ‘‘tato uppannaṃ tassapi kappatī’’ti idaṃ na yujjatīti. Kappati evāti ce? Na, vatthuṃ anissajjitvā <a name="V0.0235"></a> āpatti desetabbāti na yujjati. Acittakattā sikkhāpadassa yujjatīti ce? Na, sabbattha ‘‘rūpiyaṃ paṭiggaṇhātī’’ti vacanato. ‘‘Rūpiyaṃ paṭiggaṇhātī’’ti hi vuttaṃ, aññathā sabbattha ‘‘rūpiya’’nti padaṃ niratthakaṃ hoti vināpi tena tadatthasiddhito. Anena ca vatthaṃ paṭiggahitaṃ, dāyakena ca vatthameva dinnaṃ, vatthagatampi rūpiyaṃ theyyacittena gaṇhanto padavārena kāretabbo. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘rūpiye arūpiyasaññīti suvaṇṇādīsu kharapattādisaññī’’ti vuttaṃ ‘‘rūpiyaṃ paṭiggaṇhātī’’ti vacanavasena.</p>
  914. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Apica puññakāmā’’</span>tiādi pana vidhānantaradassanatthaṃ vuttaṃ, teneva hi ‘‘imasmiṃ gehe idaṃ laddhanti sallakkhetabba’’nti vuttaṃ. Aññathā sallakkhaṇe vimativasena, vimatiyā ca sati nissaggiyameva ‘‘rūpiye vematiko’’tiādi vacanatoti. Idaṃ vidhānaṃ niratthakameva āpajjati, na ca niratthakaṃ. Kasmā? Dussante baddhakahāpaṇādi assatiyā dinnaṃ vatthasaññāya paṭiggahitañca, tato na rūpiyaṃ dinnañca hoti paṭiggahitañcāti. Ettha āpattidesanākiccaṃ natthi, taṃ pana dāyakānameva paṭidātabbaṃ. Tato uppannaṃ kappiyabhaṇḍañca sabbesaṃ kappatīti imassa vidhānantaradassanatthaṃ ‘‘apica puññakāmā’’tiādīti no takkoti ācariyo.</p>
  915. <p class="centered">Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  916. <p class="subhead">9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>. <span class="bld">‘‘Jātarūparajataparivattana’’</span>nti <a name="M0.0264"></a> ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ, tathā ‘‘rūpiyaṃ nāma satthuvaṇṇo kahāpaṇo’’tiādi pāḷivacanañca. ‘‘Arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetī’’tiādi tikavacanato, ‘‘dukkaṭavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa…pe… nissaggiyaṃ pācittiyaṃ garukassa cetāpitattā’’ti aṭṭhakathāvacanato ca pana anukkaṭṭhaparicchedopettha labbhatīti siddhaṃ. Satthuvaṇṇo ca kahāpaṇo ca tato ye caññe vohāraṃ gacchantīti evamettha samuccayo veditabbo. Imasmiṃ pana sikkhāpade ‘‘nānappakārakaṃ nāma katampi akatampi katākatampī’’ti ettha vibhattānaṃ tiṇṇaṃ rūpiyārūpiyānañca dvinnaṃ vasena pañca tikā vuttā, aṭṭhakathācariyehi tadanulomato eko tiko dassitoti sabbe cha honti.</p>
  918. <p class="bodytext">Etthāha – aññasmiṃ sikkhāpade ekasmiṃ tikacchede dassite satipi sambhave itare na dassīyanti<a name="V0.0236"></a>, idheva kasmā dassitoti? ‘‘Nānappakāraka’’nti <span class="bld">mātikāyaṃ</span> vuttattā idheva nānappakārabhāvadassanatthanti. Na kayavikkayasikkhāpadepi vattabbappasaṅgatoti ce? Na, idha dassitanayattā. Atha ca rūpiyassa <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘ye vohāraṃ gacchantī’’ti ante vuttattā satthuvaṇṇādayo vaḷañjanupagā evāti siddhaṃ. Tato avaḷañjanupagehi jātarūparajatehi vohārena na nissaggiyanti āpajjati, tasmā taṃ āpajjanatthanti dassentena ‘‘katena kataṃ cetāpetī’’tiādayo tikā vuttāti, evaṃ sante <span class="bld">rūpiyavibhaṅge</span> ‘‘ye ca vohāraṃ gacchantī’’ti na vattabbaṃ, tasmiṃ pade avutte avaḷañjanupagāpi saṅgahaṃ gatāva hontīti katādīhi tikattayassa vattabbapayojanaṃ na bhavissatīti ce? Na, kappiyabhaṇḍena kappiyabhaṇḍapaavattanassāpi rūpiyasaṃvohārabhāvappasaṅgato. ‘‘Ye vohāraṃ gacchantī’’ti vacanenapi kamuka kathala kaṃsabhājana sāṭakādiparivattanassapi rūpiyasaṃvohārabhāvappasaṅgo evāti ce? Na, katādivacanena jātarūpādiakappiyavatthūnaññeva adhippetabhāvadīpanato, tasmā ubhayenapi yadetaṃ katākatādibhedaṃ pākatikarūpiyaṃ yañca kahāpaṇamāsakasaṅkhepaṃ, yañca kahāpaṇādivohārūpagaṃ, ubhayampetaṃ idha ca anantarātītasikkhāpade ca rūpiyaṃ nāmāti adhippetatthasiddhi hoti, na taṇḍulādīni, tattha katādivohārāsambhavato. Ettāvatā katāditikattayappayojanaṃ vuttaṃ.</p>
  919. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0265"></a> sesattikāni vuccati – ettha hi yathāvuttappabhedaṃ nissaggiyavatthu rūpiyaṃ nāma, sesaṃ dukkaṭavatthupi kappiyavatthupi na rūpiyanti arūpiyaṃ nāma hotīti katvā ‘‘arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattī’’ti idaṃ na ekaṃsikaṃ āpajjati dukkaṭavatthumhi dukkaṭāpajjanato. Idha vacanappamāṇato nissaggiyavatthuto aññaṃ antamaso muttādipi arūpiyameva nāma. Tattha pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattīti ce? Na, rājasikkhāpadavirodhato. Tattha hi ‘‘muttā vā maṇi vā’’ti vuttaṃ, tasmā muttādi akappiyaṃ dukkaṭavatthūti ca siddhaṃ nissaggiyavatthūsu abhāvā. Evaṃ sante ‘‘arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattī’’ti suddhakappiyabhaṇḍaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbaṃ arūpiyaṃ. Tato aññattha pana ‘‘arūpiye rūpiyasaññī’’tiāditikadukkaṭe ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> dassitatike ca sabbaṃ arūpiyaṃ nāmāti veditabbaṃ, tasmā arūpiyabhāvadīpanatthaṃ dutiyo tiko vutto. Tadatthameva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> dassito eko tiko. Kasmā na <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> so vuttoti ce? Tattha cetāpitaarūpiye rūpiyachaḍḍanakasammutikiccābhāvato. Tasmiñhi tike vutte kappiyavatthunopi arūpiyachaḍḍanakasammuti dātabbāti āpajjati, tassa vasena rūpiyachaḍḍanakasammuti eva na vattabbāti? Na, rūpiyassapi sammutikiccābhāvappasaṅgato, tasmā rūpiye rūpiyasaññī kappiyavatthuṃ cetāpeti pattacatukke tatiyapattaṃ viya, taṃ saṅghādīnaṃ nissajjitabbaṃ, nissaṭṭhaṃ pana <a name="V0.0237"></a> aññesaṃ kappati tatiyapatto viya. Atha sampaṭicchitarūpiyena cetāpitaṃ hoti dutiyapatto viya, taṃ vināpi sammutiyā yo koci bhikkhu chaḍḍeti, vaṭṭati. Tato paraṃ ‘‘sace tattha āgacchati ārāmiko vā’’tiādinā vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Tattha ‘‘rūpiye’’ti vā ‘‘arūpiye’’ti vā sabbattha bhummappatte attano santakaṃ, upayogappatte parasantakanti veditabbaṃ. Etthāha – <span class="bld">upatissatthero</span> purimasikkhāpadena rūpiyapaṭiggahaṇaṃ vāritaṃ, iminā suddhāgamena kappiyakārakassa hatthe kappiyaṃ nissāya ṭhitena saṃvohāro vāritoti.</p>
  920. <p class="bodytext"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>. <span class="bld">Nissaggiyavatthunā nissaggiyavatthuṃ…pe… aparāparaparivattane iminā</span>ti ettha ekasmiṃ eva vatthusmiṃ dvinnaṃ sikkhāpadānaṃ vasena ekato āpatti vuttā, taṃ pana pacchimassa vasena nissajjitabbaṃ. Etena nissaggiyaṃ āpannampi āpajjatīti eke. Parassa rūpiyaggahaṇaṃ parivattananti rūpiye aggahite tassa abhāvato imināva āpatti, na purimena omasavādo viya. Musāvādena <a name="M0.0266"></a> musā vadantassāpi hi omasavādeneva āpatti. <span class="bld">Nissaggiyavatthunā dukkaṭa…pe… eseva nayo</span>ti etassa yuttiṃ dassento <span class="bld">‘‘yo hi aya’’</span>nti āha.</p>
  921. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍhiṃ payojentassā</span>ti ettha idaṃ gahetvā sati māse, sati saṃvacchare ‘‘ettakaṃ dehī’’ti ce vadati. Rūpiyasaṃvohāro hoti. Vinā kappiyakārakena ‘‘ettakā vuḍḍhi hotu, ettakaṃ gaṇhā’’ti vadato dukkaṭaṃ kayavikkayalakkhaṇābhāvato. <span class="bld">‘‘Mūle mūlasāmikāna’’</span>ntiādi kappiyakaraṇūpāyadassanatthaṃ vuttaṃ, na kevalaṃ nissaṭṭhaṃ aparibhogaṃ hoti, puna evaṃ kate paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tassapi paribhoge mūlassa kappiyakaraṇūpāyo ce na hoti, kappiyaṃ ācikkhitabbanti yathā pāḷiyā cettha kappiyakaraṇūpāyo, so ca tatiyapattepi, ‘‘yathā ca attano atthāya gahite evarūpupāyo, tathā saṅghādiatthāya gahitepi eso vā’’ti vuttaṃ. Ime kira paṭhamadutiyapatte yāva gahaṭṭhena parivatteti, tāva na kappiyakaraṇūpāyo, anekapurisayugampi ‘‘akappiyā evā’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘saṅghasantakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ vikkiṇitvā āgatakahāpaṇānipi paṭiggahaṇaṃ mocetvāva sampaṭicchitabbāni, tasmā kappiyakārako ce imāni tāni kahāpaṇānīti vadati, na vaṭṭatiyeva, paṭikkhipitabbaṃ, na vicāretabbaṃ, vicāreti ce? Sabbesaṃ na kappati. Paṭiggahaṇaṃ mocetvā sampaṭicchitāni ce vicāreti, tasseva na vaṭṭatī’’ti abhikkhaṇaṃ vuttaṃ.</p>
  922. <p class="centered">Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  923. <p class="subhead">10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para593"></a><span class="paranum">593</span>. <span class="bld">Paṭapilotikāna</span>nti <a name="V0.0238"></a> paṭapilotikehi. ‘‘Ajjhācarati, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ purimasikkhāpadepi veditabbaṃ. ‘‘Kayitañca hoti vikkayitañcā’’ti etesaṃ padānaṃ viparītato ‘‘attano bhaṇḍa’’ntiādi vuttaṃ. Kasmā? ‘‘Iminā ima’’nti vacanānurūpato. Saddhādeyyavinipātanaṃ panettha aṭṭhānapadānaṃ vasena veditabbaṃ.</p>
  925. <p class="centered">Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  926. <p class="centered">Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.</p>
  927. <p class="title">3. Pattavaggo</p>
  928. <p class="subhead">1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para598"></a><span class="paranum">598</span>. <span class="bld">Bahū</span> <a name="M0.0267"></a> <span class="bld">patte sannicaya</span>nti ettha <span class="bld">sannicaya</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, bahū patte vā gahetvā sannicayaṃ karissantīti attho. ‘‘Aḍḍhaterasapalamāsānaṃ gāhikā’’ti likhitaṃ. Ettha –</p>
  930. <p class="gatha1">‘‘Kuḍuvo catupaleyyo, kuḍuvānaṃ catugguṇaṃ;</p>
  931. <p class="gathalast">Patthaṃ catugguṇo māsā-ti kamāhu catugguṇa’’nti. –</p>
  932. <p class="unindented">Ādiṃ lokavohāraṃ dassetvāva keci papañcenti.</p>
  933. <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. <span class="bld">Khādana</span>nti khādanīyaṃ sūpādi. ‘‘Byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.387) <span class="bld">brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā ālopassa catutthabhāgaṃ byañjanaṃ anurūpanti gahetabbaṃ. ‘‘Bhikkhuniyā pattasannicayassa vāritattā tadanulomato bhikkhūnampi dutiyo vārito’’ti vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ, <span class="bld">pāḷiya</span>ñhi ‘‘sannicayaṃ kareyyāti anadhiṭṭhito avikappito’’ti (pāci. 735) vuttaṃ. So hi <span class="bld">kathinakkhandhake</span> (mahāva. 306 ādayo) nicayasannidhi <a name="V0.0239"></a> viya ekopi punadivase ‘‘sannicayo’’ti vuccati. Anantarasikkhāpade pana ‘‘dutiyo vāritoti adhiṭṭhānaṃ niyataṃ, tasmā dve patte adhiṭṭhātuṃ na labhati. Sace ekato adhiṭṭhāti, dvepi na adhiṭṭhitā honti. Visuṃ visuṃ adhiṭṭhāti, dutiyo anadhiṭṭhito’’ti vadanti. Vikappetuṃ pana bahūpi labhati. Idāni vattabbaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘nāmamatte viseso’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nāma</span>nti majjhimo majjhimomako majjhimukkaṭṭhotiādi.</p>
  934. <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. ‘‘Pākassa hi ūnattā pattasaṅkhyaṃ na gacchatī’’ti vacanato adhiṭṭhitapattopi kharapākena setattā adhiṭṭhānaṃ vijahatīti ce? Na, adhiṭṭhānavijahanesu navasu anāgatattā, tasmā paṭhamapākānaṃ eva ūnattā pattasaṅkhyaṃ na gacchati, tasmiṃ sati aññaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti hi vuttaṃ. Chidde, rājiyā vā hi sati tehi adhiṭṭhānaṃ vijahatīti vijahite nāyaṃ paṭisedho, tasmā paccuddharitvā, vikappetvāpi aññaṃ viññāpetuṃ na labhati.</p>
  935. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">pattakārako mūlaṃ labhitvā</span>ti ettha pacitvā ṭhapitadivasato paṭṭhāya. <span class="bld">Dātukāmo hutvā</span>ti ettha dinnadivasato, sutadivasato vā <a name="M0.0268"></a> paṭṭhāya dasāhaṃ veditabbaṃ. Liṅgaparivattena pana dasāhātikkame pattasāmikassa bhikkhussa, bhikkhuniyā pana rattātikkame nissaggiyaṃ.</p>
  936. <p class="centered">Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  937. <p class="subhead">2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  938. <p class="bodytext"><a name="para612-3"></a><span class="paranum">612-3</span>. <span class="bld">Bahū patte viññāpentī</span>ti ekamekaṃ viññāpentā bahū bhikkhū bahū patte viññāpenti, bahū vā bhikkhū patte viññāpentīti attho. ‘‘Na, bhikkhave, patto viññāpetabbo, yo viññāpeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ sikkhāpadaṃ ūnapañcabandhanena samūhataṃ hoti na hotīti? Na hoti tameva gahetvā ‘‘viññāpeti, payoge dukkaṭa’’nti vuttattāti eke. Paṭilābhampi pariyādiyitvā taṃ dukkaṭaṃ vuttaṃ, tasmā taṃ ‘‘paṭilābhena nissaggiyo hotī’’ti iminā samūhataṃ hoti. Aññathā sadukkaṭaṃ nissaggiyaṃ āpajjati anāpattivāravirodho ca. Yā kāci pana akataviññatti ananuññātakāle dukkaṭameva. <span class="bld">Bhinnenā</span>ti itthambhūtalakkhaṇe, <span class="bld">bhedenā</span>ti vā attho, hetvatthe karaṇavacanaṃ.</p>
  939. <p class="centered">Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  940. <p class="subhead">3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  941. <p class="bodytext"><a name="para620"></a><span class="paranum">620</span>. ‘‘Sā <a name="V0.0240"></a> ahosi suvaṇṇamālā’’ti vacanato ṭhapetvā sahadhammike aññesaṃ yathāsukhaṃ rūpiyaṃ dātuṃ vaṭṭati uggaṇhāpetuṃ, sabyohārāpebhuñcāti ācariyo, vīmaṃsitabbaṃ iddhimassa iddhivisayattā.</p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. ‘‘Yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti vacanena yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappiādi kiñcāpi na kappati, na pana nissaggiyavatthūti veditabbaṃ. Tathā na paṇītabhojanavatthūti. <span class="bld">Uggahitakaṃ katvā nikkhitta</span>nti ajjhoharaṇatthaṃ nikkhittaṃ. Itarañhi paṭiggahetvā ajjhoharituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ubhayesampī</span>ti pacchābhattaṃ paṭiggahitehi, purebhattaṃ paṭiggahitehi ca katānaṃ. ‘‘Maṃsassa akappiyattā’’ti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā. <span class="bld">Khādiṃsū</span>ti ‘‘vikāle <a name="M0.0269"></a> kevalaṃ navanītameva khāditukāmena dadhitakkagatāni apanetabbāni, pacitukāmassa sāmaṃpākaṃ na hotīti therassa adhippāyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Khayaṃ gamissatī’’ti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappi vikāle kappatīti siddhaṃ. <span class="bld">Bhesajjehī</span>ti yāvajīvikabhesajjehi. <span class="bld">Katatelaṃ purebhatta</span>nti apacitvā kataṃ eva. <span class="bld">Uṇhodakenā</span>ti tāpanabhāvaṃ dīpetīti keci, taṃ na sundaraṃ. <span class="bld">Nibbaṭṭitattā</span>ti piññākādito. ‘‘Telatthāya paṭiggahita…pe… dukkaṭamevā’’ti vacanato atelatthāya paṭiggahitehi, sattāhātikkantehipi katatelaṃ katadivasato paṭṭhāya sattāhaṃ vaṭṭatīti chāyā dissati, <span class="bld">karamandaṃ</span> rukkhasāroti keci.</p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. Avasakasaṭe yasmā khīrādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti, tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati, telameva vaṭṭati, tena vuttaṃ ‘‘pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī’’ti. Vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭatīti ce? Vadatha, bhante, navanīte dadhiguḷikātiādisambandho. Madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā, ucchumhi ca, kathaṃ? Samakkhikaṃ seḷakaṃ madhu yāvakālikaṃ. Anelakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ, asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ, madhusiṭṭhaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ. Tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko, nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko, asambhinno sattāhakāliko, sukkhakasaṭaṃ yāvajīvikanti veditabbaṃ. Kasmā? Udakasambhedavisesato.</p>
  944. <p class="bodytext">Kiṃ vuttaṃ hoti? Catūsu kālikesu pubbaṃ pubbaṃ garukaṃ, aparaṃ aparaṃ lahukaṃ. Tesu cāyaṃ udakasambhedo garukaṃ lahukaṃ karoti, lahukañca garukaṃ. Ambarasādīni hi yāvakālikattā <a name="V0.0241"></a> garukāni, udakasambhedo pana tāni ambapānādisamaññaṃ datvā lahukāni yāmakālikāni karoti. ‘‘Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattanti ucchurasaṃ upādāyā’’ti aṭṭhakathāvacanato ucchuraso sattāhakālikoti siddhaṃ. Tattha ‘‘udakasambhedo taṃ yāmakālikaṃ karotī’’tiādiṃ bahuṃ vatvā yojitā.</p>
  945. <p class="bodytext">Apicettha ucchuraso ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa’’nti (mahāva. 300) anuññātattā guḷodakaṃ viya ucchurasasāmaññato udakena asambhinnopi agilānassa <a name="M0.0270"></a> vaṭṭati, tenevāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭatī’’ti (mahā. aṭṭha. 300). Ayaṃ sabbo no takkoti ācariyo. Keci panāhu ‘‘phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbatta’nti vacanato, ‘ucchurasaṃ upādāyā’ti aṭṭhakathāvacanato ca ucchuraso phāṇitameva, tasmā guḷe viya paṭipajjitabba’’nti. Keci ‘‘vuttanayena sattāhakālikova samāno ‘anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa’nti visuṃ anuññātattā asambhinnopi agilānassa vaṭṭatī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuttanayena visuṃ anuññātattā eva sambhinno vā asambhinno vā yāmakālikova, guḷodakaṃ pana sattāhakālikamevā’’ti vadanti. Keci ‘‘guḷodakaṃ viya so duvidhopi sattāhakālikoyevā’’ti vadanti.</p>
  946. <p class="bodytext">Tatthāyaṃ paṭhamācariyavāde vicāraṇā – phāṇitānumatiyāyeva ucchurasānumatiyā siddhito visuṃ ‘‘ucchurasa’’nti uddharitvā anumati niratthikāti āpajjati, tathā ‘‘ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāpi niratthikā. ‘‘Sattāhaṃ vaṭṭatī’’ti vattabbaṃ siyāti, na ca tathā sakkā vattuṃ. Pacchābhattaṃ vaṭṭanakarasādhikārattāti ce? Na, tasmiṃ adhikāre sattāhakālikassa avattabbappasaṅgato. Kālabhedaṃ anapekkhitvā rasādhikāre otiṇṇattā vuttoti ce? Na sakkā ‘‘nikasaṭo sattāhaṃ vaṭṭatī’’ti vattuṃ. Pacchābhattaṃ vaṭṭanakarasādhikārattā na vattabbanti ce? Na, evañhi vutte tadaññaraso viya ayampi pacchābhattameva vaṭṭati, na tato paranti āpajjati. Tato paraṃ aparibhogattā ‘‘pacchābhattaṃ vaṭṭatī’’ti vuttanti ce? Na, yāvakālikabhāvappasaṅgato. Na so pasaṅgo ābhidosikassāpi ucchurasassa pākena phāṇitādibhāvappasaṅgato. Ayameva tatiyacatutthācariyavādesu vicāraṇā. Dutiyavāde vicāraṇā vuttā, vimaddo panettha <span class="bld">bhesajjakkhandhake</span> (mahāva. 300) āvi bhavissati. <span class="bld">Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbatta</span>nti madhukatālanāḷikeraphāṇitādito ukkaṭavatthuto nissaggiyavatthuphāṇitassa visesavacanaṃ, tenetaṃ paññāyati ‘‘nissaggiyavatthubhūtaṃ idha phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattameva, na madhukādito nibbatta’’nti. Ettāvatā yaṃkiñci ucchumhā nibbattaṃ<a name="V0.0242"></a>, na taṃ sabbaṃ phāṇitameva nāmāti sādhitaṃ hoti. Teneva <span class="bld">khandhake</span> phāṇitaṃ paṭhamaṃ anujānitvāva pacchā ucchuraso anuññāto, tathā tattheva guḷaṃ, guḷodakañca.</p>
  947. <p class="bodytext"><span class="bld">Ucchurasaṃ</span> <a name="M0.0271"></a> <span class="bld">upādāya apakkā vā</span>tiādimhi pana yesaṃ laddhi ‘‘ucchuraso yāmakāliko’’ti. ‘‘Te <span class="bld">apakkā vā</span>ti sāmaṃ bhikkhunā apakkā vā. <span class="bld">Avatthukapakkā vā</span>ti vinā vatthunā pakkā vā’’ti atthaṃ vaṇṇayanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘ucchurasaṃ upādāyā’’ti imassa vacanassa payojanābhāvappasaṅgato, bhikkhuno pacanādhikārābhāvā. Sāmapāko idhādhippetoti ce? Sāmaṃ apakkassa ucchurasassa tesaṃ attanomatiyā phāṇitabhāvasiddhito ca parato ‘‘purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasena kataphāṇita’’ntiādinayadassanato ca taṃ ayuttaṃ, tattha ‘‘aparissāvitaucchurasena sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatī’’ti vacanaṃ yaṃ tattha kasaṭaṃ sāmapākaṃ na janeti, savatthukapaṭiggahitakataṃyeva taṃ karotīti dīpeti, tasmā paṭiggahetuṃ na vaṭṭati vikāleti porāṇā. ‘‘Koṭṭitaucchuphāṇitaṃ ‘rajanapākaṃ viya oḷārikaṃ savatthukapakkaṃ nāma hotī’ti saññāya purebhattameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathācariyā ‘‘evaṃ phāṇitaggahaṇaṃ amadhuraṃ, tasmā pacchābhattaṃ na vaṭṭatī’’ti vadiṃsu. Kiṃ madhuratāya, amadhuratāya vāti? Atthameva dassetuṃ <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> tathā vuttanti <span class="bld">upatissatthero</span> āha kira. <span class="bld">Taṃ yutta</span>nti ucchuto nibbattattā vuttaṃ, tenevāha ‘‘khaṇḍasakkharaṃ pana…pe… vaṭṭatī’’ti. ‘‘Taṃ khīraghaṭe pakkhipitvā pacantī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Jallikā</span> nāma pheṇādi.</p>
  948. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhesajjodisaṃ</span> vadantena itare atthuddhāravasena vuttā. ‘‘Āhāratthaṃ pharituṃ samatthānī’’ti <span class="bld">khandhake</span> (mahāva. 260) ‘‘yaṃ bhesajjañceva assa bhesajjasammatañca lokassa, āhāratthañca phareyyā’’ti vuttattā vuttaṃ. Ettha vicāraṇā bhesajjakkhandhake āvi bhavissati.</p>
  949. <p class="bodytext"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>. <span class="bld">Dvāravātapānakavāṭānī</span>ti dvārassa ca vātapānānañca kavāṭāni. Kasāvapakkhepamattena hi tāni attano sabhāvaṃ pariccajitāni honti, tasmā ‘‘makkhetabbānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Kasāvo nāma kanakalambādīnipī’’ti vadanti. <span class="bld">Adhiṭṭhetī</span>ti ‘‘idāni ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati, bāhiraparibhogo bhavissatī’’ti cittaṃ uppādeti. Idha ‘‘vikappetī’’ti padaṃ natthi. Adhiṭṭhānampi mukhāruḷhiyā vuttaṃ ‘‘imaṃ navanītaṃ adhiṭṭhāmī’’ti avattabbato.</p>
  950. <p class="bodytext"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>. <span class="bld">Paribhuñjituṃ</span> <a name="M0.0272"></a> <span class="bld">pana na vaṭṭatī</span>ti vissāsābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace savissāso, vaṭṭatīti <a name="V0.0243"></a> ‘‘paribhuñja tva’’nti ettāvatā vissajjitaṃ hoti, tasmā ubhinnaṃ anāpattīti sambandho. Sace na vissajjitaṃ, āpatti hotīti siddhaṃ. Tasmā ubhinnaṃ santakaṃ cīvaraṃ aññatarena sammukhībhūtena adhiṭṭhātabbaṃ. No ce adhiṭṭhāti, nissaggiyaṃ hotītipi yujjati. Kākanikamattañce mūlaṃ adinnaṃ, ‘‘na adhiṭṭhānupagaṃ…pe… sakabhāvaṃ na upetī’’ti iminā etaṃ sadisaṃ na hoti, ābhidhammikagaṇānaṃ dinnaṃ viya ca na hoti. Kasmā? Ābhidhammikā hi anupasampannāpi honti, pacchā ābhidhammikabhūtānampi taṃ sādhāraṇaṃ hotīti. Ettha dvepi upasampannā eva, dvinnampi tattha yathākāmakaraṇīyatā atthi mamattañca, na evaṃ tadaññesaṃ sādhāraṇaṃ, na ca dve tayo bhikkhū ‘‘ekato vassissāmā’’ti karonti, rakkhati tāva. ‘‘Avibhattattā anāpattī’’ti iminā ca idaṃ sadisaṃ, yena mūlena paṭiggahitaṃ, tassa sace itaro deti, so vā taṃ itarassa deti, sati paṭiggahaṇe sattāhātikkame nissaggiyattā, tasmā taṃ cīvaraṃ dvīsu sammukhībhūtena ekena adhiṭṭhātabbaṃ. Kiñcāpi ettha payogo na dissati samānaparikkhārānaṃ dvinnaṃ adhiṭṭhānapayogābhāvato, tathāpi samānasabbabhaṇḍakānaṃ dvinnaṃ telādi yena paṭiggahitaṃ, tassa kālātikkame āpattisambhavato, anadhiṭṭhāne dullabhavisesahetuttā ca ‘‘adhiṭṭhātabba’’nti vuttaṃ. Taṃ ayuttaṃ pattacīvarasattāhakālikānaṃ asadisavidhānattā. Ettha pattacīvarañhi attano santakabhāvaṃ upagatameva anadhiṭṭhahantassa kālātikkame āpatti, sattāhakālikaṃ pana parasantakasādhāraṇampi paṭiggahitaṃ paṭiggāhakassa kālātikkame āpattikaraṃ. Paṭiggahaṇañcettha pamāṇaṃ, na tattha sakasantakatā, sattāhakālikañca nissaggiyaṃ, sabbesampi anajjhoharaṇīyaṃ. Pattacīvaraṃ aññassa paribhuñjato anāpatti. Idañca kālātikkantampi nissajjitvā pacchā laddhaṃ kappati. Pattacīvaraṃ pana taṃ tassa vinayakammanti kappatīti. Avibhattassapi imassa dānaṃ ruhati, na pattacīvarassa. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘dvinnaṃ santakaṃ hoti…pe… sacepi avibhajitvā saddhivihārikādīnaṃ denti, adinnameva hotī’’ti. Yassa dānameva na ruhati, tassa kuto adhiṭṭhānaṃ. Eko ce pattacīvaraṃ dasame divase itarassa deti. Tato paṭṭhāya so dasa divase pariharituṃ labhati<a name="M0.0273"></a>, na tathā sattāhakālikanti sabbathā upaparikkhiyamānaṃ sarikkhaṃ nakkhamatīti na taṃ sārato daṭṭhabbanti ācariyassa takko. ‘‘Vinayakammavasena pana anissajjitvā sahasā virujjhitvā kassaci pariccattampi puna paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, sace desantaritaṃ, samuddantaritaṃ vā cīvaraṃ nissaggiyaṃ jātaṃ, taṃ idha ṭhitena bhikkhunā ekassa vantena cittena cattaṃ katvā anapekkhitvā āpattiṃ desetvā tassa vissāsena puna gahetvā adhiṭṭhātabbaṃ, ‘‘pattādīsu ca ayameva nayo’’ti ca vuttaṃ, ‘‘tālanāḷikeraphāṇitampi sattāhakālikaṃ evā’’ti ca. ‘‘Dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhakālikaṃ sattāhātikkame āpattiṃ na karoti<a name="V0.0244"></a>, paribhuñjituṃ pana dvinnampi na vaṭṭatī’’ti ca ‘‘parasantakaṃ paṭiggahetvā ṭhapitepi eseva nayo’’ti ca keci vadanti. Dukkaṭavatthubhūtaṃ sappiādi nissajjitabbaṃ puna paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vidhānaṃ na dissatīti.</p>
  951. <p class="centered">Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  952. <p class="subhead">4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  953. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. ‘‘Ekameva katvā’’ti vacanena vassikasāṭikalakkhaṇena ñātakānampi satuppādaṃ karontena ekameva gahetabbanti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. <span class="bld">Catubbidhaṃ khetta</span>nti ettha kiñcāpi tividhaṃ dissati, taṃ pana evaṃ gahetabbaṃ, yasmiṃ khette pariyesituṃ labhati, taṃ <span class="bld">pariyesanakhettaṃ</span> nāma, ‘‘evaṃ karaṇanivāsanādhiṭṭhānakhettānipī’’ti vuttaṃ. Ettha pacchimena purimaggāho veditabbo, na purimena pacchimaggāho, yathālābhanti ācariyo. Tassattho – adhiṭṭhānakhettena pacchimena purimānaṃ tiṇṇaṃ gāho hoti, tathā nivāsanakhettena dvinnaṃ purimānaṃ. Karaṇakhettena pana ekasseva purimassa gāho hotīti. Ettha pana kiñcāpi karaṇakhettanivāsanakhettānaṃ kālato nānattaṃ natthi, kiriyato pana ‘‘aṭṭhiṃ katvā nivāsetabba’’nti pāḷivacanato, tasmā dvidhā katvā vuttaṃ aññatarābhāvena, tadatthasiddhito ca, kathaṃ panettha nānattaṃ natthīti paññāyatīti ce? Pāḷito, ‘‘aḍḍhamāso seso gimhānanti katvā nivāsetabba’’nti hi pāḷi, tathā <span class="bld">mātikāṭṭhakathāto</span> (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) ca.</p>
  954. <p class="bodytext">Tathāha <a name="M0.0274"></a> ‘‘pacchimo aḍḍhamāso karaṇanivāsanakhettampī’’ti, iminā nayena tividhameva khettantipi siddhaṃ. <span class="bld">Samantapāsādikāyaṃ</span> pana katthaci potthake ‘‘jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kāḷapakkhuposatho, ayameko addhamāso pariyesanakhettañceva karaṇakhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ, laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ, adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti pāṭho dissati, so apāṭho yathāvuttapāḷimātikāṭṭhakathāvirodhato, tasmā tattha ‘‘aladdhaṃ pariyesituṃ vaṭṭati, kātuṃ, nivāsetuṃ, adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti pāṭho veditabbo. Evaṃ tāva pacchimena purimaggāhasiddhi veditabbā, na purimena karaṇakhettādīnaṃ gāho sambhavati. ‘‘Māso seso gimhānanti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabba’’nti ettakameva hi vuttaṃ, na, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ayameko addhamāso pariyesanakhettañceva karaṇakhettañcā’’ti vuttattāti ce? Na, tassa lekhanadosattā<a name="V0.0245"></a>, tathā sādhitaṃ. Karaṇakhettena pana nivāsanakhettaggāho atthi kālanānattābhāvato, teneva pubbe yathālābhaggahaṇaṃ kataṃ, tathā ca sādhitameva, na bhedo panatthi, payojanaṃ vuttameva. Nivāsanakkhettena adhiṭṭhānakkhettaggāho natthi eva, na hi purimena pacchimaggāho veditabbo. Na pāḷivirodhatoti ce? Na, tadatthājānanato. ‘‘Māso seso gimhānanti addhamāso seso gimhāna’’nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddassa hi ito paṭṭhāyāti attho. Parato āpattikhettadassanato itarassa anāpattikhettabhāvo dassitova hoti. Dinnapubbatopi ñātakapavāritaṭṭhānato nipphādentassa nissaggiyaṃ piṭṭhisamayattā, pakatiyā vassikasāṭikadāyakā nāma saṅghassa vā puggalassa vā apavāretvā anusaṃvaccharaṃ dentā, tattha satuppādova vaṭṭati. Vattabhede dukkaṭanti tadaññesu.</p>
  955. <p class="bodytext">‘‘Sace kata…pe… vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā…pe… cha māse parihāraṃ labhatī’’ti vacanato antovassepi yāva vassānassa pacchimadivasā akatā parihāraṃ labhatīti dīpitaṃ hoti. Kasmā na vicāritanti ce? Atthāpattisiddhattā. ‘‘Cha māse parihāraṃ labhatī’’ti vacanena akatā labhatīti siddhameva, taṃ kiñcāpi siddhaṃ, sarūpena pana anāgatattā sarūpena dassetuṃ, dussaddhāpayattā upapattito dassetuñca idamāraddhaṃ <a name="M0.0275"></a> ācariyena, ‘‘yathā cettha, evaṃ kathinabbhantare uppannacīvarampi heṭṭhā vuttanayeneva paṭipajjitabba’’nti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ tattheva pubbāparavirodhato. Yañcettha aṭṭhakathāvacanaṃ sādhakattena vuttaṃ, taṃ tamatthaṃ na sādheti. ‘‘Yadi nappahoti yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhatī’’ti vacanaṃ appahontassa yāva kattikapuṇṇamā tāva parihārakhettaṃ, tato paraṃ ekadivasopi na hotīti dīpeti, tasmā appahonakabhāvena akatāva yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhati, tato paraṃ na labhatīti siddhaṃ. Tathā tadeva vacanaṃ kataparihāraṃ na labhatīti dīpeti, tasmā kattikapuṇṇamadivaseyeva adhiṭṭhātabbā. ‘‘Appahonte dasāhe antovasse karaṇapariyosānaṃyeva pamāṇa’’nti likhitaṃ.</p>
  956. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘ekāhadvīhādivasenā’’tiādi na vattabbaṃ. Kasmā? Gimhadivasānaṃ anadhiṭṭhānakālattā, tasmā eva ‘‘antodasāhe vā tadaheyeva vā adhiṭṭhātabbā’ti ca sāmaññato na vattabbaṃ gimhadivasānaṃ adhiṭṭhānakhettabhāvappasaṅgato’’ti. Ettha vuccati – na, tadatthājānanato. Dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya gimhadivasā dasāhā honti, paṭhamadivase ca laddhā niṭṭhitā vassikasāṭikā dasāhātikkantāpi vassūpanāyikadivasaṃ adhiṭṭhānakhettaṃ appattattā <a name="V0.0246"></a> na ca tāva nissaggiyaṃ hoti, vuttañcetaṃ ‘‘vassūpanāyikato pubbe dasāhātikkamepi anāpattī’’ti.</p>
  957. <p class="bodytext"><span class="bld">Antodasāhe adhiṭṭhātabbā</span>ti idaṃ na avisesena etasmiṃ antare gimhadivasepi adhiṭṭhātabbanti imamatthaṃ dīpetuṃ vuttaṃ, kintu gimhadivase ce uppannā, adhiṭṭhānakhette ca antodasāhaṃ hoti, antodasāhe khetteyeva adhiṭṭhātabbā, na khettanti katvā dasāhaṃ atikkamitabbanti dīpetuṃ vuttaṃ. Kasmā? Gimhadivasānampi gaṇanūpagattā, tasmā akhettadivasepi gaṇetvā khette eva ‘‘antodasāhe adhiṭṭhātabbā’’ti vuttaṃ hotīti.</p>
  958. <p class="centered">Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  959. <p class="subhead">5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  960. <p class="bodytext"><a name="para632"></a><span class="paranum">632</span>. <span class="bld">Sāma</span>nti <a name="M0.0276"></a> sakasaññitāniyamanatthaṃ vuttaṃ. Sakasaññitāyeva hi acchindāpanaacchindanesu nissaggiyaṃ, tasmā nissaggiyamūlaṅganidassanametaṃ. ‘‘Cīvara’’nti vuttattā ‘‘acīvaraṃ acchindantassa na nissaggiya’’nti vuttameva hoti. ‘‘Datvāti datvā vā dāpetvā vā’’ti kiñcāpi padabhājanaṃ yujjati, aññassa pana santakaṃ aññassa bhikkhuno dāpetvā taṃ sayaṃ vā acchindeyya, teneva vā acchindāpeyyāti aniṭṭhappasaṅgabhayā na vuttaṃ, atthato pana attano santakaṃ aññena saddhivihārikādinā dāpetvā, aññassa santakaṃ vā tassa vissāsā dāpetvā taṃ acchindeyya vā acchindāpeyya vā nissaggiyanti veditabbaṃ, tañca kho anapekkho datvā. Yadi evaṃ ‘‘cajitvā dinnaṃ acchinditvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo’’ti idaṃ kinti ce? Sakasaññāya aggahetvā aññāya theyyāya gaṇhantaṃ sandhāya vuttaṃ, teneva vuttaṃ ‘‘sakasaññāya gahitattā panassa pārājikaṃ natthī’’ti, apica ‘‘anāpatti so vā deti, tassa vā vissasanto gaṇhātī’’ti vacanatopi taṃ siddhameva. Ettāvatā tāvakālikaṃ katvā dinnaṃ acchindantassa anāpatti sādhitā hoti. ‘‘Amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissatī’’tiādivacanaṃ sāmaṇerassa dānaṃ dīpeti, tañca idha nādhippetaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> (pārā. 633-634) upasampanne tikapācittiyaṃ viya anupasampanne tikadukkaṭampi āgatanti ce? Na, tadadhippāyājānanato. Anupasampannakāle evaṃ datvā aññassa santike upasampannaṃ disvā kupito ce acchindati, upasampannasseva vā ‘‘sikkhaṃ paccakkhāya tumhākaṃ santike <a name="V0.0247"></a> upasampajjissāmī’’ti vadantassa datvā puna acchindati ce, nissaggiyanti ayamettha adhippāyo.</p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. Sakiṃ āṇatto bahukampi acchindati, nissaggiyanti ekabaddhattā ekaṃ pācittiyaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiya’’</span>nti. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘vatthugaṇanāya āpattiyo’’ti vuttaṃ, taṃ āṇattiyā bahuttā ‘‘sabbāni gaṇhā’’ti vadantassa gāhaṃ sandhāya vuttaṃ, teneva tattha vuttaṃ ‘‘ekavācāya sambahulā āpattiyo’’ti. Evaṃ sante pāḷivacanaṃ, aṭṭhakathāvacanadvayañca aññamaññaṃ sameti, parasantakampi nissaggiyaṃ hoti paṃsukūlañca, tena ‘‘dussante baddharūpiyaṃ viyā’’ti vuttaṃ, taṃ <a name="M0.0277"></a> tadatthaniyamadassanatthaṃ vuttaṃ, yathāvachāditaṃ acchindanacittena sacittakaṃ, vacīkammaṃ pana kevalaṃ acchindāpentasseva ‘‘dehī’’ti balakkārena gaṇhatopi veditabbaṃ, taṃ na yuttaṃ ‘‘anāpatti so vā detī’’ti vacanato. ‘‘Tuṭṭho vā duṭṭho vā deti, anāpattiyevā’’ti mātikāṭṭhakathāvacanato vāti ce? Na, ubhayattha attano ruciyā dānaṃ sandhāya vuttattā, pasayhāvahāre anāpattippasaṅgato ca. ‘‘Bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’ti pāḷivacanato ca <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span> aṅgavavatthāne ‘upasampannatā’ti vuttattā ca ubhayattha dānaharaṇesu bhikkhubhāvo icchitabboti dīpetī’’ti vadanti, idamayuttanti no takkoti ācariyo. Kasmā? Anupasampannassa cīvaraṃ datvā taṃ upasampannakāle acchindantassa anāpattippasaṅgato. ‘‘Anupasampannassa cīvaraṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ datvā…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti vacanato dukkaṭaṃ tattha hotīti ce? Nāsiddhattā, dānakāle eva upasampannatā pamāṇanti asiddhametaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> vā <span class="bld">pāḷiyā</span> vā yuttito vā, tasmā taṃ na yuttanti attho. Anupasampannassa cīvaraṃ datvā tasseva anupasampannakāleyeva cīvaraṃ acchindantassa dukkaṭaṃ, upasampannakāle vā datvā anupasampannakāle acchindantassa dukkaṭanti tassa vacanassa idaṃ vikappantarañca sambhavati, tasmā (pārā. 631 ādayo) vikappantarassa sambhavato ca na yuttaṃ, yasmā anupasampannakāle datvā upasampannakāle acchindantassa visuṃ dukkaṭaṃ na paññattaṃ, tasmā purāṇacīvaradhovāpanādisikkhāpadesu viya aparabhāge upasampannatā cettha pamāṇaṃ, tasmā ‘‘upasampannatā’’ti aṅgesu vuttattā ca taṃ na yuttanti attho. Ettha ‘‘paccāsīsantasseva dānamadhippetaṃ, na nissaṭṭhadāna’’nti <span class="bld">dhammasiritthero</span> vadati kira, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  962. <p class="centered">Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  963. <p class="subhead">6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. Chaṭṭhe <a name="V0.0248"></a> kiñcāpi ‘‘sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā’’ti vuttaṃ, <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘cīvaratthāya sāmaṃ viññattaṃ sutta’’nti avatvā kevalaṃ ‘‘cīvaratthāya viññāpitasutta’’nti aṅgesu vuttattā aññena cīvaratthāya viññattaṃ suttampi saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Sāma</span>nti cettha kassaci niyamanaṃ. ‘‘Sāmaṃ <a name="M0.0278"></a> viññāpetvā’’ti kiñcāpi vuttaṃ, tathāpi ‘‘sāmaṃ vāyāpeyyā’’ti attano atthāya vāyāpeyyāti evaṃ sambandho, attho ca veditabbo, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana āsannapadena yojanā katā, tasmā sāmaṃ viññattaṃ suttanti aññaviññattaṃ kappiyaṃ āpajjati, hatthakammayācanavasena laddhatantavāyopi kappiyo. Vikappanupagapacchimappamāṇaṃ ce, tante vītaṃyeva sakiṃ adhiṭṭhātabbaṃ, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi adhiṭṭhitena ekībhāvūpagamanato. ‘‘Sace pana paricchedaṃ dassetvāva cinasāṭakaṃ viya, antarantarā adhiṭṭhitaṃ hoti, puna adhiṭṭhātabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paṭilābhenāti vacanena vāyāpetvā ṭhapessāmītiādi ekasmiṃ antogadhaṃ hotī’’ti vadanti.</p>
  965. <p class="centered">Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  966. <p class="subhead">7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  967. <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. Visiṭṭhaṃ kappañca tassa vacanena visiṭṭhaṃ katañca pamāṇaṃ, na āmisadānaṃ. Kesuci potthakesu ‘‘cīvara’’nti uddharitvā vibhāgo vutto, taṃ na sametīti.</p>
  968. <p class="centered">Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  969. <p class="subhead">8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, accekacīvaraṃ paṭiggahetvā nikkhipitu’’nti, ‘‘yāva pavāraṇā pavāritā’’ti ca yaṃ vuttaṃ, te pana bhikkhū tassa vacanassa atthaṃ micchā gahetvā accekacīvaraṃ nikkhipantā cīvarakālasamayaṃ atikkāmesuṃ. Kimidaṃ vibhattaṃ, udāhu avibhattanti? Vibhattaṃ, puggalikaṃ vā. Teneva parato ‘‘amhākaṃ, āvuso, accekacīvarānī’’ti vuttaṃ, avibhattaṃ pana saṅghikattā na kassaci nissaggiyaṃ karoti.</p>
  971. <p class="bodytext">Apica <a name="V0.0249"></a> ‘‘accekacīvaraṃ paṭiggahetvā nikkhipitu’’nti iminā sāmaññavacanena vassūpanāyikadivasato paṭṭhāya, piṭṭhisamayato paṭṭhāya vā yāva pavāraṇā <a name="M0.0279"></a> nikkhipituṃ vaṭṭati eva saṅghikattā, puggalikampi ‘‘vassaṃvutthakāle gaṇhathā’’ti dinnattā. Tādisañhi yāva vassaṃvuttho hoti, tāva na tasseva, dāyakassa santakaṃ hoti, tathā ito tatiyavasse, catutthavasse vā ‘‘pavāraṇāya gaṇhathā’’tiādinā dinnampi nikkhipitvā yathādānameva gahetabbaṃ. Ayamattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 2.646-9 ādayo) pākaṭo. Tāni cīvarakālasamayātikkame na nissaggiyānīti ce? Na, uddissa dinnattā. Yasmā ayaṃ samayo ‘‘kālepi ādissa dinna’’nti ettha ‘‘kālo’’ti āgato, <span class="bld">gaṇabhojanasikkhāpadā</span>dīsu ‘‘samayo’’tveva āgato, tasmā idha tesaṃ ekatthatādassanatthaṃ ekato ‘‘cīvarakālasamayo’’ti vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Mātikāyaṃ</span> panettha tādisaṃ cīvaraṃ attano santakabhāvaṃ upagataṃ puggalikaṃ sandhāya vuttaṃ, tenevāha <span class="bld">‘‘bhikkhuno paneva accekacīvaraṃ uppajjeyyā’’</span>ti. Attano kuṭiyā vassaṃvutthassa bhikkhuno hi dātuṃ alabhanto antovasse eva dānakiccaṃ pariniṭṭhāpetvā gacchati, tathā saṅghassa. Tasmā idaṃ accekacīvaraṃ atthi uppannakālato paṭṭhāya saṅghassa vā puggalassa vā santakabhāvaṃ upagacchantaṃ, yaṃ na vassāvāsikabhāvena dinnaṃ, atthi uppannakālato paṭṭhāya anupagantvā vassaṃvutthakāleyeva puggalassa vā saṅghassa vā upagacchantaṃ, yaṃ vassāvāsikabhāvena uppajjitvā samaye dinnaṃ, atthi samaye dinnampi puggalassa santakabhāvaṃ anupagacchantaṃ, saṅghasantakabhāvaṃ vā dāyakasantakabhāvaṃ vā upagacchantaṃ, īdisaṃ sandhāya ‘‘saññāṇaṃ katvā nikkhipitabba’’nti vuttaṃ. Idaṃ atirekasaṃvaccharampi nikkhipituṃ labhati attano santakabhāvaṃ anupagatattā, tasmā ‘‘dasāhānāgata’’nti ito aññaṃ sandhāya vuttanti siddhametanti. Dasāhato puretaraṃ labhitvā yāva pavāraṇā nikkhipituṃ na labhati, tasmā sakabhāvūpagatameva adhiṭṭhātabbaṃ, taṃyeva sandhāya ‘‘dasāhānāgata’’nti vuttaṃ, yato ‘‘antosamaye adhiṭṭheti, vikappetī’’ti <span class="bld">anāpattivāre</span> vuttaṃ. Saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbakaṃ pana parassa dātabbatāya sakabhāvaṃ anupagataṃ, na hi taṃ sandhāya ‘‘adhiṭṭheti, vikappetī’’ti sakkā vattuṃ, na ca taṃ imasmiṃ atthe nissaggiyaṃ hoti saṅghassa nissaggiyābhāvato, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi ayamattho suṭṭhu pākaṭova. Katamaṃ saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbanti ce? Parasantakaṃ cīvaraṃ saṅghikameva <a name="M0.0280"></a> hoti, tato ‘‘sallakkhetvā sukhaṃ dātuṃ bhavissatī’’ti iminā hi parassa santakabhāvo dassito.</p>
  972. <p class="bodytext">‘‘Tato paraṃ ekadivasampi parihāro natthīti dasāhaparamato uddhaṃ anupagatattā’’ti likhitaṃ, ito samayato uddhameva dasāhassa anupagatattā samayato paraṃ dasāhaṃ na labhatīti kirassa <a name="V0.0250"></a> adhippāyo. <span class="bld">‘‘Etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’’</span>ti ettha ‘‘ekādasamaṃ aruṇaṃ cīvaramāse uṭṭhetī’’ti kāraṇaṃ likhitaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘anadhiṭṭhahitvā ekādasadivase nikkhipituṃ labhatī’ti vadanto bhagavā itarampi anaccekacīvarādiṃ anujānāti, accekacīvaramukhenāti apare’’ti vuttaṃ. Ettha kataraṃ subhāsitaṃ? Ubhayampīti eke. Kathaṃ? Paṭhamaṃ ‘‘accekacīvarassa anatthate kathine dasadivasādhiko māso, atthate kathine dasadivasādhikā pañcamāsā’’ti iminā sameti, <span class="bld">anugaṇṭhipada</span>laddhiyā hi ettha ‘‘ekādasadivasādhiko’’ti vattabbataṃ āpajjati, dutiyaṃ ‘‘dasāhānāgatanti…pe… dasāhena asampattāti attho’’ti iminā sameti. Imassa nayassa vasena ‘‘pañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hotī’’ti pāṭho yujjati. Tathā <span class="bld">gaṇṭhipada</span>laddhiyā ‘‘navāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇama’’nti vattabbataṃ āpajjati, tassa vasena ‘‘kāmañcesa dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbanti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti ayaṃ pāṭho yujjati. Ko panettha sāroti? Yo pacchā vutto, sova sāro. Teneva aṭṭhakathācariyena ‘‘pañcamito paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. Porāṇagaṇṭhipadehi aṭṭhakathāya ca saddhiṃ saṃsandanato, ‘‘dasāhānāgata’’nti pāḷiyā saṃsandanato ca ettha <span class="bld">gaṇṭhipada</span>laddhipi pāḷiyā sameti.</p>
  973. <p class="bodytext">Kathaṃ? Yasmā pavāraṇādivase aruṇuggamane bhikkhu vassaṃvuttho hoti, tasmā iminā dasamena ahena saddhiṃ chaṭṭhito paṭṭhāya navadivasā dasa ahānīti dasāhaṃ, tena <span class="bld">dasāhena,</span> sahayogatthe karaṇavacanaṃ. Kattikatemāsikapuṇṇamā cīvarasamayaṃ asampattāti katvā ‘‘anāgatā’’ti vuccati. Yathā aparakattikapuṇṇamāya vassikasāṭikaṃ paccuddharitvā vikappento ‘‘cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetu’’nti vuccati<a name="M0.0281"></a>, evaṃsampadamidanti. Ettha vuccatīti ce? Na, imassa nippayojanabhāvappasaṅgato. Accekacīvarapaṭiggahaṇakālaṃ niyamitanti ce? Na, ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāya uppannacīvaraṃ accekameva na hoti. Paṭhamakathinena siddhattā’’ti <span class="bld">porāṇaṭṭhakathāgaṇṭhipadesu</span> vuttattā tato upari ‘‘accekacīvara’’nti vuccati, paṭiggaṇhantassa āpattisaṅgaho ca. Na ca sā āpatti <span class="bld">pāḷiyā, aṭṭhakathāya,</span> yuttito vā sambhavati. Aṭṭhuppattimattavasena vuttanti ce? Na, dasāhādhiccakārikā aṭṭhuppattipāyaṃ na dissati. ‘‘Bhikkhū accekacīvaraṃ paṭiggahetvā cīvarakālasamayaṃ atikkāmentī’’ti ettha ettikā eva hi aṭṭhuppatti. Tathā hi <span class="bld">parivāre</span> (pari. 47-53) ‘‘kismiṃ vatthusmi’’nti ārabhitvā ettakameva vuttanti veditabbaṃ. Accekacīvaraṃ cīvarakālaṃ nātikkāmetabbaṃ, itaraṃ atikkāmetabbanti dassanatthaṃ idaṃ paññattanti ce? Na, accekacīvarasseva aparādhadassanato, visesakāraṇābhāvā<a name="V0.0251"></a>, ‘‘kāmañcesa dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbanti imināva siddho’’tiādivacanavirodhato ca yathāvuttavacanāsambhavato ca.</p>
  974. <p class="bodytext">Kathaṃ? Dasāhena saha kattikapuṇṇamā ‘‘anāgatā’’ti hi vutte dasāhato aññā sā puṇṇamāti āpajjati. Anaññā ce, <span class="bld">saha</span>-saddo na sambhavati, na hi attanāva attano yogo sambhavati, <span class="bld">anāgata</span>-saddo ca na sambhavati. Āgatā sampattā eva hi sā puṇṇamā. Cīvarasamayassa anantarattā ekībhāvaṃ anāgatattā anāgatāyevāti ce? Na, tathāpi <span class="bld">anāgata</span>-saddassa sambhavato, āgamanasambhave satiyeva hi <span class="bld">anāgata</span>-saddo sambhavati, na hi nibbānaṃ, paññatti vā ‘‘anāgatā’’ti vuccati. Nibbānaṃ viya khaṇattayaṃ, sā ca puṇṇamā na kadāci samayabhāvaṃ pāpuṇātīti ayuttameva. ‘‘Tato paraṃ vikappetu’’nti pana vacanaṃ piṭṭhisamayaṃ gahetvā ṭhitattā sambhavati. Apica pavāraṇāyaṃ aruṇe ca uṭṭhite sā puṇṇamā cīvarasamayaṃ ekāhānāgatā evāpajjati pubbe sahayogapattattā. Evaṃ sante ekībhāvagatāpi sā cīvarasamayaṃ anāgatā eva jātāti sabbadā na tathāviggahakaraṇavacanatthaṃ kocideva vacanato dīpetīti veditabbaṃ.</p>
  975. <p class="bodytext">Kimatthaṃ <a name="M0.0282"></a> panettha ‘‘dasadivasādhiko māso’’tiādi vuttanti? Taṃ pāripūrisambhavato. Pañcamiyañhi pure aruṇaṃ uppannaaccekacīvarassa dasadivasādhiko māsoyeva paripūroti katvā tathā vuttaṃ. Apica tassā pañcamiyā divasabhāgopi sampattāya rattiyā ‘‘hiyyo’’ti vuccati, pageva pure aruṇaṃ, tenevāha ‘‘hiyyo kho, āvuso, amhāka’’ntiādi. ‘‘Evaṃ sante ‘chaṭṭhito paṭṭhāyā’ti vuttapaṭhamapāṭhassa vasena ‘anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitaṃ ticīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’’’ti ca ‘‘dasadivasādhiko māso’’tiādi ca yaṃ likhitaṃ. Taṃ na, ‘‘pañcamito paṭṭhāyā’’ti pāṭhe sajjiteva etena pariyāyena yathāvuttaatthasambhavato, na tāni ṭhānāni puna sajjitāni. Yathāṭhitavaseneva ajjhupekkhitabbānīti no takkoti ācariyo. Idaṃ sikkhāpadaṃ puṇṇamāyaṃ anissaggiyatthamevāti <span class="bld">upatissatthero</span>. ‘‘Pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāyā’’ti pāṭhe sajjite etena pariyāyena yathāvutto uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti, ‘‘accekacīvaranti accāyikacīvaraṃ vuccatī’’tiādi pāṭho. ‘‘Chaṭṭhito paṭṭhāyā’’ti ca ‘‘kāmañcesa dasāhaparama’’ntiādi ca yaṃ likhitaṃ, taṃ na pāṭho, tasmā ekādasadivasaṃ parihāraṃ labhatīti katvā ācariyena ‘‘pañcamito paṭṭhāyā’’ti likhāpito kira. ‘‘Pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhachaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitaṃ <a name="V0.0252"></a> ticīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevāti pāṭho’’ti ca ‘‘accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañcamāsāti pāṭho’’ti ca ettha papañcenti, tasmā suṭṭhu sallakkhetvā kathetabbaṃ, tuṇhībhūtena vā bhavitabbaṃ.</p>
  976. <p class="centered">Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  977. <p class="subhead">9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  978. <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. <span class="bld">‘‘Tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvara</span>nti idaṃ ticīvare eva ayaṃ vidhi, itarasmiṃ yathāsukhanti dassanatthaṃ vutta’’nti vadanti. ‘‘Atirekachārattaṃ vippavasantī’’ti tasmiṃyeva senāsane vāso na vippavāsoti katvā vuttaṃ. Kasmā? Cīvarappavattijānanato. Ettha kiñcāpi ‘‘āraññakaṃ nāma <a name="M0.0283"></a> senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti vacanato atirekatopi vuttaṃ, āraññakameva pana senāsanaṃ hoti, dhutaṅgaṃ rakkhati cīvarappavattijānanapalibodhasambhavato.</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>. ‘‘Gāvutato atirekappamāṇena labhatī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāyā’’ti vacanato. Yojanappamāṇepi siyāti ce? Na, ‘‘puna gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamatī’’ti anāpattivāre anuññātattā. Yadi evaṃ ‘‘yojanappamāṇe na labhatī’’ti idaṃ kinti? Idaṃ nibaddhāvāsavaseneva vuttaṃ. Tattha dhutaṅgaṃ bhijjatīti? Na bhijjati, kintu na idha dhutaṅgādhikāro atthīti. Atha kasmā ‘‘ayaṃ dhutaṅgacoroti veditabbo’’ti vuttanti? Asambhavato. Kathaṃ paññāyatīti? Aṅgesu abhāvato. Dhutaṅgadharassa patirūpasenāsanadīpanato dhutaṅgadharatā tassa siddhā. Vacanappamāṇatoti ce? Na, vacanappamāṇato ca <span class="bld">pāḷiyeva</span> pamāṇaṃ. ‘‘Anāpatti puna gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamatī’’ti hi vuttaṃ. Gāmasīmā nikkhamitvā kittakaṃ kālaṃ vasitvā pakkamitabbanti ce? Punadivaseyeva, tasmā aṭṭhamo aruṇo nibaddhāvāse vā gantabbaṭṭhāne vā uṭṭhetabboti eke. Antochārattanti eke. Yāva nibaddhāvāsaṃ na kappetīti eke. Yāva maggaparissamavinodanāti eke. Sati antarāye antochārattaṃ vasati, anāpatti. Nibaddhāvāsakappane sati aruṇuggamane āpatti. Sace taṃsattamo divaso, tadaheva nikkhittacīvaraṃ gahetabbaṃ, paccuddharitabbaṃ vāti eke. Sace antarā <a name="V0.0253"></a> navamaggapātubhāvena vā navagāmasannivesena vā, taṃ senāsanaṃ aṅgasampattito parihāyati. Tadaheva cīvaraṃ gahetabbaṃ vā paccuddharitabbaṃ vā. Chārattaṃ vippavasantassa ce parihāyati, anāpatti anuññātadivasattāti eke. Āpatti eva anaṅgasampattitoti eke. Yuttataraṃ panettha vicāretvā gahetabbaṃ. Sace dhutaṅgadharo hoti, gāmasīmāyaṃ avasitvā pacchimappamāṇayutte ṭhāne vasitvā pakkamitabbaṃ. Paṭhamaṃ baddhaavippavāsasīmo ce gāmo hoti, aññasmimpi māse antosīmāya vasato anāpatti. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ‘‘yathāvuttasenāsane vasantenāpi chārattameva cīvaraṃ gāme nikkhipitabbanti adhippāyena aññaṃ antochārattampi aññampi vasato āpattiyevā’’ti vuttaṃ.</p>
  980. <p class="centered">Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  981. <p class="subhead">10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>. <span class="bld">Dethāvuso</span> <a name="M0.0284"></a> <span class="bld">amhāka</span>nti ettha akataviññatti hoti na hotīti? Hoti, yadi evaṃ aññātakaviññattisikkhāpadassa ca imassa ca kiṃ nānākaraṇanti? Taṃ aññātakaappavāriteyeva viññāpentassa, idaṃ ñātakapavāritepi, taṃ anacchinnacīvarasseva, idaṃ tassapi, taṃ cīvaraṃyeva viññāpentassa, idaṃ acīvarampi. Evaṃ sante idaṃ taṃ antokatvā ṭhitaṃ hoti, tasmā dvinnampi aṅgasampattiyā sati kena bhavitabbanti? Iminā bhavitabbaṃ imassa nippadesatoti eke. Dvīhipi bhavitabbaṃ ubhinnampi aṅgasiddhitoti eke. Imāni tassa aṅgāni vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti cattāri. Imassa pana saṅghe pariṇatabhāvo, ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti tīṇi. Ettha paṭhamo vādo ayutto katvāpi okāsaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ, parivāre</span> ca avicāritattā. Yadi evaṃ tattha aṅgesu ‘‘anaññapariṇatatā’’ti vattabbanti ce? Na vattabbaṃ, atthato siddhattā. Pariṇatasikkhāpadadvayasiddhito, pariṇatasaññito, āpattisambhavato ca ‘‘mayhampi dethā’’ti vadati, ‘‘vaṭṭatī’’ti anuddiṭṭhaṃ, ‘‘amhākampi atthī’’ti vuttattā vaṭṭati. ‘‘Saṅghassa pariṇataṃ…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti ettha ‘‘puggalassā’’ti na vuttaṃ, yato suddhapācittiyavasena āgatattā. ‘‘Aññacetiyassā’’ti na vuttaṃ saṅghassa acetiyattā, tasmāyeva ‘‘cetiyassa pariṇataṃ…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti etthāpi ‘‘aññasaṅghassa aññapuggalassā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Yato tathā idha ca ‘puggalassa pariṇataṃ…pe… āpatti dukkaṭassā’ti ettha ca ‘attanopī’ti kiñcāpi na vuttaṃ, tathāpi sambhavatī’’ti vadanti. Taṃ <a name="V0.0254"></a> pana idha attano pariṇāmanādhikārattā imassa sikkhāpadassa na vuttanti eke. Tatuttarisikkhāpade ‘‘aññassatthāyā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.526) padaṃ viyāti eke. Taṃ na, ettha puggalapariṇāmanasikkhāpade avuttattā. <span class="bld">Dhammasiritthero</span> panāha –</p>
  983. <p class="gatha1">‘‘Attano aññato lābhaṃ, saṅghassaññassa vā nataṃ;</p>
  984. <p class="gathalast">Pariṇāmeyya nissaggi, pācittiyampi dukkaṭa’’nti.</p>
  985. <p class="bodytext">Tassattho – saṅghassa pariṇataṃ attano pariṇāmeyya nissaggiyaṃ. Tadeva aññato pariṇāmeyya pācittiyaṃ. Aññassa pariṇataṃ attano vā <a name="M0.0285"></a> parassa vā pariṇāmeyya dukkaṭanti, tasmā aññātakaviññattiādīsu vuttāpattisambhavato idha pariṇatadvaye ‘‘attano’’ti padaṃ na vuttaṃ. Tasmiñhi vutte dukkaṭamattappasaṅgo siyā, avutte panetesu vuttāpattīnaṃ yathāgamamaññatarā ca idha avuttasiddhi dukkaṭañcāti dve āpattiyo ekato hontīti vinayadharānaṃ anavasesañāṇassa okāso kato hotīti.</p>
  986. <p class="gatha1">Iti tiṃsakakaṇḍaṃ sāramaṇḍaṃ,</p>
  987. <p class="gatha2">Alametaṃ vinayassa sāramaṇḍe;</p>
  988. <p class="gatha3">Idha niṭṭhitasabbasāramaṇḍaṃ,</p>
  989. <p class="gathalast">Vinayavasena punāti sāramaṇḍanti.</p>
  990. <p class="centered">Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  991. <p class="centered">Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.</p>
  992. <p class="centered">Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  993. <p class="chapter">Pācittiyavaṇṇanā</p>
  994. <p class="subhead">5. Pācittiyakaṇḍo</p>
  995. <p class="title">1. Musāvādavaggo</p>
  996. <p class="subhead">1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  997. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Vādakkhitto</span>ti <a name="V0.0255"></a><a name="M0.0286"></a> ettha avisesena vādajappavitaṇḍasaṅkhāto tividhopi kathāmaggo ‘‘vādo’’ icceva vuttoti veditabbo. Tesu ‘‘titthiyehi saddhi’’nti vacanato ṭhapetvā vādaṃ ‘‘sesā’’ti vadanti. Chalajātiniggahaṭṭhānakusalatāya kadāci katthaci <span class="bld">avajānitvā paṭijānāti,</span> tathā pubbe kiñci vacanaṃ <span class="bld">paṭijānitvā</span> pacchā <span class="bld">avajānāti</span>. Evaṃ vā aññathā vā <span class="bld">aññenaññaṃ paṭicarati</span>. Evaṃ pavatto sampajānamusā bhāsaṃ paṭissuṇitvā asaccāyanto saṅketaṃ katvā visaṃvādento evaṃ so vādakkhitto samāno pācittiyavatthuñca paripūrento vicaratīti evamadhippāyo veditabbo. <span class="bld">Attano vāde</span>ti ettha ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti. 5; mahāni. 27) paṭhamamāraddhe attano vāde. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) no samayo. ‘‘Sabbe dhammā’’ti vutte nibbānampi saṅgahaṃ gacchati. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204; ma. ni. 2.215) vuttattā pana taṃ na dukkhaṃ. No ṭhānametaṃ vijjati. Ayaṃ paravādī ‘‘yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti suttaṃ dassetvā siddhantaṃ sambhametvā ‘‘virodhi viruddho’’ti vuttaṃ dosaṃ āropessatīti tasmiṃ paṭhamavāde kañci dosaṃ sallakkhento āropite vā dose anāropite vā ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti taṃ avajānitvā ‘‘nibbānantveva sassata’’nti, ‘‘anattā iti nicchayā’’ti <a name="V0.0256"></a> ca suttaṃ disvā tassa paṭhamavādassa niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘mameva ayaṃ vādo’’ti tameva pacchā paṭijānāti. Evaṃ tattha yathāvuttamānisaṃsaṃ sallakkhento taṃ paṭijānitvā yadi anattā sabbe dhammā, dhammā eva na te bhavanti. Sabhāvaṃ dhārentīti hi ‘‘dhammā’’ti vuccanti.</p>
  998. <p class="bodytext">Ayañca <span class="bld">atta</span>-saddo sabhāvavācīti evaṃ āropite vā dose anāropite vā dosoti sallakkhetvā ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti tameva paṭhamavādaṃ pacchā avajānāti. Atha so paravādī sapakkhaṃ paṭisedhe paṭijānanattāpanayanaṃ<a name="M0.0287"></a>. Paṭijānāti patyāssa iti vacanato ‘‘paṭiññā aññā so nāma te niggaho’’ti vutto. Sabhāvātirittaṃ atthaṃ paṭisedhādhippāyato sabhāvato atirittaṃ bālaparikappitamattānaṃ sandhāya ‘‘anattā sabbe dhammā’’ti me paṭiññātakathā, sā ca tadavatthāyevāti na me taṃ paṭiññātattāpanayanaṃ atthi, ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti avajānanaṃ pana sabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ sandhāya ‘‘anattā sabbe dhammā’’ti na vadāmīti adhippāyena katanti iminā aññena kāraṇena taṃ pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kāraṇaṃ paṭicchādeti. ‘‘Anattā sabbeva dhammā’’ti na vattabbaṃ <span class="bld">‘‘atta</span>-saddassa sabhāvavācittā’’ti idaṃ kāraṇaṃ paṭicca tena pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kataṃ. Tamaññakāraṇaṃ pacchā dassitena aññena kāraṇena paṭicchādetīti adhippāyo.</p>
  999. <p class="bodytext">Yasmā na kevalaṃ yathādassitanayena so atthameva avajānāti, paṭijānāti ca, kintu vacanampi, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (pāci. aṭṭha. 1) ‘‘jānitabbato’’ti paṭhamaṃ kāraṇaṃ vatvā paravādinā ‘‘yadi jānitabbato aniccaṃ, nibbānaṃ te aniccaṃ siyā’’ti vutte ‘‘na mayā ‘jānitabbato’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘jātidhammato’ti mayā vuttaṃ, taṃ tayā badhiratāya aññena sallakkhitantiādīni vadatīti adhippāyo. ‘Jānitabbato’ti vatvā puna ‘jātidhammato’tiādīni vadatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Avajānitvā puna paṭijānanto taṃ avajānanaṃ iminā paṭicchādeti nāmā’’ti likhitaṃ.</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Jānitvā jānantassa cā</span>ti jānitvā vā jānantassa vāti atthadvayaṃ dīpetīti.</p>
  1001. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Apica <span class="bld">micchāvācāpariyāpannā</span>ti catubbidhamicchāvācāpariyāpannā. Sīhaḷādināmabhedagatāti keci, tasmā evaṃ vadato vacanaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā cetanāti ubhayaṃ vuttanti <span class="bld">mātikāyaṃ</span> ubhinnaṃ saṅgahitattā. <span class="bld">Vibhaṅge</span> taṃ vacanaṃ yasmā vinā viññattiyā natthi, tasmā <a name="V0.0257"></a> ‘‘vācasikā viññattī’’ti viññatti ca dassitā. ‘‘Evaṃ vadato vacana’’nti lokavohārena vatvā paramatthato dassento ‘‘taṃsamuṭṭhāpikā vā cetanāti vutta’’nti ca vadati. <span class="bld">Oḷārikenevā</span>ti cetanāsamuṭṭhānavācānaṃ sukhumattā visayavaseneva katāti.</p>
  1002. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Diṭṭhassa</span> <a name="M0.0288"></a> <span class="bld">hotī</span>ti diṭṭho assa, anena vā upacārajjhānavasena na mayā abyāvaṭo mato, ‘‘na mayā pavanto paṭo diṭṭho’’tiādiṃ bhaṇantassa ca paramatthasuññataṃ upādāya eva ‘‘itthiṃ na passāmi, na ca purisa’’nti bhaṇantassa ca na musāvādo.</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Āpattiṃ āpajjatiyevā</span>ti ettha ‘‘dubbhāsitāpattī’’ti vadanti. Kasmā? ‘‘Keḷiṃ kurumāno’’ti vuttattā. ‘‘Vācā girā…pe… vācasikā viññattī’’ti ujukaṃ sandhāya, kāyo na ujuko.</p>
  1004. <p class="centered">Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1005. <p class="subhead">2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1006. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">‘‘Puna are patte</span>ti puna taṃ ṭhānaṃ parivaṭṭetvā āgate aññasmiṃ are’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Patiṭṭhitārappadesa</span>nti bhūmiṃ. <span class="bld">Puna are</span>ti puna tasmiṃyeva are bhūmiṃ patteti atthoti keci, taṃ na sundaraṃ viya. <span class="bld">Jāpito</span>ti parājito, ‘‘parājito’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Pāpesī</span>ti abhibhavasi. Manāpaṃ bhāsamānassa brāhmaṇassa garuṃ bhāraṃ. <span class="bld">Udabbahī</span>ti ākaḍḍhīti attho, anādaratthe vā sāmivacanaṃ. <span class="bld">Dhanañca naṃ alābhesī</span>ti yathā so dhanaṃ alabhi, tathā akāsīti adhippāyo.</p>
  1007. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti nidāne. <span class="bld">Avakaṇṇaka</span>nti chinnakaṇṇakanāmaṃ. <span class="bld">Javakaṇṇaka</span>nti vaṅkakaṇṇakanāmaṃ. <span class="bld">Dhaniṭṭhakaṃ</span> dhanavaḍḍhakanāmaṃ, sirivaḍḍhakanāmaṃ <span class="bld">kulavaḍḍha</span>kasseva nāmaṃ. <span class="bld">Tacchakakamma</span>nti khaṇanakammakārā koṭṭhakā, pāsāṇakammakārāti keci. <span class="bld">‘‘Muddā</span>ti pabbagaṇanā. <span class="bld">Gaṇanā</span>ti mahāgaṇanā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Madhumehaṃ</span> omeha’’nti likhitaṃ. Thūlakāyassa maṃsūpacayoti eke. Yabha methune. Vītarāgatādīhi akkosantopi kileseheva kira akkosati nāma, tathā ‘‘sotāpanno’’ti akkosanto āpattiyā akkosati nāmāti eke. Liṅgāyattattā accodātādipi liṅgameva jātaṃ.</p>
  1008. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Sabbattha <a name="V0.0258"></a> <span class="bld">vadetī</span>ti uddeso. <span class="bld">Bhaṇatī</span>ti vitthāro. <span class="bld">Vadetī</span>ti vā iminā paraviññāpanaṃ dīpeti.</p>
  1009. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Aññāpadesavāresu <a name="M0.0289"></a> pana ‘‘evaṃ vadetī’’ti vuttaṃ. Kasmā? Pubbe dassitauddesakkamanidassanatthaṃ. Pubbepi ‘‘hīnena hīnaṃ, hīnena ukkaṭṭhaṃ, ukkaṭṭhena hīnaṃ, ukkaṭṭhena ukkaṭṭha’’nti jātyādīsu ekekasmiṃ catudhā catudhā dassitauddesakkamassa nidassanaṃ ‘‘eva’’nti iminā karoti. ‘‘Hīnena hīnaṃ vadetī’’ti vuttaṭṭhāneyeva hi ‘‘evaṃ vadetī’’ti vutte so ākāro nidassito hotīti adhippāyo. Aññathā aññāpadesena so ākāro na sambhavatīti āpajjati. Na sambhavati evāti ce? Na, visesakāraṇābhāvā, tattha anāpattippasaṅgato, aniyamaniddesena aniyamatthasambhavato ca. ‘‘Santi idhekacce caṇḍālā’’tiādinā hi aniyamaniddesena caṇḍālaṃ vā acaṇḍālaṃ vā sandhāya bhaṇantassa āpattīti aniyamattho sambhavatīti adhippāyo. Yadi evaṃ ettakameva vattabbaṃ tāvatā pubbe dassitauddesakkamanidassanasiddhitoti? Na, ‘‘vadetī’’ti iminā ayojite ‘‘eva’’nti pade imaṃ nāma ākāraṃ dassetīti anavabodhato. Aññāpadesanayepi paraviññāpaneyeva dukkaṭapācittiyaṃ viyāti niyamanapayojanaṃ vā ‘‘vadetī’’ti padanti veditabbaṃ. Atha vā attano samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhuṃ āṇāpento hīnena hīnaṃ vadeti bhaṇati, āpatti pācittiyassa. Sace sayaṃ hīno hīnena hīnaṃ caṇḍālaṃ…pe… pukkusaṃ ‘‘pukkuso’’ti bhaṇati āpatti vācāya vācāya pācittiyassa, esa nayo aññāpadesavāresupīti yojanā veditabbā. Ayamattho duṭṭhadosesu pariyesitabbo. Aññathā ‘‘vadeti bhaṇatī’’ti etesaṃ aññataraṃ ubhayattha anaññāpadesavāraaññāpadesavāresu, visesena vā aññāpadesavāresu niratthakaṃ āpajjati vināyeva tena vacanasiliṭṭhatāsambhavato. Attato <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> avuttattā panettha ‘‘sāṇattika’’nti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāyaṃ padasandhi <span class="bld">vadetī</span>ti vada itīti. Asammukhā vadantassa dukkaṭaṃ ‘‘sammukhā pana sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭa’’nti <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā. <span class="bld">Davakamyatā</span> nāma keḷi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘hasādhippāyatā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Asammukhāpi davakamyatāya vadantassa dubbhāsitamevā’’ti ācariyā vadanti. Pāpagarahitāya kujjhitvāpi vadantassa dukkaṭaṃ, asammukhā anāpattīti.</p>
  1010. <p class="centered">Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1011. <p class="subhead">3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1012. <p class="bodytext"><a name="para36-7"></a><span class="paranum">36-7</span>. ‘‘Imassa <a name="M0.0290"></a><a name="V0.0259"></a> sutvā amussā’’ti pāṭho. ‘‘Imesaṃ sutvā’’ti na sundaraṃ. <span class="bld">Bhedāyapī</span>ti bhedāya. Tiṇṇampi bhikkhubhāvatoyeva nipajjanato <span class="bld">‘‘bhikkhūnaṃ pesuññe’’</span>ti bahuvacanaṃ kataṃ.</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para38-9"></a><span class="paranum">38-9</span>. ‘‘Itthannāmo āyasmā caṇḍālo…pe… pukkusoti bhaṇatī’’ti vatvā pesuññaṃ upasaṃharatīti yojanā. Aññathā ‘‘pukkusoti bhaṇatī’’ti vattabbatā āpajjati. Ettha anupasampannavāro labbhamānopi na uddhaṭo omasavāde dassitanayattā, saṅkhepato ante dassetukāmatāya vā. Tathā hi ante tīṇi dukkaṭāni dassitāni. Tāni pana dassento bhagavā yasmā ‘‘upasampannassa sutvā upasampannassa pesuññaṃ upasaṃharatī’’ti vuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aññataravipallāsavasena vā ubhayavipallāsavasena vā pācittiyanti katvā dvepi tāni ekato vuttānīti dassetukāmo, tasmā sabbapaṭhamaṃyeva ‘‘upasampanno upasampannassa sutvā upasampannassa pesuññaṃ upasaṃharati, āpatti pācittiyassā’’ti āha. ‘‘Dvīsu panetesu yasmā pārājikaṃ ajjhāpannopi upasampanno tādisaṃyeva upasampannaṃ khuṃsetukāmo omasati, tādisassa sutvā tādisassa pesuññaṃ upasaṃharati, āpatti pācittiyassa, tasmā ‘upasampanno’ti idaṃ ādipadaṃ sabbattha vutta’’nti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ, anavasesaāpattiṃ āpannassa puna āpattiyā asambhavato, tasmā kevalaṃ <span class="bld">mātikāyaṃ</span> bhikkhupadābhāvatoyeva ‘‘bhaṇati upasaṃharatī’’ti padānaṃ kārakaniddesābhāve asambhavato eva taṃ ādipadaṃ vuttanti veditabbaṃ. Idaṃ pāḷilesābhāvato anāṇattikameva. ‘‘Na piyakamyassa, na bhedādhippāyassā’’ti upasaṃharaṇāpekkhaṃ sāmivacanaṃ tuṇhībhūtassa vacanappayojanābhāvato, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pāpagarahitāya bhaṇantassa anāpattī’’</span>ti.</p>
  1014. <p class="centered">Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1015. <p class="subhead">4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1016. <p class="bodytext"><a name="para45-6"></a><span class="paranum">45-6</span>. <span class="bld">Sabbametaṃ</span> <a name="M0.0291"></a> <span class="bld">padaso dhammo nāmā</span>ti ettha dhammo nāma buddhabhāsitoti evaṃ sambandho. <span class="bld">Akkharasamūho</span>ti asamattapade. Paccekabuddhabhāsitaṃ buddhabhāsite eva. Anupāsakagahaṭṭhehi bhāsito isibhāsitādisaṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. Katthaci potthake ‘‘devatābhāsito’’ti <a name="V0.0260"></a> padaṃ natthi, yattha atthi, sā pāḷi. <span class="bld">Gāthābandhepi ca esa nayo</span>ti ekameva akkharaṃ vatvā ṭhānaṃ labbhati eva. ‘‘Evaṃ me suta’’ntiādisuttaṃ bhaṇāpiyamāno ekāraṃ vatvā tiṭṭhati ce, anvakkharena pācittiyaṃ, aparipuṇṇapadaṃ vatvā ṭhite anubyañjanena. Padesu ekaṃ paṭhamapadaṃ virujjhati ce, anupadena pācittiyaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathānissito</span>ti aṭṭhakathānissitavasena ṭhito. Pubbe pakatibhāsāya vuttaṃ aṭṭhakathaṃ sandhāya. <span class="bld">Pāḷinissito</span>ti pāḷiyaṃ evāgato. <span class="bld">Maggakathā</span>dīnipi pakaraṇāni.</p>
  1017. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Upacāra</span>nti dvādasahatthaṃ. <span class="bld">‘‘Opātetī</span>ti ekato bhaṇati samāgacchatī’’ti likhitaṃ. Kiñcāpi apalāladamanampi sīlupadesopi bhagavato kāle uppanno, atha kho tesu yaṃ yaṃ buddhavacanato āharitvā vuttaṃ, taṃ tadeva āpattivatthu hotīti viññāpanatthaṃ <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vadantī’’ti vacanehi sithilaṃ kataṃ. Buddhavacanato āharitvā vuttassa bahulatāya tabbahulanayena tesu āpatti vuttā, tasmā <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> tassādhippāyo pakāsitoti attho. ‘‘Sabbesameva vacananti apare’’ti vuttaṃ. Sace ācariyo ṭhito nisinnānaṃ pāṭhaṃ deti, ‘‘na ṭhito nisinnassa dhammaṃ desessāmī’’ti vuttāpattiṃ nāpajjatīti eke. Tesampi pāṭhadānaṃ dhammadesanato na aññanti taṃ na yuttaṃ, chattapāṇikādīnaṃ pāṭhadānena anāpattippasaṅgato, āpattibhāvo ca siddho. Vuttañhetaṃ –</p>
  1018. <p class="gatha1">‘‘Ubho atthaṃ na jānanti, ubho dhammaṃ na passare;</p>
  1019. <p class="gathalast">Yo cāyaṃ mantaṃ vāceti, yo cādhammenadhīyatī’’ti. (pāci. 647);</p>
  1020. <p class="bodytext">Ettha adhīyatīti attho, tasmā pāṭhadānampi dhammadesanāva. <span class="bld">Sekhiyaṭṭhakathāyaṃ</span> (pāci. aṭṭha. 634) ‘‘dhammaparicchedo panettha padasodhamme vuttanayena veditabbo’’ti vuttaṃ<a name="M0.0292"></a>, tasmā ayameva dhammo sabbattha dhammapaṭisaṃyuttasikkhāpadesu veditabbo. Yadi evaṃ saṅkhārabhāsādivasena cittadhammaṃ desentassa sekhiyavasena anāpatti siyā, tato chapakajātakavirodho. Tattha mantānaṃ bāhiraganthattāti ce? Na, tadadhippāyājānanato. Ayañhi tattha adhippāyo ‘‘bāhirakaganthasaṅkhātampi mantaṃ ucce āsane nisinnassa vācetuṃ me bhikkhave amanāpaṃ, pageva dhammaṃ desetu’’nti. ‘‘Tadāpi me, bhikkhave, amanāpaṃ nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa mantaṃ vācetuṃ, kimaṅgaṃ pana etarahi…pe… dhammaṃ desetu’’nti (pāci. 647) hi ayaṃ pāḷi yathāvuttameva adhippāyaṃ dīpeti, na aññaṃ. Teneva ‘‘mantaṃ vācetuṃ dhammaṃ desetu’’nti vacanabhedo kato. Aññathā ubhayattha ‘‘dhammaṃ desetu’’micceva vattabbanti.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Mayā</span> <a name="V0.0261"></a> <span class="bld">saddhiṃ mā vadā</span>tiādimhi pana <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> evaṃ vutto ‘‘sace bhikkhu sāmaṇerena saddhiṃ vattukāmo, tathā sāmaṇeropi bhikkhunā saddhiṃ vattukāmo sahasā opāteti, ‘yebhuyyena paguṇaṃ ganthaṃ bhaṇantaṃ opātetī’’tiādīsu viya anāpatti, na hi ettāvatā bhikkhu sāmaṇerassa uddisati nāma hoti. Yasmā <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> natthi, tasmāpi yuttamevetaṃ. Sace tattha vicāretvā paṭikkhittaṃ siyā āpatti, kiriyākiriyañca nāpajjati. Kasmā? Yasmā cittena ekato vattukāmo, atha kho naṃ ‘ekato mā vadā’ti paṭikkhipitvāpi ekato vadanto āpajjati. Avattukāmassa sahasā virajjhitvā ekato vadantassa anāpatti, tena vuttaṃ ‘mayā saddhiṃ mā vadāti vutto yadi vadati, anāpattī’ti. Tathāpi ācariyānaṃ matimanuvattantena evarūpesu ṭhānesu yathāvuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Kasmā? Yasmā <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> natthi, natthibhāvatoyeva āpatti. Sace tattha anāpattiavacanaṃ na sambhavati ayamaṭṭhānattā’’ti.</p>
  1022. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vicāraṇā – ‘‘mayā saddhiṃ mā vadā’’ti vutto yadi vadati, bhikkhuno anāpattīti yuttametaṃ bhikkhuno vattukāmatāyābhāvato, bhāvepi sajjhāyakaraṇādīsu tīsu anāpattito ca. Atha sāmaṇerena byattatāya ‘‘mayā saddhiṃ mā vadā’’ti vutto bhikkhu abyattatāya vadati, āpatti eva vattukāmatāsabbhāvato. Sahasā ce vadati, anāpatti tadabhāvato. Sace bhikkhu evaṃ ‘‘mayā saddhiṃ mā vadā’’ti <a name="M0.0293"></a> vatvā tena saddhiṃ sayaṃ vadati, āpatti eva. Na hi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ. Yadi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ bhaveyya, yuttaṃ. Tattha anāpattīti adhippāyo. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ</span> imināva adhippāyena ‘‘mayā saddhiṃ mā vadā’’ti vuttaṃ siyā. Na hi sāmaṇerassa kiriyā idha pamāṇanti, imasmiṃ pana adhippāye vutte atiyuttaṃvāti attho. Akkharattho byañjanattho. Kiñcāpi ‘‘yañca padaṃ yañca anupadaṃ yañca anvakkharaṃ yañca anubyañjanaṃ, sabbametaṃ padasodhammo nāmā’’ti vuttaṃ, tathāpi ‘‘padena vāceti, pade pade āpatti pācittiyassa, akkharāya vāceti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti idameva dvayaṃ yojitaṃ, taṃ kasmāti ce? Padena anupadaanubyañjanānaṃ saṅgahitattā. Vuttañhetaṃ ‘‘anupadanti dutiyapādo. Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjana’’nti (pāci. aṭṭha. 45), tasmā anupadekadesamattameva anubyañjananti siddhaṃ. ‘‘Akkharānubyañjanasamūho pada’’nti ca vuttattā padamattameva vattabbaṃ tena anupadādittayaggahaṇatoti ce? Na vattabbaṃ vacanavisesato. Padena vācento hi pade vā anupade vā anubyañjane vā āpattiṃ āpajjati. Na akkharena. Akkharena vācento pana padādīsu aññatarasmiṃ āpajjati. Na hi ‘‘varo varaññū varado varāharo’’tiādimhi <a name="V0.0262"></a> paṭhamaṃ va-kāraṃ vācento dutiyādiva-kāre opāteti, paṭhamaṃ ro-kāraṃ vācento dutiyaro-kāre opāteti, paṭhamaṃ ra-kāraṃ vācento dutiyara-kāre opāteti, āpatti pācittiyassāti sambhavati. Anubyañjanānulomato sambhavati evāti ce? Na, ‘‘pade pade āpatti pācittiyassā’’ti iminā viruddhattā. Idañhi vacanaṃ ekasmiṃ pade ekā āpattīti dīpeti. ‘‘Rūpaṃ aniccanti vuccamāno rūti opātetī’’ti vacanato sakalaṃ pādaṃ vācentassa paṭhamaakkharamatte ekato vutte āpattīti siddhanti ce? Na, ‘‘akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti iminā viruddhattā, tasmā rūti opātetīti vattuṃ asambhavato rū-kārassa yathāvuttadhammapariyāpannabhāvasiddhito taṃ avatvā kevalaṃ akkharāya vācentassa yathāvuttadhammapariyāpannaakkharabhāvadassanatthaṃ ‘‘rūpaṃ aniccanti vuccamāno’’ti vuttaṃ, vacanasiliṭṭhatāvasena vā anubyañjane vedanāvacanaṃ viyāti veditabbaṃ.</p>
  1023. <p class="centered">Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1024. <p class="subhead">5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1025. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. ‘‘Na <a name="M0.0294"></a> sahaseyyaṃ kappetabba’’nti bhāvavasena vuttaṃ, kesuci ‘‘na sahaseyyā kappetabbā’’ti pāṭho, na kappetabbā bhikkhunāti paññattanti adhippāyo. ‘‘Apassenaṃ vāti vāyimamañcakameva hotī’’ti likhitaṃ. Yaṃ etesaṃ na kappati, taṃ tesampīti upajjhāyādīnaṃ santikaṃ agantvā sahaseyyaṃ kappeyyāti pāṭhaseso.</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. ‘‘Anupasampanno nāma bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso’ti vuttattā mātugāmo anupasampannoti catuttharattiyaṃ mātugāmo dvepi sahaseyyāpattiyo janetīti apare’’ti vuttaṃ, ‘‘bhikkhuṃ ṭhapetvā…pe… pannoti pārājikavatthubhūto tiracchānapuriso adhippeto’’ti ca, ubhayampi vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Dutiyasikkhāpade</span> mātugāmo nāmāti manussitthiṃyeva gahetvā yakkhī petī tiracchānagatā pārājikavatthubhūtā na gahitā tesu dukkaṭattā. ‘‘Sace pana attanopi sikkhāpade dukkaṭaṃ bhaveyya, atha kasmā paṭhamasikkhāpade pācittiya’’nti ca vuttaṃ. ‘‘Aparikkhitte pamukhe anāpattī’’ti <span class="bld">sīhaḷaṭṭhakathā</span>vacanaṃ, tassatthaṃ dīpetuṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathita’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Puna vasatī</span>ti catutthadivase vasati. <span class="bld">Bhikkhunipanne</span>ti bhikkhumhi nipanne. <span class="bld">Sannipatitamaṇḍapaṃ</span> nāma mahāvihāre sannipātaṭṭhānaṃ. ‘‘Tīṇi <a name="V0.0263"></a> ca divasāni dukkaṭakhette vasitvā catutthe divase sahaseyyāpattipahonake sayati, pācittiyevā’’ti ekacce vadanti kira, taṃ na yuttaṃ.</p>
  1027. <p class="centered">Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1028. <p class="subhead">6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1029. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. ‘‘Atha kho te manussā’’ti ca ‘‘te addhikā’’ti ca pāṭho. ‘‘Ekaratta’’ntipi atthi, so na sundaro. Paṇḍake <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> dukkaṭassa vuttattā ‘‘ubhatobyañjanehi mūlāpattīti dissatī’’ti, ‘‘animittādayo itthiyovā’’ti ca vadanti ubhatobyañjanake vuttaṃ viya. Kiñcāpi matitthī pārājikavatthu hoti, anupādinnapakkhe ṭhitattā pana idha āpattiṃ na karoti. Pārājikāpattiṭṭhānañcettha na oloketabbaṃ.</p>
  1030. <p class="centered">Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1031. <p class="subhead">7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1032. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. ‘‘Viññū <a name="M0.0295"></a> paṭibalā’’ti vacanato aviññū itthiyāpi desentassa anāpatti. Idha yakkhīādayo manussitthī viya anoḷārikattā dukkaṭavatthukā jātā. Tiracchānagatamanussaviggahitthiyā paṭibalatāya vuttattā itarāpi dukkaṭavatthuyevāti eke. <span class="bld">‘‘Mātugāmāyā’’</span>ti liṅgavipallāsena vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhakathādipāṭhaṃ ṭhapetvā damiḷādinā yathāruci kathetuṃ labhati kirā’’ti likhitaṃ, yathā yakkhīādayo dukkaṭavatthukā jātā, tathā purisaviggahaṃ gahetvā ṭhitena yakkhādinā saddhiṃ ṭhitassa mātugāmassa dhammaṃ desento dukkaṭaṃ anāpajjitvā kasmā pācittiyamāpajjatīti ce? Īsakampi dutiyapakkhaṃ abhajanato. Manussamātugāmopi na dutiyo, pageva yakkhādayoti. Na dutiyāniyate tassa dutiyattāti ce? Na tattha duṭṭhullavācāpekkhā dutiyatā, kintu nisajjāpekkhā, idha ca na nisajjamattaṃ, kintu desanā idhādhippetā. Sā ca nipajjanato oḷārikā, tasmā asamatthanidassanaṃ.</p>
  1033. <p class="centered">Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1034. <p class="subhead">8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1035. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. ‘‘Catutthapārājikavatthu <a name="V0.0264"></a> ca idañca ekamevā’’ti vuttaṃ, na yuttaṃ. Kasmā? Tattha ‘‘moghapurisā’’ti vuttattā. Te ariyamissakā na hontīti dvepi ekasadisānīti mama takko. ‘‘Ariyāpi paṭijāniṃsu, tesampi abbhantare vijjamānattā uttarimanussadhammassā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Sabbepi bhūtaṃ bhagavā</span>ti puthujjanaariyānaṃ uttarimanussadhammassa ārocitattā ‘bhūta’nti vuttaṃ, na attano uttarimanussadhammaṃ sandhāyāti apare’’ti vuttaṃ.</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Pubbe avuttehī</span>ti catutthapārājike avuttehīti.</p>
  1037. <p class="centered">Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1038. <p class="subhead">9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1039. <p class="bodytext"><a name="para78-80"></a><span class="paranum">78-80</span>. ‘‘Teneva <a name="M0.0296"></a> hatthena upakkamitvā asuciṃ mocesī’’ti pāṭho sampatipāṭho sundaro. Apaloketvāva kātabbā. No ce, pāḷiyaṃyeva vuttaṃ siyā. ‘‘Ottappenā’’ti vattabbe ruḷhīvasena paresu <span class="bld">‘‘hirottappenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> uttānattā na vuttaṃ, pācittiyāsambhavadassaneneva hi dukkaṭanti siddhaṃ.</p>
  1040. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Tattha ‘‘kamma’’nti vuttaajjhācārepi pariyāpannattā taṃ tassa daṇḍakammavatthu. ‘‘Tattha kammaṃ āpanno’’ti pubbepi likhitaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘attakāmaṃ āpanno’’ti pāṭho, ‘‘ayameva gahetabbo’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  1041. <p class="centered">Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1042. <p class="subhead">10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1043. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Kaṭasakkharā</span> setamattikā viya mudukā sakkharajāti. <span class="bld">‘‘Akatapabbhāre</span>ti avalañjitabbaṭṭhānadassanatthaṃ vutta’’nti likhitaṃ. ‘‘Anovassakaṭṭhānadassanattha’’nti vattabbaṃ. <span class="bld">Mūsikukkura</span>nti mūsikāhi uddhaṭapaṃsu. <span class="bld">Suddhacittā</span>ti kiñcāpi ‘‘evaṃ pavaṭṭite pathavī bhijjissatī’’ti <a name="V0.0265"></a> jānanti, no pana ce pathavībhedatthikā, suddhacittā nāma honti. Paṃsuādayo dve koṭṭhāsā āpattikarā. Keci ‘‘sabbacchannādīsu upaḍḍhe dukkaṭassa vuttattā sace dukkaṭaṃ, yutta’’nti vadanti. Tattha yuttaṃ tādisassa vatthuno sambhavā, idha pana jātapathavī ca ajātapathavī cāti dveyeva vatthūni, tasmā dvinnaṃ ekena bhavitabbanti na yuttaṃ. Etthāpi dukkaṭavacanaṃ atthīti ce? Taṃ pana saññāvasena, na vatthuvasenāti na yuttameva.</p>
  1044. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Aggiṃ kātuṃ vaṭṭatī</span>ti ettha ettāvatā usumaṃ gaṇhāti, tasmā vaṭṭatīti keci. Evaṃ sati pathaviyā aggimhi kate dūratopi bhūmi uṇhā hoti, tattakaṃ kopetabbaṃ siyā, na ca kappati, tasmā yasmiṃ ṭhāne patati, taṃ so aggi ḍahati, tasmā vaṭṭatīti eke. Aḍahitepi <span class="bld">‘‘adaḍḍhāya</span> <a name="M0.0297"></a> <span class="bld">pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’</span>ti vuttattā attanā pātanāyeva doso patite upadāheti veditabbaṃ.</p>
  1045. <p class="centered">Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1046. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena musāvādavaggo paṭhamo.</p>
  1047. <p class="title">2. Bhūtagāmavaggo</p>
  1048. <p class="subhead">1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1049. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Pharasuṃ niggahetuṃ asakkonto</span>ti dassitabhāvaṃ jānāpeti. Kasmā ayaṃ pharasuṃ uggirīti ce? <span class="bld">Manussāna</span>ntiādi tassa parihāro. ‘‘Ākoṭesi chindīti ca vacanato rukkhadevatānaṃ hatthāni chijjanti, na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānī’’ti vadanti.</p>
  1050. <p class="bodytext"><a name="para90-92"></a><span class="paranum">90-92</span>. <span class="bld">Bhavanti ahuvuñcā</span>ti dvikāliko bhūtasaddo. Yadi bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ, tadeva santakaṃ yadidaṃ. Sova kukkuṭo maṃsimakkhitoti ayameva hi parihāro. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span>pi hi ‘‘bīje bījasaññī’’ti likhitaṃ. Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti, tasmiṃ bīje bhūtagāmabījeti yojetvā. Amūlakattā kira sampuṇṇabhūtagāmo na hoti, ‘‘samūlapatto eva <a name="V0.0266"></a> hi bhūtagāmo nāmā’’ti kāraṇaṃ vadanti. <span class="bld">‘‘Abhūtagāmamūlattā</span>ti bhūtagāmato anuppannattā abhūtagāmamūlaṃ, bhūtagāmassa amūlakattā vā. Na hi tato añño bhūtagāmo uppajjatī’’ti dvidhāpi likhitaṃ. Piyaṅgu asanarukkho vaḍḍhanattaco khajjaphalo, ‘‘pītasālo’’tipi vuccati. <span class="bld">Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī</span>ti nāḷikerassevāyaṃ. Ghaṭapiṭṭhijātattā, bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthu. <span class="bld">Na vāsetabbaṃ</span> ‘‘durūpaciṇṇattā’’ti likhitaṃ, <span class="bld">‘‘yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatī</span>ti vacanato yesaṃ na ruhati, tesaṃ sākhāya kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti siddha’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Muddatiṇa</span>nti tassa nāmaṃ. <span class="bld">‘‘Muñjatiṇa</span>nti pāṭho’’ti likhitaṃ.</p>
  1051. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇakappehī</span>ti samaṇavohārehi, tasmā vattabbaṃ bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti. Tassa āṇattiyā karontenāpi sāmaṇerādinā ‘‘kappiya’’nti <a name="M0.0298"></a> vatvāva aggiparijitaṃ kātabbanti siddhaṃ. Aggiparijitādīni viya kappiyattā abījanibbaṭṭabījānipi ‘‘pañcahi samaṇakappehī’’ti (cūḷava. 250) ettha paviṭṭhāni, yathālābhato vā samaṇakappavacanaṃ gahetabbaṃ. ‘‘Kappiya’nti vattukāmo ‘kappa’nti ce vadati, ‘vaṭṭatī’ti vadantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Kappiya’nti vacanaṃ sakasakabhāsāyapi vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Kappiyanti vatvā’’ti vuttattā bhikkhunā ‘kappiyaṃ’icceva vattabbaṃ, ‘‘itarena pana yāya kāyaci bhāsāyā’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ vijjhatī’’ti vacanato kappiyaṃ kātabbaṃ sandhāya viraddheti vuttaṃ hoti, ācariyā pana ‘‘kappiyaṃ kāretabbaṃ sandhāya kappiyanti sitthādiṃ kāreti, vaṭṭatī’’ti vadanti, tassa kāraṇaṃ vadantā kātuṃ vaṭṭanabhāveneva virajjhitvā katepi kappiyaṃ jātaṃ. Yadi na vaṭṭeyya, sitthādimhi kate na vaṭṭeyyāti, upaparikkhitabbaṃ. Uṭṭhitasevālaghaṭaṃ ātape nikkhipituṃ vaṭṭati, vikopetukāmatāya sati dukkaṭaṃ yuttaṃ viya. ‘‘Puppharajjubhājanagatikā, tasmā na vaṭṭati. Nāḷe vā baddhapupphakalāpe nāḷasmiṃ katepi vaṭṭati tasmiṃ pupphassa atthitāyā’’ti vadanti. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ‘‘bījagāmena bhūtagāmo dassito anavasesapariyādānattha’’nti vuttaṃ.</p>
  1052. <p class="centered">Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1053. <p class="subhead">2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para98-9"></a><span class="paranum">98-9</span>. <span class="bld">Aññaṃ vadatīti aññavādakaṃ,</span> ‘‘vacanaṃ kareyyā’’ti likhitaṃ. ‘‘Tuṇhībhūtassetaṃ nāma’’nti pāṭho. <span class="bld">Ugghātetukāmo</span>ti samohanitukāmo, antarāyaṃ kattukāmoti porāṇā.</p>
  1055. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. ‘‘Sudiṭṭho <a name="V0.0267"></a> bhante, na paneso kahāpaṇotiādīsu <span class="bld">anāropite</span> dukkaṭena musāvādapācittiyaṃ, aropite pācittiyadvayaṃ hotī’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Adhammena vā vaggena vā na kammārahassa vā</span>ti ettha ‘‘mayi vutte maṃ vā aññaṃ vā saṅgho adhammena vā kammaṃ, vaggena vā kammaṃ karissati, na <a name="M0.0299"></a> kammārahassa vā me, aññassa vā kammaṃ karissatī’’ti na kathetīti yojetabbaṃ.</p>
  1057. <p class="centered">Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1058. <p class="subhead">3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1059. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">‘‘Chandāyā’’</span>ti akkharakkharāyātiādi viya liṅgavipallāsena vuttaṃ, chandatthanti vā attho. Yesaṃ senāsanāni paññapeti, tesaṃ attani chandatthanti adhippāyo.</p>
  1060. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Anupasampanna</span>ntiādīsu karaṇattho gahetabbo. <span class="bld">Aññaṃ anupasampanna</span>nti aññena anupasampannena. <span class="bld">Tassa vā</span>ti anupasampannassa. ‘‘Sammutikāle pañcaṅgavirahādayo asammatā nāmā’’ti, ‘‘upasampannena laddhasammuti sikkhāpaccakkhānena vinassatī’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Saṅghenā</span>ti sabbena saṅghena kammavācāya assāvetvā ‘‘taveso bhāro’’ti kevalaṃ āropitabhāro. <span class="bld">Kevala</span>-saddo hettha kammavācāya assāvitabhāvamattameva dīpeti. <span class="bld">Sayamevā</span>ti itaresaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā. Abhūtena khīyanakassa ādikammikassa kathaṃ anāpattīti ce? Iminā sikkhāpadena. Musāvāde āpattiyeva dve pācittiyo vuttā viya dissanti pubbapayoge rukkhādichindanādīsu viya, vicāretabbaṃ.</p>
  1061. <p class="centered">Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1062. <p class="subhead">4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1063. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. ‘‘Evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī’’ti vacanato, <span class="bld">parivāre</span> ‘‘ekā paññatti, ekā anupaññattī’’ti (pari. 226) vacanato ca idha atthi anupaññattīti siddhaṃ. Kiñcāpi siddhaṃ, ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’tiādinā <a name="V0.0268"></a> pana paññattiṭṭhānaṃ na paññāyati, kevalaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhamāse…pe… nikkhipitu’’nti ettakameva vuttaṃ, taṃ kasmāti <a name="M0.0300"></a> ce? Paṭhamapaññattiyaṃ vuttanayeneva vattabbato avisesattā na vuttaṃ. Yadi evaṃ kā ettha anupaññattīti? <span class="bld">Ajjhokāse</span>ti. Ayamanupaññatti paññattiyampi atthīti ce? Atthi, taṃ pana okāsamattadīpanaṃ, dutiyaṃ cātuvassikamāsasaṅkhātakāladīpanaṃ. Yasmā ubhayampi ekaṃ kālokāsaṃ ekato katvā ‘‘ajjhokāse’’ti vuttanti dīpento bhagavā ‘‘anujānāmi, bhikkhave…pe… nikkhipitu’’nti āhāti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati, taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhyameva gatanti veditabba’’nti. Hemantakālassa anāpattisamayattā idaṃ sikkhāpadaṃ nidānānapekkhanti siddhaṃ, tathā hi ajjhokāsapadasāmatthiyena ayaṃ viseso – vassānakāle ovassakaṭṭhāne ajjhokāse, maṇḍapādimhi ca na vaṭṭati. Hemantakāle pakatiajjhokāse na vaṭṭati, sabbamidha ovassakepi maṇḍapādimhi vaṭṭati, tañca kho yattha himavassena senāsanaṃ na temeti, gimhakāle pakatiajjhokāsepi vaṭṭati, tañca kho akālameghādassaneyevāti ayaṃ viseso ‘‘aṭṭha māse’’ti ca ‘‘avassikasaṅkete’’ti ca etesaṃ dvinnaṃ padānaṃ sāmatthiyatopi siddho.</p>
  1064. <p class="bodytext">Kiñca bhiyyo – <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> sandassitavisesova. Cammādinā onaddhako vā navavāyimo vā na sīghaṃ vinassati. <span class="bld">Kāyānugatikattā</span>ti kāye yattha, tattha gatattā. Saṅghikamañcādimhi kāyaṃ phusāpetvā viharituṃ na vaṭṭatīti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. ‘‘Saṅghikaṃ pana ‘ajjhokāsaparibhogena paribhuñjatha, bhante, yathāsukha’nti dāyakā denti senāsanaṃ, evarūpe anāpattī’’ti <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vacanato, idha ca paṭikkhepābhāvato vaṭṭati. ‘‘Aññañca evarūpanti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Pādaṭṭhānābhimukhā</span>ti nisīdantassa pādapatanaṭṭhānābhimukhā’’ti likhitaṃ. Sammajjantassa pādaṭṭhānābhimukhanti ācariyassa takko.</p>
  1065. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">‘‘Pāduddhārenā</span>ti bahiupacāre ṭhitattā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Gacchanti,</span> dukkaṭaṃ dhammakathikassa viya. Kasmā na pācittiyaṃ? Pacchā āgatehi vuḍḍhatarehi uṭṭhāpetvā gahetabbato. Dhammakathikassa pana anuṭṭhapetabbattā. ‘‘Anāṇattiyā paññattiyampi tassa bhāro’’ti vuttaṃ.</p>
  1066. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Pariharaṇeyevā</span>ti <a name="V0.0269"></a><a name="M0.0301"></a> ettha gahetvā vicāraṇeti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. Attano santakakaraṇeti <span class="bld">upatissatthero</span>. Bījanīpattakaṃ caturassabījanī.</p>
  1067. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. ‘‘Yo bhikkhu vā sāmaṇero vā…pe… lajjī hotī’ti vuttattā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Pāṭhe ‘‘kenaci palibuddhaṃ hotī’’ti ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘palibuddha’’nti ca senāsanaṃyeva sandhāya vuttaṃ, tasmā tathāpi atthīti gahetabbaṃ. ‘‘Anāpucchaṃ vā’’ti pāṭho.</p>
  1068. <p class="centered">Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1069. <p class="subhead">5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para116-7"></a><span class="paranum">116-7</span>. <span class="bld">Ettakameva vutta</span>maṭṭhakathāsu, tathāpi padaṭṭhādayopi labbhanti eva. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> ‘‘aññaṃ attharaṇādi akappiyattā na vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vihāre vā vihārūpacāre vā’ti imināpi saṃsandanatthaṃ <span class="bld">‘kiñcāpi vutto, atha kho’</span>tiādi āraddha’’nti ca vuttaṃ. Upacāramattañcetaṃ ‘‘rukkhamūle’’ti, tattha vattabbaṃ natthi.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Anāpucchitvāpi gantuṃ vaṭṭatī</span>ti asatiyā gacchatopi anāpatti, <span class="bld">āpucchanaṃ pana vattaṃ</span> sañcicca anāpucchato vattabhedadukkaṭattā. Puggalikasenāsane saṅghikaseyyaṃ, saṅghikasenāsane vā puggalikaseyyaṃ attharitvā gacchantassa dukkaṭaṃ yuttaṃ viya. Kasmā? ‘‘Seyyāmattameva nasseyyā’’ti vuttattā. Idha pana ‘‘palibuddhaṃ palibuddho’’ti duvidhampi atthi.</p>
  1072. <p class="centered">Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1073. <p class="subhead">6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1074. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Chabbaggiyesuyeva <span class="bld">therā bhikkhū</span>ti keci. <span class="bld">Pāde dhovitvā</span>tiādimhi pavisantassa vā pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ passāvatthāya nikkhamantassa vā yāva passāvaṭṭhānanti yojanā kātabbā. Evaṃ sante <a name="M0.0302"></a> ‘‘passāvatthāya nikkhamantassa vā’’ti na vattabbaṃ, ‘‘passāvaṭṭhānato nikkhamantassa vā’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Passāvaṭṭhāna</span>nti katthaci potthake. Tathā hi <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) <a name="V0.0270"></a> ‘‘pavisantassa pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ nikkhamantassa mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ, tāva upacāro’’ti vuttaṃ, tasmā ‘‘pāde dhovitvā pavisantassa, passāvatthāya nikkhamantassa ca dvāre nikkhittapādadhovanapāsāṇato, passāvaṭṭhānato ca mañcapīṭha’’nti katthaci potthake pāṭho, so apāṭho. Kasmā? Mañcapīṭhānaṃ upacārassa vuttattā. Pavisantassa yāva mañcapīṭhānaṃ upacāro, nikkhamantassa tato paṭṭhāya yāva passāvaṭṭhānaṃ vaccakuṭicaṅkamaṭṭhānanti iminā atthena yathā saṃsandati, tathāvidho pāṭhoti ācariyo.</p>
  1075. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Upacāraṃ ṭhapetvā</span>ti idha vuttaupacāraṃ ṭhapetvā. ‘‘Dassanasavanūpacārepi santharantassā’’ti likhitaṃ.</p>
  1076. <p class="centered">Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1077. <p class="subhead">7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1078. <p class="bodytext"><a name="para126-7"></a><span class="paranum">126-7</span>. <span class="bld">Chasattakoṭṭhakāni vā</span>ti ettha dvārakoṭṭhakaṃ adhippetaṃ. ‘‘Nikkhamā’’ti vacanaṃ sutvāpi attano ruciyā nikkhamati, anāpatti; idha aggisālādi eva <span class="bld">upacāro</span>ti.</p>
  1079. <p class="centered">Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1080. <p class="subhead">8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. ‘‘Pamāṇamajjhimassa galappamāṇe dinnatulāpi vehāsakuṭiyevā’’ti likhitaṃ, ‘‘na sā idha adhippetā’’ti vuttaṃ.</p>
  1082. <p class="centered">Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1083. <p class="subhead">9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1084. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Yāva</span> <a name="M0.0303"></a> <span class="bld">dvārakosā</span>ti dvārasamīpā, yāva bhittīti attho, taṃ suvuttaṃ. <span class="bld">Kavāṭavitthārappamāṇo</span>ti <a name="V0.0271"></a> hatthapāsassādhippetattā, samantā kavāṭavitthārappamāṇaupacārassa gahitattā aparipūraupacārāpi hoti. Ālokaṃ karotīti ālokaṃ sandheti pidhetīti sandhi eva ālokasandhināmakā honti. Vātapānakavāṭalepakamme appaharitaṭṭhānakiccaṃ natthi.</p>
  1085. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Iṭṭhakā</span>ti chadanakapālāsilādiiṭṭhakā. <span class="bld">Chadanūparī</span>ti ettha paṭhamaṃ tāva ekavāraṃ aparisesaṃ chādetvā puna chādanadaṇḍake bandhitvā dutiyavāraṃ tatheva chādetabbaṃ. ‘‘Tatiyavāracatutthavāre sampatte dve magge adhiṭṭhahitvā tatiyamaggaṃ āṇāpetvā pakkamitabba’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpetī’’ti iminā yujjati.</p>
  1086. <p class="bodytext">Porāṇā pana ‘‘paṭhamavāreyeva tayo magge adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati, catutthato paṭṭhāya āpatti pācittiyaṃ, catutthalepato paṭṭhāya āpattī’’ti vadanti. Tattha chadane vuttavidhinidānena sameti, lepe vuttavidhitikacchedena sameti. Tathāpi so na yuttova. <span class="bld">Nidāne, aṭṭhakathāya</span>ñca siddhalepattā sabbasovāpi acchanne, channevāpi anekaso pariyāyassa tatiyasseva adhiṭṭhānanti no sametīti ācariyo. ‘‘Dve magge’’ti, ‘‘dve chadane’’ti ca ‘‘tatiyavārato paṭṭhāya evaṃ chādāpehī’ti āṇāpetvā pakkamitabba’’nti ca <span class="bld">upatissatthero</span> vadati kira.</p>
  1087. <p class="centered">Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1088. <p class="subhead">10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1089. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Sappāṇakasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1090. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena bhūtagāmavaggo dutiyo.</p>
  1091. <p class="title">3. Ovādavaggo</p>
  1092. <p class="subhead">1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Kathānusārenā</span>ti <a name="V0.0272"></a><a name="M0.0304"></a> yo bhikkhunovādakatthiko kiṃsīlo kiṃsamācāro katarakulā pabbajitotiādi kathānusārenāti attho. <span class="bld">Saggamaggagamanepī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena mokkhagamanepi. <span class="bld">‘‘Lakkhaṇappaṭivedhapaṭisaṃyutto’’</span>ti aṭṭhagarudhammānusārena vattabbaṃ dhammakathaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1094. <p class="bodytext"><a name="para145-147"></a><span class="paranum">145-147</span>. <span class="bld">Nissīma</span>nti vihāre baddhasīmato aññaṃ abaddhasīmaṃ, gāmasīmādinti attho. <span class="bld">‘‘Supinantenapī’’</span>ti na sabbesanti idha bāhullanayena vuttaṃ. Chabbaggiyā hi keci vīsativassāpi atthi atirekavīsativassāpīti iminā imaṃ majjhimabodhikāle paññattanti viññāyati. <span class="bld">‘‘Sīlavā hotī’’</span>ti vatvā tassa catubbidhattā idha adhippetasīlameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhānugaṇṭhipadesu</span> ‘‘satisaṃvarādayo idha nādhippetā, tena vibhaṅgapāṭhaṃ dasseti aṭṭhakathācariyo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Atthato</span>ti pāḷiatthato. <span class="bld">Kāraṇato</span>ti kāraṇūpapattito, aṭṭhakathātoti adhippāyo. Atha vā <span class="bld">kāraṇato</span>ti dhammato, tena atthato dhammatoti vuttaṃ hoti. Atha vā <span class="bld">atthato</span>ti phalato. <span class="bld">‘‘Kāraṇato</span>ti hetuto. Dhammapadampi jātakena sahā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Pañhaṃ kathetu</span>nti ‘‘pañhaṃ puṭṭho kathetī’’ti ettha bhikkhuniyā puṭṭhena ‘‘na jānāmī’’ti na sakkā kathetuṃ. ‘‘Na kho pana taṃ bhagavanta’’nti pāṭho. ‘‘Na kho paneta’’nti ca likhanti, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Kāsāyavatthavasanāyā’’ti vacanato pārājikāyapi na vaṭṭati. Bhikkhuniyā kāyasaṃsaggameva vuttaṃ. Methunena hi bhikkhunīdūsako hoti.</p>
  1095. <p class="bodytext"><a name="para148-9"></a><span class="paranum">148-9</span>. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā, pañcasatā sākiyāniyo vā. ‘‘Dhammadesanāpattimocanatthaṃ panā’’ti vacanato mātugāmaggahaṇena sabbattha bhikkhunīsaṅgahaṃ gacchatīti siddhaṃ. Bhikkhuniggahaṇena pana mātugāmo <span class="bld">tiriyaṃ taraṇasikkhāpade</span> (pāci. 187-190) saṅgahito, na aññattha. ‘‘Osāretabbā’’ti pāḷipāṭho, pāḷi osāretabbāti attho<a name="M0.0305"></a>. ‘‘Osāretabba’’nti aṭṭhakathāpāḷi. Ekasmiṃ ṭhāne vandite dosābhāvato bahūsu ekāya vandite vaṭṭatīti ce? Bhikkhūhi kattabbaṃ natthi, bhikkhuniyāyeva kattabbaṃ, tasmā na vaṭṭati<a name="V0.0273"></a>. <span class="bld">‘‘Yattha katthaci nisinnāyā</span>ti antodvādasahatthe nisinnāyā’’ti vadanti. <span class="bld">Na nimantitā hutvā gantukāmā</span>ti nimantitā hutvā gantukāmā bhikkhū idha nādhippetā, vassaṃ upagantukāmāva adhippetāti attho. <span class="bld">Yato panā</span>ti bhikkhunīvihārato. <span class="bld">Tatthā</span>ti bhikkhunīvihāre. Kiñcāpi ‘‘ovādadāyakā bhikkhū’’ti vacanato ovādadāyakeheva sabhikkhuko āvāso hoti, na sabbehīti āpanno, tathāpi asati bhikkhunovādake ovādasaṃvāsānaṃ atthāya yācanatthāya avassaṃ gantabbattā aññehipi bhikkhūhi sabhikkhukopi sabhikkhuko evāti veditabbo. <span class="bld">Sā rakkhitabbā</span>ti vassacchedāpatti rakkhitabbā. Kasmā? <span class="bld">Āpadāsu hī</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Ayaṃ uposatho cātuddasikoti pucchitabba’’</span>nti vuttaṃ, tampi terasiyaṃyeva, etarahi pana bhikkhuniyo cātuddasiyaṃyeva gantvā ‘‘kadā ayya uposatho’’ti pucchanti. ‘‘Jāyāyo vā jāriyo vā’’ti adhippāyena vuttaṃ kira. ‘‘Gaccheyya ce, āpattī’’ti pāṭho. <span class="bld">Dve tisso</span>ti dvīhi tīhi. Ekato āgatānaṃ vasena ‘‘tāhī’’ti bahuvacanaṃ vuttanti adhippāyo. ‘‘Ekā bhikkhunī vā bahū bhikkhunī vā bahūhi bhikkhunupassayehi ovādatthāya pesitā’’ti vacanassa vitthāro ‘‘bhikkhunisaṅgho ca ayya bhikkhuniyo cā’’tiādinā vutto. ‘‘Bhikkhunisaṅgho ca ayya bhikkhuniyo cā’tiādi nānāupassayehi pesitāya vacana’’nti ca ‘‘aparipuṇṇasaṅghapuggalanānāvāsadutiyavacanavasena pañcakkhattuṃ upasaṅkamanaṃ vutta’’nti ca likhitaṃ. Yasmiṃ āvāse pātimokkhuddeso na pavattati, tatthāpi yācanaṃ sampaṭicchitvā punadivase yena paṭiggahitaṃ, tena ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’tiādi vattabbaṃ. Atthi ce sammato, niddisitabbo. ‘‘Sayameva ce sammato, aha’nti vattabba’’nti vuttaṃ. Sace sammato vā ovādapaṭiggāhako vā pātimokkhaṃ uddisati, aññena ārocāpetabbanti eke, ‘‘attanāpi ārocetuṃ vaṭṭatī’’ti ca vadanti. Kesuci potthakesu ‘‘ayyānaṃ pavāretī’’ti likhitaṃ, evaṃ sati ‘‘ayyassa pavāremī’’ti vattabbaṃ, potthake natthi.</p>
  1096. <p class="centered">Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1097. <p class="subhead">2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Munātī</span>ti <a name="M0.0306"></a> jānāti. <span class="bld">Antaradhāyatipī</span>ti ettha taduttamaṃ ce atthi, taṃ passāmi, yaṃ vicittaṃ vā, tadatthañca. Taggha kāraṇaṃ. Saha uppādamanantarā kiriyā. Yamā ca te manasā katatra netvāti. Yathā pāto siyā pāto bhavaṃ pātova udakato uggantvā ṭhitaṃ, tathā virocamānaṃ aṅgīrasaṃ buddhaṃ passa, na kevalaṃ padumaṃ viya, virocamānaṃ tapantamādiccamivantalikkheti <a name="V0.0274"></a> sambandho. Atha vā aṅgīrasaṃ buddhaṃ padumaṃva virocamānaṃ sūriyaṃva tapantaṃ passa buddhaṃ. Yathā pāto siyā phullamavītagandhaṃ kokanudasaṅkhātaṃ padumaṃ passasi, tathā virocamānaṃ aṅgīrasaṃ buddhaṃ passa. Ubhayeneva hi bhagavato kanti dīpitāti katvā dīpitaguṇasubhaṃ buddhaṃ sakkatvā taṃ kantiṃ pūjeyya. Pūjaneyyatopi vītināmeyya iti lakkhaye. ‘‘Ekato upasampannāyā’’ti pāḷi.</p>
  1099. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. ‘‘Ekato upasampannāna’’nti aṭṭhakathāpāṭho. ‘‘Abhabbo tva’’ntiādivacanato anukampāvasena saddhivihārikādiṃ saṅghikā vihārā nikkaḍḍhāpentassa anāpatti viya dissati. Abhabbo hi thero sañcicca taṃ kātuṃ, gavesitabbāva ettha yuttīti keci. Therena sikkhāpadapaññattito pubbe katanti mama takko.</p>
  1100. <p class="centered">Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1101. <p class="subhead">3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1102. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. ‘‘Ekarattampi vasantī’’ti (pāci. 161) vacanato yattha rattiyaṃ na vasanti, tattha gantvā ovadituṃ vaṭṭatīti eke. Yadi evaṃ saṅketaṭṭhānaṃ gantvā ovadituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. ‘‘Tato addhayojaneyeva sabhikkhuko āvāso icchitabbo’’ti na vattabbaṃ. Bhikkhunovādako ce addhayojanaṃ gantvā ovaditukāmo hoti, bhikkhunisaṅgho ca addhayojanaṃ gantvā sotukāmo, ‘‘vaṭṭatī’’ti vattabbaṃ siyā, tañca na vuttaṃ, tasmā na vaṭṭati. Heṭṭhimaparicchedena pana ‘‘ekarattampī’’ti vuttaṃ. Tato paṭṭhāya upassayaṃ hoti, na upassayasaṅkhepena katamattenāti vuttaṃ hoti. Yattha vāsūpagatā <a name="M0.0307"></a> bhikkhuniyo, so upassayasaṅkhyaṃ gacchati, tattha na gantvā ovādo dātabbo. Ekāvāse divā vaṭṭatīti eke, vicāretvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
  1103. <p class="centered">Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1104. <p class="subhead">4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1105. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. ‘‘Upasampannaṃ saṅghena asammata’’nti pāḷivacanato, ‘‘sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ <a name="V0.0275"></a> katvā ṭhapito’’ti aṭṭhakathāvacanato ca aṭṭhahaṅgehi samannāgato sammatena vā vippavasitukāmena ‘‘yāvāhaṃ āgamissāmi, tāva te bhāro hotū’’ti yācitvā ṭhapito, tassābhāvato saṅghena vā tatheva bhāraṃ katvā ṭhapito aṭṭhahi garudhammehi ovadituṃ labhati, pageva aññena dhammenāti siddhaṃ. ‘‘Yo pana bhikkhu asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiya’’nti pageva bhāraṃ katvā aṭṭhapitaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Abhayagirivāsīnampi idameva mataṃ, <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> pana imaṃ nayaṃ paṭikkhipitvā ‘‘natthi kocī’’tiādinā ‘‘etarahi ovādako asammato bhikkhunovādako nāmā’’ti vatvā ‘‘yaṃ pana <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘upasampannaṃ saṅghena kammavācāya asammataṃ, bhikkhusaṅghena pana bhikkhunisaṅghassa anuggahaṃ karotha, bhikkhuniyo ovadatha, bhikkhusaṅghassa ca karotha phāsuvihāranti evaṃ yācitvā ṭhapito bhikkhusaṅghaṃ āpucchitvā, tato so thero bhikkhuniyo ovadati, evarūpaṃ bhikkhusaṅghena asammatanti, tatra vuttanayeneva attho gahetabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘asammato gāmaṃ ovādatthāya āgatānaṃ bhikkhunīnaṃ vacanaṃ sutvā paṭivacanaṃ dento saṅghānumatiyā, na ñatticatutthenā’’ti vuttaṃ, taṃ <span class="bld">anugaṇṭhipadamatena</span> sameti, <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttavacanaṃ tena sameti, tañca pāḷivacanaṃ, na hi ovādapaṭiggāhako, pātimokkhuddesako vā ‘‘pāsādikena sampādetū’’ti vacanamattena bhikkhunovādako nāma hoti. Hotīti ce, anupasampannopi tattakena vacanena ‘‘bhikkhunovādako hotū’’ti vattabbo. Hotīti ce, yaṃ vuttaṃ <span class="bld">gaṇṭhānugaṇṭhipadesu</span> ‘‘asammato nāma asammatabhāvena ‘bahussuto tvaṃ ovadāhī’ti <a name="M0.0308"></a> saṅghena bhāraṃ katvā ṭhapito’’ti. Ettha bāhusaccena kiṃ payojanaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipadeyeva</span> ‘‘abhayagirivāsī vadatīti sutvā sammatena vā āṇatto ovadituṃ labhatīti <span class="bld">dhammasiritthero</span> pacchā anujānātī’’ti vuttaṃ. Kiṃ bahukāya. ‘‘Pāsādikena sampādetū’’ti ettakamattena bhikkhunovādako hoti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘bhāraṃ katvā’’ti iminā kiṃ payojanaṃ, tattakampi vattuṃ añño na labhati, tena ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ṭhapetvā bālaṃ gilānaṃ gamikaṃ avasesehi ovādaṃ gahetu’’nti (cūḷava. 414) ayaṃ pāḷi virujjheyya. Kathaṃ? Tassa hi ‘‘na, bhikkhave, ovādo na paccāharitabbo’’ti (cūḷava. 415) canato sammatāsammatabhāvena natthi kocīti ‘‘pāsādikena sampādetū’’ti vattabbaṃ siyā, vadanto ca idha paṭhamena āpattiyā kāretabbo hotīti. Hotu asammatattā, akatabhārattā ca. Imassa ca bhikkhunovādakatte imassa khīyanena dukkaṭaṃ siyā, sabbametaṃ aniṭṭhaṃ, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayamettha bhikkhunovādako nāmā’’ti avuttattā tathā bhāraṃ katvā ṭhapito ovadituṃ labhatiyeva, nāññoti ācariyo.</p>
  1106. <p class="centered">Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1107. <p class="subhead">5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1108. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">Sādiyissasī</span>ti <a name="V0.0276"></a> pucchā.</p>
  1109. <p class="centered">Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1110. <p class="subhead">6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1111. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Vañcetvā</span>ti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā, te hi ‘‘ekissā’’ti vacanaṃ sutvā aññātikāya santakasaññino sibbesuṃ. Imasmiṃ sikkhāpade ‘‘cīvaraṃ nāma channaṃ <a name="M0.0309"></a> cīvarānaṃ aññataraṃ cīvara’’nti ettakameva pāḷi, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘cīvaranti yaṃ nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā’’</span>tiādi. ‘‘Vikappanupagaṃ pacchima’’nti ca likhitaṃ, so pamādalekho.</p>
  1112. <p class="centered">Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1113. <p class="subhead">7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1114. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Tā bhikkhuniyo dūsayiṃsūti vipariṇāmo kātabbo.</p>
  1115. <p class="bodytext"><a name="para182-4"></a><span class="paranum">182-4</span>. <span class="bld">Sampadantī</span>ti padasā gacchanti. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘sampatanti etthāti sampāto’’tiādinā. Padagate upacāro na labbhati, accāsannattā missaṃ viya hotīti. Kukkuṭavassitaparicchinno <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span>. ‘‘Tampi vohārenā’’ti likhitaṃ. ‘‘Yebhuyyena tathā sanniveso hotīti katvā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tasmā na pamādalekho’’ti ca, ‘‘ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ,</span> tato uddhaṃ addhayojanalakkhaṇasampattaṃ nāma hotīti gahetabba’’nti ca vuttaṃ. ‘‘Kappiyabhūmi kirāyaṃ…pe… na vadantī’’ti vuttaṃ. Duddasañhettha kāraṇaṃ. Kataraṃ pana tanti? ‘‘Gacchāmāti saṃvidahati, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘gacchāmā’’ti vattamānavacanantañca, amagge bhikkhunupassayādimhi na sambhavatiyeva manussānaṃ antaragharādimhi maggasaṅkhepagamanato, uccāsayanādiuppattiṭṭhānattā ca. Na titthiyaseyyāya vā pabbajitāvāsattā. <span class="bld">Dvāre</span>ti samīpatthe bhummaṃ, tasmā taṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘rathikāyā’’</span>ti āha. Sesaaṭṭhakathāyaṃ <a name="V0.0277"></a> ‘‘etthantare saṃvidahitepi bhikkhuno dukkaṭa’’nti āgatattā na sameti. ‘‘Gāmantare’’ti vacanato aññagāmassa upacārokkamane eva āpatti. ‘‘Addhayojane’’ti vacanato atikkamaneyeva yuttaṃ.</p>
  1116. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Raṭṭhabhede</span>ti vilope. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ‘‘tayopi saṅketā kāladivasamaggavasena, tattha pacchimeneva āpattī’’ti vuttaṃ. ‘‘Iminā maggenā’’ti vissajjetvā aññena gacchanti ce, āpattiyevāti attho.</p>
  1117. <p class="centered">Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1118. <p class="subhead">8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1119. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Nadiyā <a name="M0.0310"></a> kuto gāmantaranti ce? <span class="bld">‘‘Yassā nadiyā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Gāmantaragaṇanāyā</span>ti yasmiṃ gāmatitthe āruḷho, taṃ ṭhapetvā aññagāmagaṇanāya. ‘‘Mātugāmopi idha saṅgahaṃ gacchatī’’ti ācariyassa takko, teneva ‘‘ubhayattha ekato upasampannāya dukkaṭaṃ, sikkhamānāya sāmaṇeriyā anāpattī’’ti ca na vuttaṃ. Eseva nayo aññesupi evarūpesu.</p>
  1120. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. ‘‘Lokassādamittasanthavavasena keḷipurekkhārā saṃvidahitvā’’ti vuttattā akusalacittaṃ lokavajjanti vattabbanti? Na vattabbaṃ, ‘‘keḷipurekkhārā’’ti vacanaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ca ‘‘tīṇi cittāni tisso vedanā’’ti vuttaṃ, saṃvidahanakāle vā keḷipurekkhāro bhikkhu saṃvidahati, āpatti bhikkhuno gāmantarokkamane, addhayojanātikkame vā. Kusalacitto vā hoti paccavekkhanto, cetiyādīni vā passanto, abyākatacitto vā hoti kilamathavasena niddāyantoti ticittāni gahitānīti veditabbā.</p>
  1121. <p class="centered">Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1122. <p class="subhead">9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1123. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Ceṭake</span>ti dārake. Taruṇapotaketi porāṇā. ‘‘Pāpabhikkhūnaṃ pakkhupacchedāya idaṃ paññattaṃ, tasmā pañca bhojaneyevāpatti vuttā’’ti likhitaṃ.</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para194-7"></a><span class="paranum">194-7</span>. <span class="bld">Nipphādita</span>nti <a name="V0.0278"></a> viññattiyā na hoti, kintu parikathādīhi, tasmā iminā sikkhāpadena anāpatti, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sabbattha anāpattī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Kathānusārena tattha pasīditvā denti, idaṃ paripācitaṃ na hoti, vaṭṭantī’’ti paṭhamasikkhāpade vuttattāti <span class="bld">dhammasiritthero, upatissatthero</span> pana ‘‘itarampi vaṭṭatiyevā’’ti āha. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘yasmā devadatto pakatiyā tattha bhikkhuniparipācitaṃ bhuñjati, tasmā imaṃ aṭṭhuppattiṃ nidānaṃ katvā idaṃ sikkhāpadaṃ paññatta’’nti vuttaṃ.</p>
  1125. <p class="centered">Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1126. <p class="subhead">10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1127. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. ‘‘Upanandassa <a name="M0.0311"></a> catutthasikkhāpadena cā’’ti pāṭho.</p>
  1128. <p class="centered">Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1129. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena ovādavaggo tatiyo.</p>
  1130. <p class="title">4. Bhojanavaggo</p>
  1131. <p class="subhead">1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1132. <p class="bodytext"><a name="para203-4"></a><span class="paranum">203-4</span>. <span class="bld">Pūgassā</span>ti pūgena. <span class="bld">Kukkuccāyanto</span>ti nissaraṇenettha bhavitabbaṃ, taṃ mayaṃ na jānāmāti sanniṭṭhānassa karaṇavasena ‘‘kukkuccāyanto’’ti vuccati. Yathā hi āyasmā upāli nayaggāhena ‘‘anāpatti āvuso supinantenā’’ti (pārā. 78) āha, tathā theropi ‘‘anāpatti gilānassā’’ti kasmā na paricchindatīti? Anattādhikārattā vinayapaññattiyā, ‘‘nāyaṃ attano okāso’’ti paṭikkhittattā, sikkhāpadassa aparipuṇṇattā. Paṭhamapārājikasikkhāpade paripuṇṇaṃ katvā paññatteyeva hi so thero ‘‘anāpatti supinantenā’’ti <a name="V0.0279"></a> āha ‘‘aññatra supinantā’’ti vuttapadānusārenāti. Yasmā odissa ayāvadattheva dāyakānaṃ pīḷā natthi, tasmā <span class="bld">‘‘anodissa yāvadattho’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1133. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. ‘‘Antarāmagge ekadivasa’nti ekaṃyeva sandhāya vutta’’nti ca <span class="bld">‘‘eseva nayo</span>ti vuttanayameva dassetuṃ gantvā paccāgacchanto hītiādimāhā’’ti ca ‘‘suddhacitto hutvā pakatigamaneva bhuñjituṃ labhatī’’ti ca ‘‘agilānassa gilānasaññino kāyena samuṭṭhātī’’ti ca likhitaṃ.</p>
  1134. <p class="centered">Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1135. <p class="subhead">2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1136. <p class="bodytext"><a name="para209-218"></a><span class="paranum">209-218</span>. <span class="bld">Guḷhapaṭicchanno</span>ti apākaṭova. <span class="bld">Eko puttenā</span>ti ekassekaṃ bhattaṃ ‘‘ahaṃ aññena nimantito’’ti na vuccati. <span class="bld">‘‘Sace ekato gaṇhanti</span> <a name="M0.0312"></a><span class="bld">, gaṇabhojanaṃ hotī’’</span>ti (pāci. aṭṭha. 217-218) vuttattā cattāro upāsakā cattāro bhikkhū visuṃ visuṃ nimantetvā hatthapāse ṭhitānaṃ ce denti, gaṇabhojanaṃ hoti evāti eke, taṃ na yuttaṃ viya. ‘‘Viññattito pasavane gaṇassa ekato gahaṇe iminā sikkhāpadena āpatti, visuṃ gahaṇe paṇītabhojanasūpodanaviññattīhī’’ti likhitaṃ. ‘‘Viññattito pasavanaṃ aṭṭhuppattivasena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> anuññātaṃ. Sūpodanādivasena tattha āpatti evā’’ti vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ. Kasmā? <span class="bld">Parivāre</span> (pari. 168) eva dvinnaṃ ākārānaṃ āgatattā, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘anuññāta’’nti duvuttaṃ. Aṭṭhuppattiyaṃyeva pākaṭanti ‘‘padabhājane na vutta’’nti vattabbaṃ. <span class="bld">Ekato gaṇhantī</span>ti gahitabhattāpi aññe yāva gaṇhanti, tāva ce tiṭṭhanti, ekato gaṇhantiyeva nāma. ‘‘Gacchati ce, anāpattī’’ti vadanti.</p>
  1137. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘paṭiggahaṇameva hettha pamāṇa’’nti vuttaṃ, atha kasmā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘gaṇabhojanaṃ nāma yattha cattāro…pe… bhuñjanti, etaṃ gaṇabhojanaṃ nāmā’’ti (pāci. 218) vuttanti? Vuccati – <span class="bld">yatthā</span>ti upayogatthe bhummavacanaṃ. <span class="bld">Cattāro</span>ti gaṇassa heṭṭhimaparicchedanidassanaṃ. <span class="bld">Pañcannaṃ bhojanāna</span>nti āpattippahonakabhojananidassanaṃ. <span class="bld">Aññatarena bhojanena nimantitā</span>ti akappiyanimantananidassanaṃ. Nimantanavaseneva pana gaṇabhojanassa vuttattā ‘‘nimantitā bhuñjantīti vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Aññataraṃ bhojanaṃ viññāpetvā bhuñjantī’’ti <a name="V0.0280"></a> pana na vuttaṃ aṭṭhuppattiyaṃyeva pākaṭattā. Yaṃ bhuñjantīti evaṃ sambandho veditabbo. Tattha <span class="bld">bhuñjantī</span>ti paṭiggāhakaniyamavacanaṃ. Na hi appaṭiggahitakaṃ bhikkhū bhuñjanti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘gaṇassa yato paṭiggahitāhārabhojanahetu pācittiya’’nti. Āgantukapaṭṭaṃ moghasuttena sibbitvā ṭhapenti, tattha anuvāte yathā ekatalaṃ hoti, tathā hatthehi ghaṭṭeti. <span class="bld">Valetī</span>ti āvaṭṭeti. <span class="bld">Parivattana</span>nti suttaṃ gaṇhantānaṃ sukhaggahaṇatthaṃ suttaparivattanaṃ karoti, paṭṭaṃ sibbantānaṃ sukhasibbanatthaṃ paṭṭaparivattanañca. Navacīvarakārako idhādhippeto, na itaroti. ‘‘Bimbisāraṃ āpucchitvā sambhāre kayiramāneyeva kālā atikkantā, pacchā gaṇabhojanasikkhāpade paññatte bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchī’’ti vadanti, aññathā aṭṭhakathāya virujjhanato.</p>
  1138. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. ‘‘Dve <a name="M0.0313"></a> tayo ekatoti yepi akappiyanimantanaṃ sādiyitvā’’tiādivacanena akappiyanimantanapaccayā eva anāpatti, viññattito āpattiyevāti dīpeti. Animantito catuttho yassa tadetaṃ <span class="bld">animantitacatutthaṃ</span>. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Pavesetvā</span>ti nisīdāpetvā. Cīvaradānasamayaladdhakacatukkaṃ cīvarakārasamayaladdhakacatukkanti evamādīni. <span class="bld">Tāni cā</span>ti yehi bhojanehi visaṅketo natthi, tāni. <span class="bld">Mahāthere</span>ti upasampanne. <span class="bld">Aṭṭhatvā</span>ti ṭhitena nimittaṃ dassitaṃ hoti. <span class="bld">Tattha tattha gantvā</span>ti rathikādīsu bhikkhusamīpe gantvā. Imasmiṃ pana sikkhāpade katthaci potthake ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cīvaradānasamaye gaṇabhojanaṃ bhuñjituṃ. Evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūna’’nti pāṭho dissati. Katthaci ‘‘bhuñjitu’’nti vatvā ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti pāṭho, ayaṃ sobhano.</p>
  1139. <p class="centered">Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1140. <p class="subhead">3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1141. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Adhiṭṭhitā</span>ti niccappavattā. Badaracuṇṇasakkarādīhi yojitaṃ <span class="bld">badarasāḷavaṃ</span>. <span class="bld">Kirakammakārenā</span>ti kirassa kammakārena.</p>
  1142. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">‘‘Vikappetvā gaṇhāhī’’</span>ti etthāhu <span class="bld">porāṇattherā</span> ‘‘bhagavato sammukhā avikappetvā gehato nikkhamitvā rathikāya aññatarassa bhikkhuno santike vikappesi, vikappentena pana ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī’ti vattabbaṃ, itarena vattabbaṃ ‘tassa santakaṃ paribhuñja vā <a name="V0.0281"></a> yathāpaccayaṃ vā karohī’’’ti. <span class="bld">Pañcasusahadhammikesū</span>ti sammukhā ṭhitassa sahadhammikassa yassa vikappetukāmo, taṃ sahadhammikaṃ adisvā gahaṭṭhassa vā santike, sayameva vā ‘‘pañcasu sahadhammikesu itthannāmassa vikappemī’’ti vatvā bhuñjitabbanti eke, evaṃ sati thero tasmiṃyeva nisinnova tathā vācaṃ nicchāretvā paṭiggaṇhātīti takko dissati. <span class="bld">Mahāpaccariyā</span>dīsu pana parammukhā vikappanāva vuttā, sā ‘‘tena hānanda, vikappetvā gaṇhāhī’’ti iminā sameti, tathāpi <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tasmā yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu <a name="M0.0314"></a> aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘itthannāmassa dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ parammukhā vā’’ti vacanato sahadhammikassa santike eva vattabbaṃ, na sayamevāti dissati. Yasmā ayaṃ pacchimanayo <span class="bld">porāṇagaṇṭhipadena</span>pi sameti, tasmā idha mātikāṭṭhakathānusārena attho veditabbo. Ettha kiñcāpi ‘‘te manussā…pe… bhojanamadaṃsū’’ti vacanato akappiyanimantanaṃ paññāyati, tathāpi therassa kukkuccuppattikāraṇena bhattena so nimantitoti veditabbo. Aññathā parato ‘‘dve tayo nimantane ekato bhuñjatī’’ti vacanena, anāpattivārena ca virujjhati.</p>
  1143. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Etthāyaṃ vicāraṇā – ‘‘añño manusso pattaṃ gaṇhāti, na dātabba’’nti vacanato aparabhāge akappiyanimantanena natthi payojanaṃ, pubbabhāgeyeva akappiyanimantanena payojananti <span class="bld">svepi bhante āgaccheyyāthā</span>ti ettha kataraṃ akappiyanimantanaṃ, tasmā adhippāyo cettha pamāṇanti. Na, ‘‘piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpattī’’ti vacanatoti. Tattha ‘‘svepi bhante’’ti ettha yathā vacanamattaṃ aggahetvā akappiyanimantanakkamena attho gahito, tathā ‘‘piṇḍāya caritvā’’ti etthāpi antarā akappiyanimantanena laddhabhattaṃ sandhāya vuttanti attho gahetabbo. Piṇḍāya hi carantaṃ disvā ‘‘ettha, bhante, bhattaṃ gaṇhathā’’ti dinnampi akappiyanimantanena laddhaṃ nāma hoti. Vohārena pana ‘‘piṇḍāya caritvā laddhabhatta’’nti vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Aññathā <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘gaṇabhojane vuttanayeneva pañcahi bhojanehi nimantitassa…pe… parassa parassa bhojane’’ti vuttavacanavirodho. Idañhi vacanaṃ yena paṭhamaṃ nimantito, tato paṭhamanimantitaṃ ādāya gato parassa parassa nimantanakadāyakassa bhojaneti atthaparidīpanato nimantanato laddhabhattassa bhojaneyeva āpattīti dīpeti. ‘‘Dve tayo nimantane ekato’’ti vacanenapi sameti, aññathā ‘‘yena nimantito, tassa bhojanato parassa bhojane’’ti ettakaṃ vattabbaṃ siyā, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vā ‘‘nimantanena ekatobhuñjatī’’ti ettakaṃ vattabbaṃ siyā. Dutiyanimantanassa paṭhamabhojane āpattippasaṅganivāraṇatthaṃ <a name="V0.0282"></a> <span class="bld">‘‘yena yenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nimantanapaṭipāṭiyā bhuñjatīti pāḷīti ce? Na, ‘‘anāpatti niccabhatte’’tiādipāḷivirodhato.</p>
  1144. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇṭhipade</span> <a name="M0.0315"></a> pana ‘‘piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ kasmā bhuñjituṃ na labhatīti ce? ‘Paramparabhojanaṃ nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantito, taṃ ṭhapetvā pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjati, etaṃ paramparabhojanaṃ nāmā’ti vuttattā’’ti likhitaṃ. Yadi evaṃ niccabhattādikampi na vaṭṭatīti āpajjatīti niccabhattādi odissakanti ce? Taṃ na, tadaññassa attano dhanena nipphannassa, saṅghato laddhassa vā pāto pacanakayāgu ce ghanā hoti, tassāpi, ekakuṭikaṃ gāmaṃ upanissāya viharato bhikkhācariyavasena labhitabbaniccabhattassa ca akappiyabhāvappasaṅgato. Tattha bhikkhācariyavasena laddhaṃ na kappati nimantanakānaṃ appasādāvahanatoti ce? Na, ‘‘pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’ti vacanavirodhato. Khādanīyampi hi parassa khāditvā bhuttattā nimantanabhojanaṃ abhuñjanto appasādaṃ karoti eva, tasmā appasādāvahaṃ appamāṇaṃ, tasmā niccabhattādi odissakaṃ na sambhavati. Apica heṭṭhā vuttanayena saddhiṃ idha vuttanayena saṃsanditvā yaṃ yaṃ khamati, taṃ taṃ gahetabbanti sabbopi kesañci ācariyānaṃ vinicchayo. Ācariyassa pana vinicchayo ante āvi bhavissati. ‘‘Khīraṃ vā rasaṃ vā pivato amissampīti adhippāyo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> ‘‘heṭṭhā odanenāmissetvā upari tiṭṭhatī’’ti likhitaṃ.</p>
  1145. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāupāsako</span>ti gehasāmiko. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘āpattī’’ti vacanena <span class="bld">kurundiyaṃ</span> ‘‘vaṭṭatī’’ti vacanaṃ viruddhaṃ viya dissati. ‘‘Dvinnampi adhippāyo <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> vicārito’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Cārittato</span>ti ‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’ti parato vattabbato’’ti vuttaṃ. Vacīkammaṃ <span class="bld">avikappanaṃ</span>. Ettha ‘‘mahāupāsako bhikkhū nimanteti…pe… pacchā laddhaṃ bhattaṃ bhuñjantassa āpatti. Piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpattī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vacanato, ‘‘kālasseva piṇḍāya caritvā bhuñjimhā’’ti pāḷito, <span class="bld">khandhake</span> ‘‘na ca, bhikkhave, aññatra nimantane aññassa bhojjayāgu paribhuñjitabbā, yo paribhuñjeyya, yathādhammo kāretabbo’’ti (mahāva. 283) vacanato ca nimantetvā vā pavedetu animantetvā vā, paṭhamagahitanimantanassa bhikkhuno paṭhamanimantanabhojanato aññaṃ yaṃ kiñci parasantakaṃ bhojanaṃ paramparabhojanāpattiṃ karoti. Attano santakaṃ, saṅghagaṇato laddhaṃ vā agahaṭṭhasantakaṃ vaṭṭati, nimantanato paṭhamaṃ nibaddhattā pana niccabhattādi parasantakampi vaṭṭati. <span class="bld">Khandhake</span> <a name="M0.0316"></a> ‘‘na ca<a name="V0.0283"></a>, bhikkhave…pe… yathādhammo kāretabbo’’ti (mahāva. 283) vacanaṃ parasantakabhojanavuttaniyamanaṃ. Tato hatthakova no takkoti ācariyo.</p>
  1146. <p class="centered">Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1147. <p class="subhead">4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1148. <p class="bodytext"><a name="para31-3"></a><span class="paranum">31-3</span>. <span class="bld">Paṭiyāloka</span>nti pacchimaṃ desaṃ. <span class="bld">Pūvagaṇanāyā</span>ti atirittapūvagaṇanāyāti attho. Sace ‘‘apātheyyādiatthāya sajjita’’nti saññāya gaṇhāti, acittakattā sikkhāpadassa āpatti eva. Atha uggahitaṃ gaṇhāti, na muccatiyeva. Asaṃvibhāge pana anāpatti akappiyattā. Acittakatā paññattijānanābhāveneva, na vatthujānanābhāvenāti eke. Na, <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘pātheyyādiatthāya sajjitabhāvajānana’’nti aṅgesu avuttattā. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> panevaṃ vuttaṃ ‘‘ekena vā anekehi vā dvattipattapūresu gahitesu tesaṃ anārocanena vā sayaṃ vā jānitvā yo aññaṃ gaṇhāti, tassa dukkaṭaṃ. Ekato tīsu, catūsu vā paviṭṭhesu ekena ce dvepattapūrā gahitā, dutiye dve gaṇhante paṭhamo ce na nivāreti, paṭhamassa pācittiyaṃ. Nivāreti ce, anāpatti, dutiyasseva dukkaṭa’’nti. Sace sañcicca na vadati, <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttanayena pācittiyaṃ, <span class="bld">mātikāṭṭhakathā</span>vasena (kaṅkhā. aṭṭha. kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā) dukkaṭaṃ. ‘‘Atirekapaṭiggahaṇa’’nti tattha pañcamaṃ aṅgaṃ vuttaṃ, tasmā appaṭiggahitattā na pācittiyaṃ, kattabbākaraṇato pana dukkaṭaṃ. Aññathā kiriyākiriyaṃ idaṃ āpajjati, anivāraṇaṃ, anārocanaṃ vā chaṭṭhaṅgaṃ vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Ekanikāyikānaṃ vā</span>ti ettha ‘‘āsannavihārabhikkhū, āsannaāsanasālāgatā vā sace visabhāgehi ānītaṃ na paṭiggaṇhanti, ‘ārāmikādīnaṃyeva vā dāpentī’ti jānāti, yattha paribhogaṃ gacchati, tattha dātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Dvattipattapūrā’ti vacanato pacchiādīsu adhikampi gaṇhato anāpattī’’ti keci vinayadharamānino vadanti, taṃ tesaṃyeva nisīdatu, ācariyā pana ‘‘pacchiādīsupi ukkaṭṭhapattassa pamāṇavasena dvattipattapūrā gahetabbā. Ukkaṭṭhaparicchedakathā hesā’’ti vadanti.</p>
  1149. <p class="centered">Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1150. <p class="subhead">5. Paṭhamapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1151. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Yāvadatthapavāraṇāya</span> <a name="V0.0284"></a><a name="M0.0317"></a> <span class="bld">pavāritā</span> kiñcāpi ‘‘pavāritā’’icceva adhippetā aṭṭhuppattiyāva, atha kho pacchimāva idhādhippetā.</p>
  1152. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">‘‘Alametaṃ sabba’’</span>nti vuttattā atirittaṃ nāma hoti. Bhikkhussa idampi te adhikaṃ, ito aññaṃ na lacchatīti kira attho.</p>
  1153. <p class="bodytext"><a name="para238-9"></a><span class="paranum">238-9</span>. ‘‘Asanaṃ paññāyatī’’ti eteneva ‘‘bhuttāvī’’ti etassa siddhattā visuṃ atthasiddhi natthi. Yadi atthi, aṅgānaṃ chakkattadassananti. <span class="bld">Vuttampi ceta</span>ntiādi pavāraṇaṅgānaṃ pañcakattadassanaṃ. <span class="bld">Varako</span>ti yo koci varako. <span class="bld">‘‘Pavāraṇaṃ pana janetiyevā</span>ti visuṃ sitthaṃ vodakaṃ karonti, pavāraṇaṃ na janeti. Yāguṃ vā pivanto paṭhamaṃ udakaṃ pivati, vaṭṭati. Avasiṭṭhaṃ heṭṭhāsitthaṃ pavāraṇaṃ na janetī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Upatissatthero</span> ‘‘janetiyevā’’ti vadati, taṃ na icchanti ācariyā. <span class="bld">Bhajjitapiṭṭha</span>nti taṇḍulacuṇṇameva. Bhajjitasattuyo piṇḍetvā katamodako <span class="bld">sattumodako</span>.</p>
  1154. <p class="bodytext">‘‘Yāgusitthamattāneva dve…pe… paṭikkhipati, na pavāretī’’ti vuttattā paracaṅkamacchādayo pakkhipitvā pakkayāguṃ pivanto sace aññaṃ tādisaṃyeva paṭikkhipati, pavāraṇā na hotīti kira <span class="bld">dhammasiritthero</span>. Sace aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kasmā? Asanasaṅkhātassa vippakatabhojanassābhāvato. Bhojanasālāyaṃ bhuñjanto ce, attano apāpuṇanakoṭṭhāsaṃ abhihaṭaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kāmaṃ paṭikkhipati, patte pana ārāmiko ākirati, tato bhuñjituṃ na vaṭṭati. Idañhi buddhappaṭikuṭṭhaanesanāya uppanneyeva saṅgahaṃ gacchati. Yathā hi saṅghato uddhaṭapiṇḍaṃ dussīlo deti, taṃ paṭikkhipati, na pavāreti, evaṃsampadamidaṃ. ‘‘Visabhāgo lajjī ce deti, taṃ tena sambhogaṃ akattukāmatāya paṭikkhipati, pavāretīti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Parivesanāyā</span>ti bhattagge. ‘‘Maṃsena rasaṃ, maṃsañca rasañca maṃsarasanti āpajjanato ‘maṃsarasa’nti vutte paṭikkhepato hoti, maṃsassa rasaṃ maṃsarasanti viggaho nādhippeto’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Maṃsakarambako nāma…pe… vaṭṭatī</span>ti suddhayāgu eva hoti. Appavāraṇamissakakarambakoyeva hoti, tasmā na pavāreti, tena vuttaṃ parato ‘‘idañca karambakena na samānetabba’’ntiādi, tasmā ‘‘taṃ abhiharitvā <a name="M0.0318"></a> kañjiyaṃ gaṇhathā’ti vadantaṃ paṭikkhipati, pavāraṇā na hotī’’ti ca ‘‘missakayāguṃ gaṇhathā’ti avuttattā ‘sammissitaṃ visuṃ <a name="V0.0285"></a> katvā detī’ti vuttattā’’ti ca vuttaṃ, yasmā <span class="bld">yāgumissaka</span>nti ettha padadvaye pavāraṇārahassa nāmaggahaṇaṃ natthi, tasmā tatra ce yāgu bahutarā vā hoti samasamā vā, na pavāreti. Kasmā? Tattha abhihārakapaṭikkhepakānaṃ yāgusaññattā. Yāgu ce mandā, bhattaṃ bahutaraṃ, pavāreti. Kasmā? Tesaṃ ubhinnampi tattha bhinnasaññattāti takko ācariyassa. <span class="bld">Bhattamissake</span> pavāraṇārahassa nāmassa sabbhāvato sabbadā pavāreti eva. Missake pana vuttanayena kāraṇaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Visuṃ katvā detī</span>ti yathā bhattasiṭṭhaṃ na patati, tathā gāḷhaṃ hatthena pīḷetvā parissāvetvā deti.</p>
  1155. <p class="bodytext"><span class="bld">Akappiyakata</span>nti ettha ‘‘kappiyaṃ akārāpitehi kadalipphalādīhi saddhiṃ atirittaṃ kappiyaṃ kārāpetvāpi taṃ kadalipphalādiṃ ṭhapetvā avasesaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati. Amissakarasattā puna tāni kappiyaṃ kārāpetvā aññasmiṃ bhājane ṭhapetvā atirittaṃ kāretvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Kasmā? Pubbe tesu vinayakammassa anāruḷhattā’’ti vadanti. ‘‘Bhuttāvinā ca pavāritena āsanā vuṭṭhitena kata’’nti vacanato bhuttāvinā appavāritena āsanā vuṭṭhitena kattabbanti siddhaṃ, tasmā ‘‘pātova addhānaṃ gacchantesu dvīsu eko pavārito avuṭṭhito tattha nisīdati, so itarena piṇḍāya caritvā laddhaṃ bhikkhaṃ attanā abhutvāpi ‘alametaṃ sabba’nti kātuṃ labhati evā’’ti vuttaṃ, taṃ sukkapakkhe ‘‘bhuttāvinā kataṃ hotī’’ti imināva siddhaṃ, tasmiṃ pakkhe attano sattaṅgāni na pūrenti, kaṇhapakkhe paṭibhāgena satta vuttānīti veditabbaṃ. Bhuttāvinā appavāritena āsanā vuṭṭhitena, avuṭṭhitena vā kataṃ hoti, vaṭṭati. ‘‘Pavāritena āsanā avuṭṭhitenevā’’ti imaṃ pana atthavikappaṃ dīpetuṃ ‘‘sattaṅgāni vuttānī’’tipi vattuṃ vaṭṭati. So puna kātuṃ na labhati paṭhamaṃ katassa puna teneva kattabbappasaṅgato. Yañca akataṃ, taṃ kattabbanti hi vuttaṃ. Atha sova paṭhamo puna kattukāmo hoti, aññasmiṃ bhājane pubbe akataṃ kātuṃ labhati. Dutiyo paṭhamabhājanepi kātuṃ labhati. ‘‘Yena akataṃ, tena kātabba’’nti hi vuttaṃ. Imamevatthaṃ sandhāya ‘‘yena yaṃ paṭhamaṃ kappiyaṃ kataṃ, tameva so puna kātuṃ na labhati, aññena kātabba’’nti <a name="M0.0319"></a> likhitaṃ. Tattha <span class="bld">ta</span>nti taṃ paṭhamaṃ katanti attho. <span class="bld">Pesetvā kāretabba</span>nti ettha anupasampanno ce gato, tatraṭṭhena ekena bhikkhunā paṭiggāhetvā aparena kāretabbanti tattha ekova evameva kātuṃ na labhatīti. ‘‘Yaṃ kiñci gilānaṃ uddissā’tiādivacanato vihārādīsu gilānassa pāpuṇanakoṭṭhāsampi gilānātirittaṃ nāma, tasmā vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Āhāratthāyā</span>ti vikāle evāti eke.</p>
  1156. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Kāyakammaṃ <a name="V0.0286"></a> ajjhoharaṇato. Vacīkammaṃ vācāya ‘‘atirittaṃ karotha bhante’’ti akārāpanenāti veditabbaṃ.</p>
  1157. <p class="centered">Paṭhamapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1158. <p class="subhead">6. Dutiyapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Sādhāraṇamevā</span>ti sabbapavāraṇānaṃ sādhāraṇaṃ ‘‘yāvattakaṃ icchasī’’ti idaṃ.</p>
  1160. <p class="centered">Dutiyapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1161. <p class="subhead">7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1162. <p class="bodytext"><a name="para247-9"></a><span class="paranum">247-9</span>. Naṭānaṃ nāṭakāni <span class="bld">naṭanāṭakāni,</span> sītāharaṇādīni. Mūlañca taṃ khādanīyañcāti <span class="bld">mūlakhādanīyaṃ</span>. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Piṭṭha</span>nti cuṇṇaṃ. <span class="bld">Khārakamūla</span>nti yūpasamūlaṃ. <span class="bld">Caccumūlaṃ</span> neḷiyamūlaṃ. <span class="bld">Tambakaṃ</span> vacaṃ. <span class="bld">Taṇḍuleyyakaṃ</span> cūḷakuhu. <span class="bld">Vatthuleyyakaṃ</span> mahākuhu. <span class="bld">Vajakali</span> nikoṭṭhaṃ. <span class="bld">Jajjharī</span> hirato.</p>
  1163. <p class="bodytext">Koṭṭhaṃ <span class="bld">jaraṭṭhaṃ</span> vuccati. <span class="bld">Gaṇṭhi</span> muhukulamudu vicayattha vajamuju vaduḷavi.</p>
  1164. <p class="bodytext">Vajjayetime kiṃsukaṃ, haliddi. <span class="bld">Kaseruko,</span> kaṭibalavanti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Ambāṭakaṃ</span> amūlakaṃ piḍhala kakkula. <span class="bld">Masālu</span> kinaḷa. <span class="bld">Āluva</span> kaḷi taḍḍhiaḷi alasa kaṭissala namedati mera. <span class="bld">Siggu</span> sīri koḷa kālakaṃ nekaḷavi. <span class="bld">Khīravallikando</span> tumūroriyo hoti. Saṅkhato dhovanameva. Ayaṃ ‘‘parisaṅkhāro’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Khīrakākolī</span> kirikaveḷi. <span class="bld">Jīvikaṃ</span> jīvihi. <span class="bld">Usabhaka</span> ummasuviyi.</p>
  1165. <p class="bodytext"><span class="bld">Hintālaṃ</span> <a name="M0.0320"></a> kitili. <span class="bld">Kuntāla</span> toho tilisatā padikaḷiro paṭasevalakaḷi. Karamandakaṃ karamba daṇḍokira udakajoti kaṇḍako. ‘‘Siṅghatakotipi vuccatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Phaggava</span> hakiḷi. <span class="bld">Nattamāla</span>nti karañji.</p>
  1166. <p class="bodytext"><span class="bld">Sellu</span> <a name="V0.0287"></a> loholiyaṃ. <span class="bld">Kāsamaddaka</span> kuduvavali anasikina. <span class="bld">Ummā</span>diya melelidiya. <span class="bld">Cīnamuggo</span> venamutti huramugga. <span class="bld">Rājamāso</span> māhaviliti. <span class="bld">Aggimanto</span> muñci. Sunipaṇṇako tipilavanināḷikā tilaka. <span class="bld">Bhūmiyaṃ jātaloṇī</span>ti ettha loṇīnāmassa sādhāraṇattā ‘‘bhūmiya’’nti visesetvā vuttaṃ. <span class="bld">Brahmīpattaṃ</span> demeteye paṇasā. <span class="bld">‘‘Dīpavāsino vadantī’’</span>ti sithilaṃ katvā kasmā vuttanti ce? ‘‘Khādanīyatthaṃ pharatīti lakkhaṇena asamānattā’’ti vuttaṃ. Padeliviniteki. <span class="bld">Sulasipaṇṇa</span>nti tasāpalikaṃ.</p>
  1167. <p class="bodytext"><span class="bld">Agandhikapupphaṃ</span> karissayeti cekavādidapupphaṃ celepatimalaṃ. <span class="bld">Jīvantīpupphaṃ</span> jīvitandigamala. <span class="bld">Bakula</span> muthuvala. <span class="bld">Kuyyaka</span> punapunnāmapunnarā, jātisumana. <span class="bld">Navamālikā</span> cehemala.</p>
  1168. <p class="bodytext"><span class="bld">Tintiṇika</span> kacinī vileyi. <span class="bld">Mātuluṅga</span> lavano. <span class="bld">Pussaphala</span> supuli. <span class="bld">Timbarūsaka</span> tigibberehiti susatudhuta. <span class="bld">Tipusavātiṅgaṇa</span> dhutatikeṇa paṭiyi. <span class="bld">Coca</span> variyiyeli. <span class="bld">Moca</span> atireli. <span class="bld">Goṭṭhaphalaṃ</span> pūvaphalanti eke. Koṭṭhase kira <span class="bld">acchiva</span>.</p>
  1169. <p class="bodytext">Asamussi <span class="bld">bimba</span> iti keci. <span class="bld">Kāsmarī</span>ti sepaṇṇi. Atitemeti kariyametissa. <span class="bld">Jātiphalaṃ</span> kataṃmeti. <span class="bld">Kaṭukaphalaṃ</span> tiriraka.</p>
  1170. <p class="bodytext"><span class="bld">Taruṇaphalaṃ</span> kiriupulu. <span class="bld">Pokkharaṭṭhi</span> kiñcakkhaṭṭhi. <span class="bld">Siddhatthakaṃ</span> sāsapaṃ setavaṇṇaṃ. <span class="bld">Rājikaṃ</span> rattaṃ hoti.</p>
  1171. <p class="bodytext"><span class="bld">Hiṅguṃ hiṅgujatu</span>nti sabbāpi hiṅguvikatiyo. Ettha hiṅgujatu nāma pattasākhā pacitvā kātabbā. Sākhā pacitvā katā sipāṭikā. Aññehi missetvā katāti keci. <span class="bld">Takaṃ</span> kaṭṭhajanti aggikeḷini. Nikitissākālesayo. Timera, <span class="bld">takapatti</span> pasākhāpatte pacitvā kātabbā. <span class="bld">‘‘Takapaṇṇi</span> sāvati eva kātabbā’’ti likhitaṃ.</p>
  1172. <p class="centered">Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1173. <p class="subhead">8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1174. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. Aparajju <a name="V0.0288"></a><a name="M0.0321"></a> sannidhi nāma hotīti attho. <span class="bld">Ajja paṭiggahita</span>nti na kevalaṃ paṭiggahitameva, atha kho uggahitakampi, teneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti evaṃ sannidhikataṃ yaṃ kiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ajjhoharitukāmatāya gaṇhantassa paṭiggahaṇe tāva āpatti dukkaṭassā’’ti vuttaṃ. Yadi taṃ paṭhamameva paṭiggahitaṃ, ‘‘paṭiggahaṇe tāvā’’ti na vattabbaṃ, tasmā veditabbametaṃ ‘‘attano kāle gahitaṃ ajja paṭiggahita’nti vutta’’nti.</p>
  1175. <p class="bodytext">Etthāha – yathā pañca bhesajjāni uggahitakāni anadhippetāni. Sattāhātikkame anāpatti anajjhoharaṇīyattā, tathā idhāpi uggahitakaṃ nādhippetanti? Ettha vuccati – <span class="bld">bhesajjasikkhāpade</span> (pārā. 618 ādayo) uggahitakaṃ nādhippetanti yuttaṃ attano kālātikkamanamattena tattha āpattippasaṅgato. Ettha na yuttaṃ attano kālātikkamanamattena āpattippasaṅgābhāvato. Ajjhoharaṇeneva hi ettha āpattīti adhippāyo, tasmā anugaṇṭhipadamatena ajja uggahetvā punadivase bhuñjanto dve āpattiyo āpajjati.</p>
  1176. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vicāraṇā – attanā bhuñjitukāmo ajja uggahetvā punadivase bhuñjati, dve āpattiyo āpajjati. Sāmaṇerādīnaṃyeva atthāya uggahetvā gahitaṃ punadivase paṭiggahetvā bhuñjanto āpattiyā na kāretabboti. <span class="bld">Paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā</span>ti etthāyamadhippāyo – sace belaṭṭhasīso viya dutiyatatiyādidivasatthāya ajja paṭiggahetvā sāmaṇerādīnaṃ gopanatthāya deti, tassa punadivase ajjhoharaṇatthaṃ paṭiggahaṇe āpatti dukkaṭassāti sambhavati. Sayameva sace taṃ gopetvā ṭhapeti, punadivase patitaṃ kacavaraṃ disvā vimativasena vā paṭiggaṇhato paṭiggahaṇatova āpatti dukkaṭassāti sambhavati. No ce paṭiggaṇhāti, taṃ dukkaṭaṃ natthi. ‘‘Idañhi ‘ekaṃ pādaṃ atikkāmeti, āpatti thullaccayassā’tiādi viyā’’ti vuttaṃ. Yo pana ekappahāreneva dvepi pāde atikkāmeti, tassa taṃ thullaccayaṃ natthi, evaṃsampadamidanti veditabbaṃ. Ettha paṭiggahitabhāvaṃ avijahantameva sannidhiṃ <a name="M0.0322"></a> janetīti <span class="bld">dhammasiritthero,</span> taṃ ‘‘paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti <span class="bld">pāḷiyā</span> virujjhati. Kapālena pīto pana sneho abbohāriko. Kiñcāpi uṇhe otāpentassa paggharati, tathāpi ‘‘bhesajjasikkhāpade viyā’’ti vuttaṃ. Itarathā kapālena pītā sappiādayopi sattāhātikkame āpattiṃ janeyyunti. <span class="bld">Sayaṃ paṭiggahetvā</span>ti idhāpi pubbe vuttavidhiyeva. Duddhotapattakathāpi etena sameti viya<a name="V0.0289"></a>. <span class="bld">Āhāratthāyā</span>ti kālepi labbhati. <span class="bld">Pakatiāmise</span>ti kappiyāmise. <span class="bld">Sāmisena mukhena ajjhoharato dve</span>ti ‘‘hiyyo paṭiggahitayāmakālikaṃ ajja purebhattaṃ sāmisena mukhena ajjhoharato dve pācittiyānī’’ti likhitaṃ. Ajja paṭiggahitaṃ yāvakālikampi hi yāmātikkantapānakena saṃsaṭṭhaṃ sannidhiṃ karoti. Akappiyamaṃsesu manussamaṃse thullaccayaṃ, sesamaṃse dukkaṭañca vaḍḍhati.</p>
  1177. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāyā</span>ti kālepi dukkaṭameva sannidhiṃ anāpajjanatoti keci. Tadahu paṭiggahitaṃ tadahu purebhattaṃ vaṭṭatīti ce? Na, pāḷiyampi aṭṭhakathāyampi visesassa natthitāya. Bhesajjasikkhāpade purebhattaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanaṃ vuttanti ce? Āhāre sappiādi saṅgahaṃ yāti, tena taggatikavasena vuttaṃ, na bhesajjavasena vuttanti <span class="bld">upatisso</span>.</p>
  1178. <p class="centered">Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1179. <p class="subhead">9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1180. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Akappiyasappinā</span>ti yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappinā. ‘‘Vasātelañhi ṭhapetvā akappiyasappi nāma natthī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Visaṅketa</span>nti ettha ‘‘sūpodanaviññattipi na hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kāyikānī</span>ti kāyena āpajjitabbāni.</p>
  1181. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Mahānāmasikkhāpadena kāretabbo</span>ti saṅghavasena pavārite bhesajjatthāya sappiādipañcakaṃ viññāpeti ce, tattha ‘‘na bhesajjena karaṇīyena <a name="M0.0323"></a> bhesajja’’nti ettha saṅgahaṃ gacchati, tasmā ‘‘tena pācittiya’’nti vuttaṃ. Pāḷimuttakesu ‘‘bhikkhunīnampi dukkaṭa’’nti likhitaṃ.</p>
  1182. <p class="centered">Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1183. <p class="subhead">10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1184. <p class="bodytext"><a name="para264-5"></a><span class="paranum">264-5</span>. <span class="bld">Mukhadvāra</span>nti kaṇṭhanāḷi. <span class="bld">Uccāraṇamatta</span>nti ukkhipitabbamattakaṃ. <span class="bld">Kasaṭaṃ chaḍḍetvā</span>ti <a name="V0.0290"></a> samudācāravasena, achaḍḍitepi ‘‘vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Hatthapāsātikkama</span>nti dāyakassa. <span class="bld">Bhikkhussa detī</span>ti aññassa bhikkhussa. <span class="bld">Kañjika</span>nti yaṃ kiñci dravaṃ. <span class="bld">Patto paṭiggahetabbo</span>ti bhūmiyaṃ ṭhapite abhihārābhāvato. ‘‘Yathā paṭhamataraṃ patitatheve doso natthi, tathā ākiritvā apanentānaṃ patitathevepi abhihaṭattā nevatthi doso’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Carukenā</span>ti khuddakapiṇḍena. <span class="bld">Jāgarantassapī</span>ti <span class="bld">‘‘api</span>-saddena suttassapī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. Tehi kāyasaṃsagge kāyapaṭibaddhenāpi tappaṭibaddhenāpi thullaccayāpatti dassitā evāti attho. <span class="bld">Kāyapaṭibaddhapaṭibaddhenā</span>ti vacanamattamevetaṃ. <span class="bld">‘‘Satthakenā</span>ti paṭiggahitakenā’’ti likhitaṃ, taṃ dullikhitaṃ satipi male puna paṭiggahetabbakiccābhāvato. <span class="bld">Kesañci atthāyā</span>ti anupasampannānaṃ atthāya. ‘‘Sāmaṇerassa hatthaṃ phuṭṭhamattameva taṃ pariccatta’’nti likhitaṃ.</p>
  1185. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahaṇupagabhāraṃ</span> nāma majjhimapurisena ukkhipitabbakaṃ. <span class="bld">Mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭatī</span>ti ettha ‘‘macchikavāraṇatthanti vuttattā ‘abhuñjanatthāyāpi paṭiggahetvā gahite vaṭṭatī’’’ti ye vadanti, te vattabbā ‘‘sīsamakkhanatelaṃ paṭiggahetvā ‘idaṃ sīsamakkhana’nti anābhogeneva sattāhaṃ atikkāmentassa kiṃ nissaggiyaṃ bhaveyyā’’tiādi, suttādhippāyo pana evaṃ gahetabbo ‘‘macchikavāraṇatthaṃ bījantassa tasmiṃ laggarajādimhi patte patite sukhaṃ paribhuñjituṃ sakkā’ti saññāya pubbe paṭiggahitabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Parivattanakathāyaṃ</span> ‘‘amhākaṃ taṇḍulesu khīṇesu etehi amhākaṃ hatthagatehi sāmaṇerasantakehipi sakkā patiṭṭhapetu’nti bhikkhūnaṃ cittuppādo ce sambhavati, ‘parivattanaṃ sātthaka’nti <span class="bld">upatissatthero’’</span>ti vuttaṃ. Yadi evaṃ suddhacittānaṃ niratthakanti āpannameva, tathā ‘‘paṇḍito esa sāmaṇero pattaparivattanaṃ katvā dassati, mayameva ca imassa vissāsena vā yācitvā <a name="M0.0324"></a> vā bhuñjissāmā’’ti citte sati bhuñjituṃ na vaṭṭati katepi parivattaneti ca āpannaṃ, kiṃ bahunā. Nirapekkheheva gaṇhitabbaṃ, na sāpekkhehīti dassanatthaṃ vuttanti ācariyo. Ayamevattho ‘‘sace pana sakkoti vitakkaṃ sodhetuṃ, tato laddhaṃ khāditumpi vaṭṭatī’’ti vacanena siddhova. <span class="bld">Ādhārake patto ṭhapito hoti</span> yathāpaṭiggahitabhāve nirālayo. <span class="bld">Samuddodakena</span> appaṭiggahitakena. Meṇḍakassa khīraṃ khīrattāva vaṭṭati. ‘‘Attano pana khīraṃ mukheneva pivantassa anāpattīti dassetuṃ vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Sarīranissitamahābhūtāni hi idhādhippetānī’’ti likhitaṃ, tadubhayampi ‘‘kappiyamaṃsakhīraṃ vā’’tiādinā nayena virujjhati.</p>
  1186. <p class="bodytext">Apica ‘‘appaṭiggahitabhājane aññabhikkhusantake attano piṇḍapātaṃ pakkhipati, ‘taṃ thoka’nti vā aññena vā kāraṇena vadati, taṃ sabbesaṃ na kappati. Kasmā? Vinayadukkaṭattā<a name="V0.0291"></a>. Attanā paṭiggahetvā pakkhipitabbaṃ vinayavidhiṃ akatvā dukkaṭanti adhippāyo. Evaṃ tādisaṃ kimatthaṃ na bhuñjatīti? <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘uggahitako hotī’ti vuttattā. Evañhi tattha vuttaṃ bhūmiyaṃ vā bhājane vā phalaṃ vā yaṃ kiñci āmisaṃ vā yāvajīvikampi appaṭiggahitakaṃ ajānanto āmasati, na vaṭṭati, uggahitakaṃ hotī’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ, tasmā imassa matena bhikkhu bhikkhussa sace patte appaṭiggahite piṇḍaṃ ṭhapeti, taṃ akappiyaṃ uggahitakanti siddhaṃ. Ayamevattho ‘‘sace attano vā bhikkhūnaṃ vā yāgupacanakabhājane…pe… nirāmisaṃ katvā paribhuñjitabba’’nti vacanena saṃsanditvā kathetabbo. <span class="bld">‘‘Kappiyamaṃsakhīraṃ vā’’</span>ti pasaṅgavasena vuttaṃ. Dadhi ce paṭiladdhaṃ, tañca adhippetanti keci.</p>
  1187. <p class="centered">Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1188. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena bhojanavaggo catuttho.</p>
  1189. <p class="title">5. Acelakavaggo</p>
  1190. <p class="subhead">1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1191. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Vighāsādānaṃ antarā pūvalābhena aññatarā paribbājikā pavisitvā ṭhitā. <span class="bld">Dāpetī</span>ti anupasampannena.</p>
  1192. <p class="centered">Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1193. <p class="subhead">2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1194. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Vijahantassā</span>ti <a name="M0.0325"></a> anādaratthe sāmivacanaṃ. Uyyojakassa vijahantassa sato āpatti dukkaṭassātipi attho. Idha <span class="bld">anupasampanno</span> nāma sāmaṇerovādhippeto.</p>
  1195. <p class="centered">Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1196. <p class="subhead">3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1197. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Sabhojane</span>ti <a name="V0.0292"></a> ettha paṭhamavikappo ‘‘itthī ca puriso cā’’ti iminā tatiyapadena yujjati, dutiyavikappo paṭhamehi dvīhi. <span class="bld">Kule</span>ti ghare. Anupavisitvā nisīdanacittena <span class="bld">sacittakaṃ</span>.</p>
  1198. <p class="centered">Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1199. <p class="subhead">4. Rahopaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1200. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. Idha pañcamaṃ upanandassa catutthaṃ hoti, tasmā <span class="bld">bhikkhunivaggassa</span> dasamaṭṭhakathāyaṃ upari upanandassa ‘‘tatiyasikkhāpadenā’’ti na pāṭho, ‘‘catutthenā’’ti pāṭhoti veditabbo.</p>
  1201. <p class="centered">Rahopaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1202. <p class="subhead">5. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1203. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. Rahonisajjasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1204. <p class="subhead">6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1205. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Sabhatto</span>ti nimantanabhattoti porāṇā.</p>
  1206. <p class="gatha1">Purebhattañca piṇḍāya, caritvā yadi bhuñjati;</p>
  1207. <p class="gathalast">Siyā paramparāpatti, pacchābhattaṃ na sā siyā.</p>
  1208. <p class="gatha1">Pacchābhattañca <a name="M0.0326"></a> gamiko, pubbagehaṃ yadi gacche;</p>
  1209. <p class="gathalast">Eke āpattiyevāti, anāpattīti ekacce.</p>
  1210. <p class="gatha1">Kulantarassokkamane<a name="V0.0293"></a>, āpattimatayo hi te;</p>
  1211. <p class="gathalast">Samānabhattapaccāsā, iti āhu idhāpare.</p>
  1212. <p class="gatha1">Matā gaṇikabhattena, samenti naṃ nimantane;</p>
  1213. <p class="gathalast">Vissajjanaṃ samānanti, eke sammukhatāpare.</p>
  1214. <p class="gatha1">Sanniṭṭhānatthikeheva, vicāretabbabhedato;</p>
  1215. <p class="gathalast">Viññū cārittamicceva, sikkhāpadamidaṃ vidūti.</p>
  1216. <p class="centered">Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1217. <p class="subhead">7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1218. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Kālanti so. Yasmā saṅghapavāraṇāyamevāyaṃ vidhi, tasmā ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Iminā hi tayā pavāritamha, amhākañca iminā ca iminā ca attho’’ti yathābhūtaṃ ācikkhitvā viññāpetuṃ gilānova labhati. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">paṇītabhojanasikkhāpade</span> ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti, taṃ saṅghavasena pavāritaṃ, bhesajjatthāya sappiādibhesajjapañcakaṃ viññāpeti ce, ‘‘na bhesajjena karaṇīyena bhesajjaṃ viññāpetī’ti vacanena pācittiyanti attho’’ti (pāci. 309) likhitaṃ.</p>
  1219. <p class="centered">Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1220. <p class="subhead">8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1221. <p class="bodytext"><a name="para311-5"></a><span class="paranum">311-5</span>. <span class="bld">Maṃ diṭṭhenā</span>ti mayā diṭṭhena, mama dassanena vā. <span class="bld">Ekampi sarahatthaṃ purisa</span>nti aṅgapariyāpannaṃ.</p>
  1222. <p class="centered">Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1223. <p class="subhead">9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1224. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Navame <a name="V0.0294"></a><a name="M0.0327"></a> senāparikkhepena vā parikkhepārahaṭṭhānena vā sañcaraṇaṭṭhānapariyantena vā paricchinditabbā.</p>
  1225. <p class="centered">Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1226. <p class="subhead">10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1227. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Dasame ekamekaṃ dassanāya gacchati, āpatti dukkaṭassa. Yattha ṭhito passati, āpatti pācittiyassātiādi. Aṭṭhame pana ekamekaṃ dassanāya gacchati, āpatti dukkaṭassa. Yattha ṭhito passati, āpatti dukkaṭassāti pāḷi. Kasmā? Aṅgappamāṇābhedepi anīkavisesato. Dasame pana aṭṭhamaṅgassa dassanena dukkaṭaṃ siyāti.</p>
  1228. <p class="centered">Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1229. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena acelakavaggo pañcamo.</p>
  1230. <p class="title">6. Surāpānavaggo</p>
  1231. <p class="subhead">1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1232. <p class="gatha1">Āyasmato yaṃ muni sāgatassa,</p>
  1233. <p class="gatha2">Mahiddhikattassa nidassanena;</p>
  1234. <p class="gatha3">Pānassa doso tassa dassanatthaṃ,</p>
  1235. <p class="gathalast">Pubbeva so bhaddavatiṃ payāto.</p>
  1236. <p class="gatha1">Tasmā <a name="V0.0295"></a> passaṃ nāgamapothayitvā,</p>
  1237. <p class="gatha2">Vinissaṭaṃ sāgataṃ iddhiyā ca;</p>
  1238. <p class="gatha3">Nato surāpānanisedhanatthaṃ,</p>
  1239. <p class="gathalast">Kosambimevajjhagamāti ñeyyaṃ.</p>
  1240. <p class="bodytext"><a name="para326-8"></a><span class="paranum">326-8</span>. <span class="bld">Pasupālakā</span>ti <a name="M0.0328"></a> ajapālakā. Yena majjati, tassa <span class="bld">bījato paṭṭhāya</span>. Keci ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttattā vatthuṃ jānitvā pivato akusala’’nti vadanti. Evaṃ sati ‘‘akusaleneva pātabbatāyāti na vattabba’’nti vutte ‘‘sacittakapakkhameva sandhāyā’’ti vadanti. Evaṃ sati ‘‘kusalākusalābyākatacittanti vattabba’’nti vutte tampi ‘‘tabbahulanayena vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇiyampi</span> avisesetvā ‘‘akusalacitta’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. surāpānasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, tasmā ‘‘taṃ akusaleneva pivatī’’ti vadantīti.</p>
  1241. <p class="centered">Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1242. <p class="subhead">2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1244. <p class="subhead">3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1245. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. Tatiye kathaṃ tivedanaṃ? Hasādhippāyeneva ‘‘parassa dukkhaṃ uppādessāmī’’ti udakaṃ khipantassa dukkhavedanaṃ. Sesaṃ uttānaṃ.</p>
  1246. <p class="gatha1">Idaṃ saññāvimokkhañce, tikapācittiyaṃ kathaṃ;</p>
  1247. <p class="gathalast">Kīḷitaṃva akīḷāti, micchāgāhena taṃ siyā.</p>
  1248. <p class="gatha1">Ettāvatā kathaṃ kīḷā, iti kīḷāyaṃ evāyaṃ;</p>
  1249. <p class="gathalast">Akīḷāsaññī hotettha, vinayatthaṃ samādaye.</p>
  1250. <p class="gatha1">Ekantākusalo <a name="V0.0296"></a> yasmā, kīḷāyābhiratamano;</p>
  1251. <p class="gathalast">Tasmā akusalaṃ cittaṃ, ekamevettha labbhatīti.</p>
  1252. <p class="centered">Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1253. <p class="subhead">4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1254. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. ‘‘Lokavajjaṃ atikkamitvā ‘idaṃ amhākaṃ ācariyuggaho’ti vadantassa na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Yaṃ saṃkiliṭṭheneva cittena āpajjati, yaṃ vā ariyapuggalo <a name="M0.0329"></a> apaññatte sikkhāpade ajjhācarati, idaṃ lokavajjanti sabbatthikavādīādīni ācariyakulāni. Tattha dutiyatatiyavikappo idha na adhippeto sekhiyānaṃ lokavajjattā.</p>
  1255. <p class="bodytext"><span class="bld">Gārayho ācariyuggaho</span>ti ettha ‘‘yasmā ucchuraso sattāhakāliko, tassa kasaṭo yāvajīviko, dvinnaṃyeva samavāyo ucchuyaṭṭhi, tasmā vikāle ucchuyaṭṭhiṃ khādituṃ vaṭṭati guḷaharīṭakaṃ viyā’ti evamādiko sampati nibbatto gārayhācariyavādo na gahetabbo’’ti ca, <span class="bld">paṇṇattivajje pana vaṭṭatī</span>ti ‘‘na pattahatthena kavāṭo paṇāmetabbo’ti imassa ‘yena hatthena patto gahito, tena hatthena na paṇāmetabbo, itarena paṇāmetabbo’ti atthaṃ gahetvā tathā ācaranto na āpattiyā kāretabbo. ‘Tathā buddhabodhicetiyānaṃ pupphaṃ gaṇhituṃ vaṭṭatīti tathā ācaranto’’ti ca. Tathā ācarati abhayagirivāsiko. Mahāvihāravāsino ce evaṃ vadanti, ‘‘mā evaṃ vadā’’ti apasādetabbo. Tena vuttaṃ ‘‘suttaṃ suttānulomañca uggahitakānaṃyevā’’tiādi. ‘‘Idaṃ sabbaṃ <span class="bld">upatissatthero</span> āhā’’ti ca vuttaṃ. ‘‘Suttānulomaṃ aṭṭhakathā’’ti likhitaṃ.</p>
  1256. <p class="centered">Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1257. <p class="subhead">5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1258. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1259. <p class="subhead">6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">‘‘Visibbanāpekkho’’</span>ti <a name="V0.0297"></a> vacanato yassa apekkhā natthi, tassa anāpatti.</p>
  1261. <p class="centered">Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1262. <p class="subhead">7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1263. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. Nahānasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1264. <p class="subhead">8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1265. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. <span class="bld">Alabhīti</span> <a name="M0.0330"></a> <span class="bld">labho</span>. Yathā ‘‘pacatīti paco, pathatīti patho’’ti vuccati, evaṃ ‘‘labhatīti labho’’ti kasmā na vuttaṃ? Pariniṭṭhitalābhasseva idhādhippetattā. <span class="bld">Magge</span>ti sibbinimagge. Kappakatena saddhiṃ akappakataṃ sibbeti. Yāvatā adhiṭṭhānaṃ na vijahati, tāvatā pubbaṃ kappameva. Kappaṃ na vijahati ce, puna kappaṃ dātabbanti ācariyassa takko.</p>
  1266. <p class="centered">Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1267. <p class="subhead">9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1268. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. Paribhogo ettha <span class="bld">kāyakammaṃ</span>. Apaccuddhāraṇaṃ <span class="bld">vacīkammaṃ</span>.</p>
  1269. <p class="centered">Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1270. <p class="subhead">10. Cīvarāpanidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1271. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. Dasame yasmā nisīdanasanthataṃ cīvaranisīdanampīti ubhayampi sadasameva, tasmā taṃ ubhayampi ekato katvā <span class="bld">‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’</span>ti āha. Tatthāpi cīvaraggahaṇena cīvaranisīdanaṃ gahitamevāti atthato santhatanisīdanameva vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘nisīdanasanthataṃ <a name="V0.0298"></a> nāma sadasaṃ vuccatī’’ti vattabbanti? Na, itarassa anisīdanaadasabhāvappasaṅgato. Ettha nisīdanasanthatassa pācittiyavatthuttā itarampi pācittiyavatthumevāti veditabbaṃ tajjātikattā. Sassāmike sūcighare sūcigaṇanāya āpattiyoti porāṇā.</p>
  1272. <p class="centered">Cīvarāpanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1273. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena surāpānavaggo chaṭṭho.</p>
  1274. <p class="title">7. Sappāṇakavaggo</p>
  1275. <p class="subhead">1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1276. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. Sañciccapāṇasikkhāpadaṃ <a name="M0.0331"></a> uttānatthameva.</p>
  1277. <p class="subhead">2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1278. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. ‘‘Pāṇo atthī’’ti jānantopi ‘‘marissantī’’ti avicāretvā pivatice, anāpatti.</p>
  1279. <p class="gatha1">Jale pakkhipanaṃ pupphaṃ, jalappavesanaṃ idaṃ;</p>
  1280. <p class="gathalast">Evaṃ ubhinnaṃ nānattaṃ, ñeyyaṃ ñāṇavatā sadāti.</p>
  1281. <p class="centered">Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1282. <p class="subhead">3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1283. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. Tatiye dvādasa ukkoṭā veditabbā. Tattha akataṃ kammaṃ, dukkaṭaṃ kammaṃ, puna kātabbaṃ <a name="V0.0299"></a> kammanti anuvādādhikaraṇe labbhanti. Anihaṭaṃ, dunnihaṭaṃ, na puna haritabbanti vivādādhikaraṇe labbhanti, avinicchitaṃ, duvinicchitaṃ, puna vinicchitabbanti āpattādhikaraṇe labbhanti. Avūpasantaṃ, duvūpasantaṃ, puna vūpasametabbanti kiccādhikaraṇe labbhantīti aṭṭhakathānayo, pāḷiyaṃ panettha mukhamattameva dassitaṃ.</p>
  1284. <p class="centered">Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1285. <p class="subhead">4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1286. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. ‘‘Pārājikānīti atthuddhāravasena dassitānī’’ti kathaṃ viññāyatīti ce? Parivārapāḷito. Vuttañhi tattha ‘‘āpattādhikaraṇapaccayā kati āpattiyo āpajjati. Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjati. Bhikkhunī jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ paṭicchādeti, āpatti pārājikassa. Vematikā paṭicchādeti, āpatti thullaccayassa. Bhikkhu saṅghādisesaṃ paṭicchādeti, āpatti pācittiyassa. Ācāravipattiṃ paṭicchādeti<a name="M0.0332"></a>, āpatti dukkaṭassā’’ti (pari. 290). Pārājikaṃ paṭicchādento bhikkhu anāpatti, no āpattiṃ āpajjati avuttattāti ce? Na, saṃkiliṭṭhena cittena paṭicchādane vinā āpattiyā asambhavato. Dukkaṭavāre vattabbāpi pārājikāpattiyo paṭhamaṃ atthuddhāravasena saṅghādisesehi saha vuttattā na sakkā puna vattunti na vuttāti veditabbā.</p>
  1287. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāva koṭi na chijjatī</span>ti cettha yo antamaso paṭicchādanatthaṃ aññassa ārocetu vā, mā vā, paṭicchādanacitteneva āpattiṃ āpanno. Tassa puna aññassa paṭicchādanatthaṃ anārocaneneva na koṭi chinnā hoti, kiṃ puna paṭinivattitvā vacanena payojananti na antimassa anārocanena chinnā hoti, appaṭicchādanena eva chinnā hoti, tato appaṭicchādanatthaṃ apubbassa ārocetabbaṃ, tato paṭṭhāya koṭi chinnā hoti, tadabhāvo paṭinivattitvā appaṭicchādanatthaṃ ārocetabbaṃ, evampi koṭi chinnā hotīti evaṃ no paṭibhātīti ācariyo. <span class="bld">Tatiyena dutiyassā</span>ti ettha ‘‘dutiyo nāma paṭhamo’’ti vadantānaṃ ‘‘vatthu puggalo na vattabbo’’ti vāritattā na sundaraṃ. Aññassa catutthassa ārocanepi na sundaraṃ. Kasmā? Pubbeva sutvā aññassa anārocitattā. ‘‘Sutena aññassa ārocetabbaṃ siyā’’ti vadanti.</p>
  1288. <p class="centered">Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1289. <p class="subhead">5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1290. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. Punappunaṃ <a name="V0.0300"></a> uppajjanato <span class="bld">bahudhā</span>. <span class="bld">Hāyanavaḍḍhana</span>nti mātukucchismiṃ ce dvādasannaṃ māsānaṃ ūnatāya hāyanaṃ kataṃ. Pasūtassa vaḍḍhanaṃ kātabbaṃ. Mātukucchismiṃ ce vaḍḍhanaṃ kataṃ. Pasūtassa hāyanaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Nikkhamanīyapuṇṇamāsī</span> nāma sāvaṇamāsassa puṇṇamāsī. <span class="bld">‘‘Pāṭipadadivase</span>ti dutiye upagacchati divase’’ti likhitaṃ. So hi pasūtadivasato paṭṭhāya paripuṇṇavīsativasso hoti. Avasesānaṃ dvinnaṃ vassānaṃ adhikadivasāni honteva, tasmā nikkaṅkhā hutvā upasampādenti. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti gabbhavassañca pavāretvā laddhavassañca agaṇetvā jātadivasato paṭṭhāya gaṇetvā <a name="M0.0333"></a> ekūnavīsativassaṃ. <span class="bld">Ekūnavīsativasso</span>ti ‘‘gabbhavassaṃ eva pahāyā’’ti likhitaṃ, taṃ dullikhitaṃ.</p>
  1291. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Aññaṃ upasampādetī</span>ti upajjhāyo vā ācariyo vā hutvā upasampādeti. ‘‘Opapātikassa soḷasavassuddesikabhāvato puna cattāro vasse atikkamitvā upasampadā kātabbā’’ti ācariyā vadantīti keci.</p>
  1292. <p class="centered">Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1293. <p class="subhead">6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. Theyyasattho ce suddhamātugāmo dve āpattiyo. Atha bhikkhuniyo, samayo rakkhati. Theyyasatthabhāvassa ṭhānaṃ katvā rakkhaṇīyattā sahadhammikānaṃ rakkhatiyevāti eke. Theyyabhāve na sahadhammikatā, tasmā na rakkhati evāti eke. Apārājikatheyyabhāve sati sahadhammikabhāvoti ce? Itarasmiṃ itaranti samayo anissaṭo āpajjati. Bhikkhu theyyasattho ce, yathāvatthukameva. Theyyasatthe theyyasatthasaññī saddhiṃ saṃvidhāyāti ca. ‘‘Saddhi’’nti padaṃ kesuci natthi, taṃ ananurūpaṃ. Tathā dutiyepi.</p>
  1295. <p class="centered">Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1296. <p class="subhead">7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. ‘‘Tena <a name="V0.0301"></a> kho pana samayena aññatarā itthī’’ti ca pāṭho atthi, kesuci natthi. Natthibhāvo sundaro ‘‘tena kho samayenā’’ti adhikārattāti keci. Idha ekatoupasampannā, sikkhamānā, sāmaṇerīti imāpi tisso saṅgahaṃ gacchanti. Imāsaṃ pana samayo rakkhati, ayamimāsaṃ, mātugāmassa ca viseso.</p>
  1298. <p class="bodytext"><a name="para414"></a><span class="paranum">414</span>. Apicettha ‘‘viññū paṭibalā’’ti vacanato appaṭibalā anāpattivatthukāti eke, taṃ na yuttaṃ dukkaṭavatthukattā. ‘‘Bhikkhu saṃvidahati, mātugāmo <a name="M0.0334"></a> na saṃvidahati, āpatti dukkaṭassā’’ti hi vuttaṃ. Tathā hi upaparikkhitabbaṃ.</p>
  1299. <p class="centered">Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1300. <p class="subhead">8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1301. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Gahaṭṭhassāpi bhikkhunīdūsakakammaṃ mokkhantarāyikameva, tasmā tassa pabbajjāpi paṭikkhittā. Vipākantarāyikā ahetukattā. Pubbe sañcicca āpannā sammuṭṭhā suddhasaññino antarāyikā eva. <span class="bld">Sesā</span>ti jātikā. <span class="bld">Rasenā</span>ti bhāvena. <span class="bld">Adhikuṭṭanaṭṭhenā</span>ti adhikaraṇaṃ katvā kuṭṭanaṭṭhena chindanaṭṭhena. <span class="bld">Asisūnūpamā</span> kusaladhammacchedanaṭṭhena. <span class="bld">Sattisūlūpamā</span> cittavitudanaṭṭhenāti porāṇā. Anāpattipāḷiyaṃ ‘‘ādikammikassā’’ti mukhāruḷhavasena likhitaṃ.</p>
  1302. <p class="centered">Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1303. <p class="subhead">9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1304. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. ‘‘Taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhenāti iminā laddhinānāsaṃvāsakataṃ dīpetī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ticitta</span>nti ettha vipākābyākatacittena sahavāseyyaṃ kappeyyāti evamattho daṭṭhabbo. Aññathā sacittakattā sikkhāpadassa kiriyābyākataṃ sandhāya na yujjati.</p>
  1305. <p class="centered">Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1306. <p class="subhead">10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1307. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. <span class="bld">Yattha</span> <a name="V0.0302"></a> <span class="bld">te na passāmāti te</span>ti taṃ. Atha vā tava rūpādiṃ na passāma. Ayaṃ samaṇuddeso pārājiko hoti. ‘‘Sace taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati, saṅghassa ārocetvā saṅghānumatiyā pabbājetabbo’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ, daṇḍakammanāsanā hi idhādhippetā. Yadi <a name="M0.0335"></a> so pārājiko, liṅganāsanā nāma siyā. <span class="bld">Te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā</span>ti ca diṭṭhi satthari asatthādidiṭṭhi na hoti. Sace sā yassa uppajjati, so pārājiko hoti, tasmimpi evameva paṭipajjitabbaṃ saṃvare atiṭṭhanto liṅganāsanāyeva nāsetabboti ācariyassa takko.</p>
  1308. <p class="centered">Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1309. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena sappāṇakavaggo sattamo.</p>
  1310. <p class="title">8. Sahadhammikavaggo</p>
  1311. <p class="subhead">1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1312. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. Sahadhammikasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1313. <p class="subhead">2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1314. <p class="bodytext"><a name="para438"></a><span class="paranum">438</span>. <span class="bld">Āpattiñca satisammosāyā</span>ti ettha ca-saddo kattabbañca na karotīti dīpeti, na cattāri evāti vuttaṃ hoti. Raṭṭhekadeso <span class="bld">janapado</span>. Buddhakāle ariṭṭhakaṇṭakā <span class="bld">sāsanapaccatthikā</span>. ‘‘Nālaṃ antarāyāyā’’ti vacanena hi te bhagavato asabbaññutaṃ dīpenti. Parinibbute bhagavati dasavatthudīpakā vajjiputtakā. Te hi <span class="bld">vinayasāsanapaccatthikā</span>. Parūpahārādivādā pana <span class="bld">suttantābhidhammappaccatthikā</span>. Ke pana te? Ekacce mahāsaṅghikādayo, na sabbeti dīpanatthaṃ <span class="bld">‘‘parūpahārā…pe… vādā’’</span>ti visesanavacanamāha. Tattha ye kuhakā pāpicchakā <a name="V0.0303"></a> abhūtaṃ ullapitvā paṭiladdhavarabhojanāni bhuñjitvā muṭṭhassatī niddaṃ okkamitvā sukkavissaṭṭhiṃ pattā, aññehi taṃ disvā ‘‘atthi arahato sukkavissaṭṭhī’’ti vutte ‘‘mārakāyikā upasaṃharantī’’ti vatvā janaṃ vañcenti. Ye ca sammāpaṭipannā akuhakā, tepi taṃ vacanaṃ sutvā keci taṃdiṭṭhikā honti adhimānino ca. Attano sukkavissaṭṭhiṃ passitvāpi nādhimuccanti, anadhigate adhikatasaññinova honti. Tathā atthi arahato aññāṇakaṅkhāvitaraṇā nāmagottādīsu viya saccesu paravitaraṇā parehi paññattā nāmānīti adhippāyo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Tattha vinayadharo ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso<a name="M0.0336"></a>, yaṃ arahato asuci mucceyya (kathā. 313; mahāva. 353). Diṭṭhadhammā…pe… aparappaccayā satthusāsane’’tiādīni (mahāva. 30) suttapadāni dassetvā te sāsanapaccatthikesu niggahitaṃ niggaṇhātīti adhippāyo. <span class="bld">Itare</span> ‘‘pariyatti mūla’’nti vādino. ‘‘Pātimokkhe uddissamāne’’ti nidānavasena vuttaṃ. Tathāgatassa vibhaṅgapadāni siddhāni. Siddheyeva kiṃ imassa aṅgāni? Garahitukāmatā upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti.</p>
  1315. <p class="centered">Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1316. <p class="subhead">3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1317. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. Mohanasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1318. <p class="subhead">4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1319. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. <span class="bld">Rattacitto</span>ti kāyasaṃsaggarāgena. Viheṭhetukāmaṃ pana disvā ‘‘sace ahaṃ imaṃ māremi, natthi me mokkho’’ti cintetvā kupito sattasaññaṃ purekkhatvā pahāraṃ deti, tassa yathāvatthukameva.</p>
  1320. <p class="centered">Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1321. <p class="subhead">5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1322. <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. ‘‘Kāyaṃ vā kāyapaṭibaddhaṃ vā’’ti (pāci. 456) vacanato kāyādīsu yaṃ uccāreti<a name="V0.0304"></a>, taṃ talaṃ nāma. Talameva <span class="bld">talasattikaṃ</span>. Pothanasamatthaṭṭhena sattikanti eke. Taṃ ‘‘uppalapattampī’’ti iminā niyameti. Evaṃ kupitā hi kopavasena pothanāsamatthataṃ avicāretvā yaṃ kiñci hatthagataṃ paṭikkhipanti, sukhasamphassampi hotu, pācittiyameva. Yasmā paharitukāmatāya pahaṭe purimena pācittiyaṃ. Kevalaṃ uccāretukāmatāya uggiraṇamatte kate <a name="M0.0337"></a> iminā pācittiyaṃ. Iminā pana virajjhitvā pahāro dinno, tasmā na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭaṃ. Kimidaṃ dukkaṭaṃ pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Pahārapaccayā eva dukkaṭaṃ. Purimaṃ uggiraṇapaccayā pācittiyanti sadukkaṭaṃ pācittiyaṃ yujjati. Purimañhi uggiraṇaṃ, pacchā pahāro. Na ca pacchimapahāraṃ nissāya purimaṃ uggiraṇaṃ anāpattivatthukaṃ bhavitumarahatīti no takkoti ācariyo. ‘‘Tena pahārena hatthādīsu yaṃ kiñci bhijjati, dukkaṭamevā’’ti imināpi pahārapaccayā dukkaṭaṃ. Uggiraṇaṃ yathāvatthukamevāti siddhaṃ, suṭṭhu vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Tiracchānādīnaṃ asucikaraṇādīni disvā kujjhitvāpi uggirantassa mokkhādhippāyo evā’’ti vadanti.</p>
  1323. <p class="centered">Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1324. <p class="subhead">6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1325. <p class="bodytext"><a name="para462"></a><span class="paranum">462</span>. <span class="bld">Upasampanne anupasampannasaññī amūlakena saṅghādisesenā</span>ti sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggādinā saṅghādisesāpattiyā vatthunāti veditabbaṃ. Na hi anupasampannassa saṅghādisesāpatti nāma atthi.</p>
  1326. <p class="centered">Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1327. <p class="subhead">7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1328. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Ūnavīsativasso maññe</span>ti ettha sayaṃ saññāya tathā amaññanto kukkuccuppādanatthaṃ ‘‘maññe’’ti vadanto kiṃ musāvādena kāretabboti? Na siyā aṅgasampattiyā, na ca kevalaṃ ‘‘maññe’’ti iminā niyamato aṅgasampatti hoti. Paramatthavihitaṃ katthaci hoti. ‘‘Udakaṃ maññe āditta’’ntiādimhi paro kukkuccaṃ uppādetu vā<a name="V0.0305"></a>, mā vā, taṃ appamāṇanti <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. sañciccasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘kukkuccuppādana’’nti tassa adhippāyavasena vuttanti.</p>
  1329. <p class="centered">Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1330. <p class="subhead">8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1331. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Imesaṃ</span> <a name="M0.0338"></a> <span class="bld">sutvā</span>ti ettha ‘‘vacana’’nti pāṭhaseso. <span class="bld">Ekaparicchedānī</span>ti siyā kiriyā siyā akiriyāti iminā nayena ekaparicchedāni. Ettha kiñcāpi aññavādakapaccayāpatti kiriyā ca vihesakapaccayāpatti akiriyā ca, tadubhayaṃ pana ekasikkhāpadanti katvā taṃ aññavādakasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ siyā kiriyā paṭhamassa vasena, siyā akiriyā dutiyassa vasenāti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  1332. <p class="centered">Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1333. <p class="subhead">9. Kammapaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1334. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. ‘‘Dhammikānaṃ kammāna’’nti (pāci. 475) vacanato ekacce bhikkhū dhammikānaṃ kammānaṃ ‘‘chandaṃ dammī’’ti chandaṃ denti, taṃ tesaṃ matimattameva, na paṭipatti. Adhammaṃ nissāya khiyyati, taṃ vā ukkoṭeti, anāpatti neva hotīti? Na, tathā chandadānakāle akatvā pacchā adhammakammakhiyyanādipaccayā anāpattivāre vuttattā. Adhammena vā vaggena vā na kammārahassa vā kammakaraṇapaccayā āpattimokkhakaraṇato avisesameva tathāvacananti ce? Na, chandadānakāle adhammakammakaraṇānumatiyā abhāvato, kārakasseva vajjappasaṅgato ca. Gaṇassa dukkaṭanti ce? Pārisuddhichandadāyakāva te, na gaṇo akammappattattā, <span class="bld">parivāre</span>pi (pari. 482 ādayo) kammavagge kammappattachandadāyakā visuṃ vuttā. Tathāpi adhammakammassa chando na dātabbo dente akappiyānumatidukkaṭato. Tattha hi yojanadukkaṭato na muccantīti no takkoti ācariyo.</p>
  1335. <p class="centered">Kammapaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1336. <p class="subhead">10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1337. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. Sannipātaṃ <a name="V0.0306"></a> anāgantvā ce chandaṃ na deti, anāpattīti eke. Dukkaṭanti eke dhammakammantarāyakaraṇādhippāyattā. Saṅghamajjhe chandaṃ dātuṃ labhatīti <a name="M0.0339"></a> keci. Dinnachande saṅghamajjhaṃ pavisitvā puna gatepi chando na paṭippassambheyyāti ce? Paṭippassambhati. Kasmā? ‘‘Ahatthapāso chandāraho’’tiādīhi virujjhanato. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana dātukāmatāya hatthapāsaṃ atikkamantaṃ sandhāya vuttanti keci.</p>
  1338. <p class="centered">Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1339. <p class="subhead">11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1340. <p class="bodytext"><a name="para484-5"></a><span class="paranum">484-5</span>. <span class="bld">Adāsī</span>ti apaloketvā adāsi. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti ettha te chabbaggiyā attānaṃ parivajjayitvā ‘‘saṅgho’’ti avatvā ‘‘bhikkhū’’ti āhaṃsu. <span class="bld">Pariṇāmentī</span>ti nenti. Tattha <span class="bld">lābho</span>ti paduddhārakaraṇaṃ idha anadhippetassapi yassa kassaci atthuddhāravasena lābhadīpanatthaṃ. Cīvarameva hi idhādhippetaṃ, teneva ‘‘aññaṃ parikkhāraṃ dinnaṃ khīyati, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dinna</span>nti ca <span class="bld">parikkhāra</span>nti ca bhummatthe upayogavacanaṃ.</p>
  1341. <p class="centered">Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1342. <p class="subhead">12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1343. <p class="bodytext"><a name="para491"></a><span class="paranum">491</span>. Ñātakampi parassa dātukāmaṃ aññassa dāpeti, āpatti eva. Sabbattha āpucchitvā dātukāmaṃ yathāsukhaṃ vicāretuṃ labhati.</p>
  1344. <p class="centered">Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1345. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena sahadhammikavaggo aṭṭhamo.</p>
  1346. <p class="title">9. Ratanavaggo</p>
  1347. <p class="subhead">1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1348. <p class="bodytext"><a name="para494-7"></a><span class="paranum">494-7</span>. Yathā <a name="V0.0307"></a> bhagavantaṃ payirupāsati, evamākārena nārahatāyaṃ puriso pāpo hotuṃ, na hoti pāpoti attho, kāraṇatthaṃ vā. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="M0.0340"></a> nipātamattaṃ, yatoti vā attho. <span class="bld">Hatthisammadda</span>nti saṅghāṭasammaddo, akkamanaṃ cuṇṇatāti attho.</p>
  1349. <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. <span class="bld">Ratanaṃ</span> nāma aggamahesī, tathāpi idha aññāpi devigottā na rakkhati, anāpattivāre ‘‘na mahesī hotī’’ti vacanābhāvato. Sace khattiyova hoti, nābhisitto. Abhisittoyeva hoti, na khattiyo rakkhatīti ācariyo. Anāpattivāre <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> aṅgabhāvena ca vuttattā abhisittabhāvovapamāṇaṃ. Sesaṃ ukkaṭṭhaparicchedoti eke.</p>
  1350. <p class="bodytext"><a name="para500-501"></a><span class="paranum">500-501</span>. ‘‘Na sayanighare sayanigharasaññī’’ti tikacchedopi ettha labbhati. <span class="bld">Na sayanigharaṃ</span> nāma aparikkhittarukkhamūlādi.</p>
  1351. <p class="centered">Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1352. <p class="subhead">2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1353. <p class="bodytext"><a name="para504"></a><span class="paranum">504</span>. ‘‘Adhivāsentu gahapatino bhatta’’nti ca ‘‘me gahapatino’’ti ca atthi.</p>
  1354. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Kurundi</span>vacanena gharepi yadi bhikkhū āsaṅkanti, tattha ṭhatvā ācikkhitabbanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Patirūpā</span>ti ‘‘ratanasammate paṃsukūlaggahaṇaṃ vā ratane nirussukkagamanaṃ vā’’ti likhitaṃ. ‘‘Tāvakālikavasenapi anāmāsaṃ paṭiggaṇhituṃ na labhatī’’ti vadanti. <span class="bld">Samādapetvā</span>ti yācitvā ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti (jā. 1.7.59) vuttanayena.</p>
  1355. <p class="centered">Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1356. <p class="subhead">3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para511-2"></a><span class="paranum">511-2</span>. Ahinā <a name="V0.0308"></a> ḍaṭṭhavatthumhi so bhikkhu santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā gato, tassa kukkuccaṃ udapādi. <span class="bld">Adinnādāne vuttanayenā</span>ti gāmo gāmūpacāroti idaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1358. <p class="centered">Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1359. <p class="subhead">4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1360. <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="M0.0341"></a> bhedanakaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti pācittiyassa paṭhamaṃ bhedanakaṃ katvā pacchā desetabbattā. Esa nayo itaresupi.</p>
  1361. <p class="bodytext"><a name="para520"></a><span class="paranum">520</span>. <span class="bld">Vāsijaṭe</span>ti vāsidaṇḍake.</p>
  1362. <p class="centered">Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1363. <p class="subhead">5. Mañcasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1364. <p class="bodytext"><a name="para521-2"></a><span class="paranum">521-2</span>. ‘‘Ucce mañce’’ti ca ‘‘uccā mañce’’ti ca katthaci. <span class="bld">Āyato</span>ti vitthato. <span class="bld">Aṭṭhaṅgulapādaka</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, aṭṭhaṅgulappamāṇaṃ pādakaṃ vā.</p>
  1365. <p class="centered">Mañcasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1366. <p class="subhead">6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1367. <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. <span class="bld">Poṭakitūla</span>nti yaṃ kiñci tiṇatūlaṃ. <span class="bld">Paṭilābhena uddāletvā pācittiyaṃ desetabba</span>nti ettha kiñcāpi paṭilābhamatteneva pācittiyanti viya dissati, paribhogeyeva pana āpatti daṭṭhabbā, ‘‘aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti vacanaṃ ettha sādhakaṃ.</p>
  1368. <p class="centered">Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1369. <p class="subhead">7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1370. <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. Kiñcāpi <a name="V0.0309"></a> nisīdanassa jāti na dissati ettha, tathāpi <span class="bld">cīvarakkhandhake</span> anuññātattā, ‘‘nava cīvarāni adhiṭṭhātabbānī’’ti ettha ca pariyāpannattā cīvarajātiyevassa jātīti veditabbā. ‘‘Santhatasadisaṃ santharitvāti sadasa’’nti pubbe vuttanisīdanasanthatattā upameti. Lābhe sadasaṃ, alābhe adasampi <a name="M0.0342"></a> vaṭṭatīti eke, taṃ na yuttaṃ. ‘‘Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti tassa saṇṭhānaniyamanato.</p>
  1371. <p class="centered">Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1372. <p class="subhead">8. Kaṇḍupaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1373. <p class="bodytext"><a name="para539"></a><span class="paranum">539</span>. Yadi <span class="bld">kaṇḍupaṭicchādi</span> nāma adhonābhi ubbhajāṇumaṇḍalā uppannakaṇḍupīḷakādipaṭicchādikā adhippetā, tassa sugatassa sugatavidatthiyā dīghaso catasso vidatthiyo tiriyaṃ dveti idampi atimahantaṃ pamāṇaṃ dissati. Sabbo hi puriso attano attano vidatthiyā sattavidatthiko hoti, sugatassa ca ekāvidatthi majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo honti, tasmā kaṇḍupaṭicchādi pakatipurisassa pamāṇaṃ āpajjati tiriyaṃ, dīghaso pana diguṇaṃ āpajjatīti. Āpajjatu, ukkaṭṭhaparicchedo tassā, ce icchati, sabbampi sarīraṃ paṭicchādessati, sabbasarīragatasaṅghāṭi viya bahuguṇaṃ katvā nivāsetukāmo nivāsessatīti ayaṃ bhagavato adhippāyo siyā.</p>
  1374. <p class="centered">Kaṇḍupaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1375. <p class="subhead">9. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1376. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Vassikasāṭikā</span>pi ukkaṭṭhapaṭicchedavasena anuññātā. Vassakāle keci saṅghāṭiparibhogeneva paribhuñjissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo siyā. Kiñcāpi iminā takkena anuññātā, ‘‘appamāṇikāyo kaṇḍupaṭicchādiyo dhārenti, vassikasāṭikāyo dhārentī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ paññattattā pana aññathā puṇṇaparicchedato adhikappamāṇāyo te bhikkhū <a name="V0.0310"></a> dhāresunti katvā etaparamatā tāsaṃ anuññātāti veditabbā. Eseva nayo dasamepi.</p>
  1377. <p class="centered">Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1378. <p class="subhead">10. Nandattherasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1379. <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. Tattha <a name="M0.0343"></a> <span class="bld">bhisiṃ vā bibbohanaṃ vā karotī</span>ti dīghaso bahūnaṃ bhikkhūnaṃ sādhāraṇatthaṃ karotīti yujjati.</p>
  1380. <p class="centered">Nandattherasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1381. <p class="centered">Samatto vaṇṇanākkamena ratanavaggo navamo.</p>
  1382. <p class="centered">Pācittiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1383. <p class="subhead">6. Pāṭidesanīyakaṇḍo</p>
  1384. <p class="subhead">1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1385. <p class="bodytext"><a name="para553-5"></a><span class="paranum">553-5</span>. ‘‘Paṭidesetabbākāradassana’’nti <a name="M0.0344"></a><a name="V0.0311"></a> <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatavaseneva āpatti desetabbā, na aññathā. ‘‘Antaraghare antaragharasaññī’’tiādinā ca ‘‘khādanīyabhojanīye akhādanīyaabhojanīyasaññī’’tiādinā ca ‘‘bhikkhuniyā abhikkhunisaññī’’tiādinā ca nayena aparepi tayo tikacchedā yojetvā dassetabbā.</p>
  1386. <p class="centered">Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1387. <p class="subhead">2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1388. <p class="bodytext"><a name="para559"></a><span class="paranum">559</span>. ‘‘Nimantitā bhuñjantīti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantitā bhuñjantī’’ti kiñcāpi vuttaṃ, atha kho akappiyanimantanena nimantitatā ettha na aṅgaṃ, mātikāṭṭhakathāyaṃ vā idha vā anāpattivāre lesābhāvato, tasmā ‘‘nimantitā’’ti padassa attho pubbe āciṇṇavaseneva vutto. Aparepi tayo tikacchedā yojetvā dassetabbā padabhājane vuttattāti veditabbaṃ. Yathā tathā hi bhuñjantānaṃ tādisaṃ bhikkhuniṃ avārentānaṃ pāṭidesanīyameva. ‘‘Esā vosāsati nāma, vosāsantī’’ti ca duvidho pāṭho. ‘‘Ajjhohāre ajjhohāre’’ti vacanena puna ‘‘gārayhaṃ āvuso dhamma’’nti ekavacanaṃ viruddhanti. Paṭhamaṃ ajjhohāreyeva āpannaṃ sandhāya vuttaṃ, tathā aññatrāpi āgacchati ‘‘āpajjimhā’’ti vacanato. Ekena bahūnampi vaṭṭatīti keci, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Tehi bhikkhūhī’’tiādinā pāṭhe vuttattāti mama takko. Ekena saheva ‘‘ahaṃ āpajji’’ntipi vattabbanti ekena dvīhi tīhi <a name="V0.0312"></a> desetabbato, sabbehi evaṃ vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Āpajjimhāti sahevā’’ti vadanti. Ekena ce avārito, ‘‘ahaṃ, āvuso, gārayhaṃ dhammaṃ āpajji’’ntipi vattabbaṃ.</p>
  1389. <p class="centered">Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1390. <p class="bodytext"><a name="para562-570"></a><span class="paranum">562-570</span>. Tatiyacatutthasikkhāpadāni uttānatthāniyeva.</p>
  1391. <p class="centered">Pāṭidesanīyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1392. <p class="subhead">7. Sekhiyakaṇḍo</p>
  1393. <p class="subhead">1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā</p>
  1394. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">‘‘Sikkhitasikkhenā</span>ti <a name="V0.0313"></a><a name="M0.0345"></a> catūhi maggehī’’ti vuttaṃ. Yasmā aṭṭhaṅgulamattaṃ otāretvā nivatthameva nisinnassa caturaṅgulamattaṃ hoti, tasmā ubhopete aṭṭhakathāvādā ekaparicchedā, <span class="bld">‘‘aḍḍhateyyahattha’’</span>nti sukhumaṃ, ekapattaṃ vā sandhāya vuttaṃ. Tañhi yathāṭhānena tiṭṭhati. Dupaṭṭaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dvihatthappamāṇampī’’</span>ti vuttanti <span class="bld">upatissatthero</span>. Ekapaṭṭaṃ, dvipaṭṭaṃ vā heṭṭhimaparicchedena ‘‘dvihatthappamāṇa’’nti vuttanti veditabbaṃ. Vuttañhi <span class="bld">nissaggiyaaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭatī’’ti, tañca kho alābhe eva ‘‘alābhe tiriyaṃ dvihatthappamāṇampi vaṭṭatī’’ti vuttattā. Idaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānupagaṃ sandhāya vuttaṃ. Viruddhaṃ disvā sajjetabbaṃ. No ce sajjeti, dukkaṭaṃ. <span class="bld">Sacittakaṃ</span> paṇṇattivijānanacitteneva ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti vuttattā, na vatthuvijānanacittena ‘‘idamevaṃ kata’’nti jānatopi āpattiyā abhāvato. Phussadevattheravādopi ekena pariyāyena yujjati. Tathā upatissattheravādopi. Paññattepi sikkhāpade apaññattepi yaṃ pakatiyā vajjaṃ, taṃ lokavajjaṃ. Idaṃ pana paññatteyeva vajjaṃ, nāpaññatte, tasmā itaralokavajjena asadisattā na lokavajjaṃ. Paṇṇattito paṭṭhāya vajjato <span class="bld">paṇṇattivajjaṃ</span>. Anādariyacitteneva āpajjitabbattā <span class="bld">sacittakaṃ,</span> tassa cittassa tivedanattā tivedanaṃ. Yasmā anādariyacittatā nāma kevalaṃ akusalameva, tañca pakatiyā vajjaṃ, tasmā idaṃ <span class="bld">lokavajjaṃ</span>. Sañcicca vītikkamanaṃ nāma domanassikasseva hotīti <span class="bld">dukkhavedanaṃ</span>. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘pāṇātipātādi viya nivāsanādidoso lokagarahito na hotīti paṇṇattivajjanti <span class="bld">phussadevatthero’’</span>ti likhitaṃ.</p>
  1395. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. <span class="bld">Vihārepī</span>ti buddhupaṭṭhānādikāle, tasmā <span class="bld">‘‘pārupitabba’’</span>nti uttarāsaṅgakiccavasena vuttaṃ. Paṭhamadutiyasikkhāpadesu pariḷāhādipaccayā kappati, na antaragharapaṭisaṃyuttesu.</p>
  1396. <p class="bodytext"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>. <span class="bld">‘‘Ekasmiṃ</span> <a name="V0.0314"></a><a name="M0.0346"></a> <span class="bld">pana ṭhāne ṭhatvā’’</span>ti ettha ‘‘gacchantopi parissayābhāvaṃ oloketuṃ labhatiyeva. Tathā gāme pūja’’nti likhitaṃ, taṃ pana ‘‘ekasmiṃ ṭhāne ṭhatvā’’ti vuttattā tādisaṃ antarāyaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1397. <p class="centered">Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1398. <p class="subhead">2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. <span class="bld">Hasanīyasmi</span>nti hetvatthe bhummaṃ, hasitabbavatthukāraṇāti attho. Antaraghare uccāsaddena anumodanādiṃ karontassa anāpatti kira. Tathā hi <span class="bld">mahindatthero</span>pi hatthisālādīsu mahājanassa kathesi.</p>
  1400. <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. Keci bhikkhū ‘‘parikkhāraṭṭhapanamattena vāsūpagato hotī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattameva. Bhikkhuniyo ce vāsūpagā honti, bhikkhunupassayova kappiyabhūmi. ‘‘Yattha bhikkhuniyo ekarattampi vasanti, ayaṃ bhikkhunupassayo’’ti (pāci. 161) vacanato tāsaṃ samīpaṃ vā tāhi gahitavāsāgāraṃ vā ‘‘gacchāmī’’ti gacchato yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati. Na hi tāvatā taṃ gharaṃ antaragharasaṅkhyaṃ gacchatīti no takkoti ācariyo.</p>
  1401. <p class="centered">Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1402. <p class="subhead">3. Khambhakatavaggavaṇṇanā</p>
  1403. <p class="bodytext"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>. Sūpo <span class="bld">pattappamāṇavaṇṇanāyaṃ</span> vuttākāro. <span class="bld">Oloṇī</span> vuccati kudhitaṃ, gorasato pūrā thūpitoti attho.</p>
  1404. <p class="bodytext"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>. <span class="bld">Heṭṭhā orohatī</span>ti ettha ‘‘orohanappamāṇe sati ekadese thūpīkatepi anāpattī’’ti vadanti. ‘‘Pattassa pana heṭṭhā ca upari ca paduminipaṇṇādīhi paṭicchādetvā odahantiyā laddhaṃ nāma vaṭṭatī’’ti ca vadanti. Ettha ‘‘yasmā ‘samatittiko piṇḍapāto paṭiggahetabbo’ti vacanaṃ piṇḍapāto samapuṇṇo <a name="M0.0347"></a> paṭiggahetabboti dīpeti, tasmā attano hatthagate patte piṇḍapāto diyyamāno thūpīkatopi ce hoti, vaṭṭatīti dīpeti. ‘Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ <a name="V0.0315"></a> paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’ti hi vacanaṃ paṭhamaṃ thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ pacchā paṭiggaṇhato, āpattīti dīpeti. Pattena paṭiggaṇhato cepi thūpīkataṃ hoti, vaṭṭati athūpīkatassa paṭiggahitattā. Payogo pana natthi aññatra pubbadesā’’ti ca ‘‘samatittikanti vā bhāvanapuṃsaka’’nti ca vadanti, tasmā vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  1405. <p class="centered">Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1406. <p class="subhead">4. Sakkaccavaggavaṇṇanā</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para609"></a><span class="paranum">609</span>. <span class="bld">Sūpodanaviññattisikkhāpade</span> ‘‘sūpo nāma dve sūpā’’ti na vuttaṃ sūpaggahaṇena paṇītabhojanehi avasesānaṃ sabbabhojanānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. <span class="bld">Anāpattivāre</span> cassa ‘‘ñātakānaṃ pavāritānaṃ aññassatthāya attano dhanenā’’ti idaṃ adhikaṃ. Katthaci potthake ‘‘anāpatti asañcicca asatiyā ajānantassa gilānassa āpadāsū’’ti ettakameva vuttaṃ, taṃ na, ‘‘samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmī’’ti imassa <span class="bld">anāpattivāre</span> ‘‘aññassatthāyā’’ti katthaci likhitaṃ, tañca pamādavasena likhitaṃ. ‘‘Mukhe pakkhipitvā puna vippaṭisārī hutvā ogilitukāmassapi sahasā ce pavisati, ettha ‘asañciccā’ti vuccati. Viññattampi aviññattampi ekasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ sahasā anupadhāretvā gahetvā bhuñjanto ‘asatiyā’ti vuccatī’’ti likhitaṃ, <span class="bld">anāpattivāre</span> ekaccesu potthakesu ‘‘rasaraseti likhitaṃ, taṃ gahetabba’’nti vuttaṃ.</p>
  1408. <p class="centered">Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1409. <p class="subhead">5. Kabaḷavaggavaṇṇanā</p>
  1410. <p class="bodytext"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>. <span class="bld">‘‘Sabbaṃ hattha’’</span>nti vacanato ekadesaṃ mukhe pakkhipantassa anāpattīti ekacce. ‘‘Sabbanti vacanato ekadesampi na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ anāpattivāre avisesitattā.</p>
  1411. <p class="bodytext"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>. <span class="bld">Sitthāvakārake</span> <a name="M0.0348"></a> ‘‘kacavaraṃ chaḍḍentaṃ sitthaṃ chaḍḍiyyatī’’ti ca ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento’’ti ca pāṭho.</p>
  1412. <p class="centered">Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1413. <p class="subhead">6. Surusuruvaggavaṇṇanā</p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. ‘‘Surusuru’’nti <a name="V0.0316"></a> ca ‘‘surosuro’’ti ca pāṭho. <span class="bld">Sītīkato</span>ti sītaṅko. <span class="bld">‘‘Silakabuddho</span>ti ariyānaṃ parihāsavacanameveta’’nti likhitaṃ.</p>
  1415. <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. <span class="bld">Paṭikkūlavasenā</span>ti ettha yadi paṭikkūlavasena paṭikkhittaṃ, ‘‘seyyathāpi kāmabhogino’’ti na vattabbaṃ. Na hi te paṭikkūlaṃ karontīti ce? Na, issariyaliṅgavasena gahaṇasambhavato. Te hi anādarā honti. <span class="bld">Pattadhovana</span>nti pattadhovanodakaṃ bhojanapaṭisaṃyuttaṃ.</p>
  1416. <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. ‘‘Chattapādukāya’’nti ca ‘‘chattapāde’’ti ca pāṭho.</p>
  1417. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. <span class="bld">Cāpo</span>ti sattakhādanavadho. ‘‘Sesā sabbā dhanuvikati kodaṇḍe paviṭṭhā’’ti ca likhitaṃ, <span class="bld">paṭimukka</span>nti pavesitaṃ, laggitaṃ hotīti attho.</p>
  1418. <p class="centered">Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1419. <p class="subhead">7. Pādukavaggavaṇṇanā</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. Sayaṃ yānagato hutvā, yathā yānagatassa ve.</p>
  1421. <p class="gathalast">Alaṃ vattuṃ tathā nālaṃ, sachatto chattapāṇino.</p>
  1422. <p class="bodytext">Yathā ettha, evaṃ aññatrāpi.</p>
  1423. <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. <span class="bld">Chapakavatthusmiṃ</span> ‘‘sacāhaṃ na labhissāmī’’ti pāṭho, ‘‘dasa ce na labhissāmī’’ti ca atthi, ‘‘vatthusmiṃ agilānassā’’ti ca āgacchati, taṃ na sundaraṃ, sikkhāpadeyeva sundaraṃ. <span class="bld">Thomito</span>ti ahampi jānāmīti sambandho<a name="M0.0349"></a>. Yā dhanayasalābhasaṅkhātā <span class="bld">vutti vinipātena</span> hoti samparāye apāyesu vinipātahetu hutvā pavattati. Atha vā <span class="bld">vinipātenā</span>ti hetvatthe karaṇavacanaṃ, vinipātanāya pavattatīti adhippāyo. <span class="bld">Adhammacaraṇena</span> adhammacaraṇāya. ‘‘Asmā kumbhimivā’’ti ca paṭhanti.</p>
  1424. <p class="centered">Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1425. <p class="subhead">Pakiṇṇakavaṇṇanā</p>
  1426. <p class="bodytext">Kāyavācācittato <a name="V0.0317"></a> samuṭṭhahantīti katvā <span class="bld">‘‘samanubhāsanasamuṭṭhānānī’’</span>ti vuttāni. Samanubhāsanaṃ kiriyaṃ. Imāni kiriyāni. <span class="bld">Dhammadesanasamuṭṭhānāni vācācittato</span>ti ettha kāyavacīviññattibhāvato ujjagghikauccāsaddādīsu viya ‘‘kāyavācācittato’’ti vattabbānīti ce? Na vattabbāni. Nisīdanagamanāhārapakkhipanādikāyaviññattiyā sabbhāvā tattha yuttaṃ, na dhammadesane tādisassābhāvā.</p>
  1427. <p class="centered">Pakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1428. <p class="centered">Sekhiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1429. <p class="subhead">8. Sattādhikaraṇasamathavaṇṇanā</p>
  1430. <p class="bodytext">‘‘Yebhuyyasikā <a name="M0.0350"></a><a name="V0.0318"></a> kātabbā…pe… tiṇavatthārako kātabbo, so puggalo’’ti ca likhitaṃ.</p>
  1431. <p class="centered">Sattādhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1432. <p class="centered">Bhikkhuvibhaṅgo niṭṭhito.</p>
  1433. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1434. <p class="book">Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā</p>
  1435. <p class="subhead">1. Pārājikakaṇḍavaṇṇanā</p>
  1436. <p class="title">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
  1437. <p class="gatha1">Vibhaṅge <a name="M0.0351"></a><a name="V0.0319"></a> viya bhikkhūnaṃ, vitthāramabhisaṅkhataṃ;</p>
  1438. <p class="gathalast">Akatvā bhikkhunīnampi, vakkhe gaṇṭhipadakkamaṃ.</p>
  1439. <p class="bodytext">Yo bhikkhunīnaṃ vibhaṅgo assa, tassa saṃvaṇṇanākkamo pattoti attho.</p>
  1440. <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1441. <p class="subhead">1. Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1442. <p class="bodytext"><a name="para656-7"></a><span class="paranum">656-7</span>. Tattha tattha ṭhānuppattikapaññā <span class="bld">vīmaṃsā</span>. <span class="bld">Padapaṭipāṭiyā evā</span>ti mātikāpadapaṭipāṭiyā <a name="V0.0320"></a> eva. <span class="bld">‘‘Vutta</span>nti saṅgītikānaṃ upasaṅkappanānaṃ vibhājanaṃ vutta’’nti likhitaṃ.</p>
  1443. <p class="bodytext"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>. ‘‘Ehibhikkhunīti bhikkhunī, tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī’’ti idaṃ pana desanāvilāsavasena vuttanti eke. Aññabuddhakāle atthīti eke, taṃ na yuttaṃ viya dissati amhākampi buddhakāle sambhavappasaṅgato, ehibhikkhuniyā paṭisedhachāyādissanato ca. Yathāha <span class="bld">dhammapade visākhāvatthusmiṃ</span> (dha. pa. aṭṭha. 1. visākhāvatthu) ‘‘tassa cīvaradānassa nissandena imaṃ mahālatāpasādhanaṃ labhi. Itthīnañhi cīvaradānaṃ mahālatāpasādhanabhaṇḍena matthakaṃ pappoti, purisānaṃ iddhimayapattacīvarenā’’ti. Tīhi saraṇagamanehi upasampannāya pana bhikkhuniyā <a name="M0.0352"></a> sambhavo aññabuddhakāle kadāci siyā, nattheva amhākaṃ buddhakāle. Desanāvilāsena pana bhikkhudesanākkameneva bhikkhuniniddeso vutto, teneva bhikkhusaṅghavasena ekatoupasampannā bhikkhuniyo vijjamānāpi tattha na vuttā. Tāsaṃ atthitā imāya <span class="bld">parivārakathāya</span> veditabbā –</p>
  1444. <p class="gatha1">‘‘Ubho ekato upasampannā,</p>
  1445. <p class="gatha2">Ubhinnaṃ hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇheyya;</p>
  1446. <p class="gatha3">Siyā āpattiyo nānā,</p>
  1447. <p class="gathalast">Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);</p>
  1448. <p class="bodytext">Atha vā puthujjanakāle ehibhikkhusaraṇagamanena upasampannova itthiliṅgapātubhāvena bhikkhunibhāve ṭhitā purisūpasampannaṃ upādāya ‘‘ehibhikkhunī’’ti, ‘‘tīhi saraṇagamanehi upasampannā bhikkhunī’’ti ca saṅkhyaṃ gacchati. No ce, taṃ vacanaṃ virujjheyyāti eke, vicāretvā gahetabbaṃ. ‘‘Viññū paṭibalo’’ti dvinnaṃ avassavabhāvassa ijjhanato vuttaṃ. Ettha yasmā yaṃ kiñci āmisaṃ paṭiggaṇhantīnaṃ aggahatthā purisānaṃ hatthehi kadāci missībhāvaṃ gacchanti, vandantānaṃ vā purisānaṃ sirāni aggapādehi missitāni kadāci honti, kesacchedanakāle vā siraṃ purisānaṃ hatthehi missitaṃ hoti, cittaṃ nāmetaṃ atiraddhagavesi, durakkhiyaṃ vā, tasmā ‘‘mā atilahuṃ pārājikāpatti bhikkhunīnaṃ hotū’’ti buddhā bhagavanto kāruññena pārājikakkhettaparicchedaṃ, thullaccayakkhettaparicchedañca visuṃ visuṃ desesunti veditabbaṃ.</p>
  1449. <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. <span class="bld">Tabbahulanayena</span> <a name="V0.0321"></a> <span class="bld">sā vuttā</span>ti ettha ayamanugaṇṭhipadakkamo – yebhuyyena kiriyasamuṭṭhānattā ‘‘kiriyasamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti avatvā pana ‘‘sādiyeyyā’’ti vuttattā akiriyatopi samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ heṭṭhā ‘‘manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpatti pārājikassā’’tiādinā nayena kiriyasamuṭṭhānataṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘bhikkhupaccatthikā…pe… so ce pavesanaṃ sādiyati, āpatti pārājikassā’’tiādinā (pārā. 56) nayena akiriyasamuṭṭhānatāyapi vuttattā paṭhamapārājikassāpi tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā veditabbā. Na hi pavesanasādiyanādimhi kiriyasamuṭṭhānatā dissati. Aṅgajātacalanañcettha na sārato daṭṭhabbaṃ ‘‘so ce pavesanaṃ <a name="M0.0353"></a> na sādiyati, paviṭṭhaṃ na sādiyati, ṭhitaṃ na sādiyati, uddharaṇaṃ sādiyati, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 58) ettha ṭhita na sādiyane pakatiyāpi paripuṇṇacalanattā. Sādiyanapaccayā hi sevanacalanañcettha na dissatevāti tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā gahetabbā. Tattha tattha aṭṭhakathāsu kasmā tabbahulanayo avuttoti ce? ‘‘Yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti (pārā. 39, 42) <span class="bld">mātikāyaṃ</span> kiriyasamuṭṭhānassa sarūpena vuttattā tadanurūpavasena vibhaṅganayamanoloketvā ‘‘kiriyasamuṭṭhāna’’micceva vuttaṃ. Yathā cetesu tabbahulanayena kiriyasamuṭṭhānatā vuttā, tathā surādīnaṃ akusaleneva pātabbatā, na itarathā ‘‘yaṃ akusaleneva āpajjati, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vutte lokavajjapaṇṇattivajjānaṃ niyamanalakkhaṇasiddhi hoti, tathā taṃ avatvā ‘‘yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā. Sesā paṇṇattivajjā’’ti vutte lokavajjavacanaṃ niratthakaṃ siyā vatthuajānanapakkhepi akusaleneva pātabbattā. Yasmā tattha surāpānavītikkamassa akusalacittuppādo natthi, tasmā <span class="bld">khandhakaṭṭhakathāyaṃ</span> (mahāva. aṭṭha. 108) ‘‘majjapāne pana bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ, sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘vatthuajānanapakkhe pāṇātipātādīnaṃ siddhikaraakusalacittuppādasadise cittuppāde satipi sāmaṇero sīlabhedaṃ nāpajjatī’’ti. Abhinivesavacanaṃ pāṇātipātādīhi samānajātikattā sāmaṇerānaṃ surāpānassa. ‘‘Surādayo panime’’ti vatthuṃ jānitvā pātabbatādivasena vītikkamantassa akusalassa asambhavo natthi. Tena vuttaṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe’’tiādi.</p>
  1450. <p class="bodytext">Kiñcettha yuttivacanena arahantānaṃ appavisanato sacittakācittakapakkhesu akusalaniyamoti ce? Na, dhammatāvasena sekkhānampi appavisanato. Acittakapakkhe akusalaniyamābhāvadassanatthaṃ <a name="V0.0322"></a> supantassa mukhe pakkhittajalabindumiva surābinduādayo udāharitabbāti. Tabbahulanayena hi atthe gahite pubbenāparaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> sameti. ‘‘Saddhiṃ <span class="bld">pāḷiyā</span> avisesattho parato āvi bhavissatīti apare’’ti vuttaṃ. Idamettha vicāretabbaṃ<a name="M0.0354"></a>. Yadi vatthujānanapakkhe vinā akusalena majjapānaṃ siyā, kasmā nāḷimajjhaṃ nātikkamati ariyānaṃ pānakādisaññīnanti? Sīlabhedavatthuvītikkamo vināpi cittena ariyānaṃ dhammatāvaseneva na sambhavatīti ce, na, <span class="bld">cakkhupālattheravatthu</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.1) ādivirodhatoti. Apica bhikkhunopi sāmaṇerassa viya surāpānaṃ sacittakameva kasmā na jātanti? Appatirūpattāti ce, sāmaṇerānampi appatirūpameva. Sahadhammikā eva hi te. Mahāsāvajjattāti ce? Sāmaṇerānampi tādisameva. Sāmaṇerānaṃ sacittakameva pārājikaṃ, itaraṃ daṇḍakammavatthūti ce? Bhikkhūnampi majjapāne natthi. Ettha tikapācittiyena na bhavitabbaṃ. Majje amajjasaññissa dukkaṭāpatti paññāpetabbā siyā. Bhikkhussa pācittiyavatthu sāmaṇerānaṃ pārājikaṃ hoti tiracchānagatasāmaṇerānaṃ viyāti ce? Acittakampi majjapānādīnaṃ sāmaṇerānaṃ pārājikaṃ paññāpetabbaṃ siyā. Nācittakaṃ pārājikaṃ sambhavatīti ce? Na, paṇṇattivajjampi pārājikaṃ sambhavatīti. Nikāyantarapakkhe ayameva doso. Amhākañhi lokavajjameva majjapānanti. Kasmā panettha surāpānameva dhammatāvasena ariyā na karontīti? Na kevalaṃ surāpānameva dhammatāvasena ariyā na karonti, pāṇesupi kodhavasena pāṇasaññitāya sīsacchedanādīni na karonti, sadārasaññāya paradāraṃ na vītikkamanti, anatthabhañjakasaññāya atthabhañjakamusā na vadanti, sammādiṭṭhisaññāya micchādiṭṭhiṃ na paṭipajjantīti veditabbā. Ācariyāpi surāpāne akusalaniyamābhāvameva vadanti, tasmā eva mātikāṭṭhakathāya <span class="bld">gaṇṭhipade</span> lokavajjapaṇṇattivajjādhikāre ‘‘sacittakapakkheakusalanti surāpānādisaṅgahatthaṃ, itarathā yassa akusalamevāti vadeyyā’’ti likhitaṃ. Kiriyasamuṭṭhānatā panassa tabbahulanayameva, na paṭhamapārājike. Kathaṃ? Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ. Ettha bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca kāyasaṃsaggabhāve sati bhikkhunī kāyaṅgamacopayamānāpi citteneva adhivāsentī āpajjati, na evaṃ bhikkhu. Bhikkhu pana copayamānova āpajjati, evameva paṭhamapārājikepi copane sati eva āpajjati, nāsati. Pavesanaṃ sādiyatīti ettha pavesanasādiyanaṃ nāma sevanacittassuppādananti, evaṃ santepi ‘‘vīmaṃsitvā gahetabba’’nti vuttaṃ.</p>
  1451. <p class="centered">Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1452. <p class="subhead">2. Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1453. <p class="bodytext">‘‘Kissa <a name="M0.0355"></a><a name="V0.0323"></a> pana tvaṃ ayye jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanna’’nti vacanato, ‘‘aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ pārājikaṃ ajjhāpanna’’nti (pāci. 666) vacanato, ante ‘‘uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammā’’tiādivacanato (pāci. 677), <span class="bld">parivāre</span> ‘‘sādhāraṇapaññatti ubhatopaññattī’’ti (pari. 201) vacanato ca bhikkhunivibhaṅgaṃ patvā bhagavā sādhāraṇāni sikkhāpadāni bhikkhūnaṃ uppannavatthusmiṃyeva ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya antamaso tiracchānagatenapi pārājikā hoti asaṃvāsā’’tiādinā nayena savisesampi avisesampi mātikaṃ nikkhipitvā anukkamena padabhājanaṃ, āpattibhedaṃ, tikacchedaṃ, anāpattivārañca anavasesaṃ vatvā vitthāresi. Saṅgītikārakehi pana asādhāraṇapaññattiyoyeva idha vitthāritāti veditabbā.</p>
  1454. <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. Tattha <span class="bld">‘‘aṭṭhannaṃ pārājikāna’’</span>nti idaṃ kevalaṃ saṅgītikārakānaṃyeva nayato nikkhittavacanaṃ ito pubbe chaṭṭhasattamaṭṭhamānaṃ pārājikānaṃ apaññattattā. Bhagavatā pana idaṃ paññāpitamādisikkhāpadampi upādāya ‘‘channaṃ pārājikāna’’nti vuttaṃ siyā. Ito uddhaṃ paññattānipi upādāya ‘‘aṭṭhannaṃ pārājikāna’’nti vacanaṃ aparabhāge uppannanti ekacce ācariyā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idañca pārājikaṃ pacchā paññattaṃ, tasmā ‘aṭṭhanna’nti vibhaṅge vutta’’ntiādi vuttaṃ, tasmā aṭṭhakathācariyānaṃ matena siddhametaṃ yathāpaññattānukkamavaseneva saṅgītānīti. ‘‘Aññāsi’’nti pāṭho. Aññāsīti na gahetabbo. ‘‘Duṭṭhullasikkhāpade vuttanayenevā’’ti vacanato vajjapaṭicchādikaṃ yā paṭicchādeti, sāpi vajjapaṭicchādikaāyevāti siddhaṃ. Kiñcāpi vajjapaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassikameva hotīti katvā <span class="bld">‘‘dukkhavedana’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  1455. <p class="centered">Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1456. <p class="subhead">3. Tatiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1457. <p class="bodytext"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>. <span class="bld">Imaṃ adhippāyamatta</span>nti ‘‘codetvā sāretvā’’ti etaṃ. Etthāyaṃ vicāraṇā – yo bhikkhu ukkhittakabhikkhunā samānadiṭṭhiko laddhinānāsaṃvāsako hoti, so avandanīyo, kammākamme ukkhittako viya na <a name="M0.0356"></a> gaṇapūraṇo, sahaseyyampi na labhati, na tathā bhikkhunī. Sā <a name="V0.0324"></a> hi yāva na samanubhaṭṭhā, tāva gaṇapūrakā ca hoti, saṃvāsañca labhati. Laddhinānāsaṃvāsikānuvattikāpi ukkhittānuvattikāva hoti. Ukkhitto ce kālaṅkato, tadanuvattako bhikkhu laddhinānāsaṃvāsako hotiyeva. Tathā vibbhantepi tasmiṃ titthiyapakkantakepi sikkhaṃ paccakkhāya sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitepīti eke. Tesaṃ matena ukkhittake tathābhūtepi bhikkhunī tadanuvattikā samanubhāsitabbāvāti āpajjati. Samanubhāsanakammaṃ saṅghāyattaṃ, saṅghena sañcicca purimakāpattiṃ apanetuṃ na yuttaṃ viya khāyati. Ukkhepanīyakammañca āpattiadassanamatte, appaṭikammamatte, kudiṭṭhiappaṭinissajjanamatte ca kariyati, tassa anuvattanamattena samanubhāsitvā sāsanato cāvetabbānīti na yuttanti ce? Na vattabbameva, idaṃ apārājikavatthūsupi tappasaṅgato, anaññavisayattā ca vinayassa.</p>
  1458. <p class="centered">Tatiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1459. <p class="subhead">4. Catutthapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. ‘‘Lokassādasaṅkhātassa mittasanthavassa vasena taṃ dassetuṃ <span class="bld">kāyasaṃsaggarāgenā</span>ti vutta’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Tissitthiyo</span>ti tīsu itthīsu, tisso vā itthiyo. <span class="bld">Taṃ na seve</span>ti tāsu na sevati. <span class="bld">Anariyā</span>ti ubhatobyañjanā. <span class="bld">Byañjanasmi</span>nti attano byañjane. <span class="bld">Na seve</span>ti na sevati. <span class="bld">Na cācare</span>ti nācarati. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇo</span>ti dvīhipi sukkavissaṭṭhi. <span class="bld">Gamanuppādana</span>nti sañcarittaṃ.</p>
  1461. <p class="bodytext"><a name="para676"></a><span class="paranum">676</span>. <span class="bld">‘‘Nivatthaṃ vā pārutaṃ vā’’</span>ti ettha nivatthassa vā pārutassa vā vatthassa gahaṇaṃ sādiyatīti attho.</p>
  1462. <p class="centered">Catutthapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1463. <p class="centered">Pārājikakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1464. <p class="subhead">2. Saṅghādisesakaṇḍavaṇṇanā</p>
  1465. <p class="subhead">1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1466. <p class="bodytext"><a name="para681"></a><span class="paranum">681</span>. <span class="bld">Āhatako</span>ti <a name="V0.0325"></a><a name="M0.0357"></a> ānīto, niyatakoti adhippāyo. Akappiyaaḍḍo nāma saṅghassa vā ārāmikapuggalassa vā vatthussa kāraṇā saṅghassa vārikabhāvena sayameva vā adhikaraṇaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ eso dāso, dāsī, vāpī, khettaṃ, ārāmo, ārāmavatthu, gāvo, gāvī, mahiṃsī, ajā, kukkuṭā’’tiādinā voharati, akappiyaṃ. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ ārāmiko ārāmikā, ayaṃ vāpī itthannāmena saṅghassa hatthe dohanatthāya dinnā. Ito khettato ārāmato uppajjanakacatupaccayā ito gāvito mahiṃsito ajāto uppajjanakagorasā itthannāmena saṅghassa dinnā’’ti pucchite vā apucchite vā vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Kata’’nti avatvā ‘‘karontī’’ti vacanena kira anenakataṃ ārabbha ācikkhitā nāma hoti. <span class="bld">Gīvā</span>ti kevalaṃ gīvā eva hoti, na pārājikaṃ. <span class="bld">Kārāpetvā dātabbā</span>ti ettha sace āvudhabhaṇḍaṃ hoti, tassa dhārā na kāretabbā, aññena pana ākārena saññāpetabbaṃ. ‘‘Ticittaṃ tivedana’’nti vuttattā ‘‘mānussayavasena kodhussayavasenā’’ti tabbahulanayena vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1467. <p class="centered">Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1468. <p class="subhead">2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1469. <p class="bodytext"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>. Bhaṭiputtakānaṃ kumārabhaṭikānaṃ gaṇā <span class="bld">bhaṭiputtagaṇā</span>. <span class="bld">Kappa</span>nti kappiyaṃ. <span class="bld">Kappagatika</span>nti kappiyasabhāvaṃ. <span class="bld">Pakkantāsupī</span>ti attano parisaṃ ṭhapetvā itarāsu pakkantāsu. Paṇṇattiṃ ajānantā ariyāpi vuṭṭhāpentīti katvā vā kammavācāpariyosāne āpattikkhaṇe vipākābyākatasamaṅgitāvasena <a name="V0.0326"></a> vā ‘‘ticitta’’nti vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Pabbājane na dukkaṭa’’nti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1470. <p class="centered">Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1471. <p class="subhead">3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1472. <p class="bodytext"><a name="para687"></a><span class="paranum">687</span>. <span class="bld">Bhaddākāpilānī</span> <a name="M0.0358"></a> mahākassapassa purāṇadutiyā kira. Ñātīnaṃ kulaṃ yasmiṃ gāmake, tadetaṃ gāmakaṃ <span class="bld">ñātikulaṃ,</span> kulasannihitaṃ gāmakaṃ agamāsīti attho. ‘‘Ajaṃ gāmaṃ netī’’tiādīsu viya vā dvikammikaṃ katvā gāmakaṃ agamāsi ñātikulaṃ agamāsītipi yujjati.</p>
  1473. <p class="bodytext"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>. ‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentiyā’’ti vacanenapi evaṃ veditabbaṃ – vikālagāmappavesane dvinnaṃ leḍḍupātānaṃyeva vasena upacāro paricchinditabbo, itarathā yathā ettha parikkhepārahaṭṭhānaṃ parikkhepaṃ viya katvā ‘‘atikkāmentiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ tatthāpi ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassā’’ti vadeyya. Yasmā pana tattha parikkhepārahaṭṭhānato uttari eko leḍḍupāto upacāroti adhippeto, tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃyeva ‘upacāra’nti sallakkhetvā parikkhepaparikkhepārahaṭṭhānānaṃ ninnānākāraṇadīpanatthaṃ ‘upacāraṃ okkamantassā’ti vuttaṃ pāḷivisesamasallakkhetvāva aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassa idha upacāro parikkhepo yathā bhaveyya, taṃ upacāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkamantassa āpatti dukkaṭassa. Dutiyaṃ pādaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbameva pāḷiyā visesasabbhāvatoti. ‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantiyātipi ekaccesu dissati, taṃ na gahetabbanti apare’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘pāḷivisesamasallakkhetvā’’ti duvuttaṃ, kasmā? Vikālagāmappavesanasikkhāpadepi katthaci ‘‘upacāraṃ atikkamantassā’’ti pāṭho dissatīti, so andhakaṭṭhakathāpāṭhato gahitoti ācariyo. Aparikkhittassa upacārokkamanameva pāṭho yujjati, na atikkamanaṃ. Kasmā? Bahūsu ṭhānesu pāḷiyā aṭṭhakathāhi virujjhanato, imasmiṃ vāpi sikkhāpade virujjhati. Kathaṃ? Gaṇamhā ohīyamānāya araññe āpatti hoti, na gāme. Atha ca pana nidassanampi ‘‘sikkhāpadā buddhavarenā’’ti (pari. 479) gāthā dassitā, tasmā upacārokkamanapariyāpannanadiṃ atikkāmentiyā hoti. Kiñca bhiyyo ‘‘gacchantassa catasso āpattiyo, ṭhitassa cāpi tattakātiādīnaṃ (pari. 475) <span class="bld">parivāragāthānaṃ</span> <a name="M0.0359"></a><a name="V0.0327"></a> aṭṭhakathāhi upacārokkamanameva pāṭhoti niṭṭhaṃ gantabba’’nti ca vuttaṃ, suṭṭhu sallakkhetvā kathetabbaṃ.</p>
  1474. <p class="bodytext">‘‘Padasā gamanameva hi idhādhippetaṃ, teneva paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentiyātiādimāhā’’ti ettha vikālagāmappavesanasikkhāpadādīsu tadabhāvā yānena vā iddhiyā vā pavisato, addhānaṃ gacchato ca āpattīti dīpeti. Tattha asāruppattā āpattimokkho natthīti eke, vicāretvā gahetabbaṃ. Bhikkhunīvihārabhūmi ‘‘gāmantara’’nti na vuccati gāmantarapariyāpannāyapi kappiyabhūmittā. ‘‘Parato ‘sace bhikkhunīsu mahābodhiyaṅgaṇaṃ pavisantīsu ekā bahi tiṭṭhati, tassā āpattī’tiādivacanato bhikkhuvihāro na kappiyabhūmīti siddhaṃ, tasmā kañcinagare khandhadhammavihāro viya, kāvīrapaṭṭane sārīdhammavihāro viya ca aññopi so vihāro, tasmā sīmabaddhasukhatthaṃ gāmantarabhāve nirantarā adhiṭṭhānatthaṃ pavisantiyā, nikkhamantiyāpi gāmantarāpatti hotīti apare’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Catugāmasādhāraṇattā</span>ti ettha evaṃvidhe vihāre sīmaṃ bandhantehi cattāropi te gāmā sodhetabbāti veditabbā. Saṃvidahitvā bhikkhuniyā vā mātugāmena vā theyyasatthena vā saddhiṃ taṃ vihāraṃ okkamantiyā catasso āpattiyo ekatova honti. ‘‘Gāmantare gāmantare āpatti pācittiyassā’’ti vuttāti eke.</p>
  1475. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyapāduddhāre saṅghādiseso</span>ti ettha sace dutiyo pāduddhāro kappiyabhūmiyaṃ hoti, na saṅghādiseso, akappiyabhūmiyaṃ eva saṅghādiseso. <span class="bld">‘‘Ubhayatīresu vicaranti, vaṭṭatī</span>ti dassanūpacārassettha sambhavā’’ti likhitaṃ, taṃ yuttaṃ. Savanūpacāro hettha nadīpāre, gāmantare vā appamāṇanti. <span class="bld">Andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘paratīrato nadiṃ otaritvā dassanūpacārato dārūni, paṇṇānivā maggitvā āneti, anāpatti. Ticīvarāni paratīre otāpeti, anāpattī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Orimatīrameva āgacchati, āpattī’’</span>ti atikkamitukāmatāya paviṭṭhattā vuttaṃ. ‘‘Nhāyanādikiccena paviṭṭhānaṃ katthevālayasambhavā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Gāmantare pamāṇanti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> paratīrato nadiṃ otaritvā dassanūpacārato dārūni paṇṇāni sakagāmato thokampi taraṇavārena na vaṭṭati kira nikkhamitvā pavisituṃ.</p>
  1476. <p class="bodytext"><span class="bld">Agāmake</span> <a name="M0.0360"></a> <span class="bld">araññe</span>ti agāmalakkhaṇe araññeti attho. Iminā āpattikhettaṃ dassitaṃ. Yasmā idaṃ āpattikhettaṃ, tasmā yā bhikkhunupassayato gāmassa indakhīlaṃ atikkamati, sā asante <a name="V0.0328"></a> gāme gaṇamhā ohīyanāpattiṃ āpajjati. Dassanasavanūpacārābhāvepi pageva gāme indakhīlātikkamanakkhaṇeyeva āpajjati. Sace tattha ekā bhikkhunī atthi, tassā dassanasavanūpacārātikkamanakkhaṇe āpajjati, araññamaggagamanakāle evāyaṃ vidhīti na gahetabbaṃ. Gāmato pana nikkhamantī ito paṭṭhāya āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘agāmakaṃ arañña’’nti vuttaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘ārādhikā ca honti saṅgāhikā lajjiniyo, tā kopetvā aññattha na gantabbaṃ. Gacchati ce, gāmantaranadīpārarattivippavāsagaṇamhā ohīyanāpattīhi na muccatī’’tiādi. Tattha ‘‘gaṇamhā ohīyanāpatti sakiṃyevāpajjati. Itarā gāme gāme pāre pāre aruṇe aruṇe cāti veditabba’’nti vuttaṃ. Tattha ‘‘vuttañheta’’ntiādīni asādhakāni yathāsambhavaṃ gahetabbattā. <span class="bld">‘‘Mahābodhiyaṅgaṇa</span>ntiādi evaṃ gāmassa āsannaṭṭhānepi imaṃ āpattiṃ āpajjatīti dassanatthaṃ vutta’’nti likhitaṃ.</p>
  1477. <p class="centered">Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1478. <p class="subhead">4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1479. <p class="bodytext"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>. <span class="bld">Paṭivattā</span>ti paṭivacanaṃ denti. <span class="bld">Kammadosa</span>nti ‘‘anaññāya gaṇassa chandanti evamādī’’ti likhitaṃ. Kattabbaṭṭhānadosanti porāṇā. <span class="bld">Kārakagaṇassā</span>ti kārakasaṅghassa. ‘‘Bhikkhunisaṅghaṃ sannipātetvā’ti vuttattā kārakasaṅghopi ayamevāti ce? Paṭhamameva kārakasaṅghaṃ na āmantetvā balakkārenāyaṃ thullanandā taṃ bhikkhuniṃ osāresī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ, tasmā kārakabhikkhūnaṃ sammukhāpi tesaṃ anumatiṃ paṭhamaṃ aggahetvā taṃ kammaṃ na paṭippassambhetabbanti siddhaṃ hoti, paṭippassaddhaṃ balakkārena na kātabbamevāti adhippāyo. ‘‘Bhikkhunīpi diṭṭhāvikammaṃ kātuṃ labhatī’’ti ca tattha vuttaṃ.</p>
  1480. <p class="bodytext"><a name="para698"></a><span class="paranum">698</span>. <span class="bld">Asante kammakārakasaṅghe osāreti, anāpattī</span>ti ettha kittāvatā asanto nāma hotīti? Idaṃ sabbattha na vicāritaṃ. Kārakānaṃ <a name="M0.0361"></a> kālakiriyāyāti eke. Ekassapi abhāvenāti eke. Ekasmiṃ rajjeti eke. Ekaraṭṭheti eke. Ekagāmeti eke. Ekasmiṃ āvāseti eke. Yattha sakkā apaloketunti eke. Antoaddhayojaneti eke. Tattha tasmiṃ āvāse asante kārakasaṅghe osāreti, anāpattīti idaṃ pasaṃsanti ācariyā. Yattha sakkā apaloketunti sāmīci.</p>
  1481. <p class="centered">Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1482. <p class="subhead">5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1483. <p class="bodytext"><a name="para701"></a><span class="paranum">701</span>. <span class="bld">Etaṃ</span> <a name="V0.0329"></a> <span class="bld">na vutta</span>nti bhikkhuniyā avassutabhāvo daṭṭhabboti etaṃ niyamanaṃ na vuttaṃ. Taṃ avacanaṃ pāḷiyā sameti. Katarapāḷiyāti? ‘‘Anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’ti imāya. Yadi hi puggalassa avassutabhāvo na pamāṇaṃ, kiṃ imāya pāḷiyā payojanaṃ, ‘‘anāpatti ubho anavassutā honti, anavassutā paṭiggaṇhātī’’ti ettakameva vattabbaṃ siyā. Attano hi anavassutabhāvoyeva pamāṇanti. Imassa pana anāpattivārassa ayamattho – ubho ce anavassutā, sabbathāpi anāpatti. Atha bhikkhunī anavassutā samānā avassutampi ‘‘anavassuto’’ti saññāya tassa hatthato paṭiggaṇhāti, evampi anāpattīti. Atha sā anavassutāpi aññaṃ anavassutaṃ vā avassutaṃ vā ‘‘avassuto’’ti jānāti, dukkaṭameva. Vuttañhetaṃ <span class="bld">anantarasikkhāpade</span> ‘‘kissa tvaṃ ayye na paṭiggaṇhāsīti. Avassuto ayyeti…pe… nāhaṃ avassutā’’ti.</p>
  1484. <p class="centered">Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1485. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para705"></a><span class="paranum">705</span>. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā. Yasmā uyyojikā na deti na paṭiggaṇhāti, tasmā paṭiggaho na vijjatīti attho. Itarissā paribhogapaccayā. <span class="bld">‘‘Akusalacitta’’</span>nti bāhullena vuttaṃ. ‘‘Vaṭṭatīti saññāya vadantiyāpi āpattī’’ti vadanti.</p>
  1487. <p class="centered">Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1488. <p class="subhead">7. Sattamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1489. <p class="bodytext"><a name="para712-4"></a><span class="paranum">712-4</span>. Kammavācato <a name="M0.0362"></a> pubbe āpannāpattiyo na paṭippassambhanti. Ñattiyā dukkaṭathullaccayā paṭippassambhanti saṅghādisese patteti porāṇā. Taṃ ‘‘ajjhāpajjantiyā’’ti <span class="bld">pāḷiyā</span> sameti. ‘‘Sutvā na vadantī’’ti ettha sace jīvitabrahmacariyantarāyabhayā na vadanti, anāpatti<a name="V0.0330"></a>. ‘‘Adhammakamme adhammakammasaññā āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā ‘‘anāpatti asamanubhāsantiyā’’ti saṅghādisesaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1490. <p class="centered">Sattamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1491. <p class="subhead">8. Aṭṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para715"></a><span class="paranum">715</span>. <span class="bld">Paccākatā</span>ti parājitā. Kuladūsakasikkhāpadassa, imassa ca nidānamattameva nānākaraṇaṃ. Vuttañhi tattha ‘‘tassa vacanassa paṭinissaggāya eva vacanīyo, na kuladūsananivāraṇatthāyā’’ti. Evaṃ sante ubhopetā āpattiyo aññamaññaṃ sabhāgatthā, tasmā idaṃ tassa anupaññattisadisaṃ āpajjati, tato idaṃ niratthakameva āpajjatīti? Na evaṃ daṭṭhabbaṃ. Vatthuvisesato, kammavācāvisesato ca ubhinnaṃ nānākaraṇaṃ.</p>
  1493. <p class="centered">Aṭṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1494. <p class="subhead">9. Navamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1495. <p class="bodytext"><a name="para723"></a><span class="paranum">723</span>. ‘‘Kāyikavācasikena saṃsaggenā’’ti pāṭhaseso.</p>
  1496. <p class="centered">Navamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1497. <p class="centered">Saṅghādisesakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1498. <p class="subhead">3. Nissaggiyakaṇḍavaṇṇanā</p>
  1499. <p class="subhead">1. Paṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1500. <p class="bodytext"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>. Paṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadaṃ <a name="V0.0331"></a><a name="M0.0363"></a> uttānameva.</p>
  1501. <p class="subhead">2. Dutiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1502. <p class="bodytext"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>. Vatthusampattattā vā na tassā anāpannakāmatāya vā anāṇattikatāya vā akālacīvaramadaṃsu. <span class="bld">Yathādāne eva upanetabbaṃ,</span> na bhājetabbaṃ puggalikattāti adhippāyo. Atthato hi itarampi yathādāne eva upanetabbameva. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdhanti nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ. <span class="bld">Yathādāne</span>ti dāyakehi pariccattavidhānena. <span class="bld">Upanetabba</span>nti akālacīvarabhāvena bhājetabbanti adhippāyo. Idha bhājāpitāya laddhacīvarameva nissaggiyaṃ hoti, taṃ vinayakammaṃ katvāpi attanā na labhatī’’ti likhitaṃ. Yadi nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ siyā, ‘‘nissajjitabbaṃ saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dadeyya, dadeyyuṃ, ayyāya dammī’’ti vuttattā tīṇipetāni padāni vattabbāni siyuṃ, tasmā na kevalaṃ nissaṭṭhapaṭiladdhameva yathādāne upanetabbaṃ, aññāhi bhikkhunīhi laddhakoṭṭhāsampi yathādāneyeva upanetabbaṃ.</p>
  1503. <p class="bodytext"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>. ‘‘Akālacīvare kālacīvarasaññāya anāpattī’’ti pana bhājanapaccayā āpajjitabbāpattiṃ nāpajjatīti ettakameva dīpeti, na paṭiladdhaṃ, na yathādāne dātabbanti imamatthaṃ dīpeti. Lesena pana gaṇhāti ce, bhaṇḍagghena kāretabbā.</p>
  1504. <p class="centered">Dutiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1505. <p class="subhead">3. Tatiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1506. <p class="bodytext"><a name="para744"></a><span class="paranum">744</span>. Sakasaññāya <a name="V0.0332"></a> gahitattā pācittiyaṃ, dukkaṭañca vuttaṃ. Itarathā bhaṇḍagghena kāretabbaṃ.</p>
  1507. <p class="centered">Tatiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1508. <p class="subhead">4. Catutthanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1509. <p class="bodytext"><a name="para752"></a><span class="paranum">752</span>. Lesena <a name="M0.0364"></a> gahetukāmatā, aññassa viññussa viññāpanaṃ, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni, tasmā paṭhamaṃ viññattaṃ alabhitvā aññaṃ tato ūnatarampi labheyya, nissaggiyameva aṅgasampattito. Esa nayo aññatthāpi.</p>
  1510. <p class="centered">Catutthanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1511. <p class="subhead">5. Pañcamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1512. <p class="bodytext"><a name="para753"></a><span class="paranum">753</span>. ‘‘Telaṃ gopetvā sappimpi me attano kulagharā’’ti kira pāṭho.</p>
  1513. <p class="centered">Pañcamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1514. <p class="subhead">6. Chaṭṭhanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1515. <p class="bodytext"><a name="para758-762"></a><span class="paranum">758-762</span>. <span class="bld">Pāvārikassā</span>ti dussavāṇijakassa. Yāya cetāpitaṃ, tassā nissaggiyaṃ, nissaṭṭhapaṭilābho ca. ‘‘Itarāsaṃ pana jānitvā vassaggena pattakoṭṭhāsaṃ sādiyantīnampi na nissaggiyaṃ, kevalaṃ yathādāne eva tāhipi upanetabba’’nti vadanti. ‘‘Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yathādāne upanetabba’nti vuttattā sesāhi gahitaṃ suggahita’’nti vadanti. Ettha gilānāyapi na mokkho.</p>
  1516. <p class="centered">Chaṭṭhanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1517. <p class="subhead">7. Sattamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1518. <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. Sattame <a name="V0.0333"></a> <span class="bld">‘‘sayaṃ yācitakenā’’</span>ti kiñcāpi avisesena vuttaṃ. Tathāpi aññadatthikena attuddesikena saññācikenāti attho veditabbo. Ayamattho ‘‘bhikkhuniyo tena ca parikkhārena sayampi yācitvā <a name="M0.0365"></a> bhesajjaṃ cetāpetvā paribhuñjiṃsū’’ti imissā pāḷiyā atthena saṃsanditvā veditabbo. Tassāyamattho – tena parikkhārena bhesajjaṃ cetāpetvā ca-saddena saññācikena ca bhesajjaṃ cetāpetvāti imamatthaṃ dīpento ‘‘sayampi yācitvā bhesajjaṃ cetāpetvā’’ti āha. Aññathā ‘‘tena parikkhārena bhesajjaṃ cetāpetvā sayampi yācitvā paribhuñjiṃsū’’ti iminā anukkamena pāḷi vattabbā siyā.</p>
  1519. <p class="bodytext"><span class="bld">Padabhājane</span> pana ‘‘saṃyācikenāti sayaṃ yācitvā’’ti tasseva padassa adhippāyamattaṃ vuttaṃ. Sā hi padabhājanadhammatā. ‘‘Saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇata’’ntiādipadānaṃ bhājane pana sā pākaṭā. Aññathā saṃyācikapadena ko añño atirekattho saṅgahito siyā, so na dissatīti tadeva padaṃ nippayojanaṃ, idañca sikkhāpadaṃ purimena ninnānākaraṇaṃ siyā. Attano hi santakaṃ yathākāmaṃ karaṇīyanti. Ettha ca saṅghassa yācanāya vasena ekato hutvā yācanāya laddhaṃ saṃyācikanti veditabbaṃ. Aññathā ito parena saṃyācika-saddena idaṃ nibbisesaṃ āpajjatīti ‘‘puggalikena saṃyācikenā’’ti idañca sikkhāpadaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā idheva tena āpajjitabbāpattiyā saṅgahitattā, na ca saṅgahitā āpattidvayabhāvato. Missetvā cetāpitattā hi ekameva āpattīti ce? Na, saṃyācikapadassa nippayojanabhāvappasaṅgato, evaṃ saṅghikamahājanikapuggalikāni missitvā cetāpane ekāpattibhāvappasaṅgato ca.</p>
  1520. <p class="centered">Sattamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1521. <p class="subhead">8. Aṭṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1522. <p class="bodytext"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>. <span class="bld">Gaṇassā</span>ti ābhidhammikādigaṇassa, ūnacatuvaggassa ca.</p>
  1523. <p class="centered">Aṭṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1524. <p class="subhead">9. Navamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1525. <p class="bodytext"><a name="para774"></a><span class="paranum">774</span>. <span class="bld">Saññācikenā</span>ti <a name="V0.0334"></a> gaṇayācanāya laddheneva, na aññena.</p>
  1526. <p class="centered">Navamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1527. <p class="subhead">10. Dasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1528. <p class="bodytext"><a name="para779"></a><span class="paranum">779</span>. Dasame <a name="M0.0366"></a> pana ‘‘yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena puggalikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti evaṃvidhena bhavitabbaṃ, ‘‘puggalikena saṃyācikenā’’ti iminā ekādasamena bhavitabbaṃ siyā yathākkamena sambhavato. Kāmameva cetaṃ aṭṭhuppattiyā abhāvato na vuttaṃ, atthato pana gahetabbameva. Ettha pana saṅghagaṇapuggalānaṃ pavāritaṭṭhāne, puggalasseva ñātakaṭṭhāne ca anāpattichāyā dissati, idaṃ sabbaṃ amhākaṃ takkānusāravaseneva vuttanti katvā na sārato daṭṭhabbaṃ. Vicāretvā yathā niccalakāraṇaṃ disvā yaṃ vā vinayakkamakovidā anujānanti, taṃ tadeva gahetabbaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘āpadāsupi aññaṃ garubhaṇḍameva cetāpetabbaṃ, itaraṃ na vaṭṭati, bhikkhussa pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.</p>
  1529. <p class="centered">Dasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1530. <p class="subhead">11. Ekādasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1531. <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. ‘‘Dutiyavaggassa paṭhame’’ti avatvā ‘‘ekādasame’’ti idha vuttaṃ. Kasmā? Bhikkhunivibhaṅge tiṃsakakaṇḍaṃ patvā vaggakkamassa avuttattā. Yasmā pavāritaṭṭhāne viññatti nāma na paṭisedhetabbā, tasmā bhagavā aññātikaappavāritaṭṭhāne dhammanimantanavasena vadeyya ‘‘yenattho’’ti vuttāya ‘‘catukkaṃsaparamaṃ viññāpetabba’’nti paricchedaṃ dassetīti veditabbaṃ. Aññathā ‘‘nidānena sikkhāpadaṃ na sameti, sikkhāpadena ca anāpattivāro’’ti ca ‘‘akataviññattiyā catukkaṃsaparamaṃ viññāpetabba’’nti ca aniṭṭhaṃ āpajjati, tasmā <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakapavārite ca aññena kismiñcideva guṇena, parituṭṭhena ca vadeyya ‘‘yenattho’’ti vuttassa ‘‘viññāpetabba’’nti vuttanayena <a name="V0.0335"></a> attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘idaṃ paricchinnapavāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Anāpatti ñātakānaṃ pavāritānanti pana sabbappakārena pavattaṃ niccapavāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Niccapavāraṇā nāma yadā yenattho, tadā taṃ vadeyyāthāti evaṃ pavattā<a name="M0.0367"></a>. ‘Handa sītapāvuraṇa’nti dentānaṃ pana atirekacatukkaṃsampi gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayameva nayo dasamepīti.</p>
  1532. <p class="centered">Ekādasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1533. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅge tiṃsakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1534. <p class="centered">Nissaggiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1535. <p class="subhead">4. Pācittiyakaṇḍavaṇṇanā</p>
  1536. <p class="title">1. Lasuṇavaggo</p>
  1537. <p class="subhead">1. Paṭhamalasuṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1538. <p class="bodytext"><a name="para793-7"></a><span class="paranum">793-7</span>. <span class="bld">Ahaṃ</span> <a name="M0.0368"></a><a name="V0.0336"></a> <span class="bld">lasuṇenā</span>ti ettha ‘‘pavāremī’’ti pāṭhaseso. <span class="bld">Badarasāḷavaṃ</span> kira badaraphalāni sukkhāpetvā cuṇṇetvā kattabbā khādanīyavikati.</p>
  1539. <p class="centered">Paṭhamalasuṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1540. <p class="subhead">2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1541. <p class="bodytext"><a name="para800"></a><span class="paranum">800</span>. <span class="bld">Saṃharāpeyyā</span>ti ‘‘saṃharati vā saṃharāpeti vā’’ti padabhājanaṃ veditabbaṃ. Kiñcāpi ettha āpattibhedo na dassito, tathāpi khurasaṇḍāsakattariādipariyesanaghaṃsanādīsu pubbapayogesu dukkaṭaṃ yujjati, yathā cettha, evaṃ talaghātakādimhi ca āpattibhedo pāḷiyaṃ na vutto. Yathāsambhavaṃ pana pubbapayogesu dukkaṭaṃ sambhavati. Evaṃ bhikkhussa ettha ca lasuṇe ca dukkaṭaṃ. Idaṃ kiriyākiriyanti porāṇā. Tattha ‘‘kiriyākiriya’’nti na vuttaṃ.</p>
  1542. <p class="centered">Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1543. <p class="bodytext"><a name="para802-6"></a><span class="paranum">802-6</span>. Tatiyacatutthasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1544. <p class="subhead">5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1545. <p class="bodytext"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>. Pañcame <a name="V0.0337"></a> udakasuddhipaccaye satipi phassasādiyane yathāvuttaparicchede anāpatti. Tattha <span class="bld">dvinnaṃ pabbāna</span>nti ‘‘dvinnaṃ aṅgulānaṃ sahapavesane ekekaaṅgulassa ekekaṃ pabbaṃ katvā dve pabbā, ekaṅgulappavesane dvinnaṃ pabbānaṃ <a name="M0.0369"></a> upari na vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Mahāpaccariya</span>mpi ayameva nayo dassito’’ti likhitaṃ.</p>
  1546. <p class="centered">Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>. Chaṭṭhasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1548. <p class="subhead">7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1549. <p class="bodytext"><a name="para820-822"></a><span class="paranum">820-822</span>. ‘‘Nagaraṃ atiharantī’’ti pāṭho. ‘‘Nagaradvāre atiharantī’’ti katthaci, tattha dvārenāti attho. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Taṃ pubbāparaviruddha</span>nti ‘‘punapi vutta’’nti vuttaṃ vādaṃ sandhāya, na tato pubbe tattha vuttaṃ vādaṃ. Ettha ‘‘mātarampi viññāpetvāti vacanena virujjhatī’’ti likhitaṃ, taṃ dullikhitaṃ, na hi tena virodhaṃ sandhāya idaṃ vuttanti. Karaṇe ce pācittiyaṃ, kārāpanepi pācittiyeneva bhavitabbaṃ. Atha kārāpane dukkaṭaṃ, karaṇepi dukkaṭeneva bhavitabbaṃ. Na hi karaṇe vā kārāpane vā viseso atthi āpajjane satīti adhippāyo.</p>
  1550. <p class="bodytext"><a name="para823"></a><span class="paranum">823</span>. <span class="bld">Sampaṭicchituṃ vaṭṭatī</span>ti appaṭikkhipitvā ‘‘sādhū’’ti vattuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Na hi paṭiggahetuṃ vaṭṭati. Anāmāsattā <span class="bld">‘‘āmakadhaññaṃ pana ñātakapavāritaṭṭhānepi na vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘kappiyena laddhaṃ dhaññaṃ bhajjitvā bhuñjantiyā dukkaṭaṃ. Aparaṇṇepi eseva nayo’’ti ca ‘‘anāpatti ābādhapaccayāti vacanato satta dhaññānipi anāmāsānīti siddhaṃ, teneva heṭṭhā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> dukkaṭavatthumhi satta dhaññānipi gahitāni anāmāsānī’’ti ca vuttāni. Āmāsāni kappiyavatthūni ca yadi bhaveyyuṃ, yathā ñātakapavārite sandhāya ‘‘aparaṇṇaṃ viññāpetī’’ti avisesena vuttaṃ, evaṃ ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritānaṃ aññassa atthāya viññāpeti, ummattikāya ādikammikāyā’’ti vattabbaṃ. Yasmā dukkaṭavatthuttā ca anāmāsattā ca mātarampi sattavidhaṃ dhaññaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati<a name="V0.0338"></a>, tasmā tadatthadīpanatthaṃ sattavidhaṃ dhaññaṃ sandhāya ‘‘anāpatti ābādhapaccayā’’ti vuttaṃ, yathā bhikkhuniyā ābādhapaccayā vaṭṭati, tathā bhikkhussāpīti <a name="M0.0370"></a> ca. Yathā vā pana bhikkhuniyā bhajjanādīni kārāpetuṃ na vaṭṭati, evaṃ bhikkhussāpi. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘aññataro bālabhikkhu kappiyaṃ ajānanto etadavoca ‘āmakadhaññaṃ sampaṭicchituṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭati. Etaṃ dhaññaṃ bhajjitvā koṭṭetvā pacitvā yāgukhajjakaṃ bhattañca dethā’ti, āṇāpakasseva bhikkhussa āpatti, sabbesaṃ anāpattī’’ti. Tasmā ‘‘saṅghavārikānaṃ dhaññaṃ koṭṭethā’’ti ārāmikānaṃ vattuñca na vaṭṭati. ‘‘Divasaṃ paribbayaṃ gaṇhatha, taṇḍule sampādetha, tvaṃ ettake gaṇha, tvaṃ ettake’’ti evamādīni pana vattuṃ vaṭṭatīti ca. Yaṃ pana ‘‘aviññattiyā labbhamānaṃ pana navakammatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, tampi heṭṭhā ‘‘imaṃ taḷākaṃ khettaṃ vatthuṃ vihārassa demā’ti vutte ‘sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ nayaṃ sandhāya vuttattā suvuttameva. ‘‘Navakammatthāya dhaññaṃ demā’’ti vutte ‘‘sādhū’’ti vattabbaṃ. Yaṃ pana heṭṭhā ‘‘tattha nissaggiyavatthuṃ attano vā saṅghagaṇapuggalacetiyānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati…pe… dukkaṭavatthuṃ sabbesampi atthāya sampaṭicchato dukkaṭamevā’’ti vuttaṃ, tampi suvuttameva. Kasmā? ‘‘Cetiyassa atthāya dhaññaṃ dātukāmomhi, tumhe bhante tadatthāya sampaṭicchathā’’ti vutte paṭiggahetuṃ akappiyattā. ‘‘Idaṃ pana tādisaṃ na hotī’’ti ca vuttaṃ. Sabbopāyaṃ <span class="bld">upatissattheravādo</span> kira. <span class="bld">Dhammasiritthero</span> panevamāha ‘‘pubbepi navakammatthāya paṭiggaho na vārito, saṅghassatthāya paṭiggahitampi paṭiggāhakasseva akappiya’’nti.</p>
  1551. <p class="centered">Sattamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1552. <p class="subhead">8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1553. <p class="bodytext"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>. Porāṇā <span class="bld">‘‘nibbiṭṭharājabhaṭo’’</span>ti paṭhanti. Tassattho vāritabhattavetano rājabhaṭoti. <span class="bld">‘‘Taññeva bhaṭapatha</span>nti taṃyeva bhattavetana’’nti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Ummuka</span>nti alātaṃ.</p>
  1554. <p class="bodytext"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>. Ettha chaḍḍitaṃ <span class="bld">kiriyā</span>. Anolokanaṃ <span class="bld">akiriyā</span>.</p>
  1555. <p class="centered">Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1556. <p class="subhead">9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1557. <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. ‘‘Sāmike <a name="M0.0371"></a><a name="V0.0339"></a> apaloketvā chaḍḍetī’’ti katthaci potthake natthi, katthaci atthi, atthibhāvova seyyo kiriyākiriyattā sikkhāpadassa. Idha khettapālakā, ārāmādigopakā ca <span class="bld">sāmikā</span> eva. ‘‘Saṅghassa khette, ārāme ca tattha kacavaraṃ na chaḍḍetabbanti katikā ce natthi, bhikkhussa chaḍḍetuṃ vaṭṭati saṅghapariyāpannattā, na bhikkhunīnaṃ. Tāsampi bhikkhunisaṅghasantake vuttanayena vaṭṭati, na tattha bhikkhussa, evaṃ santepi sāruppavaseneva kātabba’’nti vuttaṃ.</p>
  1558. <p class="centered">Navamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1559. <p class="subhead">10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1560. <p class="bodytext"><a name="para833"></a><span class="paranum">833</span>. <span class="bld">Sādhukīḷitagītaṃ vā</span>ti ettha pāciṇṇagītampi sotuṃ na vaṭṭati. ‘‘Gītupasañhitaṃ pana dhammaṃ sotuṃ vaṭṭatīti <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> vutta’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘dhammagītampi na vaṭṭatī’’ti vatvā ‘‘buddhassa gāyāma vādemāti vutte sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, dukkaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ, ‘‘pūjaṃ karoma, jātakaṃ vā vatthuṃ vā desemāti vutte ‘sādhū’ti sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti ca vuttaṃ.</p>
  1561. <p class="bodytext"><a name="para836"></a><span class="paranum">836</span>. <span class="bld">Ekapayogo</span> nāma ekadivasāvalokanaṃ. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti yesaṃ naccaṃ passati. ‘‘Bhikkhunī sayampi naccituṃ vā gāyituṃ vā vādituṃ vā na labhatī’’tiādi idha sikkhāpade natthi. Kasmā? Eḷakalomasamuṭṭhānattā. Yadi evaṃ kasmā vuttanti ce? Suttānulomamahāpadesato. Yadi naccādīni passituṃ vā sotuṃ vā na labhati, pageva attanā kātunti nayato labbhamānattā vuttaṃ. Itarathā mahāpadesā niratthakā siyuṃ. Evamaññatthāpi nayo netabbo. ‘‘Samuṭṭhānampi idha vuttameva aggahetvā chasamuṭṭhānavasena gahetabba’’nti likhitaṃ. Taṃ ‘‘aññe nacca, gāya, vādehī’’ti vattuṃ na labbhatītiādivacīkammaṃ sandhāya likhitañce, taṃ sulikhitaṃ eḷakalomasamuṭṭhāne vācāya abhāvato. ‘‘Sayampi naccitu’’ntiādikāyakammañce sandhāya likhitaṃ, dullikhitaṃ. Eḷakalomasamuṭṭhānañhi ekantato kāyakammaṃ <a name="M0.0372"></a> hoti, tasmā uddhaṭaṃ aggahetvā ādisaddena saṅgahitameva idha gahetabbanti. Etaṃ eḷakalomasamuṭṭhānattāti ettha kāraṇavacane suttānulomamahāpadesatoti ettha pana uddhaṭaṃ gahetabbaṃ, evaṃ yathālābhavasena taṃ likhitanti veditabbaṃ. ‘‘Āhaccabhāsitasikkhāpadavasena eḷakalomasamuṭṭhāna’’nti vuttanti <span class="bld">upatissatthero</span><a name="V0.0340"></a>. ‘‘Eḷakalomasamuṭṭhānañce idaṃ sikkhāpadaṃ, āṇāpako mucceyya, na ca muccatī’’ti vuttaṃ. Taṃ ‘‘kasmā’’ti vutte <span class="bld">‘‘sabbaaṭṭhakathāsu vutta’’</span>nti aṭṭhakathācariyo āhāti <span class="bld">dhammasiritthero</span>.</p>
  1562. <p class="bodytext"><a name="para837"></a><span class="paranum">837</span>. <span class="bld">Ārāme ṭhatvā</span>ti na kevalaṃ ṭhatvā, tato gantvā pana sabbiriyāpathehipi labhati. <span class="bld">‘‘Ārāme ṭhitā</span>ti pana ārāmapariyāpannāti attho, itarathā nisinnāpi na labheyyā’’ti likhitaṃ, taṃ sulikhitameva.</p>
  1563. <p class="centered">Dasamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1564. <p class="centered">Lasuṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1565. <p class="title">2. Andhakāravaggavaṇṇanā</p>
  1566. <p class="subhead">1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1567. <p class="bodytext"><a name="para839"></a><span class="paranum">839</span>. ‘‘Divāpi andhakāraṃ atthi, tappaṭisedhanatthaṃ ‘rattandhakāre’ti vutta’’nti vadanti <span class="bld">porāṇā</span>. <span class="bld">Santiṭṭheyyā</span>ti ettha ṭhānāpadesena catubbidhopi iriyāpatho saṅgahito, tasmā purisassa hatthapāse tena saddhiṃ caṅkamanādiṃ karontiyā pācittiyameva. <span class="bld">‘‘Sallapeyya vā’’</span>ti kevalaṃ nidānavasena vuttaṃ visesābhāvato. ‘‘Sallapeyyavāti purisassa hatthapāse ṭhitā sallapati, āpatti pācittiyassā’’ti hi vuttaṃ, taṃ na yuttanti eke. Kasmā? Yasmā tassa purisassa hatthapāse ṭhiteneva ekaṃ pācittiyaṃ. Sallapanenapi aparampi ekaṃ āpajjatīti nāpajjati, kathaṃ paññāyatīti? Aṅgavasena. Imassa hi rattandhakāratā, purisassa hatthapāse ṭhānaṃ vā sallapanaṃ vā, sahāyābhāvo, rahopekkhatāti imāni cattāri aṅgāni vuttāni. Tattha yadi ṭhānapaccayā ekā āpatti visuṃ siyā, tassā <a name="M0.0373"></a> cattāri aṅgāni siyuṃ. Yadi sallapanapaccayā ekā, tassāpi pañca aṅgāni siyuṃ. Tasmā <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘cattāri vā pañca vā aṅgānī’’ti vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ, tasmā sallapanapaccayā visuṃ natthīti. Atthiyeva, mātikāṭṭhakathāvacanañca tadatthamevāti eke. Kathaṃ? Sahuppattito dvinnaṃ āpattīnaṃ. Kiṃ <a name="V0.0341"></a> vuttaṃ hoti? Sallapane sati ṭhānapaccayā āpajjitabbaṃ caturaṅgikaṃ, sallapanapaccayā āpajjitabbaṃ caturaṅgikanti dve pācittiyāni sahuppannāni ekato āpajjantīti. Idaṃ ayuttaṃ pāḷivirodhato. <span class="bld">Pāḷiya</span>ñhi ‘‘sallapeyya vāti purisassa hatthapāse ṭhitā sallapati, āpatti pācittiyassā’’ti vuttaṃ. Yadi dve siyuṃ, ‘‘āpatti dvinnaṃ pācittiyāna’’nti na vattabbatā siyāti. Ayaṃ nayo dutiyādīsupi yathāyogaṃ veditabbo. Ettha dutiyenāpi saddhiṃ yadi bhikkhuniyā rahopekkhatā atthi, so ce puriso, na dutiyo, purisagaṇanāya āpattiyo. Atha dutiyā bhikkhunī hoti, tassā ca tena purisena saddhiṃ rahopekkhatā atthi, sā ca bhikkhunī na dutiyā hoti. Ubhinnampi āpajjatīti eke, vicāretvā pana gahetabbaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana vuttaṃ ‘‘hatthapāse ṭhānena dukkaṭa’’nti, taṃ <span class="bld">pāḷiyā</span> virujjhati. ‘‘Purisassa hatthapāse tiṭṭhati, āpatti pācittiyassā’’ti hi pāḷi, kiṃbahunā. Catutthasikkhāpade <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘santiṭṭhanādīsu tīṇi pācittiyānī’’tiādivacanato vatthugaṇanāya āpatti veditabbā. ‘‘Aṅgāni cettha cattāri pañca vā’’ti vattabbanti sanniṭṭhānaṃ.</p>
  1568. <p class="centered">Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1569. <p class="subhead">2-3-4. Dutiyatatiyacatutthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1570. <p class="bodytext"><a name="para842-6"></a><span class="paranum">842-6</span>. Dutiyatatiyacatutthāni uttānāni. Sabbattha ‘‘sallapatīti yaṃ kiñci tiracchānakathaṃ kathetī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1571. <p class="bodytext"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>. Catutthe panāyaṃ viseso – ‘‘ekenekā’’ti paṭhamaṃ vuttattā dutiyikaṃ vā bhikkhunīnaṃ uyyojeyya, pācittiyaṃ na sambhavatīti ce? Sambhavati. Kasmā? Santiṭṭhanādittayamattāpekkhattā, tassa vacanassāpi vā aññāyapi rahopekkhanassādasambhave sati ubhinnaṃ ekatthasambhavato ca sādhitametaṃ. ‘‘Hatthapāsaṃ <a name="M0.0374"></a> vijahitvā santiṭṭhati vā sallapati vā’’ti ettakameva vuttaṃ. Kasmā ‘‘nikaṇṇikaṃ vā jappetī’’ti na vuttaṃ? Hatthapāsātikkame asambhavato. Tassa tatiyassa padassa pacchinnattā sambhavantampi ‘‘dutiyikaṃ vā uyyojetī’’ti na vuttaṃ, tasmā atthato hatthapāsaṃ vijahitvā santiṭṭhati vā sallapati vā dutiyikaṃ vā uyyojeti, āpatti dukkaṭassāti vuttaṃ hoti. Esa nayo <span class="bld">yakkhena vā</span>tiādīsupi. Tattha ‘‘hatthapāse’’ti vā ‘‘hatthapāsaṃ vijahitvā’’ti vā na vuttaṃ ubhayattha dukkaṭattā. Anāpattivārepi <a name="V0.0342"></a> asambhavato ‘‘nikaṇṇikaṃ vā jappetī’’ti na vuttanti ce? Sambhavati sati karaṇīye nikaṇṇikaṃ vā jappetīti sambhavato. Atha kasmā evaṃ na vuttanti ce? Anavajjakathāyaṃ nikaṇṇikajappane payojanābhāvā, dhammakathāyampi udāyiṃ ārabbha paṭisiddhattā ca.</p>
  1572. <p class="centered">Dutiyatatiyacatutthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1573. <p class="subhead">5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1574. <p class="bodytext"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>. ‘‘Kulaṃ nāma cattāri kulānī’’ti vuttattā titthiyārāme kappati tassa kulavohārābhāvatoti eke. Titthiyānaṃ khattiyādipariyāpannattā na kappatīti eke. Tassa kappiyabhūmittā na yuttanti ce? Na, yathāvuttakhattiyādīnaṃ sambhavato. Tathāpi gocarakulaṃ idhādhippetaṃ. ‘‘Upacāro dvādasahattho’’ti likhitaṃ.</p>
  1575. <p class="centered">Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1576. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1577. <p class="bodytext"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>. ‘‘Nisīdantiyā ekā, nipajjantiyā ekā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘nisīditvā gacchantiyā’’</span>tiādi na vattabbaṃ. Na hi gamanapaccayā esā āpattīti? Na, pariyosānādhippāyavasena vuttattā. ‘‘Nisīditvā nipajjantiyā dve’’ti vacanenapi gamanaṃ idha nādhippetanti dassitaṃ hoti, tathā ‘‘nipajjitvā nisīdantiyā dve’’tipi vattabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘tasmiṃ abhinipajjati, āpatti dvinnaṃ pācittiyāna’’nti kasmā na vuttanti ce? Anisīditvāpi nipajjanasambhavato. Nipajjanatthāya <a name="M0.0375"></a> nisīditvā nipajjantiyā nipajjanakapayogattā ekā āpattīti keci.</p>
  1578. <p class="centered">Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1579. <p class="subhead">7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1580. <p class="bodytext"><a name="para867"></a><span class="paranum">867</span>. Anāpattivāre ‘‘dhuvapaññatte’’ti na vuttaṃ ‘‘santharitvā vā santharāpetvā vā’’ti vuttattā<a name="V0.0343"></a>. Idha chaṭṭhe vuttanayena pakatiyā paññatte abhinisīdati vā abhinipajjati vā, pācittiyameva. Aññattha dhuvapaññattaṃ. Idha vuttanayena santharitvā vā santharāpetvā vā abhinisīdati vā abhinipajjati vā, pācittiyameva. Ubhayatthāpi pañcame vuttanayena anāpucchā pakkameyya, pācittiyameva, anāpattivāre mātikāyaṃ vuttakālato aññakālassa aparāmaṭṭhattāti no takkoti ācariyo. Apica atthāpattikāle āpajjati, no vikāletiādittike, atthāpatti rattiṃ āpajjati, no divātiādittike ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> idha pañcamachaṭṭhasattamasikkhāpadehi saṅgahitāpattīnaṃ aparāmaṭṭhattā yathāsambhavaṃ tividhakāle tividhametaṃ yojetvā dassetuṃ vaṭṭati eva mahāpadesanayānulomato.</p>
  1581. <p class="centered">Sattamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1582. <p class="subhead">8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para869"></a><span class="paranum">869</span>. Aṭṭhame bhikkhussa dukkaṭaṃ sambhavati.</p>
  1584. <p class="centered">Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1585. <p class="subhead">9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1586. <p class="bodytext"><a name="para875-7"></a><span class="paranum">875-7</span>. Duggāhavasena vā suggāhavasena vā yathāvuttanayena sapathakaraṇe āpattīti veditabbaṃ. Yasmā <span class="bld">mātikāyaṃ</span> ‘‘attānaṃ vā paraṃ vā’’ti vuttaṃ, tasmā yā attānameva ārabbha sapathaṃ kareyya, tassā ekā<a name="M0.0376"></a>. Paramevārabbha tassā ekā. Ubhopi ārabbha tassā dve āpattiyo sambhavanti. Tikacchedo panettha paramevārabbha sapathakaraṇaṃ sandhāya pavatto.</p>
  1587. <p class="centered">Navamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1588. <p class="subhead">10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1589. <p class="bodytext"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>. Dasame <a name="V0.0344"></a> anāpattivāro rodanasseva, na vadhassa, tasmā ñātibyasanādīhi phuṭṭhāpi attānaṃ vadhati eva, na rodati, dukkaṭameva.</p>
  1590. <p class="centered">Dasamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1591. <p class="centered">Andhakāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1592. <p class="title">3. Naggavaggavaṇṇanā</p>
  1593. <p class="subhead">1-2. Paṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1594. <p class="bodytext"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>. Naggavaggassa paṭhamadutiyāni uttānāni. Paṭhame ayaṃ viseso – bhikkhussa tathā nhāyantassa dukkaṭaṃ aññatra jantāgharaudakapaṭicchādīhi. Na ca vigarahi tattha bhagavā attanāva ananuññātattā udakasāṭikāyāti porāṇā. ‘‘Ekameva nivāsetvā, pārupitvā ca nahāyituṃ na vaṭṭatī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1595. <p class="centered">Paṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1596. <p class="subhead">3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>. Tatiye antocatūhapañcāhaṃ dhuraṃ nikkhipantiyāpi āpatti eva. Liṅgaparivatte dhuraṃ nikkhipantiyā dukkaṭaṃ tikadukkaṭattā. ‘‘Sambahulāhi bhikkhunīhi saddhinti ettha catassopi sambahulā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1598. <p class="centered">Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1599. <p class="subhead">4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1600. <p class="bodytext"><a name="para898"></a><span class="paranum">898</span>. Catutthe <a name="V0.0345"></a><a name="M0.0377"></a> <span class="bld">saṅghāṭicāra</span>nti ettha saṅghāṭiādivasena adhiṭṭhitānaṃyevāyaṃ vidhi, netarāsaṃ kira. Tattha ticīvare eva vippavāsapaccayā nissaggiyaṃ. Antocīvarakālepi pañcāhikaṃ saṅghāṭicāraṃ atikkāmentiyā āpattiyeva. ‘‘Vinā etehi cīvarehi upasampadaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1601. <p class="centered">Catutthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1602. <p class="subhead">5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1603. <p class="bodytext"><a name="para906"></a><span class="paranum">906</span>. Pañcamassa anāpattivāre tāya vā avippavāsāyāti atthato labbhati.</p>
  1604. <p class="centered">Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1605. <p class="bodytext"><a name="para907-911"></a><span class="paranum">907-911</span>. Chaṭṭhasattamāni uttānāni.</p>
  1606. <p class="subhead">8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1607. <p class="bodytext"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>. <span class="bld">Sokajjhāyikā</span> nāma kira māyākārā. Vilumpakā bhaṇḍakāti ca porāṇā.</p>
  1608. <p class="centered">Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1609. <p class="subhead">9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1610. <p class="bodytext"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>. ‘‘Kathañhi nāma atikkāmessatī’’ti vuttattā thullanandā cīvarakālasamayaṃ <span class="bld">āgamethā</span>ti atikkamāpesīti siddhaṃ hoti.</p>
  1611. <p class="centered">Navamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1612. <p class="subhead">10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1613. <p class="bodytext"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>. Dasame <a name="M0.0378"></a><a name="V0.0346"></a> <span class="bld">ekakulaṃ etadavocu</span>nti ettha kulaṃ nāma tasmiṃ manussā, tasmā bahuvacanaṃ.</p>
  1614. <p class="centered">Dasamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1615. <p class="centered">Naggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1616. <p class="title">4. Tuvaṭṭavaggavaṇṇanā</p>
  1617. <p class="subhead">1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1618. <p class="bodytext"><a name="para934-5"></a><span class="paranum">934-5</span>. <span class="bld">Ekāya nipannāya aparā nipajjati, āpatti pācittiyassā</span>ti ‘‘ubhinnampi paṭhamanipannāya anuṭṭhāpanā’’ti vatvā ettha kiriyākiriyanti eke, taṃ aṭṭhakathāya virujjhati. ‘‘Kiriya’’nti hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. Atha kassā āpattīti? Ubhinnampi nipajjanakiriyaṃ paṭicca. Imassa anāpattivāre ‘‘vavatthānaṃ dassetvā’’ti natthi, tasmā vavatthānaṃ katvā nipajjituṃ na vaṭṭatīti eke. Vipulatare vaṭṭatīti eke. ‘‘Antaraṃ katvā nipajjituṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> likhitaṃ.</p>
  1619. <p class="centered">Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1620. <p class="subhead">2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1621. <p class="bodytext"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>. <span class="bld">Vavatthānaṃ dassetvā</span>ti ettha upari pārupanampi majjhe obhogaṃ katvā ubhinnaṃ antare otāreti, vaṭṭatīti eke. Vavatthānañca yathā ṭhāne na tiṭṭhati, tathā atikkamitvā tuvaṭṭentiyā āpattiyevāti. ‘‘Kiriyākiriya’’nti ca <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1622. <p class="centered">Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1623. <p class="subhead">3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1624. <p class="bodytext"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>. Attano <a name="M0.0379"></a><a name="V0.0347"></a> sajjhāyanaṭṭhāne ce vuḍḍhatarā āgacchati, vandanakāle vā, āpucchanakiccaṃ natthi. Ekasmiṃ ovarake āpucchitabbaṃ. ‘‘Atha ovarake mahātherī vasati, sammukhe itarā, āpucchitabbā tassā upacārattā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1625. <p class="centered">Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1626. <p class="bodytext"><a name="para946-950"></a><span class="paranum">946-950</span>. Catutthapañcamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1627. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1628. <p class="bodytext"><a name="para956"></a><span class="paranum">956</span>. <span class="bld">Gahapati</span> nāma ṭhapetvā sahadhammike veditabbo, tasmā bhikkhunā vā sāmaṇerena vā ananulomikena saṃsaggena saṃsaṭṭhāpi na samanubhāsitabbāti sambhavati eva.</p>
  1629. <p class="centered">Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1630. <p class="bodytext"><a name="para961-5"></a><span class="paranum">961-5</span>. Sattamaaṭṭhama sikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1631. <p class="subhead">9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1632. <p class="bodytext"><a name="para969"></a><span class="paranum">969</span>. <span class="bld">Ekindriya</span>nti kāyindriyeneva ekindriyaṃ, nigaṇṭhānaṃ acelakānaṃ mataṃ. Kāpilā pana ‘‘pañcindriyā’’ti maññantā evaṃ vadanti ‘‘sacakkhukattā alābumāluvādayo yattha ālambanaṃ, tattha gacchanti. Sasotakattā kadaliyo meghagajjitaṃ sutvā gabbhaṃ gaṇhanti. Saghānakattā panasādayo kuṇapagandhena phalanti. Sajivhakattā udakaṃ pivanti yena, sabbepi ‘pādapā’ti vuccanti. Sakāyapasādattā itthisamphassena asokarukkhā pupphantī’’ti. <span class="bld">Saṅghāta</span>nti vināsaṃ.</p>
  1633. <p class="bodytext"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>. Idha <a name="M0.0380"></a> ca vassacchedena dukkaṭaṃ. Paṭhamaṃ āvasitvā pacchā cārikā caraṇapaccayā pācittiyaṃ āpajjatīti veditabbaṃ. Atha vassaṃ avasitvā carati, avassupagamanapaccayā <a name="V0.0348"></a> dukkaṭaṃ āpajjati. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘antosattāhe antovasse cārikaṃ carantiyā pācittiyaṃ. Sattāhakaraṇīyena pana vaṭṭati, bhikkhuno dukkaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ.</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para972"></a><span class="paranum">972</span>. <span class="bld">Kenaci ubbāḷhā</span>ti vassacchedakāraṇenāti no takkoti ācariyo. Kittāvatā cārikā hotīti? Idaṃ na sabbattha vicāritaṃ. Anantarasikkhāpade ‘‘antamaso chappañcayojanānipī’’ti vuttattā so ca maññe heṭṭhimaparicchedoti.</p>
  1635. <p class="centered">Navamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1636. <p class="subhead">10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1637. <p class="bodytext"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>. Dasame ‘‘āhundarikā’’ti paṭhanti kira.</p>
  1638. <p class="centered">Dasamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1639. <p class="centered">Tuvaṭṭavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1640. <p class="title">5. Cittāgāravaggavaṇṇanā</p>
  1641. <p class="subhead">1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1642. <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. <span class="bld">Kīḷanaupavanaṃ</span> nāma kañcinagarassa nagarupavanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Uyyānaṃ</span> nāma tattheva nandavanauyyānaṃ viya daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tattheva ṭhatvā taṃ taṃ disābhāgaṃ viloketvā passantiyā pana pāṭekkā āpattiyo’’ti pāṭho. Evaṃ vutte yaṃ pubbe vuttaṃ padaṃ ‘‘anuddharamānā’’ti, taṃ ekasmiṃyeva disābhāgeti siddhanti eke. Upacāro dve leḍḍupātoti ca.</p>
  1643. <p class="centered">Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1644. <p class="subhead">2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para984"></a><span class="paranum">984</span>. ‘‘Āharimehi <a name="M0.0381"></a><a name="V0.0349"></a> vāḷehī’’ti ‘‘asaṃhārimenā’’ti ca duvidho pāṭho. ‘‘Visuṃ katvā pacchā saddhiṃ tehi vāḷehī’’ti likhitaṃ. Yathā tathā vāḷarūpe uṭṭhapetvā katapādaṃ ‘‘pallaṅka’’nti vuccati anāpattivāre ‘‘asaṃhārimehi vāḷehi kataṃ paribhuñjatī’’ti vacanābhāvato.</p>
  1646. <p class="centered">Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1647. <p class="subhead">3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1648. <p class="bodytext"><a name="para988"></a><span class="paranum">988</span>. <span class="bld">‘‘Ujjavujjave</span>ti hatthappasāraṇe’’ti likhitaṃ, taṃ na yuttaṃ ‘‘yattakaṃ hatthena añchitaṃ hoti, tasmiṃ takkamhi veṭhite ekāpattī’’ti vacanato.</p>
  1649. <p class="centered">Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1650. <p class="subhead">4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1651. <p class="bodytext"><a name="para993"></a><span class="paranum">993</span>. <span class="bld">‘‘Yāgupāne</span>ti yāgudāne’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ‘‘mātāpitūnaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.</p>
  1652. <p class="centered">Catutthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1653. <p class="bodytext"><a name="para994"></a><span class="paranum">994</span>. Pañcamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1654. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1655. <p class="bodytext"><a name="para1001"></a><span class="paranum">1001</span>. Chaṭṭhe bhikkhuvibhaṅge acelakasikkhāpadena ekaparicchedaṃ. Idha agāriko viseso, tasmā ‘‘asādhāraṇa’’nti vadanti.</p>
  1656. <p class="centered">Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1657. <p class="bodytext"><a name="para1003-8"></a><span class="paranum">1003-8</span>. Sattamaṭṭhamesu <a name="V0.0350"></a> vattabbaṃ natthi.</p>
  1658. <p class="subhead">9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1659. <p class="bodytext"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>. <span class="bld">‘‘Khīlanamantaṃ</span> <a name="M0.0382"></a> dārusārakhīlaṃ mantetvā pathaviyaṃ pavesetvā māraṇamantaṃ. <span class="bld">Nāgamaṇḍalaṃ</span>nāma nāgarodhamantaṃ, piṭṭhādīhi vā parikkhepaṃ katvā tattha manusse pavesenti guttatthāyā’’ti likhitaṃ.</p>
  1660. <p class="centered">Navamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1661. <p class="bodytext"><a name="para1017"></a><span class="paranum">1017</span>. Dasamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1662. <p class="centered">Cittāgāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1663. <p class="title">6. Ārāmavaggavaṇṇanā</p>
  1664. <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>. Paṭhamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1665. <p class="subhead">2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1666. <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>. Bhikkhunī ce bhikkhuṃ akkosati, iminā sikkhāpadena pācittiyaṃ. Bhikkhuniṃ ce akkosati, omasavādena āpajjati. Omasavāde sammukhāva ruhati, idha pana parammukhāpi.</p>
  1667. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vicāraṇā – bhikkhuvibhaṅge osamavādasikkhāpade bhikkhunī anupasampannaṭṭhāne tiṭṭhatīti katvā bhikkhunivibhaṅgepi omasavādasikkhāpade bhikkhu bhikkhuniyā anupasampannaṭṭhāne tiṭṭhatīti siddhaṃ. Idha ca anupasampannassa akkosane dukkaṭaṃ vuttaṃ, bhikkhussa upasampannassa akkosane pācittiyaṃ vuttaṃ, tasmā imāni dve sikkhāpadāni bhikkhumhi <a name="V0.0351"></a> saṃsandiyamānāni aññamaññaṃ na samenti. Yathā samenti, tathā jānitabbaṃ. Tattha <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttanayena bhikkhunīnaṃ omasavādasikkhāpade anupasampannoti na gahetabbo, idamettha yuttaṃ. <span class="bld">Paribhāseyyā</span>ti aññatra akkosavatthūhi. Tesu hi aññatarasmiṃ sati omasavādapācittiyamevāti eke, taṃ na yuttaṃ<a name="M0.0383"></a>. Omasavāde pāḷimuttakaakkose hi dukkaṭaṃ hotīti. Dukkaṭokāse idaṃ pācittiyaṃ tehi niddiṭṭhaṃ hoti, tasmā ‘‘bālā etā’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> idha āgatapadānaṃyeva vasena paribhāsanaṃ veditabbaṃ.</p>
  1668. <p class="centered">Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1669. <p class="bodytext"><a name="para1033"></a><span class="paranum">1033</span>. Tatiyasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
  1670. <p class="subhead">4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1671. <p class="bodytext"><a name="para1038"></a><span class="paranum">1038</span>. <span class="bld">Nimantitā vā pavāritā vā</span>ti ettha <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> tāva evaṃ vuttaṃ ‘‘pavāritāpi yāguṃ pātuṃ labhati, bhojjayāguṃ na labhati. Yāgu panettha khādanīyabhojanīyasaṅkhyaṃ na gacchati. Nimantitā bhikkhunī piṇḍāya caritvā bhuñjitukāmā sāmike apaloketvāva bhuñjituṃ labhati. Paramparabhojanāpatti bhikkhunīnaṃ natthi. Nimantitā taṃ bhattaṃ bhuñjitvā vā abhuñjitvā vā pavāritā kappiyaṃ kārāpetvā bhuñjituṃ na labhati, akappiyanimantanena nimantiyamānā dve nimantanāni sampaṭicchituñca na labhatī’’ti. Tattha ‘‘pavāritāpi yāguṃ pātuṃ labhatī’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca anuññātattā. ‘‘Nimantitā appavāritā yāguṃ pivatī’’ti hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttaṃ. Tatridaṃ sikkhāpadavaṇṇanāpubbaṅgamasanniṭṭhānaṃ – nimantitā vā pavāritā vāti ettha vāsaddena akappiyanimantanena nimantitā appavāritā ṭhapetvā yāguṃ aññaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ aññatra sāmikānaṃ apalokanā. Paramparabhojanābhāvena bhikkhunīnaṃ ko guṇo jātoti? Na etāsaṃ guṇalābho, kevalaṃ pākaṭataraṃ jātaṃ. Bhikkhūpi vikappetvā missetvāva bhuñjituṃ labhanti. Samaye yathāsukhaṃ labhanti. Iminā apalokanena kinti? Pavāritā vā animantitā vā na kiñci kappiyaṃ kārāpetvā gilānātirittampi labhanti, nimantitā ca pavāritā ca yāgumpi na labhanti, apaloketvāpi na labhantīti.</p>
  1672. <p class="centered">Catutthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1673. <p class="centered">Ārāmavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1674. <p class="title">7. Gabbhinivaggavaṇṇanā</p>
  1675. <p class="subhead">1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1676. <p class="bodytext"><a name="para1067"></a><span class="paranum">1067</span>. <span class="bld">‘‘Gabbhini’’</span>nti <a name="M0.0384"></a><a name="V0.0352"></a> dassanādīhipi gabbhasambhavato vuttaṃ. <span class="bld">Padabhājane</span>pi pavāritabhāvo na dissati.</p>
  1677. <p class="bodytext"><a name="para1074"></a><span class="paranum">1074</span>. <span class="bld">Dhāti vā</span>ti ettha dārakaṃ sāmikānaṃ datvā āhaṭe vaḍḍheti, tathā mātāpīti keci.</p>
  1678. <p class="bodytext"><a name="para1080"></a><span class="paranum">1080</span>. ‘‘Sikkhamāna’’nti pāṭhaṃ dīpavāsino rocenti kiriyākiriyattā, jambudīpavāsino ‘‘sikkhamānā’’ti. Tassattho sikkhādhammamānanato sikkhamānāti. Idha kiriyā na hoti, saññāva adhippetā. Na etāsu asikkhitā upasampādetabbā upajjhāyinīādīnaṃ āpattibhāvā. ‘‘Tassā upasampadā hoti evā’’ti vadanti.</p>
  1679. <p class="bodytext"><a name="para1082"></a><span class="paranum">1082</span>. <span class="bld">Dhammakamme</span>ti upasampadakammaṃ adhippetaṃ.</p>
  1680. <p class="bodytext"><a name="para1112"></a><span class="paranum">1112</span>. <span class="bld">Vuṭṭhāpita</span>nti sāmaṇeribhūmito yāya theriyā upasampadāpekkhā vuṭṭhapitā, sā therī vuṭṭhāpitā nāma, teneva puna visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘pavattini’’</span>nti āha.</p>
  1681. <p class="centered">Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1682. <p class="centered">Gabbhinivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1683. <p class="title">8. Kumāribhūtavaggavaṇṇanā</p>
  1684. <p class="subhead">2. Dutiyādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1685. <p class="bodytext"><a name="para1124"></a><span class="paranum">1124</span>. ‘‘Anujānāmi<a name="V0.0353"></a>, bhikkhave, aṭṭhārasavassāya kumāribhūtāya…pe… sikkhāsammutiṃ dātu’’nti idha vuttaṃ viya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasavassāya gihigatāya…pe… sikkhāsammutiṃ dātu’’nti na vuttaṃ, tasmā ‘‘paripuṇṇadvādasavassāya eva gihigatāya sikkhāsammuti dātabbā’’ti vuttaṃ. Gihigatāya sikkhāsammuti dātabbāti eketi katvā dasavassāyapi vaṭṭati<a name="M0.0385"></a>. Kasmā? ‘‘Anāpatti paripuṇṇadvādasavassaṃ paripuṇṇasaññā vuṭṭhāpetī’ti (pāci. 1093-1095) ca ‘anāpatti paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ…pe… sikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpetī’ti (pāci. 1097-1101) ca vuttattā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Kiṃ iminā parihārena. ‘‘Dasavassāya gihigatāya sikkhāsammuti dātabbā’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Gihigatātipi vattuṃ na vaṭṭatī’ti sace vadanti, kammaṃ kuppatī’’ti likhitaṃ.</p>
  1686. <p class="bodytext"><a name="para1146"></a><span class="paranum">1146</span>. <span class="bld">Ahameva nūna…pe… alajjinī, yā saṅgho</span>ti ettha yā ahameva nūna bālāti attho. ‘‘Yaṃ saṅgho’’tipi atthi, tattha yaṃ yasmā deti, tasmā ahameva nūna bālāti attho.</p>
  1687. <p class="bodytext"><a name="para1159"></a><span class="paranum">1159</span>. Purisasaṃsaṭṭhā kumārakasaṃsaṭṭhā caṇḍī sokāvāsāvakathaṃ sikkhamānāti vuccati, <span class="bld">padabhājane</span> eva cāyaṃ sikkhamānā ‘‘chasu dhammesu sikkhitasikkhā’’ti kasmā vuttanti? Pubbe gahitasikkhattā, pubbe paripuṇṇasikkhattā ca evaṃ vuccatīti veditabbaṃ.</p>
  1688. <p class="bodytext"><a name="para1166-7"></a><span class="paranum">1166-7</span>. <span class="bld">Pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passitvā</span>ti ettha ‘‘sikkhamānāya ñātakā kira sampādayiṃsu, taṃ passitvā there bhikkhū uyyojesi. Uyyojetvā tesaṃ chandaṃ gahetvā pubbe chandadāyake gaṇaṃ katvā sesānaṃ chandaṃ chandameva katvā kammaṃ kārāpesī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Chandaṃ vissajjetvā</span>ti ettha <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> evaṃ vuttaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ ajja na kattabbaṃ. ‘Yathāsukha’nti vatvā vissajjitaṃ hoti, tasmā yo koci mukharo, bālo vā kiñcāpi ‘yathāsukha’nti vadati, therāyattattā pana therassa anumatiyā satiyā vissajjito hoti, asatiyā <a name="V0.0354"></a> na hoti, tathāpi puna chandaṃ gahetvāva kammaṃ karonti, ayaṃ payogo. Gahaṇe payojanaṃ pana natthi. Saṅghatthero ce vissajjeti, chandaṃ gahetvāva kātabbaṃ. <span class="bld">Chandaṃ vissajjetvā kāyena vuṭṭhitāyā</span>ti ettha idha sambādho, ‘amukamhi ṭhāne karissāmā’ti hatthapāsaṃ vijahitvāpi gacchanti ce, natthi doso. Kiñcāpi natthi, tā pana hatthapāsaṃ avijahitvāva gacchanti, ayaṃ payogo’’ti. ‘‘Rattipārivāsiye uposathapavāraṇāva na vaṭṭati, aññakammaṃ pana vaṭṭati. Uposathapavāraṇāpi anuposathapavāraṇadivase na vaṭṭanti, itaraṃ sabbakālaṃ vaṭṭati. Parisapārivāsiye <a name="M0.0386"></a> hatthapāsaṃ avijahitvā catūsu gatesu catuvaggakaraṇīye aññasmiṃ pañcasu dasasu vīsatīsu gatesu sesehi visuṃ tahiṃ tahiṃ gantvāpi puna sannipātaṭṭhānaṃ āgantvā kātuṃ vaṭṭati. Ajjhāsayapārivāsiye hatthapāsaṃ avijahitvā yathānisinnāva nisinnā ce, puna kātuṃ vaṭṭati hatthapāsassa avijahitattā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Tesaṃ porāṇānaṃ matena chandapārivāsiyamevekaṃ na vaṭṭatīti āpannaṅgañca dassitaṃ, idhāpi taṃ visuṃ na dassitaṃ asambhavatoti eke. Chandadāyake parisaṃ patvā gate tassa pubbachandadānaṃ chandapārivāsiyanti no takkoti ācariyo.</p>
  1689. <p class="bodytext">Tatridaṃ sanniṭṭhānaṃ – parisapārivāsiye <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘aññatra gacchāmāti chandaṃ avissajjetvāva uṭṭhahanti…pe… kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttavacane hatthapāsā vijahanaṃ na paññāyati. Ettha pana kammappattānaṃ hatthapāsassa avijahanameva icchitabbanti katvā <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Kiñcāpi na paññāyati, appaṭikkhittattā pana vaṭṭatīti ce? Na, paṭikkhittattā. Kathaṃ? Chando nāma kammappattesu bhikkhūsu ekasīmāya sannipatitesu āgacchati, nāsannipatitesu. Idha hi ‘‘chandaṃ avissajjetvā’’ti ca ‘‘chandassa pana avissaṭṭhattā’’ti ca vuttaṃ. ‘‘Ajjhāsayaṃ avissajjetvā’’ti ca ‘‘ajjhāsayassa avissaṭṭhattā’’ti ca na vuttaṃ, tasmā chandassa avissajjanaṃ kammappattānaṃ hatthapāsāvijahaneneva hoti, na vijahaneti siddhaṃ.</p>
  1690. <p class="bodytext">Hoti cettha –</p>
  1691. <p class="gatha1">‘‘Yato āgamanaṃ yassa, tadabhāvassa niggahe;</p>
  1692. <p class="gathalast">Tasmā sannipatitesu, bhikkhūsu tassa bhedato’’ti.</p>
  1693. <p class="bodytext">Rattipārivāsiyachando viya rattipārivāsiyapārisuddhipīti tadanulomena vaṭṭati svātanāya chando <a name="V0.0355"></a> vā pārisuddhi vā pavāraṇā vā, tāya kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Uposathapavāraṇā pana anuposathadivase na vaṭṭati, itaraṃ vaṭṭati. Pannarasiuposathaṃ cātuddasiyaṃ kātuṃ vaṭṭati khettattā. Na cātuddasiuposathaṃ pannarasiyaṃ akhettattā anuposathadivasattā pāṭipadadivasattāti ekacce ācariyā, tasmā tesaṃ <a name="M0.0387"></a> matena cātuddasiuposathaṃ tatiyaṃ, sattamaṃ vā pannarasiyaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yaṃ panettha vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sace cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmāti nisinnā, pannarasoti kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato ‘‘pannarasiyameva ‘cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmā’ti nisinnā punadivase attano taṃ uposathaṃ ‘pannaraso’ti kātuṃ vaṭṭatīti attho’’ti evaṃ pariharanti, taṃ tesaṃ mataṃ ‘‘tathārūpapaccaye sati aññasmimpi cātuddase uposathaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) iminā <span class="bld">mātikāṭṭhakathā</span>vacanena na sameti. Na hi tattha ‘‘aññasmimpi pannarase cātuddasikaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā’’ti anuññātadivase pariyāpannattā channaṃ cātuddasikānaṃ pacchimā pannarasī anuposathadivaso na hotīti siddhaṃ hoti. Kiñcāpi siddhaṃ, iminā pana ‘‘āvāsikānaṃ pannaraso, āgantukānaṃ cātuddaso, āgantukehi āvāsikānaṃ samasamehi vā appatarehi vā anuvattitabba’’nti vacanamettha niratthakaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
  1694. <p class="centered">Dutiyādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1695. <p class="centered">Kumāribhūtavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1696. <p class="title">9. Chattupāhanavaggavaṇṇanā</p>
  1697. <p class="subhead">11. Ekādasamādisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  1698. <p class="bodytext"><a name="para1214"></a><span class="paranum">1214</span>. <span class="bld">Upacāraṃ sandhāya kathita</span>nti ‘‘dvādasahatthaṃ upacāro’’ti likhitaṃ.</p>
  1699. <p class="bodytext"><a name="para1221"></a><span class="paranum">1221</span>. <span class="bld">Suttante okāsaṃ kārāpetvā vinayaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchatī</span>ti ettha ca tīṇi piṭakāni attano attano nāmena vuttānīti katvā abhidhammo buddhena bhāsito evāti dīpitaṃ hoti.</p>
  1700. <p class="bodytext"><a name="para1224-5"></a><span class="paranum">1224-5</span>. Thano <a name="V0.0356"></a> ca udaro ca <span class="bld">thanudarā</span>. ‘‘Saṃkaccikāya pamāṇaṃ tiriyaṃ diyaḍḍhahatthā’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ <a name="M0.0388"></a> okkamantiyā’’ti bahūsu potthakesu, saṅghādisesakaṇḍe viya ‘‘upacāraṃ atikkamantiyā’’ti pāṭho appakesu, sova pāṭho. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘parikkhepaṃ atikkamantiyāti ekena pādena atikkante dukkaṭaṃ, dutiyena pācittiyaṃ. Upacārepi eseva nayo’’ti vacanampi ‘‘upacāraṃ atikkamantiyā’’ti pāṭhoti dīpetīti no takkoti ācariyo.</p>
  1701. <p class="centered">Ekādasamādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1702. <p class="centered">Chattupāhanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1703. <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
  1704. <p class="bodytext">Giraggasamajjādīni ‘‘acittakāni lokavajjānī’’ti vuttattā ‘‘nacca’’nti vā ‘‘gandho’’ti vā ajānitvāpi dassanena, vilimpanena vā āpajjanato vatthuajānanacittena <span class="bld">acittakāni</span>. ‘‘Nacca’’nti vā ‘‘gandho’’ti vā jānitvā passantiyā, vilimpantiyā ca akusalattā eva <span class="bld">lokavajjāni</span>. Corivuṭṭhāpanādīni ‘‘corī’’tiādinā vatthuṃ jānitvā karaṇe eva āpattisabbhāvato <span class="bld">sacittakāni</span>. Upasampadādīnaṃ ekantena akusalacitteneva akattabbattā <span class="bld">paṇṇattivajjāni</span>. ‘‘Idha sacittakācittakatā paṇṇattijānanājānanatāya aggahetvā vatthujānanājānanatāya gahetabbā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘giraggasamajjādīni ‘acittakāni lokavajjānī’ti vuttattā ‘nacca’nti vā ‘saṅghāṇī’ti vā ‘gandho’ti vā tassa nāmavasena ajānitvā māyākārassa māyāni sīsaṭṭhiādīni paṭisaṅkhāya passantiyā, akkhamālādiatthāya saṅghāṇiṃ kaṭiyā bandhantiyā, ‘sedagandhaṃ apanetvā buddhapūjaṃ karissāmī’ti uppannena cittena gandhaṃ vilimpetvā nahāyantiyā ca āpattisabbhāvato nāmena saddhiṃ nāmavasena vā vatthussa ajānanacittena <span class="bld">acittakāni</span> nāma. Na andhakāre ‘kaṭisuttamida’nti saññāya saṅghāṇiṃ gahetvā kaṭiyaṃ dhāraṇakāle, mattikāsaññāya ca gandhaṃ gahetvā vilimpanakāle āpattisabbhāvato ‘acittakānī’ti vattabbāni. Tasmiṃ kāle anāpatti, teneva saṅghāṇiyā asaṅghāṇisaññāvārepi ‘āpatti pācittiyassā’ti pāḷi na vuttā. Yathā ‘khettaābādhapaccayā, kaṭisuttakaṃ dhāretī’ti vacanato vināpi akusalena saṅghāṇiādīni sakkā dhāretunti siddhaṃ, evaṃ <a name="V0.0357"></a> ābādhapaccayā vināpi akusalena na sakkā suraṃ <a name="M0.0389"></a> pātunti siddhaṃ ‘anāpatti ābādhapaccayā majjaṃ pivatī’ti pāḷiyā abhāvato. Akusalena vinā madhupuṇṇamuṭṭhiyaṃ pakkhittamajjassa ajjhoharaṇakālādīsu surāpānāpattiṃ āpajjatīti ca siddhaṃ ‘majje amajjasaññī pivati, āpatti pācittiyassā’ti (pāci. 328) vuttattā. Kiṃbahunā, kāmabhogasaññāya saddhiṃ ‘saṅghāṇī’ti ca ‘gandho’ti ca jānitvā vinā anāpattikāraṇena dhārentiyā ekantākusalattā <span class="bld">lokavajjāni</span> nāma vuccanti. Iminā upāyena sesesupi nayo netabbo. Ettha surāpānādhikāre upatissattheravādo’’ti vuttaṃ. Asaṃkaccikasikkhāpade ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantiyāti pāṭho’’ti ca ‘‘paṇītabhojanaviññatti, acelakasikkhāpadaṃ, nimantitassa cārittāpajjanaṃ, duṭṭhullappaṭicchādanaṃ, ūnavīsativassupasampadaṃ, mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāya addhānagamanaṃ, rājantepurappavesanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā vikāle gāmappavesanaṃ, nisīdanaṃ, vassikasāṭikanti pāṭho’’ti ca vuttaṃ.</p>
  1705. <p class="centered">Nigamanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1706. <p class="centered">Pācittiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1707. <p class="centered">Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1708. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1709. <p class="chapter">Mahāvaggavaṇṇanā</p>
  1710. <p class="subhead">1. Mahākhandhakavaṇṇanā</p>
  1711. <p class="subhead">Bodhikathāvaṇṇanā</p>
  1712. <p class="gatha1">Yaṃ <a name="M0.0391"></a><a name="V0.0358"></a> khandhake līnapadādibheda-pakāsanaṃ dāni supattakālaṃ;</p>
  1713. <p class="gathalast">Tasmā apubbaṃ vinayatthameva, vakkhāmi saṅkhepagahaṇatthaṃ.</p>
  1714. <p class="bodytext">Tattha kenaṭṭhenāyaṃ khandhakoti? Khandhānaṃ samūhattā vibhaṅgo viya. Te pana kathanti? Khandhānaṃ pakāsanato dīpanato. <span class="bld">Khandhā</span>ti cettha pabbajjādivinayakammasaṅkhātā, cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā. Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘paññattiyo’’ti vuccanti. Paññattiyañca <span class="bld">khandha</span>-saddo dissati ‘‘dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho’’tiādīsu viya. Tesaṃ paññattisaṅkhātānaṃ khandhānaṃ pakāsanato vaṇṇanato pabbajjakkhandhakādayo vīsati ‘‘khandhakā’’ti vuttā, avasāne dve taṃsadisattā velāya sadisattā sīlassa velāti vacanaṃ viya. Apica bhāgarāsatthatāpettha yujjate tesaṃ paññattīnaṃ bhāgato ca rāsito ca vibhattattā. Kiṃ panetesaṃ khandhakānaṃ anupubbakāraṇanti? Nāyaṃ pucchā sambhavati, aññathā vuttesupi tappasaṅgānatikkamanato. Atha vā pabbajjupasampadāpubbaṅgamattā sāsanappavesanassa tadatthasaṅgahako <span class="bld">mahākhandhako</span> paṭhamaṃ vutto. Kenāti <a name="V0.0359"></a> ce? Dhammasaṅgāhakattherehi. Bhagavatā pana tattha tattha uppannavatthuṃ paṭicca tathā tathā vuttāni, na iminā anukkamena. Therā pana taṃ taṃ payojanaṃ paṭicca samānajātike ekajjhaṃ katvā anukkamena sajjhāyiṃsu. Sesānaṃ payojanaṃ tattha tattheva āvi bhavissati.</p>
  1715. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhakovidā</span>ti paññattibhāgarāsaṭṭhena nesaṃ khandhatthakovidā, niruttipaṭisambhidāpārappattāti attho. Tesaṃ anuttānatthānaṃ padānaṃ saṃvaṇṇanā. Kasmā panevaṃ visesitanti? Tato sesabhāgā yuttā. Mātikāṭṭhuppattiggahaṇampettha <a name="M0.0392"></a> padabhājaniyaggahaṇeneva veditabbaṃ. Yehi atthā yesaṃ padavisesānaṃ aṭṭhakathāyaṃ pakāsitā, tesaṃ te padavisese puna idha vadeyyāma, vaṇṇanāya pariyosānaṃ kadā bhave te te attheti vuttaṃ, taṃ tassa niddesena yujjati. Uttānā ceva yā pāḷi, tassā saṃvaṇṇanāya kinti vattabbaṃ? Na hi atthā uttānāti sambhavati. Adhippāyānusandhīhītiādivacanehipi taṃ vacanaṃ sambhavatīti ce? Na, atthaggahaṇena cettha padavisesānaṃ gahitattā. Te hi atthato anapetatthena, abhidhānatthena vā atthopacārena vā atthāti veditabbā. <span class="bld">Saṃvaṇṇanānayo</span>ti saṃvaṇṇanā nāma avuttesu uhāpohakkamanidassanato ‘‘nayo’’ti vutto.</p>
  1716. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Uruvelā</span>ti yathāvuttavālikarāsivasena laddhanāmako gāmo, tasmā samīpatthe etaṃ bhummaṃ. Tathābhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘najjā nerañjarāya tīre’’</span>tiādi vuttaṃ. Aññathā tasmiṃ vālikarāsimhi viharatīti āpajjati, ‘‘uruvelaṃ piṇḍāya pāvisīti yena uruvelasenānigamo’’tiādivacanavirodho ca. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana mūlakāraṇameva dassitaṃ. Tattha <span class="bld">taṃ sandhāya vuttaṃ…pe… daṭṭhabbo</span>ti nigamanavacanaṃ. Taṃ kimatthanti ce? Gāmaṃ sandhāya yathāvuttapadatthasambhavadassanatthaṃ. ‘‘So pana gāmo tadupacārena evaṃ nāmaṃ labhatī’’ti vacanaṃ pana avuttasiddhanti katvā na vuttanti veditabbaṃ, atha vā yassa ‘‘uruvelā’’ti yathāvuttavālikarāsissa, tassa samīpagāmassapi nāmaṃ. Tattha āyasmā <span class="bld">upālitthero</span> na idha gāmaṃ sandhāya ‘‘uruvelāyaṃ viharatī’’ti āha gocaragāmapayojanābhāvato. Na hi bhagavā taṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā tadā tattha vihāsi, tasmā ettha vālikarāsissa samīpe bodhirukkhamūle vihāraṃ sandhāya so evamāhāti dassetukāmo aṭṭhakathācariyo evamāhāti veditabbaṃ, tasmā bhagavato gāmato dūratare araññe abhisambodhidīpanena dutiyuppattiṭṭhānaniyamaṃ tīhi padehi akāsi theroti veditabbaṃ, aññathā padattayavacanapayojanābhāvato. Tattha nadantā gacchatīti nadī. Nelañjalāyāti vattabbe <span class="bld">la</span>-kārassa <span class="bld">ra</span>-kāraṃ katvā <span class="bld">‘‘nerañjarāyā’’</span>ti vuttaṃ, kaddamasevālavirahitattā niddosajalāyāti attho, nīlajalāyāti tassā nāmameva vā etaṃ.</p>
  1717. <p class="bodytext"><span class="bld">Bodhirukkhamūle</span>ti <a name="M0.0393"></a><a name="V0.0360"></a> ettha ca bodhi vuccati abhisambodho. So ca atthato bhagavato catutthamaggañāṇaṃ hoti ‘‘vimokkhantikametaṃ nāma’’nti (paṭi. ma. 1.162) paṭisambhidāvacanato. Kiñcāpi taṃ nāmakaraṇabhūtaṃ catutthaphalañāṇampi vattuṃ sambhavati, kattabbakiccānaṃ pana karaṇato taṃ catutthamaggañāṇameva ettha bodhīti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘tatiyavijjāya āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti tadeva dassitaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘bojjhaṅgā’’ti, ‘‘bodhipakkhiyā dhammā’’ti ca. Tattha yasmā catūsu maggesu ñāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati, tasmā sāmaññato vattukāmatādhippāyavasena ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) vuttaṃ idhādhippetañāṇassapi tadantogadhattā. Atha vā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> bhagavato ādimaggattayavacanassa vuttaṭṭhānābhāvā catutthamaggañāṇameva bhagavato uppannaṃ, na bhagavā sotāpannādibhāvaṃ patvā buddho jātoti samayantarappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘catūsū’’ti vuttaṃ ādittayassa catutthaupanissayasambhavena bodhipariyāyasiddhito. ‘‘Puggalopi senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9 paccayaniddesa) vacanato phalahetuko phalajanako rukkho phalarukkhoti viya bodhiheturukkho bodhirukkhoti veditabbo. Ettha ‘‘yasmā kevalaṃ bodhīti rukkhassapi nāmaṃ, tasmā bodhī’’ti parato vuttaṃ. Nigrodhādirukkhato assa visesanavacanaṃ pana tadaññabodhimūlappasaṅganivāraṇatthaṃ. Maggañāṇañhi kusalamūlattā bodhi ca taṃ mūlañcāti saṅkhyaṃ labheyya. Paṭhamābhisambuddho nisīdatīti sambandho. Tena abhisambuddhadivasena saddhiṃ aṭṭhāhaṃ ekapallaṅkena nisinnabhāvaṃ dasseti. Ettha <span class="bld">eka</span>-saddo tassa nisajjāsaṅkhātassa pabbajjānuyogānurūpassa pallaṅkassa aññena iriyāpathena anantariyabhāvaṃ athassa akopitabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Vimuttisukha</span>nti ettha vimuttiyaṃ vā sukhanti na sambhavati. Pañcamajjhānikattā bhagavato phalasamāpattisaṅkhātā vimutti eva anujaṅghanaṭṭhena nibbānasukhanti vimuttisukhaṃ, taṃ samāpajjanena paṭisaṃvedī anubhavanto nisīdi. Veneyyakālānatikkamanato taṃ apekkhamāno nisīdi, na vimuttisukhasaṅgena.</p>
  1718. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho</span>ti adhikārantarārambhe nipātadvayaṃ. Tena vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno na paṭiccasamuppādaṃ manasākāsi, kintu tato vuṭṭhāyāti dasseti<a name="M0.0394"></a>. Paṭivedhavaseneva sumanasikatassa paṭiccasamuppādassa punappunaṃ manasikaraṇaṃ gambhīrattā assādajananato, na apubbanayadassanādhippāyato. Paccakkhabhūtasabbadhammattā bhagavato asammohato, paṭividdhassa visayato vā manasikaraṇaṃ pana vijitadesapaccavekkhaṇaṃ viya rañño apubbaṃ pītiṃ janeti. Vuttañhi ‘‘amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti (dha. pa. 373). <span class="bld">Rattiyā paṭhamaṃ yāma</span>nti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ, tena tassa vikappanānattataṃ dasseti. Kiñcāpi <a name="V0.0361"></a> ‘‘anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti ekatova vuttaṃ, tathāpi iminā anukkamenāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā’’</span>tiādi. Tattha ca kiñcāpi pavattimattapaccavekkhaṇā adhippetā kathaṃ paññāyatīti? Paṭhamabhāvāya, paṭilomamanasikaraṇaṃ pana anulome paccayānaṃ, paccayuppannānañca tathābhāvasādhanatthaṃ. Yasmā avijjāya eva nirodhā saṅkhāranirodho, na aññathā, tasmā saṅkhārānaṃ avijjā paccayo, tassā ca saṅkhārā phalanti dīpanato. Tathā nibbānapaccavekkhaṇāya anulomamanasikaraṇaṃ kāraṇanirodhā phalanirodhasādhanatthaṃ. Ettha ca anubhāvato nibbānaṃ dassitaṃ. Na hi taṃ avijjādinirodhamattanti. Tattha ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti vacanena anulomo nādhippetoti siddhaṃ. Maggapaccavekkhaṇāya vattabbaṃ natthi, ubhayatthapi kiccato, ārammaṇato ca tassa maggassa visayato ca tattha maggo dassito.</p>
  1719. <p class="bodytext">Tatthāha – ‘‘paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ manasākāsī’’ti na yujjati, na hi paṭilomāpadesena niddiṭṭhaṃ nibbānaṃ paṭiccasamuppādo bhavitumarahatīti? Vuccate – na, tadatthajānanato. Anulomapaṭilomanti hi bhāvanapuṃsakaṃ. Anulomato, paṭilomato ca taṃ paṭiccasamuppādaṃ manasākāsīti hi tattha attho. Aññathā nirodhassa paṭilomappasaṅgāpattiyevāpajjati. Paṭilome ca panetasmiṃ anukkamaniyamo anulome anukkamaniyamato siddhoti veditabbaṃ. Evaṃ sati paṭiccasamuppādassa paṭilomo nāma apaṭiccasamuppādoti siddhaṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’</span>tiādi. Evaṃ sante pubbāparavirodho hoti. Kathaṃ? <span class="bld">Paṭiccā</span>ti hi iminā phalassa paccayapariggahena, paccayānañca paccayāyattupagamanena tassa uppādābhimukhabhāvadīpanato <a name="M0.0395"></a> asamuppādo na sambhavati, tasmā apaṭiccasamuppādoti evaṃ ubhayapaṭikkhepena panassa paṭilomatā veditabbāti eke. Taṃ ayuttaṃ tassa anulomabhāvaniyamanato, atthātisayābhāvato, tasmā appaṭiccasamuppādo tassa paṭilomoti veditabbaṃ. Teneva bhagavatā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> paccayapaccayuppannanirodho vutto. Tattha hi ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’ti evaṃ paccayassa samucchinnapaccayabhāvavasena paccayanirodhaṃ, phalassa paccayapaṭiggahābhāvavasena paccayuppannanirodhañca dīpeti. Duvidho <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> nirodho atthato anuppādo nāma hotīti katvā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃ sante nibbānaṃ paccayapaccayuppannānaṃ nirodhamattanti āpajjatīti ce? Na, tassānubhāvadīpanādhippāyato. <span class="bld">Viditavelāya</span>nti manasikatavelāyanti attho, aññathā tato pubbe aviditappasaṅgato.</p>
  1720. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyato</span>ti <a name="V0.0362"></a> ettha kāmaṃ lakkhaṇūpanijjhānena jhāyato bodhipakkhiyadhammā pātubhavanti, catuariyasaccadhammā vā pakāsanti, tathāpi pubbabhāge samathādiyānikavibhāgadassanatthaṃ ārammaṇūpanijjhānaggahaṇaṃ. Catusaccadhammaggahaṇaṃ kāmaṃ anulomapaṭiccasamuppādadassanādhikārena virujjhati, tathāpi ‘‘yo dukkhaṃ parijānāti, so samudayaṃ pajahatī’’ti laddhivasena katanti veditabbaṃ.</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">‘‘Paccayakkhayassā’’</span>ti kiccapariyāyavasena vuttaṃ. Tena paccayanibbānaṃ, tadupanissayanibbānañcāti duvidhaṃ nibbānaṃ dassitaṃ hotīti. Kāmañca taṃ na kevalaṃ paccayakkhayamattaṃ karoti, atha kho paccayuppannakkhayampi karoti. Yato ubhinnampi nirodho dassito, tathāpi hetunirodhā phalanirodhoti katvā ‘‘paccayakkhayassā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vuttappakārā dhammā</span>ti ettha catusaccaggahaṇaṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttanayavipallāsena katanti veditabbaṃ.</p>
  1722. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Samudayanirodhasaṅkhāto attho</span>ti ettha samudayo kiccavasena, nirodho ārammaṇakiriyāya. Etena dvippakārā nirodhā dassitā honti tassa anubhāvassa vasenāti attho. Yasmā pallaṅkābhujitaṭṭhānañca ‘‘pallaṅko’’ti vuccati, tasmā phalādhigamaṭṭhānaṃ ‘‘pallaṅka’’nti vuttaṃ.</p>
  1723. <p class="subhead">Ajapālakathāvaṇṇanā</p>
  1724. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Sammodī</span>ti <a name="M0.0396"></a> hitakāmatāya bhagavā tena brāhmaṇena saddhiṃ sammodi. <span class="bld">Vedehi anta</span>nti ettha nibbānaṃ anto nāma. <span class="bld">Vedānaṃ vā antaṃ gatattā</span>ti ettha arahattaṃ. Tattha paṭhamena vedantagū yasmā, tasmā eva vusitabrahmacariyo. Dutiyena vedantagū yasmā, tasmā vusitabrahmacariyoti evaṃ yojanā kātabbā. Kiñcāpi brāhmaṇassa catusaccayuttaṃ atthato vuttaṃ, <span class="bld">udānagāthāyaṃ</span> vuttapaṭivedhābhāvaṃ sandhāya ‘‘dhammacakkappavattana’’nti vuccatīti parihāro.</p>
  1725. <p class="centered">Ajapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1726. <p class="subhead">Mucalindakathāvaṇṇanā</p>
  1727. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Mucalindavatthumhi <span class="bld">etamattha</span>nti idāni vattabbamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ viveka</span>nti upadhivivekaṃ<a name="V0.0363"></a>. ‘‘Abyāpajjaṃ sukhaṃ loke’’ti iminā paṭhamamaggaṃ dasseti tena sattesu māraṇavasena uppajjanakabyāpādappahānasiddhito. ‘‘Pāṇabhūtesu saṃyamo’’ti iminā dutiyamaggaṃ dasseti. Maggī hi puggalo avasiṭṭhabyāpādatanuttavasena pāṇabhūtesu saṃyato hoti vihiṃsādhippāyābhāvato. Evaṃ cattāro hi maggā anukkamenāpi gahitā honti.</p>
  1728. <p class="centered">Mucalindakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1729. <p class="subhead">Rājāyatanakathāvaṇṇanā</p>
  1730. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Rājāyatanaṃ</span> pātali. ‘‘Catuddisā āgantvā’’ti pāṭhaseso. Mukhavaṭṭiyaṃ kirassa dinnānaṃ catunnampi lekhāparicchedo atthi, te vāṇijā devatāya gāravadassanena bhagavato rūpakāyadassanena pasannattā saraṇaṃ aggahesuṃ. Devatāya ‘‘bhagavā rājāyatanamūle paṭhamābhisambuddho’’ti vacanaṃ sutvā sāvakasaṅghābhāvaṃ, abhisambuddhadhammasabbhāvañca jāniṃsūti veditabbaṃ. Jānantīti buddhāti sambandho.</p>
  1731. <p class="centered">Rājāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1732. <p class="subhead">Brahmayācanakathāvaṇṇanā</p>
  1733. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Adhigato</span> <a name="M0.0397"></a> <span class="bld">kho myāya</span>ntiādimhi <span class="bld">dhammo</span>ti catusaccadhammo, gambhīrattā <span class="bld">duddaso</span>. Duddasattā <span class="bld">duranubodho</span>. <span class="bld">Santo</span>ti nibbuto. <span class="bld">Paṇīto</span>ti atappako. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Atakkāvacaro</span>ti takkena ākāraparivitakkena ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabboti attho. <span class="bld">Paṇḍitavedanīyo</span>ti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi vedanīyo. <span class="bld">Sabbasaṅkhārasamatho</span>tiādi sabbaṃ nibbānameva. Tañhi phalūpacārena ekampi samānaṃ tathā tathā vuccati. <span class="bld">Rāmā</span>ti pajā. Anu anu acchariyā <span class="bld">anacchariyā</span>. Tesaṃ bhagavato pubbabhāgapaṭipadaṃ sutapubbānaṃ, dhammassa vā gambhīrabhāvaṃ adhigatapubbānaṃ. Kiñcāpi bhagavato cattāropi maggā sukhappaṭipadā, tathāpi bodhisattapaṭipadaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kicchena me’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pakāsitaṃ pakāsitu’’nti ubhayathāpi pāṭho. <span class="bld">Paretehi</span> yuttehi. <span class="bld">Rāgarattā</span>ti kāmarāgadiṭṭhirāgehi rattā. Attaniccādigāhakā na dakkhanti na passissanti.</p>
  1734. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Sahaṃpati <a name="V0.0364"></a> kira ‘‘nassati vata bho loko’’ti imaṃ saddaṃ tathā nicchāreti, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sannipatiṃsu. Paññāmaye akkhimhi santānānusayitavasena appaṃ parittaṃ rāgādirajaṃ etesaṃ, evaṃsabhāvāti <span class="bld">apparajakkhajātikā</span>. <span class="bld">Assavanatā</span>ti assavanatāya.</p>
  1735. <p class="bodytext"><span class="bld">Samalehi</span> satthārehi. <span class="bld">Apāpureta</span>nti vivara etaṃ. <span class="bld">Amatassa dvāra</span>nti ariyamaggaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Vijjattayacatumaggañāṇehi punappunaṃ <span class="bld">buddhaṃ</span> paṭividdhaṃ. <span class="bld">Sele</span>ti silāmaye. Vigatarajattā sukhadassanayogge ito ca etto ca āgantvā yathā ṭhito cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya. Tvampi <span class="bld">sumedha</span> sundarapañña sabbaññutaññāṇādhigamāya <span class="bld">samantacakkhu</span>. Sabbakilesasaṅgāmānaṃ vijitattā <span class="bld">vijitasaṅgāma</span>. Jātikantārādinittharaṇatthaṃ veneyyajanasatthavāhanasamatthatāya <span class="bld">satthavāha</span>. Kāmacchandaiṇassa abhāvato <span class="bld">aṇaṇa</span>.</p>
  1736. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Buddhacakkhunā</span> indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ. <span class="bld">Uppaliniya</span>nti uppalavane. Evaṃ sesesupi<a name="M0.0398"></a>. <span class="bld">Anto nimuggaposīnī</span>ti yāni anto nimuggāneva posiyanti, tattha yāni <span class="bld">udakaṃ accuggamma ṭhitāni,</span> tāni sūriyaraṃsisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni <span class="bld">samodakaṃ ṭhitāni,</span> tāni sve pupphanakāni. Yāni udakānuggatāni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma honti. Yāni neva pupphissanti macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷināruḷhāni, āharitvā pana dīpetabbāni. Etehi ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā yojetabbā. <span class="bld">Paccabhāsī</span>ti pati abhāsi.</p>
  1737. <p class="bodytext"><span class="bld">Apārutā</span>ti vivaṭā. Pacchimassa padadvayassa ayamattho. Ahañhi attano paguṇaṃ suppavattampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā nābhāsi.</p>
  1738. <p class="centered">Brahmayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1739. <p class="subhead">Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā</p>
  1740. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti. <span class="bld">Apparajakkhajātiko</span>ti <a name="V0.0365"></a> samāpattiyā vikkhambhitakilesattā nikkilesajātiko. <span class="bld">Ājānissatī</span>ti ce na niṭṭhānamakaṃsu dhammasaṅgāhakā te vinayakkamaññā, ahaṃ deseyyaṃ paṭivijjhissatīti adhippāyo, ‘‘muddhāpi tassa vipateyyā’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 2) ettha viya abhūtaparikappo kireso. Loke tassa adhimuttabhāvadīpanatthañhi idaṃ vacanaṃ attano tadupadesena aviditabhāvadīpanatthaṃ. Tassa anantevāsikabhāvadīpanatthanti evamādīni panettha payojanāni. <span class="bld">Bhagavatopi kho ñāṇa</span>nti sabbaññutaññāṇaṃ tassa maraṇārammaṇaṃ uppajji. Tena tato pubbe tassa sati dhammadesanāya khippaṃ jānanabhāvārammaṇanti dīpeti. Paropadesato ajānitvā paccakkhato maraṇasacchikiriyampi dasseti. Buddhānampi anekañāṇasamodhānābhāvato suvuttametaṃ. Cittapubbikā hi cittappavatti, aññathā navasattapātubhāvappasaṅgo. Sabbadhammānaṃ ekato gahaṇe viruddhakālānaṃ ekato <a name="M0.0399"></a> jānanappasaṅgo. Tato ekañāṇassa vitathabhāvappattidoso, tasmā sabbassa vinānekañāṇasamodhānaṃ āpajjitadhammesu appaṭihatañāṇavantattā pana sabbaññū eva bhagavāti veditabbaṃ, na sabbakālaṃ ekato. Āḷārādīnaṃ maraṇājānanatoti ce? Na, tassa jānanena puthujjanassāpi sabbaññutāpattippasaṅgato. Yadābhāvena yadābhāvo tabbhāvena tassābhāvappasaṅgo loke siddhoti. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti vacanato tassa maraṇajānanaṃ siddhanti katvā bhavaṃ mateneva bhagavā sabbaññūti siddhaṃ na devatārocanato pubbe ajānanatoti ce? Na, visesaṃ pariggahetvā antarā pajānanato, devatāya sabbaññubhāvappattidosato ca. Na hi so kassaci vacanena aññāsīti.</p>
  1741. <p class="bodytext">Apica kimidaṃ tattha jānanaṃ nāma tadārammaṇañāṇuppattīti ce? Na, loke sabbaññuno accantābhāvappasaṅgato. Sādhikā hi mayā ekañāṇakkhaṇe sabbaṃ ñāṇaṃ, tadaññesañca tadaññāṇānuppatti. Apica sabbaññuno sabbadhammavisaye ñāṇapaccupaṭṭhānasiddhi tassa ñāṇassa attanāva attano avisayoti ce? Na, hetunidassanānuppattito. Apica ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti ettha visesavacanaṃ atthi. Yena devatārocanuttarakālameva bhagavato ñāṇaṃ udapādīti paññāyati. Na hi vacanapubbāpariyabhāvamattena tadatthapubbāpariyatā hoti, tasmā ayuttametaṃ. <span class="bld">Abhidosakālaṃkato</span>ti paṭhamayāme kālaṃkato. ‘‘Majjhimayāme’’tipi vadanti. Ubhayatthapi mahājāniyo. Sattadivasabbhantare, ekadivasabbhantare ca pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti <span class="bld">mahājāni</span>. Tesu hi dvīsu āḷāro ākiñcaññāyatanabhave nibbatto, udako bhavagge, tasmā nesaṃ dhammadesanāya akkhaṇe nibbattabhāvaṃ sandhāya bhagavā evaṃ cintesi, na ito manussalokato cutibhāvaṃ sandhāyāti veditabbaṃ. Abuddhaveneyyatañca sandhāyāti no takko, aññathā aniṭṭhappasaṅgoti ācariyo.</p>
  1742. <p class="bodytext">Bodhisattassa <a name="V0.0366"></a> jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapariggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvidhā byākariṃsu ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasanto rājā hoti cakkavatti, pabbajanto buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ‘‘agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti ekaṃsabyākaraṇāva ahesuṃ. Tesu purimā tayo yathāmantapāraṃ <a name="M0.0400"></a> gatā. Ime pana mantapāraṃ atikkamantā attanā laddhaṃ puññamahattaṃ vissajjetvā bodhisattaṃ uddissa puretarameva pabbajiṃsu. Ime sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘pañcavaggiyā’’</span>ti. ‘‘Tesaṃ puttā’’tipi vadanti, taṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> paṭikkhittaṃ. Kasmā panettha bhagavā ‘‘bahūpakārā kho me’’ti cintesi. Kiṃ upakārakānaṃ eva esa dhammaṃ deseti, itaresaṃ na desetīti? No na deseti. Upakārānussaraṇamattakeneva vuttanti aṭṭhakathānayo. Attano kataññukatavedibhāvappakāsanatthaṃ, kataññutādipasaṃsanatthaṃ, paresañca kataññubhāvādiniyojanatthaṃ, khippajānanappasaṅganivāraṇatthaṃ.</p>
  1743. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi</span>nti gayāya ca bodhiyā ca majjhe tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni. Bārāṇasinagaraṃ aṭṭhārasa yojanāni. Upako pana bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. <span class="bld">Antarā</span>-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadepi yojetabbo. Ayojiyamāne pana upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāva vuttoti.</p>
  1744. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbābhibhū</span>ti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. <span class="bld">Taṇhakkhaye</span>ti nibbāne. <span class="bld">Vimutto</span>ti ārammaṇato vimutto. <span class="bld">Natthi me paṭipuggalo</span>ti mayhaṃ paṭipuggalo nāma natthi, asadisoti attho, mama sabbaññubhāve dosaṃ dassetvā loke ṭhātuṃ asamatthatāya mama paccatthikapuggalo vā natthīti attho. <span class="bld">Āhañchaṃ amatadundubhi</span>nti dhammacakkhupaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi.</p>
  1745. <p class="bodytext">Arahasi anantajino bhavituṃ yutto tvanti attho. Idampi attano satthunāmaṃ. <span class="bld">Hupeyyāsī</span>ti āvuso evampi nāma bhaveyya. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti <span class="bld">vaṅkahārajanapadaṃ</span> nāma agamāsi. Bhagavāpi ‘‘tattha tassa migaluddakassa dhītuyā cāpāya ukkaṇṭhitvā puna āgantvā anāgāmī ayaṃ bhavissatī’’ti upanissayasampattiṃ disvā tena saddhiṃ ālapi. So ca tathevāgantvā pabbajitvā anāgāmī hutvā anukkamena kālaṃ katvā avihesu uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇi.</p>
  1746. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Saṇṭhapesu</span>nti <a name="M0.0401"></a><a name="V0.0367"></a> katikaṃ akaṃsu. <span class="bld">Padhānavibbhanto</span>ti padhānato bhaṭṭho parihīno. ‘‘Abhijānātha nu bhāsitameta’’nti, ‘‘vācaṃ bhāsitameva’’nti ca evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsīti adhippāyo. <span class="bld">Bhagavantaṃ sussūsiṃsū</span>ti bhagavato vacanaṃ sotukāmā ahesuṃ. <span class="bld">Aññā</span>ti aññāya, jānitunti attho.</p>
  1747. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Atha kimatthaṃ āmantesīti? Tatopi suṭṭhutaraṃ paṭijānanatthaṃ, dhammassa abhibhāriyadullabhabhāvadīpanatthaṃ, akkharavikkhepanivāraṇatthañca. Tattha <span class="bld">dveme</span>ti antadvayavacanaṃ aññesampi tadantogadhabhāvato. Apica yojanāvasena. Taṇhāavijjāti hi saṃsārappavattiyā sīsabhūtā dve kilesā. Te ca samathavipassanānaṃ paṭipakkhabhūtattā <span class="bld">antā</span> nāma. Tesu taṇhāvasena kāmasukhallikānuyogaṃ bhajanto samathaṃ parihāpeti bālo, tathā avijjāvasena attakilamathānuyogaṃ bhajanto gacchanto vipassananti na sakkā ubho dve ante appahāya amataṃ adhigantunti evaṃ vuttā. Apica līnuddhaccapahānadassanametaṃ. Līno hi nikkhittavīriyārambho kāmasukhañca bhajati, itaro accāraddhavīriyo attakilamathaṃ. Ubhopi te vīriyasamatāya paṭipakkhattā antā nāma. Apica tisso sāsane paṭipadā vuttā āgāḷhā, nijjhāmā, majjhimā ca. Tattha <span class="bld">āgāḷhā</span> ‘‘pāṇātipātī hoti, natthi kāmesu doso’’ti evamādikā. <span class="bld">Nijjhāmā</span> ‘‘acelako hoti, muttācāro’’ti evamādikā, <span class="bld">majjhimā</span> ‘‘ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti evamādikā. Tattha kāmasukhallikānuyogo āgāḷhā nāma paṭipadā hoti sabbākusalamūlattā. Attakilamathānuyogo nijjhāmā nāma attajjhāpanato. Ubhopete majjhimāya paṭipadāya paṭipakkhabhūtattā antā nāma, tasmā imeva sandhāya dvemeti. Kimatthaṃ bhagavā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti pabbajite eva adhikaroti, na gahaṭṭheti? Pabbajitānaṃ tadadhimuttattā, sukhaparivajjanasamatthatāya, tadadhikatattā ca pabbajitā ettha adhikatā, na gahaṭṭhā. Yadi evaṃ kimatthaṃ kāmasukhallikānuyogamāha, nanu te pakatiyāpi kāmapariccāgaṃ katvā taṃ nissaraṇatthaṃ pabbajitāti? Na, tesaṃ antadvayanissitattā. Te hi idha loke kāmena visuddhimicchanti attakilamathānuyogamanuyuttā tasseva tapassa phalena pecca dibbe kāme āsīsamānā daḷhataraṃ kāmasukhallikānuyogamanuyuttāti veditabbā<a name="M0.0402"></a>. Antattho pana idha kucchitaṭṭhena veditabbo ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) viya.</p>
  1748. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogo</span>ti ettha <span class="bld">kāmesū</span>ti vatthukāmo adhippeto, dutiyo kilesakāmo<a name="V0.0368"></a>. Taṃsampayuttasukhamettha kāmasukhaṃ nāma. Tena vipākasukhassa niravajjabhāvaṃ dīpetīti. <span class="bld">Allīyanaṃ</span> nāma tadabhinandanā. <span class="bld">Anuyogo</span> nāma bhavantare tadanuyogapatthanā. Hānabhāgiyakarattā kusalapakkhassa, hīnapuggalabhāvitattā, hīnadhātupabhavattā ca lāmakaṭṭhena <span class="bld">hīno</span>. Gāmanivāsisattadhammattā <span class="bld">gammo</span>. Puthujjanasādhāraṇattā <span class="bld">pothujjaniko</span>. <span class="bld">Anariyo</span>ti ariyānaṃ anadhippetattā, ariyadhammapaṭipakkhattā, anariyakarattā, anariyadhammattā, anariyāciṇṇattā ca veditabbo. Anatthasaṅkhātasaṃsārabhayāvahattā, anatthaphalanibbattakattā ca <span class="bld">anatthasaṃhito</span>. Attano kevalaṃ khedūpagamo attakilamatho nāma. So diṭṭhigatapubbakattatapānukkamakiriyāvisesaṃ nissāya pavattati, tassa diṭṭhivasena anuyogo <span class="bld">attakilamathānuyogo</span> nāma. Attaviyogavittāparissamattā, anupāyapavattattā sampajjamāno migayonigoyonikukkurayonisūkarayonīsu pātāyati. Vipaccamāno narakaṃ netīti anatthasaṃhito. <span class="bld">Ete tvā</span>ti ete tu. <span class="bld">Tathāgatenā</span>ti attānaṃ avitathāgamanaṃ āvi karoti, tenetaṃ dasseti ‘‘na mayā parivitakkitamattena vitakkitā, kintu mayā tathāgateneva satā abhisambodhiñāṇena abhisambuddho’’ti. <span class="bld">Cakkhukaraṇī</span>tiādīhi pana tameva paṭipadaṃ thometi. Bhesajjaṃ āturassa viya ‘‘cakkhukaraṇī’’ti iminā ñāṇacakkhuvisodhanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇakaraṇī</span>ti iminā andhakāravidhamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Upasamāyā</span>ti kilesapariḷāhapaṭippassaddhi vuttā. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti saccapaṭivedhanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sambodhāyā</span>ti saccapaṭivijjhanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nibbānāyā</span>ti sopādisesanibbānadhātuyā anupādisesanibbānadhātuyāti evaṃ yathāsambhavaṃ yojetvā kathetabbaṃ.</p>
  1749. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Kasmā panettha bhagavā aññattha viya anupubbiṃ kathaṃ akathetvā paṭhamameva asevitabbamantadvayaṃ vatvā majjhimapaṭipadaṃ desesīti? Attādimicchābhimānanivāraṇatthaṃ, kummaggapaṭipattinivāraṇatthañca antadvayavajjanaṃ vatvā attano <a name="M0.0403"></a> visesādhigamadīpananayena abāhullikādibhāvadassanatthaṃ, tesañca majjhimapaṭipadādīpanena tattha anuyojanatthaṃ pacchā sammāpaṭipadaṃ desesi, tato tassa majjhimapaṭipadāsaṅkhātassa ariyamaggassa visayadassanatthaṃ catusaccadhammaṃ saṅkhepavitthāravasena desetukāmo <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkha’’</span>ntiādimāha, ayamettha anusandhi. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave’’tiādi suttānusandhipakaāsanatthaṃ ayamanukkamo veditabbo. Yathāvuttaṃ paṭipadaṃ sutvā kira koṇḍañño āha ‘‘kathaṃ bhagavatā vuttapaṭipadāya uppatti siyā. Ayañhi paṭipadā kilesānaṃ anuppattiyā sati sambhavati, na aññathā. Kilesānañca yadi lobhato uppatti khuppipāsānaṃ viya, tadāsevanāya anuppatti siyā, tadavatthussa vā tesaṃ uppatti. Tadavatthuviparītakāyakilamathāsevanāya anuppatti siyā. Ubhopetā bhagavatā ‘antā’ti vuttā, tasmā kathaṃ panetissāya <a name="V0.0369"></a> sammāpaṭipadāya uppatti sambhaveyyā’’ti. Bhagavā āha anupāyāsevanato. Kathanti ce? –</p>
  1750. <p class="gatha1">‘‘Saṃsāramūlato ñāṇaṃ, tañca ñāṇā pahiyyati;</p>
  1751. <p class="gathalast">Jīvite sati taṃ hoti, tañca jīvitasādhane.</p>
  1752. <p class="gatha1">‘‘Tasmā ñāṇāya medhāvī, rakkhe jīvitamattano;</p>
  1753. <p class="gathalast">Ñāṇasādhanabhūtañca, sīlañca paripālaye.</p>
  1754. <p class="gatha1">‘‘Jīvitañca yathā loke, bhinne kāye na vijjati;</p>
  1755. <p class="gathalast">Tatheva bhinnasīlassa, natthi ñāṇassa sambhavo.</p>
  1756. <p class="gatha1">‘‘Tasmā āyuñca sīlañca, ñāṇatthaṃ rakkhatā satā;</p>
  1757. <p class="gathalast">Sevitabbā na kāmāpi, nāpi kāyavināsanā.</p>
  1758. <p class="gatha1">‘‘Kāmesu gedhamupagamma hino gammañca,</p>
  1759. <p class="gatha2">Accuddhano kilamathaṃ gamupeti mūḷho;</p>
  1760. <p class="gatha3">Yo majjhimaṃ paṭipadaṃ paramaṃ upeti,</p>
  1761. <p class="gathalast">So khippameva labhate paramaṃ vimokkha’’nti.</p>
  1762. <p class="gatha1">Sutvā <a name="M0.0404"></a> tadetaṃ sugatassa vākyaṃ,</p>
  1763. <p class="gatha2">Paññaṃ munī so sutajaṃ labhitvā;</p>
  1764. <p class="gatha3">Cintāmayaṃ ñāṇa pavesamāno,</p>
  1765. <p class="gathalast">Ucchindayaṃ pañhamimaṃ apucchi.</p>
  1766. <p class="gatha1">‘‘Nibbedhapadaṭṭhānaṃ pahāya ghoraṃ,</p>
  1767. <p class="gatha2">Tapaṃ kathamivāti so tvaṃ;</p>
  1768. <p class="gatha3">Brūhi tadeva hoti bhikkhu cara,</p>
  1769. <p class="gatha2">Virāgamupayāti ca dukkhasaccassa;</p>
  1770. <p class="gatha1">Dassaneneva <a name="V0.0370"></a> dukkhānubhavanā,</p>
  1771. <p class="gathalast">Tamhi dosassa paccayo’’ti.</p>
  1772. <p class="gatha1">Sutvāva koṇḍañño munivacanaṃ,</p>
  1773. <p class="gatha2">Vuṭṭhāya haṭṭho sahasā avoca;</p>
  1774. <p class="gatha3">‘‘Udāhara tvaṃ bhagavā mametaṃ,</p>
  1775. <p class="gathalast">Bhikkhu yathā passati dukkhasacca’’nti.</p>
  1776. <p class="bodytext">Cintāmayissa paññāparipuṇṇā bhāvanāmayipaññāsampatti jānitabbā imehi iti bhagavā suttamidamāhāti kira. Kasmā bhagavā koṇḍaññassa purimameva saccadesanaṃ avaḍḍhetvā attano adhigatakkamamāhāti? Nāhaṃ kassaci āgamaṃ desemi, apica kho sayameva evamadhigatomhīti dassanatthaṃ. Tattha ‘‘pubbe ananussutesu dhammesū’’ti iminā idaṃ atthadvayaṃ dasseti, na mayā āḷārato, udakato vā ayaṃ dhammo suto, kintu pubbe ananussutesveva ñāṇaṃ me udapādīti majjhimāya paṭipadāya ānubhāvaṃ pakāseti. Apica yasmā evaṃ paṭipanno vināpi paropadesena ariyasaccāni passati, tasmā kathaṃ tumheva mamāpadesena na passathāti.</p>
  1777. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Cakkhu</span>ntiādīni pañca padāni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇañhi saccānaṃ ālocanato cakkhubhūtatthajānanato <span class="bld">ñāṇaṃ</span>. Pakārehi jānanato <span class="bld">paññā</span>. Kilesavidāraṇato, vijjanato ca <span class="bld">vijjā</span>. Saccacchādakatamavināsanato, tesaṃ gatikoṭipakāsanato <span class="bld">āloko</span>ti veditabbaṃ. Tattha paṭhamena parivaṭṭena saccānaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato ṭhapanapaññaṃ <a name="M0.0405"></a> dasseti, dutiyena tesaṃ kattabbākāraparicchindanapaññaṃ, tatiyena saccesu ñāṇakiccasanniṭṭhānaṃ dasseti.</p>
  1778. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Yāvakīvañcā</span>ti dvīhi padehi yāvaicceva vuttaṃ hoti ‘‘iti cittamano’’tiādi viya. Rāgādīhi akuppatāya <span class="bld">akuppā vimutti</span>. <span class="bld">Veyyākaraṇa</span>nti dhammadesanā. Sā hi dhammānaṃ byākaraṇato pakāsanato ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Virajaṃ vītamala</span>nti ettha virajaṃ visamahetuvādavigamato. Vītamalaṃ ahetukavādavigamato. Virajaṃ sassatadiṭṭhippahānato. Vītamalaṃ ucchedadiṭṭhippahānato. Virajaṃ pariyuṭṭhānappahānato. Vītamalaṃ anusayappahānato. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti dhammamattadassanaṃ, na tattha satto vā jīvo vā kārako vā vedako vāti, tenevāha <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbantaṃ nirodhadhamma’’</span>nti. Idañhi tassa dhammacakkhussa uppattiākāradassanatthaṃ <a name="V0.0371"></a> vuttaṃ. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena eva saṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.</p>
  1779. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti ettha desanāñāṇaṃ adhippetaṃ, paṭivedhañāṇañca labbhateva. Ettha kimatthaṃ devā saddamanussāvesunti? Nānādiṭṭhigatandhakāravidhamanato laddhālokattā, apāyabhayasamatikkamanato assāsaṃ pattattā, devakāyavimānadassanato pītipāmojjacalitattā cāti evamādīnettha kāraṇāni vadanti. Pathavikampanamahāsaddapātubhāvo ca dhammatāvaseneva hotīti eke. Devatānaṃ kīḷitukāmatāya pathavikampo. Bahuno devasaṅghassa sannipātato, bhagavato sarīrappabhājālavisajjanato cāti ekacce.</p>
  1780. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Pabbajjupasampadāvisesanti attho. Tattha <span class="bld">iti</span>-saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano. Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo. <span class="bld">Svākkhāto</span>tiādi ‘‘ehī’’ti āmantanāya payojanadassanavacanaṃ. ‘‘Ehibhikkhū’’ti bhagavā avoca ‘‘svākkhāto dhammo cara…pe… kiriyāyā’’ti ca avocāti padasambandho. Tattha <span class="bld">cara brahmacariya</span>nti avasiṭṭhaṃ maggattayabrahmacariyaṃ samadhigaccha. Kimatthaṃ? Sammādukkhassantakiriyāyāti attho. ‘‘Ehibhikkhū’’ti iminā bhagavato vacanena nipphannattā kāraṇūpacārena <span class="bld">‘‘ehibhikkhūpasampadā’’</span>ti vuttā. Sāva tassāyasmato yāvajīvaṃ upasampadā ahosīti attho. Tena tassā upasampadāya <a name="M0.0406"></a> sikkhāpaccakkhātādinā vicchedā vā tadaññāya upasampadāya kiccaṃ vā natthīti idamatthadvayaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> dasseti. Aṭṭhannampi upasampadānaṃ ehibhikkhuovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇagarudhammapaṭiggahaṇūpasampadānaṃ catunnaṃ aññatarāya upasampannassa antarā vicchedo vā tadaññūpasampadāya kiccaṃ vā natthi, itarassatthīti. Nikāyantarikā panāhu ‘‘buddhapaccekabuddhānaṃ niyāmokkantisaṅkhātāya upasampadāya ñatticatutthakammupasampadañca dasavaggapañcavaggakaraṇīyavasena dvidhā bhinditvā dasavidhopasampadā’’ti. Kā panettha atthato upasampadā nāmāti? Tadadhigatakiriyāvasena nibbattiyā asekkhā tadadhivāsanacetanāya paribhāvitapañcakkhandhikā ajjhattasantati. Kā panettha paribhāvanā nāma? Tabbipakkhadhammajjhācāraviruddhabhāvo, tassa pattiyā tāya paribhāvanāya vasena katthaci <span class="bld">‘‘samannāgato’’</span>ti vuccati. Yathāha ‘‘lobhena samannāgato, bhikkhave, abhabbo cattāri satipaṭṭhānāni bhāvetu’’ntiādi. Etthāhu nikāyantarikā ‘‘yathāvuttāya upasampadāya pattisaṅkhāto cittavippayutto saṅkhārakkhandhapariyāpanno dhammo atthi, tassa santativasena pubbāpariyaṃ uppajjamānassa yāva avicchedo, tāva upasampannoti, aññathā tato dhammantaruppattikkhaṇe <a name="V0.0372"></a> tassa upasampannassa anupasampannabhāvappasaṅgo āpajjatī’’ti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Te ce vadeyyuṃ ‘‘yo tesaṃ dasannaṃ asekkhānaṃ dhammānaṃ upādāya paṭilābhasamannāgamo ariyo hoti vippahīnoti evamādīni no suttānī’’ti. Evaṃ sati asantadhammehi, parasattehi ca samannāgamadosappasaṅgo nesaṃ pāpuṇāti. Kiṃkāraṇaṃ? Suttasambhavato. Yathāha – ‘‘rājā, bhikkhave, cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato hotī’’ti (dī. ni. 3.199-200 atthato samānaṃ) vitthāro. Vasibhāvo tattha samannāgatasaddena vutto. Tassahitesu ratanesu vasibhāvo kāmacāro atthīti ce? Ettha vasibhāvo samannāgamasaddena vutto, aññattha pattisaṅkhāto, taṃ dhammantaranti. Kimettha visesakāraṇaṃ? Natthi ca, tasmā yathāvuttalakkhaṇāva upasampadā. Ayameva nayo pabbajjādīsupi netabbo.</p>
  1781. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Kiñcāpi vappattherassa pāṭipadadivase…pe… assajittherassa catutthiyanti evaṃ nānādivasesu pāṭekkaṃ dhammacakkhuṃ udapādi, tathāpi ovādasāmaññena <a name="M0.0407"></a> vappabhaddiyānaṃ, mahānāmaassajīnañcettha ekato vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1782. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti kimatthaṃ āditova anattalakkhaṇaṃ dīpetīti? Tesaṃ puthujjanakālepi itaralakkhaṇadvayassa pākaṭattā. Te hi manāpānaṃ kāmānaṃ aniccatādassanena saṃviggā pabbajiṃsūti aniccalakkhaṇaṃ tāva nesaṃ ekadesena pākaṭaṃ, pabbajitānañca attakilamathānuyogato kāyikadukkhaṃ, tañca mānasassa paccayoti mānasikadukkhañca pākaṭaṃ, tasmā tadubhayaṃ vajjitvā anattalakkhaṇameva dīpetuṃ ārabhi. Tañca dīpento dukkhalakkhaṇeneva dīpetuṃ <span class="bld">‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissā’’</span>tiādimāha. Kimatthanti? Aniccalakkhaṇatopi tesaṃ dukkhalakkhaṇassa suṭṭhutaraṃ pākaṭattā. Tesañhi attakilamathānuyogamanuyuttattā, tapparāyaṇabhāvato ca dukkhalakkhaṇaṃ suṭṭhu pākaṭaṃ, tasmā tena tāva suṭṭhu pākaṭena anattalakkhaṇaṃ dīpetvā puna tadeva tadubhayenāpi dīpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti vakkhati. <span class="bld">Kallaṃ nū</span>ti yuttaṃ nu. <span class="bld">Etaṃ mamā</span>ti taṇhāggāho. <span class="bld">Esohamasmī</span>ti mānaggāho. <span class="bld">Eso me attā</span>ti diṭṭhiggāho. Taṇhāggāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānaggāho navavidhamānavasena, diṭṭhiggāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo.</p>
  1783. <p class="centered">Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1784. <p class="subhead">Pabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1785. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Yena <a name="V0.0373"></a> samayena bhagavā pañcavaggiye pañcamiyaṃ arahatte patiṭṭhāpetvā sattamiyaṃ <span class="bld">nāḷakattherassa</span> nāḷakapaṭipadaṃ ācikkhitvā bhaddapadapuṇṇamāyaṃ yasassa indriyānaṃ paripakkabhāvaṃ ñatvā taṃ udikkhanto bārāṇasiyaṃ vihāsi, tena samayena yaso nāmāti sambandho. Tassa kira uppattito paṭṭhāya tassa kulassa kittisaddasaṅkhāto, parijanasaṅkhāto vā yaso visesato pavaḍḍhati. Tena tassa mātāpitaro evaṃ nāmamakaṃsu. <span class="bld">‘‘Sukhumālo’’</span>tiādi kimatthaṃ āyasmatā <span class="bld">upālittherena</span> vuttanti? Pacchimajanassa nekkhamme samussāhanajananatthaṃ. Evaṃ uttamabhogasamappitānampi uttamesu bhogesu appamattakenāpi <a name="M0.0408"></a> asubhanimittena vitajjetvā kālākālaṃ agaṇetvā vivekābhiratiyā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ tiṇaṃ viya pahāya gehato nikkhamanā ahosi, kassa panaññassa na siyāti adhippāyo. <span class="bld">Samaṅgībhūtassā</span>ti tehi ekattaṃ upagatassa, avivittassāti attho. <span class="bld">Niddā okkamī</span>ti manāpesupi visayesu pavattiṃ nivāretvā tassa cittaṃ atikkamitvā abhibhavitvā attano vasaṃ upanesīti attho. <span class="bld">Sabbarattiyo cā</span>ti tayopi yāme. Tena parijanassa vikāradassane kāraṇaṃ dasseti. Ratti-saddo panettha kāle sūriyābhāve, yāme ca pavattatīti viññeyyo. Yāmevidha viññeyyo ticīvaravippavāse ca. <span class="bld">Kacche</span>ti kacchapasse. <span class="bld">Kaṇṭhe</span>ti kaṇṭhassa heṭṭhā. Mudiṅgassa hi upari kaṇṭhaṃ ṭhapetvā sayantiyā kaṇṭhe mudiṅgaṃ addasāti attho. <span class="bld">Āḷambara</span>nti paṇavaṃ. Ubhatomukhassa tanukā dīghā. Vitthinnasamatalassa vāditassa etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Vippalapantiyo</span>ti supinadassanādivasena asambandhapalāpaṃ vippalapantiyo. <span class="bld">Susānaṃ maññe</span>ti susānaṃ viya addasa sakaṃ parijananti sambandho. <span class="bld">Ādīnavo</span>ti asubhabhāvo. <span class="bld">Nibbidāya cittaṃ saṇṭhātī</span>ti vimuccitukāmatāsaṅkhātāya ukkaṇṭhāya cittaṃ namīti attho. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti ‘‘ito paṭṭhāya imāhi itthīhi saha nāhaṃ bhavissāmī’’ti attamanavācaṃ nicchāresi. Dve kira ākārā tassa pamādasuttaparijanadassane pākaṭā jātā kilesānaṃ balavabhāvo, asubhākārassa atioḷārikabhāvo ca. Evaṃ sati oḷārikatare ca asubhākāre kilesavasenāyaṃ sabbopi loko ettha pīḷito mucchito. Aho kilesā balavatarāti hi passato passato tassa dvepi te ākārā pākaṭā jātā, yenevamavocāti.</p>
  1786. <p class="bodytext">‘‘Suvaṇṇapādukāyo ārohitvā’’ti etenassa nissaṅgatāya vissaṭṭhagamanaṃ dīpeti. So hi balavasaṃvegābhitunnahadayattā parijanassa pabodhe satipi attano gamananivāraṇasamatthabhāvaṃ asahamāno attānaṃ takkento vissaṭṭho agamāsi. <span class="bld">Amanussā</span>ti devatā. Tā hi manussehi sugatipaṭivedhañāṇasaṇṭhānādiguṇasāmaññena <a name="V0.0374"></a> ‘‘amanussā’’ti vuccanti. Na hi asamānajātikā tiracchānādayo ‘‘abrāhmaṇā’’ti vā ‘‘avasalā’’ti vā vuccanti, kintu jātisabhāgatāya eva vasalādayo ‘‘abrāhmaṇā’’ti vuccanti, evaṃ manussehi kenaci ākārena sabhāgatāya <a name="M0.0409"></a> devatā ‘‘amanussā’’ti vuttā. Aññathā manussā na hontīti tiracchānagatāpi ‘‘amanussā’’ti vattabbā bhaveyyuṃ.</p>
  1787. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Vanagahanaṃ disvā ‘‘sumuttohaṃ nagarato’’ti pamuditattā bhagavato avidūre udānesi. <span class="bld">Idaṃ kho yasā</span>ti bhagavā nibbānaṃ sandhāyāha. Tañhi taṇhādikilesehi anupaddutaṃ, anupasaṭṭhatañca dassanamattenāpi assādajananato. <span class="bld">Dhammaṃ desessāmī</span>ti yena taṃ nibbānaṃ idha nisinnamattova tvaṃ adhigamissasīti adhippāyo. <span class="bld">Kirā</span>ti assaddheyyaabyattiparihāsesu nipāto, idha abyattiyaṃ. <span class="bld">Suvaṇṇapādukāyo orohitvā</span>ti ca suvaṇṇapādukāhi otaritvā. Nissakkatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Tassa nisinnamattasseva aññaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ akatvā anāmantetvā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Suparipakkindriyattā, paṭivedhakkhaṇānatikkamanatthaṃ anupaddutānupasaṭṭhatānaṃ pāpakadhammadesanābhimukhacittattā, seṭṭhissa gahapatino acirāgamanadassanato ca. Kimatthaṃ bhagavā tassa suṭṭhutaraṃ saṃviggahadayassa bhavato muccitukāmassa bhavābhavūpāyānisaṃsakathaṃ paṭhamameva kathesīti? Sabbabhavādīnavadassanatthaṃ. So hi manussalokasseva upaddutaupasaṭṭhabhāvaṃ addasa, na saggānanti kadāci saggalokaṃ sukhato maññeyya. Tattha sukhasaññena nibbānābhimukhaṃ cittaṃ peseyyāti saggānampi ādīnavaṃ dassetukāmatāya anupubbiṃ kathaṃ ārabhi. Ettha dānaṃ, dānānisaṃsaṃ, sīlānisaṃsañca kathento dānasīlakathaṃ katheti nāma. Saggavaṇṇaṃ kathento saggakathaṃ katheti nāma. Tattha vatthukāmakilesakāmānaṃ aniccataṃ, apasādataṃ, mahādīnavatañca kathento kāmānaṃ ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesañca pakāseti. Nekkhamme tadabhāvato ca taṃnissaraṇato ca tabbiparītaṃ ānisaṃsaṃ kathento nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāseti nāma. Tattha <span class="bld">okāra</span>nti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. <span class="bld">Saṃkilesa</span>nti saṃkilissanaṃ bādhanaṃ upatāpanaṃ vāti attho. <span class="bld">Kallacittaṃ</span> paññindriyassa ānubhāvena, diṭṭhiyogavicikicchāyogānaṃ paññindriyena vihatattā. <span class="bld">Muducittaṃ</span> satindriyasamāyogena, vihiṃsāsārambhādikilesapavesaṃ nivāretvā cittamudutādikusaladhammappavesanaṃ karontaṃ sahajātaṃ cittaṃ muduṃ karoti. Samādhindriyassa ānubhāvena <span class="bld">vinīvaraṇacittaṃ</span>. Tañhi visesato nīvaraṇavipakkhabhūtanti. Vīriyindriyavasena <span class="bld">udaggacittaṃ</span>. Tañhi thinamiddhasaṅkhātalīnabhāvavipakkhanti. Saddhindriyassa ānubhāvena <a name="M0.0410"></a> <span class="bld">pasannacittaṃ</span> tassa pasādalakkhaṇattā. <span class="bld">Sāmukkaṃsikā</span>ti etaṃ visayavasena desanaṃ <span class="bld">upālitthero</span> pakāseti. Saccāni hi sāmukkaṃsikadesanāya <a name="V0.0375"></a> visayāni. Aññathā dukkhādīni sāmukkaṃsikā dhammadesanāti āpajjati tassa vibhāvane saccānaṃ niddiṭṭhattā.</p>
  1788. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Catuddisā</span>ti catūsu disāsu. <span class="bld">Abhisaṅkharesī</span>ti abhisaṅkhari. Kimatthanti ce? Ubhinnaṃ paṭilabhitabbavisesantarāyanisedhanatthaṃ. Yadi so puttaṃ passeyya, puttassapi dhammacakkhupaṭilābho arahattuppatti, seṭṭhissapi dhammacakkhupaṭilābho na siyā. Diṭṭhasaccopi ‘‘dehi te mātuyā jīvita’’nti vadanto kimaññaṃ na kareyya. Yasopi taṃ vacanaṃ sutvā arahāpi samāno sayaṃ appaṭikkhipitvā bhagavantaṃ ullokento kimaññāya saṇṭhaheyya.</p>
  1789. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Ubhohipi pattabbavisesakoṭiyā pattattā bhagavā puna taṃ paṭippassambhesi. <span class="bld">Pubbe agārikabhūto</span>ti tassa sotāpannakālaṃ sandhāyāha. Sotāpanno hi agāramajjhe vasanārahattā agāriyabhūto nāma hoti apabbajito. Sampati pabbajito samāno agāramajjhavasanassa abhabbattā ‘‘agāriko’’ti na vuccati, tasmā evamāha. Yassa diṭṭhoti sambandho, yena diṭṭhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Seyyathāpi pubbe agārikabhūto’’ti vacanena laddhanayattā pacchā gahapati gihivesadhārimeva yasaṃ sandhāyāha ‘‘yasena kulaputtena pacchāsamaṇenā’’ti. Tattha <span class="bld">cara brahmacariya</span>nti ābhisamācārikasīlaṃ brahmacariyaṃ cara paripūrehi tāva, yāva sammādukkhassantakiriyā, yāva cuticittāti adhippāyo. Liṅgabrahmacariyaṃ sandhāyāti porāṇā, tañca yuttaṃ. Liṅgamattañhi sandhāya so āyasmā ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, pabbajjaṃ upasampada’’nti āha.</p>
  1790. <p class="bodytext">Kimatthaṃ bhagavā yasassa mātu, pajāpatiyā ca bhattakiccaṃ akatvāva dhammaṃ desesīti? Yasassa pabbajjāya sokasallasamappitattā dānañca somanassikacittena na dadeyyuṃ, satthari ca domanassappattā hutvā maggapaṭivedhampi na labheyyunti bhagavā paṭhamaṃ tāva tā vigatasokasallahadayāyo katvā puna bhattakiccaṃ akāsi.</p>
  1791. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Seṭṭhānuseṭṭhīna</span>nti anukkamaseṭṭhīnanti porāṇā. ‘‘Seṭṭhino cānuseṭṭhino ca yāni kulāni, tāni seṭṭhānuseṭṭhāni kulāni, tesaṃ <a name="M0.0411"></a> seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulāna’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Dhammavinayo</span>ti sāsanabrahmacariyaṃ pāvacananti idha atthato ekaṃ. Atha vā dhammena vinayo, na daṇḍasatthehīti dhammavinayo, dhammāya vinayo, na hiṃsatthanti vā dhammato vinayo, nādhammatoti vā dhammo vinayo, nādhammoti vā dhammānaṃ vinayo, na aññesanti vā dhammakāyattā, dhammasāmittā <a name="V0.0376"></a> vā dhammo bhagavā, tassa dhammassa vinayo, na takkikānanti vā dhammavinayo. Samānādhikaraṇavasena vā dhammavinayo nīluppalaṃ viya, dhammo ca vinayo cāti dhammavinayo phalāphalaṃ viya napuṃsakamiti pulliṅgāpadesato assa liṅgabhāvo siddho, yassa vā dhammo vinayo, so dhammavinayo setapaṭo puriso viya, dhammena yutto vā vinayo dhammavinayo assaratho viyāti evamādinā nayena yojanā veditabbā.</p>
  1792. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">‘‘Khaṇḍasīmaṃ netvā’’</span>ti bhaṇḍukammārocanapaṭiharaṇatthaṃ vuttaṃ. Tena ‘‘sabhikkhuke vihāre aññampi etassa kese chindā’’ti vattuṃ na vaṭṭatīti. <span class="bld">Pabbājetvā</span>ti imassa adhippāyapakāsanatthaṃ <span class="bld">‘‘kāsāyāni acchādetvā ehī’’</span>ti vuttaṃ. Upajjhāyo ce kesamassuoropanādīni akatvā pabbajatthaṃ saraṇāni deti, na ruhati pabbajjā. Kammavācaṃ sāvetvā upasampādeti, ruhati upasampadā. Appattacīvarānaṃ upasampadāsiddhidassanato, kammavipattiyā abhāvato cetaṃ yujjatevāti eke. Hoti cettha –</p>
  1793. <p class="gatha1">‘‘Saliṅgasseva pabbajjā, viliṅgassāpi cetarā;</p>
  1794. <p class="gathalast">Apetapubbavesassa, taṃ dvayaṃ iti cāpare’’ti.</p>
  1795. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhunā hi sahatthena vā āṇattiyā vā dinnameva kāsāvaṃ vaṭṭati, adinnaṃ na vaṭṭatī</span>ti pana santesveva kāsāvesu, nāsantesu asambhavatoti tesaṃ adhippāyo. <span class="bld">Evañca pana, bhikkhave, pabbājetabbo upasampādetabbo</span>. <span class="bld">Paṭhamaṃ…pe…anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada</span>nti ettha iminā anukkamena dinnehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampadaṃ anujānāmi kevalehīti adhippāyadassanato –</p>
  1796. <p class="gatha1">Ādinnapubbaliṅgassa, naggassāpi dvayaṃ bhave;</p>
  1797. <p class="gathalast">Netarassāti no khanti, sabbapāṭhānulomatoti. –</p>
  1798. <p class="bodytext">Ācariyo<a name="M0.0412"></a>. <span class="bld">Ācariyena adinnaṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha ‘‘pabbajjā na ruhatīti vadantī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span>pi tatheva likhitaṃ. Urādīni <span class="bld">ṭhānāni</span> nāma. Saṃvutādīni <span class="bld">karaṇāni</span> nāma. ‘‘Anunāsikantaṃ katvā ekasambandhaṃ katvā dānakāle antarā aṭṭhatvā vattabbaṃ. Vicchinditvā dānepi yathāvuttaṭṭhāne eva vicchedo, aññatra na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Anunāsikante diyyamāne khalitvā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti makārena missībhūte khette otiṇṇattā <a name="V0.0377"></a> vaṭṭatīti <span class="bld">upatissatthero</span>. Missaṃ katvā vattuṃ vaṭṭati, vacanakāle pana anunāsikaṭṭhāne vicchedaṃ akatvā vattabbanti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. ‘‘Evaṃ kammavācāyampī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ubhatosuddhiyāva vaṭṭatī</span>ti ettha mahāthero patitadantādikāraṇatāya acaturassaṃ katvā vadati, byattasāmaṇero samīpe ṭhito pabbajjāpekkhaṃ byattaṃ vadāpeti. Mahātherena avuttaṃ vadāpetīti na vaṭṭati. Kammavācāya itaro bhikkhu ce vadati, vaṭṭatīti. Saṅgho hi kammaṃ karoti, na puggaloti. Na nānāsīmapavattakammavācāsāmaññanayena paṭikkhipitabbattā. Atha therena caturassaṃ vuttaṃ pabbajjāpekkhaṃ vattuṃ asakkontaṃ sāmaṇero sayaṃ vatvā vadāpeti, ubhatosuddhi eva hoti therena vuttasseva vuttattā. Buddhaṃ saraṇaṃ gacchanto asādhāraṇe buddhaguṇe, dhammaṃ saraṇaṃ gacchanto nibbānaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchanto sekkhadhammaṃ, asekkhadhammañca saraṇaṃ gacchatīti aggahitaggahaṇavasena yojanā kātabbā. Aññathā saraṇattayasaṅkaradoso. <span class="bld">Sabbamassa kappiyākappiya</span>nti dasasikkhāpadavinimuttaṃ parāmāsāparāmāsādi. ‘‘Ābhisamācārikesu vinetabbo’’ti vacanato sekhiyaupajjhāyavattādiābhisamācārikasīlamanena pūretabbaṃ. Tattha cārittassa akaraṇe vārittassa karaṇe daṇḍakammāraho hotīti dīpeti.</p>
  1799. <p class="centered">Pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1800. <p class="subhead">Dutiyamārakathāvaṇṇanā</p>
  1801. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. ‘‘Tena hetunā’’ti vacanato <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘yonisomanasikārāsammappadhānā’’ti hetvatthe nissakkavacananti veditabbaṃ.</p>
  1802. <p class="centered">Dutiyamārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1803. <p class="subhead">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā</p>
  1804. <p class="bodytext"><a name="para37-8"></a><span class="paranum">37-8</span>. <span class="bld">Vaseyyāmā</span>ti <a name="M0.0413"></a> ‘‘tvañca ahañca vaseyyāmā’’ti piyavacanena tassa saṅgaṇhanatthaṃ vuttaṃ kira. <span class="bld">Tejasā teja</span>nti ānubhāvena ānubhāvaṃ. Tejodhātuyā vā tejodhātuṃ. <span class="bld">Ubhinnaṃ sajotibhūtāna</span>nti anādaratthe sāmivacanaṃ, bhāvasattamīatthe vā. Agyāgārameva ādittaṃ, na tattha vasanako sattajātiko. Acinteyyo hi iddhivisayo. Kasmā pana bhagavā agyāgārampi anādittaṃ nādhiṭṭhāsīti? Attano dukkhuppādābhāvassa anativimhādibhāvappasaṅgato. Kimatthaṃ parasantakaṃ <a name="V0.0378"></a> mahāsambhārapavattaṃ taṃ vināsetīti? Puna yathāporāṇaṃ iddhānubhāvena kattukāmatādhippāyato. <span class="bld">Pariyādinno</span>ti khayaṃ nīto. <span class="bld">Tejasā teja</span>nti ānubhāvena ānubhāvaṃ. Agyāgārassa parittattā itaro attho na sambhavati. Ayamattho ‘‘makkhaṃ asahamāno’’ti iminā ativiya sameti. Iddhānubhāvamakkhanañhi tattha <span class="bld">makkho</span> nāma. <span class="bld">Pattenā</span>ti padumapattenātipi porāṇā. Paduminisaṇḍe ṭhito hi bhagavā tattha ahosīti tesaṃ mati.</p>
  1805. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Dinna</span>nti anumatinti attho. <span class="bld">Abhīto</span> nibbhayo. Kasmā? Yato so maggena bhayamatīto. <span class="bld">‘‘Sumanamanaso</span>ti sundaracittasaṅkhātamano. Sumano eva vā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Tejovā</span>ti aggi viya. <span class="bld">Dhātukusalo</span>ti tejodhātumhi kusalo. ‘‘Byavahitā ce’’ti saddalakkhaṇattā ca upasaggo. Tejodhātusamāpattīsu kusalo iccevattho. <span class="bld">Udicchare</span>ti ullokesuṃ. ‘‘Saṃparivāresu’’nti ca likhitaṃ. Iti evaṃ bhaṇantīti attho. <span class="bld">Hatā</span>ti samāti attho, kāḷakāva hontīti kirettha adhippāyo. Īsakampi byāpāraṃ akatvā upasamānurūpaṃ tiṭṭhanti. Ye ca anekavaṇṇā acciyo hontīti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nīlā atha lohitikā’’</span>tiādimāha.</p>
  1806. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Catuddisā</span>ti catūsu disāsu.</p>
  1807. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Paṃsukūlaṃ uppanna</span>nti pariyesamānassa paṭilābhavasena uppannaṃ hoti. Cittavicittapāṭihīradassanatthāya ca sā pariyesanā. Sā ayaṃ <span class="bld">sāyaṃ</span><a name="M0.0414"></a>. Tā imā <span class="bld">tayimā</span>. Dve ekato gahetvā vadati. Āyāmi ahaṃ <span class="bld">āyamahaṃ</span>. <span class="bld">Eta</span>nti etassa. <span class="bld">Yathā maya</span>nti yasmā mayaṃ.</p>
  1808. <p class="bodytext"><a name="para50-51"></a><span class="paranum">50-51</span>. <span class="bld">Udakavāhako</span>ti udakogho. Udakasototi porāṇā. <span class="bld">‘‘Yāya tva’’</span>nti pubbabhāgavipassanāpaṭipadaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Cirapaṭikā</span>ti cirapabhuti, nāgadamanato paṭṭhāya cirapaṭikā. ‘‘Cirapaṭisaṅkhā’’tipi vadanti. <span class="bld">Kesamissa</span>ntiādimhi abbokiṇṇaṃ visuṃ visuṃ bandhitvā pakkhittattā kesādayova kesamissāti porāṇā. <span class="bld">Khārikājamissa</span>nti ettha khārī vuccati tāpasaparikkhāro. <span class="bld">Jaṭile pāhesī</span>ti dve tayo tāpase pāhesi. ‘‘Soḷasātirekaaḍḍhauḍḍhāni pāṭihāriyasahassānī’’ti vuttaṃ.</p>
  1809. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Aggihutte kataparicayattā bhagavā tesaṃ <span class="bld">ādittapariyāya</span>-mabhāsi (saṃ. ni. 4.28). Tattha ekaccaṃ ārammaṇavasena ādittaṃ cakkhādi rāgagginā, ekaccaṃ sampayogavasena cakkhusamphassapaccayā vedayitādikeneva, ekaccaṃ abhibhūtatthena cakkhādi eva jātiādinā<a name="V0.0379"></a>, ekaccaṃ paccayatthena, tadeva sokādināti yathāsambhavamettha ādittatā veditabbā. Ettha kiñcāpi dukkhalakkhaṇamevekaṃ pākaṭaṃ, tadanusārena pana itaraṃ lakkhaṇadvayampi tehi diṭṭhanti veditabbaṃ dukkhākārassa itarākāradīpanato. Santasukhataṇhābhiniviṭṭhattā panesaṃ dukkhalakkhaṇapubbaṅgamā desanā katāti veditabbā.</p>
  1810. <p class="centered">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1811. <p class="subhead">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para55-7"></a><span class="paranum">55-7</span>. Vatthukāmabhūtā itthiyo <span class="bld">kāmitthiyo</span>. Dutiyādayo <span class="bld">assāsakā</span>. Yasmā anuppanne eva bhagavati buddhakolāhalaṃ loke paṭhamameva vassasahassaṃ uppajjati. Brahmāno ca brāhmaṇavaṇṇaṃ abhinimminitvā vedesu sahassattayamattaṃ buddhapaṭisaṃyuttaṃ pariyattiṃ pakkhipitvā vācenti, bhagavato jātito paṭṭhāya ca buddhakathā lakkhaṇaññūhi brāhmaṇehi uppāditā, patthaṭā loke, tasmā yujjanti, na aññathā. ‘‘Tamaddasa <a name="M0.0415"></a> bimbisāro, pāsādasmiṃ patiṭṭhito’’tiādigāthāhi bodhisattakāle eva abhisittatā bimbisārassa siddhā.</p>
  1813. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Idhāvuso khīṇāsavo bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno paṇunnapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapaññoti (dī. ni. 3.348, 360; a. ni. 10.19) dasa ariyavāsā nāma. Rūpārūpasamāpattiyo aṭṭha nirodhasamāpatti mahākaruṇāsamāpattītipi porāṇā. Tattha nīvaraṇā <span class="bld">pañcaṅgā</span> ca. Chaḷaṅgupekkhā <span class="bld">chaḷaṅgā</span>. Satārakkhena <span class="bld">ekārakkhā</span>. Saṅkhāya ekaṃ paṭisevati, adhivāseti, parivajjeti, saṅkhāya ekaṃ vinodetīti ayaṃ <span class="bld">caturāpasseno</span>. Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ puthupaccekasaccāni cattāri pahīnāni, evaṃ <span class="bld">paṇunnapaccekasacco</span>. Kāmesanā bhavesanā pahīnā hoti, brahmacariyesanā paṭippassaddhā, evaṃ <span class="bld">samavayasaṭṭhesano</span>. Kāmabyāpādavihiṃsāsaṅkappo pahīno hoti, evaṃ <span class="bld">anāvilasaṅkappo,</span> sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati evaṃ <span class="bld">suvimuttacitto</span> hoti. Rāgo pahīno ucchinnamūlo…pe… anuppādadhammoti pajānāti, doso, moho anuppādadhammoti pajānāti, evaṃ <span class="bld">suvimuttapañño</span>ti.</p>
  1814. <p class="gatha1">‘‘Ṭhānāṭhānaṃ <a name="V0.0380"></a> vipākañca, ñāṇaṃ sabbatthagāminiṃ;</p>
  1815. <p class="gathalast">Anekadhātuyo lokaṃ, adhimuttiñca pāṇinaṃ.</p>
  1816. <p class="gatha1">‘‘Jānāti indriyānañca, paropariyataṃ muni;</p>
  1817. <p class="gathalast">Jhānādisaṃkilesādi-ñāṇaṃ vijjattayaṃ tathā’’ti. –</p>
  1818. <p class="bodytext">Imāni <span class="bld">dasa balāni</span>. <span class="bld">Asekkhaṅgāni</span> nāma asekkhā sammādiṭṭhi…pe… asekkhavimutti asekkhavimuttiñāṇadassananti. Tattha dasamaṃ asekkhaṃ. Etehi dasahi cupeto pāramīhīti porāṇā.</p>
  1819. <p class="centered">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1820. <p class="subhead">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1821. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Kiṃ kāhasī</span>ti kiṃ kāhati. ‘‘Kiṃ karoti, kiṃ karosī’’ti vā byañjanaṃ bahuṃ vatvāti attho. <span class="bld">Paṭipādento</span>ti nigamento. ‘‘Paccabyathā<a name="M0.0416"></a>, paccabyatha’’ntipi paṭhanti. <span class="bld">Kappanahutehī</span>ti ettha dasakānaṃ sataṃ sahassaṃ, sahassānaṃ sataṃ satasahassaṃ, satasahassānaṃ sataṃ koṭi, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭipakoṭi, koṭipakoṭisatasahassānaṃ sataṃ nahutanti veditabbaṃ. <span class="bld">Kappanahutehī</span>ti evamanusārato abbhatītaṃ nāmāti khandhakabhāṇakānaṃ pāṭhoti.</p>
  1822. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. ‘‘Kulacchedāyā’’ti pāṭho, kulupacchedāyāti attho. Manussā ‘‘dhammena kira samaṇā sakyaputtiyā nayanti, nādhammenā’’ti na puna codesunti evaṃ pāṭhasesena sambandho kātabbo.</p>
  1823. <p class="bodytext">Ettāvatā thero nidānaṃ niṭṭhapesīti veditabbaṃ. Honti cettha –</p>
  1824. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ dhammasenāpati ettha mūla-</p>
  1825. <p class="gatha2">Ganthassa siddhikkamadassanena;</p>
  1826. <p class="gatha3">Nidānaniṭṭhānamakaṃsu <a name="V0.0381"></a> dhamma-</p>
  1827. <p class="gathalast">Saṅgāhakā te vinayakkamaññū.</p>
  1828. <p class="gatha1">‘‘Nidānalīnatthapadānameva,</p>
  1829. <p class="gatha2">Nidāniṭṭhānamidaṃ viditvā;</p>
  1830. <p class="gatha3">Ito paraṃ ce vinayatthayutta-</p>
  1831. <p class="gathalast">Padāni vīmaṃsanameva ñeyya’’nti.</p>
  1832. <p class="centered">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1833. <p class="subhead">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1834. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Buddhupajjhāyakānaṃ itaresaṃ ehibhikkhūnaṃ nivāsanapārupanakappato nesaṃ visuṃ visuṃ sadisattā <span class="bld">‘‘dunnivatthā duppārutā anākappasampannā’’</span>ti vuttā. Na kevalañca itthambhūtā piṇḍāya caranti, apica manussānaṃ bhuñjamānānaṃ uparītiādi. Manussā ujjhāyanti pipāsāsahanato, itaresaṃ ākappasampattiyā pasannattā ca.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Kena ko upajjhāyo gahetabboti? ‘‘Tadā so yassa santike pabbājito, etarahi yassa santike upasampadāpekkho hoti. Upajjhāyena <a name="M0.0417"></a> ca sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāyā’’ti kehici likhitaṃ. Taṃ te evaṃ jānanti ‘‘upajjhāyena ‘sāhū’tiādinā sampaṭicchite saddhivihārikassa ‘sādhu suṭṭhu sampaṭicchāmī’ti vacanaṃ kevalaṃ bhikkhūhi āciṇṇameva, na katthaci dissati, tasmā vināpi tena upajjhāyo gahitova hotī’’ti. Tattha <span class="bld">sāhū</span>ti sādhūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Lahū</span>ti lahu, tvaṃ mama na bhāriyosīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Opāyika</span>nti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, iminā upāyena tvaṃ me ito paṭṭhāya bhāro jātosīti attho. <span class="bld">Patirūpa</span>nti anurūpaṃ te upajjhāyaggahaṇanti attho.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Tādisameva</span> mukhadhovanodakaṃ utumhi ekasabhāgeti. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha vuttana-kārato paṭṭhāya. Tena ‘‘nātidūre gantabbaṃ, nāccāsanne gantabba’’nti ettha vuttana-kārena anāpattīti dīpetīti eke. Sacittakā ayaṃ āpatti, udāhu acittakāti? Anādariyapaccayattā sacittakā. Anādariyapaccayatā kathaṃ paññāyatīti <a name="V0.0382"></a> ce? Anādariyapaccayehi saṅgahitanti. Pātimokkhuddese sekhiyānaṃ gaṇaparicchedākaraṇañhi khandhakapariyāpannāpattiyā saṅgaṇhanatthaṃ. Idaṃ pana lakkhaṇaṃ cāritteyeva veditabbaṃ, na vāritte akappiyamaṃsakhādanādiāpattīnaṃ acittakattā. Khandhakavārittānaṃ tehi saṅgaho, sekhiyavāritteyeva acittakehi sūpodanaviññattipaccayādīhīti ācariyo. Yattha yattha <span class="bld">na</span>-kārena paṭisedho karīyati, kiṃ sabbattha dukkaṭāpattīti? Āma. Yattha aṭṭhakathāya nayo na dassito, tattha sabbattha. Parato hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sace pana kāḷavaṇṇakatā vā sudhābaddhā vā hoti nirajamattikā, tathārūpāya bhūmiyā ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’tiādinā nayena nayo dassito.</p>
  1837. <p class="bodytext">Etthāha – yasmā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span>yeva ‘‘sace upajjhāyassa anabhirati uppannā hoti, diṭṭhigataṃ uppannaṃ hotī’’ti (mahāva. 66) bhagavato vacanavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttanayo yuttoti dassetuṃ ‘‘nātidūre nāccāsanne’’ti ettha ko bhagavato vacanalesoti? Vuccate – ‘‘paṭhamataraṃ āgantvā āsanaṃ paññāpetabba’’ntiādīni vadanti desaniyamanato. Upajjhāyena anumataṃyeva paṭhamagamananti ce? Na, asiddhattā, siddhepi yathāvuttanayasiddhito ca<a name="M0.0418"></a>. Na hi vārittassa anumati anāpattikarā hoti, evaṃ santepi vicāretvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Koṭṭhaka</span>nti dvārakoṭṭhakaṃ. Na nissajjitabbaṃ, na nidahitabbaṃ vā.</p>
  1838. <p class="centered">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1839. <p class="subhead">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā</p>
  1840. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Adhimattaṃ gehassitapemaṃ na hotī</span>ti ettha gehassitapemaṃ na akusalamicceva daṭṭhabbaṃ khīṇāsavānampi sādhāraṇattā imassa lakkhaṇassa. Na khīṇāsavānaṃ asammāvattanābhāvatoti ce? Na, tesaṃ na paṇāmetabbaṃ taṃsamannāgamanasiddhito, tasmā ‘‘mamesa bhāro’’ti mamattakaraṇaṃ tattha pemanti veditabbaṃ. ‘‘Eko vattasampanno…pe… tesaṃ anāpattī’ti ettha viya sace eko vattasampanno bhikkhu ‘bhante, tumhe appossukkā hotha, ahaṃ tumhākaṃ saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ vā gilānaṃ vā upaṭṭhahissāmi, ovaditabbaṃ ovadissāmi, iti karaṇīyesu ussukkaṃ āpajjissāmī’ti vadati, te evāsaddhivihārikādayo ‘bhante, tumheva kevalaṃ appossukkā hothā’ti vadanti, vattaṃ vā na sādiyanti, tato paṭṭhāya ācariyupajjhāyānaṃ anāpattī’’ti vuttaṃ.</p>
  1841. <p class="centered">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1842. <p class="subhead">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1843. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">‘‘Pūtimutta</span>nti <a name="V0.0383"></a> muttaṃ pūtikāyo viyā’’ti vatvāpi ‘‘pūtibhāvena muttaṃ paṭinissaṭṭhaṃ bhesajjaṃ pūtimuttabhesajja’’nti likhitaṃ. Sabbattha itthannāmoti ekova na-kāro hoti.</p>
  1844. <p class="centered">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1845. <p class="subhead">Ācariyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1846. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. ‘‘Āyasmato <a name="M0.0419"></a> nissāya vacchāmī’’ti vuttaṃ. ‘‘Āyasmato ovādaṃ nissāya vasāmī’’ti pāṭhasesavasena veditabbā. <span class="bld">Nissāyā</span>ti vā nissayā, nissayenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Āyasmato</span>ti vā upayogatthe sāmivacanaṃ.</p>
  1847. <p class="centered">Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1848. <p class="subhead">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā</p>
  1849. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Disaṃ gato</span>ti tattha dhuranikkhittavāso hutvā tirogāmaṃ gato. <span class="bld">Yattha nissayo labbhati, tattha gantabba</span>nti etthāpi upajjhāye vuttanayeneva ‘‘katipāhena gamissāmī’’ti gamane cesa ussāho rakkhati. <span class="bld">Mā idha paṭikkamī</span>ti mā idha gaccha. <span class="bld">Sabhāgā</span> nāma upajjhāyassa sissā. Tattha nissayaṃ gahetvā. Yadi evaṃ ko visesoti ce? Tena idaṃ vuccati ‘‘appeva nāma khameyyā’’ti. <span class="bld">Vasituṃ vaṭṭatī</span>ti upajjhāyena pariccattattā upajjhāyasamodhānaṃ niratthakanti attho. Sace upajjhāyo cirena anuggahetukāmo hoti, tato paṭṭhāya upajjhāyova nissayo. Upajjhāyo ce alajjī hoti, saddhivihārikena anekakkhattuṃ vāretvā aviramantaṃ upajjhāyaṃ pahāya vināpi nissayapaṇāmanena aññassa santike nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ. Upajjhāyassa ce liṅgaṃ parivattati, ekadivasampi na rakkhati. Pakkhapaṇḍako ce hoti, nissayajātiko ce ‘‘upajjhāyassa sukkapakkhaṃ āgamehī’’ti vadati, sayameva vā āgameti, vaṭṭati. Upajjhāyo ce ukkhepaniyakammakato hoti, nānāsaṃvāsakabhūmiyaṃ ṭhitattā nissayo paṭippassambhati. Sammāvattantaṃ pana passitvā kammapaṭippassaddhiṃ āgametuṃ labhati. Mānattācārī ce hoti, abbhānaṃ āgametabbaṃ. Dīghaṃ ce parivāsaṃ carati, aññassa santike nissayo <a name="V0.0384"></a> gahetabbo, upajjhāyasamodhānaṃ appamāṇaṃ. Parivāsamānattacārinā hi na nissayo dātabbo. Yaṃ pana <span class="bld">pārivāsikakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘saddhivihārikānampi sādiyantassa dukkaṭamevā’’tiādi (cūḷava. aṭṭha. 75), taṃ yathāvuttamatthaṃ sādheti eva. Yaṃ <a name="M0.0420"></a> pana vuttaṃ ‘‘sace saddhāpabbajitā kulaputtā ‘tumhe, bhante, vinayakammamattaṃ karothā’’ti vatvā vattaṃ karontiyeva, gāmappavesanaṃ āpucchantiyeva, taṃ vāritakālato paṭṭhāya anāpattī’’ti. Taṃ vattasādiyanapaccayā dukkaṭābhāvamattadīpanatthaṃ, saddhivihārikānaṃ sāpekkhataṃ vā sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tasmā te ce upajjhāyena vāritānurūpameva paṭipajjanti, nissayo tesaṃ paṭippassaddhoti siddhaṃ hoti.</p>
  1850. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve leḍḍupāte atikkamitvā nivattatī</span>ti ‘‘ettāvatā disāpakkanto nāma hoti, tasmā antevāsike anikkhittadhurepi nissayo paṭippassambhati. Ācariyupajjhāyā dve leḍḍupāte anatikkamma leḍḍupātadvayabbhantare tirovihārepi parikkhitte, aparikkhitte vā vasituṃ vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Aparikkhitteyevāti no takkoti ācariyo, ettha pana aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato vimutte aññasmiṃ vihāre vasantīti adhippāyo. <span class="bld">Vihāro</span>ti cettha ‘‘tādisassa vihārassa ante ṭhitā ekā kuṭikā adhippetāti <span class="bld">upatissatthero’’</span>ti vuttaṃ. Tattha ‘‘sace ubhopi ācariyantevāsikā kenaci…pe… nissayo na paṭippassambhatī’’ti iminā sāmaññato vuttena aṭṭhakathāvacanena <span class="bld">dhammasirittheravādo</span> sameti. <span class="bld">Aparikkhitte vā</span>ti dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto parikkhitto vā hoti aparikkhitto vā. ‘‘Bahisīma’’nti ca vuttattā antovihārasīmāyaṃ dve leḍḍupāte atikkamitvāpi vasituṃ vaṭṭatīti siddhattā pana <span class="bld">upatissattheravādo</span> na sameti. Ekāvāse hi parikkhitte vā aparikkhitte vā antamaso antotiyojanepi vasato nissayo na paṭippassambhati. So ca upacārasīmāya paricchinno, sā ca upacārasīmā parikkhittassa vihārassa parikkhepena aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinno ekāvāso.</p>
  1851. <p class="bodytext">Uposathakkhandhake ekāvāsavimatiyaṃ sīmāya anuññātattāti ce? Na, cīvarakkhandhakaṭṭhakathāya vicāritattā. Yathāha ‘‘sīmaṭṭhakasaṅgho bhājetvā gaṇhātū’’ti (mahāva. aṭṭha. 379). Katarasīmāya bhājetabbaṃ? <span class="bld">Mahāsivatthero</span> kirāha ‘‘avippavāsasīmāyā’’ti. Tato naṃ āhaṃsu ‘‘avippavāsasīmā nāma tiyojanāpi hoti, evaṃ sante tiyojane ṭhitā lābhaṃ gaṇhissanti, tiyojane ṭhatvā āgantukavattaṃ pūretvā ārāmaṃ pavisitabbaṃ bhavissati, gamiko <a name="M0.0421"></a> tiyojanaṃ gantvā senāsanaṃ āpucchissati, nissayapaṭippannassa tiyojanātikkame nissayo <a name="V0.0385"></a> paṭippassambhissati, pārivāsikena tiyojanaṃ atikkamitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ bhavissati, bhikkhuniyā tiyojane ṭhatvā ārāmappavesanā āpucchitabbā bhavissati, sabbametaṃ upacārasīmāparicchedavasena kātuṃ vaṭṭatīti. Tasmā antoupacārasīmāya leḍḍupātadvayaṃ atikkamitvāpi vasato nissayo tiyojanātikkame nissayo na paṭippassambhatīti siddhaṃ. Kāmañcettha upacārasīmāya tiyojanappamāṇāya, atirekāya vā yathāvuttadosappasaṅgo siyāti. Sā hi āvāsesu vaḍḍhantesu vaḍḍhati, parihāyantesu parihāyatīti vuttattā, tasmā tādisassa vihārassa ante ṭhitā ekā kuṭi vihāroti idhādhippetā. Sāpi tasseva vihārassa kuṭikāva hotīti katvā so āvāso hoti. Nānāvāso eva ce adhippeto, ‘‘ante ṭhitā kuṭikā’’ti na vattabbaṃ. Dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ abbhantare pana aparikkhitte nānāvāse nissayo na paṭippassambhatīti yvāyaṃ ‘‘no takko’’ti vutto, so tādise nānāvāse senāsanaggāhassa appaṭippassaddhinayena vutto. Senāsanaggāho hi ‘‘gahaṇena gahaṇaṃ ālayo paṭippassambhatī’’ti lakkhaṇattā itarattha paṭippassambhati. Tatrāyaṃ <span class="bld">pāḷi</span> ‘‘tena kho pana samayena āyasmā upanando sakyaputto eko dvīsu āvāsesu vassaṃ vasi…pe… detha, bhikkhave, moghapurisassa ekādhippāya’’nti (mahāva. 364). <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>ñcassa evaṃ vuttaṃ ‘‘idañca nānālābhehi nānūpacārehi ekasīmavihārehi kathitaṃ, nānāsīmavihāre pana senāsanaggāho paṭippassambhatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 364). Aparikkhittā nānāvāsā ekūpacārasaṅkhyaṃ gacchanti. Parikkhittañca ekūpacāraṃ aparikkhittasaṅkhyaṃ gacchati. Ettāvatā leḍḍupātadvayabbhantare aparikkhitte aññasmiṃ vihāre vasato nissayo pana na paṭippassambhati, parikkhitte paṭippassambhati evāti ayamattho sādhitoti. Etthāha – dve leḍḍupāte atikkamitvāva satopi nissayo na paṭippassambhati. Vuttañhi <span class="bld">nissaggiyaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sace gacchantānaṃyeva asampattesu daharesu aruṇaṃ uggacchati, cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, nissayo pana na paṭippassambhatī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.495)? Vuccate – taṃ upajjhāyena samāgame saussāhatāya vuttaṃ. Idha dhuvavāsaṃ sandhāya, tasmā aññamaññaṃ na vilomenti<a name="M0.0422"></a>. Keci pana ‘‘dve leḍḍupātaṃ atikkammāti idaṃ devasikaṃ ārocetvā vasanavasena vutta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattamevāti mama takko. Devasikaṃ ārocetvā vatthabbanti hi neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ dissati, tañca pana apakataññūhi āciṇṇanti veditabbaṃ.</p>
  1852. <p class="centered">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1853. <p class="subhead">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā</p>
  1854. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0386"></a> <span class="bld">asekkhena sīlakkhandhenā</span>tiādi ‘‘attānameva paṭhamaṃ, patirūpe nivesaye’’ti (dha. pa. 158) vacanavasena vuttaṃ, na āpattiaṅgavasena. Nīlasamāyogato nīlaṃ viya vuttaṃ <span class="bld">‘‘asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhenā’’</span>ti. Adhisīle sīlavipanno nāma āpajjitvā avuṭṭhito.</p>
  1855. <p class="centered">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1856. <p class="subhead">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1857. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Yo so aññatitthiyapubbo</span>ti ettha dve atthavikappā – tassa pasūrassa bhikkhubhāvaṃ sandhāya aññatitthiyapubbo, so bhikkhu taṃyeva titthāyatanaṃ saṅkamīti ayameko attho. Evaṃ titthiyapakkantako puna gihivesena āgato aññatitthiyapubbo, so āgato na upasampādetabboti ayameko attho. Taṃ aññatitthiyapakkantakaṃ ṭhapetvā ‘‘yo so, bhikkhave, aññatitthiyapubbo’’ti ettha na gihivesadhāraṇova pubbasaddena vutto, kintu tasmiṃ attano yathāsamādinnatitthiyavese ṭhitopi. Diṭṭhivasena atitthiyabhūtattā atitthiyapubbo, so panāgato vibbhanto āgacchati, tassa parivāsadānakiccaṃ natthi. Kiṃ imassa aññatitthiyapubbassa bhikkhuvesaṃ gahetvā saraṇagamanena sāmaṇerapabbajjā jātā, na jātāti? Kiñcettha yadi jātā, ‘‘yo so, bhikkhave, aññopi aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, tassa cattāro māse parivāso dātabbo’’ti (mahāva. 86) vacanaṃ virujjhati. Atha <a name="M0.0423"></a> na jātā, parivāsakammavācāya pabbajjāya aparāmasanaṃ virujjhatīti. Tattha <span class="bld">mahāvihāravāsino</span> ‘‘sāmaṇerasseva sato parivāso dātabbo’’ti vadanti. Itare tathā na vadanti. Te hi ‘‘evaṃ ārādhako kho bhikkhave aññatitthiyapubbo āgato upasampādetabbo’ti (mahāva. 87) suttapadaṃ pariharitabbaṃ, pure ca pacchā ca ‘aññatitthiyapubbo’ti vacanasāmaññato na sāmaṇero jātoti ce, yadi evaṃ apabbājetvāva upasampādetabboti āpajjati. Tato ca sabbapaṭhamaṃ vuttasuttaṃ virujjhati. ‘Titthāyatanaṃ saṅkanto’ti pāṭhopi na sundaraṃ. Pāṇātipātādīsu aññataraṃ sace bhindati, cattāro māse paripuṇṇepi puna paripūretabbaṃ viya dissati. Vuttampi tassa saṃvaraṃ bhikkhukaraṇatthāya anuññātattā <a name="V0.0387"></a> sīle vattabbaṃ natthī’’ti vadanti, vicāretvā gahetabbaṃ. Saraṇāni sace bhijjanti sāmaṇerasseva.</p>
  1858. <p class="centered">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1859. <p class="subhead">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1860. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Nakhapiṭṭhī</span>ti cūḷaṅgulinakhapiṭṭhi adhippetā. ‘‘Paṭicchanne nakhapiṭṭhito mahantampi vaṭṭati, evaṃ sesesupī’’ti keci vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti viya. <span class="bld">Padumakaṇṇikā</span>pi āruḷhe rattapadumavaṇṇacitraṃ.</p>
  1861. <p class="centered">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1862. <p class="subhead">Coravatthukathāvaṇṇanā</p>
  1863. <p class="bodytext"><a name="para91-2"></a><span class="paranum">91-2</span>. <span class="bld">Dhammasāmī</span>ti yasmā sayaṃ dhammasāmī, tasmā bhikkhūhi apabbājetabbakampi coraṃ aṅgulimālaṃ pabbājetvā āyatiṃ evamāhāti attho. <span class="bld">Pāḷipotthakesu</span> ‘‘kharabhedako’’tipi likhitaṃ. <span class="bld">Sannisinnāsū</span>ti vūpasantāsu.</p>
  1864. <p class="centered">Coravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1865. <p class="subhead">Iṇāyikadāsavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1866. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Passa <a name="M0.0424"></a> me pattacīvaramattaṃ, ahaṃ idaṃ dassāmīti sāmīci, yato natthi āpatti. <span class="bld">Upaḍḍhupaḍḍha</span>nti thokaṃ thokaṃ.</p>
  1867. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Desacāritta</span>nti sāvanapaṇṇāropanādi taṃ taṃ desacārittaṃ. ‘‘Devadāsiputte vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. ‘‘Ārāmikaṃ ce pabbājetukāmo, aññamekaṃ datvā pabbājetabba’’nti vuttaṃ. Mahāpaccarivādassa ayamidha adhippāyo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ārāmike demā’’ti dinnattā na te tesaṃ dāsā. ‘‘Ārāmiko ca neva dāso na bhujissoti vattabbato na dāso’’ti likhitaṃ. Takkāsiñcanaṃ <a name="V0.0388"></a> sīhaḷadīpe cārittaṃ. Te ca pabbājetabbā saṅghassārāmikattā. Nissāmikaṃ dāsaṃ attanāpi bhujissaṃ kātuṃ labhati. ‘‘Dāsassa pabbajitvā attano sāmike disvā palāyantassa āpatti natthīti vadantī’’ti ca likhitaṃ. Attano vā dāso assa bhikkhunoti attho. Nissāmikassa dāsassa rājā sāmi, tasmā rājānaṃ vā tasmiṃ gāme manusse vā āpucchitvā pabbājetabboti eke. ‘‘Bhujissaṃ katvā’’ti likhitaṃ. Tassa parihāraṃ bhaṇanti ‘‘yathā bhujisso hoti, tathā kattabbo’’ti. Evaṃ saṅkappena vatvā ‘‘payojanaṃ natthī’’ti kehici likhitaṃ. <span class="bld">Bhujissaṃ kātumeva vaṭṭatī</span>ti ‘‘sace passanti, anubandhissantī’’ti vuttaṃ. Āpatti natthi. <span class="bld">‘‘Asuddhā kira me</span>tipi taṃ sandhāyeva vutta’’nti vadanti.</p>
  1868. <p class="centered">Iṇāyikadāsavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1869. <p class="subhead">Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā</p>
  1870. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Kammārabhaṇḍū</span>ti ettha dārako cūḷāmattaṃ ṭhapetvā āgacchati, tasmā āpucchituṃ labhati. Tañce so vā añño vā avaharati, doso natthi. ‘‘Kesamassuorohanaṃ akatvā asatiyā saraṇāni datvā pabbājeti, ruhatevā’’ti vadanti.</p>
  1871. <p class="bodytext"><a name="para101-3"></a><span class="paranum">101-3</span>. <span class="bld">Ettha</span> kule. ‘‘Ubhayāni kho panassa…pe… anubyañjanasoti sabbopāyaṃ pabhedo <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ñāto hotī’’ti ca ‘‘āpattiṃ <a name="M0.0425"></a> jānātīti pāṭhe avattamānepi idaṃ nāma katvā idaṃ āpajjatīti jānāti ce, vaṭṭatī’’ti ca likhitaṃ. ‘‘Tañca kho tato pubbe pāṭhe paguṇe kateti gahetabbaṃ, ācariyupajjhāyānampi eseva nayo’’ti vuttaṃ.</p>
  1872. <p class="centered">Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1873. <p class="subhead">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1874. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. ‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante’’tiādīhi (theragā. 527) <span class="bld">saṭṭhimattāhi</span>. Dassehi iti maṃ āṇāpesi. Ettha iti-saddo āharitabbo. <span class="bld">Pokkharavassa</span>nti pokkharapattavaṇṇaṃ udakaṃ, tamhi vassante temitukāmāva tementi. <span class="bld">Uṇhīsato paṭṭhāyā</span>ti muddhato paṭṭhāya.</p>
  1875. <p class="gatha1">‘‘Siniddhanīlamudukuñcitakeso<a name="V0.0389"></a>,</p>
  1876. <p class="gatha2">Sūriyanimmalatalābhinalāṭo;</p>
  1877. <p class="gatha3">Yuttatuṅgamudukāyatanāso,</p>
  1878. <p class="gathalast">Raṃsijālavitato narasīho’’ti. (apa. aṭṭha. 1.santikenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.santikenidānakathā) –</p>
  1879. <p class="bodytext">Ādigāthāhi. Atha vā –</p>
  1880. <p class="gatha1">‘‘Cakkavaraṅkitarattasupādo,</p>
  1881. <p class="gatha2">Lakkhaṇamaṇḍitaāyatapaṇhi;</p>
  1882. <p class="gatha3">Cāmarachattavibhūsitapādo,</p>
  1883. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1884. <p class="gatha1">‘‘Sakyakumāravaro sukhumālo,</p>
  1885. <p class="gatha2">Lakkhaṇacittikapuṇṇasarīro;</p>
  1886. <p class="gatha3">Lokahitāya gato naravīro,</p>
  1887. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1888. <p class="gatha1">‘‘Puṇṇasasaṅkanibho mukhavaṇṇo,</p>
  1889. <p class="gatha2">Devanarāna piyo naranāgo;</p>
  1890. <p class="gatha3">Mattagajindavilāsitagāmī,</p>
  1891. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1892. <p class="gatha1">‘‘Khattiyasambhavaaggakulīno<a name="M0.0426"></a>,</p>
  1893. <p class="gatha2">Devamanussanamassitapādo;</p>
  1894. <p class="gatha3">Sīlasamādhipatiṭṭhitacitto,</p>
  1895. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1896. <p class="gatha1">‘‘Āyatayuttasusaṇṭhitanāso,</p>
  1897. <p class="gatha2">Gopakhumo abhinīlasunetto;</p>
  1898. <p class="gatha3">Indadhanū <a name="V0.0390"></a> abhinīlabhamūko,</p>
  1899. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1900. <p class="gatha1">‘‘Vaṭṭasuvaṭṭasusaṇṭhitagīvo,</p>
  1901. <p class="gatha2">Sīhahanū migarājasarīro;</p>
  1902. <p class="gatha3">Kañcanasucchaviuttamavaṇṇo,</p>
  1903. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1904. <p class="gatha1">‘‘Suddhasugambhīramañjusaghoso,</p>
  1905. <p class="gatha2">Hiṅgulabaddhasurattasujivho;</p>
  1906. <p class="gatha3">Vīsati vīsati setasudanto,</p>
  1907. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1908. <p class="gatha1">‘‘Añjanavaṇṇasunīlasukeso,</p>
  1909. <p class="gatha2">Kañcanapaṭṭavisuddhanalāṭo;</p>
  1910. <p class="gatha3">Osadhipaṇḍarasuddhasuuṇṇo,</p>
  1911. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1912. <p class="gatha1">‘‘Gacchatinīlapathe viya cando,</p>
  1913. <p class="gatha2">Tāragaṇāpariveṭhitarūpo;</p>
  1914. <p class="gatha3">Sāvakamajjhagato samaṇindo,</p>
  1915. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho’’ti. (jā. aṭṭha. 1.santikenidānakathā) –</p>
  1916. <p class="bodytext">Imāhi.</p>
  1917. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddiṭṭhe</span>ti evaṃ caritabbanti attano, ‘‘uttiṭṭhe’’ti dhammapadapāṭho. <span class="bld">Dhamma</span>nti sapadānacārikavattaṃ. Anesanaṃ vajjetvā sucaritaṃ care.</p>
  1918. <p class="bodytext"><span class="bld">Kesavissajjana</span>nti <a name="M0.0427"></a> pañcasikhākāraṃ vajjetvā ekasikhākāraṃ. <span class="bld">Paṭṭabandho</span>ti ettha <span class="bld">paṭṭo</span>ti tasmiṃ <a name="V0.0391"></a> kule āciṇṇo alaṅkāraviseso. <span class="bld">Gharamaṅgala</span>nti gharamaho. <span class="bld">Chattamaṅgala</span>nti yuvarājachattapaṭṭi. <span class="bld">Vaṭṭānugata</span>nti kilesavaṭṭānugataṃ. Vighātapaccayattā <span class="bld">savighātakaṃ</span>. Thero rādhaṃ brāhmaṇaṃ pubbe pabbajitvā kasmā idāni ‘‘kathāhaṃ, bhante, rāhulaṃ pabbājemī’’ti āhāti ce? Tattha upasampadāpaṭikkhepo adhippeto, tasmā ‘‘bhagavā upasampadameva paṭikkhipi, idāni anāgate saṃsayāpanayanādhippāyo bhagavā’’ti ñatvā āha. Cittasamuṭṭhānarūpavasena <span class="bld">‘‘aṭṭhimiñjaṃ āhaccā’’</span>ti vuttaṃ kira. Buddhānaṃ, cakkavattīnañca byattādivasena nānattaṃ veditabbaṃ, aññathā nandādayopi pabbajitvā buddhā siyuṃ ‘‘sace pabbajati, buddho hotī’’ti vacanato.</p>
  1919. <p class="bodytext"><span class="bld">Pesetvā dassetuṃ vaṭṭati, āpucchissāmāti pabbājetuṃ vaṭṭatī</span>ti ca idaṃ yasmā videsappatto nāma lokasaṅketenāpi mātāpituvāsato mutto serivihārīti vuccati, tasmāssa te asantapakkhe ṭhitā viya hontīti katvā ‘‘na tassa pabbajjācariye vā appasādaṃ karontī’’ti evaṃ vuttaṃ naṭṭhameva. Pabbajitā samagatikāti lokavohāro. Teneva cettha dukkhappattādinā desantaragamanañca samagatikaṃ kataṃ. <span class="bld">Videsaṃ gantvā</span>ti cettha <span class="bld">videso</span> nāma mātāpituvāsato añño deso, na uppattidesato. Byañjanattho eva ce pamāṇaṃ, na yutti. Matamātāpitikopi na pabbājetabboti āpajjati, tasmā anuppattabbaṭṭhāne ṭhitehiyeva mātāpitūhi ananuññāto putto na pabbājetabboti evamidhādhippāyo veditabbo, aññathā pāḷiyā virujjheyya, āpattiṭṭhānassa ca sithilakaraṇaṃ aṭṭhakathāya na yujjati. Idaṃ tāva evaṃ hotu, ‘‘vihāraṃ vā jhāpemī’’tiādinayo kathaṃ na virujjhatīti ce? Attaparūpaddavappasaṅgabhayena avasena pabbajitattā, puttarakkhaṇatthaṃ pabbajitattā ca. Evañhi sati sayameva so attanā pabbajito hoti, na kenaci upalāpetvā pabbajito. <span class="bld">‘‘Puttapemaṃ</span> vā puttarakkhe piyo hotī’’ti nidānānulomato na virujjhati.</p>
  1920. <p class="centered">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1921. <p class="subhead">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1922. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Attano</span> <a name="M0.0428"></a> <span class="bld">pariveṇañcā</span>ti puggalikaṃ. <span class="bld">Mukhadvārika</span>nti mukhadvārena bhuñjitabbaṃ. Tattha niyojitabbakaṃ, tassa <span class="bld">āvaraṇaṃ</span> nivāraṇaṃ karonti. Atha vā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āvaraṇaṃ <a name="V0.0392"></a> kātu’’nti yaṃ āvaraṇaṃ anuññātaṃ, taṃ āvaraṇaṃ mukhadvārikaṃ āhāraṃ karontīti adhippāyo.</p>
  1923. <p class="centered">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1924. <p class="subhead">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā</p>
  1925. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Parassa dussīlabhikkhussapīti attho. Keci ‘‘dussīlabhikkhūpī’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ. Porāṇā pana ‘‘yāvatatiyaṃ vuccamāno ce na oramati, saṅghaṃ apaloketvā nāsetabbo, puna pabbajjaṃ yācamānopi apaloketvā pabbājetabbo’’ti vadanti. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ upasampadakammavācāsadisa</span>nti ettha ‘‘yathā upasampanno sikkhaṃ paccakkhāya yathānivatthapārutova hutvā pacchā upasampanno pubbe attano navakatarassa samānavassikassa puna vandanādīni karoti, evaṃ sāmaṇeropi puna gahitasaraṇo tato pubbe attano navakatarassa samānavassikassa sāmaṇerassa puna vandanādīni karoti. Liṅgaṃ panettha vuḍḍhatarabhāvaṃ na sādhetīti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Vikālabhojanaṃ sāmaṇerānaṃ vītikkamevāti eke. ‘‘Accayo maṃ, bhante, accāgamā’’tiādinā nayena accayaṃ desāpetabbo. ‘‘Diṭṭhiyā anissajjanena ‘tvaṃ, sāmaṇera, gacchā’ti vutteyeva pārājiko hotī’’ti vuttaṃ, ‘‘yāvatatiyanti vuttattā buddhādīnaṃ avaṇṇabhāsitamattena ca diṭṭhiggahitamattena ca saraṇāni na bhijjantīti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. Evaṃ sante pāṇātipātādiṃ karontassāpi taṃ sambhotīti mama takko. ‘‘Nissīlassa puna nāsanā vuttā’’ti ca keci vadanti, taṃ yuttaṃ viya. Na hi bhagavā sīlavantassa liṅganāsanaṃ anujānātīti vicāretabbaṃ, bhikkhunidūsakāpadesena bhabbābhabbe saṅgaṇhātīti porāṇā. <span class="bld">‘‘Pabbajjampi na labhatī</span>ti yathā cettha ayamattho dassito, tathā ‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’ti (mahāva. 109) ādinā <a name="M0.0429"></a> nayena vuttānampi pabbajjaṃ natthīti dīpitaṃ hoti. Na hi idaṃ ṭhānaṃ ṭhapetvā tesaṃ pabbajjāya vāritaṭṭhānaṃ atthi. ‘Bhikkhunidūsako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’ti (mahāva. 114) vuttenapi samānattā tassa pabbajjā viya tesampi pabbajjā vāritāva hotītipi dassetuṃ puna bhikkhunidūsakoti gahitanti apare’’ti vuttaṃ. Kiṃ iminā? Nanu <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘yassa cettha pabbajjā vāritā, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’’ti.</p>
  1926. <p class="centered">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1927. <p class="subhead">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1928. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Opakkamikapaṇḍakassa <a name="V0.0393"></a> hīnaṅgattā apabbajitassa pabbajjā vāritā, pabbajitassa upasampadā na kātabbā. Pubbe upasampannassa ce upacaraṇaṃ atthi, na nāsanā kātabbāti no takkoti ācariyo. Chinnaṅgajāto na paṇḍako. Pañcasu napuṃsakapaṇḍakova abhāvako. Itare cattāro sabhāvakāti veditabbā. Bhāvo pana tesaṃ paṇḍako hoti. Ete cattāropi kira purisāvāti eke. Itthīpi pakkhapaṇḍakī hotīti eke. Upakkame kate paṇḍakabhāvo avassaṃ hoti, tasmā pabbajjaṃ na labhati. ‘‘Yadi pana kassaci na hoti, pabbajjā na vāritāti vinicchayaṃ vadantī’’ti vuttaṃ.</p>
  1929. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pabbajjā vāritā</span>ti apaṇḍakapakkhe pabbājetvā paṇḍakapakkhe nāsetabboti adhippāyo’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana māsapaṇḍakalekhapaṇḍakehi saha satta paṇḍakā vuttā. Tattha <span class="bld">lekhapaṇḍako</span> nāma kira mantavasena upahatabījo. Tattha ‘‘opakkamikalekhapaṇḍakā pabbajitā na nāsetabbā. Yo pabbājeti, tassa dukkaṭa’’nti ca vuttaṃ.</p>
  1930. <p class="centered">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1931. <p class="subhead">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1932. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">Theyyasaṃvāsako</span>ti <a name="M0.0430"></a> ettha kiñcāpi byañjanatthavasena saṃvāsatthenakova theyyasaṃvāsakoti paññāyati, atha kho tayo theyyasaṃvāsakā. <span class="bld">Saṃvāso</span>ti cettha na ekakammādiko saṃvāso, kintu bhikkhuvassagaṇanādiko kiriyabhedo idha saṃvāso nāma. Imañhi sakkā theyyāya kātuṃ, netaranti aṭṭhakathāya adhippāyo. Videsaṃ gantvā pabbajitehi pucchite ‘‘dasavasso’’tiādiṃ bhaṇantassa doso. Gihīnaṃ vutte doso natthīti keci. Rājabhayādīhi gahitaliṅgānaṃ ‘‘gihī maṃ samaṇoti jānātū’’ti vañcanacitte satipi bhikkhūnaṃ vañcetukāmatāya, tehi saṃvasitukāmatāya ca abhāvā doso na jāto. <span class="bld">‘‘Sabbapāsaṇḍiyabhattānī</span>ti vihāraṃ āgantvā saṅghikaṃ gaṇhantassa saṃvāsaṃ pariharituṃ dukkaraṃ, tasmā vutta’’nti ca likhitaṃ. ‘‘Sūpasampanno’’ti vuttattā gahaṭṭhampi sace upasampādenti, sūpasampannoti āpannaṃ, ‘‘anupasampannakāleyevā’’ti iminā sace upasampannakāle suṇāti, sūpasampanno eva anārocentopīti dasseti. <span class="bld">Andhakaṭṭhakathāyaṃ, porāṇagaṇṭhipadesu</span> ca dussīlabhikkhu <a name="V0.0394"></a> ‘‘theyyasaṃvāsako’’ti vutto ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti (pārā. 195) iminā kira pariyāyenāti veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘taṃ na gahetabba’’</span>nti. ‘‘Mahāpeḷādīsū’’ti etena gihisantakaṃ dassitaṃ.</p>
  1933. <p class="bodytext">Sayaṃ sāmaṇerova kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto pārājiko hoti, theyyasaṃvāsako pana na hoti, tathā bhikkhupi, so pana bhaṇḍagghena kāretabboti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘sayaṃ sāmaṇerovā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayaṃ pana theyyasaṃvāsako nāma yasmā pabbajitova hoti, nāpabbajito, tasmā ‘‘theyyasaṃvāsako, bhikkhave, apabbajito na pabbājetabbo, pabbajito nāsetabbo’’ti vattuṃ na sakkāti katvā imassa vasena paṇḍakato paṭṭhāya ‘‘anupasampanno na upasampādetabbo’’tiādinā pāḷi ṭhapitā, na upasampadāmattasseva abhabbattā ekādasannampi nesaṃ pabbajjārahabhāvappasaṅgato. Apica aniṭṭhadosappasaṅgato tathā eva pāḷi ṭhapitā. Yasmā titthiyapakkamanaṃ, saṅghabhedanañca upasampannasseva hoti, nānupasampannassa, so <a name="M0.0431"></a> duvidhopi pabbajitova hoti, nāpabbajito, tasmā ‘‘titthiyapakkantako, bhikkhave, apabbajito na pabbājetabbo’’tiādipāḷiyā sati te ubhopi apabbājetabbā hontīti aniṭṭhappasaṅgo āpajjatīti. Tīsu pana theyyasaṃvāsakesu sāmaṇerālayaṃ karonto liṅgatthenako, upasampannālayaṃ karonto saṃvāsatthenako, ubhayatthenako ca. Na hi sāmaṇerasaṃvāso idha saṃvāso nāma, teneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe saṃvāso’’ti vuttanti eke. Yathāvuḍḍhaṃ vandanasādiyanāsanapaṭibāhanānaṃ sāmaṇerasaṃvāsasāmaññato nevāti ācariyo.</p>
  1934. <p class="centered">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1935. <p class="subhead">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā</p>
  1936. <p class="bodytext"><span class="bld">Titthiyapakkantako, bhikkhave</span>tiādi attano nidānabhūte <span class="bld">pasūravatthusmiṃ</span> eva vattabbaṃ samānampi tattha vāritaadhikārābhāvā abhabbā. Idheva theyyasaṃvāsakena vinā sambhavato vutto. Tattha ‘‘atha kho na pabbājetabbopī’’ti idheva vacanaṃ pasūrassa upasampadāya eva yācanicchāya dassanena, ‘‘so āgato na upasampādetabbo’’ti bhagavato upasampadāmattapaṭisedhanena ca pabbajjānumatidosappasaṅgabhayāti veditabbaṃ. Tesaṃ liṅge ādinnamatte laddhiyā gahitāyapi aggahitāyapi titthiyapakkantako hoti, avandanīyasseva naggaliṅgassa seṭṭhabhāvaṃ vā upagacchati, na muccati, ettha ‘‘padavāre dukkaṭaṃ, ājīvako bhavissanti visamacittavasena gatattā <a name="V0.0395"></a> naggo hutvā na gamanenā’’ti vadanti. Ubhinnampi vasena yuttanti mama takko. <span class="bld">Tāva naṃ laddhi rakkhati</span> asampaṭicchitattā. <span class="bld">Upasampannabhikkhunā kathito</span>ti kathaṃ paññāyati? Aṭṭhakathāvacanappamāṇatovāti eke. Nidānavasenāti eke. Pasūrassa upasampannattā upasampannānaṃ eva titthiyapakkantatāvacanatoti eke. Yathāha ‘‘upajjhāyo pakkantovā hoti, vibbhanto vā, kālaṃkato vā, pakkhasaṅkanto vā’’ti ācariyo. <span class="bld">Pakkhasaṅkanto vā</span>ti sāmaṇeranāsanāvatthūsu abhāvatoti eke. Aññatitthiyapubbassa upasampannassa sato pakkhasaṅkantabhayā anupasampannakāle upasampadatthaṃ parivāsapaññāpanenāti eke<a name="M0.0432"></a>. Pabbajjatthampīti ce? Na, pubbe vicāritattā, apabbajitassa adhisīlābhāvato ca. Pātimokkhasīlañhi adhisīlaṃ nāma, tañca apabbajitassa natthi. Imassa ca parivāsavatte adhisīlaṃ vuttaṃ. Yathāha ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, aññatitthiyapubbo tibbacchando hoti uddese paripucchāya adhisīle’’ti (mahāva. 87). Apica ‘‘sace, bhikkhave, jātiyā sākiyo aññatitthiyapubbo āgacchati, so āgato upasampādetabbo’’ti (mahāva. 87) ettha upasampadāmattaparidīpanato. Upasampadāmattaparidīpanañhettha tasseva parivāsadānasiddhito. Parivāsadānattanidassanatthe hesā pāḷi.</p>
  1937. <p class="centered">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1938. <p class="subhead">Tiracchānagatavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1939. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Nāgayoniyā</span>ti nāgayonito, attano nāgajātihetūti adhippāyo. Kiṃkāraṇā? Abhikkhaṇaṃ sakajātiyā methunapaṭisevane, vissaṭṭhaniddokkamane ca sabbesampi.</p>
  1940. <p class="centered">Tiracchānagatavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1941. <p class="subhead">Mātughātakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1942. <p class="bodytext"><a name="para112-5"></a><span class="paranum">112-5</span>. <span class="bld">Apavāhana</span>nti pakkhalanaṃ, kāsāyavatthanivāsanaṃ icchamānanti attho. Duṭṭhacittena. Kīdisena? Vadhakacittenāti adhippāyo. Lohituppādanavasena duṭṭhacittanti keci, taṃ na sundaraṃ.</p>
  1943. <p class="centered">Mātughātakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1944. <p class="subhead">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1945. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. ‘‘Yadi <a name="V0.0396"></a> paṭisandhiyaṃ uppannaliṅgena etaṃ nāmaṃ labhantīti adhippāyo’’ti likhitaṃ.</p>
  1946. <p class="centered">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1947. <p class="subhead">Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1948. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. ‘‘Keci <a name="M0.0433"></a> ‘kuppatī’ti vadanti, taṃ ‘na gahetabba’’nti yaṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘pañcavaggakaraṇīyañce, bhikkhave, kammaṃ bhikkhunipañcamo kammaṃ kareyya, akammaṃ na ca karaṇīya’’ntiādinā (mahāva. 390) nayena vuttattā paṇḍakādīnaṃ gaṇapūraṇabhāve eva kammaṃ kuppati, na sabbanti katvā suvuttaṃ, itarathā ‘‘paṇḍakupajjhāyena kammaṃ kareyya, akammaṃ na ca karaṇīya’’ntiādikāya <span class="bld">pāḷiyā</span> bhavitabbaṃ siyā. Yathā aparipuṇṇapattacīvarassa upasampādanakāle kammavācāyaṃ ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti asantaṃ vatthuṃ kittetvā upasampadāya katāya tasmiṃ asantepi upasampadā ruhati, evaṃ ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassa upasampadāpekkho’’ti avatthuṃ paṇḍakupajjhāyādiṃ, asantaṃ vā, vatthuṃ kittetvā katāyapi gaṇapūrakānamatthitāya upasampadā ruhateva. ‘‘Na, bhikkhave, paṇḍakupajjhāyena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa, so ca puggalo anupasampanno’’tiādivacanassābhāvā ayamattho siddhova hoti. Na hi buddhā vattabbayuttaṃ na vadanti, tena vuttaṃ ‘‘yo pana, bhikkhu, jānaṃ ūnavīsativassaṃ…pe… so ca puggalo anupasampanno’’tiādi (pāci. 403). Tathā ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo’ti (mahāva. 71) vacanato theyyasaṃvāsakādiācariyehi anussāvanāya katāya upasampadā na ruhati tesaṃ abhikkhuttā’’ti vacanampi na gahetabbaṃ. Kiñca bhiyyo ‘‘imāni cattāri kammāni pañcahākārehi vipajjantī’’tiādinā (pari. 482) nayena kammānaṃ sampattivipattiyā kathiyamānāya ‘‘sattahi ākārehi kammāni vipajjanti vatthuto vā ñattito vā anussāvanato vā sīmato vā parisato vā upajjhāyato vā ācariyato vā’’ti akathitattā na gahetabbaṃ. ‘‘Parisato vā’’ti vacanena ācariyaupajjhāyānaṃ vā saṅgaho katoti ce? Na, ‘‘dvādasahākārehi parisato kammāni vipajjantī’’ti etassa <span class="bld">vibhaṅge</span> tesamanāmaṭṭhattā. Ayamattho ‘‘yasmā tattha tattha sarūpena vuttapāḷivaseneva sakkā jānituṃ, tasmā nayamukhaṃ dassetvā saṃkhittoti ayamassa yuttigavesanā’’ti vuttaṃ. Tatridaṃ vicāretabbaṃ – anupajjhāyakaṃ <a name="V0.0397"></a> upasampādentā te bhikkhū yathāvuttanayena abhūtaṃ taṃ vatthuṃ kittayiṃsu, udāhu musāvādabhayā tāneva padāni na sāvesunti. Kiñcettha yadi tāva upajjhāyābhāvata <a name="M0.0434"></a> na sāvesuṃ, ‘‘puggalaṃ na parāmasatī’’ti vuttavipattippasaṅgo hoti, atha sāvesuṃ, musāvādo nesaṃ bhavatīti? Vuccate – sāvesuṃyeva yathāvuttavipattippasaṅgabhayā, ‘‘kammaṃ pana na kuppatī’’ti aṭṭhakathāya vuttattā ca, na musāvādassa asambhavato, musāvādenāpi kammasambhavato ca. Na hi sakkā musāvādena kammavipattisampattiṃ kātunti. Tasmā ‘‘anupajjhāyakaṃ upasampādentī’’ti vacanassa ubhayadosavinimutto attho pariyesitabbo.</p>
  1949. <p class="bodytext">Ayañcettha yutti – ‘‘yathā pubbe pabbajjupasampadupajjhāyesu vijjamānesupi upajjhāyaggahaṇakkamena aggahitattā ‘tena kho pana samayena bhikkhū anupajjhāyaka’ntiādi vuttaṃ, tathā idhāpi upajjhāyassa vijjamānasseva sato aggahitattā ‘anupajjhāyakaṃ upasampādentī’ti vuttaṃ. Kammavācācariyena pana gahito tena upajjhāyoti saññāya upajjhāyaṃ kittetvā kammavācaṃ sāvetabbaṃ, kenaci vā kāraṇena kāyasāmaggiṃ adentassa upajjhāyassa chandaṃ gahetvā kammavācaṃ sāveti, upajjhāyo vā upasampadāpekkhassa upajjhaṃ datvā pacchā upasampanne tasmiṃ tādise vatthusmiṃ samanuyuñjiyamāno vā asamanuyuñjiyamāno vā upajjhāyadānato pubbe eva sāmaṇero paṭijānāti, sikkhāpaccakkhātako vā antimavatthuajjhāpannako vā paṭijānāti, chandahārakādayo viya upajjhāyo vā aññasīmāgato hoti, ‘kammavācā ruhatī’ti vatvā ‘anujānāmi, bhikkhave, paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampada’nti (mahāva. 259) vuttattā keci ‘vinayadharapañcamena upajjhāyena sannihiteneva bhavitabba’nti vadantī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. So ce pāṭho pamāṇo majjhimesu janapadesu tassa vacanassābhāvato. Asannihitepi upajjhāye kammavācā ruhatīti āpajjatīti ce? Na, kasmā? Kammasampattiyaṃ ‘‘puggalaṃ parāmasatī’’ti vuttapāṭhova no pamāṇaṃ. Na hi tattha asannihito upajjhāyasaṅkhāto puggalo parāmasanaṃ arahati, tasmā tattha saṅghaparāmasanaṃ viya puggalaparāmasanaṃ veditabbaṃ. Saṅghena gaṇena upajjhāyena upasampādenti tesaṃ atthato puggalattā. Paṇḍakādiupajjhāyena upasampādenti upasampādanakāle aviditattāti porāṇā.</p>
  1950. <p class="subhead">Apattakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1951. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Apattacīvaraṃ</span> <a name="M0.0435"></a> <span class="bld">upasampādentī</span>ti kammavācācariyo ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti saññāya<a name="V0.0398"></a>, kevalaṃ atthasampattiṃ anapekkhitvā santapadanihārena vā ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti kammavācaṃ sāveti. Yathā etarahi matavippavutthamātāpitikopi ‘‘anuññātosi mātāpitūhī’’ti puṭṭho ‘‘āma bhante’’ti vadati. Kiṃ bahunā, ayaṃ panettha sāro – ‘‘tasmiṃ samaye cattāri kammāni pañcahākārehi vipajjantī’’ti lakkhaṇassa na tāva paññattattā anupajjhāyakādiṃ upasampādenti, vajjanīyapuggalānaṃ avuttattā paṇḍakupajjhāyādiṃ upasampādenti. Terasantarāyapucchāya adassanattā apattacīvarakaṃ upasampādenti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ñatticatutthena kammena upasampādetu’’nti (mahāva. 69) evaṃ sabbapaṭhamaṃ anuññātakammavācāya ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti avacanamettha sādhakanti veditabbaṃ. Tañhi vacanaṃ anukkamenānuññātanti.</p>
  1952. <p class="subhead">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1953. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Idaṃ tāva sabbathā hotu, ‘‘mūgaṃ pabbājenti, badhiraṃ pabbājentī’’ti idaṃ kathaṃ sambhavitumarahati ādito paṭṭhāya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādinā (mahāva. 34) anuññātattāti? Vuccate – ‘‘evañca pana, bhikkhave, pabbājetabboti. Evaṃ vadehīti vattabbo…pe… tatiyampi saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti ettha ‘‘evaṃ vadehīti vattabbo’’ti imassa vacanassa micchā atthaṃ gahetvā mūgaṃ pabbājesuṃ. ‘‘Evaṃ vadehī’’ti taṃ pabbajjāpekkhaṃ āṇāpetvā sayaṃ upajjhāyena vattabbo ‘‘tatiyaṃ saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti, so pabbajjāpekkho tathā āṇatto upajjhāyavacanassa anu anu vadatu vā, mā vā, tattha tattha bhagavā ‘‘kāyena viññāpeti, vācāya viññāpeti, kāyena vācāya viññāpeti, gahito hoti upajjhāyo. Dinno hoti chando. Dinnā hoti pārisuddhi. Dinnā hoti pavāraṇā’’ti vadati. Tadanumānena vā kāyena tena pabbajjāpekkhena viññattaṃ hoti saraṇagamananti vā lokepi kāyena viññāpento ‘‘evaṃ vadatī’’ti vuccati, taṃ pariyāyaṃ gahetvā mūgaṃ pabbājentīti veditabbaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> ‘‘mūgaṃ kathaṃ pabbājentī’ti pucchaṃ katvā tassa kāyappasādasambhavato kāyena <a name="M0.0436"></a> pahāraṃ datvā hatthamuddāya viññāpetvā pabbājesu’’nti vuttaṃ. Kiṃ bahunā, ayaṃ panettha sāro – yathā pubbe pabbajjādhikāre vattamāne pabbajjābhilāpaṃ upacchinditvā ‘‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo’’tiādinā nayena upasampadavaseneva abhilāpo kato. Theyyasaṃvāsakapade asambhavato kiñcāpi so na kato pabbajjāva tattha katā, sabbattha pana upasampadābhilāpena adhippetā tadanubhāvato. Upasampadāya pabbajjāya vāritāya upasampadā vāritā hotīti katvā. Tathā idha upasampadādhikāre vattamāne <a name="V0.0399"></a> upasampadābhilāpaṃ upacchinditvā upasampadameva sandhāya pabbajjābhilāpo katoti veditabbo. Kāmaṃ so na kattabbo, mūgapade asambhavato tassa vasena ādito paṭṭhāya upasampadābhilāpova kattabbo viya dissati, tathāpi tasseva mūgapadassa vasena ādito paṭṭhāya pabbajjābhilāpova kato micchāgahaṇanivāraṇatthaṃ. Kathaṃ? ‘‘Mūgo, bhikkhave, appatto osāraṇaṃ, tañce saṅgho osāreti, sosārito’’ti (mahāva. 396) vacanato mūgo upasampanno hotīti siddhaṃ. So ‘‘kevalaṃ upasampannova hoti, na pana pabbajito tassa pabbajjāya asambhavato’’ti micchāgāho hoti. Taṃ pariccajāpetvā yo upasampanno, so pabbajitova hoti. Pabbajito pana atthi koci upasampanno, atthi koci anupasampanno. Imaṃ sammāgāhaṃ uppādeti bhagavāti veditabbaṃ.</p>
  1954. <p class="bodytext">Apica tesaṃ hatthacchinnādīnaṃ pabbajitānaṃ supabbajitabhāvadīpanatthaṃ, pabbajjābhāvāsaṅkānivāraṇatthañcettha pabbajjābhilāpo kato. Kathaṃ? ‘‘Na, bhikkhave, hatthacchinno pabbājetabbo’’tiādinā paṭikkhepena, ‘‘pabbajitā supabbajitā’’ti vuttaṭṭhānābhāvena ca tesaṃ pabbajjābhāvappasaṅkā bhaveyya. Yathā pasaṅkābhave, tathā pasaṅkaṃ ṭhapeyya. <span class="bld">Khandhake</span> upasampadaṃ sandhāya ‘‘hatthacchinno, bhikkhave, appatto osāraṇaṃ, tañce saṅgho osāreti, sosārito’’tiādinā nayena bhagavā nivāreti. Teneva pana nayena pabbajitā te sabbepi supabbajitā evāti dīpeti, aññathā sabbepete upasampannāva honti, na pabbajitāti ayamaniṭṭhappasaṅgo āpajjati. Kathaṃ? ‘‘Hatthacchinno, bhikkhave, na pabbājetabbo, pabbajito nāsetabbo’’ti vā ‘‘na, bhikkhave, hatthacchinno pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassa, so <a name="M0.0437"></a> ca apabbajito’’ti vā tantiyā ṭhapitāya campeyyakkhandhake ‘‘sosārito’’ti vuttattā kevalaṃ ‘‘ime hatthacchinnādayo upasampannāva honti, na pabbajitā’’ti vā ‘‘upasampannāpi ce pabbajitā, nāsetabbā’’ti vā aniṭṭhakoṭṭhāso āpajjatīti adhippāyo.</p>
  1955. <p class="bodytext">Idaṃ panettha vicāretabbaṃ – ‘‘so ca apabbajito’’ti vacanābhāvato mūgassa pabbajjasiddhippasaṅgato pabbajjāpi ekatosuddhiyā hotīti ayamaniṭṭhakoṭṭhāso kathaṃ nāpajjatīti? Pabbajjābhilāpena upasampadā idhādhippetāti sammāgāhena nāpajjati, aññathā yathābyañjanaṃ atthe gahite yathāpaññattadukkaṭābhāvasaṅkhāto aparopi aniṭṭhakoṭṭhāso āpajjati. Kathaṃ? ‘‘Na, bhikkhave, mūgo pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttadukkaṭaṃ pabbajjapariyosāne hoti, na tassāvippakatāya. Pubbapayogadukkaṭameva hi paṭhamaṃ āpajjati<a name="V0.0400"></a>, tasmā mūgassa pabbajjapariyosānasseva abhāvato imassa dukkaṭassa okāso ca sabbakālaṃ na sambhaveyya. Upasampadāvasena pana atthe gahite sambhavati kammanipphattito. Teneva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘na, bhikkhave, paṇḍako upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti dukkaṭaṃ na paññattaṃ. Apaññattattā pubbapayogadukkaṭameva cettha sambhavati, netaraṃ, ettāvatā siddhametaṃ ‘‘pabbajjābhilāpena upasampadā ca tattha adhippetā, na pabbajjā’’ti.</p>
  1956. <p class="bodytext">Etthāha – sāmaṇerapabbajjā na kāyapayogato hotīti kathaṃ paññāyatīti? Vuccate – kāyena viññāpetītiādittikādassanato. Hoti cettha –</p>
  1957. <p class="gatha1">‘‘Appeva sasako koci, patiṭṭheyya mahaṇṇave;</p>
  1958. <p class="gathalast">Na tveva catugambhīre, duggāho vinayaṇṇave’’ti.</p>
  1959. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmujugatto</span>ti ettha ‘‘niddosatthe, seṭṭhatthe ca brahma-saddaṃ gahetvā niddosaṃ hutvā uju gattaṃ yassa so brahmujugatto’’ti likhitaṃ. Atha vā kāmabhogittā devindādayo upamāvasena aggahetvā brahmā viya ujugatto brahmujugatto. Mahākucchito ghaṭo mahākucchighaṭo. Tena samāno vuccati <span class="bld">‘‘mahākucchighaṭasadiso’’</span>ti. <span class="bld">Galagaṇḍī</span>ti desanāmattamevetanti kathaṃ paññāyatīti? ‘‘Na, bhikkhave, pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabbo’’ti <a name="M0.0438"></a> vacanato. Kilāsopi idhādhippetoti na kevalaṃ so eveko, kintu pañcahi ābādhehi phuṭṭho, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatā rājabhaṭādayo dāsapariyosānā, <span class="bld">rāhulavatthumhi</span> āgatā ananuññātamātāpitaro cāti dasapi janā idhādhippetā. Tadatthadīpanatthameva likhitakakasāhatalakkhaṇāhate pubbe vuttepi ānetvā <span class="bld">upālitthero</span> idha hatthacchinnapāḷiyaṃ āha. Teneva <span class="bld">campeyyakkhandhake</span> ‘‘atthi, bhikkhave, puggalo appatto osāraṇaṃ, tañce saṅgho osāreti, ekacco sosārito, ekacco dosārito’’ti (mahāva. 396) imassa <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘pañcahi ābādhehi phuṭṭhā, rājabhaṭā, corakārabhedakaiṇāyikadāsā, ananuññātamātāpitaro cā’’ti satta janā na gahitā, na ca labbhanti, aññathā imepi tassa vibhaṅge vattabbā siyuṃ. Na vattabbā tattha abhabbattāti ce? Evaṃ sante ‘‘saṅgho osāreti, ekacco dosārito’’ti imassa <span class="bld">vibhaṅge</span> vattabbā paṇḍakādayo viya, na ca vuttā. Ubhayattha avuttattā na cime anubhayā bhavitumarahanti, tasmā avuttānameva dasannaṃ yathāvuttānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ puna likhitakādayo vuttāti. Atha kimatthaṃ te idha uppaṭipāṭiyā vuttāti? Iṇāyikadāsānaṃ sosāritabhāvepi iṇāyikadāsā sāmikānaṃ dātabbāti <a name="V0.0401"></a> tadadhīnabhāvadassanatthaṃ. Teneva tattha vuttaṃ ‘‘palātopi ānetvā dātabbo’’tiādi. Yo panettha coro katakammo pabbajati, rājabhaṭo vā sace katadoso, iṇāyikaggahaṇeneva gahitoti veditabbo. Atha vā yathāvuttalakkhaṇo sabbopi iṇāyikadāsānaṃ ‘‘sosārito’’ti vattabbāraho na hotīti katvā tesaṃ parivajjanatthaṃ uppaṭipāṭiyā desanā upari ārohati, na heṭṭhāti dīpanato. Likhitako ‘‘sosārito’’ti vuttattā desantaraṃ netabbo. Tathākārabhedakādayopīti veditabbaṃ.</p>
  1960. <p class="bodytext">Ettāvatā bhagavatā attano desanākusalatāya pubbe gahitaggahaṇena yathāvuttānaṃ dasannampi pabbajjupasampadākammanipphatti, uppaṭipāṭivacanena puggalavemattatañca desanāya kovidānaṃ dīpitaṃ hotīti veditabbaṃ. Hoti cettha –</p>
  1961. <p class="gatha1">‘‘Vattabbayuttaṃ vacanena vatvā, ayuttamiṭṭhaṃ nayadesanāya;</p>
  1962. <p class="gathalast">Sandīpayantaṃ sugatassa vākyaṃ, cittaṃ vicittaṃva karotipī’’ti.</p>
  1963. <p class="bodytext">Etthāha <a name="M0.0439"></a> – <span class="bld">campeyyakkhandhake</span> ūnavīsativasso ubhayattha avuttattā anubhayo siyāti? Na siyā avuttattā eva. Yadi hi tatiyāya koṭiyā bhavitabbaṃ, sā avassaṃ bhagavatā vattabbāva hoti, na ca vuttā, tasmā na so anubhayo hoti. Atha kataraṃ pakkhaṃ bhajatīti? Dosāritapakkhaṃ bhajati. Atha kasmā na vuttoti? Sikkhāpadena paṭisiddhattā. <span class="bld">Upanāhaṃ bandhitvā</span>ti puna bandhanaṃ katvā. ‘‘Nānāvidhehi osadhehi pādaṃ bandhitvā āvāṭake pavesetvā kattabbavidhānassetaṃ adhivacana’’nti likhitaṃ. Kappasīso vā hatthī viya. <span class="bld">Gobhattanāḷikā</span> nāma gunnaṃ bhattapānatthaṃ katanāḷikā. <span class="bld">Upakkamukho</span> nāma kudhitamukho vuccati, <span class="bld">vātaṇḍiko</span> nāma aṇḍakesu vuḍḍhirogena samannāgato. <span class="bld">Vikaṭo</span> nāma tiriyaṃ gamanakapādehi samannāgato. <span class="bld">‘‘Guṇi kuṇī’’</span>ti duvidho kira pāṭho. <span class="bld">Yesañca pabbajjā paṭikkhittā, upasampadāpi tesaṃ paṭikkhittāvā</span>tiādi yasmā hatthacchinnādayo upasampadāvaseneva vuttā, tasmā te eva hatthacchinnādayo sandhāyāha.</p>
  1964. <p class="centered">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1965. <p class="subhead">Alajjīnissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1966. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. ‘‘Na<a name="V0.0402"></a>, bhikkhave, alajjīnaṃ nissayo dātabbo’’ti iminā alajjīhi bhikkhūhi, sāmaṇerehi vā saddhiṃ dvepi dhammāmisaparibhogā paṭikkhittā honti nissayabhāve bhāvato tesaṃ. Yathāha ‘‘ācariyena, bhikkhave, antevāsiko saṅgahetabbo anuggahetabbo uddesena paripucchāya ovādena anusāsaniyā’’tiādi (mahāva. 79) upajjhāyassapi nissayappaṇāmanasambhavato, sopi saddhivihārikassa nissayoti veditabbaṃ, tasmā upajjhāyo ce alajjī hoti, na taṃ nissāya vasitabbanti siddhaṃ hoti. Bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattiyā samānabhāgo bhikkhu sabhāgo. Tassabhāvo bhikkhusabhāgatā. Taṃ <span class="bld">bhikkhusabhāgataṃ</span>. Yāva jānāmīti adhippāyena vasituṃ vaṭṭati. Bhikkhūhi sabhāgataṃ. Kiṃ taṃ? Lajjibhāvaṃ. <span class="bld">‘‘Sattāhaṃ…pe… gahetabbo’’</span>ti ettha ‘‘sattāhamattaṃ vasissāmi, kiṃ bhikkhusabhāgatājānanenāti <a name="M0.0440"></a> jānane dhuraṃ nikkhipitvā vasituṃ na labhatīti attho’’ti likhitaṃ. ‘‘Bhikkhusabhāgataṃ pana jānanto sveva gamissāmi, kiṃ me nissayārocanenā’’ti aruṇaṃ uṭṭhapetuṃ na labhati. ‘‘Pure aruṇaṃ uṭṭhahitvā gamissāmī’’ti ābhogena sayantassa ce aruṇo uggacchati, vaṭṭati.</p>
  1967. <p class="subhead">Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1968. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">‘‘Addhānamaggappaṭipannena bhikkhunā nissayaṃ alabhamānena anissitena vatthu</span>nti avassakāleyeva vassakāle addhānagamanassa <span class="bld">pāḷiyaṃ</span>yeva paṭikkhittattā’’ti vuttaṃ, taṃ appamāṇaṃ sattāhaṃ vassacchedādivasena addhānagamanasambhavato, gacchantasseva vassakālagamanasambhavato ca. <span class="bld">Antarāmagge…pe… anāpattī</span>ti nissayadāyakābhāveyeva. <span class="bld">‘‘Tassa nissāyā’’</span>ti pāṭhānurūpaṃ vuttaṃ, taṃ nissāyāti attho. ‘‘Yadā patirūpo nissayadāyako āgacchissatī’’ti vacanena ayaṃ vidhi avassakāle evāti siddhaṃ. ‘‘Antovasse pana kassaci āgamanābhāvā’’ti vuttaṃ. Sace so jalapaṭṭane vā thalapaṭṭane vā vasanto vassūpanāyikāya āsannāya gantukāmo suṇāti ‘‘asuko mahāthero āgamissatī’’ti, taṃ ce āgameti, vaṭṭati. Āgamentasseva ce vassūpanāyikadivaso hoti, hotu, gantabbaṃ tattha, yattha nissayadāyakaṃ labhatīti. Pātimokkhuddesakābhāvena ce gantuṃ vaṭṭati, pageva nissayadāyakābhāvena. Sace so gacchanto jīvitantarāyaṃ, brahmacariyantarāyaṃ vā passati, tattheva vasitabbanti eke.</p>
  1969. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. ‘‘Nāhaṃ <a name="V0.0403"></a> ussahāmi therassa nāmaṃ gahetu’’nti itthannāmo itthannāmassa āyasmatoti lakkhaṇato āha. ‘‘Gottenāpī’ti vacanato yena vohārena vohariyanti, tena vaṭṭatīti siddhaṃ, tasmā ‘ko nāmo te upajjhāyo’ti puṭṭhenāpi gottameva nāmaṃ katvā vattabbanti siddhaṃ hoti, tasmā catubbidhesu nāmesu yena kenaci nāmena anussāvanā kātabbā’’ti vadanti. Ekassa bahūni nāmāni honti, tattha ekaṃ nāmaṃ ñattiyā, ekaṃ anussāvanāya kātuṃ na vaṭṭati, atthato, byañjanato ca abhinnāhi anussāvanāhi bhavitabbanti. Katthaci ‘‘āyasmato buddharakkhitattherassā’’ti vatvā katthaci kevalaṃ ‘‘buddharakkhitassā’’ti <a name="M0.0441"></a> sāveti, ‘‘sāvanaṃ hāpetī’’ti na vuccati nāmassa ahāpitattāti eke. Sace katthaci ‘‘āyasmato buddharakkhitassā’’ti vatvā katthaci ‘‘buddharakkhitassāyasmato’’ti sāveti, pāṭhānurūpattā khettameva otiṇṇantipi eke. Byañjanabhedappasaṅgato anussāvane taṃ na vaṭṭatīti eke. Sace pana sabbaṭṭhānepi tatheva vadati, vaṭṭati bhagavatā dinnalakkhaṇānurūpattā. Lakkhaṇavirodhato aññathā na vaṭṭatīti ce? Na, payogānurūpattā. Tattha tathā, idha aññathā payogoti ce? Na, vipattilakkhaṇānaṃ virodhato. Na sabbena sabbaṃ, sāvanāhāpanā eva hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> tadatthavibhāvane āgatāti aññapadesu sāvanesu parihāro na sambhavati āciṇṇakappavirodhato. Sopi kiṃpamāṇanti ce? Pamāṇaṃ ācariyuggahassa pamāṇattā.</p>
  1970. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Dve ekānussāvane</span>ti ettha <span class="bld">gaṇṭhipade</span> tāva evaṃ likhitaṃ ‘‘ekato pavattaanussāvane’’. <span class="bld">Idaṃ sandhāyā</span>ti nānupajjhāyaṃ ekācariyaṃ anussāvanakiriyaṃ sandhāya, tañca anussāvanakiriyaṃ ekenupajjhāyena nānācariyehi anujānāmīti attho. Nānupajjhāyehi ekenācariyena na tveva anujānāmīti atthoti. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span>pi tatheva vatvā ‘‘tiṇṇaṃ uddhaṃ na kenaci ākārena ekato vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ, na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karotīti ācariyo. Idaṃ panettha cintetabbaṃ. Kathaṃ? Cattāro vā atirekā vā upasampadāpekkhā saṅghavohāraṃ na labhanti bhikkhubhāvaṃ appattattā. Kevalaṃ bhagavatā paricchinditvā ‘‘tayo’’ti vuttattā tato uddhaṃ na vaṭṭatīti no takkoti ācariyo. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span>pi ayamevattho bahudhā vicāretvā vutto. Tathā <span class="bld">andhakaṭṭhakathāya</span>mpi. Na sabbattha imasmiṃ atthavikappe matibhedo atthi. Yā panesā ubho paripuṇṇavīsativassā, ubhinnamekupajjhāyo, ekācariyo, ekā kammavācā, eko upasampanno, eko anupasampannoti parivārakathā, taṃ dassetvā eko ce ācariyo dvinnaṃ, tiṇṇaṃ vā upasampadāpekkhānaṃ ekaṃ kammavācaṃ ekenupajjhāyena sāveti, vaṭṭatīti eke. Taṃ ayuttaṃ, na hi sakkā sithiladhanitādibyañjanalakkhaṇasampannaṃ tasmiṃ khaṇe kammavācaṃ dassetuṃ vimuttadosādīsu patanato<a name="V0.0404"></a>. Visuṃ visuṃ karaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti dīpanatthaṃ ‘‘tayo paripuṇṇavīsativassā<a name="M0.0442"></a>, tiṇṇamekupajjhāyo, ekācariyo, ekā kammavācā, dve upasampannā, eko anupasampanno’’ti na vutto. Evañhi vutte sakkā tīsu ākāsaṭṭhamapanetvā sīmaṭṭhānaṃ dvinnamanurūpaṃ kammavācaṃ dassetuṃ, tamaniṭṭhappasaṅgaṃ nivāretuṃ ‘‘ubho’’ti vuttaṃ. ‘‘Tattha paripuṇṇavīsativassavacanena vatthusampatti, parisāya padhānattā, ācariyupajjhāyavacanena parisasampatti, kammavācāya anussāvanasampatti dassitā, sīmasampatti evekā na dassitā. Tato vipatti jātā kammavācānaṃ nānākkhaṇikattā. Ekakkhaṇabhāve sati ubhinnaṃ sampatti vā siyā vipatti vā, na ekasseva sampatti ekassa vipattīti sambhavati vimuttādibyañjanadosappasaṅgato’’ti vuttaṃ, taṃ vacanaṃ ubhopi cete sīmagatāva honti, ubhinnaṃ ekato kammasampattidīpanato dvinnaṃ ekato anussāvanaṃ ekena upajjhāyena ekenācariyena vaṭṭatīti sādheti. Dvinnaṃ, tiṇṇañca ekato sasamanubhāsanā ca <span class="bld">pāḷiyaṃ</span>yeva dassitā, tañca anulometi. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyehi</span> nānuññātaṃ, na paṭikkhittaṃ, vicāretvā gahetabbanti ācariyo, taṃ dhammatāya virujjhati.</p>
  1971. <p class="bodytext">Ayañhi buddhānaṃ dhammatā – yadidaṃ yattha yattha vacananānattamatthi, tattha tattha garukesu ṭhānesu vattabbayuttaṃ vadanti. Dūtena upasampadādayo cettha nidassanaṃ. Yasmā cettha pubbe anuññātakammavācāya nānattaṃ natthi, tasmā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dve tayo ekānussāvane kātu’’nti vatvā ‘‘evañca pana, bhikkhave, kātabbo’’ti na vuttaṃ. Nānatte satipi tattha tattha dvinnaṃ, bahūnaṃ vā vasena vuttakammavācānusārena gahetabbato avuttanti ce? Na hi lahukesu ṭhānesu vatvā garukesu avacanaṃ dhammatāti ācariyo. Aññatarasmiṃ pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> evaṃ papañcitaṃ <span class="bld">dve ekānussāvane</span>ti dve ekato anussāvane. ‘‘Ekena’’ iti pāṭho, ekena ācariyenāti attho. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘ekena vā dvīhi vā ācariyehī’’ti vuttanayena eva, tasmā ekenācariyena dve vā tayo vā anussāvetabbā. ‘‘Dvīhi vā tīhi vā’’ti pāṭho. <span class="bld">Nānācariyā nānupajjhāyā</span>ti ettha ‘‘tañca kho ekena upajjhāyena, na tveva nānupajjhāyenā’’ti vuttattā na vaṭṭatīti ce? Vaṭṭati. Kathaṃ? Ekena anussāvane ekānussāvaneti viggahassa pākaṭattā līnameva dassetuṃ ‘‘ekato anussāvane’’ti viggahova vutto, tasmā ujukattameva sandhāya <a name="M0.0443"></a> tañca kho ekena anussāvanaṃ ekānussāvanaṃ, ekena upajjhāyena anujānāmi, na tveva nānupajjhāyenāti attho. Idaṃ sandhāya hi dvidhā viggaho, tasmā ‘‘nānācariyehi nānupajjhāyā na vaṭṭantīti siddhamevā’’ti aññathāpi vadanti. Tañca kho ekena upajjhāyena ekassa upajjhāyassa vā vattabbaṃ anussāvanaṃ, na tveva nānupajjhāyena anujānāmīti attho. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Eko ācariyo, dve vā tayo vā upasampadāpekkhā <a name="V0.0405"></a> dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā upajjhāyānaṃ na tveva anujānāmī’’ti kira vuttanti. Aparasmiṃ pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘ekena anussāvaneti viggahassa pākaṭattā taṃ pakāsetuṃ ‘ekenā’ti vuttaṃ. Evaṃ vutte avassaṃ paṇḍitā jānanti. Taṃpākaṭattā ce jānanti, ekenāti iminā kinti ce? Kiñcāpi jānanti, vivādo pana hoti aladdhalesattā, jānituñca na sakkā, ‘ekenā’ti vutte pana taṃ sabbaṃ na hotīti vutta’’nti likhitaṃ. Evaṃ ettha aneke ācariyā ca takkikā ca anekadhā papañcenti, taṃ sabbaṃ suṭṭhu upaparikkhitvā garukulaṃ payirupāsitvā vaṃsānugatova attho gahetabbo. ‘‘Na sabbattha imasmiṃ atthavikappe matibhedo atthī’’ti vuttameva.</p>
  1972. <p class="subhead">Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā</p>
  1973. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Kuṭṭhaṃ gaṇḍo</span>ti ettha kuṭṭhādiggahaṇena hatthacchinnādayopi gahitāva hontīti porāṇā, tasmā ‘‘manussosi purisosī’’ti etehi bhabbābhabbapuggalaparivajjanaṃ karoti. ‘‘Bhujissosi aṇaṇosī’’tiādīhi pubbe hatthacchinnādhikāre vuttaatthavikappesu dutiyaṃ vikappaṃ upathambheti. Tattha ‘‘aṇaṇosi bhujissosī’’ti anukkamena avatvā uppaṭipāṭiyā vacanena bhujisso hoti, na ca rañño bhattavetanavasena bhaṭo. Rājādhīnattā pana so rājabhaṭapakkhaṃ bhajatīti tabbipakkhabhāvapucchanatthaṃ <span class="bld">‘‘nasi rājabhaṭo’’</span>ti vuttaṃ. Aññathā pañcahi ābādhehi phuṭṭhānaṃ gahaṇeneva sabbesaṃ gahaṇe siddhe itare na vattabbā. Atha vattabbā, sabbepi vattabbā siyuṃ.</p>
  1974. <p class="subhead">Cattāronissayādikathāvaṇṇanā</p>
  1975. <p class="bodytext"><a name="para128-9"></a><span class="paranum">128-9</span>. <span class="bld">‘‘Tāvadeva chāyā metabbā’’</span>tiādi ‘‘bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā’’ti vacanato therātherabhāvajānanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Cirena agamāsī’’ti kira porāṇapāṭho, ciraṃ akāsīti catthi.</p>
  1976. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Anāpatti</span> <a name="M0.0444"></a> <span class="bld">sambhoge saṃvāse</span>ti ukkhittakena saddhiṃ sambhogasaṃvāsapaccayā pācittiyāpatti paññattā, tato anāpattīti attho. Kathaṃ paññāyatīti? Saṃvāsaggahaṇe. Alajjinā saddhiṃ sambhogapaccayā āpajjitabbaṃ dukkaṭaṃ pana āpajjati eva, na saṃvāsapaccayā. Na hi alajjinā saddhiṃ saṃvāso paṭikkhitto. Saṃvāso panettha sahaseyyappahonake āvāse sahavāso, na ‘‘pārājiko hoti asaṃvāso’’ti ettha vuttasaṃvāso. Ayaṃ saṃvāso ukkhittakena saddhiṃ na vaṭṭati. Alajjinā saddhiṃ ekacco vaṭṭati. Dhammasambhogavinimuttovetaro<a name="V0.0406"></a>. Idaṃ pana ‘‘ukkhittako vibbhamī’’tiādisuttaṃ imasmiṃ upasampādetabbānupasampādetabbadīpanasāmaññato vuttaṃ. Kiñca bhiyyo paṭipattikkamatova āpattito suddhi hoti, na vibbhamena, tasmā upasampanno bhikkhu antamaso dubbhāsitampi āpajjitvā aparabhāge vibbhamitvā āgato upasampajjati, taṃ āpattiṃ desetvāva sujjhati, na aññathāti upasampannassa suddhikkamadassanatthaṃ. Asādhāraṇāpattiyā adassanapaccayā ukkhittakassa liṅgaparivattanena āpattito vuṭṭhitassa puna ce pakatiliṅgamevuppajjati, nānāsaṃvāsakatāva, vibbhamitvā āgatepi yathāvuttanayeneva upasampādetvā na vuṭṭhitattāti ce? Na liṅgantarapātubhāvā. Na vibbhamena kammāsujjhanato. Na kammāsujjhane puna upasampadākammavipattippasaṅgato. Na ca kammavipatti, na ca kammapaṭippassaddhi. Vibbhamena ca anupasampanno nānāsaṃvāsakabhāvena kammaṃ kopeti dhammissarena āhacca bhāsitattā. Teneva ‘‘passissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Tādiso pana gahaṭṭho nikkhittavattapārivāsiko viya pakatattabhūmiyaṃ vibbhamādinā anupasampannapakatiyaṃyeva tiṭṭhatīti imassa sabbassapi atthavikappassa dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ. Pubbe vuttappakāro pana parivattitaliṅgo hutvā puna pakatiliṅge ṭhitaukkhittako puna pucchitabbo ‘‘passasī’’ti. ‘‘Āma passāmī’’ti vadanto osāretabbo. ‘‘Desehī’’ti na vattabbo liṅgaparivattanena vuṭṭhitattā. Tappaṭikammo ukkhittako pucchitabbo ‘‘paṭikammaṃ kiṃ te kata’’nti, ‘‘āma kata’’nti vadanto osāretabbo. ‘‘Kattabbaṃ me paṭikammaṃ na hotī’’ti vadanto na osāretabboti eke. Asādhāraṇāpattimhi idaṃ vidhānaṃ, na sādhāraṇāya. Tattha ukkhittako <a name="M0.0445"></a> liṅgaparivattaneneva paṭippassaddhakammoti eke. Vicāretvā yuttataraṃ gahetabbanti ācariyo. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘alajjiparibhogo sahatthadānādivasena paricchinditabbo, ‘sāraṇīyadhammapūrakādayo dassetvā alajjissa sahatthā dātuṃ vaṭṭatī’ti vadantānaṃ vādo paṭisedhetabbo. Kathaṃ? Ukkhittakassa sahatthā dātuṃ na vaṭṭatīti vinicchayānusārena. Dāpetuṃ pana vaṭṭatevāti ca. Kiñcāpi alajjiparibhogavasena dukkaṭaṃ, atha kho ayaṃ alajjī na hoti, tasmā sabbākārena nirāpattitaṃ sandhāya ‘anāpatti sambhoge saṃvāse’ti vuttaṃ. Kathaṃ paññāyatīti? Viññeyyo atthato ucchurasakasaṭānaṃ sattāhakālikayāvajīvikattā ‘vaṭṭati vikāle ucchuṃ khāditu’nti saññaṃ uppādetvā taṃ khāditvā tappaccayā pācittiyaṃ na passati, vaṭṭatīti tathāsaññitāya. Yo vā pana āpattiṃ āpannabhāvaṃ paṭijānitvā ‘na paṭikaromī’ti abhinivisati, ime dve –</p>
  1977. <p class="gatha1">‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati;</p>
  1978. <p class="gathalast">Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjīpuggalo’ti. (pari. 359) –</p>
  1979. <p class="unindented">Vuttalakkhaṇe <a name="V0.0407"></a> apatanato alajjino na honti, tasmā ‘yo āpattidesanapaṭikammāni na karoti, tena saddhiṃ sambhogādikaraṇe anāpattī’ti visesetvā vuttavacanena, itarenapi saddhiṃ kiñcāpi rūpiyasaṃvohāro na hoti, atha kho kayavikkayena āpatti hotiyevāti nayo dinno hoti, pañcahi saddhiṃ sabbathāpi anāpattīti nayo ca. Evaṃ sāpattiṭṭhānesu visesetvā ca vacanato idha tathā avuttattā tena saha alajjiparibhogo natthi. Bhajāpiyamāno pana alajjipakkhaṃ bhajatīti imināpi upāyena sabbattha taṃ taṃ saṃsanditvā attho pariyesitabboti apare. Ācariyā pana evaṃ na vadantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Sacāhaṃ na passissāmīti vadati, na pabbājetabbo’’ti vuttattā pubbe āpannāpattiyo uppabbajitassāpi na paṭippassambhantīti siddhaṃ, teneva ācariyā āpattiṃ desāpetvāva sikkhāpaccakkhānaṃ kārāpentīti ca anāpatti sambhoge saṃvāseti idaṃ pubbe āpannaṃ santiṃ eva āpattiṃ na passatīti āsaṅkitabbo. Sā paṭippassaddhāti ñāpanatthaṃ vuttanti <a name="M0.0446"></a> ca eke. <span class="bld">‘‘Passissasī’’</span>ti gahaṭṭhattā desetuṃ na vaṭṭatīti anāgatavasena vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Upasampādetvā passissasī’’</span>ti parivāsādinā kattabbassa atthibhāvena ‘‘passasī’’ti avatvā anāgatavasena vuttaṃ, <span class="bld">osāretvā</span>ti abbhānavasena. Tattha puna kātabbassa abhāvā ‘‘passasī’’ti vuttaṃ. Idaṃ sabbaṃ sabbattha paṭijānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekatrāpi puna na paṭijānāti, etena saha tassā āpattiyā anurūpena saṃvāso na kātabbo, alajjibhāvenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Diṭṭhiyā</span>tiādīsu osāraṇaṃ nāma samānakammādinā karaṇanti attho. <span class="bld">Anāpatti sambhoge</span>ti ukkhittakena sambhoge anāpatti. Kasmā? Ukkhittakakammassa gahaṭṭhabhāvena paṭippassaddhattā, teneva ‘‘alabbhamānāya sāmaggiyā’’ti vuttaṃ. Idāni bhikkhubhāve kattabbatoti keci. Dvīsupi vāresu kammapaṭippassaddhividhānaṃ teyeva jānanti, tasmā sabbavāresu yuttamayuttañca suṭṭhu sallakkhetvā kathetabbaṃ.</p>
  1980. <p class="gatha1">Yo khandhakaṃ pabbajjanāmadheyyaṃ,</p>
  1981. <p class="gatha2">Nānānayaṃ sāsanamūlabhūtaṃ;</p>
  1982. <p class="gatha3">Ñatvā pakāseti parassa sammā,</p>
  1983. <p class="gathalast">Tassādhipaccaṃ munisāsanasminti.</p>
  1984. <p class="centered">Mahākhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1985. <p class="subhead">2. Uposathakkhandhakavaṇṇanā</p>
  1986. <p class="subhead">Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā</p>
  1987. <p class="bodytext"><a name="para132-3"></a><span class="paranum">132-3</span>. <span class="bld">Tena</span> <a name="M0.0447"></a><a name="V0.0408"></a> <span class="bld">samayenā</span>ti attano ovādapātimokkhuddese dhuraṃ nikkhipitvā bhikkhūnaṃyeva visuṃ uposathakaraṇaṃ anujānitvā ṭhitasamayena. Ko pana soti? Majjhimabodhiyaṃ pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadānaṃ pariniṭṭhānakālo. Tenevāha ‘‘tāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti. <span class="bld">‘‘Evañca pana, bhikkhave, uddisitabba’’</span>nti nidānuddesaṃ paññāpetukāmatāya ca sikkhāpadānaṃ uddesaparicchedanidassanatthañca vuttaṃ. Aññathā ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyathā’’ti sabbasikkhāpadānaṃ uddisitabbakkamassa dassitattā idāni ‘‘evañca pana, bhikkhave, uddisitabba’’nti idaṃ niratthakaṃ āpajjati, idañca sabbasaṅghuposathaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1988. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. ‘‘Yaṃnūna ayyāpi…pe… sannipateyyu’’nti bahūnaṃ adhikārappavatti. Tatrāpi vinayaṃ āgamma vutto bhikkhu sāmi, na kevalaṃ saṅghattheroti dassanatthaṃ, saṅghassa gāravayuttavacanārahatādassanatthañca <span class="bld">‘‘suṇātu me, bhante’’</span>ti āha. Tattha sayaṃ ce thero, bhikkhuṃ sandhāya ‘‘āvuso’’ti vattuṃ yujjati. Kathaṃ paññāyati? Buddhakāle saṅghatthero abyatto nāma dullabho. Sabbakammavācāya payoganidassane ca ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’ icceva bhagavā dassetīti ce? Evametaṃ tathā dassanato. Saṅghaṃ upādāya saṅghattherenāpi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’ti vattabbaṃ, bhikkhuṃ upādāya ‘‘āvuso’’ti mahākassapassa kammavācāya payogadassanato, pārisuddhiuposathe ca therena bhikkhunā ‘‘parisuddho ahaṃ, āvuso’’ti payogadassanato ca. <span class="bld">‘‘Yadi saṅghassa pattakalla’’</span>nti parato paññāpetabbe uposathakaraṇantarāye sandhāyāha. Uposathassa bahuvidhattā sarūpato vattuṃ <span class="bld">‘‘pātimokkhaṃ uddiseyyā’’</span>ti āha. Ettāvatā ñattiṃ niṭṭhapesi. Ñattidutiyakammato eva hi uposathakammaṃ. Na, tatiyānussāvanasambhavatoti <a name="V0.0409"></a> ce? Na, aññehi ñatticatutthakammehi asadisattā. Na hi ettha catukkhattuṃ ‘‘suṇātu me’’ti ārabhīyatīti. Aññehi ñattidutiyehi asadisattā ñattidutiyampi māhotūti ce? Na, ñattidutiyakammassa <a name="M0.0448"></a> aññathāpi kattabbato. Tathā hi ñattidutiyakammaṃ ekaccaṃ apalokanavasenapi kātuṃ vaṭṭati, na aññaṃ aññathā kātuṃ vaṭṭati. Kathaṃ paññāyatīti? Idameva uposathakammaṃ ñāpakaṃ.</p>
  1989. <p class="bodytext">‘‘Kiṃ saṅghassa pubbakicca’’nti idaṃ na ñatti niṭṭhapetvā vattabbaṃ, tañhi ñattito puretarameva karīyatīti. Tasmā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ, yadi saṅghassā’’ti vattabbaṃ siyāti? Tathāpi na vattabbaṃ, na hi taṃ ñattiyā antokarīyatīti. Yadi evaṃ sabbattha na vattabbaṃ payojanābhāvāti ce? Na, yathāgataṭṭhāneyeva vattabbato, parapadāpekkhatāyāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pubbakiccaṃ akatvā uposathaṃ karonto saṅgho, puggalo vā ṭhapanakkhettātikkame āpajjati. Na hi tasmiṃ khette atikkante sammajjanāsanodakapadīpakaraṇe āpattimokkho hoti. Uposathakammato pubbe kattabbakiccākaraṇapaccayattā tassā āpattiyā, na sā kammapariyosānāpekkhā etthāgatasampajānamusāvādāpatti viya, tasmā pātimokkhuddesako bhikkhu ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti vattukāmo paṭhamaṃyeva parisuddhāparisuddhapaccayaṃ pubbakiccaṃ sarāpeti. Tañhi kataṃ parisuddhapaccayo hoti, akataṃ aparisuddhapaccayo, teneva ubhayāpekkhādhippāyena ‘‘kataṃ na kata’’nti avatvā <span class="bld">‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’</span> miccevāha. Tattha akatapakkhe tāva pārisuddhiārocanakkamanidassanatthaṃ parato ‘‘yassa siyā āpatti, so āvi kareyyā’’ti ca, katapakkhe ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti ca vakkhati.</p>
  1990. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha</span>. Kiṃkāraṇā? Yasmā pātimokkhaṃ uddisissāmi. Ettha ca ‘‘uddisāmī’’ti vattamānakālaṃ aparāmasitvā ‘‘uddisissāmī’’ti anāgatakālaparāmasanena yvāyaṃ ‘‘dāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti (mahāva. 150) ettha vuttapātimokkhuddeso, taṃ sandhāya ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vuttanti eke. Yasmā ‘‘pañcime, bhikkhave, pātimokkhuddesā’’ti vuttaṃ, tasmā vattamānassa nidānuddesasaṅkhātassa pātimokkhassa yadetaṃ ante ‘‘kaccittha parisuddhā’’tiādikaṃ yāvatatiyānussāvanaṃ, tasseva āpattikhettattā, avayavepi avayavīvohārasambhavato ca idha āpattikhettameva sandhāya <span class="bld">‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’</span>ti <a name="M0.0449"></a> vuttaṃ. Evañhi vutte yasmā parato āpattikhettaṃ āgamissati, tasmā āpattibhīrukā tumhe sabbeva paṭhamameva pārisuddhiṃ ārocethāti ayamattho <a name="V0.0410"></a> sambhavati. Vattamānakālavasena vutte ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti vacanameva na sambhavati tadārocanassa paṭhamaṃ icchitabbattā, pageva tassa karaṇābhāvena ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vacanaṃ. Ayaṃ nayo santiyā āpattiyā ārocane yujjati, na tuṇhībhāve, akammapariyosānā tuṇhībhāvappattito, evaṃ santepi tasmiṃ yujjateva. Pātimokkhuddesako hi aññamaññaṃ āpattiāvikaraṇaṃ akatvā tuṇhībhūte bhikkhū passitvā teneva tuṇhībhāvena ārocitapārisuddhiko hutvā ‘‘suṇātu me, bhante’’ti pātimokkhuddesaṃ ārabhi.</p>
  1991. <p class="bodytext">Etthāha – paṭhamaṃ ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti vuttattā idhāpi ‘‘saṅgho uposathaṃ karissati, pātimokkhaṃ uddisissatī’’ti vattabbaṃ, atha ‘‘puggalassa uddesā’’ti lakkhaṇattā yathārutameva vattabbaṃ, tathāpi ‘‘uposathaṃ karissāmi, pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ lakkhaṇavirodhato, aniṭṭhappasaṅgato ca. Puggalassa uddesā eva hi saṅghassa uposatho kato hoti, na puggalassa uposathakaraṇena. Tañca sova karissati, na saṅghoti aniṭṭhappasaṅgova āpajjati. ‘‘Suṇāthā’’ti vutte acittasāmaggippasaṅgabhayā <span class="bld">‘‘suṇomā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Suṇissāmā’’ti vattabbaṃ ‘‘uddisissāmī’’ti vuttattāti ce? Na vattabbaṃ, āpattikhettadassanādhippāyanirapekkhatāya ‘‘suṇoma’’ icceva vattabbaṃ. Ekapadeneva hissa tadadhippāyo atikkantoti. Yadi evaṃ kimatthaṃ taṃ sabbeheva āraddhanti ce? ‘‘Uddisissāmī’’ti iminā asādhāraṇavacanena āpannassa acittasāmaggippasaṅganivāraṇatthaṃ. <span class="bld">Saramānenā</span>ti iminā cassa sampajānamusāvādassa sacittakataṃ dasseti. <span class="bld">Antarāyiko dhammo vutto bhagavatā</span>ti evaṃ akiriyasamuṭṭhānassāpi evaṃ parittakassa imassa musāvādassa mahādīnavataṃ dasseti. <span class="bld">Visuddhāpekkhenā</span>ti sāvasesaṃ āpattiṃ upādāya anāpattibhāvasaṅkhātaṃ anavasesañca upādāya gihibhāvasaṅkhātaṃ visuddhiṃ icchantena kasmā āvi kātabbā? Antarāyabhāvānupagamanena phāsuvihārapaccayattā. Idha <a name="M0.0450"></a> ‘‘ajjuposatho pannaraso’’ti na vuttaṃ parato divasaniyamassa kattukāmatādhippāyena avuttattā. Evaṃ pana te bhikkhū sabbadivasesu uddisiṃsu.</p>
  1992. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">‘‘Ādimeta’’</span>nti sīlapātimokkhameva vuttaṃ, kiñcāpi ganthapātimokkho adhippeto. <span class="bld">‘‘Pañcannaṃ vā’’</span>ti mātikāyaṃ vuttānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Anajjhāpanno vā</span>ti puggalādhiṭṭhānadesanā. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘‘uposathaṃ kareyyā’ti ettāvatā ñatti hoti. Yāvatatiyānussāvanā nāma ‘yassa siyā āpattī’tiādivacanattayaṃ, ante ‘dutiyampi tatiyampi <a name="V0.0411"></a> pucchāmī’ti idañcāti duvidhaṃ. Tattha paṭhamaṃ āpattiṃ saritvā nisinnassa, dutiyaṃ asarantassa sāraṇattha’’nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vacīdvāre’’</span>ti pākaṭavasena ujukameva vuttaṃ. Kiñcāpi kāyaviññattiyāpi karīyati, kāyakammābhāvā pana vacīviññattiyāyeva āvi kātabbā. ‘‘Saṅghamajjhe vā’’tiādi lakkhaṇavacanaṃ kira. Saṅghuposathakaraṇatthaṃ saṅghamajjhe ce nisinno, tasmiṃ saṅghamajjhe. Gaṇuposathakaraṇatthañce gaṇamajjhe nisinno, tasmiṃ gaṇamajjhe. Ekasseva santike ce pārisuddhiuposathaṃ kattukāmo, tasmiṃ ekapuggale āvi kātabbāti, ‘‘etena na kevalaṃ saṅghamajjhe evāyaṃ musāvādo sambhavati, atha kho ettha vuttalakkhaṇena asatipi ‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’tiādividhāne gaṇuposathepi sāpattiko hutvā uposathaṃ kattukāmo anārocetvā tuṇhībhūtova karoti ce, sampajānamusāvādāpattiṃ āpajjatīti imassatthassa āvikaraṇato lakkhaṇavacanaṃ kireta’’nti vadanti takkikā. Aññathā ‘‘gaṇamajjhevā’’ti na vuttanti tesaṃ adhippāyo. Ārocanādhippāyavasena vuttanti no takkoti ācariyo. Ārocento hi saṅghassa ārocemīti adhippāyena āvi karonto saṅghamajjhe āvi karoti nāma. Attano ubhatopasse nisinnānaṃ ārocento gaṇamajjhe. Ekassevārocessāmi sabhāgassāti adhippāyena ārocento ekapuggale āroceti nāma. Pubbe vibhattapadassa puna vibhajanaṃ atthavisesābhāvadīpanatthanti veditabbaṃ.</p>
  1993. <p class="bodytext"><a name="para136-7"></a><span class="paranum">136-7</span>. <span class="bld">‘‘Na, bhikkhave, devasikaṃ…pe… dukkaṭassā’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘anujānāmi, bhikkhave, uposathe pātimokkhaṃ uddisitu’’</span>nti idaṃ anuposathe eva taṃ dukkaṭaṃ<a name="M0.0451"></a>, uposathe pana devasikampi vaṭṭatīti dīpeti, tasmā te bhikkhū cātuddasiyaṃ uddisitvāpi pannarasiyaṃ uddisiṃsu, tenāha <span class="bld">‘‘sakiṃ pakkhassā’’</span>ti. Tattha purimena sāmaggīdivaso uposathadivaso evāti dīpeti. Ubhayena aṭṭhamiṃ paṭikkhipitvā devasikaṃ paṭikkhepassa atippasaṅgaṃ nivāreti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhinno ce saṅgho pāṭipadadivase samaggo hoti, tasmiṃ divase sāmaggīuposathaṃ karonto ubhayampi dukkaṭaṃ āpajjanto ubhayena ekībhūtena nivārito hotīti vuttaṃ hoti. Aññathā sāmaggīuposatho na devasiko. Ce, ahorattaṃ kātabbo. Tasmiñca pakkhe pakatiuposatho na devasiko. Ce, ahorattaṃ kātabbo. Tasmiñca pakkhe pakatiuposatho anuddiṭṭho. Ce hoti, sāmaggīuposatho kātabboti āpajjati. Na apavādanayena gahetabbattāti ce? Na, aniṭṭhappasaṅgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Sāmaggīdivase sāmaggīuposathaṃ katvā puna tasmiṃ pakkhe pakatiuposathadivase sampatte pakatiuposatho na kātabboti. Apavādoti. Apavāditabbaṭṭhānato aññattha ussaggavidhānaṃ nivāreti.</p>
  1994. <p class="bodytext"><span class="bld">Kittāvatā</span> <a name="V0.0412"></a> <span class="bld">nu kho sāmaggī</span>ti etthāyamadhippāyo – sāmaggī nāmesā sabhāgānaṃ sannipāto. Sabhāgā ca nāma yattakā sahadhammikā, te sabbepi honti, udāhu āvāsasabhāgatāya sabhāgā nāma hontīti. Tattha yadi sahadhammikānaṃ sāmaggī sāmaggī nāma, sabbesaṃ puthuvibhattānaṃ sāmaggī icchitabbā. Athāvasathavasena, ekāvāsasabhāgānanti vuttaṃ hoti. Aññathā ekāvāse sāmaggīti āpajjati. <span class="bld">Mā no agamāsī</span>ti agato mā hoti.</p>
  1995. <p class="subhead">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1996. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Ekāvāsagatānaṃ vasena sāmaggiṃ paṭikkhipitvā ekasīmagatānaṃ vasena anujānitukāmo bhagavā <span class="bld">‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’</span>nti āha. Atha āvāsaparicchedaṃ vattukāmo bhaveyya. Ettāvatā ekāvāso yāvatā ekāsīmā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’nti vadeyya. Tasmā na idha anuññātabaddhasīmāvasena ekāvāsaparicchedo hoti, upacārasīmāvaseneva hotīti veditabbaṃ. Kathaṃ jānitabbanti ce? Pāḷitova, yathāha ‘‘tena kho pana samayena āyasmā <a name="M0.0452"></a> upanando sakyaputto eko dvīsu āvāsesu vassaṃ vasi…pe… ekādhippāya’’nti (mahāva. 364). Aññathā vassacchedoti aniṭṭhappasaṅgova, kathaṃ? Ekāvāsavaseneva ce sāmaggī, bahuāvāsaanāvāsesu na sambhaveyya. Tato so taṃ āvāsaṃ gacchanto bahiddhā uposathaṃ karoti. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhuko anāvāso gantabbo’’tiādi (mahāva. 181)-pāḷivirodho satipi saṅghe anāvāse uposathassa akattabbato. Anāvāsepi ce sāmaggī labbhati, ‘‘ettāvatā sāmaggī, yāvatā ekāvāso’’ti na vattabbaṃ, tasmā sabbathā purimanayo pacchimeneva paṭikkhittoti katvā nānāvāsavasenapi sāmaggīti veditabbaṃ. ‘‘Taṃ kammaṃ karomāti vatvā na akaṃsū’tiādīsu viya anāgatampi apekkhati, tasmā ‘karomā’ti vutte na vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Sīmaṃ asodhetvāpi nimittaṃ kittetuṃ vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Heṭṭhimakoṭiyā aḍḍhaṭṭhamaratanubbedho <span class="bld">hatthippamāṇo</span>. <span class="bld">Sace eko baddho hoti, na kātabbo</span>ti ettha ‘‘catūsu disāsu catunnaṃ pabbatakūṭānaṃ heṭṭhā piṭṭhipāsāṇasadise pāsāṇe ṭhitattā ekābaddhabhāve satipi pathavito uddhaṃ tesaṃ sambandhe asati heṭṭhā pathavigatasambandhamatte abbohārikaṃ katvā kittetuṃ vaṭṭati. Teneva ‘piṭṭhipāsāṇo atimahantopi pāsāṇasaṅkhyameva gacchatī’ti vuttaṃ. Pathavito heṭṭhā tassa mahantabhāve gayhamāne pabbatameva hotī’’ti <span class="bld">anugaṇṭhipade</span> vuttaṃ. ‘‘Cinitvā katapaṃsupuñje tiṇagumbarukkhā ce jāyanti, pabbato hotīti <span class="bld">dhammasiritthero</span>. Nevāti <span class="bld">upatissatthero’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1997. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsāṇo</span>ti <a name="V0.0413"></a> ‘‘sudhāmayapāsāṇopi vaṭṭatī’’ti vadanti. Vīmaṃsitabbaṃ iṭṭhakāya paṭikkhittattā. <span class="bld">Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇo</span> tulatāya, na tulagaṇanāya. <span class="bld">Sopī</span>ti khāṇuko viya uṭṭhitapāsāṇo.</p>
  1998. <p class="bodytext"><span class="bld">Catupañcarukkhanimittamattampī</span>ti ekaccesu nimittasaddo natthi. Ettha tayo ce sārarukkhā honti, dve asārarukkhā, sārarukkhānaṃ bahuttaṃ icchitabbaṃ. ‘‘Susānampi idha ‘vanamevā’ti saṅkhyaṃ gacchati sayaṃjātattā’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘catūsu dve antosārā ce, vaṭṭati. Antosārā adhikā, samā vā, vaṭṭati. Tasmā bahūsupi dve ce antosārā atthi, vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  1999. <p class="bodytext"><span class="bld">Parabhāge</span>ti <a name="M0.0453"></a> ettha ‘‘etehi baddhaṭṭhānato gatattā vaṭṭati. Tathā dīghamaggepi gahitaṭṭhānato gataṭṭhānassa aññattā’’ti vadanti.</p>
  2000. <p class="bodytext"><span class="bld">Anvaddhamāsa</span>nti ettha ‘‘anubaddho addhamāso, addhamāsassa vā anū’’ti likhitaṃ. ‘‘Antaravāsako temiyatī’’ti vuttattā tattakappamāṇaudakeyeva kātuṃ vaṭṭatīti keci. <span class="bld">Temiyatī</span>ti iminā heṭṭhimakoṭiyā nadilakkhaṇaṃ vuttaṃ. Evarūpāya nadiyā yasmiṃ ṭhāne cattāro māse appaṃ vā bahuṃ vā udakaṃ ajjhottharitvā pavattati, tasmiṃ ṭhāne appodakepi ṭhatvā kātuṃ vaṭṭatīti eke. ‘‘Pavattanaṭṭhāne nadinimitta’nti vuttattā setuto parato tattakaṃ udakaṃ yadi pavattati, nadī evā’’ti vadanti.</p>
  2001. <p class="bodytext">Jātassarādīsu ṭhitodakaṃ jātassarādipadesena anantarikampi nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati nadipārasīmāya nimittaṃ viya. Sace so padeso kālantarena gāmakhettabhāvaṃ pāpuṇāti, tattha aññaṃ sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ukkhepima</span>nti uddharitvā gahetabbakaṃ.</p>
  2002. <p class="bodytext"><span class="bld">Abaddhasīmavihārānaṃ sīmāya upacāraṃ ṭhapetvā</span>ti ‘‘āyatiṃ sammannitabbāya okāsaṃ ṭhapetvā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Antonimittagatehi panā</span>ti ‘‘ekassa upaḍḍhaṃ antokattukāmatāya sati sabbesaṃ āgamane payojanaṃ natthīti katvā ‘antonimittagatehī’ti vuttaṃ, tañca sāmīcivasenā’’ti vadanti. <span class="bld">Anāgamanampi vaṭṭatī</span>ti ‘‘sīmāya abaddhattā vaggaṃ nāma na hotī’’ti likhitaṃ. ‘‘Aññasmiṃ gāmakhette ṭhatvā nimittakittanakāle, samānasaṃvāsakasīmāya sammannanakāle ca āgamanapayojanaṃ natthī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Bherisaññaṃ vā</span>ti ‘‘sammannanapariyosānaṃ karomāti <a name="V0.0414"></a> vatvā’’ti likhitaṃ, tena tādise kāle taṃ kappatīti siddhaṃ hoti. Kiṃ iminā? <span class="bld">Sukhakaraṇattha</span>nti mahājanasannipātanaparissamaṃ akatvā appatarehi sukhakaraṇatthaṃ. Yadi mahāsīmābandhanakāle antarāyo hoti, tattakenapi sukhavihāroti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘paṭhama’’</span>nti vuttanti eke. <span class="bld">Tato oraṃ na vaṭṭatī</span>ti kathaṃ paññāyatīti? Vīsativaggakaraṇīyaparamattā saṅghakammassa. Kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū ce gaṇhāti, vaṭṭati. Tattakappamāṇaṃ sukhanisajjavasena veditabbaṃ. Tameva nimittaṃ aññepi kittetvā sace bandhanti, vaṭṭatīti eke.</p>
  2003. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Evaṃ</span> <a name="M0.0454"></a> <span class="bld">baddhāsu pana…pe… sīmantarikā hi gāmakhettaṃ bhajatī’’</span>ti na āvāsavasena sāmaggīparicchedo, kintu sīmāvasenevāti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Nimittupagapāsāṇe ṭhapetvā’’</span>ti sañcārimanimittassa tapparato vuttaṃ. Ito paṭṭhāya gaṇṭhipadakkamo hoti – <span class="bld">na sakkhissantī</span>ti te avippavāsaṃ asallakkhetvā ‘‘samānasaṃvāsakameva samūhanissāmā’’ti vāyāmantā samūhanituṃ na sakkhissanti. <span class="bld">‘‘Ekaratanappamāṇā’’</span>ti suviññeyyantarā hotīti katvā vuttaṃ. Ekaṅgulamattampi vaṭṭateva. Khaṇḍasīmato paṭṭhāya bandhanaṃ āciṇṇaṃ. Āciṇṇakaraṇena vigatasammoho hotīti. <span class="bld">Kuṭigehe</span>ti kuṭighare bhūmighare. <span class="bld">Udukkhalaṃvā</span>ti bhūmiudukkhalaṃ viya khuddakāvāṭaṃ. <span class="bld">‘‘Pamukhe’’</span>ti bhūmikuṭiṃ sandhāya vuttanti eke. <span class="bld">Heṭṭhā na otaratī</span>ti bhittito oraṃ nimittāni ṭhapetvā kittitattā heṭṭhā ākāse na otarati, upari kate pāsādeti attho. <span class="bld">Bhittilagge</span>ti bhittinissitake. Ime kira bhittilaggāpi ‘‘ekābaddhā’’ti na vuccanti. <span class="bld">Sabbo pāsādo sīmaṭṭho hotī</span>ti ekābaddho vā hotu, mā vā. <span class="bld">Tālamūlakapabbato</span> nāma anupubbena tanuko. <span class="bld">Ākāsapabbhāra</span>nti aparikkhepapabbhāraṃ. <span class="bld">Susirapāsāṇo</span> nāma leṇaṃ hoti. <span class="bld">Antoleṇa</span>nti pabbatassa antoleṇaṃ. Dvāraṃ pana sandhāya parato ‘‘orato’’ti vuttaṃ, sabbathāpi sīmato bahileṇena otaratīti adhippāyo.</p>
  2004. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāsīmaṃ sodhetvā</span>ti sīmaṭṭhaṃ dūragatampi sīmagataṃ sīmasambandhaṃva, tasmā taṃ anāmasitvā ṭhātabbanti adhippāyo. Yadi evaṃ ‘‘tannissitakaṃ apanetvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘sīmaṃ sodhetvā kātabba’’nti ettakameva vuttaṃ. Mahātherāpi ‘‘sodhetabba’’micceva vadantīti eke. ‘‘Mahāsīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabba’’nti ca pāṭho atthi. ‘‘Vuttanayenevā’’ti ca parato vakkhati, tasmā sādhāraṇapāṭhova sundaroti eke. <span class="bld">Purimanayepī</span>ti khaṇḍasīmāya uṭṭhahitvā mahāsīmāya onatepīti attho. <span class="bld">Ukkhipāpetvā kātuṃ na vaṭṭati</span>. Kasmā? Anto ṭhitattā. Rukkhassa heṭṭhā pathavigataṃ mūlaṃ khaṇḍasīmāva hoti, abbohārikaṃ <a name="V0.0415"></a> vāti apare. ‘‘Majjhe pana chinne mahāsīmāya ṭhitamūlaṃ mahāsīmameva bhajati, khaṇḍasīmāya ṭhitaṃ khaṇḍasīmameva bhajati tadāyattapathavirasādīhi anuggahitattā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sīmāya pacchā uṭṭhitarukkhe nisīditvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati <a name="M0.0455"></a> pacchāsīmāyaṃ katagehe viyā’’ti vatvā ‘‘bandhanakāle ṭhitarukkhe nisīditvā kātuṃ na vaṭṭati uparisīmāya agamanato’’ti kāraṇaṃ vadanti. Evaṃ sati bandhanakāle puna ārohaṇaṃ nāma natthi, bandhitakāle eva āruhatīti āpajjati. Pacchā uṭṭhitarukkho pana tappaṭibaddhattā sīmasaṅkhyameva gato, evaṃ pubbe uṭṭhitarukkhopīti gahetabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñcipī’’ti vacanato tiṇādipi saṅgahitaṃ. Mahātherāpi tiṇaṃ sodhetvāva karontīti.</p>
  2005. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Yasmā majjhato koṇaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘koṇato koṇa’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Āpattiñca āpajjati acittakattā’’ti vadanti. <span class="bld">Pārayatī</span>ti ajjhottharati. Kā sā? Sīmā. <span class="bld">‘‘Yā sabbantimena…pe… vahatī’’</span>ti tato heṭṭhimā nāvāsaṅkhyaṃ na gacchatīti katvā vuttanti eke, taṃ na yuttaṃ dutiyapārājike nāvaṭṭhabhaṇḍādhikāre tassāpi adhippetattā. Majjhimapurisassa bhārappamāṇena vuttanti eke. Bhikkhunīnampi nadīpārasīmāsambhavato tāsaṃ ‘‘ekā vā nadīpāraṃ gaccheyyā’’ti vuttadosapariharaṇatthanti ācariyassa takko. Ubhayatthāpi <span class="bld">dhuva</span>-saddo gahito. Tena uposathantarāya pariharaṇatthaṃ uposathadivaso niyamatova vutto. Ettha ca <span class="bld">nāvā</span> nāma pamāṇayuttā sabbasādhāraṇā thambhanāvā adhippetā, na kullanāvāti no takkoti ācariyo. Rukkhaṃ chinditvā katoti attho. Sace ekaṃ gāmakhettaṃ, sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā sammannitabbā. Nānāgāmakhettaṃ ce, anāgamanampi vaṭṭati. Ubhayatīre nimittakittanamattena dīpako saṅgahito na hoti, tasmā dīpake nimittāni kittetabbāneva. ‘‘Nadiyā heṭṭhā nisinnabhikkhu kammaṃ kopeti. Upariyeva hi nadī hotī’’ti vadanti.</p>
  2006. <p class="centered">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2007. <p class="subhead">Uposathāgārādikathāvaṇṇanā</p>
  2008. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. ‘‘Yaṃ saṅgho ākaṅkhati vihāraṃ vā…pe… guhaṃ vā’’ti vacanato na kevalaṃ pathaviyaṃyeva, vihārādīnaṃ uparipi sīmā anuññātā hoti uposathakammapadhānattāti siddhaṃ. Tappadhānā sīmāti kathaṃ paññāyatīti ce? Tadadhikārānuññātattā, sammutiyaṃ ‘‘samānasaṃvāsā’’ti <a name="V0.0416"></a> ettāvatā <a name="M0.0456"></a> siddhe visuṃ ‘‘ekūposathā’’ti vacanato ca. ‘‘Uposathaṃ ṭhapetvā sesakammāni <span class="bld">samānasaṃvāsā</span> nāmā’’ti likhitaṃ. ‘‘Ekaṃ samūhanitvā’’ti pāḷipāṭho.</p>
  2009. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Katovassā</span>ti ekasīmāya samagge sandhāya vuttaṃ. Aññathā nānāsīmāyaṃ ṭhitānaṃ savanaṃ pamāṇaṃ, ekasīmāyapi hatthapāsaṃ muñcitvā ṭhitānaṃ vā savanameva pamāṇanti aniṭṭhaṃ āpajjati. Tattha <span class="bld">sammatāya vā asammatāya vā</span>ti uposathāgārasammutiyā, na sīmāsammutiyā. Kathaṃ paññāyatīti? Adhikārato, parato chandadānapaññattito, pārisuddhidānapaññattito ca. Tattha purimaṃ kāraṇaṃ purimaṃ aniṭṭhaṃ nivāreti, pacchimaṃ pacchimanti veditabbaṃ. Uposathamukhanti uposathaṭṭhānaṃ. <span class="bld">‘‘Uposathamukhassā</span>ti uposathāgāraṭṭhānassā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Yāni kānici nimittāni kittetuṃ vaṭṭetī</span>ti idaṃ kathaṃ paññāyatīti? ‘‘Paṭhamaṃ nimittā kittetabbā nimitte kittetvā’’ti ettakameva vuttattā. Paṭhamaṃ vuttattā na vuccantīti ce? Taṃ pana akāraṇaṃ, na hi buddhānaṃ desanāya ālasiyaṃ atthi. Sīmāsamūhananakāle uposathāgāraṃ samūhanitvāva sīmāsamūhananaṃ ijjhatīti eke. Taṃ ayuttaṃ abaddhāya sīmāya uposathāgārasammutisiddhitoti no takkoti ācariyo. <span class="bld">Uposathamukha</span>nti uposathāgārassa mukhanti ācariyā. Uposathamukhassa nimittakittanā sīmāya vuttanayena kātabbā. Ekenāpi kittetuṃ vaṭṭatīti eke. ‘‘Pāsādo vā hotu, maṇḍapādīsu vā aññataro. Kammavācāya pana ‘uposathamukha’micceva vattabba’’nti vadanti. ‘‘Porāṇako āvāso nāma mūlāvāso’’ti likhitaṃ. Vadati ghaṭamattā iti hi lakkhaṇaṃ.</p>
  2010. <p class="subhead">Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2011. <p class="bodytext"><a name="para143-4"></a><span class="paranum">143-4</span>. ‘‘Manamhi vūḷho’’ti vā pāṭho. Tattha <span class="bld">manamhi vūḷho</span>ti manaṃ vūḷho amhīti attho. <span class="bld">Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā</span>ti antaragharasaṅkhātaṃ gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā. Keci ‘‘parikkhittaṃ gāmaṃ sandhāya ‘gāma’nti vuttaṃ, aparikkhittaṃ sandhāya ‘gāmūpacāra’’nti vadanti, taṃ pana aṭṭhakathāya virujjhati. Tasmā nivesanaracchādayo sandhāya gāmaṃ, parikkhepārahaṭṭhānāni sandhāya ‘‘gāmūpacāra’’nti ca vuttaṃ. Ettha pana anekadhā paṭhanti. Kiṃ tena, pāḷiñca <a name="M0.0457"></a> aṭṭhakathañca suṭṭhu upaparikkhitvā yathā samenti, tathā gahetabbaṃ. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ purimakammavācā na vaṭṭatī</span>ti gāmagāmūpacāre antokatvā samānasaṃvāsakasīmāya sammatāya upari avippavāsasīmāsammutiyaṃ yujjati. Yattha pana kevalaṃ araññaṃyeva sammataṃ, tattha kathaṃ na vaṭṭatīti. Tattha ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti vacanaṃ na sātthakanti ce? Vuccate <a name="V0.0417"></a> – evametaṃ, kintu anussāvanahānippasaṅgato taṃ vacanaṃ vattabbamevāti imināva adhippāyena ‘‘purimakammavācā na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ siyā. Ekasmiṃ vā atthe kammavācādvayaābhāvatoti vuttaṃ. ‘‘Na hi te aññamaññassa kamme gaṇapūrakā hontī’’ti vuttattā ubhinnaṃ nānāsaṃvāsakasaṅghānampi ayameva vidhi āpajjeyyāti ce? Nāpajjati paṭiggahasannidhīnaṃ anuññātattā, omasanādipaccayā avisesato, kammapaṭippassaddhimattāpekkhatāya ca. <span class="bld">Tassā</span>ti bhikkhunisaṅghassa. <span class="bld">Na kammavācaṃ vaggaṃ karontī</span>ti kammaṃ na kopentīti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti ṭhapetvā gāmanti ettha. ‘‘Yadi bhikkhūnaṃ avippavāsasīmā gāmañca gāmūpacārañca na otarati, atha kasmā gāme sīmābandhanakāle avippavāsaṃ sammannantīti ce? Āciṇṇakappena, na tato aññaṃ kañci atthaṃ apekkhitvā’’ti likhitaṃ. ‘‘Atthato hi sā bahiddhāpi abaddhā eva hotī’’ti vuttaṃ. Antaragāme baddhā samānasaṃvāsasīmā yasmā gāmasaṅkhyaṃ na gacchati, tasmāti eke. <span class="bld">Sopi sīmāsaṅkhyameva gacchatī</span>ti avippavāsasīmāsaṅkhyaṃ gacchatīti attho. Idaṃ panettha vicāretabbaṃ – gāmaṃ antokatvā baddhāya sīmāya puna avippavāsasammutiyaṃ araññapadese ṭhatvā avippavāsakammavācā kātabbā, udāhu gāme ṭhatvāti? Gāme ṭhatvā katāyapi kappiyabhūmiyā pharatīti. Bahisīme ṭhitasammatadosānulomattā akappiyabhūmiyaṃ ṭhatvā na kātabbāti no takko, esa nayo samūhananepīti ācariyo. <span class="bld">Khaṇḍasīmāyaṃ ṭhatvā avippavāsasīmā</span>tiādīsu mahāsīmā kira ‘‘avippavāsasīmā’’ti vuttā.</p>
  2012. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. ‘‘Yassāyasmato khamati etissā sīmāya samānasaṃvāsāya ekūposathāya samugghāto, so tuṇhassā’’ti <span class="bld">andhakapotthake, sīhaḷapotthake</span>su ca kesuci pāṭho atthi. Kesuci ‘‘samugghāto etissā sīmāyā’’ti paṭhamaṃ likhanti, kesuci ‘‘etissā sīmāya samugghāto’’ti ca.</p>
  2013. <p class="subhead">Gāmasīmādikathāvaṇṇanā</p>
  2014. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Sā</span> <a name="M0.0458"></a> <span class="bld">cā</span>ti sā paricchinditvā dinnagāmasīmā ca itarā ca. Sā katamāti ce? <span class="bld">‘‘Pakatigāmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Baddhasīmāsadisāyeva hontī</span>ti sā ca hoti itarā ca hotīti adhippāyo, tasmāyeva ‘‘ticīvaravippavāsaparihāraṃ labhatī’’ti ekavacanaṃ kataṃ, taṃ na yuttaṃ ubhinnampi gāmattāti eke. ‘‘Honti, na labhantī’’ti ca bahuvacanampi karontīti. ‘‘Sā ca itarā cā’’ti vuttā ‘‘majjhe bhinditvā dinnagāmasīmā pakatigāmādayo abhinnā’’ti ca vadanti. ‘‘Bhikkhuvasatī’’ti pāṭho, ‘‘vasantī’’ti ca likhitaṃ. ‘‘Athassa ṭhitokāsato’’ti <a name="V0.0418"></a> vuttattā ekavacanameva yuttaṃ. <span class="bld">Sabbā, bhikkhave, nadī asīmā</span>ti kataraṃ sīmaṃ paṭikkhipati? Baddhasīmaṃ, ekādasavipattisīmaññatarappasaṅgatoti ācariyā. Sace paṭhamaṃ sīmāya baddhāya pacchā nadiādayo honti, paṭikkhepoti pasaṅgo āpajjati, tasmā abaddhasīmameva paṭikkhipati. Yathā sabbo gāmo gāmasīmā, tathā sabbā nadī asīmā. Kintu tassa tassa bhikkhuno udakukkhepasīmāti sīmānānattaṃ dassetīti no takkoti ācariyo. <span class="bld">Yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepā</span>ti pana ekissā nadiyā catuvaggādīnaṃ saṅghānaṃ visuṃ catuvaggakaraṇīyādikammakaraṇakāle sīmāparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. Ticīvarena vippavāsāvippavāsaparicchedadassanatthampi sattabbhantarasīmāya paricchedadassanaṃ viyāti ācariyā, tasmā udakukkhepaparicchedābhāvepi antonadiyaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ.</p>
  2015. <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – tattha nāvāgato ce, nāvāyaṃ vuttanayena. Satthagato ce, satthe vuttanayena. So ce atirekacātumāsaniviṭṭho, gāme vuttanayena ticīvarāvippavāso veditabbo. Tatthāpi ayaṃ viseso – sace sattho udakukkhepassa anto hoti, udakukkhepasīmāpamāṇanti eke. Satthova pamāṇanti ācariyā. <span class="bld">Sace panettha bahū bhikkhū</span>tiādimhi keci adhiṭṭhānuposathaṃ, keci gaṇuposathaṃ, keci saṅghuposathanti vattukāmatāya ‘‘bahū saṅghā’’ti avatvā ‘‘bhikkhū’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ūnakaṃ pana na vaṭṭatī</span>ti ettha sīmāsambhedasambhavatoti <span class="bld">upatissatthero</span>. Ṭhapente hi ūnakaṃ na ṭhapetabbaṃ. ‘‘Aṭhapetumpi vaṭṭati evā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gacchantiyā panā</span>ti ettha ‘‘udakukkhepamanatikkamitvā parivattamānāya kātuṃ vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Aññissā sīmāya ñattī</span>tiādi kiṃ sīmato kammavipattibhayā vuttaṃ<a name="M0.0459"></a>, udāhu parisatoti? Ekakammassa nānāsīmāya asambhavato sīmatoti. Ekakammassa nānāsīmaṭṭhasaṅghena asambhavato parisatotipi eke. ‘‘Savanaṃ hāpetī’’ti vuttadosappasaṅgatoti no takko. Ekissā hi sīmāya ekaṃ kammaṃ aniṭṭhapento hāpetīti ācariyo.</p>
  2016. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahinaditīre jātarukkhassa antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāya vā</span>ti ettha ca <span class="bld">naditīre khāṇukaṃ koṭṭetvā</span>ti ettha ca <span class="bld">sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā</span>ti ettha ca sīmāsodhanaṃ nāma gāmasīmaṭṭhe hatthapāsānayanaṃ. Khaṇḍasīmāya uṭṭhitarukkhato viyojetvā kātuṃ vaṭṭati. Kasmā? Tīraṭṭhe rukkhe baddhanāvāya gāmo ādhāroti. ‘‘Ubhatobhāgena gāmasīmaṃ phusitvā ṭhitasetu khaṇḍasīmāmahāsīmāyo phusitvā ṭhitarukkhena upametabbo’’ti ca likhitaṃ. Tattha purimanaye tāva idaṃ vicāretabbaṃ – tādise ṭhāne katakammaṃ kiṃ nadiyaṃ katasaṅkhyaṃ gacchati, udāhu gāmasīmāyaṃ, atha ubhayatthāti? Kiñcettha taṃ ce nadiyaṃ katasaṅkhyaṃ gacchati, udakukkhepasīmāva <a name="V0.0419"></a> sodhetabbā, na itarā. Atha gāmasīmāyaṃ katasaṅkhyaṃ gacchati, udakukkhepasīmā na sodhetabbā. Yadi ubhayattha katasaṅkhyaṃ gacchati, dvīsu sīmāsu ekakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti aniṭṭhappasaṅgo āpajjati. Tato ‘‘aññissā sīmāya ñatti, aññissā anussāvanā hotī’’ti idañca ‘‘khaṇḍasīmāmahāsīmaṭṭhānaṃ kāyasāmaggiyā kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti idañcāniṭṭhaṃ āpajjatīti? Ettha vuccate – yathāvuttaṃ kammaṃ ubhayattha katasaṅkhyaṃ gacchati, na ca yathāvuttaṃ aniṭṭhaṃ āpajjati. Kasmā? ‘‘Ñattianussāvanānaṃ ekekasīmāyaṃ pavattattā, kārakabhikkhūnaṃ vā ekekasīmāyaṃ ṭhitattā’’ti vadanti. Ubhayatthāpi ṭhātuṃ sakkuṇeyyatāya pana taṃ akāraṇaṃ. Ekībhāvaṃ upagatasīmaṭṭhāne katattāti idaṃ acalakāraṇaṃ. Ekībhāvaṃ upagatāsu hi dvīsu nadīgāmasīmāsu kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti ca. Sattabbhantarasīmāyaṃ ce nadī hoti, samuddo vā, jātassaro vā. Tesu ṭhitabhikkhu sattabbhantarasīmāyaṃ ṭhitasaṅkhyaṃ na gacchati. Tattha ce nadiādilakkhaṇaṃ appatto dīpako, pāsāṇo, rukkho vā hoti, sattabbhantarasaṅkhyaṃ gacchati. Manussehi vaḷañjanaṭṭhānaṃ ce taṃ hoti, gāmakhettasaṅkhyaṃ gacchati. Kataragāmakhettaṃ? Yato manussā sañcaranti, sabbe ce sañcaranti, visuṃ gāmakhettasaṅkhyaṃ gacchatīti ca ācariyā.</p>
  2017. <p class="bodytext">Pacchimanaye <a name="M0.0460"></a> sace setu nadīlakkhaṇaṭṭhānaṃ aphusitvā ṭhito, gāmasīmāsaṅkhyaṃ gacchati. Tattha eko ce gāmo, taṃ sodhetvā, dvīsu tīresu sace dve, dvepi gāme sodhetvā kammaṃ kātabbaṃ. Evañhi kataṃ ubhayatra kataṃ hoti. Iminā nayena dvīsu nadīsu, jātassaresu ca ekakammapasiddhi veditabbā. Ayaṃ pana nayo khaṇḍasīmāmahāsīmānampi labbhateva. Sace setu nadīlakkhaṇaṭṭhānaṃ phusitvā ṭhito, udakukkhepasīmāpi sodhetabbā.</p>
  2018. <p class="gatha1">Sīmānameva cekattaṃ, vehāsaṭṭhaṃ vinā gato;</p>
  2019. <p class="gathalast">Viditvā ekakammassa, sīmato idamādise.</p>
  2020. <p class="gatha1">Ekasīmaṃ dvisīmaṃ vā, tisīmaṃ catusīmakaṃ;</p>
  2021. <p class="gathalast">Ekakammaṃ siyā tassa, kopo parisato siyāti.</p>
  2022. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha viseso – nadiyaṃ karontānaṃ udakukkhepato bahi rukkhādisambandho appamāṇaṃ. Gāme karontānaṃ nadiyaṃ sambandharukkhassa udakukkhepato bahi ṭhitabhikkhu appamāṇaṃ, tato oraṃ pamāṇaṃ. Baddhasīmāya sambandharukkhassa baddhasīmāya ṭhitabhikkhu pamāṇanti <a name="V0.0420"></a> veditabbaṃ, teneva vuttaṃ ‘‘sīmaṃ sodhetvā kammaṃ kātabba’’nti. ‘‘Sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vacanampi pārohādīsu viya sakalasīmāsodhanameva kātabbanti sādheti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Ativuṭṭhikāle panā</span>ti ettha ativuṭṭhi nāma yathā cātumāsikāyāti veditabbā, tasmā catumāsaṃ ativuṭṭhiyeva sace hoti, sabbopi oghena otthaṭokāso nadī eva. Atha ekissāpi ativuṭṭhiyā ogho catumāsaṃ tiṭṭhati, sandati vā, bahitīre patiṭṭhitaoghena otthaṭokāso sabbopi nadī eva. <span class="bld">Nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato paṭṭhāyā</span>ti tameva vā nadiṃ aññaṃ vā apubbaṃ vā padesaṃ attano pavattavasena nadilakkhaṇappattaṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato paṭṭhāya vaṭṭati. <span class="bld">Gāmanigamasīmaṃ ottharitvā</span>ti catumāsappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Agamanapathe</span>ti tadahu gatapaccāgataṃ kātuṃ asakkuṇeyyake’’ti likhitaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Kasmā? Nadiyampi taṃdosappasaṅgato. <span class="bld">Tipusakādī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena kamaluppalādīnipi saṅgahaṃ gacchanti<a name="M0.0461"></a>. <span class="bld">Sabbopi ajātassaro hoti, gāmasīmāsaṅkhyameva gacchatī</span>ti yehi kataṃ, tesaṃ gāmasīmāsaṅkhyaṃ vā, samantato tīraṭṭhagāmehi ce kataṃ, sabbagāmasaṅkhyaṃ vā, aññehi gāmakhettehi asambandhaṭṭhānaṃ ce, visuṃgāmasīmāsaṅkhyaṃ vā gacchatīti attho.</p>
  2023. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Saṃsaṭṭhaviṭapā</span>ti iminā āsannattaṃ dīpeti, tena padesasambhindanā idha sambhedoti dīpeti. <span class="bld">So pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karotī</span>ti baddhasīmaṭṭhānappavesanavasena ‘‘ekadesabaddhasīmā’’ti vattabbato saṅkaradoso hoti. <span class="bld">Na, bhikkhave, sīmāya sīmā sambhinditabbā</span>ti ettha ‘‘paṭhamaṃ baddhasīmāya pacchā attanā bandhitabbasīmā na sambhinditabbā’’ti eke adhippāyaṃ saṃvaṇṇayanti. Paṭhamaṃ sammatasīmāyaṃ sambhedābhāvato svādhippāyo ajjhottharaṇena yujjati, tasmā pacchā bandhitabbasīmāya paṭhamaṃ baddhasīmā na sambhinditabbā. Sakalaṃ vā ekadesato vā nimittānaṃ antokaraṇena paṭhamaṃ baddhasīmāya sīmantarike akittetvā sammannanato hi sambhindati nāma, paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā ekadesato vā nimittānaṃ antokaraṇena ajjhottharati nāma, tenevāha ‘‘sīmaṃ sammannantena sīmantarikaṃ ṭhapetvā’’tiādi. Tassattho – paṭhamaṃ baddhasīmāya sīmantarikaṃ pacchā bandhitabbasīmāya nimittabhūtaṃ ṭhapetvā pacchā sīmaṃ sammannitunti. Imā dvepi vipattiyo bhikkhubhikkhunīsīmānaṃ aññamaññaṃ na sambhavanti. <span class="bld">So pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karotī</span>ti ettha kevalaṃ sīmāsaṅkarameva karoti. Tasmiṃ katakammāni na kuppantīti keci, taṃ nayuttaṃ sākhāpārohachedanasīmāsodhanānaṃ vuttattā. Idaṃ sabbaṃ suṭṭhu vicāretvā garukule payirupāsitvā gahetabbayuttakaṃ gahetabbaṃ, itaraṃ chaḍḍetabbaṃ.</p>
  2024. <p class="subhead">Uposathabhedādikathāvaṇṇanā</p>
  2025. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. ‘‘Dveme<a name="V0.0421"></a>, bhikkhave, uposathā’’ti tadā sāmaggīuposathassa ananuññātattā vuttaṃ. Sāmaggīuposathassa pubbakicce ‘‘ajjuposatho sāmaggī’’ti vattabbaṃ, na ca kammavācāya bhagavatā payogo dassito, pāḷinayato aṭṭhakathācariyehi uddisitabbakkamo dassito. Tathā pañcannaṃ pātimokkhuddesānaṃ uddesakkamo siddhoti veditabbaṃ. <span class="bld">Tayo vā dve vā pātimokkhaṃ uddisanti, adhammena samaggaṃ nāma hotī</span>ti ettha kāmaṃ <a name="M0.0462"></a> saṅghassa sāmaggī nāma hoti vaggakathāya yathākammaṃ sāmaggīvavatthānato. Tathāpi vaggapaṭipakkhabhāvena samaggaṃ, samaggapaṭipakkhabhāvena ca vaggaṃ nāma kataṃ. Āveṇikato vā gaṇakammādisambhavato, tassa ca samaggavaggabhāvasambhavato vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Dhammena vagga</span>nti ettha pārisuddhikaraṇaṃ dhammikaṃ, saṅghasseva chandāgamanaṃ, na gaṇassāti katvā vaggaṃ nāma hoti. ‘‘Ekavāraṃ kataṃ sukataṃ, āpattiṃ pana āpajjati, puna kātuṃ na labhantī’’ti vadanti. ‘‘Pañcasu ekassa chandaṃ āharitvā catūhi pātimokkhaṃ uddisituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ, chandahārake bhikkhūnaṃ santikaṃ patte tena saṅgho pahoti, tasmā chando saṅghappatto hotīti katvā vuttaṃ.</p>
  2026. <p class="subhead">Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā</p>
  2027. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi…pe… tasmā tuṇhī. Evametaṃ dhārayāmī’ti vatvā ‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’ntiādinā nayena avasese sutena sāvite uddiṭṭho hotī’’ti vuttattā ‘‘evametaṃ dhārayāmīti sutā kho panāyasmantehī’’ti ettha ‘‘dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’nti vacanaṃ saṃkhittanti gahetabbaṃ, teneva khuddakapeyyālavasena likhitaṃ. Evaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante’’ti etthāpi ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’nti vacanaṃ saṃkhittanti gahetabbanti eke. Keci ‘‘avivadamānehi sikkhitabba’nti vutte nidānuddeso niṭṭhito nāma hoti, tasmā anāvikaronto āpattiṃ āpajjatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Kasmā? ‘‘Nidānaṃ uddisitvā’’ti niṭṭhānavacanena hi nidānassa niṭṭhitabhāvo vutto, nidānāvasāne ca āpatti vuttāti. <span class="bld">‘‘Sarabhaññaṃ</span> nāma sarena bhaṇana’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvā</span>ti ‘‘sajjhāyaṃ karomī’’ti cittaṃ uppādetvā. ‘‘Āpucchāmīti vuttamattena kathetuṃ vaṭṭatī’’ti <a name="V0.0422"></a> vadanti. Taṃ tuṇhībhāve yujjati. ‘‘Athāpi lābhādinā abhibhūto vāreti, taṃ na pamāṇa’’nti vadanti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti kathento yadi vicchindati, puna āpucchitabbanti.</p>
  2028. <p class="subhead">Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā</p>
  2029. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">‘‘Tesaṃ</span> <a name="M0.0463"></a> <span class="bld">anupaddavatthāyā’’</span>ti saṅgho saṅghassa kammaṃ na karoti, aññopi upaddavo bahūnaṃ hoti, tasmā vuttaṃ.</p>
  2030. <p class="subhead">Pātimokkhuddesakaajjhesanādikathāvaṇṇanā</p>
  2031. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. ‘‘Therādhikaṃ pātimokkha’’nti vatvāpi pacchā avisesena ‘‘yo tattha byatto paṭibalo, tassādheyya’’nti vuttattā ‘‘bhante’’ti vacanaṃ therassāpi atthīti siddhaṃ hoti. ‘‘Gacchāvuso saṃkhittena vā vitthārena vā’’ti vacanato asatipi antarāye thāmaṃ pamāṇanti siddhaṃ hoti.</p>
  2032. <p class="subhead">Disaṃgamikādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  2033. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. ‘‘Sacassa saddhiṃcarā bhikkhuupaṭṭhākā atthī’’ti pāṭho. <span class="bld">‘‘Utuvasse</span>ti utusaṃvacchare hemantagimhesū’’ti likhitaṃ.</p>
  2034. <p class="subhead">Pārisuddhidānakathāvaṇṇanā</p>
  2035. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Pārisuddhiṃ dammī</span>ti ‘‘sāpattiko therānaṃ deti, sampajānamusāvāde dukkaṭaṃ sambhavatī’’ti ācariyena likhitaṃ. Kiṃ nu kho kāraṇaṃ? Sampajānamusāvādena dukkaṭāpatti nāma kevalaṃ bhagavatā vuttattā akiriyasamuṭṭhānā hotīti. ‘‘Pārisuddhiṃ dammī’’ti ettha pana kiriyā paññāyati, tasmā sampajānamusāvāde pācittiyaṃ viya dissati, suṭṭhu upaparikkhitabbaṃ. Mahantā hi te ācariyā nāma. Tattha ‘‘dammī’’ti attano uposathakammanibbattinimittaṃ vuttaṃ. ‘‘Harā’’ti ca ‘‘ārocehī’’ti ca hārakassa anārocanapaccayā dukkaṭamocanatthaṃ vuttaṃ. Eseva nayo chandadānepi. Tattha ‘‘dammī’’ti attano cittasāmaggidīpanavacanaṃ, sesaṃ vuttanayameva, evaṃ <span class="bld">upatissatthero</span> vaṇṇeti. Atha vā paṭhamaṃ samaggabhāvaṃ <a name="V0.0423"></a> sandhāya, dutiyaṃ pacchā vidhātabbabhāvaṃ, tatiyaṃ chandahārakassa dukkaṭamocanatthaṃ vuttaṃ. Ubhayatthāpi ‘‘saṅghappatto pakkamatī’’tiādivacanato saṅghe samagge eva chandapārisuddhidānaṃ ruhati, nāsamaggeti siddhaṃ. ‘‘Saṅghappatto ukkhittako paṭijānāti, āhaṭā hoti pārisuddhī’’tiādivacanato ukkhittakādīnampi chandapārisuddhidānaṃ ruhatīti siddhaṃ, tañca kho <a name="M0.0464"></a> pakatattasaññāya, no aññathāti takko. Jānitvā sāmaṇerassa dinne na yāti, āpatti ca, ajānitvā dinne yāti ca, anāpattīti eke. <span class="bld">Biḷālasaṅkhalikā nāma pārisuddhī</span>ti ettha saṅkhalikā nāma anantarena sambajjhati, aññena ca saṅkhalikenāti kevalaṃ saṅkhalikā pārisuddhi nāma hotīti <span class="bld">upatissatthero</span>. Evaṃ sante visesanaṃ niratthakaṃ hoti. Biḷālasaṅkhalikā baddhāva hoti antogehe eva sampayojanattā. Yathā sā na katthaci gacchati, tathā sāpi na katthaci gacchatīti kira adhippāyo.</p>
  2036. <p class="subhead">Chandadānādikathāvaṇṇanā</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para165-7"></a><span class="paranum">165-7</span>. ‘‘Chandaṃ datvā khaṇḍasīmaṃ vā sīmantarikaṃ vā bahisīmaṃ vā gantvā āgato bhikkhu kammaṃ na kopeti, tasmā gamikabhikkhūnaṃ chandaṃ gaṇhitvā khaṇḍasīmaṃ bandhitvā puna vihārasīmaṃ bandhituṃ tesaṃ chandaṃ na gaṇhantī’’ti vadanti. ‘‘Muhuttaṃ ekamantaṃ hothā’’tiādivacanato yaṃ kiñci bhikkhukammaṃ gahaṭṭhādīsu hatthapāsagatesu na vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Nissīma</span>nti bahisīmaṃ. <span class="bld">Tassa sammutidānakiccaṃ natthī</span>ti tasmiṃ satipi vaṭṭatīti attho. Āsanena saha udakanti attho. <span class="bld">Pannarasopī</span>ti api-saddo cātuddasiṃ sampiṇḍeti, tena vuttaṃ <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yadi no eta’’nti. ‘‘Ajja me uposatho pannaraso’’ti adhiṭṭhānaṃ sadā na kiñci, na aññathāti eke.</p>
  2038. <p class="subhead">Āpattipaṭikammavidhikathādivaṇṇanā</p>
  2039. <p class="bodytext"><a name="para169-170"></a><span class="paranum">169-170</span>. <span class="bld">Paṭidesemī</span>ti yāya kāyaci bhāsāya vutte desanā ca paṭiggaho ca hotiyeva diṭṭhāvikammena visuddhiyā vuttattāti keci. Vematikena ‘‘ahaṃ, bhante, ekissā thullaccayāpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissāmi, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ kate yāva nibbematiko na hoti, tāva sabhāgāpattiṃ paṭiggahetuṃ na labhati, aññesañca kammānaṃ parisuddho nāma hoti. Puna nibbematiko hutvā desetabbaṃ. Na cāti neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ atthi, desite pana doso natthīti. Tathā <span class="bld">ito</span> <a name="V0.0424"></a> <span class="bld">vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī</span>ti ettha ca sakalasaṅghe sabhāgāpattiṃ <a name="M0.0465"></a> āpanne, vematike ca. Tathā ca ‘‘sabbo saṅgho sabhāgāpattiṃ āpajjitvā yadā suddhaṃ passissatī’’ti, ‘‘tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’ti vatvā ‘uposathaṃ kātuṃ labhatī’’ti ca likhitaṃ.</p>
  2040. <p class="subhead">Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā</p>
  2041. <p class="bodytext"><a name="para172-3"></a><span class="paranum">172-3</span>. ‘‘Atthaññe’’ti pubbavāre, ‘‘athaññe’’ti pacchāvāre pāṭho. Sīmaṃ okkante vā okkamante vā passanti. Dhammasaññino pana aññāṇena honti. ‘‘Vematikapannarasakaṃ uttānamevā’’ti pāṭho.</p>
  2042. <p class="subhead">Sīmokkantikapeyyālakathāvaṇṇanā</p>
  2043. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. ‘‘Na akāmā dātabbā’’tivacanato icchāya sati dātabbāti siddhaṃ.</p>
  2044. <p class="subhead">Liṅgādidassanakathāvaṇṇanā</p>
  2045. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Nābhivitarantī</span>ti ettha laddhinānāsaṃvāsakā kira te. Kammanānāsaṃvāsakañhi diṭṭhiṃ paṭinissajjāpetvā tassa osāraṇakammaṃ kātabbaṃ. Evañhi kate tena saddhiṃ uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Itarena laddhinissajjanamattena kātunti vuttaṃ. Āpattiyā adassane appaṭikamme ukkhittakañca diṭṭhiyā appaṭinissagge ukkhittakañca jānitvā tena saddhiṃ karontassa pācittiyaṃ, tasmā ime ukkhittānuvattakāti veditabbāti eke.</p>
  2046. <p class="subhead">Nagantabbagantabbavārakathāvaṇṇanā</p>
  2047. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Na gantabbo</span>ti kiṃ sandhāya? ‘‘Aññatra saṅghenā’’ti vacanato yasmiṃ vihāre sataṃ bhikkhū viharanti, te sabbe kenacideva karaṇīyena dasa dasa hutvā visuṃ visuṃ nānāudakukkhepasīmādīsu ṭhatvā uposathaṃ kātuṃ labhanti. Navakammasālādikā nānāsīmākoṭi uposathādhiṭṭhānatthaṃ sīmāpi nadīpi na gantabbā. Garukaṃ pātimokkhuddesaṃ vissajjitvā lahukassa akattabbattā ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vacanaṃ sādheti. Tattha ‘‘yasmiṃ āvāse <a name="M0.0466"></a> uposathakārakā <a name="V0.0425"></a> …pe… akatvā na gantabbo’’ti vacanato vissaṭṭhauposathāpi āvāsā gantuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. ‘‘Tato pārisuddhiuposathakaraṇatthaṃ vissaṭṭhauposathā gantuṃ vaṭṭati, khaṇḍasīmaṃ vā pavisitunti apare vadantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Iminā neva uposathantarāyo</span>ti ‘‘attano uposathantarāyo’’ti likhitaṃ.</p>
  2048. <p class="subhead">Vajjanīyapuggalasandassanakathāvaṇṇanā</p>
  2049. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. ‘‘Antimavatthuṃ ajjhāpannassa nisinnaparisāya kalahādibhayena nāhaṃ karissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā nisīdituṃ vaṭṭati. Aññakamme tassa nisinnaparisāya āpatti natthīti eke. ‘‘Na ca, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo aññatra saṅghasāmaggiyā’’ti (mahāva. 183) vacanato sāmaggīdivaso anuposathadivasoti atthato vuttaṃ viya dissati. ‘‘Dveme, bhikkhave, uposathā’’ti vuttavacanavasenetaṃ vuttaṃ, aññathā <span class="bld">parivārapāḷiyā</span> virujjhatīti ācariyā. Cātuddasiyaṃ, pannarasiyaṃ vā ce saṅgho samaggo hoti, ‘‘ajjuposatho sāmaggī’’ti avatvā pakatinīhāreneva kattabbanti dassanatthaṃ yathādesanā katāti no takko. Aññathā yathāvuttadvaye ce sāmaggī hoti, tattha uposathaṃ akatvā anuposathadivase eva sāmaggīuposatho kātabboti āpajjati. Aññathā pubbe paṭisiddhattā idāni paṭisedhanakiccaṃ natthi. ‘‘Na, bhikkhave, devasikaṃ pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 136) pubbe hi vuttaṃ. Atha vā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, uposathe pātimokkhaṃ uddisitu’’nti pubbe vuttattā ‘‘sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā’’ti ca ‘‘dveme, bhikkhave, uposathā’’ti (mahāva. 149) ca pacchā vuttattā tato aññasmiṃ divase uposatho na kātabboti atthato āpannaṃ aniṭṭhaṃ, sati saṅghasāmaggiyā añño divaso pakativasena anuposathopi uposathadivaso nāma hotīti dassanavasena nivāretumpi evaṃdesanā katāti veditabbā.</p>
  2050. <p class="centered">Uposathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2051. <p class="subhead">3. Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2052. <p class="subhead">Vassūpanāyikānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2053. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya</span>mpi <a name="V0.0426"></a><a name="M0.0467"></a> ‘‘saṅkāsayissantī’’ti pāṭho, dīpavāsino ‘‘saṅkāpayissantī’’ti paṭhanti kira. <span class="bld">‘‘Kati nu kho vassūpanāyikā’’</span>ti cintāyaṃ ‘‘kiṃ nimitta’’nti vutte ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassaṃ upagantu’’nti yaṃ vassūpagamanaṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti vatvā upagantabbaṃ. Vassānamāsā ca cattāro. Tattha paṭhamaṃ temāsaṃ, pacchimaṃ temāsanti duvidhaṃ temāsaṃ. Tenāyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ cintā ahosi.</p>
  2054. <p class="subhead">Vassānecārikāpaṭikkhepādikathāvaṇṇanā</p>
  2055. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Anapekkhagamanena vā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā āpatti veditabbā</span>ti ettha paṭhamaṃ tāva so sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamati. ‘‘Āgaccheyya vā so, bhikkhave, bhikkhu taṃ āvāsaṃ na vā āgaccheyya, tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca paññāyati, paṭissave ca anāpattī’’ti vacanato oraṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘so tadaheva akaraṇīyo pakkamati, sakaraṇīyo pakkamati, tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 207) vuttaṃ.</p>
  2056. <p class="subhead">Sattāhakaraṇīyānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2057. <p class="bodytext"><a name="para187-8"></a><span class="paranum">187-8</span>. Dutiyaṃ pana ‘‘so taṃ sattāhaṃ bahiddhā vītināmeti, tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti dukkaṭassā’’ti vacanato sattāhato <a name="V0.0427"></a> paraṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘so taṃ sattāhaṃ anto sannivattaṃ karoti, tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca paññāyati, paṭissave ca anāpattī’’ti (mahāva. 207) vuttaṃ. Satipi kāraṇadvaye vassacchedakāraṇābhāve āpatti veditabbā, tasmā tīṇipi etāni vacanāni yathāsambhavaṃ yojitāni viggahāni honti. <span class="bld">Tīṇi parihīnānī</span>ti tāsaṃ natthitāya.</p>
  2058. <p class="subhead">Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. ‘‘Anujānāmi <a name="M0.0468"></a> bhikkhave, saṅghakaraṇīyena gantuṃ, sattāhaṃ sannivatto kātabbo’’ti vacanato antovasse saṃhārikabhāvena gantuṃ vaṭṭati. Tattha dhammachandavasenapi āgate saṅghassa āyamukhaṃ vinassati. Tato ‘‘senāsanāni katvā’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Āgata</span>nti āgamanaṃ. Bhāvettha tapaccayoyaṃ. <span class="bld">Saṅghakaraṇīyena gantu</span>nti ettha ‘‘senāsanapaṭisaṃyuttesu eva saṅghakaraṇīyesu, na aññesū’’ti <span class="bld">dhammasiritthero</span> vadati kira. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>mpi taṃ padaṃ uddharitvā ‘‘yaṃ kiñci uposathāgārādīsu senāsanesū’’tiādinā senāsanameva dassitaṃ, tasmā upaparikkhitabbaṃ.</p>
  2060. <p class="bodytext"><span class="bld">Animantitena gantuṃ na vaṭṭatī</span>ti tassa ratticchedo ca dukkaṭāpatti ca hoti, taṃ ‘‘vassacchedo’’ti ca vadanti. <span class="bld">Nimantitoyeva nāma hotī</span>ti ettha upāsakehi ‘‘imasmiṃ nāma divase dānādīni karoma, sabbe sannipatantū’’ti katāyapi katikāya gantuṃ vaṭṭati. Pavāraṇāya navamito paṭṭhāya paṃsukūlikacīvaraṃ pariyesituṃ kāvīrapaṭṭane viya sabbesaṃ gantuṃ vaṭṭati anusaṃvaccharaṃ niyamato upāsakehi sajjitvā ṭhapanato. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘bhikkhusaṅghena vā katikā katā ‘samantā bhikkhū gacchantū’ti, ghosanaṃ vā kataṃ upāsakehi, tattha gacchantassa ratticchedo natthīti tathā ‘anusaṃvaccharaṃ āgacchantū’ti sakiṃ nimantitepi vaṭṭatī’’ti ca ‘‘cīvarakālato paṭṭhāya niyamaṃ katvā samantato āgatānaṃ sajjetvā dānato kāvīrapaṭṭane ghosetvā karaṇākāro paññāyatīti apare’’ti ca. Ācariyā pana evaṃ na vadanti.</p>
  2061. <p class="subhead">Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā</p>
  2062. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. ‘‘Sace dūraṃ gato hoti, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vacanato ‘yasmiṃ antarāye sati vassacchedaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmiṃ antarāyeva vassacchedamakatvā sattāhakaraṇīyena <a name="V0.0428"></a> vītināmetuṃ vaṭṭatīti dīpitanti apare’’ti vuttaṃ. Vinayadharā pana na icchanti, tasmā ‘‘sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti idaṃ tatruppādādinimittaṃ vuttanti veditabbaṃ. Taṃ sandhāya ‘‘ācariyā pana evaṃ na vadantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gāvuṃ</span> <a name="M0.0469"></a> <span class="bld">vā</span>ti balibaddhaṃ vā. <span class="bld">Bahisīmāya ṭhitāna</span>nti tehi khaṇḍasīmāya ṭhitehipīti <span class="bld">upatissatthero</span>. Vassacchede assa <span class="bld">vassacchedassa</span>. Vihārā aññattha vuṭṭhāpentehi tattheva sannipatitvā ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena imasmiṃ nāma padese imaṃ vihāraṃ netvā vuṭṭhāpemā’’ti anussāvetvāva kātabbanti.</p>
  2063. <p class="subhead">Vajādīsuvassūpagamanakathāvaṇṇanā</p>
  2064. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Vajena saddhiṃ gatassa vassacchede anāpattī</span>ti vassacchedo na hotīti kira adhippāyo. Satthassa avihārattā ‘‘imasmiṃ vihāre’’ti avatvā ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti ettakaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">‘‘Satthe pana vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatī</span>ti ‘imasmiṃ vihāre imaṃ temāsa’nti vā ‘idha vassaṃ upemī’ti vā na vaṭṭati, ālayakaraṇamatteneva vaṭṭatīti adhippāyo’’ti likhitaṃ. Taṃ pana aṭṭhakathāya virujjhati. ‘‘Idha vassaṃ upemīti tikkhattuṃ vattabba’’nti hi vuttaṃ. Aṭṭhakathāvacanampi pubbāparaṃ virujjhatīti ce? Na, adhippāyājānanato. Sattho duvidho ṭhito, sañcāroti. Tattha ṭhite kuṭikāya ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti vatvā vasitabbaṃ. Idañhi sandhāya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, satthe vassaṃ upagantu’’nti vuttaṃ, sañcārimhi pana satthe kuṭikāya abhāvato vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭati. Sati sivikāya vā sakaṭakuṭikāya vā vaṭṭati, tathā vajepi. Tīsu ṭhānesu bhikkhuno natthi vassacchede āpatti.</p>
  2065. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavāretuñca labhatī</span>ti etthāyaṃ vicāraṇā – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yena vajo, tena gantu’’nti idaṃ kiṃ vassarakkhaṇatthaṃ vuttaṃ, udāhu vassacchedāpattirakkhaṇatthanti? Kiñcettha yadi vassarakkhaṇatthaṃ, ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti idaṃ virujjhati. Atha vassacchedāpattirakkhaṇatthaṃ vuttanti siddhaṃ na so pavāretuṃ labhatīti, kā panettha yutti? Yato ayameva tividho pavāretuṃ labhati, netaro. Vāḷehi ubbāḷhādiko hi upagataṭṭhānāpariccāgā labhati. Pariccāgā na labhatīti ayamettha yutti. Yena gāmo, tattha gatopi pavāretuṃ labhatīti ekenāti ācariyo. Yo hi pubbe ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti na upagato, ‘‘imasmiṃ vihāre’’ti upagato, so <a name="M0.0470"></a> ca pariccatto. Aññathā vinā vihārena kevalaṃ gāmaṃ sandhāya ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti upagantuṃ vaṭṭatīti. Āpajjatūti ce? Na, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vaje satthe nāvāya vassaṃ upagantu’’nti vacanaṃ viya ‘‘gāme upagantu’’nti vacanābhāvato. Yasmā <a name="V0.0429"></a> ‘‘tīsu ṭhānesu bhikkhuno natthi vassacchede āpattī’’ti vacanaṃ tattha vassūpagamanaṃ atthīti dīpeti tadabhāve chedābhāvā, tasmā ‘‘satthe pana vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatī’’ti kuṭiyā abhāvakālaṃ sandhāya vuttanti siddhaṃ. <span class="bld">Tīsu ṭhānesu bhikkhuno natthi vassacchede āpattī</span>ti ‘‘tehi saddhiṃ gacchantasseva natthi, virujjhitvā gamane āpatti ca, pavāretuñca na labhatī’’ti likhitaṃ, tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘atha sattho antovasseyeva bhikkhunā patthitaṭṭhānaṃ patvā atikkamati…pe… antarā ekasmiṃ gāme tiṭṭhati vā vippakirati vā’’tiādi, taṃ ettāvatā virujjhitvā gatānampi virujjhitvā gamanaṃ na hoti, tasmā pavāretabbanti dassanatthanti veditabbaṃ.</p>
  2066. <p class="bodytext">Tattha ‘‘padaracchadanaṃ kuṭiṃ katvā upagantabba’’nti vacanato senāsanatthāya rukkhaṃ āruhituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti, na pāḷivirodhatoti ce? Na, tappaṭikkhepeneva siddhattā, imassa idha punapi paṭikkhepanato. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti iminā paṭikkhepena siddhe ‘‘na, bhikkhave, ajjhokāse vassaṃ upagantabba’’nti paṭikkhepo viya siyāti ce? Na, ajjhokāsassa asenāsanabhāvānumatippasaṅgato. Ajjhokāso hi ‘‘ajjhokāse palālapuñje’’ti vacanato senāsananti siddhaṃ. Catusālaajjhokāse vasantopi ‘‘catusālāya vasatī’’ti vuccati, tasmā tattha vaṭṭatīti āpajjati, tasmā idha asenāsaniko nāma attanā vā parena vā attano nibaddhavāsatthaṃ apāpitasenāsanikoti veditabbaṃ. Aññathā dvinnaṃ paṭikkhepānaṃ aññatarātirekatā ca rukkhamūlepi nibbakosepi vassaṃ upagantuṃ vaṭṭatīti ca, apāpitasenāsanikenāpi gabbhe vasituṃ vaṭṭatīti ca āpajjati, sadvārabandhameva senāsanaṃ idha adhippetanti kathaṃ paññāyatīti ce? Nidānato. Ayañhi asenāsanikavassūpagamanāpatti ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū asenāsanikā vassaṃ upagacchanti, sītenapi uṇhenapi kilamantī’’ti imasmiṃ nidāne paññattā, tasmā <a name="M0.0471"></a> sītādipaṭikkhepameva idha senāsananti adhippetabbanti siddhaṃ. Evaṃ sante siddhaṃ pubbapakkhanidassananti ce? Na, pubbe aparatthapavattisūcanato. <span class="bld">Dutiyajjhānaniddese</span> ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā avitakkaṃ avicāra’’nti (dī. ni. 1.228; ma. ni. 1.271) vacanāni nidassanaṃ. Ajjhokāsapaṭikkhepanidānena bahiajjhokāsova paṭikkhitto, na catusālādimajjhagato ajjhokāsoti āpajjati, tasmā na nidānaṃ pamāṇanti ce? Na, niyamato. Kiñci hi sikkhāpadaṃ nidānāpekkhaṃ hotīti sādhitametaṃ. Idaṃ sāpekkhaṃ, idaṃ anapekkhanti kathaṃ paññāyati, na hi ettha <span class="bld">ubhatovibhaṅge</span> viya sikkhāpadānaṃ padabhājanaṃ, anāpattivāro vā atthīti? Idhāpi desanāvidhānato paññāyati. ‘‘Deve vassante rukkhamūlampi <a name="V0.0430"></a> nibbakosampi upadhāvantī’’ti hi imehi dvīhi nidānavacanehi bahi vā anto vā sabbaṃ ovassakaṭṭhānaṃ idha ajjhokāso nāma. Anovassakaṭṭhānampi anibbakosameva idha icchitabbanti siddhaṃ hoti. Tena <span class="bld">na upagantabba</span>nti na ālayakaraṇapaṭikkhepo, ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti vacanapaṭikkhepo. Chavasarīraṃ dahitvā chārikāya, aṭṭhikānañca atthāya kuṭikā karīyatīti <span class="bld">andhakaṭṭhakathā</span>vacanaṃ. <span class="bld">‘‘Ṭaṅkitamañco</span>ti kasikuṭikāpāsāṇaghara’’nti likhitaṃ. ‘‘Akavāṭabaddhasenāsane attano pāpite sabhāgaṭṭhāne sakavāṭabaddhe vasati ce, vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Payogopi atthi, ‘‘asenāsanikena vassaṃ na upagantabba’’nti <span class="bld">pāḷi</span> ca <span class="bld">aṭṭhakathā</span> ca, tasmā upaparikkhitabbaṃ.</p>
  2067. <p class="subhead">Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā</p>
  2068. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Mahāvibhaṅge vutta</span>nti ettha ayaṃ <span class="bld">andhakaṭṭhakathā</span>vacanaṃ ūnapannarasavassena sāmaṇerena idha vihāre na <span class="bld">vatthabbā,</span> na paṃsukūlaṃ āhiṇḍitabbaṃ, na coḷabhikkhā gahetabbā, na aññavihāre bhuñjitabbaṃ, na aññassa bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā santakaṃ bhuñjitabbaṃ, aññamaññaṃ neva ālapeyyāma na sallapeyyāma, na sajjhāyitabbaṃ, mattikāpattena vaṭṭati, na aparipuṇṇaparikkhārassa vāsoti.</p>
  2069. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Musāvādo</span>ti visaṃvādo adhippeto. Keci ‘‘visaṃvādanavasena paṭissuṇitvāti vutta’’nti ca, ‘‘rañño vuttavacanānurūpato musāvādoti gahaṭṭhā gaṇhantīti vutta’’nti ca vadanti.</p>
  2070. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">‘‘Purimikā</span> <a name="M0.0472"></a> <span class="bld">ca na paññāyati</span>. Kasmā? ‘Dutiye vasāmī’ti citte uppanne paṭhamasenāsanaggāho paṭippassambhati. Puna ‘paṭhame eva vasāmī’ti citte uppanne dutiyo paṭippassambhati. Ubhayāvāse vidhānaṃ natthī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipade</span> pana ‘‘paṭhamaṃ gahitaṭṭhāne avasitvā aññasmiṃ vihāre senāsanaṃ gahetvā dvīhatīhaṃ vasati, tato paṭhamaggāho paṭippassambhatīti purimikā ca na paññāyati. Pacchimaggāho na paṭippassambhati. Idañhi divasavasena paṭippassambhanaṃ nāma hoti. Atha pacchimaṃ temāsaṃ aññasmiṃ vasati, purimikā ca na paññāyati, idaṃ senāsanaggāhānaṃ vasena paṭippassambhanaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Ubhopete atthavikappā idha nādhippetā. Yatthāyaṃ paṭissuto, tattha purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti dukkaṭassa. Kattha pana purimikā paññāyatīti? Antarāmagge dvīsu āvāsesu yattha <a name="V0.0431"></a> tadaheva pacchimaggāho, tattha paṭhamaṃ gahitaṭṭhāne sattāhakaraṇīyena gacchato na vassacchedo, <span class="bld">so tadaheva akaraṇīyo pakkamatī</span>tiādimhi <span class="bld">‘‘karaṇīyaṃ</span> nāma sattāhakaraṇīya’’nti likhitaṃ.</p>
  2071. <p class="bodytext">Pāḷimuttakaratticchedavinicchaye ‘‘dhammassavanādī’’ti vuttaṃ. Ādimhi catūsu vāresu nirapekkhapakkamanassādhippetattā ‘‘sattāhakaraṇīyenā’’ti na vuttaṃ tasmiṃ sati nirapekkhagamanābhāvato. Tattha purimā dve vārā vassaṃ anupagatassa vasena vuttā, tasmā upagatassa tadaheva sattāhakaraṇīyena gantvā antosattāhaṃ āgacchato na vassacchedoti siddhaṃ. Pacchimā dve vārā upagatassa nirapekkhagamanavasena vuttā, ‘‘sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamatī’’ti tato bahiddhā sattāhaṃ vītināmentassa vassacchedoti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘akaraṇīyo pakkamatī’’ti vacanābhāvā vinā ratticchedakāraṇena gantuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Pavāretvā pana gantuṃ vaṭṭati pavāraṇāya taṃdivasasannissitattā. Tattha <span class="bld">na vā āgaccheyyā</span>ti antarāyena. Ācariyo pana ‘‘na puna idhāgacchāmī’ti nirapekkhopi sakaraṇīyova gantuṃ labhatīti dassanatthaṃ akaraṇīyo’ti na vutta’’nti vadati. ‘‘Sīhaḷadīpe kira cūḷapavāraṇā nāma atthi, taṃ pavāraṇaṃ katvā yathāsukhaṃ sakaraṇīyā gacchanti, payogañca dassentī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tattha cha aruṇā antovasse honti<a name="M0.0473"></a>, eko bahi, tasmā so temāsaṃ vuttho hotīti apare’’ti ca, ‘‘ācariyo evaṃ na vadatī’’ti ca vuttaṃ. Sabbattha <span class="bld">vihāraṃ upetī</span>ti attano vassaggena pattagabbhaṃ upetīti <span class="bld">porāṇā</span>. <span class="bld">Asatiyā pana vassaṃ na upetī</span>ti ettha ‘‘imasmiṃ vihāre imaṃ temāsa’’nti avacanena. <span class="bld">‘‘Aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaratticchedakāraṇaṃ vinā tirovihāre vasitvā āgacchissāmīti gacchatopi vassaccheda’’nti likhitaṃ.</p>
  2072. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Paṭissuto hoti pacchimikāyā</span>ti antarā pabbajitabhikkhunā, chinnavassena vā paṭissuto, aññena pana purimaṃ anupagantvā pacchimikāyaṃ paṭissavo na kātabbo. Ratticchede sabbattha vassacchedoti sanniṭṭhānaṃ katvā vadanti. Keci pana na icchanti. Taṃ sādhetuṃ anekadhā papañcenti. Kiṃ tena.</p>
  2073. <p class="centered">Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2074. <p class="subhead">4. Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanā</p>
  2075. <p class="subhead">Aphāsukavihārakathāvaṇṇanā</p>
  2076. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. ‘‘Saṅghaṃ <a name="V0.0432"></a><a name="M0.0474"></a> āvuso pavāremī’’ti vuttattā pacchāpi ‘‘vadatu maṃ saṅgho’’ti vattabbaṃ viya dissati. Ayaṃ panettha adhippāyo – yasmā ahaṃ saṅghaṃ pavāremi, tasmā tattha pariyāpannā therā, majjhimā, navā vā avisesenāyasmanto sabbepi maṃ vadantūti.</p>
  2077. <p class="subhead">Pavāraṇābhedavaṇṇanā</p>
  2078. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Dvemā, bhikkhave, pavāraṇā</span>ti ettha tādise kicce sati yattha katthaci pavāretuṃ vaṭṭati. Teneva <span class="bld">mahāvihāre</span> bhikkhū cātuddasiyaṃ pavāretvā pannarasiyaṃ kāyasāmaggiṃ idānipi denti. <span class="bld">Cetiyagiri</span> mahādassanatthampi aṭṭhamiyaṃ gacchanti, tampi cātuddasiyaṃ pavāretukāmānaṃyeva hoti. ‘‘Sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamati, anāpattīti vacanato idaṃ āciṇṇa’’nti likhitaṃ. ‘‘No ce adhiṭṭhaheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti ekassa vuttadukkaṭaṃ, tasseva vuttaṃ pubbakiccañca saṅghagaṇānampi netabbaṃ.</p>
  2079. <p class="subhead">Pavāraṇādānānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2080. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Tena ca bhikkhunā</span>ti pavāraṇādāyakena.</p>
  2081. <p class="subhead">Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā</p>
  2082. <p class="bodytext">‘‘Tassā <a name="V0.0433"></a> ca pavāraṇāya ārocitāya saṅghena ca pavārite sabbesaṃ suppavāritaṃ hotīti vacanato kevalaṃ pavāraṇāya pavāraṇādāyakopi pavāritova hotī’’ti vadantīti.</p>
  2083. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Avuṭṭhitāya parisāyā</span>ti pavāretvā pacchā aññamaññaṃ kathentiyā. <span class="bld">Ekaccāya vuṭṭhitāyā</span>ti ekaccesu yathānisinnesu ekaccesu sakasakaṭṭhānaṃ gatesu. <span class="bld">Puna pavāretabba</span>nti punapi sabbehi samāgantvā <a name="M0.0475"></a> pavāretabbaṃ. <span class="bld">Āgacchanti samasamā, tesaṃ santike pavāretabba</span>nti ‘‘gate anānetvā nisinnānaṃyeva santike pavāretabbaṃ, <span class="bld">uposathakkhandhake</span>pi eseva nayo’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Sabbāya vuṭṭhitāya parisāya āgacchanti samasamā, tesaṃ santike pavāretabba</span>nti ‘‘yadi sabbe vuṭṭhahitvā gatā, sannipātetuñca na sakkā, ekacce sannipātāpetvā pavāretuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Kasmā? Ñattiṃ ṭhapetvā kattabbasaṅghakammābhāvā vaggaṃ na hoti kira. Ettha pana ekaccesu gatesupi sabbesu gatesupi sabbe sannipātāpetvā ñattiṃ aṭṭhapetvā kevalaṃ pavāretabbaṃ. Ekacce sannipātāpetvā pavāretuṃ na vaṭṭati ‘‘saṅghaṃ, bhante, pavāremī’’ti vacanato. Sabbepi hi sannipatitā pacchā diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā parisaṅkitaṃ vā vattāro honti. Anāgatānaṃ atthibhāvaṃ ñatvāpi ekaccānaṃ santike pavāraṇāvacanaṃ viya hoti. Sammukhībhūte cattāro sannipātāpetvā nissaggiyaṃ āpannacīvarādinissajjanaṃ viya pavāraṇā na hoti sabbāyattattā. ‘‘Samaggānaṃ pavāraṇā paññattā’’ti vacanañcettha sādhakaṃ. ‘‘Ito aññathā na vaṭṭati <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ananuññātattā’’ti <span class="bld">upatissatthero</span> vadati. ‘‘Thokatarehi tesaṃ santike pavāretabbaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvāvā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Āgantukā</span> nāma navamito paṭṭhāyāgatā vā vajasatthanāvāsu vutthavassā vā honti.</p>
  2084. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. ‘‘Dasavatthukā micchādiṭṭhi hoti tathāgatotiādī’’ti likhitaṃ. ‘‘Natthi dinnantiādī’’ti vuttaṃ.</p>
  2085. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. ‘‘Upaparikkhitvā jānissāmāti tena saha pavāretabba’’nti likhitaṃ.</p>
  2086. <p class="centered">Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2087. <p class="subhead">5. Cammakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2088. <p class="subhead">Soṇakoḷivisavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2089. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Asītiyā</span> <a name="M0.0476"></a><a name="V0.0434"></a> <span class="bld">…pe… kāretī</span>ti ‘‘asīti gāmikasahassāni sannipātāpetvā’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. Tattha ‘‘gāmānaṃ asītiyā sahassesū’’ti vattabbe ‘‘asītiyā gāmasahassesū’’ti vuttaṃ. Gāmappamukhā <span class="bld">gāmikā,</span> tesaṃ sahassāni. <span class="bld">‘‘Kammacittīkatānī’’</span>ti upacārena vuttaṃ. Kammapaccayautusamuṭṭhāne hi tesaṃ añjanavaṇṇabhāvo. ‘‘Kenacideva karaṇīyenā’’ti vattabbe ‘‘kenacidevā’’ti vuttaṃ. Ettha evaṃ-saddo opamme pavattati. Evamupamānopadesapucchāvadhāraṇapaṭiññātaopamme. <span class="bld">Purato pekkhamānāna</span>nti anādaratthe sāmivacanaṃ. Tato pana bhagavato gandhakuṭiyā kavāṭaṃ subaddhaṃ passitvā icchitākārakusalatāya iddhiyā gantvā kuṭiṃ pavisitvā ārocesi. <span class="bld">Vihārapacchāyāya</span>nti vihārassa vaḍḍhamānacchāyāyaṃ. <span class="bld">‘‘Aho nūnā</span>ti aho mahanto’’ti likhitaṃ. Bhagavato sambahulehi saddhiṃ āhiṇḍanaṃ āyasmato soṇassa vīriyārambhanidassanena anāraddhavīriyānaṃ uttejanatthaṃ, evaṃ sukhumālānaṃ pādarakkhaṇatthaṃ upāhanā anuññātāti dassanatthañca.</p>
  2090. <p class="subhead">Soṇassapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  2091. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhī</span>ti tesaṃ indriyānaṃ ākāraṃ upalakkhehi.</p>
  2092. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Adhimutto hotī</span>ti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. <span class="bld">Nekkhammādhimutto</span>tiādīhi nibbānaṃ, arahattañca vuttaṃ. ‘‘Tañhi sabbakilesehi nikkhantattā ‘nekkhamma’nti ca gehato pavivittattā ‘paviveko’ti ca byāpajjābhāvato ‘abyāpajja’nti ca arahattaṃ upādānassa khayante uppannattā ‘upādānakkhayo’ti ca taṇhāya khayante uppannattā ‘taṇhakkhayo’ti <a name="V0.0435"></a> ca sammohābhāvato ‘asammoho’ti ca vuccatī’’ti vuttaṃ. Sabbehi arahattaṃ vuttanti keci. <span class="bld">Siyā kho evamassā</span>ti kadāci evamassa, assa vā āyasmato evaṃ siyā. <span class="bld">Paccāgacchanto</span> jānanto. <span class="bld">Karaṇīyamattāna</span>nti attano. So eva vā <a name="M0.0477"></a> pāṭho. <span class="bld">Nekkhammādhimutto</span>ti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ. Sesesu nibbānanti keci. <span class="bld">Asammohādhimutto</span>ti ettheva nibbānaṃ. Sesesu arahattanti keci. ‘‘Sabbesvevetesu ubhayampī’’ti vadanti. <span class="bld">Pavivekañca cetaso, adhimuttassa, upādānakkhayassa cā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ. Āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā.</p>
  2093. <p class="subhead">Sabbanīlikādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  2094. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. ‘‘Rañjanacoḷakena puñchitvā’’ti pāṭho. <span class="bld">‘‘Khallakādīni apanetvā’</span>ti vuttattā dve tīṇi chiddāni katvā vaḷañjetuṃ vaṭṭatī’’ti vadantānaṃ vādo na gahetabbo.</p>
  2095. <p class="subhead">Yānādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  2096. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. ‘‘Caturaṅgulādhikānī’’ti vuttattā caturaṅgulato heṭṭhā vaṭṭatīti eke. <span class="bld">Ubhatolohitakūpadhāna</span>nti ettha ‘‘kāsāvaṃ pana vaṭṭati, kusumbhādirattameva na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ.</p>
  2097. <p class="subhead">Sabbacammapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā</p>
  2098. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Kissa tyāya</span>nti kissa te ayaṃ.</p>
  2099. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Gihivikata</span>nti gihīnaṃ atthāya kataṃ. ‘‘Yattha katthaci nisīdituṃ anujānāmīti attho’’ti likhitaṃ. Kiñcāpi <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’ti vuttaṃ, atha kho vinayapariyāyaṃ patvā garuke ṭhātabbato idha vuttanayenevettha attho gahetabbo. ‘‘Tattha pana suttantikadesanāya gahaṭṭhādīnampi vasena vuttattā tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ṭhapetvā ‘tūlikaṃ…pe… vaṭṭantī’ti vuttaṃ viya khāyatīti apare’’ti vuttaṃ.</p>
  2100. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Migamātuko</span>ti tassa nāmaṃ. Vātamigoti ca tassa nāmaṃ. ‘‘Kāḷasīho kāḷamukho <a name="V0.0436"></a> kapī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Cammaṃ na vaṭṭatī</span>ti yena pariyāyena cammaṃ vaṭṭissati, so parato āvi bhavissati. ‘‘Attano puggalikavasena <a name="M0.0478"></a> parihāro paṭikkhitto’’ti vuttaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, kiñci cammaṃ dhāretabba’’nti ettāvatā siddhe ‘‘na, bhikkhave, gocamma’’nti idaṃ parato ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbapaccantimesu janapadesu cammāni attharaṇānī’’ti ettha anumatippasaṅgabhayā vuttanti veditabbaṃ.</p>
  2101. <p class="centered">Cammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2102. <p class="subhead">6. Bhesajjakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2103. <p class="subhead">Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā</p>
  2104. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">‘‘Yaṃ</span> <a name="M0.0479"></a><a name="V0.0437"></a> <span class="bld">bhesajjañceva assā’’</span>ti parato ‘‘tadubhayena bhiyyoso mattāya kissā hontī’’tiādinā virodhadassanato nidānānapekkhaṃ yathālābhavasena vuttanti veditabbaṃ. Yathānidānaṃ kasmā na vuttanti ce? Tadaññāpekkhādhippāyato. Sabbabuddhakālepi hi sappiādīnaṃ sattāhakālikabhāvāpekkhāti tathā vacanena bhagavato adhippāyo, teneva ‘‘āhāratthañca phareyya, na ca oḷāriko āhāro paññāyeyyā’’ti vuttaṃ. Tathā hi <span class="bld">kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitu</span>nti ettha ca kālaparicchedo na kato. Kutoyeva pana labbhā tadaññāpekkhādhippāyo bhagavato mūlabhesajjādīni tāni paṭiggahetvā yāvajīvanti kālaparicchedo. Yaṃ pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitu’’nti vacanaṃ, taṃ ‘‘sannidhiṃ katvā aparāparasmiṃ divase kāle eva paribhuñjituṃ anujānāmī’’ti adhippāyato vuttanti veditabbaṃ. Aññathā atisayattābhāvato ‘‘yaṃ bhesajjañceva assā’’tiādi vitakkuppādo na sambhavati. Paṇītabhojanānumatiyā pasiddhattā ābādhānurūpasappāyāpekkhāya vuttānīti ce? Tañca na, bhiyyoso mattāya kisādibhāvāpattidassanato. Yathā ‘‘ucchurasaṃ upādāya phāṇita’’nti vuttaṃ, tathā ‘‘navanītaṃ upādāya sappi’’nti vattabbato navanītaṃ visuṃ na vattabbanti ce? Na, visesadassanādhippāyato. Yathā phāṇitaggahaṇena siddhepi parato ucchuraso visuṃ anuññāto ucchusāmaññato guḷodakaṭṭhāne ṭhapanādhippāyato. Tathā navanīte visesavidhidassanādhippāyato navanītaṃ visuṃ anuññātanti veditabbaṃ. Visesavidhi panassa <span class="bld">bhesajjasikkhāpadaṭṭhakathā</span>vasena veditabbaṃ. Vuttañhi tattha ‘‘pacitvā sappiṃ katvā paribhuñjitukāmena adhotampi pacituṃ vaṭṭatī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.622). Tattha sappi pakkāva hoti, nāpakkā. Tathā phāṇitampi. Navanītaṃ apakkameva.</p>
  2105. <p class="bodytext">Etthāha <a name="V0.0438"></a> – navanītaṃ viya ucchurasopi sattāhakālikapāḷiyaṃ eva vattabboti? Na vattabbo. Kasmā? Sattāhakālikapāḷiyaṃ vutte <a name="M0.0480"></a> ucchuraso guḷāpadesena yathā agilānassa phāṇitaṃ paṭisiddhaṃ, tathā ucchurasopīti āpajjati, avutte pana guḷaṃ viya so phāṇitasaṅkhyaṃ na gacchati. Idha avatvā pacchā vacanena guḷodakaṭṭhāneva ṭhapito hoti. Tadatthameva pacchābhattaṃ vaṭṭanakapānakādhikāre vutto, tasmā eva yāmakālikoti ce? Na, aṭṭhakathāvirodhato. Na upādāyatthassa nissayatthattāti ce? Kiṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ucchurasaṃ upādāya ucchuvikati phāṇitanti veditabbā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.623) yadetaṃ nissaggiyaṭṭhakathāvacanaṃ, tattha ‘‘upādāyā’’ti imassa nissāya paccayaṃ katvāti atthoti. Na, parato aparakiriyāya adassanato. Yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’tiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni. 2.43) ‘‘paṭiccā’’ti imassa ussukkavacanassa ‘‘uppajjatī’’ti aparakiriyā dissati, na tathā ‘‘ucchurasaṃ upādāyā’’ti ettha aparakiriyā dissatīti. Ayuttametaṃ tattha tadabhāvepi siddhattā. Yathā ‘‘cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpa’’nti (dha. sa. 584) ettha aparakiriyāya abhāvepi ussukkavacanaṃ siddhaṃ, tathā etthāpi siyāti? Na, tattha pāṭhasesāpekkhattā. Yathā cattāro mahābhūtā upādāya vuttaṃ, pavattakaṃ vā rūpanti imaṃ pāṭhasesaṃ sā pāḷi apekkhati, na tathā idaṃ <span class="bld">aṭṭhakathā</span>vacanaṃ kañci pāṭhaṃ apekkhati. Paripuṇṇavādino hi aṭṭhakathācariyā. Saññākaraṇamattaṃ vā tassa rūpassa. ‘‘Atthi rūpaṃ upādāyā’’tiādīsu (dha. sa. 584) hi saññākaraṇamattaṃ, evamidhāpīti veditabbaṃ. Idha pana ‘‘ucchurasaṃ upādāyā’’ti ucchurasaṃ ādiṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho, tasmā ‘‘ucchurasena saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ agilāno bhikkhu viññāpetvā bhuñjanto paṇītabhojanasikkhāpadena kāretabbo, bhikkhunī pāṭidesaniyenā’’ti vuttaṃ, taṃ ayuttanti eke. Te visesahetuno abhāvaṃ dassetvā paññāpetabbā.</p>
  2106. <p class="bodytext">Ettāvatā ‘‘ucchurasaṃ upādāyāti ucchurasaṃ ādiṃ katvā’’tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ micchā gahetvā yadi ‘‘ucchurasaṃ upādāyā’’ti vacanena ucchuraso phāṇitaṃ siyā, ‘‘apakkā vā’’ti vacanaṃ niratthakaṃ apakkavacanena ucchurasassa gahitattā. Atha ‘‘pakkā vā’’ti vacanena ucchuraso phāṇitanti siddhaṃ, ‘‘ucchurasaṃ upādāyā’’ti vacanaṃ niratthakanti uttaraṃ vuttaṃ, taṃ anuttaranti sādhitaṃ hoti. <span class="bld">So cetehi apakkā vā</span>ti sāmaṃ bhikkhunā apakkā <a name="M0.0481"></a> vā. <span class="bld">Avatthukapakkā vā</span>ti bhikkhunāva sāmaṃ vinā vatthunā pakkā vāti attho. Tasmā aññathā ‘‘savatthukapakkā vā’’ti ca vattabbanti attho dassito, so duṭṭhu dassito. Kasmā? <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘jhāmaucchuphāṇitaṃ vā koṭṭitaucchuphāṇitaṃ vā purebhattameva vaṭṭatī’’ti vuttattā, ‘‘savatthukapakkā vā’’ti vacanassa ca laddhivirodhato avuttattā. <span class="bld">‘‘Mahāpaccariyaṃ</span> pana ‘etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati no vaṭṭatī’ti <a name="V0.0439"></a> pucchaṃ katvā ‘ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ no vaṭṭanakaṃ nāma natthī’ti vuttaṃ, taṃ yutta’’nti (pārā. aṭṭha. 2.623) vuttattā ca savatthukapakkā vāti attho ca vuttoyeva hoti, tasmā duddassitoti siddhaṃ. <span class="bld">Āhārattha</span>nti āhārapayojanaṃ. Āhārakiccaṃ yāpananti atthoti ca.</p>
  2107. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Telaparibhogenā</span>ti sattāhakālikaparibhogena.</p>
  2108. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Sati paccaye</span>ti ettha satipaccayatā gilānāgilānavasena dvidhā veditabbā. Vikālabhojanasikkhāpadassa hi anāpattivāre yāmakālikādīnaṃ tiṇṇampi avisesena satipaccayatā vuttā. Imasmiṃ <span class="bld">khandhake</span> ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodakaṃ, anujānāmi, bhikkhave, gilānassa loṇasovīrakaṃ, agilānassa udakasambhinna’’nti vuttaṃ. Tasmā siddhaṃ satipaccayatā gilānāgilānavasena duvidhāti. Aññathā asati paccaye guḷodakādīsu āpajjati. Tato ca pāḷivirodho.</p>
  2109. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭṭhehī</span>ti pisitatelehi. <span class="bld">Koṭṭhaphala</span>nti koṭṭharukkhassa phalaṃ. ‘‘Madanaphalaṃ vā’’ti ca likhitaṃ. <span class="bld">Hiṅgujatu</span> nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapallavapavāḷapākanipphannā. <span class="bld">Hiṅgusipāṭikā</span> nāma tassa mūlasākhapākanipphannā. <span class="bld">Takaṃ</span> nāma tassa rukkhassa tacapākodakaṃ. <span class="bld">Takapattī</span>ti tassa pattapākodakaṃ. <span class="bld">Takapaṇṇī</span>ti tassa phalapākodakaṃ. Atha vā <span class="bld">‘‘takaṃ</span> nāma lākhā. <span class="bld">Takapattī</span>ti kittimalomalākhā. <span class="bld">Takapaṇṇī</span>ti pakkalākhā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Ubbhidaṃ</span> nāma ūsapaṃsumayaṃ.</p>
  2110. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Chakaṇaṃ</span> gomayaṃ. <span class="bld">Pākatikacuṇṇaṃ</span> nāma apakkakasāvacuṇṇaṃ, tena ‘‘ṭhapetvā gandhacuṇṇaṃ sabbaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Cālitehī</span>ti parissāvitehi.</p>
  2111. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Nānāsambhārehi kata</span>nti nānosadhehi.</p>
  2112. <p class="subhead">Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2113. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Sāmaṃ <a name="M0.0482"></a> pakkaṃ samapakkanti duvidhaṃ viya dīpeti, tasmā khīrādīsu uṇhamattameva pāko. Tena uttaṇḍulādisamānā honti.</p>
  2114. <p class="bodytext"><a name="para276-8"></a><span class="paranum">276-8</span>. ‘‘Buddhappamukha’nti <a name="V0.0440"></a> āgataṭṭhāne ‘bhikkhusaṅgho’ti avatvā ‘saṅgho’ti vuccati bhagavantampi saṅgahetu’’nti vadanti. <span class="bld">Nāgo</span>ti hatthī.</p>
  2115. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Sambādhe</span>ti vaccamagge bhikkhussa bhikkhuniyā ca passāvamaggepi anulomato. Dahanaṃ paṭikkhepābhāvā vaṭṭati. Satthavattikammānulomato na vaṭṭatīti ce? Na, paṭikkhittapaṭikkhepā, paṭikkhipitabbassa tapparamatādīpanato, kiṃ vuttaṃ hoti? Pubbe paṭikkhittampi satthakammaṃ sampiṇḍetvā pacchā ‘‘na, bhikkhave…pe… thullaccayassā’’ti dvikkhattuṃ satthakammassa paṭikkhepo kato. Tena sambādhassa sāmantā dvaṅgulaṃ paṭikkhipitabbaṃ nāma. Satthavattikammato uddhaṃ natthīti dīpeti. Kiñca bhiyyo pubbe sambādheyeva satthakammaṃ paṭikkhittaṃ, pacchā sambādhassa sāmantā dvaṅgulampi paṭikkhittaṃ, tasmā tasseva paṭikkhepo, netarassāti siddhaṃ. Ettha ‘‘satthaṃ nāma satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’tiādīsu viya yena chindati, taṃ sabbaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘kaṇṭakena vā’’</span>tiādi. Khāradānaṃ panettha <span class="bld">bhikkhunivibhaṅge</span> pasākhe lepamukhena anuññātanti veditabbaṃ. Eke pana ‘‘satthakammaṃ vā’’ti pāṭhaṃ vikappetvā vatthikammaṃ karonti. <span class="bld">‘‘Vatthī’’</span>ti kira agghikā vuccati. Tāya chindanaṃ vatthikammaṃ nāmāti ca atthaṃ vaṇṇayanti, te ‘‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti imassa padabhājanīyaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. <span class="bld">Aṇḍavuḍḍhī</span>ti vātaṇḍako. <span class="bld">Ādānavattī</span>ti ānahavatti.</p>
  2116. <p class="subhead">Manussamaṃsapaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  2117. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. ‘‘Na, bhikkhave, manussamaṃsaṃ…pe… thullaccayassā’’ti vuttattā, ‘‘na ca, bhikkhave, appaṭi…pe… dukkaṭassā’’ti ca vuttattā appaṭivekkhaṇadukkaṭañca thullaccayañcāti dve āpajjati, tasmā kappiyamaṃsepi appaṭivekkhaṇapaccayā dukkaṭameva. Keci ‘‘maṃsabhāvaṃ jānantova āpajjati. Pūvādīsu ajānantassa kā paccavekkhaṇā’’ti vadanti. Ajānantopi āpajjati sāmaññena vuttattāti keci.</p>
  2118. <p class="subhead">Hatthimaṃsādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  2119. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Imesaṃ</span> <a name="M0.0483"></a> <span class="bld">…pe… sabbaṃ na vaṭṭatī</span>ti idaṃ dasannampi manussamaṃsādīnaṃ akappiyabhāvamattaparidīpanavacanaṃ, nāpattivibhāgadassanavacanaṃ. <span class="bld">Yaṃ kiñci ñatvā vā añatvā vā khādantassa āpattiyevā</span>ti idampi aniyamitavacanameva ‘‘ayaṃ nāma āpattī’’ti avuttattā<a name="V0.0441"></a>. Tadubhayampi heṭṭhā manussādīnaṃ maṃsādīsu thullaccayadukkaṭāpattiyo hontīti gahitanayehi adhippāyo jānituṃ sakkāti evaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – yasmā etesaṃ manussādīnaṃ maṃsādīni akappiyāni, tasmā manussānaṃ maṃsādīsu thullaccayāpatti. Sesānaṃ sabbattha dukkaṭāpattīti. Pāṭheyeva hi lohitādiṃ maṃsagatikaṃ katvā ‘‘na, bhikkhave, manussamaṃsaṃ…pe… thullaccayassā’’ti vuttaṃ. Tattheva hatthādīnaṃ maṃsādīsupi dukkaṭāpatti paññattā. Tena vuttaṃ <span class="bld">sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘manussamaṃse vā kese vā nakhe vā aṭṭhimhi vā lohite vā thullaccayamevā’’ti vuttaṃ. Iminā eva –</p>
  2120. <p class="indent">‘‘Aṭṭhipi lohitaṃ cammaṃ, lomamesaṃ na kappatī’’ti. –</p>
  2121. <p class="unindented">Khuddasikkhāgāthāpadassa attho ca adhippāyo ca suviññeyyoti. <span class="bld">Paṭiggahaṇe</span>ti ettha anādariyadukkaṭaṃ vuttaṃ. ‘‘Udakamanussādimaṃsampi na vaṭṭatī’’ti vadanti. Nāgarājena vuttādīnave satipi ujjhāyanādhikārameva gahetvā <span class="bld">‘‘paṭikūlatāyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2122. <p class="subhead">Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā</p>
  2123. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Yathādhammo kāretabbo</span>ti idaṃ saṅgītikārakavacanaṃ. Na hi bhagavā tameva sikkhāpadaṃ dvikkhattuṃ paññapesi, evaṃ evarūpesūti eke. Paṭhamapaññattameva sandhāya vuttaṃ, tathāpi na ca te bhikkhū sāpattikā jātā. Kathaṃ? <span class="bld">Paramparabhojanasikkhāpadassa</span> aṭṭhuppattiyā. ‘‘Apica mayaṃ kālasseva piṇḍāya caritvā bhuñjimhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāvibhaṅge</span> (pāci. 227) ca ‘‘paramparabhojanaṃ nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantito, taṃ ṭhapetvā aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjati, etaṃ paramparabhojanaṃ nāmā’’ti vuttaṃ, tasmā aññaṃ bhojanaṃ nāma nimantanato laddhaṃ yaṃ kiñcīti siddhaṃ. Yasmā na bhojjayāgunimantanato laddhabhojanaṃ, tasmā <a name="M0.0484"></a> ‘‘ettha anāpattī’’ti te bhikkhū paribhuñjiṃsūti. Ettha ‘‘yathādhammo kāretabbo’’ti vuttattā pana aññanimantanato laddhabhojanameva bhuñjantassa āpatti, netaranti anuññātaṃ. Tato paṭṭhāya tassa anāpattivāre ‘‘niccabhatte salākabhatte pakkhike uposathike pāṭipadike’’ti vuttaṃ. Pubbe vesāliyā paññattakāle natthi, yadi atthi, aṭṭhuppattimātikāvibhaṅgavirodho, tasmā ‘‘apica mayaṃ kālasseva piṇḍāya caritvā bhuñjimhā’’ti aṭṭhuppattiyaṃ vuttattā, padabhājanepi ‘‘aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjatī’’ti avisesena vuttattā ca paṭhamaṃ vā pacchā vā nimantitaṃ bhojanaṃ ṭhapetvā animantitameva <a name="V0.0442"></a> bhuñjantassa āpatti, netaranti kiñcāpi āpannaṃ, ‘‘na, bhikkhave, aññatra nimantitena aññassa bhojjayāgu paribhuñjitabbā’’ti vuttattā pana paṭhamanimantitabhojanato aññaṃ pacchā laddhaṃ nimantitabhojanaṃ, niccabhattādīni ca bhuñjantassa āpattīti āpajjamānaṃ viya jātanti anupaññattippasaṅganivāraṇaṃ, animantanabhojane āpattippasaṅganivāraṇañca karonto, paṭhamapaññattisikkhāpadameva iminā atthena pariṇāmento ca ‘‘yathādhammo kāretabbo’’ti bhagavā āha, tasmā tato paṭṭhāya pacchā nimantanabhojanaṃ bhuñjantasseva āpatti. Tesu na niccabhattādīnīti āpannaṃ. Tenevāyasmā <span class="bld">upālitthero</span> tassa anāpattivāre ‘‘niccabhatte’’tiādīni pañca padāni pakkhipitvā saṅgāyi. Adhippāyaññū hi te mahānāgā, tasmā paṭhamameva yaṃ bhagavatā vuttaṃ ‘‘pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’ti vacanaṃ, pacchāpi taṃ anurakkhantena abhojanaṃ madhugoḷakaṃ aparāmasitvā bhojjayāgu eva vuttāti evaṃ ācariyo.</p>
  2124. <p class="bodytext">Etthāha – yathā pacchāladdhalesena therena niccabhattādipakkhepo kato, evaṃ <span class="bld">kathinakkhandhake</span> paramparabhojanaṃ pakkhipitvā ‘‘atthatakathinānaṃ vo, bhikkhave, cha kappissantī’’ti kimatthaṃ na vuccanti? Vuccate – yathāvuttalesanidassanatthaṃ. Aññathā idaṃ sikkhāpadaṃ vesāliyaṃ, andhakavinde cāti ubhayattha upaḍḍhupaḍḍhena paññattaṃ siyā. No ce, sāpattikā bhikkhū siyuṃ, na ca te sāpattikā appaṭikkhittepi tesaṃ kukkuccadassanato. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, bhikkhūnaṃ dehīti. Bhikkhū kukkuccāyantā na paṭiggaṇhantī’’ti hi vuttaṃ. Tesañhi ‘‘paribhuñjathā’’ti bhagavato āṇattiyā paribhuttānampi ‘‘odissakaṃ nu kho idaṃ amhāka’’nti vimatippattānaṃ vimativinodanatthaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yāguñca madhugoḷakañcā’’ti <a name="M0.0485"></a> vuttaṃ. Evamidhāpete paññattaṃ paramparabhojanasikkhāpadaṃ omadditvā paramparabhojanaṃ kathaṃ bhuñjissantīti. Etthāhu keci ācariyā paramparabhojanasikkhāpadeneva ‘‘aññassa bhojanaṃ na kappatī’’ti jānantāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yāguñcā’’ti visuṃ anuññātattā ‘‘paṭaggidānamahāvikaṭādi viya kappatī’’ti saññāya bhuñjiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘apica mayaṃ kālasseva bhojjayāguyā dhātā’’tiādi, taṃ ayuttaṃ tattha aṭṭhuppattimātikāvibhaṅgavirodhena anāpattivāre niccabhattādīnaṃ asambhavappasaṅgato, bhikkhūnaṃ sāpattikabhāvānatikkamanato, micchāgāhahetuppasaṅgena bhagavatā anuññātappasaṅgato ca. Te hi bhikkhū yasmā bhagavā katthaci vinayavasena kappiyampi ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’nti (saṃ. ni. 1.194; su. ni. 81; mi. pa. 4.5.9) paṭikkhipati, tasmā bhagavato adhippāyaṃ pati ‘‘kukkuccāyantā na paṭiggaṇhantī’’ti vuttaṃ, sikkhāpadaṃ pati bhagavāpi attano adhippāyappakāsanatthameva <a name="V0.0443"></a> ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yāguñcā’’ti āha. Duravaggāho hi bhagavato adhippāyo. Tathā hi bhāradvājassa pāyāsaṃ abhojaneyyanti akataviññattippasaṅgato paṭikkhipi. <span class="bld">Ānandattherena</span> viññāpetvā sajjitaṃ tekaṭulayāguṃ pana ‘‘yadapi, ānanda, viññattaṃ, tadapi akappiya’’nti avatvā ‘‘yadapi, ānanda, antovuttha’’ntiādimevāha. Tena no ce taṃ antovutthaṃ kappatīti adhippāyadassanena paṇītabhojanasūpodanaviññattisikkhāpadāni upatthambheti bhagavatopi kappati, pageva amhākanti.</p>
  2125. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">Gilānasseva bhagavatā guḷo anuññāto</span>ti ‘‘yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyānī’’ti (pārā. 622) vacanavasena vuttaṃ, teneva te idha paṭiggahaṇe kukkuccāyiṃsu. Idha pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷodaka’’nti vattabbe guḷādhikārattā pubbe anuññātañca vatvā agilānassa guḷodakaṃ anuññātaṃ, tena gilānena sati paccaye guḷo paribhuñjitabbo, guḷodakaṃ asati paccayepi vaṭṭatīti imaṃ visesaṃ dīpeti. Tattha ‘‘guḷodakaṃ kālikesu sattāhakālikaṃ, bhagavatā odissānuññātattā sattāhātikkamena dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ, udakasambhinnattā sattāhakālikabhāvaṃ jahati. ‘‘Yathā ambādi udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ jātaṃ, tathā sattāhakālikaṃ jahitvā tadanantare <a name="M0.0486"></a> yāvajīvike ṭhita’’nti vadanti, taṃ yuttaṃ, tañca bhagavatā odissānuññātattā paccavekkhaṇābhāve doso natthi. ‘‘Guḷodaka’nti vuttattā udakagatika’’nti vadanti. Yadi udakamissaṃ udakagatikaṃ hoti, madhupi siyā taṃ tathā anuññātattā. Mā hotu, appaṭiggahetvā paribhuñjitabbaṃ siyā udakagatikattā, tañca na hoti, ‘‘sabbatthāpi upaparikkhitvā gahetabba’’nti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  2126. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Suññāgāra</span>nti catutthajjhānaṃ.</p>
  2127. <p class="subhead">Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2128. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Oravasadda</span>nti mahāsaddaṃ. <span class="bld">Bahūhi samparivāretvā</span>ti ettha ekenāpi vaṭṭati. ‘‘Bahūsu ekassapi vacanena saha siyāti vutta’’nti vadanti. ‘‘Āmasitvā’’ti vuttattā anāmasite na vaṭṭati. ‘‘Doso natthī’’ti vacanena sesāpi anuññātā. ‘‘Bhittiñce upasante pacchā taṃ pūrenti, tattha kātuṃ na vaṭṭati, pakatibhūmiyaṃyeva kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Taṃ upari <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘iṭṭhakādīhi katācayassā’’tiādinā virujjhati viya. <span class="bld">Mattikāpiṇḍaṃ vā</span>ti ettha ‘‘asatiyā <a name="V0.0444"></a> anadhiṭṭhitāya saritaṭṭhānato paṭṭhāya ce upari adhiṭṭhitā, heṭṭhā ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ akappiyaṃ, upariṭṭhitameva kappiyaṃ, ayamettha viseso’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ettha kappiyakuṭi laddhuṃ vaṭṭatī</span>ti evaṃvidhe puna kātabbāti attho. <span class="bld">Kappiyakuṭiṃ kātuṃ demā</span>ti ettha kappiyakuṭikiccaṃ kātunti adhippāyo. Bhojanasālā pana senāsanameva, tasmā tattha kātabbanti apare. ‘‘Akatepi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.</p>
  2129. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mukhasannidhi</span> nāma bhojanakāle sannidhī’’ti likhitaṃ. Mukhasannidhīti tassa nāmaṃ. ‘‘Yadi sannidhi hoti, pācittiyaṃ bhaveyya, mukhasannidhi pana dukkaṭaṃ, tasmā sannidhi anadhippetā’’ti vuttaṃ. ‘‘Tassa santakaṃ katvā’’ti vuttattā anapekkhavissajjanaṃ nādhippetaṃ. Cīvaravikappane viya kappiyamattaṃ ñātabbanti keci.</p>
  2130. <p class="subhead">Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2131. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. ‘‘Attanā paṭiggahitaṃ purebhattameva pariccajitvā sāmaṇerādīhi pānakaṃ katvā dinne purebhattameva vaṭṭati, na pacchābhattaṃ savatthukapaṭiggahitattā’’ti vadanti, tattha puna paṭiggahaṇe niddosattā, purebhattameva paṭiggahaṇassa <a name="M0.0487"></a> nissaṭṭhattā, attanā ca aggahitattā doso na dissati, upaparikkhitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Sālūkā</span> nāma kandā, ‘‘ito kiñcitaka’’nti voharanti. <span class="bld">‘‘Phārusaka</span>nti goḷavisaye eko rukkho’’ti ca likhitaṃ. ‘‘Pakkaḍākarasa’’nti visesitattā ‘‘apakkaṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kurundi</span>vacanenapi siddhameva. Taṇḍuladhovanodakampi <span class="bld">dhaññaraso</span> eva. ‘‘Nikkasaṭo ucchuraso sattāhakāliko’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Sāvittī</span>ti gāyatti. <span class="bld">Chandaso</span>ti vedassa. ‘‘Na, bhikkhave, pabbajitena akappiye samādapetabba’nti vuttattā anupasampannassāpi na kevalaṃ dasasu eva sikkhāpadesu, atha kho yaṃ bhikkhussa na kappati, tasmimpīti adhippāyo’’ti vuttaṃ.</p>
  2132. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Dve paṭā desanāmenevā</span>ti cīnapaṭṭasomārapaṭṭāni. <span class="bld">Tīṇī</span>ti pattuṇṇena saha tīṇi. <span class="bld">Iddhimayikaṃ</span> ehibhikkhūnaṃ nibbattaṃ. Devadattiyaṃ <span class="bld">anuruddhattherena</span> laddhaṃ. ‘‘Yāmātikkame sannidhivasena sattāhātikkame bhesajjasikkhāpadavasenā’’ti likhitaṃ.</p>
  2133. <p class="centered">Bhesajjakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2134. <p class="subhead">7. Kathinakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2135. <p class="subhead">Kathinānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2136. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">‘‘Kathina</span>nti <a name="M0.0488"></a><a name="V0.0445"></a> pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho’’ti likhitaṃ. ‘‘Pañca kappantī’’ti avatvā ‘‘kappissantī’’ti anāgatavacanaṃ ‘‘vo’’ti imassa sāmivacanapakkhe yujjati tesaṃ tasmiṃ khaṇe anatthatakathinattā. Dvīsu panetesu atthavikappesu pacchimo yutto sabbesampi tesaṃ pāveyyakānaṃ sabbadhutaṅgadharattā. Nimantanaṃ sādiyantasseva hi anāmantacāro paññatto, tathā gaṇabhojanaṃ. Asamādānacāro anadhiṭṭhitaticīvarassa natthi atecīvarikassa yāvadatthacīvaracatutthādicīvaraggahaṇasambhavato. Itarassāpi anadhiṭṭhānamukhena labbhati. Cīvaruppādo apaṃsukūlikasseva. <span class="bld">‘‘Kathinatthatasīmāya’’</span>nti upacārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ. Upacārasīmaṭṭhassa matakacīvarādibhāgiyatāya baddhasīmāya tatruppādābhāvato viññeyyametaṃ upacārasīmāvettha adhippetāti. <span class="bld">Kathinatthāraṃ ke labhantī</span>ti ke sādhentīti attho. Pañca janā sādhenti. Kathinadussassa hi dāyakā pacchimakoṭiyā cattāro honti. Eko paṭiggāhakoti. ‘‘Tatra ce, bhikkhave, yvāyaṃ catuvaggo bhikkhusaṅgho ṭhapetvā tīṇi kammāni upasampadaṃ pavāraṇaṃ abbhāna’’nti (mahāva. 388) <span class="bld">campeyyakkhandhake</span> vuttattā ‘‘na pañcavaggakaraṇīya’’nti gahetabbaṃ. ‘‘Yassa saṅgho kathinadussaṃ deti, taṃ hatthapāse akatvāpi bahisīmāya ṭhitassapi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ hatthapāse katvā eva dātabbaṃ. Kasmā? ‘‘Tassa kammappattattā’’ti vuttaṃ. ‘‘Tatruppādena taṇḍulādinā vatthesu cetāpitesu atthatakathinānameva tāni vatthāni pāpuṇanti. Vatthehi pana taṇḍulādīsu cetāpitesu sabbesaṃ tāni pāpuṇantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhantī</span>ti idaṃ ukkaṭṭhakoṭiyā vuttaṃ. Antarāyena appavāritānampi vutthavassānaṃ kathinatthārasambhavato itare gaṇapūrake katvā kathinaṃ attharitabbanti kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Dvinnaṃ puggalānaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ atthārakassa ca anumodakassa cā’’ti (pari. 403) <a name="V0.0446"></a> <span class="bld">parivāre</span> ekavacanakaraṇato, tattheva ‘‘saṅghassa atthataṃ hoti kathinaṃ, gaṇassa puggalassa atthataṃ hoti kathina’’nti (pari. 414) vacanato ca.</p>
  2137. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññasmiṃ</span> <a name="M0.0489"></a> <span class="bld">vihāre vutthavassāpi na labhantī</span>ti idaṃ kiṃ ekasīmasmiṃ, udāhu nānāsīmasminti? Kiñcettha – yadi tāva ekasīmasmiṃ, parato ‘‘sace pana ekasīmāya bahū vihārā honti, sabbe bhikkhū sannipātetvā ekattha kathinaṃ attharitabbaṃ, visuṃ visuṃ attharituṃ na vaṭṭatī’’ti iminā <span class="bld">aṭṭhakathā</span>vacanena virujjhati. Idañhi vacanaṃ sabbesaṃyeva eko kathinatthāroti dīpeti. Atha nānāsīmasmiṃ, upanandassa ekādhippāyadānānumatiyā virujjhati. Vuttañhetaṃ ‘‘detha, bhikkhave, moghapurisassa ekādhippāya’’nti (mahāva. 364). Idañhi vacanaṃ dvīsupi āvāsesu tassa kathinatthārasiddhiṃ dīpetīti. Avirodhova icchitabbo appaṭisiddhattā, tasmā ekasīmasmiṃ vā nānāsīmasmiṃ vā nānūpacāre aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantīti adhippāyo veditabbo. ‘‘Pacchimikāya upasampanno paṭhamapavāraṇāya pavāretumpi labhati, vassiko ca hoti ānisaṃsañca labhatīti sāmaṇerānaṃ vassūpagamanaṃ anuññātaṃ hoti, sāmaṇerā kathinānisaṃsaṃ labhantī’’ti vadanti.</p>
  2138. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññatarappahonaka</span>nti idaṃ ‘‘na aññatra saṅghāṭiyā uttarāsaṅgena antaravāsakena atthataṃ hoti kathina’’nti imāya <span class="bld">pāḷiyā</span> virujjhanaṃ viya dissati. Ayañhi pāḷi tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataravirahenāpi na atthataṃ hoti kathinanti dīpetīti ce? Na, tadatthajānanato, na tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataravirahena na atthataṃ hoti kathinanti hi dīpetukāmo bhagavā taṃ pāḷimāha. Yadi evaṃ ‘‘aññatra saṅghāṭiyā uttarāsaṅgena antaravāsakenā’’ti na vattabbā siyāti ce? Na, adhippāyajānanatova. Yo saṅghāṭiyā attharitukāmo, tassa aññatra saṅghāṭiyā na atthataṃ hoti. Esa nayo itaratthāpīti ayamettha adhippāyo. Teneva sukkapakkhe ‘‘saṅghāṭiyā atthataṃ hotī’’tiādinā nayena ekameva cīvaraṃ vuttaṃ, evaṃ sante ‘‘catuvīsatiyā ākārehi anatthataṃ hoti kathinaṃ, sattarasahi ākārehi atthataṃ hoti kathina’’nti yathārahaṃ ukkaṭṭhakoṭiyā vuttanti veditabbaṃ, tasmā kaṇhapakkhe ullikhita…pe… nissīmaṭṭhānumodanānaṃ catuvīsatiyā ākārānaṃ sambhavantānaṃ sabbena sabbaṃ abhāvenapi nimittakatādīnaṃ asambhavantānaṃ aññatarabhāvenapi na atthataṃ hoti kathinanti evamadhippāyo <a name="M0.0490"></a> veditabbo. Sukkapakkhepi ahatāhatakappa…pe… sīmaṭṭhānumodanānaṃ sattarasannaṃ ākārānaṃ sambhavantānaṃ aññatarabhāvenapi itaresaṃ sabbena sabbaṃ abhāvenapi atthataṃ hoti kathinanti evamadhippāyo veditabbo. Aññathā aññamaññavirodho, yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo.</p>
  2139. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="V0.0447"></a> mukhamattanidassanaṃ – kaṇhapakkhe ‘‘uttarāsaṅgena atthate kathine na aññatra saṅghāṭiyā na aññatra antaravāsakena atthataṃ hoti kathina’’nti vacanappamāṇato taṃ kathinaṃ anatthataṃ siyā. Sukkapakkhe ca ‘‘animittakatena atthataṃ hoti kathina’’nti vacanappamāṇato animittakatena kathine atthate tañce parikathā kataṃ, tathāpi atthatameva kathinaṃ hotīti ayaṃ duvidhopi virodho. Yathāvuttanayena adhippāye gahite parihāro hotīti veditabbaṃ.</p>
  2140. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo ānisaṃsaṃ bahuṃ detī</span>ti iminā paccayalolabhāvaṃ viya dīpeti, tathāpi bhagavatā yāvadatthacīvarapariyesanapaññāpanamukhena dvāraṃ dinnanti katvā saṅghānuggahatthaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Akātuṃ na hotī</span>ti anādariyena akarontassa dukkaṭa’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Anumodāmā</span>ti ettha sabbasaṅgāhikavasena evaṃ vuttaṃ. ‘‘Anumodāmī’’ti ekakena vattabbaṃ, itarathā ‘‘na vaṭṭatī’’ti <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> kira vuttaṃ. Kathinacīvaraṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti vācāya bhinnamattāya puggalassa atthataṃ hoti. <span class="bld">‘‘Kammavācā pana ekāyeva vaṭṭatī</span>ti kathinadussassa eva kammavācā, sesacīvaradāne apalokanamevāti attho’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Ekasīmāyā</span>ti ekaupacārasīmāyāti attho yujjati. Keci pana ‘‘baddhasīmā adhippetā ekasīmāya ekaṭṭhāne attharite sabbattha attharitaṃ hoti ‘sabbe bhikkhū sannipatitvā’ti vuttattā, tehipi anumodantehi attharitameva hoti, upacāraparicchinne tattha tattha laddhaṃ tehi tehi laddhabbaṃ hoti. Tattha paviṭṭhehipi labhitabbaṃ sabbehipi attharitattā, ayaṃ viseso. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya</span>mpi evameva vutta’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  2141. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. Catuvīsati ākāravantatāya <span class="bld">mahābhūmikaṃ</span>. <span class="bld">‘‘Dīghasibbita</span>nti pacchākatasibbanaṃ, ovaṭṭitvā sibbanaṃ vā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Kaṇḍusaṃ</span> nāma pubbabandhanaṃ. <span class="bld">Paṭhamacimilikā ghaṭetvā ṭhapitā hotī</span>ti kathinadussaṃ dubbalaṃ disvā <a name="M0.0491"></a> taṃ balavatā attano pakatidussena saddhiṃ ghaṭetvā dupaṭṭaṃ katvā sibbitukāmehi kathinadussato pakatidussassa mahantatāya paṭhamaṃ tappamāṇānurūpaṃ bandhakaṇḍuse ghaṭetvā rajjukehi bandhitvā kataṃ hotīti adhippāyo. Kathinacīvarassa appatāya paṭhamaṃ baddhadussaṃ <span class="bld">kucchicimilikā</span> hoti, <span class="bld">mahāpaccariyaṃ, kurundiya</span>ñca vuttavacananidassanaṃ, byañjane eva bhedo, atthe natthīti dassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. ‘‘Iminā kiṃ dīpetīti ce? Tathākataṃ dupaṭṭacīvaraṃ pakaticīvarassa mahantatāya pakaticīvarasaṅkhyameva gacchati, na kathinacīvarasaṅkhyanti kassaci siyā, nevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ kucchicimilikabhāvena ṭhitampi kathinacīvaraṃ. Mahantampi taṃ pakaticīvaraṃ attano kathinacīvaramevāti. Heṭṭhimakoṭiyā pañcakassa icchitabbattā kathinadussaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ bahudhā chinditvā sibbitukāmo kathinacīvarato <a name="V0.0448"></a> paṭṭaṃ gahetvā aññasmiṃ akathinacīvare paṭṭamāropetī’’ti likhitaṃ. Atha vā bahūni kathinadussāni paṃsukūlāni khuddakakhuddakāni ekacīvaratthāya, mahantāni ca ūnatthāya dinnāni honti. <span class="bld">Kathinacīvarato</span>ti bhikkhu ekaccato kathinacīvarato paṭṭaṃ gahetvā aññasmiṃ āropeti. Etthāha – kiṃ paṃsukūlāni kathinadussāni vikappanupagapacchimāni dātabbāni, udāhu khuddakānipīti? Ettha acīvarasaṅkhyattā khuddakāni dātuṃ na vaṭṭati. Kammavācā tattha na ruhatīti eke. ‘‘Paṃsukūlena atthataṃ hotī’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> nayadānato kucchicimilikabhāvena ṭhitassa kathinadussassa attano sabhāvena anadhiṭṭhānupagassa purāṇacīvarabhāveneva adhiṭṭhānārahassapi kathinacīvarabhāvānumatimukhena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> padānato ca khuddakānipi dātuṃ vaṭṭati. Tañhi kathinatthārako ghaṭetvā kathinacīvaraṃ karissatīti katvā kappatīti eke, yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
  2142. <p class="bodytext"><span class="bld">Nicayasannidhi</span> saṅghāyattā saṅghena katattā. Rattātikkantaṃ nissajjitabbattā <span class="bld">‘‘nissaggiya’’</span>nti vuccati. Pañca khaṇḍāni paṭṭāni pamāṇaṃ assāti <span class="bld">pañcakaṃ</span>. Tena vā atirittena vāti attho. <span class="bld">Tadaheva sañchinnenā</span>ti saṅghena kathinatthārakassa kammavācaṃ vatvā dinneneva tadaheva sañchinnena samaṇḍalikatena bhavitabbaṃ. Evaṃ dinnaṃyeva hi <span class="bld">parivāre</span> ‘‘pubbakaraṇaṃ sattahi dhammehi saṅgahita’’nti vuttaṃ, na dāyakena diyyamānaṃ, tasmā pariniṭṭhitapubbakaraṇameva ce <a name="M0.0492"></a> dāyako saṅghassa deti, sampaṭicchitvā kammavācāya dātabbaṃ. Tena ca tasmiṃyeva sīmāmaṇḍale adhiṭṭhahitvā attharitvā saṅgho anumodāpetabbo katapubbakaraṇassa puna kattabbābhāvato. Atthārakassa hatthagatameva hi sandhāya ‘‘na ullikhitamattenā’’tiādi vuttaṃ. Pariniṭṭhitapubbakaraṇampi puna dhovitvā visibbitvā kātabbameva vacanapamāṇatoti ce? Na, chinnassa puna chedāsambhavato. Aññasmiṃ ṭhāne chinditabbamevāti ce? Na, pabbajjādhikāre ‘‘kesamassuṃ ohārāpetvā’’ti vacanappamāṇato muṇḍikassa chinnepi kese pariyesitvā sirasmiṃ ṭhapetvā puna ohārāpetvā pabbājetabbappasaṅgato, na idha na-kārena paṭisiddhattāti ce? Na, ‘‘na aññatra saṅghāṭiyā’’ti na-kārena paṭisiddhattā uttarāsaṅgena atthate anatthataṃ hotīti aniṭṭhappasaṅgato, tasmā abhiniveso na kātabbo. ‘‘Bahiupacārasīmāya ṭhito’’ti vuttattāpi pubbe vuttavinicchayova gahetabbo.</p>
  2143. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Asannidhikatena atthataṃ hoti kathina</span>nti ettha kiṃ kathinatthāramāseyeva duvidhopi sannidhi adhippeto, udāhu tato pubbepi, dāyakena vā kadā dātabbaṃ, kiṃ kathinatthāramāseyeva, udāhu <a name="V0.0449"></a> tato pubbepi, kathinatthāramāsepi asukasmiṃ divaseyeva atthāratthāya dammīti dātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti idaṃ vicāretabbaṃ. Kathinatthāramāse eva duvidhopi sannidhi. Dāyakenāpi vassāvāsikaṃ viya kathinacīvaraṃ uddissa dinnaṃ na vaṭṭati. Kasmā? ‘‘Kathinadāyakassa vattaṃ atthī’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 306) nayena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā. Ukkaṭṭhamattametanti ce? Na, ‘‘kathinaṃ nāma atiukkaṭṭhaṃ vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 308) vuttattā. Na āgamanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, idampi āgamanameva sandhāya vuttaṃ, pubbe dinnaṃ na vaṭṭatīti.</p>
  2144. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Kathinassā</span>ti kathinatthārassa. <span class="bld">Ubbhārāyā</span>ti vūpasamāya, appavattiyāti attho. Kimatthiyaṃ ubbhāranidassananti ce? Pañcahi anāpattikālapariyantadassanena tesu saṃvaruppādanatthaṃ. Aññathā ‘‘cīvarakālasamayo nāma anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañca māsā’’ti (pārā. 649) <span class="bld">vibhaṅge</span> vuttattā antarāpakkamanantikādiubbhārābhāvepi pañcahi pañcasu māsesu anāpattiyevāti micchāgāho siyā<a name="M0.0493"></a>. Tato āpattikhette anāpattikhettasaññāya taṃ taṃ āpattiṃ āpajjati, itaresañca bhikkhūnaṃ lābhantarāyaṃ karotīti veditabbaṃ.</p>
  2145. <p class="subhead">Ādāyasattakakathāvaṇṇanā</p>
  2146. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Sanniṭṭhānantike dvepi palibodhā ekato chijjantī</span>ti idha, <span class="bld">parivāraṭṭhakathāya</span>ñca vuttaṃ imissā khandhakapāḷiyā sameti ekato ubhinnampi dhuranikkhepassa katattā. ‘‘Idaṃ bahisīmāyameva vuttaṃ sanniṭṭhānantikaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">parivāre</span> ‘cattāro kathinuddhārā siyā antosīmāya uddhariyyanti, siyā bahisīmāya uddhariyyanti, niṭṭhānantiko sanniṭṭhānantiko nāsanantiko āsāvacchediko’ti (pari. 416). Tattha bahisīmāya sanniṭṭhānantiko uddhariyyatīti idha dassitanayova. Kathaṃ antosīmāya sanniṭṭhānantiko? Akatacīvaramādāya ‘na paccessa’nti gato, gatagataṭṭhāne phāsuvihāraṃ alabhanto tameva vihāraṃ āgacchati, tassa cīvarapalibodho ṭhito. So ca ‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressa’nti citte uppannamatte chijjati, tasmā antosīmāya uddhariyyati, tasmā duvidho sanniṭṭhānantiko’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> likhitaṃ, taṃ yuttaṃ, aññathā antosīmāya ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressa’’nti pavattaubbhāro itaresu samodhānaṃ na gacchatīti atiritto siyā. <span class="bld">Sīmātikkantiko</span>ti cīvarakālasīmātikkantiko. Saubbhāre cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjanto viya khāyati, atha kho <a name="V0.0450"></a> sāpekkhatāya cīvarakaraṇe saussāhova hotīti lesaṃ sandhāya <span class="bld">parivāra</span>vasena ‘‘dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti (mahāva. aṭṭha. 311) vuttaṃ. ‘‘Katacīvaro’’ti vuttattā idha na sambhavati.</p>
  2147. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>. Sabbaṃ attano parikkhāraṃ anavasesetvā pakkamanto ‘‘samādāya pakkamatī’’ti vuccati. ‘‘Kathinuddhāre viseso natthi. Puggalādhippāyavisesena kevalaṃ vāradassanatthaṃ samādāyavārā vuttā’’ti sabbesu <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> likhitaṃ. Idha pana puggalādhippāyena payojanaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Pakkamanantikassa abhāvā <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti vuttaṃ. Vippakatepi dhuranikkhepavasena pakkamanantikatā sambhavati, tasmā pakkamanantikavāropi vattabboti ce? Na, sanniṭṭhānantikalakkhaṇappasaṅgato. Akatacīvarassa na savanantikatā ca.</p>
  2148. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="M0.0494"></a> ādito paṭṭhāya vāravibhāvanā – ādāyavārā satta, tathā samādāyavārāti dve sattakavārā. Tato pakkamanantikaṃ vajjetvā vippakatacīvarassa ādāyavārā, samādāyavārā cāti dve chakkavārā. Tato paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena tīṇi tikāni dassitāni, tattha paṭhamattikaṃ antosīmāya ‘‘na paccessa’’nti imaṃ vidhiṃ anāmasitvā bahisīmāyaṃ eva ‘‘na paccessa’’nti pavattaṃ, tasmā pakkamanantikasīmātikkantikasaubbhārā tattha na yujjanti. ‘‘Āsāvacchediko sambhavantopi yathāvuttakāraṇena na vutto. Dutiyattikaṃ antosīmāya ‘na paccessa’nti pavattaṃ, ettha kiñcāpi pakkamanantiko sambhavati, tathāpi yehi cīvarapalibodho chijjati, tesaṃyevādhippetattā na vutto’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Sabbasmimpi pannarasake vippakatacīvarassevādhippetattāti takko. Adhiṭṭhānupage ca vippakate sati na niṭṭhānantiko. Niṭṭhānāvasese sati na nāsanantikoti <span class="bld">porāṇā</span>. Tatiyattikaṃ anadhiṭṭhita-padena visesetvā pavattaṃ, atthato paṭhamattikena sameti. Tassa atthadassanapayojanaṃ kira taṃ. Yasmā ime tayo atthavikappā imehi eva tīhi kathinuddhārehi sakkā dassetuṃ, tasmā imeva yojitā ekasambandhavasena, aññathā paṭhamattikaṃ chakkaṃ bhaveyya imassa pannarasakassa ante chakkaṃ viya. Tatiyattikānantaraṃ catutthattikaṃ sambhavantaṃ ‘‘antosīmāyaṃ ‘paccessa’’nti vacanavisesena sambhavati. Tathā ca yojiyamānaṃ itarehi savanantikādīhi aviruddhakkamaṃ hoti, tasmā catutthattikaṃ ahutvā chakkaṃ jātanti veditabbaṃ. Evaṃ tīṇi tikāni ekaṃ chakkañcāti paṭhamaṃ pannarasakaṃ veditabbaṃ. Idāni idameva pannarasakaṃ upasaggavisesena dutiyaṃ samādāyapannarasakaṃ nāma kataṃ. Puna vippakatacīvaraṃ ādāyāti tatiyaṃ pannarasakaṃ, samādāyāti catutthaṃ pannarasakaṃ dassitaṃ. Evaṃ cattāri pannarasakāni veditabbāni<a name="V0.0451"></a>. Tattha paṭhamadutiyesu pannarasakesu sabbena sabbaṃ akatacīvaraṃ adhippetaṃ, itaresu dvīsu vippakatanti yojetabbaṃ. ‘‘Pubbe nibaddhaṭṭhāne cīvarāsāya gahetabbaṃ, aññattha na vaṭṭati. Upacchinnāya ce cīvarāsāya cīvaraṃ uppannaṃ, na taṃ cīvarapalibodhaṃ karotī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Nissaggiyesu tatiyakathine āgatacīvarapaccāsā idha cīvarāsāti takko. Yattha cīvarāsā, taṃ ṭhānaṃ adhikaraṇūpacārena ‘‘cīvarāsā’’tveva vuccatīti katvā ‘‘taṃ cīvarāsaṃ payirupāsatī’’tiādi vuttaṃ, tasmā <span class="bld">anāsāya labhatī</span>ti anāsāyitaṭṭhāne labhatītiādinā attho <a name="M0.0495"></a> gahetabbo. Ettha niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanaāsāvacchedikavasena eko vāroti idamekaṃ catukkaṃ jātaṃ, tasmā pubbe vuttāni tīṇi tikāni āsāvacchedikādhikāni tīṇi catukkānīti ekaṃ anāsāyadvādasakanti veditabbaṃ. Tadanantare āsāyadvādasake kiñcāpi paṭhamadvādasakkamo labbhati, tathāpi taṃ nibbisesanti tamekaṃ dvādasakaṃ avuttasiddhaṃ katvā visesato dassetuṃ ādito paṭṭhāya ‘‘antosīmāya paccessa’’nti vuttaṃ, taṃ dutiyacatukke ‘‘so bahisīmagato suṇātī’’tiādivacanassa tatiyacatukke savanantikādīnañca okāsakaraṇatthanti veditabbaṃ. Idaṃ pana dvādasakaṃ anāsāya vasena labbhamānampi iminā avuttasiddhaṃ katvā na dassitanti veditabbaṃ. Evamettha dve dvādasakāni uddharitāni. Karaṇīyadvādasakepi yathādassitaanāsāyadvādasakaṃ, avuttasiddhaṃ āsāyadvādasakañcāti dve dvādasakāni uddharitabbāni. Idāni disaṃgamikanavakaṃ hoti. Tattha yasmā ‘‘disaṃgamiko pakkamatī’’ti vacaneneva ‘‘na paccessa’’nti idaṃ avuttasiddhameva, tasmā taṃ na vuttaṃ. Ettāvatā āvāsapalibodhābhāvo dassito.</p>
  2149. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. ‘‘Cīvarapaṭivīsaṃ apavilāyamāno’’ti iminā cīvarapalibodhasamaṅgitamassa dasseti. <span class="bld">Paṭivīso</span>ti attano pattabbo cīvarabhāgo. <span class="bld">Apavilāyamāno</span>ti ākaṅkhamāno. Tassa cīvaralābhe sati vassaṃvutthāvāse niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena ekaṃ tikaṃ, tesaṃyeva vasena antarāmagge ekaṃ, gataṭṭhāne ekanti tiṇṇaṃ tikānaṃ vasena ekaṃ navakaṃ veditabbaṃ. Tato paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsananti kasīmātikkantikasaubbhārānaṃ vasena phāsuvihārapañcakaṃ vuttaṃ. Ubhayattha sesakathinuddhārāsambhavo pākaṭova. Ayaṃ panettha pañcake viseso – samādāyavāro na sambhavati <span class="bld">‘‘paccessa’’</span>nti paccāgamanādhippāyato.</p>
  2150. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Dveme bhikkhave kathinassa palibodhā</span>ti kathinatthārassa anupabandhanapaccayāti.</p>
  2151. <p class="centered">Kathinakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2152. <p class="subhead">8. Cīvarakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2153. <p class="subhead">Jīvakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2154. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">Rājagahako</span>ti <a name="M0.0496"></a><a name="V0.0452"></a> rājagahavāsī.</p>
  2155. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Amohajātikattā <span class="bld">na cirasseva viññutaṃ pāpuṇi</span>. Ahaṃ te pitā, kenaṭṭhena? Yasmā tvaṃ mayā posāpito.</p>
  2156. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. ‘‘Sakke vissaṭṭhamatte’’ti pāṭho, aṭṭhamasikkhāpade vissaṭṭhamattova.</p>
  2157. <p class="subhead">Pajjotarājavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2158. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Bhuñjituṃ nisinnassā</span>ti ettha <span class="bld">‘‘dhammapade</span> ‘bahinagare disvā’ti vuttaṃ, tasmā dvīsu divasesu dinnaṃ tena tesu ekekaṃ gahetvā dvīsu <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> vuttanti yujjatī’’ti vadanti.</p>
  2159. <p class="subhead">Samattiṃsavirecanakathāvaṇṇanā</p>
  2160. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Kabaḷe kabaḷe</span>ti ettha kiñcāpi guḷādīsu pakkhittaṃ, taṃ pana bhagavāva paribhuñji, tasmā natthi doso.</p>
  2161. <p class="subhead">Varayācanakathāvaṇṇanā</p>
  2162. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Mahāpiṭṭhiyakojavaṃ</span> nāma atirekacaturaṅgulapupphaṃ kira.</p>
  2163. <p class="subhead">Kambalānujānanādikathāvaṇṇanā</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti <a name="V0.0453"></a> susānassa upacāre. Bahipi vaṭṭatīti eke. Katikakaraṇaṃ dassetvā ‘‘mayhaṃ santakaṃ tava ca mama ca hotūti vatvā itarena ca tathāvutte vaṭṭatī’’ti samānaparikkhāravidhiṃ vadanti.</p>
  2165. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. ‘‘Khaṇḍasīmāyapi sammannituṃ vaṭṭatīti vuttattā sesakammānipi tattha nisīditvā kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ sante corikāya katasadisaṃ hoti<a name="M0.0497"></a>, tasmā na vaṭṭatī’’ti dīpavāsino vadanti kira. ‘‘Corikāya gahitattā na pāpuṇātīti <span class="bld">senāsanakkhandhake</span> āgatasuttañca sādhaka’’nti vadanti, tasmā tesaṃ matena idaṃ āveṇikalakkhaṇanti veditabbaṃ.</p>
  2166. <p class="subhead">Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā</p>
  2167. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">‘‘Idaṃ pana bhaṇḍāgāra</span>nti āveṇikalakkhaṇa’’nti vuttaṃ.</p>
  2168. <p class="subhead">Cīvararajanakathāvaṇṇanā</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Gomaye āpatti natthi, virūpattāvāritaṃ. ‘‘Kuṅkumapupphaṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Allikāyā’’tipi pāṭho atthi.</p>
  2170. <p class="subhead">Nisīdanādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2171. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Aṭṭhānameta</span>nti ettha <span class="bld">rūpakaṇḍe</span> ‘‘catusamuṭṭhānika’’nti vuttattā kammasamuṭṭhānaṃ rāgacittābhāvā na muccatīti vā rāgapaccaye sati kammasamuṭṭhānaṃ hotīti vā vicāretvā gahetabbaṃ kathāvatthunā ca.</p>
  2172. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Aggaḷaguttiyeva pamāṇa</span>nti imehi catūhi nikkhepakāraṇehi ṭhapentena aggaḷaguttivihāreyeva ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  2173. <p class="subhead">Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. No <a name="V0.0454"></a> ce atthataṃ hoti ‘‘ekaṃ cīvaramāsa’’nti na vattabbaṃ. Kasmā? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tasseva tāni cīvarāni yāva cīvaramāsā’’ti vacanassa abhāvato, tasmā anatthatakathinassa ananuññātanti ce? Na, heṭṭhā anuññātattā, tato līnatthadīpanatthamidha tathā vuttattā ca. Heṭṭhā hi ‘‘akālacīvaraṃ nāma anatthate kathine ekādasamāse uppannaṃ, atthate kathine sattamāse uppannaṃ, kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāmā’’ti (pārā. 500) vacanato anatthatakathinānaṃ ekacīvaramāse uppannaṃ, tesaṃyeva hotīti siddhaṃ, tasmā idha taṃ avatvā ekopi tayo gaṇapūrake labhitvā kathinaṃ attharituṃ labhatīti imaṃ līnatthaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘yāva kathinassa ubbhārāyā’’</span>ti vuttaṃ. Itarathā ayamattho na ñāyati. <span class="bld">‘‘Jānitabbo</span> <a name="M0.0498"></a> <span class="bld">ca vinayadharehī</span>ti tathā vuttoti apare’’ti vuttaṃ. Atthataṃ hoti, pañca māse sabbaṃ tasseva bhikkhuno hotīti sambandho. Accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. ‘‘Idha vassaṃvutthasaṅghassā’’ti niyamitattā ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti ettha ca ‘‘idhā’’ti adhikārattā tasmiṃ vutte labhati. <span class="bld">‘‘Piṭṭhisamaye uppannattā</span>ti cīvarakālassāsannattā ca anatthatakathinānampi vutthavassānañca anuññātaṭṭhānattā eva vutta’’nti aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. Keci pana ‘‘yaṃ pana idaṃ ‘idha vassaṃvutthasaṅghassā’tiādiṃ katvā yāva ‘anāgatavasse’ti padaṃ, tāva pucchitvā ‘kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’ti idaṃ parato ‘tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇātī’ti imassa pariyosāne ‘kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’ti likhitabbaṃ. Kasmāti ce? Parato ‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassā’ti vuttena nibbisesattā, tasmā eva ekaccesu paṇḍitanti vadantī’’ti vadanti. Idha pana idha-saddena visesitaṃ, tattha natthi, tasmā aññamaññavirodho natthīti gahetabbaṃ. ‘‘Mayhimāni cīvarāni pāpuṇantī’’ti vacanamevādhiṭṭhānaṃ, idamettha ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. ‘‘Mayhimāni cīvarānī’ti vuttepi adhiṭṭhitameva hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Mayhimānī’ti vutte tassa cīvarāni nāma natthi, tasmā ‘cīvarāni pāpuṇantī’ti vattabbamevā’’ti vadanti. <span class="bld">Duggahitānī</span>ti saṅghikāneva honti. ‘‘Gahitameva nāmā’ti imassa idaṃ pattanti kiñcāpi na viditaṃ, te pana bhāgā tesaṃ atthato pattāyevāti adhippāyo’’ti likhitaṃ. ‘‘Ekasmiṃ apatite puna āgatā labhantī’’ti vuttaṃ.</p>
  2175. <p class="subhead">Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2176. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. ‘‘Na, bhikkhave, aññatra vassaṃvutthenā’’ti cīvarasamayaṃ upādāya paṭikkhepo kato<a name="V0.0455"></a>.Ekasmiṃ vihāre ‘‘rājavihāre viya nānāpariveṇesu vā idha vā vutthā labhatū’’ti vatvā dinnaṃ. <span class="bld">‘‘Sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī</span>ti etaṃ vacanamattameva ekavihāre sattāhakiccābhāvā’’ti ca likhitaṃ.</p>
  2177. <p class="subhead">Matasantakakathāvaṇṇanā</p>
  2178. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Bhikkhussā</span>ti bhikkhusmiṃ kālaṃkate. Tattha ‘‘pattacīvare’’ti padhānaparikkhāradassanamukhena sabbaparikkhāranidassananti veditabbaṃ. Adhammena uppannañcetaṃ <a name="M0.0499"></a> hoti, saṅghassa kappiyameva matattāti eke. Noti takko pattacatukke sabbathā akappiyapattanayavirodhato. Adhammena uppannasenāsane ca vasato anāpatti. Aññatarasmiṃ āvāse dve bhikkhū vasanti, tattha ceko kālaṃkato, itaro tassa parikkhāraṃ apāpetvā taṃ theyyacittena gaṇhāti, saṅghasantakaṃ gahitaṃ hoti, bhaṇḍagghena kāretabbo. Anāvāse gaṇhāti, na kāretabbo assāmikassa gahitattā. Maraṇasamaye vattuṃ asahanto ce citteneva deti, puññaṃ pasavati, saṅghova tassa sāmī. Paro vā avissāsiko sayameva gaṇhāti, gahaṇaṃ na ruhati, theyyacittena ce, bhaṇḍagghena kāretabbo. Tassa ca āvāsagatassa ko sāmī. ‘‘Saṅgho sāmī’’ti vacanato saṅghena balakkārena so vāretabboti eke. Jīvamānakāle gahitattā na saṅgho sāmīti eke. Sāmiko ce sayaṃ passitvā acchindituṃ labhati, saṅghopi labhati sāmiṭhāne ṭhitattāti itare, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  2179. <p class="bodytext">Matakassa hiraññādiakappiyabhaṇḍaṃ hoti. Uggahitañcetaṃ hoti, uggahite vuttanayena paṭipajjitabbaṃ. Dhammena uppannaṃ ce, kappiyakārako ācikkhitabbo. Dāso ce gahito hoti, na saṅgho sāmī, ārāmiko ce, saṅgho sāmī. Gāvīmahiṃsīādayo honti, āvāsagatānaṃ saṅgho sāmī, anāvāsagatānaṃ na saṅgho sāmī. Saṅgho ce āvāsaṃ ānetvā attano santakaṃ katvā pacchā samīpe bahisīmāya ṭhapeti, kārakasaṅgho sāmī, tathā ārāmike. Matakassa parikkhāro nikkhepavasena ṭhapito hoti, esova sāmī. Mahaggho ce hoti, sesassa saṅgho sāmī. ‘‘Kenaci gilānupaṭṭhākenā’’ti vattabbakkamo etena dassito. Puna upaṭṭhākānaṃ bahubhāve sati sabbesaṃ dātabbakammaṃ dassentena bhagavatā kammavācāyaṃ <span class="bld">‘‘gilānupaṭṭhākāna’’</span>nti vuttaṃ. Sāmaṇeravāre ‘‘cīvara’’nti pāṭho. ‘‘Imaṃ tuyhaṃ demi dadāmi dajjāmi oṇojemi pariccajāmi vissajjāmi nissajjāmī’ti vā ‘itthannāmassa demi…pe… nissajjāmī’ti vā vadati, ‘sammukhā vā parammukhā vā vutte dinnaṃyeva hotī’ti <a name="V0.0456"></a> dānalakkhaṇassa ca ‘tuyhaṃ gaṇhāhī’ti vutte ‘mayhaṃ gaṇhāmī’ti vadati, ‘sudinnaṃ suggahitañcā’ti (pārā. aṭṭha. 2.469) gahaṇalakkhaṇassa ca vuttattā ‘mama <a name="M0.0500"></a> santakaṃ tava ca mama ca hotū’ti evamādivacanena samānaparikkhāraṃ kātuṃ vaṭṭatīti ācariyā’’ti likhitaṃ.</p>
  2180. <p class="bodytext"><span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana atīva papañcaṃ katvā puna ‘‘idamettha ācariyānaṃ sanniṭṭhānaṃ – sacesambahulā, dve vā samānaparikkhāraṃ kattukāmā honti, te sabbe attano santakaṃ vattamānaṃ uppajjanakena saddhiṃ pesalassa ekassa pariccajanti, so puna tesameva pariccajati, ettāvatā te samānaparikkhārikā hontīti. Idaṃ samānaparikkhāralakkhaṇaṃ pāḷiādīsu vuttalakkhaṇeyeva patanato acalappattaṃ hoti, tathāpi porāṇavidhiṃ ajjhottharitvā vattanato paṭisedhetabbo, ācariyānaṃ matānusārena kātabbaṃ kātukāmenāti apare’’ti vuttaṃ, ‘‘vassaṃvutthasāmaṇero pañcasu sikkhāpadesu ekaṃ atikkamitvā puna gahito lābhaṃ na labhati, antimavatthuṃ ajjhāpanno nāma hotī’’ti vadanti.</p>
  2181. <p class="subhead">Vassaṃvutthānaṃanuppannacīvarakathāvaṇṇanā</p>
  2182. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Uppanne cīvare abhājite pakkamatī</span>ti ettha ‘‘saṅghena tatruppādato ekekassa bhikkhuno ettakaṃ vassāvāsikaṃ dātuṃ saṅghassa ruccatī’’ti sāvitepi vibbhamati, tato na labhati, puna pabbajitvā upasampajjitvā cīvarabhājanaṃ sambhāventopi na labhatiyeva pubbapakatito bhaṭṭhattā. Atha pāpite vibbhamati, labhatī’’ti ca vuttaṃ.</p>
  2183. <p class="subhead">Saṅghebhinnecīvaruppādakathāvaṇṇanā</p>
  2184. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Parasamudde</span>ti jambudīpe.</p>
  2185. <p class="subhead">Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā</p>
  2186. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. Yasmā aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānaṃ dubbijānaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha dhuvasannipātaṭṭhānampi pariyantagatameva gahetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Mahāpaccariyaṃ pana bhikkhūsupi…pe… pāpuṇātī</span>ti ‘upacārasīmāya demā’ti evaṃ dinnameva sandhāyā’’ti likhitaṃ<a name="V0.0457"></a>. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāyā’’ti vutte khaṇḍasīmādīsu ṭhitānaṃ na pāpuṇāti tāsaṃ visuṃ samānasaṃvāsakasīmattā. Samānasaṃvāsakaavippavāsasīmānaṃ idaṃ nānattaṃ – ‘‘avippavāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ gāmaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? ‘‘Ṭhapetvā gāmañca <a name="M0.0501"></a> gāmūpacārañcā’’ti vuttattā. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāyā’’ti dinnaṃ pana yasmiṃ ṭhāne avippavāsasīmā atthi, tattha ṭhitānaṃ, itaratra ṭhitānañca pāpuṇāti. ‘‘Khaṇḍasīmāyaṃ ṭhatvā ‘sīmaṭṭhakasaṅghassa dammī’ti vutte upacārasīmāya eva paricchinditvā dātabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Avippavāsasīmāya demā’’ti khaṇḍasīmāyaṃ ṭhatvā dinne tattheva pāpuṇātīti keci. <span class="bld">Yojanasatampi pūretvā nisīdantī</span>ti ettha vihārūpacāre hatthapāsena, bahigāmādīsu dvādasahatthena upacāroti eke. ‘‘Imasmiṃ vihāre saṅghassā’’ti vutte ekābaddhā hutvāpi parikkhepaparikkhepārahaṭṭhānaṃ atikkamitvā ṭhitānaṃ na pāpuṇātīti eke. ‘‘Bhikkhunivihārato bahi yattha katthaci ṭhatvā ‘saṅghassā’ti vutte bhikkhusaṅghova sāmī’’ti vadanti. <span class="bld">Ekopi gantvā</span>ti ettha sabbesaṃ vā pāpetvā gantabbaṃ, ānetvā vā pāpetabbaṃ, itarathā gatassa na pāpuṇāti. Samānalābhakatikā mūlāvāse sati siyā, mūlāvāsavināsena katikāpi vinassati. Samānalābhavacanaṃ sati dvīsu, bahūsu vā yujjati. Teneva ekasmiṃ avasiṭṭhe yujjatīti no mati.</p>
  2187. <p class="gatha1">‘‘Tāvakālikakālena, mūlacchedavasena vā;</p>
  2188. <p class="gathalast">Aññesaṃ kammaṃ aññassa, siyā nāvāsasaṅgamo’’ti. –</p>
  2189. <p class="unindented">Ācariyo.</p>
  2190. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbattha dinnamevā</span>ti ‘‘samānabhāgova hotī’’ti vadanti. ‘‘Ekamekaṃ amhākaṃ pāpuṇātīti ce vadati, vaṭṭatī’’ti vadanti vibhāgassa katattā. ‘‘Bhikkhusaṅghassa cīvare dinne paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Ubhatosaṅghassā’’ti vutte ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti avuttattā bhikkhunisaṅghena missitattā, tattha apariyāpannattā ca puggalo visuṃ labhati. Evaṃ sante ‘‘bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunisaṅghassa ca dammī’’ti vuttepi ‘‘ubhatosaṅghassa dinnameva hotī’’ti iminā virujjhatīti ce? Na virujjhati, taṃ dvinnaṃ saṅghānaṃ dinnabhāvameva dīpeti, na ubhatosaṅghapaññattiṃ, tasmā eva ‘‘bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunisaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vāro na vutto. Atha vā aṭṭhakathāvacanameva pamāṇaṃ, na vicāraṇāti eke. Yasmā eko addhānādiyako viya duvidho na hoti, tasmā ubhatosaṅghaggahaṇena eko bhikkhu na gahitoti<a name="V0.0458"></a>. ‘‘Sabbāvāsassa ca cetiyassa ca dhammassa <a name="M0.0502"></a> cā’ti vutte sabbavihāresu cetiyadhammānaṃ ekekassa bhikkhuno bhāgo dātabbo’’ti vadanti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vutte na virujjhatīti ce? Na, tattha ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti vuttattā, idha vihārena ghaṭitattā ca tamhi tamhi vihāre ekabhāgaṃ labhitabbamevāti pariharanti. <span class="bld">Attano pāpetvā</span>ti vikāle aparibhogattā sakalopi vaṭṭeyyāti ce? ‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’ti vuttattā, tena ‘‘harāmī’’ti gahitattā ca na vaṭṭati. <span class="bld">Pacchimavassaṃvutthānampī</span>ti ettha <span class="bld">api</span>-saddo avadhāraṇattho, pacchimavassaṃvutthānamevāti attho, itarathā samuccayatthe gahite ‘‘lakkhaṇaññū vadantī’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā. <span class="bld">Kasmā</span>ti ārabhitvā papañcaṃ karonti. Kiṃ tena, parato ‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya…pe… atītavassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti iminā siddhattā na vicāritaṃ, tena vuttaṃ ‘‘lakkhaṇaññū’’ti acalavasena. <span class="bld">Sace pana bahiupacārasīmāya ṭhito…pe… sampattānaṃ sabbesaṃ pāpuṇātī</span>ti yattha katthaci vutthavassānanti adhippāyo ‘‘yattha katthaci vutthavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇātī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> vuttattā. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya vutte pana yasmā anantarātītaṃ hemantaṃ eva vutthā nāma honti, na vassaṃ, tasmā ‘‘mātikā āropetabbā’’ti vuttaṃ. Ye vā therehi pesitā, tesaṃ pāpuṇātīti kira attho.</p>
  2191. <p class="centered">Cīvarakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2192. <p class="subhead">9. Campeyyakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2193. <p class="subhead">Dvenissāraṇādikathāvaṇṇanā</p>
  2194. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Appatto</span> <a name="V0.0459"></a><a name="M0.0503"></a> <span class="bld">nissāraṇa</span>nti ettha nissāraṇaṃ nāma kuladūsakānaṃyeva anuññātaṃ, ayaṃ pana kuladūsako na hoti, tasmā ‘‘appatto’’ti vutto. Yadi evaṃ kathaṃ sunissārito hotīti? <span class="bld">Cūḷavagge</span> ‘‘ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 27) vuttattā. ‘‘Tassapāpiyasikakammārahassa tassapāpiyasikakammaṃ karontī’’ti vacanato cakkaṃ bandhanti ñātabbaṃ.</p>
  2195. <p class="subhead">Upālipucchākathāvaṇṇanā</p>
  2196. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">‘‘Parato</span>ti upālipucchato para’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Dosāritapāḷiyaṃ</span> ‘‘ūnavīsativasso na āgato vippannavatthukattā’’ti vuttaṃ. Imasmiṃ campeyyakkhandhake adhammakammāniyeva dvidhā katvā pañcāgatānīti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">parivāre</span> imasmiṃ khandhake ‘‘pañca adhammikānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Andhamūgabadhiro sosārito’’ti iminā apabbajitassapi upasampadā ruhatīti siddhaṃ.</p>
  2197. <p class="centered">Campeyyakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2198. <p class="subhead">10. Kosambakakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2199. <p class="subhead">Kosambakavivādakathāvaṇṇanā</p>
  2200. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Suttantiko</span>ti <a name="V0.0460"></a><a name="M0.0504"></a> ettha kiñcāpi ‘‘vinayadharo mātikādharo’’ti vuttaṃ, ubhatovibhaṅgaṃ pana sandhāya vuttaṃ, na khandhakabhāṇako hoti. <span class="bld">Āvuso ettha āpattī</span>ti vacanaṃ upādāya ‘‘so tassā āpattiyā āpattidiṭṭhi hotī’’ti vuccati. Pacchā vinayadharo ‘‘vatthumhi sati pamāṇaṃ, na paññattiya’’nti satiṃ paṭilabhitvā tassā āpattiyā āpattidiṭṭhi ahosi, tena vuttaṃ ante ‘‘aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino hontī’’ti.</p>
  2201. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. ‘‘Yathā mayā ñattī’’ti likhanti ‘‘paññattā’’ti ekavacanattā.</p>
  2202. <p class="subhead">Dīghāvuvatthukathāvaṇṇanā</p>
  2203. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ brahmadatto’’ti likhanti. <span class="bld">Purāṇapotthakesu</span> ‘‘bārāṇasiya’’nti natthi, ‘‘natthibhāvova sundaro’’ti vadanti.</p>
  2204. <p class="subhead">Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā</p>
  2205. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Rakkhitavanasaṇḍe</span>ti saṅgītittherehi suviññeyyaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Pālileyyo</span>ti gāmo, tassa vasenā’’tipi vadanti, taṃ <span class="bld">dhammapadaṭṭhakathāya</span> na virujjhati.</p>
  2206. <p class="subhead">Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2207. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0461"></a> <span class="bld">tveva…pe… paṭibāhitabbanti vadāmī</span>ti ettha senāsanārahassa yo senāsanaṃ paṭibāhati, tasseva āpatti dukkaṭassa. ‘‘Kalahakārakādīnamettha okāso natthītiādikaṃ saṅghassa katikaṃ vatvā taṃ na paññāpentassa vā ‘ahaṃ buddho’ti pasayha attanā attano paññāpetvā gaṇhantaṃ ‘yuttiyā gaṇhathā’ti vatvā vārentassa vā doso natthi. Idha kalahavūpasamanatthaṃ āgatānaṃ kosambikānampi ‘yathāvuḍḍha’nti avatvā ‘vivitte asati vivittaṃ katvāpi dātabba’nti vuttattā vivittaṃ katvā dentaṃ <a name="M0.0505"></a> paṭibāhentasseva āpattīti kira ayamattho pārivāsikādīnaṃ vihārapariyantadāpanena sādhitabbo’’ti likhitaṃ.</p>
  2208. <p class="subhead">Saṅghasāmaggīkathāvaṇṇanā</p>
  2209. <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. ‘‘Atha kho te ukkhittānuvattakā bhikkhū taṃ ukkhittakaṃ bhikkhuṃ osāretvā yena ukkhepakā bhikkhū…pe… tassa vatthussa vūpasamāya saṅghasāmaggiṃ karomā’’ti vacanaṃ duviññeyyavinicchayaṃ vinayalakkhaṇakusalassa. Vijjamāne hi kārakasaṅghe itaro saṅgho osārituṃ na labhati. Osārento ce, te bhikkhū kārakasaṅghena samānaladdhikabhāvaṃ pattattā tena samānasaṃvāsakā honti, tato ukkhepakānaṃ chandaṃ aggahetvā osārentānaṃ kammaṃ kuppati, tasmā ‘‘tena hi, bhikkhave, taṃ bhikkhuṃ osārethā’’ti (mahāva. 474) bhagavato vacanena ukkhittānuvattakā osāresuṃ, udāhu nissīmaṃ gantvā, udāhu itaresaṃ chandaṃ gahetvā osāresuṃ, nanu etesamaññatarenettha bhavitabbaṃ, na ca panetaṃ <span class="bld">sabbagaṇṭhipadesu</span> vicāritaṃ. Ayaṃ panettha takko –</p>
  2210. <p class="gatha1">‘‘Yasmiṃ vatthusmiṃ saṅghena, katakammassa bhikkhuno;</p>
  2211. <p class="gathalast">Sati tasmiṃ na aññassa, paṭippassambhanaṃ khamaṃ.</p>
  2212. <p class="gatha1">‘‘Viramante tato doso, api saṅgho akārako;</p>
  2213. <p class="gathalast">Osāretuṃ alaṃ yasmā, kārako anulomiko’’ti.</p>
  2214. <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. ‘‘Aṭṭha dūtaṅgāni nāma sotā ca hoti, sāvetā ca uggahetā ca dhāretā ca viññātā <a name="V0.0462"></a> ca viññāpetā ca kusalo ca sahitāsahitadassano ca akalahakārako cāti etānī’’ti vuttaṃ.</p>
  2215. <p class="centered">Kosambakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2216. <p class="centered">Mahāvaggassa līnatthapakāsanā niṭṭhitā.</p>
  2217. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  2218. <p class="chapter">Cūḷavaggavaṇṇanā</p>
  2219. <p class="title">1. Kammakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2220. <p class="subhead">Adhammakammadvādasakakathāvaṇṇanā</p>
  2221. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Asammukhā</span> <a name="M0.0507"></a><a name="V0.0463"></a> <span class="bld">kataṃ hotī</span>tiādayo tikā kevalaṃ desanāmattameva. Na hi tīhi eva aṅgehi samodhānehi adhammakammaṃ hoti, ekenapi hoti eva, ayamattho ‘‘tiṇṇaṃ, bhikkhave’’tiādipāḷiyā (cūḷava. 6) sādhetabbo. <span class="bld">‘‘Appaṭiññāya kataṃ hotī’’</span>ti lajjiṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇhapakkhe ‘‘adesanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti sukkapakkhe ‘‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti idaṃ dvayaṃ parato ‘‘tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho tajjanīyakammaṃ kareyya. Adhisīle sīlavipanno hotī’’ti iminā virujjhati, adesanāgāminiṃ āpanno hi ‘‘adhisīle sīlavipanno’’ti vuccatīti. Yuttametaṃ, kattu adhippāyo ettha cintetabbo. Etthāha <span class="bld">upatissatthero</span> ‘‘tajjanīyakammassa hi visesena bhaṇḍanakārakattaṃ aṅga’nti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, taṃ pāḷiyā āgatanidānena yujjati, tasmā sabbattikesupi bhaṇḍanaṃ āropetvā bhaṇḍanapaccayā āpannāpattivasena idaṃ kammaṃ kātabbaṃ, tasmā ‘adhisīle sīlavipanno’ti etthāpi pubbabhāge vā <a name="V0.0464"></a> aparabhāge vā codanāsāraṇādikāle bhaṇḍanapaccayā āpannāpattivaseneva kāretabbaṃ, na kevalaṃ saṅghādisesapaccayā kātabba’’nti. ‘‘Adesanāgāminiyā āpattiyāti pārājikāpattiyā’ti ettakamattaṃ vatvā parato ‘adhisīle pārājikasaṅghādisese ajjhācārā’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vutta’’nti likhitaṃ. ‘‘Adhisīle sīlavipanno’ti saṅghādisesaṃ sandhāyā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ. Idaṃ <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> purimavacanena sameti, tasmā tattha pacchimaṃ pārājikapadaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ siyā<a name="M0.0508"></a>, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘adesanāgāminiyāti pārājikāpattiyā vā saṅghādisesāpattiyā vā’’ti vuttaṃ, tattha pārājikāpatti atthuddhāravasena vuttā siyā. Yato <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘adhisīle sīlavipanno’ti saṅghādisesaṃ sandhāyā’’ti ettakameva likhitaṃ, tasmā sabbattha <span class="bld">gaṇṭhipade</span> sakalena nayena pārājikāpattipaccayā uppannabhaṇḍanahetu na tajjanīyakammaṃ kātabbaṃ payojanābhāvā, saṅghādisesapaccayā kātabbanti ayamattho siddho hoti. Na, sukkapakkhe ‘‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti (cūḷava. 5) vacanatoti ce? Na, ekena pariyāyena saṅghādisesassapi desanāgāminivohārasambhavato,</p>
  2222. <p class="bodytext">Yena kammena santajjanaṃ karīyati, taṃ <span class="bld">tajjanīyakammaṃ</span> nāma. Yena kammena nissāya te vatthabbanti nissiyati bhajāpiyati niyasso, taṃ <span class="bld">niyasakammaṃ</span> nāma. Yena tato āvāsato, gāmato ca pabbājenti kuladūsakaṃ, taṃ <span class="bld">pabbājanīyakammaṃ</span> nāma. Yena kammena akkuṭṭhagahaṭṭhasamaīpameva paṭisāriyati so akkosako pacchā pesiyati, taṃ <span class="bld">paṭisāraṇīyakammaṃ</span> nāma. Yena samānasaṃvāsakabhūmito ukkhipiyati. Chaḍḍīyati sātisāro bhikkhusaṅghena, taṃ kammaṃ <span class="bld">ukkhepanīyakammaṃ</span> nāmāti veditabbaṃ.</p>
  2223. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">‘‘Nissāya te vatthabba’’</span>nti garunissayaṃ sandhāya vuttaṃ, na itaranti.</p>
  2224. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Assajipunabbasukavatthusmiṃ</span> ‘‘tesu vibbhantesupi kammaṃ paṭippassambhetuṃ anuññātampi sammāvattantānaṃyevā’’ti likhitaṃ. Sammukhā vuttameva gihipaṭisaṃyuttaṃ nāma. Parammukhā vuttaṃ desanaṃ gacchati.</p>
  2225. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Khamāpentena ‘‘khamāhī’’ti vattabbamattameva, na ukkuṭikādisāmīcinā payojananti. <span class="bld">Anudūta</span>nti sahāyanti attho.</p>
  2226. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Adassaneyeva ukkhepanīyaṃ kātabbaṃ,</span> na aññathā. ‘‘Tajjanīyādikaraṇakāle āpattiṃ <a name="V0.0465"></a> ropetvā tassā adassane, appaṭikamme vā bhaṇḍanakārakādiaṅgehi kātabba’’nti likhitaṃ.</p>
  2227. <p class="bodytext">Tajjanīyakammādīsu ayaṃ pakiṇṇakavinicchayoti veditabbo. Kiṃ tajjanīyakammaṃ, tajjanīyakammassa kiṃ mūlaṃ, kiṃ vatthu, kiṃ pariyosānaṃ, kasmā <a name="M0.0509"></a> ‘‘tajjanīyakamma’’nti vuccatīti? <span class="bld">Kiṃ tajjanīyakamma</span>nti vatthusmiṃ sati karaṇasampatti. <span class="bld">Tajjanīyakammassa kiṃ mūla</span>nti saṅgho mūlaṃ. <span class="bld">Tajjanīyakammassa kiṃ vatthū</span>ti kalahajātāpattivatthu. <span class="bld">Kiṃ pariyosāna</span>nti bhāvanāpariyosānaṃ. <span class="bld">Kasmā tajjanīyakammanti vuccatī</span>ti saṅgho kalahakārakapuggalaṃ kalahe ca bhede ca bhayaṃ dassetvā khantiyā janeti, upasame janeti, tasmā ‘‘tajjanīyakamma’’nti vuccati. Kathaṃ tajjanīyakammaṃ kataṃ hoti, kathaṃ akataṃ. Kinti ca tajjanīyakammaṃ kataṃ hoti, kinti ca akataṃ. Kena ca tajjanīyakammaṃ kataṃ hoti, kena ca akataṃ. Kattha ca tajjanīyakammaṃ kataṃ hoti, kattha ca akataṃ. Kāya velāya tajjanīyakammaṃ kataṃ hoti, kāya velāya akataṃ hoti? <span class="bld">Kathaṃ tajjanīyakammaṃ kataṃ hotī</span>ti samaggena saṅghena ñatticatutthena kammena. <span class="bld">Kathaṃ akataṃ hotī</span>ti vaggena saṅghena ñatticatutthena kammena. <span class="bld">Kinti ca kataṃ hotī</span>ti karaṇasampattiyā. <span class="bld">Kinti ca akataṃ hotī</span>ti karaṇavipattiyā. <span class="bld">Kena ca kataṃ hotī</span>ti saṅghena. <span class="bld">Kena ca akataṃ hotī</span>ti gaṇena puggalena. <span class="bld">Kattha ca kataṃ hotī</span>ti yassa puggalassa saṅgho tajjanīyakammaṃ karoti, tassa puggalassa sammukhībhūte. <span class="bld">Kattha ca akataṃ hotī</span>ti yassa puggalassa saṅgho tajjanīyakammaṃ karoti, tassa puggalassa asammukhībhūte. <span class="bld">Kāya velāya kataṃ hotī</span>ti yadā kalahajātāpatti saṃvijjati. <span class="bld">Kāya velāya akataṃ hotī</span>ti yadā kalahajātāpatti na saṃvijjati. Katihākārehi tajjanīyakammassa pattakallaṃ hoti, katihākārehi apattakallaṃ? Sattahākārehi tajjanīyakammassa pattakallaṃ hoti, sattahākārehi apattakallaṃ. Katamehi sattahākārehi pattakallaṃ, katamehi sattahākārehi apattakallaṃ hoti? Kalahajātāpatti na saṃvijjati, so vā puggalo asammukhībhūto hoti, saṅgho vā vaggo hoti, asaṃvāsiko vā puggalo tassaṃ parisāyaṃ saṃvijjati, acodito vā hoti asārito vā, āpattiṃ vā anāropito. Imehi sattahākārehi tajjanīyakammassa apattakallaṃ hoti, itarehi sattahākārehi pattakallaṃ hoti. Evaṃ sesakammesūti.</p>
  2228. <p class="centered">Kammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2229. <p class="title">2. Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2230. <p class="subhead">Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2231. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Pārivāsikakkhandhake <a name="V0.0466"></a><a name="M0.0510"></a> ‘‘mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathāti vutte anāpucchāpi gāmaṃ pavisituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Saṅgho attano pattaṭṭhāne gahetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Oṇojanaṃ</span> nāma vissajjanaṃ. ‘‘Taṃ pana pārivāsikena pāpitassa attanā sampaṭicchitasseva punadivasādiatthāya vissajjanaṃ kātabbaṃ, asampaṭicchitvāyeva ce vissajjeti, na labhatī’’ti vuttaṃ.</p>
  2232. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Pakatiyāva nissayo</span>ti ettha ‘‘antevāsikānaṃ ālayasabbhāve yāva vassūpanāyikadivaso, tāva kappati, tassa ālayassa sabbhāve nissayo na paṭippassambhatīti ce? Na vaṭṭati. Tattha idāni khamāpeyyāmītiādinā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha ekantena vissaṭṭhattā, idha pana ekanteneva dvinnampi samabhāvo icchitabbo evāti eke. <span class="bld">Paṭibalassa vā bhikkhussā</span>ti ettha ‘‘laddhasammutikena āṇattopi garudhammehi, aññehi vā ovadituṃ na labhatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Tato vā pāpiṭṭhatarā</span>ti ettha ‘‘asañcicca āpannasañcarittato sukkavissaṭṭhi pāpiṭṭhatarāti ayampi nayo yojetabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Paccaya</span>nti vassāvāsikaṃ. <span class="bld">Senāsanaṃ na labhati</span> seyyapariyantabhāgitāya. ‘‘Uddesādīni dātumpi na labhatī’’ti vadanti. ‘‘Sace dve pārivāsikā gataṭṭhāne aññamaññaṃ passanti, ubhohipi aññamaññassa ārocetabbaṃ avisesena ‘āgantukena ārocetabbaṃ, āgantukassa ārocetabba’nti vuttattā’’ti vuttaṃ. Aññavihāragatenāpi tattha pubbe ārocitassa punārocanakiccaṃ natthi. ‘‘Anikkhittavattassa bahi ārocitassa yathā puna vihāre ārocanakiccaṃ natthi, evaṃ ‘āgantukasodhanatthaṃ uposathadivase ārocetabba’nti vacanañhettha sādhaka’’nti vadanti.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Ekacchanne nisinnassāpi ratticchedadukkaṭāpattiyo hontīti eke. <span class="bld">Avisesenā</span>ti pārivāsikassa ukkhittakassāti imaṃ bhedaṃ akatvā. ‘‘Tadahupasampannepi pakatatte’’ti vacanato anupasampannehi vasituṃ vaṭṭati. ‘‘Samavassāti etena apacchā apurimaṃ nipajjane dvinnampi vattabhedāpattibhāvaṃ dīpetī’’ti likhitaṃ.</p>
  2234. <p class="centered">Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2235. <p class="subhead">Mūlāyapaṭikassanārahavattakathāvaṇṇanā</p>
  2236. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Attano</span> <a name="V0.0467"></a><a name="M0.0511"></a> <span class="bld">attano navakatara</span>nti pārivāsikādinavakataraṃ. Paṭhamaṃ saṅghamajjhe parivāsaṃ gahetvā nikkhittavattena puna ekassapi santike samādiyituṃ, nikkhipituñca vaṭṭati. Mānatte pana nikkhipituṃ vaṭṭati. Ūne gaṇe caraṇadosattā na gahetunti eke. Paṭhamaṃ ādinnavattaṃ ekassa santike yathā nikkhipituṃ vaṭṭati, tathā samādiyitumpi vaṭṭatīti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span>.</p>
  2237. <p class="centered">Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2238. <p class="title">3. Samuccayakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2239. <p class="subhead">Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā</p>
  2240. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">‘‘Vedayāmī</span>ti <a name="M0.0512"></a> jānāmi, cittena sampaṭicchitvā sukhaṃ anubhavāmi, na tappaccayā ahaṃ dukkhitoti adhippāyo’’ti likhitaṃ. Yassa māḷake nārocitaṃ, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Yassa ārocitaṃ, tassa puna ārocanakiccaṃ natthi, kevalaṃ nikkhipitabbameva. Vattaṃ nikkhipitvā vasantassa upacārasīmāgatānaṃ sabbesaṃ ārocanakiccaṃ natthi. Diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ, adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ. ‘‘Idaṃ vattaṃ nikkhipitvā vasantassa lakkhaṇa’’nti vuttaṃ. ‘‘Parikkhittassa vihārassa parikkhepato’tiādi kiñcāpi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> natthi, atha kho aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena tathā eva paṭipajjitabba’’nti ca vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Atthibhāvaṃ sallakkhetvā</span>ti dvādasahatthe upacāre sallakkhetvā, anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsādikaṃ veditabba’’nti ca vuttaṃ. ‘‘Nikkhipantena ārocetvā nikkhipitabbaṃ, payojanaṃ atthī’’ti ca vuttaṃ, na pana taṃ payojanaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Ciṇṇamānatto bhikkhu abbhetabbo</span>ti ciṇṇamānattassa ca abbhānārahassa ca ninnānākāraṇattā aññathā ‘‘abbhānāraho abbhetabbo’’ti vattabbaṃ siyā. Ukkhepanīyakammakatopi attano laddhiggahaṇavasena sabhāgabhikkhumhi sati tassa anārocāpetuṃ na labhati.</p>
  2241. <p class="subhead">Parivāsakathāvaṇṇanā</p>
  2242. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. ‘‘Anantarāyikassa <a name="V0.0468"></a> pana antarāyikasaññāya chādayato acchannāvā’’ti pāṭho. Averibhāvena sabhāgo <span class="bld">averisabhāgo</span>. ‘‘Sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvi kātuṃ na vaṭṭatī’’ti pasaṅgato idheva pakāsitaṃ. Lahukesu paṭikkhepo natthi. Tattha ñattiyā āvi katvā uposathaṃ kātuṃ anuññātattā lahukasabhāgaṃ āvi kātuṃ vaṭṭatīti. Sabhāgasaṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocanaṃ na vaṭṭatīti kira. ‘‘Tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’ti (mahāva. 171) vuttattā lahukassevāyamanuññātā<a name="M0.0513"></a>. Na hi sakkā suddhassa ekassa santike saṅghādisesassa paṭikaraṇaṃ kātu’’nti likhitaṃ. Lahukesupi sabhāgaṃ āvi kātuṃ na vaṭṭatīti, tasmā eva hi ñattiyā āvikaraṇaṃ anuññātaṃ, itarathā taṃ niratthakaṃ siyā. Aññamaññārocanassa vaṭṭati, tato na vaṭṭatīti dīpanatthameva ñattiyā āvikaraṇamanuññātaṃ, teneva idha <span class="bld">‘‘sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayamattho ‘‘ettāvatā te dve nirāpattikā honti, tesaṃ santike sesehi sabhāgāpattiyo desetabbā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vacanena <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇiyaṃ</span> pakāsitova. Saṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tassā ñattiyā ayamattho yadā suddhaṃ bhikkhuṃ passissati, tassa santike ārocanavasena paṭikarissati. Evaṃ paṭikate ‘‘na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabbaṃ, yo suṇeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 386) vuttāpattito mokkho hotīti, tasmā ‘‘garukaṃ vā hotu lahukaṃ vā, ñattiyā āvi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, ubhosu nayesu yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
  2243. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmañceva āpatti cā</span>ti ‘‘tena tena vītikkamenāpannāpatti <span class="bld">āpatti</span>. <span class="bld">Nāma</span>nti tassā āpattiyā nāma’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Ārocetvā nikkhipitabba</span>nti ettha ārocanaṃ vattabhedadukkaṭapaaharaṇappayojananti veditabbaṃ. <span class="bld">Akāraṇameta</span>nti ‘‘sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajji’’nti vutte vuṭṭhānato.</p>
  2244. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasasataṃ rattisata</span>nti dasasataṃ āpattiyo rattisataṃ chādetvāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Agghasamodhāno nāma</span> sabhāgavatthukāyo sambahulā āpattiyo āpannassa bahurattiṃ paṭicchāditāpattiyaṃ nikkhipitvā dātabbo, itaro nānāvatthukānaṃ vasenāti ayametesaṃ visesoti.</p>
  2245. <p class="centered">Parivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2246. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Gāmassāti</span> <a name="V0.0469"></a> <span class="bld">na vutta’’</span>nti vacanato kira gāmūpacārepi vaṭṭatīti adhippāyoti likhitaṃ. Vuttañca <span class="bld">‘‘ayaṃ pana viseso’’</span>ti. ‘‘Ettha aṭṭhakathācariyāva pamāṇaṃ. Yuttaṃ na dissatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘ayaṃ pana viseso, āgantukassa…pe… okkamitvā gacchati, ratticchedo hotiyevā’’ti vacane heṭṭhā ‘‘antoaruṇe eva nikkhamitvā gāmūpacārato dve <a name="M0.0514"></a> leḍḍupāte atikkamitvā’’tiādinā nayena garuṃ katvā vacanato, bhikkhunīnaṃ garukavaseneva tattha tattha sikkhāpadānaṃ paññattattā ca tadanurūpavaseneva aṭṭhakathācariyena bhikkhunīnaṃ garuṃ katvā mānattacaraṇavidhidassanatthaṃ ‘‘yattakā purebhattaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kurundi</span>ādīsu vuttavacanena karontassapi doso natthīti dassetuṃ kevalaṃ lakkhaṇamattameva vuttaṃ, tadubhayampi tena tena pariyāyena yujjati, vinicchaye patte lakkhaṇe eva ṭhātabbato <span class="bld">kurundi</span>ādīsu vuttavacanaṃ pacchā vuttaṃ. Payogo pana purimova. Yathā cettha, tathā sace kāci bhikkhunī dve leḍḍupāte anatikkamitvā aruṇaṃ uṭṭhapeti, doso natthi, tathāpi <span class="bld">sabbaṭṭhakathā</span>su vuttattā ‘‘purimameva āciṇṇa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Parivāsavattādīna</span>nti ‘‘parivāsanissayapaṭippassaddhiādīnaṃ upacārasīmāya paricchinnattā bhikkhunupassayassa upacārasīmāva gahetabbā, na gāmo’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Tasmiṃ gāme bhikkhācāro sampajjatī’</span>tiādi pavāritavasena vuttaṃ. Na hi tattha antogāme vihāro atthī’’ti ca likhitaṃ, ‘‘tampi tena pariyāyena yujjati, na atthato’’ti ca.</p>
  2247. <p class="subhead">Paṭicchannaparivāsādikathāvaṇṇanā</p>
  2248. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">‘‘Visuṃ mānatthaṃ caritabba</span>nti mūlāya paṭikassanaṃ akatvā visuṃ kammavācāyā’’ti ca likhitaṃ. ‘‘Saṅghādisesāpattī’’ti vuttattā ekova, ekavatthumhi āpannā saṅghādisesā thullaccayadukkaṭamissakā nāma. <span class="bld">Makkhadhammo</span> nāma chādetukāmatā.</p>
  2249. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Dhammatā</span>ti dhammatāya, tathātāyāti attho ‘‘alajjitā’’ti ettha viya.</p>
  2250. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Purimaṃ upādāya dve māsā parivasitabbā</span>ti ettha ‘‘parivasitadivasāpi gaṇanūpagā hontī’’ti likhitaṃ.</p>
  2251. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Tasmiṃ bhūmiya</span>nti tassaṃ bhūmiyaṃ. <span class="bld">Sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjati parimāṇampī</span>tiādi jātivasenekavacanaṃ.</p>
  2252. <p class="centered">Samuccayakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2253. <p class="title">4. Samathakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2254. <p class="subhead">Sammukhāvinayakathāvaṇṇanā</p>
  2255. <p class="bodytext"><a name="para186-187"></a><span class="paranum">186-187</span>. Yattha <a name="V0.0470"></a><a name="M0.0515"></a> yattha kammavācāya ‘‘aya’’nti vā ‘‘ime’’ti vā sammukhāniddesaniyamo atthi, sabbaṃ taṃ kammaṃ sammukhākaraṇīyameva, na kevalaṃ tajjanīyādipañcavidhameva. Pañcavidhasseva pana uddharitvā dassanaṃ kammakkhandhake tāva tasseva pāḷiāruḷhattā, catuvīsatiyā pārājikesu vijjamānesu pārājikakaṇḍe āgatānaṃyeva catunnaṃ uddharitvā dassanaṃ viyāti veditabbaṃ. Tattha ‘‘puggalassa sammukhatā hatthapāsūpagamanamevā’’ti vuttaṃ, taṃ kāraṇaṃ sammukhākaraṇīyassapi sammukhāniddesaniyamābhāvato. Kāmaṃ ayamattho <span class="bld">kammakkhandhake</span>yeva ‘‘tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ tajjanīyakammaṃ adhammakammañca hoti…pe… asammukhākataṃ hotī’’ti (cūḷava. 4) vacaneneva siddho, tattha pana āpatti na dassitā. Idha ‘‘yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti tattha bhavitabbāpattidassanatthaṃ idaṃ āraddhanti veditabbaṃ. ‘‘Sammukhāvinayapatirūpakena vūpasantampi sammukhāvinayeneva vūpasantagaṇanaṃ gacchatīti dassetuṃ ‘adhammavādī puggalo’tiādi āraddha’’nti vuttaṃ, likhitañca. Evaṃ vūpasantaṃ sammukhāvinayapatirūpakena vūpasantaṃ nāma hoti, na sammukhāvinayena ca aññena kenacīti dassetuṃ idamāraddhanti ācariyo.</p>
  2256. <p class="subhead">Sativinayakathāvaṇṇanā</p>
  2257. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Dabbassa kammavācāya ‘‘saṅgho imaṃ āyasmantaṃ dabba’’nti sammukhāniddeso natthi, tathāpi ‘‘paṭhamaṃ dabbo yācitabbo’’ti vacanena sammukhākaraṇīyatā tassa siddhā. Tathā aññatthāpi yathāsambhavaṃ leso veditabbo. Sativepullappattassa dātabbo vinayo <span class="bld">sativinayo</span>.</p>
  2258. <p class="subhead">Amūḷhavinayakathāvaṇṇanā</p>
  2259. <p class="bodytext"><a name="para196-7"></a><span class="paranum">196-7</span>. ‘‘Yassa ummattakassa taṃtaṃvītikkamato anāpatti, tādisasseva amūḷhavinayaṃ dātuṃ vaṭṭatīti amūḷhassa kattabbavinayo amūḷhavinayo’’ti likhitaṃ, taṃ yuttaṃ ‘‘saṅgho <a name="V0.0471"></a> gaggassa bhikkhuno amūḷhassa amūḷhavinayaṃ <a name="M0.0516"></a> detī’’ti vacanato. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, adhammikāni amūḷhavinayassa dānānī’’ti imassa <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘na sarāmī’’ti vacanaṃ vītikkamakālaṃ sandhāya tassa vibhaṅgassa pavattattā. Amūḷhavinayadānakāle panassa amūḷhatā vinicchitabbā.</p>
  2260. <p class="subhead">Paṭiññātakaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  2261. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. ‘‘Appaṭiññāya bhikkhūnaṃ kammāni karontī’’ti ārabhantassa kāraṇaṃ vuttameva. Paṭiññātena karaṇaṃ <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ</span>.</p>
  2262. <p class="subhead">Tassapāpiyasikākathāvaṇṇanā</p>
  2263. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ tassapāpiyasikākamma’’nti ārabhitvā pañca aṅgāni dassetvā pāḷi gatā, ‘‘sā peyyālena saṅkhipitvā gatāti ñātabba’’nti likhitaṃ. Tathā sukkapakkhepi.</p>
  2264. <p class="subhead">Tiṇavatthārakādikathāvaṇṇanā</p>
  2265. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. ‘‘Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabba’’nti chandadānassa paṭikkhittattā <span class="bld">pavāraṇakkhandhakaṭṭhakathāya</span>ñca ‘‘bhinnassa hi saṅghassa samaggakaraṇakāle, tiṇavatthārakasamathe, imasmiñca pavāraṇasaṅgaheti imesu tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 241) vuttattā idha <span class="bld">āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā</span>ti idaṃ virujjhati viya khāyatīti ce? Na khāyati adhippāyaññūnaṃ. Ayañhettha adhippāyo – visujjhitukāmehi sabbeheva sannipatitabbaṃ, asannipatitassa natthi suddhi chandadāyakassa. Kevalaṃ taṃ kammaṃ sannipatitānaṃ sampajjati. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> visujjhitukāmānaṃ chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo. Itarathā pāḷiyā ca virujjhati. ‘‘Ṭhapetvā ye na tattha hotī’’ti hi ayaṃ pāḷi sannipātaṃ āgantvā chandaṃ datvā ṭhitānaṃ atthitaṃ dīpeti. Nissīmagate sandhāya vuttaṃ siyāti ce? Nissīmagate ṭhapetvā idha kiṃ, tasmā yo sāmaggīuposathe chandaṃ datvā tiṭṭhati ce, nānāsaṃvāsakabhūmiyaṃyeva tiṭṭhati, tassa chandadāyakassa pavāraṇasaṅgahopi natthi. Yo ca tiṇavatthārakakamme nāgacchati, so tāhi āpattīhi na sujjhatīti veditabbaṃ. Yassa etaṃ na ruccati<a name="V0.0472"></a>, tassa <span class="bld">parivāre</span> vuttaparisato kammavipattilakkhaṇaṃ <a name="M0.0517"></a> virujjhati, tattha hi kevalaṃ chandārahānaṃ chando anāhaṭo hoti sace, akataṃ tabbiparītena sampattidīpanatoti vuttaṃ hoti. Tathā pattakallalakkhaṇampi virujjhati. Tesu tīsu ṭhānesu kammappattāyeva sabbe, na tattha chandāraho atthīti ce? Na, catuvaggādikaraṇavibhājane avisesetvā chandārahassa āgatattā, taṃ sāmaññato vuttaṃ. Idañca āveṇikalakkhaṇaṃ, teneva satipi diṭṭhāvikamme idaṃ paṭikuṭṭhakataṃ na hotīti ce? Na, nānattasabhāvato. Idha hi ye pana ‘‘na metaṃ khamatī’ti aññamaññaṃ diṭṭhāvikammaṃ karontī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 214) vacanato na saṅghassa diṭṭhāvikammaṃ kataṃ. Tasmiṃ sati paṭikuṭṭhakatameva hoti. Aññathā pubbabhāgā tā ñattiyo niratthikā siyuṃ, na ca <span class="bld">parivāraṭṭhakathāyaṃ</span> chandārahādhikāre nayo dinno. <span class="bld">Pavāraṇakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 241) vuttattā virujjhatīti ce? Na, aṭṭhakathāya pamāṇabhāve sati ‘‘idha chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā’’tiādi vacane suddhikāmato eva gahite sabbaṃ na virujjhatīti eke. ‘‘Āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā, te āpattīhi na vuṭṭhahantī’’ti idaṃ na vattabbaṃ. Kasmā? Heṭṭhā ‘‘sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabba’’nti chandadānassa paṭikkhepavacanato <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti vuttattā, <span class="bld">andhakaṭṭhakathāya</span>mpi tatheva vuttattā cāti? Na, ekajjhameva kamme karīyamāne yo idha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, amhākaṃ…pe… gihipaṭisaṃyutta’’nti sādhāraṇañattiṃ ṭhapetvā puna ‘‘suṇantu me, āyasmantā’’tiādinā asādhāraṇañattiyo ṭhapetvā ‘‘suṇātu me, bhante saṅgho, amhākaṃ…pe… evametaṃ dhārayāmī’’ti ekatopakkhikānaṃ sandhiyā katāya tadanantare kenaci karaṇīyena chandaṃ datvā gacchati, tassa āpattīhi vuṭṭhānaṃ natthi. Aparesampi ekatopakkhikānaṃ abbhantare ṭhitattā vibhūtattā karaṇassa ayamatthova vutto. Sādhāraṇavasena dutiyāya ñattiyā ṭhapitāya ye tasmiṃ khaṇe ñattidutiyakammavācāsu anāraddhāsu, apariyositāsu vā chandaṃ datvā gacchanti, tesampi na vuṭṭhāti eva. <span class="bld">Ye na tattha hontī</span>ti padassa ca ye vuttappakārena nayena tattha na hontīti attho gahetabbo. Vuttappakāratthadīpanatthañca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā’’ti idameva <a name="M0.0518"></a> avatvā ‘‘ye pana tehi vā saddhiṃ āpattiṃ āpajjitvāpi tattha anāgatā, āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā’’ti vuttaṃ, evaṃ pubbenāparaṃ sandhīyati. <span class="bld">‘‘Pāḷiyā</span> ca tattha diṭṭhāvikammena kammassa akuppatā veditabbā’’ti vuttaṃ.</p>
  2266. <p class="subhead">Adhikaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Cittuppādo</span> <a name="V0.0473"></a> <span class="bld">vivādo</span>. Vivādasaddopi kāraṇūpacārena kusalādisaṅkhyaṃ gacchati. Taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇa’’</span>nti vuttaṃ. Atha vā vivādahetubhūtassa cittuppādassa vūpasamena sambhavassa saddassapi vūpasamo hotīti cittuppādassapi samathehi adhikaraṇīyatā pariyāyo sambhavati. ‘‘Kusalacittā vivadantī’’ti vuttavivādepi ‘‘vipaccatāya vohāro’’ti vuttaṃ, na vuttavacanahetuvasenāti veditabbaṃ.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. ‘‘Āpattiñhi āpajjanto kusalacitto vā’’ti vacanato kusalampi siyāti ce? Na taṃ āpattādhikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, yo āpattiṃ āpajjati, so tīsu cittesu aññataracittasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘yaṃ kusalacitto āpajjatī’’tiādi vuttaṃ. Yo ‘‘paññattimattaṃ āpattādhikaraṇa’’nti vadeyya, tassa akusalādibhāvopi āpattādhikaraṇassa na yujjateva vivādādhikaraṇādīnaṃ viyāti ce? Na, ‘‘natthāpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti iminā virodhasambhavato. <span class="bld">Anugaṇṭhipade</span> pana ‘‘āpattādhikaraṇaṃ nāma tathāpavattamānaakausalacittuppādarūpakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ. Avasiṭṭhesu kusalābyākatapaññattīsu ‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’nti vacanato paññattitāva paṭisiddhā kusalattike apariyāpannattā. Kusalapaṭisedheneva tena samānagatikattā kiriyābyākatānampi paṭisedho veditabbo, kiriyābyākatānaṃ viya anugamanato vipākābyākatānampi paṭisedho katova hoti, tathāpi abyākatasāmaññato rūpakkhandhena saddhiṃ vipākakiriyābyākatānampi adhivacananti veditabba’’nti vuttaṃ. Tattha ‘‘kusalacittaṃ aṅgaṃ hotī’’ti vinaye apakataññuno sandhāya vuttaṃ appaharitakaraṇādike sati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā <a name="M0.0519"></a> ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vattuṃ na sakkā, tasmā kusalacittaṃ aṅgaṃ na hotīti attho. Yadi evaṃ kasmā ‘‘ticittaṃ tivedana’’nti vuccatīti ce? Taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nayida’’</span>ntiādi āraddhanti eke. Āpattisamuṭṭhāpakacittaṃ aṅgappahonakacittaṃ nāma. <span class="bld">‘‘Ekantato</span>ti yebhuyyenāti attho, itarathā virujjhati. Kasmā? ‘Yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hotī’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttattā’’ti vadanti. Tena kiṃ? Vipāko natthi, kasmā? Ekantākusalattā, tasmā kathāva tattha natthi. Yattha pana atthi, taṃ dassento <span class="bld">‘‘yaṃ pana paṇṇattivajja’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Asañcicca pana kiñci ajānantassa…pe… abyākataṃ hotī</span>ti bhikkhumhi kammaṭṭhānagatacittena nipanne, niddāyante vā mātugāmo ce seyyaṃ kappeti, tassa bhikkhuno vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ na hoti, tasmā tasmiṃ khaṇe seyyākārena <a name="V0.0474"></a> vattamānarūpameva āpattādhikaraṇaṃ nāma. Bhavaṅgacitte vijjamānepi eseva nayo. Tasmiñhi khaṇe uṭṭhātabbe jāte anuṭṭhānato rūpakkhandhova āpatti nāma, na vipākena saddhiṃ. Sace pana vadeyya, tassa evaṃvādino acittakānaṃ kusalacittaṃ āpajjeyya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Eḷakalomaṃ gahetvā kammaṭṭhānamanasikārena tiyojanaṃ atikkamantassa, paṇṇattiṃ ajānitvā padaso dhammaṃ vācentassa ca āpajjitabbāpattiyā kusalacittaṃ āpajjeyyāti. Āpajjatiyevāti ce? Nāpajjati. Kasmā? ‘‘Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vacanato.</p>
  2269. <p class="bodytext">Calito kāyo, pavattā vācā, <span class="bld">aññatarameva aṅga</span>nti aññatarameva āpattīti attho. Kevalaṃ paññattiyā akusalādibhāvāsambhavato āpattitā na yujjati. Āpattiṃ āpajjanto tīsu aññatarasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ kusalacitto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho – pathavīkhaṇanādīsu kusalacittakkhaṇe vītikkamavasena pavattarūpasambhavato kusalacitto vā abyākatāpattiṃ āpajjati. Tathā abyākatacitto vā abyākatarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati, pāṇātipātādīsu akusalacitto vā akusalāpattiṃ āpajjati, rūpaṃ panettha abbohārikaṃ. Supinapassanakālādīsu pāṇātipātādiṃ karonto sahaseyyādivasena āpajjitabbāpattiṃ āpajjanto akusalacitto <a name="M0.0520"></a> abyākatāpattiṃ āpajjatīti veditabbo. <span class="bld">Idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ akusala</span>nti akusalacittuppādo. <span class="bld">Porāṇagaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘puthujjano kalyāṇaputhujjano sekkho arahāti cattāro puggale dassetvā tesu arahato āpattādhikaraṇaṃ abyākatameva, tathā sekkhānaṃ, tathā kalyāṇaputhujjanassa asañcicca vītikkamakāle abyākatameva. Itarassa akusalampi hoti abyākatampi. Yasmā cassa sañcicca vītikkamakāle akusalameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’nti. Sabbattha abyākataṃ nāma tassa vipākābhāvamattaṃ sandhāya evaṃnāmakaṃ jāta’’nti likhitaṃ, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Vivādo vivādādhikaraṇa</span>nti yo koci vivādo, so sabbo kiṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma hotīti ekapucchā. <span class="bld">‘‘Vivādo adhikaraṇa</span>nti vivādādhikaraṇameva vivādo ca adhikaraṇañcāti pucchati. Tadubhayaṃ vivādādhikaraṇamevāti pucchatīti vuttaṃ hotī’’ti <span class="bld">porāṇagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Kesuci potthakesu ayaṃ pucchā natthi. Yadi evaṃ imāya na bhavitabbaṃ vivādo vivādādhikaraṇaṃ, vivādādhikaraṇaṃ vivādo, vivādādhikaraṇaṃ vivādo ceva adhikaraṇañcāti pañcapañhāhi bhavitabbaṃ siyā. Kesuci potthakesu tisso, kesuci catasso, pañca natthi. Tattha dve vibhattā. Itarāsu <span class="bld">adhikaraṇaṃ vivādo</span>ti yaṃ kiñci adhikaraṇaṃ, vivādasaṅkhyameva <a name="V0.0475"></a> gacchati, <span class="bld">vivādo adhikaraṇa</span>nti yo koci vivādo, so sabbo adhikaraṇasaṅkhyaṃ gacchatīti pucchati. Esa nayo sabbattha.</p>
  2271. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Sammukhāvinayasmi</span>nti sammukhāvinayabhāve.</p>
  2272. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">‘‘Antarenā</span>ti kāraṇenā’’ti likhitaṃ.</p>
  2273. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. Ubbāhikāya khiyyanake pācitti na vuttā tattha chandadānassa natthitāya.</p>
  2274. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Tassa kho eta</span>nti esoti attho ‘‘etadagga’’nti ettha viya.</p>
  2275. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. ‘‘Kā <a name="M0.0521"></a> ca tassa pāpiyasikā’’ti kira pāṭho.</p>
  2276. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. ‘‘Kiccameva kiccādhikaraṇa’’nti vacanato apalokanakammādīnametaṃ adhivacanaṃ, taṃ vivādādhikaraṇādīni viya samathehi sametabbaṃ na hoti, kintu sammukhāvinayena sampajjatīti attho.</p>
  2277. <p class="centered">Samathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2278. <p class="title">5. Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā</p>
  2279. <p class="subhead">Khuddakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2280. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. Puthupāṇinā <a name="M0.0522"></a> kattabbaṃ kammaṃ <span class="bld">puthupāṇikaṃ</span>.</p>
  2281. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. ‘‘Kaṇṇato nikkhantamuttolambakādīnaṃ kuṇḍalādīna’’nti likhitaṃ. ‘‘Kāyūra’’nti pāḷipāṭho. ‘‘Keyūrādīnī’’ti ācariyenuddhaṭaṃ.</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">‘‘Sādhugītaṃ</span> <a name="V0.0476"></a> nāma parinibbutaṭṭhāne gīta’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Dantagītaṃ</span> gāyitukāmānaṃ vākkakaraṇīyaṃ. Dantagītassa vibhāvanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ gāyissāmā’’</span>tiādimāha.</p>
  2283. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Caturassavattaṃ</span> nāma catuppādagāthāvattaṃ. ‘‘Taraṅgavattādīni uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Bāhiralomi</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, yathā tassa uṇṇapāvārassa bahiddhā lomāni dissanti, tathā dhārentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti.</p>
  2284. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Virūpakkhehī</span>tiādi sahayogakaraṇavacanaṃ. <span class="bld">Sarabū</span>ti gehagoḷikā. Sā kira setā savisā hoti. <span class="bld">Soha</span>nti yassa me etehi mettaṃ, sohaṃ namo karomi bhagavatoti sambandho. <span class="bld">Aññamhi…pe… chetabbamhī</span>ti rāgānusaye.</p>
  2285. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Uṭṭitvā</span>ti pakkhipitvā. <span class="bld">Otaratū</span>ti iddhiyā otāretvā gaṇhātu. <span class="bld">Anupariyāyī</span>ti anuparibbhami.</p>
  2286. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Na acchupiyantī</span>ti na lagganti. <span class="bld">Rūpakākiṇṇānī</span>ti itthirūpādīhi vokiṇṇāni.</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Ālindakamiḍḍhikādīna</span>nti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ. <span class="bld">Parivattetvā tatthevā</span>ti ettha ‘‘parivattetvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Paribhaṇḍaṃ</span> nāma gehassa bahi kuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā <a name="M0.0523"></a> vuccati. Ettha <span class="bld">‘‘parivaṭṭitvā patto bhijjatī</span>ti adhikaraṇabhedāsaṅkāya abhāve ṭhāne ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Pattamāḷako vaṭṭitvā pattānaṃ apatanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā māḷakacchannena kato. ‘‘Pattamaṇḍalikā pattapacchikā tālapattādīhi katā’’ti ca likhitaṃ. Miḍḍhante ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati pattasandhāraṇatthaṃ vuttattā. Mañce ādhārakepi na vaṭṭati nisīdanapaccayā vāritattā. Āsannabhūmikattā <span class="bld">olambetuṃ vaṭṭati</span>.</p>
  2288. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. ‘‘Aṃsakūṭe laggetvāti vacanato aggahatthe laggetvā aṅke ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’ti keci vadanti, na sundaraṃ, <span class="bld">‘‘na kevalaṃ yassa patto’’</span>tiādi yadi hatthena gahitapatte bhedasaññā, pageva aññena sarīrāvayavenāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana pacuravohāravasena vuttaṃ. Ghaṭikapālamayaṃ <span class="bld">ghaṭikaṭāhaṃ</span>. <span class="bld">Chavasīsassa patta</span>nti ‘‘silāputtakassa sarīraṃ, khīrassa dhārātiādivohāravasena <a name="V0.0477"></a> vuttaṃ. Mañce nisīdituṃ āgatoti attho. <span class="bld">‘‘Pisācillikā</span>ti pisācadārakā’’tipi vadanti. <span class="bld">Dinnakameva</span> paṭiggahitameva. <span class="bld">Cabbetvā</span>ti khāditvā. Aṭṭhikāni ca kaṇṭakāni ca <span class="bld">aṭṭhikakaṇṭakāni</span>. ‘‘Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā, mā vā, āpattiyevā’’ti likhitaṃ.</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Vipphāḷetvā</span>ti phāḷetvā. <span class="bld">Kiṇṇena pūretu</span>nti surākiṇṇena pūretuṃ. <span class="bld">Bidalakaṃ</span> nāma diguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Kassa diguṇakaraṇaṃ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinamatthataṃ, tassa. Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā diguṇaṃ kātabbaṃ. Aññathā khuddakacīvarassa anuvātaparibhaṇḍādividhānakaraṇe hatthassa okāso na hoti. Salākāya sati dvinnaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ ñatvā sibbitāsibbitaṃ sukhaṃ paññāyati. Daṇḍakathine kate na bahūhi sahāyehi payojanaṃ. ‘‘Asaṃkuṭitvā cīvaraṃ samaṃ hoti. Koṇāpi samā hontī’’ti likhitaṃ, ‘‘haliddisuttena saññākaraṇa’’nti vuttattā haliddisuttena cīvaraṃ sibbetumpi vaṭṭatīti siddhaṃ. Tattha hi keci akappiyasaññino. Paṭiggaho nāma aṅgulikoso.</p>
  2290. <p class="bodytext"><a name="para257-8"></a><span class="paranum">257-8</span>. <span class="bld">Pātī</span>ti <a name="M0.0524"></a> paṭiggahasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Paṭiggahatthavika</span>nti aṅgulikosatthavikaṃ. Sūcisatthakānaṃ pubbe āvesanatthavikāya anuññātattā <span class="bld">‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhesajjatthavika’’</span>nti vuttaṃ. Ettha sūcisatthakādīnipi ṭhapetabbānīti nidānaṃ sūceti. Sacepi upanando bhikkhu alajjī, tathāpi santakametaṃ amūlacchedakatabhikkhuno lajjinopi samānassa kappatīti yujjati. <span class="bld">Na sammatī</span>ti na pahoti.</p>
  2291. <p class="bodytext"><a name="para260-1"></a><span class="paranum">260-1</span>. Bahi kuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā ṭhitaṃ <span class="bld">‘‘maṇḍalika’’</span>nti vuccati. Jantāgharappaṭicchādinā channassa naggiyaṃ yassa na paññāyati, tasseva parikammaṃ kātabbaṃ. Esa nayo udakavatthapaṭicchādīsupi.</p>
  2292. <p class="bodytext"><a name="para262-3"></a><span class="paranum">262-3</span>. <span class="bld">Paṇiyā</span> nāma paṇiyakārakā. <span class="bld">Ākaḍḍhanayantaṃ</span> ākaḍḍhiyamānaṃ kūpassa uparibhāge paribbhamati. <span class="bld">Arahaṭaghaṭiyantaṃ</span> sakaṭacakkasaṇṭhānayantaṃ. Tassa are are ghaṭikāni bandhitvā ekena, dvīhi vā paribbhamiyamānassa udakanibbāhanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Āviddhapakkhapāsaṃ</span> nāma yattha maṇḍalākārena pakkhapāsā bajjhanti āviddhavatthatā viya āviddhapakkhapāsakā. Pubbe pattasaṅgopanatthaṃ, idāni ṭhapetabbaṃ bhuñjituṃ ādhārako anuññāto.</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Paragalaṃ</span> <a name="V0.0478"></a> <span class="bld">gacchatī</span>ti imassa payogābhāvā vaṭṭati. <span class="bld">Kammasatenā</span>ti mahatā ussāhena.</p>
  2294. <p class="bodytext"><a name="para277-8"></a><span class="paranum">277-8</span>. <span class="bld">Lohabhaṇḍaṃ</span> nāma kaṃsato sesalohabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Muddikakāyabandhanaṃ</span> nāma caturassaṃ akatvā sajjitaṃ. <span class="bld">Pāmaṅgadasā</span> caturassā. <span class="bld">Mudiṅgasaṇṭhānenā</span>ti saṅghāṭiyā mudiṅgasibbanākārena varakasīsākārena. <span class="bld">Pavananto</span>ti pāsanto. ‘‘Dasāmūla’’nti ca likhitaṃ. Akāyabandhanena sañcicca vā asañcicca vā gāmappavesane āpatti. ‘‘Saritaṭṭhānato bandhitvā pavisitabbaṃ, nivattitabbaṃ vā’’ti likhitaṃ.</p>
  2295. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Sattaṅgulaṃ vā aṭṭhaṅgulaṃ vāti ettha ‘‘sugataṅgulenā’’ti avuttattā pakatiaṅgulena sāruppatthāya vaḍḍhetvāpi karonti ce, na doso.</p>
  2296. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Tālavaṇṭākārena sīhaḷitthīnaṃ viya.</p>
  2297. <p class="centered">Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2298. <p class="title">6. Senāsanakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2299. <p class="subhead">Vihārānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2300. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. Nilīyanti <a name="M0.0525"></a> bhikkhū etthāti vihārādayo <span class="bld">leṇāni</span> nāma. Āgata-vacanena tassāgatasaṅghova sāmī, na anāgatoti keci, taṃ na yujjati samānalābhakatikāya siddhattā.</p>
  2301. <p class="bodytext"><a name="para296-7"></a><span class="paranum">296-7</span>. <span class="bld">Dīpinaṅguṭṭhenā</span>ti ettha ‘‘dīpinā akappiyacammaṃ dassetī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Thambhakavātapānaṃ</span> nāma tiriyaṃ dārūni adatvā ujukaṃ ṭhiteheva dārūhi kattabbaṃ. Bhisīnaṃ anuññātaṃ vaṭṭatīti bimbohane vaṭṭatīti attho. Tūlapūritaṃ bhisiṃ apassayituṃ na vaṭṭati uṇṇādīnaṃyeva <a name="V0.0479"></a> anuññātattā. Nisīdananipajjanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā apassayituṃ vaṭṭatīti ce? Akappiyanti na vaṭṭatīti keci. Yadi evaṃ akappiyamañcañca apassayituṃ na vaṭṭeyya. Yasmā vaṭṭati, tasmā doso natthi. Apica gilānassa bimbohanaṃ nipajjitumpi anuññātaṃ, tasmā bhisipi vaṭṭati apassayituṃ. Ācariyā ca anujānanti, vaḷañjenti cāti eke. Simbalitūlasuttena sibbitaṃ cīvaraṃ vaṭṭati. Kasmā? Kappāsassa anulomato. ‘‘Akkaphalasuttamayampi akkavākamayameva paṭikkhitta’’nti te eva vadanti.</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Anibandhanīyo</span> alaggo. <span class="bld">Paṭibāhetvā</span>ti maṭṭhaṃ katvā. ‘‘Setavaṇṇādīnaṃ yathāsaṅkhyaṃ ikkāsādayo bandhanatthaṃ vuttā’’ti likhitaṃ.</p>
  2303. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Pakuṭṭaṃ</span> samantato āviddhapamukhaṃ.</p>
  2304. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Sudhālepo</span>ti sudhāmattikālepo.</p>
  2305. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Āsatti</span> taṇhā. <span class="bld">Santiṃ</span> adaraṃ.</p>
  2306. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Ketu</span>nti kayena gahetuṃ.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Citā</span>ti iṭṭhakāyo kabaḷena niddhamanavasena chinditvā katāti attho.</p>
  2308. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Chabbaggiyānaṃ</span> <a name="M0.0526"></a> <span class="bld">bhikkhūnaṃ antevāsikā</span>ti ettha vīsativassaṃ atikkamitvā chabbaggiyā uppannā. ‘‘Ārādhayiṃsu me bhikkhū citta’’nti (ma. ni. 1.225) vuttattā aññasmiṃ kāle sāvatthigamane uppannaṃ vatthuṃ idha āpattidassanatthaṃ āharitvā vuttanti yuttaṃ viya, vicāretvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Vuddha</span>nti vuddhataraṃ.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Santhare</span>ti tiṇasantharādayo.</p>
  2310. <p class="subhead">Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā</p>
  2311. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">‘‘Seyyaggenā</span>ti mañcaṭṭhānaparicchedena. <span class="bld">Vihāraggenā</span>ti ovarakaggenā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Thāvarā</span>ti <a name="V0.0480"></a> niyatā. <span class="bld">Paccayeneva hi ta</span>nti tasmiṃ senāsane mahātherā tassa paccayassa kāraṇā aññattha agantvā vasantāyeva naṃ paṭijaggissantīti attho. Aghaṭṭanakammaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na tattha manussā’’</span>tiādimāha. ‘‘Vitakkaṃ chinditvā suddhacittena gamanavatteneva gantabba’’nti pāṭho. <span class="bld">Muddavedikā</span> nāma cetiyassa hammiyavedikā. <span class="bld">Paṭikkammā</span>ti apasakkitvā. Samānalābhakatikā mūlāvāse sati siyā, mūlāvāsavināsena katikāpi vinassati. Samānalābha-vacanaṃ sati dvīsu, bahūsu vā yujjati, teneva ekasmiṃ avasiṭṭheti no mati. Tāvakālikaṃ kālena mūlacchedanavasena vā aññesaṃ vā kammaṃ aññassa siyā nāvāyaṃ saṅgamoti ācariyo. <span class="bld">Puggalavaseneva kātabba</span>nti apalokanakāle saṅgho vassaṃvutthabhikkhūnaṃ pāṭekkaṃ ‘‘ettakaṃ vassāvāsikaṃ vatthaṃ deti, ruccati saṅghassā’’ti puggalameva parāmasitvā dātabbaṃ, na saṅghavasena kātabbaṃ. Na saṅgho saṅghassa ettakaṃ detīti. ‘‘Ekasmiṃ āvāse saṅghassa kammaṃ karotī’ti vacanato saṅghavasena kātabba’’nti likhitaṃ. Na hi tathā vutte saṅghassa kiñci kammaṃ kataṃ nāma hoti. ‘‘Sammatasenāsanaggāhāpakato aññena gāhitepi gāho ruhati aggahitupajjhāyassa upasampadā viyā’’ti likhitaṃ. ‘‘Kammavācāyapi sammuti vaṭṭatī’’ti likhitaṃ.</p>
  2312. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhapi soḷasapi jane</span>ti ettha kiṃ visuṃ visuṃ, udāhu ekatoti? Ekatopi vaṭṭati. Na hi te tathā sammatā saṅghena kammakatā nāma honti<a name="M0.0527"></a>, teneva <span class="bld">sattasatikakkhandhake</span> ekato aṭṭha janā sammatāti. <span class="bld">Tesaṃ sammuti kammavācāyapī</span>ti ñattidutiyakammavācāyapi. Apalokanakammassa vatthūhi sā eva kammavācā labbhamānā labbhati, tassā ca vatthūhi apalokanakammameva labbhamānaṃ labbhati, na aññanti veditabbaṃ. Imaṃ nayaṃ micchā gaṇhanto ‘‘apalokanakammaṃ ñattidutiyakammaṃ kātuṃ, ñattidutiyakammañca apalokanakammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gaṇhāti, evañca sati kammasaṅkaradoso āpajjati. <span class="bld">Maggo pokkharaṇī</span>ti ettha <span class="bld">maggo</span> nāma magge katadīghasālā, <span class="bld">pokkharaṇī</span>ti nahāyituṃ katapokkharaṇī. <span class="bld">Etāni hi asenāsanānī</span>ti ettha bhattasālā na āgatā, tasmā taṃ senāsananti ce? Sāpi ettheva paviṭṭhā vāsatthāya akatattā. Bhojanasālā pana ubhayattha nāgatā. Kiñcāpi nāgatā, upari ‘‘bhojanasālā pana senāsanamevā’’ti (cūḷava. aṭṭha. 318) vuttattā senāsanaṃ. ‘‘Kappiyakuṭi ca ettha kātabbā’’ti vadanti, taṃ neti eke. Rukkhamūlaveḷugumbā channā kavāṭabaddhāva senāsanaṃ. <span class="bld">‘‘Alābhakesu āvāsesū</span>ti alābhakesu senāsanesū’’ti likhitaṃ, taṃ yuttaṃ. Na hi pāṭekkaṃ senāsanaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ saññāpetvā</span>ti ettha paññattiṃ agacchante balakkārenapi vaṭṭati. <span class="bld">Ayampī</span>ti paccayopi.</p>
  2313. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanibandhitvā</span>ti <a name="V0.0481"></a> tassa samīpe rukkhamūlādīsu vasitvā tattha vattaṃ katvāti adhippāyo. Pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena <span class="bld">tividhampi</span>. ‘‘Dasakathāvatthukaṃ dasaasubhaṃ dasaanussati’’nti pāṭho. <span class="bld">‘‘Paṭhamabhāgaṃ muñcitvā</span>ti idaṃ ce paṭhamagāhitavatthuto mahagghaṃ hotī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Chinnavassānaṃ vassāvāsikaṃ</span> nāma pubbe gahitavassāvāsikānaṃ pacchā chinnavassānaṃ. <span class="bld">Bhatiniviṭṭha</span>nti bhatiṃ katvā viya niviṭṭhaṃ pariyiṭṭhaṃ. <span class="bld">‘‘Saṅghikaṃ pana…pe… vibbhantopi labhatevā’’</span>ti idaṃ tatruppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā apalokanameva pamāṇaṃ, na gāhāpananti keci. Vinayadharā pana ‘‘amhākaṃ vihāre vassaṃ upagatānaṃ ekekassa ticīvaraṃ saṅgho dassatī’tiādinā apalokitepi abhājitaṃ vibbhantako na labhati. ‘Apalokanakammaṃ katvā gāhita’nti vuttattā, ‘abhājite vibbhamatī’ti evaṃ pubbe vuttattā cā’’ti vadanti. <span class="bld">‘‘Paccayavasenā</span>ti gahapatikaṃ vā aññaṃ vā vassāvāsikaṃ paccayavasena gāhita’’nti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Ekameva vatthaṃ dātabba</span>nti tattha nisinnānaṃ ekamekaṃ <a name="M0.0528"></a> vatthaṃ pāpuṇātī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Dutiyo therāsane</span>ti anubhāgo. Paṭhamabhāgo aññathā therena gahitoti jānitabbaṃ.</p>
  2314. <p class="subhead">Upanandavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Tivassantarenā</span>ti tiṇṇaṃ vassānaṃ anto ṭhitena. Hatthimhi nakho assāti <span class="bld">hatthinakho</span>. Pāsādassa nakho nāma heṭṭhimaparicchedo. <span class="bld">Gihivikaṭanīhārenā</span>ti gihīhi katanīhāreneva. ‘‘Tehi attharitvā dinnāneva nisīdituṃ labbhanti, na bhikkhunā sayaṃ attharitvā vissajjitabbaṃ saṅghena attharāpetvā vā’’ti likhitaṃ.</p>
  2316. <p class="subhead">Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2317. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. ‘‘Na vissajjetabbaṃ saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā’’ti vacanaṃ ‘‘yaṃ agarubhaṇḍaṃ vissajjiyaṃ vebhaṅgiyaṃ saṅghikaṃ, taṃ gaṇo ce tasmiṃ āvāse vasati puggalopi vā, gaṇena vā puggalena vā vissajjitaṃ saṅghena vissajjitasadisameva hotī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttavacanaṃ sādheti, aññathā ettha gaṇapuggalaggahaṇaṃ niratthakaṃ. <span class="bld">Arañjaro</span> udakacāṭi, alañjalo, bahuudakagaṇhanakoti attho. ‘‘Vaṭṭacāṭi viya hutvā thokaṃ dīghamukho majjhe paricchedaṃ dassetvā kato’’ti likhitaṃ. Maṃsadibbadhammabuddhasamantacakkhuvasena <span class="bld">pañca</span>.</p>
  2318. <p class="bodytext"><span class="bld">Garubhaṇḍena ca garubhaṇḍa</span>nti saṃhārimaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pattacīvaraṃ nikkhipitu</span>nti aṭṭakacchannena <a name="V0.0482"></a> kate mañce. <span class="bld">Vaṭṭalohaṃ</span> nāma pītavaṇṇaṃ. <span class="bld">Pārihāriyaṃ na vaṭṭatī</span>ti āgantukassa adatvā paricārikahatthato attano nāmaṃ likhāpetvā gahetvā yathāsukhaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Gihivikaṭanīhārenevā</span>ti yāva attano kammanibbatti, tāva gahetvā detī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Sikharaṃ</span> nāma yena paribbhamantā chindanti. <span class="bld">Pattabandhako</span> nāma pattassa gaṇṭhiādikārako. ‘‘Paṭimānaṃ suvaṇṇādipattakārako’’tipi vadanti. <span class="bld">‘‘Aḍḍhabāhū</span>ti kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭa’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti imaṃ pāḷiṃ ādiṃ katvā. <span class="bld">Daṇḍamuggaro</span> nāma yena rajitacīvaraṃ pothenti. ‘Paccattharaṇagatika’nti vuttattā, ‘‘tampi garubhaṇḍamevāti vuttattā ca <span class="bld">api</span>-saddena pāvārādipaccattharaṇaṃ sabbaṃ garubhaṇḍamevā’’ti vadanti. Eteneva <a name="M0.0529"></a> suttena aññathā atthaṃ vatvā ‘‘pāvārādipaccattharaṇaṃ na garubhaṇḍaṃ, bhājanīyameva, senāsanatthāya dinnapaccattharaṇameva garubhaṇḍa’’nti vadanti, upaparikkhitabbaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhikā</span>ti cīvaragaṇṭhikā. <span class="bld">Bhañcako</span> nāma sarako.</p>
  2319. <p class="subhead">Navakammadānakathāvaṇṇanā</p>
  2320. <p class="bodytext"><a name="para323-4"></a><span class="paranum">323-4</span>. Aggaḷabandhasūcidvārakaraṇamattenapi. <span class="bld">‘‘Kapotabhaṇḍikā</span> nāma vaḷabhiyā upari ṭhapetabbavalayaṃ vā tiṇacchadanagehassa piṭṭhivaṃsassa heṭṭhā ṭhapetabbaṃ vā ubhayamassa gatā dārū’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Kārantarā</span>ti tadā puna pavisaṭṭhaṃ pubbapayojitānānaṃ vacanapātasenāsanavāso. Na pana patisaṭṭhatoti daṭṭhabbaṃ. Sabbattha vinaṭṭhavāso na ca paṭisedhako hotīti daṭṭhabbo. Dvāravātapānādīni apaharitvā dātuṃ asakkuṇeyyato <span class="bld">‘‘paṭidātabbāniyevā’’</span>ti vuttaṃ. Gopānasiādayo dentassa vihāro palujjatīti <span class="bld">‘‘mūlaṃ vā dātabba’’</span>ntiādi vuttanti eke. ‘‘Nevāsikā pakatiyā anatthatāya bhūmiyā ṭhapenti ce, tesampi anāpattiyevā’’ti likhitaṃ. ‘‘Dvāravātapānādayo aparikammakatāpi apaṭicchādetvā na apassayitabbā’’ti likhitaṃ.</p>
  2321. <p class="subhead">Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2322. <p class="subhead">Uddesabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2323. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Yā</span> bhattuddesaṭṭhānabhūtāya <span class="bld">bhojanasālāya pakatiṭhitikā</span>. <span class="bld">Dinnaṃ panā</span>ti yathā so dāyako deti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘saṅghato bhante’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ekavaḷañja</span>nti ekadvārena vaḷañjitabbaṃ<a name="V0.0483"></a>. <span class="bld">Ticīvaraparivāra</span>nti ettha ‘‘udakamattalābhī viya aññopi uddesabhattaṃ alabhitvā vatthādimanekappakāraṃ labhati ce, <span class="bld">tasseva ta’’</span>nti likhitaṃ. ‘‘Uddesapatte dethā’ti vatvā gahetvā āgatabhāvena saṅghassa pariccattaṃ na hotiyeva tasseva hatthe gatattā, tasmā tehi vuttakkamena sabbehi bhājetvā bhuñjitabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭipāṭipattaṃ vā</span> ṭhitikāya ṭhitapattaṃ vā. <span class="bld">‘‘Kūṭaṭṭhitikā nāma</span> aggahetabbānampi gāhitattā’’ti likhitaṃ, ‘‘paṇītabhattaṭṭhitikañca ajānitvā missetvā gāhitepi evameva paṭipajjitabba’’nti <a name="M0.0530"></a> ca likhitaṃ. <span class="bld">Tañce theyyāya haranti</span> pattahārakā, āṇāpakassa <span class="bld">gīvā</span> hoti. <span class="bld">Atikkantampi ṭhitikaṃ ṭhapetvā</span>ti ettha ‘‘taṃdivasameva ce bhikkhā labbhati, aparadivasato paṭṭhāya na labbhati kirā’’ti likhitaṃ. Pacchā ‘‘sabbo saṅgho paribhuñjatū’’ti avuttepi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. ‘‘Ettake bhikkhū saṅghato uddisitvā dethā’ti avatvā ‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ bhattaṃ gaṇhathā’ti dinnaṃ saṅghikanimantanaṃ nāmā’’ti likhitaṃ.</p>
  2324. <p class="subhead">Nimantanabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2325. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipāṭiyā</span>ti yathāladdhapaṭipāṭiyā. <span class="bld">Vicchinditvā</span>ti bhattaṃ gaṇhathāti padaṃ avatvā. <span class="bld">Ālopasaṅkhepenā</span>ti ayaṃ nayo nimantanāyameva, uddesabhatte pana ekassa pahonakappamāṇe eva ṭhitikā tiṭṭhati. <span class="bld">‘‘Ekavāra</span>nti yāva tasmiṃ āvāse vasanti bhikkhū, sabbeva labhantī’’ti likhitaṃ.</p>
  2326. <p class="subhead">Salākabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2327. <p class="bodytext"><span class="bld">Na hi bahisīmāya saṅghalābho</span>ti ettha ‘‘uddesabhattādīsu bahisīmāya ṭhitassapi ce upāsakā denti, gahetuṃ labhanti, attanopi pāpetvā gahaṇaṃ anuññātaṃ, tathā idha na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Na pāpuṇantīti uddisitvāpi. <span class="bld">Vāragāma</span>nti dūrattā vārena niggahena gantabbagāme. <span class="bld">Phātikammamevā</span>ti atirekalābhā ca bhavanti. <span class="bld">Sammukhībhūtassā</span>ti yebhuyyena ce bhikkhū bahisīmaṃ gatā, sammukhībhūtassa pāpetabbaṃ. Sabhāgattā hi ekena laddhaṃ sabbesaṃ pahoti, tasmimpi asati attano pāpetvā dātabbaṃ. <span class="bld">‘‘Laddhā vā aladdhā vā’’</span>ti vacanasiliṭṭhavasena vuttaṃ. <span class="bld">Vihāre apāpitaṃ pana…pe… na vaṭṭatī</span>ti salākabhattaṃ vihāre uddisiyati. <span class="bld">Tena pana</span> dinnasalākena. <span class="bld">Tassā</span>ti gahetvā gatassa. Salākā gahetabbāti yuttaṃ viya. Sabbapotthakesu ‘‘gāhetabbā’’ti pāṭho, tasmā <span class="bld">tenā</span>ti salākaggāhāpakenāti attho. ‘‘Corikāya <a name="V0.0484"></a> gahitattā na pāpuṇātī’’ti vacanato ‘‘kuṭisodhanaṃ vaṭṭatī’’ti ca dīpavāsino vadanti kira. <span class="bld">Ekaṃ mahātherassā</span>ti mahāthero vihārato yebhuyyena na gacchati, itare kadāci gacchati, tasmā sabhāgā ce, attano pāpetvā puna itaresaṃ diyyati. <span class="bld">Vihāre therassa pattasalākabhatta</span>nti mahāthero ekakova vihāre ohīno, ‘‘avassaṃ sabbasalākā attano pāpetvā ṭhito’’ti <a name="M0.0531"></a> paṭissayaṃ gantvā āgantukabhikkhūnampi adassanato kukkuccaṃ akatvā bhuñjanti.</p>
  2328. <p class="subhead">Pakkhikabhattakathāvaṇṇanā</p>
  2329. <p class="bodytext">Uposathadivase āpattidesanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘parisuddhasīlāna’’</span>nti āha. Lekhaṃ katvā nibaddhāpitaṃ. <span class="bld">‘‘Āgantukabhattampi gamikabhattampī’’</span>ti āgantukova hutvā gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ. Anāthagilānupaṭṭhākopi tena dinnaṃ bhuñjati ce, tassapi pāpetabbameva. <span class="bld">Guḷapiṇḍaṃ</span> tālapakkamattaṃ.</p>
  2330. <p class="centered">Senāsanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2331. <p class="title">7. Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2332. <p class="subhead">Chasakyapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. ‘‘Anupiyaṃ <a name="M0.0532"></a> nāmā’’ti ekavacanena dissati, sattamiyaṃ pana ‘‘anupiyāya’’nti. ‘‘Kāḷudāyippabhutayo dasa dūtā’’ti pāṭho. ‘‘Na heṭṭhāpāsādā na heṭṭhāpāsādaṃ vā’’ti likhitaṃ.</p>
  2334. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Pubbe</span> pubbakāle. ‘‘Rañño sato’’ti ca ‘‘raññovasato’’ti ca pāṭho.</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. Na <a name="V0.0485"></a> lābhataṇhā idha kāmataṇhā, jhānassa nesā parihāni hetu. Buddhattasīlaṃ pana patthayanto jhānāpi naṭṭhoti. Nanu pattabhāvanā. <span class="bld">Manomaya</span>nti jhānamanomayaṃ.</p>
  2336. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Satthāro</span>ti gaṇasatthāro.</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Potthanika</span>nti churikaṃ.</p>
  2338. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Manusse</span>ti purise.</p>
  2339. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. Ekarattādhikārena rakkhaṃ paccāsīsantā īdisāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘pañcime’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbe rakkhasseta’’nti vuttattā mayhaṃ pana rakkhaṇe kiccaṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyyā</span>ti idaṃ āṇattiyā āgatattā evaṃ vuttaṃ.</p>
  2340. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Mā āsado</span>ti mā vadhakacittena upagaccha. <span class="bld">Ito</span>ti imamhā jīvitamhā. <span class="bld">‘‘Yato</span>ti yasmā, yatoti vā gatassā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Paṭikuṭito</span>ti apasakkitvā saṅkucito hutvā vā paṭisakkatī’’ti likhitaṃ.</p>
  2341. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Tikabhojana</span>nti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ. ‘‘Tikabhojanīya’’ntipi pāṭho. Parikappato hi tiṇṇaṃ bhuñjituṃ anujānāmi, tato uddhaṃ gaṇabhojanameva hoti, tassāpi idameva vuttaṃ. Idha apubbaṃ natthi. ‘‘Akataviññattiladdhaṃ <a name="M0.0533"></a> tiṇṇaṃ bhuñjantānaṃ kiñcāpi taṃ gaṇabhojanaṃ nāma na hoti, viññattivasena pana na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Tayo atthavase paṭiccā</span>ti etthāpi ‘‘mā pāpicchāpakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyu’’nti pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Kulānuddayatāya cā</span>ti kulānaṃ pasādarakkhaṇatthaṃ. <span class="bld">Vajja</span>nti vajjameva. ‘‘Vajjamimaṃ phuseyyā’’ti likhitaṃ. ‘‘Vajjanīyaṃ puggalaṃ phuseyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Imassa mano na phuseyyā’’ti vattabbampi siyā. <span class="bld">Cakkabheda</span>nti sāsanabhedaṃ. <span class="bld">Āyukappa</span>nti ettha kiñcāpi avīcimhi āyuparimāṇaṃ natthi, yena pana kammena yattakaṃ anubhavitabbaṃ, tassa āyukappanti veditabbaṃ.</p>
  2342. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. ‘‘Aññataraṃ āsanaṃ gahetvā nisīdī’’ti vacanato visabhāgaṭṭhānaṃ gatassa pesalassapi bhikkhuno tesaṃ āsane nisīdituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Āgilāyatī</span>ti rujjati. <span class="bld">Ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā</span>ti <a name="V0.0486"></a> tassa tassa cittācāraṃ ādissa ādissa desanā, ādesanāpāṭihāriyānusāsanī. Iddhi eva pāṭihāriyaṃ <span class="bld">iddhipāṭihāriyaṃ,</span> iddhipāṭihāriyasaṃyuttāya anusāsaniyā ovadatīti attho. <span class="bld">Nanu taṃ āvuso</span>ti ettha taṃ vacanaṃ nanu mayā vuttosīti attho.</p>
  2343. <p class="bodytext"><a name="para346-9"></a><span class="paranum">346-9</span>. <span class="bld">Suvikkhālita</span>nti sudhotaṃ. <span class="bld">Saṃkhāditvā</span>ti suṭṭhu khāditvā. <span class="bld">‘‘Mahiṃ vikubbato</span>ti mahāvisālo’’ti likhitaṃ. Tassa bhisaṃ ghasamānassa. Tattha <span class="bld">nadīsu jaggato</span>ti pālentassa. ‘‘Kiṃ? Hatthiyūthaṃ gantu’’nti vadanti. ‘‘Asaṃpāto’ti pāṭho, apatto hutvāti attho’’ti likhitaṃ. ‘‘Apāyabahuttā puna dassito’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Evaṃsate</span>ti evaṃ assa te āsavā’’ti likhitaṃ.</p>
  2344. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">‘‘Vosānaṃ</span> pariniṭṭhānaṃ vā’’ti ca likhitaṃ. <span class="bld">Jātū</span>ti daḷhatthe nipāto. <span class="bld">Mā udapajjathā</span>ti mā uppajjeyya. ‘‘So pamādamanuyuñjanto’’ti pāṭho. <span class="bld">Anādaraṃ</span> kusalesu. <span class="bld">Udadhi mahā</span>ti kittako mahā? Bhesmā yāva bhayānako, tāva mahāti vuttaṃ hoti.</p>
  2345. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. <span class="bld">Na kho, upāli, bhikkhunī saṅghaṃ bhindatī</span>ti ettha bhikkhu saṅghaṃ na bhindati, bhikkhunī saṅghaṃ bhindatīti keci, netaṃ gahetabbaṃ. Kevalaṃ ‘‘saṅgho’’ti <a name="M0.0534"></a> vutte bhikkhusaṅghova adhippeto. ‘‘Saṅghassa deti, ubhatosaṅghassa deti cā’’ti (mahāva. 379) mātikāvacanampi sādheti. Tasmiṃ adhammadiṭṭhibhede dhammadiṭṭhi siyā. ‘‘Sīlasatibhedesupi samāno dhammaṃ kātunti saṅghabhede vematikopi tādiso vā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Vinidhāyā</span>ti attano vañcanādhippāyataṃ chādetvā.</p>
  2346. <p class="centered">Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2347. <p class="title">8. Vattakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2348. <p class="subhead">Āgantukavattakathāvaṇṇanā</p>
  2349. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Ekasmiṃ <a name="M0.0535"></a><a name="V0.0487"></a> gāme aññavihārato āgatopi āgantukova. Tattha keci evaṃ vadanti ‘‘āvāsiko katthaci gantvā sace āgato, ‘tenāpi āgantukabhattaṃ bhuñjitabba’nti vuttattā dūrāgamanaṃ vuttaṃ hoti, na gāme, tasmā na yutta’’nti. Te vattabbā ‘‘āgantukabhattaṃ nāma gahaṭṭhehi ṭhapitaṃ. Yasmiṃ nibaddhaṃ, tato aññagāmatoti āpannaṃ. Tathā vihārādhikārattā aññavihārato āgatopi āgantuko vā’’ti ācariyānaṃ sanniṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pānīyaṃ pucchitabbaṃ, paribhojanīyaṃ pucchitabba</span>nti uddharitvā ghaṭasarāvādigataṃ sandhāya paṭhamaṃ, dutiyaṃ kūpataḷākādigatanti ācariyo. Dutiyavāre attano vasanaṭṭhānattā visuṃ pucchitabbameva, tasmā vuttaṃ etaṃ ‘‘paricchinnabhikkho vā gāmo’’ti. Bahūsu potthakesu duvidhāpi yujjati.</p>
  2350. <p class="subhead">Anumodanavattakathāvaṇṇanā</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para362-4"></a><span class="paranum">362-4</span>. Pañcame anumodanatthāya nisinne. <span class="bld">‘‘Manussānaṃ parivisanaṭṭhāna</span>nti yattha manussā saputtadārā āvasitvā dentī’’ti likhitaṃ. Imasmiṃ khandhake āgantukāvāsikagamikānumodanabhattaggapiṇḍacārikāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhācariyasaddhivihārikantevāsikavattāni <span class="bld">cuddasa mahāvattāni</span> nāma. Aggahitaggahaṇena gaṇiyamānāni <span class="bld">asīti khandhakavattāni</span> nāma honti.</p>
  2352. <p class="centered">Vattakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2353. <p class="title">9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2354. <p class="subhead">Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā</p>
  2355. <p class="bodytext"><a name="para383-4"></a><span class="paranum">383-4</span>. ‘‘Nandimukhī’’ti <a name="V0.0488"></a><a name="M0.0536"></a> likhitaṃ. <span class="bld">Āyatakenevā</span>ti ādimhi eva. <span class="bld">Ya</span>nti yasmā. Savantiyo <span class="bld">mahānadiyo</span>. ‘‘Mahantabhūtāna’’nti pāṭho. <span class="bld">Pattā</span>ti patvā. ‘‘Samūlikāya ṭhapeti akatāyā’’ti ṭhapanakassa saññāmūlavasena vuttaṃ. Taṃ vatthuṃ avinicchinitvāva parisā vuṭṭhāti.</p>
  2356. <p class="subhead">Attādānaaṅgakathāvaṇṇanā</p>
  2357. <p class="bodytext"><a name="para398-9"></a><span class="paranum">398-9</span>. <span class="bld">‘‘Attādāna</span>nti sayaṃ parehi codito attānaṃ sodhetuṃ anādiyitvā paresaṃ vippaṭipattiṃ disvā sāsanaṃ sodhetuṃ attanā āditabba’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Vassāratto</span>ti vassakālo. <span class="bld">Sappaṭimāso</span>ti ākaḍḍhanayuttoti adhippāyo.</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para401"></a><span class="paranum">401</span>. <span class="bld">Upadahātabbo</span>ti uppādetabbo, vippaṭisāramukhena dhāretabboti adhippāyo.</p>
  2359. <p class="centered">Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2360. <p class="title">10. Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā</p>
  2361. <p class="subhead">Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  2362. <p class="bodytext"><a name="para402-3"></a><span class="paranum">402-3</span>. <span class="bld">Sūnehī</span>ti <a name="M0.0537"></a> sutehi. ‘‘Setaṭṭikā nāma rogajātī’’ti pāḷi. ‘‘Setaṭṭhikā’’ti aṭṭhakathā<a name="V0.0489"></a>. ‘‘Paṭisambhidāpattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānikānaṃ sabbappakārā sampatti ijjhatī’’ti likhitaṃ.</p>
  2363. <p class="subhead">Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2364. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Yadaggena</span> yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā. <span class="bld">Tadevā</span>ti tasmiṃ eva divase. ‘‘Anuñattiyā’’ti pāṭho. ‘‘Anupaññattiyā’’ti na sundaraṃ.</p>
  2365. <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. ‘‘Paṭiggaṇhāmi yāvajīvaṃ anatikkamanīyo’’ti vatvā idāni kiṃ kāraṇā varaṃ yācatīti ce? Parūpavādavivajjanatthaṃ. Dubbuddhino hi keci vadeyyuṃ ‘‘mahāpajāpatiyā paṭhamaṃ sampaṭicchitattā ubhatosaṅghassa yathāvuḍḍhaabhivādanaṃ na jātaṃ. Gotamī ce varaṃ yāceyya, bhagavā anujāneyyā’’ti.</p>
  2366. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Vimānetvā</span>ti aparajjhitvā.</p>
  2367. <p class="bodytext"><a name="para410-3"></a><span class="paranum">410-3</span>. <span class="bld">Kammappattāyopī</span>ti kammārahāpi. <span class="bld">Āpattigāminiyopī</span>ti āpattiṃ āpannāyopi. <span class="bld">Dve tisso bhikkhuniyo</span>ti dvīhi tīhi bhikkhunīhi. ‘‘Manosilikāyā’’ti pāṭho.</p>
  2368. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>. ‘‘Tena ca bhikkhu nimantetabbo’’ti sāmīcivasena vuttaṃ.</p>
  2369. <p class="bodytext"><a name="para422-3"></a><span class="paranum">422-3</span>. ‘‘Anujānāmi…pe… tāvakālika’’nti puggalikaṃ sandhāya vuttaṃ, na saṅghikanti ācariyo. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, utuniyā kaṭisuttaka’’nti vacanato bhikkhussa vinibandhaṃ kaṭisuttakaṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Paggharantī</span> visaviṇā. <span class="bld">Vepurisikā</span> massudāṭhī.</p>
  2370. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Tayo nissaye</span>ti rukkhamūlañhi sā na labhati.</p>
  2371. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. Bhattagge <a name="M0.0538"></a> sace dāyakā bhikkhunisaṅghassa bhuttavato catupaccaye dātukāmā honti, yathāvuḍḍhameva.</p>
  2372. <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Vikāle</span>ti <a name="V0.0490"></a> yāva vikāle honti, tāva pavāresunti attho. <span class="bld">Ajjattanā</span>ti ajjatanā.</p>
  2373. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. <span class="bld">Anuvāda</span>nti issariyaṭṭhānaṃ. Idaṃ sabbaṃ ‘‘ajjatagge ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho’’ti paññattassa garudhammassa vītikkamaāpattipaññāpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ, aññathā yesaṃ garudhammānaṃ paṭiggahaṇena bhikkhunīnaṃ upasampadā anuññātā, tesaṃ vītikkame anupasampannāva siyāti āsaṅkā bhaveyya.</p>
  2374. <p class="bodytext"><a name="para429"></a><span class="paranum">429</span>. <span class="bld">Itthiyuttenā</span>ti itthīhi gāvīādīhi dhuraṭṭhāne yuttena. <span class="bld">Purisantarenā</span>ti purisena antarikena. ‘‘Purisadutiyenā’’ti likhitaṃ, purisasārathināti adhippāyo. ‘‘Bāḷhataraṃ aphāsū’’ti vacanato gilānāya vaṭṭaticceva siddhaṃ, bhagavantaṃ āpucchitvā anuññātaṭṭhāne upasampajjissāmīti adhippāyo.</p>
  2375. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Sā kenacideva antarāyenā</span>ti sabbantarāyasaṅgahanavacanaṃ, tasmā taṃ na antarāyaṃ kittetvā, vuttantarāyena ‘‘rājantarāyenā’’ti sādhetabbanti ācariyo.</p>
  2376. <p class="bodytext"><a name="para431-2"></a><span class="paranum">431-2</span>. ‘‘Navakammanti katvā ‘ettakāni vassāni vasatū’ti apaloketvā saṅghikabhūmidāna’’nti likhitaṃ. ‘‘Sāgāra’’nti vuttattā agārapaṭisaṃyuttarahonisajjasikkhādivajjitāti keci, yuttametaṃ. Kasmā? ‘‘Sahāgāraseyyamattaṃ ṭhapetvā’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, posetu’’nti vacanato posanayuttakammaṃ sabbaṃ vaṭṭati mātuyā, na aññesaṃ. Vasituṃ ce na sakkoti dutiyaṃ vinā, sammannitvāva dātabbā tāya iti no mati. Kittakaṃ kālaṃ? Vasitvā ce dutiyā gantumicchati, aññaṃ sammannituṃ yuttāva. Sā vijātā labheti ācariyo.</p>
  2377. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. ‘‘Idaṃ odissa anuññātaṃ vaṭṭatīti ekato vā ubhato vā avassave satipi vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. ‘‘Kesacchedādikaṃ kammaṃ anujānāmi sādituṃ <a name="M0.0539"></a>’’icceva vuttattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tadaññe sāditu’’</span>nti. ‘‘Kesacchedādikaṃ kammaṃ anujānāmi, bhikkhave’’ti avatvā ettakaṃ yasmā ‘‘sāditu’’nti bhāsitaṃ, tasmā sā vicikicchāya ubhatopi avassave api pārājikakhettena sā pārājikaṃ phusati. Iti aṭṭhakathāsvetaṃ sabbāsupi vinicchitaṃ. Odissakābhilāpo <a name="V0.0491"></a> hi aññathā nibbisesato taṃ pamāṇaṃ. Yadi tathā bhikkhussa kappati vicikicchā.</p>
  2378. <p class="gatha1">Kālamodissa naṃ padaṃ, na sattodissakañhi taṃ;</p>
  2379. <p class="gathalast">Atha bhikkhuniyā eva, kālamodissa bhāsitaṃ.</p>
  2380. <p class="gatha1">Evaṃ pārājikāpatti, sithilāva katā siyā;</p>
  2381. <p class="gathalast">Sabbaso pihitaṃ dvāraṃ, sabbapārājikasminti.</p>
  2382. <p class="gatha1">Niratthakabhāvato, ubbhajāṇumaṇḍale;</p>
  2383. <p class="gathalast">Tasmā na sādiyantīti, nidānavacanakkamaṃ.</p>
  2384. <p class="gatha1">Nissāya satthunā vuttaṃ, sāditunti na aññathā;</p>
  2385. <p class="gathalast">Attano paṇhisamphassaṃ, sādituṃ yena vāritaṃ.</p>
  2386. <p class="gatha1">Api pārājikakkhette, kathaṃ dvāraṃ dadeyya so;</p>
  2387. <p class="gathalast">Tathāpi buddhaputtānaṃ, buddhabhāsitabhāsitaṃ.</p>
  2388. <p class="gatha1">Vacanañca samānento, no cettha yuttikathā dhīrā;</p>
  2389. <p class="gathalast">Kesacchedādikammassa, avassaṃ karaṇīyato.</p>
  2390. <p class="gatha1">Cittassa cātilolattā, gaṇassa ca aṅgasampadā-</p>
  2391. <p class="gatha1">Bhāvā bhikkhunīnaṃ mahesinā, rakkhituñca asaṅkattā;</p>
  2392. <p class="gathalast">Nanu modissakaṃ katanti.</p>
  2393. <p class="centered">Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2394. <p class="title">11. Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2395. <p class="subhead">Saṅgītinidānakathāvaṇṇanā</p>
  2396. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. <span class="bld">Chinnapāta</span>nti <a name="V0.0492"></a><a name="M0.0540"></a> bhāvanapuṃsakaṃ, tenākārena patantīti attho. <span class="bld">Upaddutā ca mayaṃ homā</span>ti atītatthe vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho. Atha vā tasmiṃ sati homa. ‘‘Pañca bhikkhusatānī’’ti gaṇanavasena vatvā ‘‘vassaṃ vasantā’’ti puggalaniddeso kato.</p>
  2397. <p class="subhead">Khuddānukhuddakakathāvaṇṇanā</p>
  2398. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. ‘‘Vassikasāṭikaṃ akkamitvā’’ti vacanato bhagavato catutthacīvarampi atthīti siddhaṃ. Tenevāha <span class="bld">cīvarakkhandhake</span> ‘‘catutthaṃ cīvaraṃ pārupī’’ti.</p>
  2399. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">‘‘Apica yatheva mayā’’</span>tiādi saṅgītiyā aggahaṇādhippāyavasena vuttaṃ, kintu susaṅgītā āvuso therehi dhammo ca vinayo ca. <span class="bld">Apicāhaṃ nāma tathevāhaṃ dhāressāmī</span>ti yatheva mayā bhagavato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, tatheva therehi bhagavatā sayameva etadaggaṃ āropitehi, tasmā susaṅgahitā saṅgītīti vuttaṃ hoti.</p>
  2400. <p class="subhead">Brahmadaṇḍakathāvaṇṇanā</p>
  2401. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. ‘‘Tvaṃyeva āṇāpehī’’ti ettakameva vuttaṃ, therā pana brahmadaṇḍaṃ katvā vuttaṃyeva <span class="bld">‘‘channassā’’</span>tiādimāhaṃsūti veditabbaṃ. Ettha ca ānandatthero viya aññopi saṅghena āṇatto bhikkhu brahmadaṇḍakatena bhikkhunā ālapituṃ labhati, na añño. <span class="bld">Ujjavanikāyā</span>ti paṭisotagāminiyā. Āgamā nu kho idha <span class="bld">āgamā nu khvidha</span>. Āgamā kho idha, te orodhā idha āgamā kho. <span class="bld">‘‘Bhisicchavī</span>ti bhisitthavikā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Sabbevime</span>ti sabbameva. <span class="bld">Kulavaṃ gamentī</span>ti niratthakavināsaṃ gamenti. Kucchito lavo kulavo, anayavināsoti vuttaṃ hoti. Imāya kho pana ‘‘dhammavinayasaṅgītiyā’’ti vattabbe visesena vinayassa sāsanamūlabhāvadassanatthaṃ, tasmiṃ ṭhite sakalasāsanaṭhitisiddhidīpanatthañca ‘‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’’ti <a name="V0.0493"></a> vatthusmiṃ āraddhattā, imissā ca pariyattiyā vinayapiṭakattā <span class="bld">‘‘vinayasaṅgītiyā’’</span>ti idha vuttaṃ.</p>
  2402. <p class="centered">Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2403. <p class="title">12. Sattasatikakkhandhakavaṇṇanā</p>
  2404. <p class="subhead">Dasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2405. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Nikkhittamaṇisuvaṇṇā</span>ti <a name="M0.0541"></a> sikkhāpadeneva paṭikkhittamaṇisuvaṇṇā. Tattha maṇiggahaṇena sabbaṃ dukkaṭavatthu, suvaṇṇaggahaṇena sabbaṃ pācittiyavatthu gahitaṃ hoti. <span class="bld">Bhikkhaggena</span> bhikkhugaṇanāyāti vuttaṃ hoti.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>. <span class="bld">Mahikā</span>ti himaṃ. <span class="bld">Posā</span>ti sattā. <span class="bld">Sarajā</span>ti sakilesarajā. <span class="bld">Magā</span>ti magasadisā. Tasmiṃ tasmiṃ visaye, bhave vā netīti netti, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ, tāya saha vattantīti <span class="bld">sanettikā</span>.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para450-2"></a><span class="paranum">450-2</span>. <span class="bld">Ahogaṅgo</span>ti pabbatassa nāmaṃ. <span class="bld">Anumānessāmā</span>ti paññāpessāma. <span class="bld">Āsutā</span>ti sajjitā, ‘‘asuttā’’ti vā pāṭho, anāvilā apakkā taruṇā.</p>
  2408. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Ujjaviṃsu</span> paṭisotena gacchiṃsu.</p>
  2409. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Appeva nāmā</span>ti sādhu nāma. <span class="bld">Mūlā dāyakā</span> pesalakā. <span class="bld">‘‘Kullakavihārenā</span>ti khuddakavihārenā’’ti likhitaṃ. Rūpāvatārattā <span class="bld">kullakavihāro</span> nāma. Kathaṃ panetaṃ paññāyati, yena sannidhikataṃ yāvajīvikaṃ yāvakālikena tadahupaṭiggahitena sambhinnarasaṃ tadahupaṭiggahitasaṅkhayaṃ āgantvā sannidhikatāmisasaṅkhyameva gacchatīti? Vuccate – ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti vacanato purepaṭiggahitaṃ yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitenāmisena <a name="V0.0494"></a> ce sambhinnaṃ, purepaṭiggahitasaṅkhyameva gacchatīti siddhaṃ. Aññathā ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti (mahāva. 305) vuttaṭṭhāne viya idhāpi ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahitaṃ kāle kappatī’’ti vadeyya, tañcāvuttaṃ. Tasmā purepaṭiggahitaṃ taṃ āmisasambhinnaṃ āmisagatikamevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti (pāci. 253) vuttaṃ. Byañjanamattaṃ na gahetabbaṃ.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti <a name="M0.0542"></a> imasmiṃ pāṭhe. ‘‘‘Kāle kappati, vikāle na kappatī’ti (mahāva. 305) vuttavacanamattena ‘vikāle kappatī’ti vikālabhojanapācittiyaṃ āvahaṃ hotīti attho, <span class="bld">‘na kappatī’</span>ti sannidhibhojanapācittiyaṃ āvahaṃ hotīti attho, yadi sambhinnarasaṃ ajjapaṭiggahitampi yāvajīvikanti attho’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Suttavibhaṅge</span>ti mātikāsaṅkhāte sutte ca tassa padabhājanīyasaṅkhāte vibhaṅge cāti attho. Idaṃ āgatameva. Kataranti? <span class="bld">‘‘Atikkāmayato chedanaka’’</span>nti idaṃ.</p>
  2411. <p class="gatha1">Tividatthipamāṇañce, adasaṃ taṃ nisīdanaṃ;</p>
  2412. <p class="gathalast">Nisīdanaṃ kathaṃ hoti, sadasaṃ tañhi lakkhaṇaṃ.</p>
  2413. <p class="gatha1">Tividatthipamāṇaṃ taṃ, dasā tattha vidatthi ce;</p>
  2414. <p class="gathalast">Taṃnisīdananāmattā, tasmiṃ chedanakaṃ siyā.</p>
  2415. <p class="gatha1">Anisīdananāmamhi, kathaṃ chedanakaṃ bhave;</p>
  2416. <p class="gathalast">Iti ce neva vattabbaṃ, nisīdanavidatthito.</p>
  2417. <p class="gatha1">Kappate sadasāmattaṃ, nisīdanamiti kāraṇaṃ;</p>
  2418. <p class="gathalast">Kathaṃ yujjati no cetaṃ, nisīdanassa nāmakaṃ.</p>
  2419. <p class="gatha1">Nisīdananti vuttattā, pamāṇasamatikkamā;</p>
  2420. <p class="gathalast">Tassānumatihetuttā, tattha chedanakaṃ bhave.</p>
  2421. <p class="unindented">Jātarūpakappe –</p>
  2422. <p class="gatha1">Jātarūpaṃ <a name="V0.0495"></a> paṭikkhittaṃ, puggalasseva pāḷiyaṃ;</p>
  2423. <p class="gathalast">Na saṅghassāti saṅghassa, tañce kappati sabbaso.</p>
  2424. <p class="gatha1">Vikālabhojanañcāpi, puggalasseva vāritaṃ;</p>
  2425. <p class="gathalast">Na saṅghassāti saṅghassa, kappatīti kathaṃ samaṃ.</p>
  2426. <p class="centered">Sattasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2427. <p class="centered">Cūḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2428. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  2429. <p class="chapter">Parivāravaṇṇanā</p>
  2430. <p class="title">Soḷasamahāvāravaṇṇanā</p>
  2431. <p class="subhead">Paññattivāravaṇṇanā</p>
  2432. <p class="bodytext"><a name="para1-2"></a><span class="paranum">1-2</span>. Sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātassa <a name="V0.0496"></a><a name="M0.0543"></a> <span class="bld">dhammakkhandhasarīrassa</span> sāsaneti attho. Parivāroti saṅgahaṃ yo samāruḷho, <span class="bld">tassa</span> parivārassa. Vinayabhūtā paññatti <span class="bld">vinayapaññatti</span>. ‘‘Paññattikālaṃ jānatā’’ti dukanayavasena vatvā puna suttantanayena vattuṃ <span class="bld">‘‘apica pubbenivāsādīhī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">passanaṃ</span> nāma dassanattā dibbacakkhunā yojitaṃ paṭivedhañāṇadassanaṃ. <span class="bld">Desanāpaññāya passatā</span>ti āsayānusayādike. <span class="bld">Pucchāyā</span>ti sattamī. <span class="bld">Punapi etthā</span>ti pucchāvissajjane. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti natthikadiṭṭhi antaggāhikadiṭṭhi. ‘‘Ājīvahetu paññattānī’’ti vacanato imāni cha sikkhāpadāni ṭhapetvā sesā ācāravipatti nāmāti veditabbaṃ. <span class="bld">Kāyena pana āpattiṃ āpajjatī</span>ti ettha ‘‘pubbabhāge sevanacittamaṅgaṃ katvā kāyadvārasaṅkhātaṃ viññattiṃ janayitvā pavattacittuppādasaṅkhātaṃ āpattiṃ āpajjati, kiñcāpi cittena samuṭṭhāpitā viññatti, tathāpi cittena adhippetassa atthassa viññattiyā sādhitattā ‘kāyadvārena āpajjatī’ti vutta’’nti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ, na bhaṇḍanādittayavūpasamaṃ. <span class="bld">Āpāṇakoṭika</span>nti jīvitapariyantaṃ katvā. <span class="bld">Porāṇakehi mahātherehī</span>ti sīhaḷadīpe mahātherehi potthakaṃ <a name="V0.0497"></a> āropitakāle ṭhapitāti attho. ‘‘Catutthasaṅgītisadisā potthakāruḷhasaṅgīti ahosī’’ti vuttaṃ.</p>
  2433. <p class="centered">Mahāvibhaṅge paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2434. <p class="subhead">Katāpattivārādivaṇṇanā</p>
  2435. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Katāpattivāre <a name="M0.0544"></a> ‘‘saṅghikaṃ mañcaṃ vā’’tiādi ajjhokāsattā vihārabbhantarepi āpajjanato leḍḍupātātikkamavasena vuttaṃ. Dutiye <span class="bld">seyyaṃ santharitvā</span>ti abbhantare santharitabhāvato vihārato bahigamanepi taṃdivasānāgame āpajjanato ‘‘parikkhepaṃ atikkāmetī’’ti vuttaṃ.</p>
  2436. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. <span class="bld">Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropento catasso āpattiyo</span>ti ettha kiñcāpi tasmiṃ sikkhāpade tiracchānagatapāṇova adhippeto, atha kho pāṇoti vohārasāmaññato atthuddhāravasena ‘‘catasso’’ti vuttaṃ. Esa nayo aññesupi evarūpesu ṭhānesu.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Vikāle gāmappavesane ‘‘paṭhamaṃ pādaṃ parikkhepaṃ atikkāmeti, āpatti dukkaṭassā’ti vuttattā upacāre nāpajjati, parikkhepaṃ atikkamitvāva āpajjatīti siddhamevā’’ti vadanti.</p>
  2438. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Paccayavāre purimavārato viseso atthiyeva, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto kati āpattiyo āpajjatī’’ti vutte jatumaṭṭhakassokāso na jāto, idha pana ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā’’ti vutte puggalaniddesābhāvā jatumaṭṭhakañca paviṭṭhaṃ, evaṃ viseso atthi. Tathā evarūpesu ṭhānesu.</p>
  2439. <p class="centered">Mahāvibhaṅge ca bhikkhunivibhaṅge soḷasamahāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2440. <p class="title">Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā</p>
  2441. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Anattā</span>ti <a name="V0.0498"></a><a name="M0.0545"></a> attavirahitā ‘‘alavaṇabhojana’’ntiādīsu viya. Karuṇāsītalabhāvena candasadiso. Kilesatimirappahānato <span class="bld">ādicco</span>. Yasmā te desayanti, tasmā <span class="bld">aṅgīraso</span>pi. <span class="bld">Piṭake tīṇi desayi</span> tesaṃ aññatarattāti attho. Vinayo yadi tiṭṭhati, evaṃ paṭipattisaddhammādi <span class="bld">nīyati</span> pavattatīti attho. Ayaṃ pana kathaṃ tiṭṭhatīti? Āha <span class="bld">‘‘ubhato cā’’</span>tiādi. Parivārena ganthitā tiṭṭhantīti attho. Tasseva parivārassa sutte. Niyatasamuṭṭhānaṃ kataṃ, vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Asambhinnasamuṭṭhānāni</span> asaṅkarasamuṭṭhānāni, aññehi asadisasamuṭṭhānānīti attho. Yasmā parivāre sati vinayo tiṭṭhati, vinaye sati saddhammo tiṭṭhati, yasmā samuṭṭhānāni ca sutte dissanti, tasmā sikkheti attho. <span class="bld">‘‘Dhammakāmo supesalo’’</span>ti parivāre gāravajananatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘dissantī’’ti tattha. <span class="bld">‘‘Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī</span>ti paṭhamapārājikaṃ ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pāḷiya</span>ñhi niddiṭṭhasamuṭṭhānañca dissati. ‘‘Tasseva parivārassa, samuṭṭhānaṃ niyato kata’’nti vuttaṃ purimanayeti attho. <span class="bld">Yathāñāya</span>nti yathābhūtaṃ. ‘‘Sañcarittābhāsanañcā’’ti pāṭho. ‘‘Sañcarittānubhāsanañcā’’tipi atthi. <span class="bld">Nayavajjehi</span> vinayavajjehīti attho.</p>
  2442. <p class="subhead">Paṭhamapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">Nānubandhe pavattini</span>nti ‘‘yā pana bhikkhunī vutthāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyyā’’ti vuttasikkhāpadañca. Ayaṃ pāṭho ekaccesu potthakesu na dissati. <span class="bld">Chasattati</span> paṭhamapārājikasamuṭṭhānā.</p>
  2444. <p class="subhead">Dutiyapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2445. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">‘‘Kukkuccaṃ cīvaraṃ datvā</span>ti kukkuccuppādanañca dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā khīyanañca cīvaraṃ datvā khīyanañcā’’ti pāṭho. <span class="bld">‘‘Datvā’’</span>ti uppaṭipāṭiyā vuttaṃ, tasmā ‘‘kukkuccaṃ dhammikaṃ datvāti pāṭho sundaro’’ti vadanti, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  2446. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Akata</span>nti <a name="V0.0499"></a> abhinavaṃ.</p>
  2447. <p class="title">Antarapeyyālaṃ</p>
  2448. <p class="subhead">Katipucchāvāravaṇṇanā</p>
  2449. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Paṭiniddesa</span>nti <a name="M0.0546"></a> punappunaṃ niddisanaṃ. Āpattikkhandhehi <span class="bld">vinītāni</span> saṃvarānīti attho. <span class="bld">Etehi</span> āpattikkhandhehi. <span class="bld">‘‘Ārakā’’</span>ti nivattiatthena vuttattā taṃ puna sarūpena vattukāmo <span class="bld">‘‘bhusā vā’’</span>ti āha. ‘‘Gehaṃ dhūmena puṇṇaṃ ādhūmita’’ntiādīsu viya rāgādiveraṃ maṇati vināseti. <span class="bld">Etāyā</span>ti <span class="bld">viratiyā</span>. Vela calane. <span class="bld">Niyyānaṃ</span> maggaṃ sinoti bandhatīti setu. <span class="bld">‘‘Setughāto</span>ti vītikkamapaṭipakkhabhūtā virati, tadatthanibbattikaracittuppādo vā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dhammassavanagga</span>nti dhammaṃ suṇantānaṃ samūha’’nti likhitaṃ. Sace na gacchati, vikkhitto vā nisīdati. <span class="bld">Kāyappāgabbhiyaṃ</span> kāyaduccaritaṃ. ‘‘Pamāde’’ti vatvā tadatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sativippavāse’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2450. <p class="bodytext"><a name="para272-3"></a><span class="paranum">272-3</span>. <span class="bld">Saparasantāne vā</span>ti sasantāne vā parasantāne vā. <span class="bld">Tathā vivadantā panā</span>ti bhedakaravatthūni nissāya vivadantā. <span class="bld">Ubhayehipī</span>ti theranavehi. <span class="bld">Na</span>nti mettaṃ kāyakammaṃ. Yesaṃ puggalānaṃ piyaṃ karoti, tesaṃ <span class="bld">mettākāyakammasaṅkhāto dhammo</span>. <span class="bld">Ettaka</span>nti āmisavibhattidassanaṃ. <span class="bld">Asukassa cā</span>ti puggalavibhattidassanaṃ. ‘‘Dussīlassa adātumpi vaṭṭatī’’ti vuttattā eva alajjiparibhogo vārito. <span class="bld">Sabbesaṃ dātabbamevā</span>ti sanniṭṭhānena ajānantena vibhāgaṃ akatvā dātabbabhāvaṃ dīpetīti eke. ‘‘Sabbesaṃ dātabbamevā’’ti vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span>. Tattha ‘‘alajjiukkhittakānaṃ paribhogasīsena sahatthā na dātabbaṃ, dāpetabbanti apare’’ti vuttaṃ. Vicinitvā dānaṃ <span class="bld">viceyya dānaṃ</span>. Yasmā ayaṃ viseso kātabboyevāti ayaṃ karoti, tasmā puggalavibhāgo na katoti sambandho. Pakativaṇṇena <span class="bld">visabhāgavaṇṇena</span>. ‘‘Idaṃ nāma āpanno’’ti parehi aparāmasitabbato <span class="bld">aparāmaṭṭhāni</span>. Anulomehi gahitasaṅkhārārammaṇehi nibbānārammaṇaṃ katvā <span class="bld">niyyāti</span>.</p>
  2451. <p class="subhead">Chaāpattisamuṭṭhānavārādivaṇṇanā</p>
  2452. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">‘‘Paṭhamena</span> <a name="V0.0500"></a> <span class="bld">āpattisamuṭṭhānena dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti na hīti vattabba’’</span>nti vuttaṃ vācācittavasenevāpajjitabbato.</p>
  2453. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. <span class="bld">Kuṭiṃ</span> <a name="M0.0547"></a> <span class="bld">karotī</span>ti ettha sañcarittamavatvā dukkaṭathullaccayasaṅghādisesānaṃ ekasmiṃ vatthusmiṃ paṭipāṭiyā uppattidassanatthamidaṃ vuttaṃ. Na hi sañcaritte eva āpajjati. ‘‘Iminā pana nayena sabbattha paṭipāṭiyā aggahaṇe kāraṇaṃ veditabba’’nti vuttaṃ.</p>
  2454. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Vivekadassinā</span>ti tadaṅgavivekādipañcavidhavivekadassinā.</p>
  2455. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">Attano duṭṭhulla</span>nti saṅghādisesaṃ.</p>
  2456. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇapaccayā</span>ti aññehi, attanā vā pubbabhāge āpannapaccayāti attho. <span class="bld">Omasatī</span>ti ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo’’ti vivadanto ‘‘tvaṃ kiṃ jānāsī’’tiādinā omasati. <span class="bld">Tīhi samathehi</span> sammukhāvinayapaṭiññātakaraṇatiṇavatthārakehi. ‘‘Sammukhāvinayañcettha sabbattha icchitabbato ‘sammukhāvinayena ceva paṭiññātakaraṇena cā’tiādinā dvīhipi yojitaṃ. Esa nayo sabbatthā’’ti vuttaṃ.</p>
  2457. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Ṭhapetvā satta āpattiyo</span>ti ettha ‘‘kiñcāpi avasesā natthi, tathāpi paṭipāṭiyā pāṭavajananatthaṃ pucchā katā’’ti vuttaṃ.</p>
  2458. <p class="centered">Antarapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2459. <p class="title">Samathabhedavaṇṇanā</p>
  2460. <p class="subhead">Adhikaraṇapariyāyavārādivaṇṇanā</p>
  2461. <p class="bodytext"><a name="para293-4"></a><span class="paranum">293-4</span>. <span class="bld">Lobhakāraṇā</span> <a name="M0.0548"></a><a name="V0.0501"></a> <span class="bld">vivādanato ‘‘lobho pubbaṅgamo’’</span>ti vuttaṃ. Evaṃ sesesu. <span class="bld">Ṭhānānī</span>tiādīni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi tiṭṭhanti etthāti <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> vasanti etthāti <span class="bld">vatthu,</span> bhavanti etthāti <span class="bld">bhūmī</span>ti vuccati. Ke tiṭṭhanti vasanti bhavanti cāti? Vivādādhikaraṇādayo. Kusalākusalābyākatacitto hutvā vivadanato <span class="bld">‘‘nava hetū’’</span>ti vuttaṃ. Kodhano hoti upanāhītiādīni <span class="bld">dvādasa mūlāni</span>. Akkosantena hi catūsu vipattīsu ekena anuvadanato <span class="bld">‘‘catasso vipattiyo ṭhānānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Cuddasa mūlānī</span>ti vivādādhikaraṇe vuttā dvādasa, kāyo, vācā ca.</p>
  2462. <p class="bodytext"><a name="para295-6"></a><span class="paranum">295-6</span>. <span class="bld">Satta āpattikkhandhā ṭhānānī</span>ti ettha ‘‘āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa yā āpatti hoti, tassā āpattiyā pubbe āpannā āpatti ṭhānaṃ hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalanti vacanato natthi āpattādhikaraṇassa kusalahetu, kusalacittaṃ pana aṅgaṃ hotī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Cattāri kammāni ṭhānānī</span>ti ettha ‘‘evaṃ kattabbanti ṭhitapāḷi <span class="bld">kammaṃ</span> nāma. ‘Yathāṭhitapāḷivasena karontānaṃ kiriyā <span class="bld">kiccādhikaraṇaṃ</span> nāmā’’’ti vuttaṃ, ‘‘pāḷianusārena paṭikātabbalakkhaṇaṃ vā <span class="bld">kammaṃ</span>. Tatheva karaṇaṃ <span class="bld">kiccādhikaraṇa’’</span>nti ca. Ñattiñattidutiyañatticatutthakammāni <span class="bld">ñattito</span> jāyanti, apalokanakammaṃ <span class="bld">apalokanato,</span> ‘‘kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sampajjatīti attho’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Siyu</span>nti honti. <span class="bld">Kathañca siyā</span>ti kathaṃ hoti. <span class="bld">Vivādādhikaraṇassa dve</span>ti te dve ṭhapetvā aññehi na sammati.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Sādhāraṇā</span>ti taṃ sametabbā.</p>
  2464. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Tabbhāgiyā</span>ti taṃkoṭṭhāsā.</p>
  2465. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Ekādhikaraṇaṃ sabbe samathā samaggā hutvā sametuṃ bhabbāti pucchanto <span class="bld">‘‘samathā samathassa sādhāraṇā’’</span>ti āha. Samathā samathassā siyā sādhāraṇā siyā asādhāraṇā.</p>
  2466. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. Samathā <a name="M0.0549"></a><a name="V0.0502"></a> samathassa tabbhāgiyavārepi eseva nayo.</p>
  2467. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Ime samathā samathā, na sammukhāvinayoti attho.</p>
  2468. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. ‘‘Samathā vinayo’’tipi vuccati, tasmā vinayo sammukhāvinayoti vinayavāro uddhaṭo siyā. <span class="bld">Na sammukhāvinayo</span>ti sammukhāvinayaṃ ṭhapetvā sativinayādayo sesasamathā.</p>
  2469. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Saṅghassa sammukhā paṭiññāte taṃ paṭijānanaṃ saṅghassa sammukhatā nāma hotīti ‘‘tassa paṭijānanacittaṃ sandhāya <span class="bld">‘sammukhāvinayo kusalo’</span>tiādi vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Natthi sammukhāvinayo akusalo</span>ti ‘‘dhammavinayapuggalasammukhatāhi tivaṅgiko sammukhāvinayo etehi vinā natthi. Tattha kusalacittehi karaṇakāle kusalo, arahantānaṃ karaṇakāle abyākato, etesaṃ akusalapaṭipakkhattā akusalassa sambhavo natthi, tasmā ‘natthi sammukhāvinayo akusalo’ti vutta’’nti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Yebhuyyasikā</span> adhammavādīhi vūpasamanakāle salākaggāhāpake dhammavādimhi kusalā, dhammavādīnampi adhammavādimhi salākaggāhāpake jāte akusalā, sabbattha arahato vaseneva abyākatatā, anarahato sañcicca sativinayadāne <span class="bld">sativinayo</span> akusalo, <span class="bld">amūḷhavinayo</span> anummattakassa dāne, <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ</span> mūḷhassa ajānanato paṭiññāyakaraṇe, <span class="bld">tassapāpiyasikā</span> suddhassa karaṇe, <span class="bld">tiṇavatthārakaṃ</span> mahākalahe, sañcicca karaṇe ca akusala’’nti likhitaṃ.</p>
  2470. <p class="subhead">Yatthavārapucchāvāravaṇṇanā</p>
  2471. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Labbhatī</span>ti pucchā.</p>
  2472. <p class="subhead">Samathavāravissajjanāvāravaṇṇanā</p>
  2473. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Yasmiṃ samaye sammukhāvinayena cā</span>tiādi tassā vissajjanaṃ. Yasmiṃ samaye sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca adhikaraṇaṃ vūpasammati, tasmiṃ samaye yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatīti evaṃ sabbattha sambandho. <span class="bld">Yattha paṭiññātakaraṇaṃ labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatī</span>ti ettha ekaṃ vā dve vā bahū vā āpattiyo āpanno <a name="M0.0550"></a> bhikkhu ‘‘imaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti pucchito ‘‘āmā’’ti āpattiṃ <a name="V0.0503"></a> paṭijānāti, dvepi labbhanti. Tattha saṅghasammukhatā dhammavinayapuggalasammukhatāti evaṃ vuttasammukhāvinaye saṅghassa purato paṭiññātaṃ kataṃ ce, saṅghasammukhatā. Tattheva desitaṃ ce, dhammavinayasammukhatāyopi laddhā honti. Avivadantā aññamaññaṃ paṭijānanti ce, puggalasammukhatā. Tasseva santike desitaṃ ce, dhammavinayasammukhatāyopi laddhā honti. Ekasseva vā ekassa santike āpattidesanakāle ‘‘passasi, passāmī’’ti vutte tattha dhammavinayapuggalasammukhatāsaññito sammukhāvinayo ca paṭiññātakaraṇañca laddhaṃ hoti.</p>
  2474. <p class="subhead">Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Adhikaraṇānaṃ vūpasamova samatho nāma, so adhikaraṇaṃ vinā natthi, tasmā na ca labbhā vinibhujjitvā nānākaraṇaṃ kātuṃ.</p>
  2476. <p class="bodytext"><a name="para309-310"></a><span class="paranum">309-310</span>. <span class="bld">Samathā samathehi sammantī</span>ti ettha <span class="bld">sammantī</span>ti sampajjanti. Adhikaraṇā vā pana sammanti vūpasammantīti attho, tasmā ‘‘yebhuyyasikā sammukhāvinayena sammatī’’ti imāya sammukhāvinayena saddhiṃ sampajjati, na sativinayādīhi tesaṃ tassā anupakārattāti attho. <span class="bld">Samathā adhikaraṇehi sammantī</span>ti ettha samathā abhāvaṃ gacchantīti attho.</p>
  2477. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. ‘‘Sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena na sammatī’’ti pāṭho. Yebhuyyasikāya samānabhāvato ca avasāne ‘‘sammukhāvinayo na kenaci sammatī’’ti (pari. 313) vuttattā ca sammukhāvinayo sayaṃ samathena vā adhikaraṇena vā sametabbo na hotīti katvā vutto. Sativinayo kiccādhikaraṇena sammati. Amūḷhavinayatassapāpiyasikatiṇavatthārakāpi kiccādhikaraṇena sammanti.</p>
  2478. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇena sammatī</span>ti ‘‘suṇātu me, bhante…pe… paṭhamaṃ salākaṃ nikkhipāmī’’ti evaṃ vivādādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇena sammati. Anuvādādhikaraṇaāpattādhikaraṇāpi kiccādhikaraṇena sammanti. ‘‘‘Akataṃ kammaṃ dukkaṭaṃ kamma’nti evaṃ kiccādhikaraṇampi kiccādhikaraṇena sammatīti <a name="M0.0551"></a> evaṃ pāṭho veditabbo’’ti likhitaṃ. Aññatarasmiṃ pana <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘‘samathā adhikaraṇehi sammantī’ti ettha yasmā sabbe samathā kiccādhikaraṇena sammanti, tasmā ‘samathā kiccādhikaraṇena sammantī’ti pāṭho gahetabbo’’ti vuttaṃ.</p>
  2479. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ</span> <a name="V0.0504"></a> <span class="bld">katamaṃ adhikaraṇaṃ samuṭṭhāpetī</span>ti ‘‘nāyaṃ dhammo’’ti vuttamattena kiñci adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpeti.</p>
  2480. <p class="bodytext"><a name="para318-9"></a><span class="paranum">318-9</span>. ‘‘Katamādhikaraṇapariyāpanna’’nti pāṭho. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatī</span>ti paṭhamuppannavivādaṃ pacchā uppanno bhajati. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ dve samathe bhajatī</span>ti ‘‘imaṃ vūpasametuṃ samatthā tumhe’’ti vadantaṃ viya bhajati ‘‘mayaṃ taṃ vūpasamessāmā’’ti vadantehi viya dvīhi samathehi saṅgahitaṃ.</p>
  2481. <p class="centered">Samathabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2482. <p class="title">Khandhakapucchāvāravaṇṇanā</p>
  2483. <p class="subhead">Pucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2484. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Nidānaṃ</span> nāma kālañca nagarañca deso ca bhagavā ca. Vatthupuggalādi <span class="bld">niddeso</span>. Yāni <span class="bld">tattha</span> upasampadakkhandhake ‘‘na, bhikkhave, ūnavīsativasso puggalo upasampādetabbo’’tiādinā nayena uttamāni padāni vuttānīti sambandho. <span class="bld">Sā sā tassa tassa padassa āpattīti vuccatī</span>ti yā ‘‘na, bhikkhave, ūnavīsativasso puggalo upasampādetabbo’’ti padena paññattā āpatti, sā tassa padassāti adhippāyo. <span class="bld">Cammasaṃyutte</span>ti cammakkhandhake.</p>
  2485. <p class="title">Ekuttarikanayavaṇṇanā</p>
  2486. <p class="subhead">Ekakavāravaṇṇanā</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. Ekuttarikanaye <a name="V0.0505"></a><a name="M0.0552"></a> <span class="bld">āpatti jānitabbā</span>ti ettha <span class="bld">āpatti</span> nāma kiṃ paramatthasabhāvā, udāhu na vattabbasabhāvāti? Na vattabbasabhāvā. Vuttañhi <span class="bld">parivāre</span> ‘‘vatthu jānitabbaṃ, gottaṃ jānitabbaṃ, nāmaṃ jānitabbaṃ, āpatti jānitabbā’’ti etesaṃ padānaṃ <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘methunadhammoti vatthu ca gottañca. Pārājikanti nāmañceva āpatti cā’’ti. Nāmañca gottañca ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76) vacanato sammutimattaṃ, tasmā ‘‘kusalattikavinimuttā na vattabbadhammabhūtā ekaccā sammuti evā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">samathakkhandhake</span> ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākata’’nti (cūḷava. 222), taṃ ‘‘vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākata’’nti (cūḷava. 220) ettha viya pariyāyato vuttaṃ. Atthato hi vivādo nāma ekacco sammutiviseso. Yo cittasamaṅgino, so ‘‘taṃ cittapariyāyena pana siyā kusala’’ntiādi vohāraladdho, tathā āpattādhikaraṇampīti daṭṭhabbaṃ. Teneva vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā). Aññathā samathehi adhikaraṇīyatā na sambhavati. Na hi samathā kusalādiṃ akusalādiṃ vā adhikiccapavattanti, samathavasena vā kusalādi sammati. Na ca kusalassa vivādassa, anuvādassa vā kusalādisamathehi vūpasametabbatā āpajjatīti tesaṃ adhikaraṇamattameva na sambhaveyya, tasmā adhikaraṇānaṃ, samathānañca kusalādibhāvo pariyāyadesanāya labbhati, no aññathā, teneva sammukhāvinaye viya āpattādhikaraṇe tikaṃ na pūritaṃ. Sañcicca āpattiṃ āpajjamānassa yasmā sañcetanā ekantato akusalāva hoti. Itarassa sacittakassa vā acittakassa vā tadābhāvamattaṃ upādāya ‘‘abyākata’’nti vuttaṃ. Yathā hi ‘‘tikkhattuṃ codayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusala’’ntiādīsu (pārā. 538) na kusalasaddo sukhavipāko, ‘‘samparāyikānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ paṭighātāyā’’tiādīsu (pari. 498) na akusalā vā hoti. Itarassa sacittakassa <a name="M0.0553"></a> vā acittakassa vā tadābhāvamattaṃ upādāya ‘‘abyākata’’nti vuttaṃ. Yathā hi dvikkhattuṃ codayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, yaṃ panettha ‘‘āpattādhikaraṇaṃ akusala’’nti vuttaṃ, tassa <a name="V0.0506"></a> vasena tadakusalato satta vinītavatthūni veditabbāni, tato cīvaranti sambhavato acīvarakā, antarāpattikā ca. Anantarikalakkhaṇappattassa vasena niyatā ca nāmāti veditabbaṃ. Sammutiniddese garukalahukaniddesopi sambhavati. Aññathā ‘‘anantarāyikā paṇṇattivajjā, anavajjāpaṇṇattī’’ti ca vuttā. Kuṭikāramahallakāpatti antarāyikā lokavajjasāvajjapaṇṇattito. Sampajānamusāvādo omasavādādito garukādi na sambhaveyya, tato vā ayaṃ lahukādīti idaṃ sabbaṃ ekaccānaṃ ācariyānaṃ mataṃ, ‘‘sabbaṃ ayutta’’nti vadanti. Kasmā? Yasmā ‘‘pārājikanti nāmañceva āpatticā’’ti vacanena ce āpatti na vattabbadhammo siyā, vatthu ca na vattabbadhammo siyā gottena samānādhikaraṇabhāvena vuttattā, tasmā ‘‘methunadhammo’’ti padaṃ ajjhācārasaṅkhātaṃ vatthuñca dīpeti. Ajjhācāravaseneva āpattiyā laddhanāmaṃ asādhāraṇanāmattā ‘‘gotta’’nti ca vuccatīti ayaṃ tattha attho.</p>
  2488. <p class="bodytext">‘‘Āpattādhikaraṇassa kiṃ pubbaṅgamanti? Lobho pubbaṅgamo, doso, moho, alobho, adoso, amoho pubbaṅgamo’’ti ‘‘kati hetūti? Cha hetū tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū’’ti ca vuttattā nippariyāyeneva ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākata’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Samathakkhandhake</span> pana sandhāyabhāsitavasena tathā eva vuttaṃ. Tasmā āpattādhikaraṇaṃ sabhāvato nippariyāyeneva akusalā cattāro khandhā, rūpaabyākatā ca honti. ‘‘Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti (cūḷava. 222) vuttattā kusalameva paṭikkhittaṃ, khīṇāsavānaṃ kiriyābyākataṃ nāma hotīti kusale paṭikkhitte kiriyābyākatampi paṭikkhittameva hoti. Tasmiṃ paṭikkhitte sabbathā avāvaṭaṃ vipākābyākataṃ paṭikkhittameva hoti. Nibbānābyākate vattabbameva natthīti eke, taṃ ayuttaṃ ‘‘cha hetuyo’’ti vuttattā. Kiñcāpi vuttaṃ sāmaññena, tathāpi vipākahetuyeva tattha adhippeto, na kiriyāhetu, te hi kusalasabhāvā ca, tasmā rūpaṃ, vipākābyākatañcāpatti. Tattha akusalāpattito vinītavatthūni. Itarassāpi ādito chādanā kusalacittatoti vuttaṃ <a name="M0.0554"></a> hoti. Antarāyikaniyatasāvajjapaññattibhāvopi cassā vevacanavasena veditabbo paṇṇattivajjāya, sañcicca āpannāya ca, tasmā ‘‘jīvitindriyaṃ siyā sārammaṇaṃ siyā anārammaṇa’’nti vacanaṃ viya ekantākusalaṃ anekantākusalañca lokavajjaṃ, ekantābyākataṃ bhūtārocanaṃ anekantābyākatañca sesaṃ paṇṇattivajjaṃ ekato sampiṇḍetvā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyābyākata’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Samathakkhandhake</span> pana paṇṇattivajjameva sandhāya tathā vuttaṃ. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ, gaṇṭhipade ca</span> ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’nti ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo. Yasmiñhi pathavikhaṇanādike <a name="V0.0507"></a> āpattādhikaraṇe apakataññuno sandhāya appaharitakaraṇādikāle kusalacittaṃ aṅgaṃ hoti, khaṇanādipayogasaṅkhātaṃ rūpābyākataṃ āpattisamuṭṭhāpentaṃ hotīti adhippāyo’’ti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthāpatti kusalacitto āpajjati, kusalacitto vuṭṭhātī’’</span>tiādi. Tasmiñhi sati na sakkā vattuṃ ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti. Yasmā āpattisamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti, tasmā na yidaṃ aṅgappahonakacittaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi taṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘siyā kusala’’nti ca vattabbaṃ bhaveyya, na ca vuttaṃ. Tasmā idaṃ pana sandhāya vuttaṃ – yaṃ tāva āpattādhikaraṇaṃ lokavajjaṃ, taṃ ekantato akusalameva, tattha ‘‘siyā akusala’’nti vikappo natthi. Yaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, taṃ yasmā sañcicca ‘‘imaṃ āpattiṃ vītikkamāmī’’ti vītikkamantasseva akusalaṃ hoti, asañcicca pana kiñci ajānantassa sahaseyyādivasena āpajjato rūpavipākaṃ abyākataṃ hoti anuṭṭhānato. Tasmā tassa paṇṇattivajjassa sañciccāsañciccavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti.</p>
  2489. <p class="bodytext">Sace pana koci vinaye apakataññū ‘‘yaṃ kusalacitto āpajjati, idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vadeyya, tassevaṃvādino acittakānaṃ eḷakalomādisamuṭṭhānānampi kusalacittasamaṅgikāle tāsaṃ āpattīnaṃ kusalacitto āpajjeyya, na vā āpajjati<a name="M0.0555"></a>. Kiṃkāraṇaṃ? Na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ. Attabhāvo sabhāvo pakatīti vuttaṃ hoti. Kataraṃ pana tassā āpattiyā tadā aṅgasabhāvoti? Vuccate – kāyavacīviññattivasena pana calitassa kāyassa, pavattāya vācāya cāti etesaṃ dvinnaṃ calitappavattānaṃ kāyavācānaṃ aññatarameva aṅgasabhāvo, tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāyo, vācā ca tadā āpattādhikaraṇanti vuttaṃ hoti. Yā panettha akusalāpattikkhaṇe kāyavācāyo abyākatabhāvo, tā abbohārikā honti kāyavacīkammakāle manokammaṃ viya. Tadā hi kāyavācāyo āpattikarādiṭṭhāne tiṭṭhanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āpattikarā dhammā jānitabbā. Kati mūlānīti cha āpattisamuṭṭhānāni mūlānī’’tiādi. Yadā pana kāyavācāyo āpattiyā aṅgameva honti, tadā ‘‘cittaṃ cittādhipateyya’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalavaṇṇanā) vacanaṃ viya pubbapayogānaṃ aparapayogassa paccayabhāvato āpattikarādipaññattiṃ na vijahanti. Yathā tabbhāvepi ‘‘āpattādhikaraṇassa kati vatthūnīti? Satta āpattikkhandhā vatthūni. Kati bhūmiyoti? Satta āpattikkhandhā bhūmiyo’’ti vuttaṃ. Tathā tabbhāvepi āpattikarā ‘‘āpattisamuṭṭhānā’’icceva vuccantīti veditabbā. Ettāvatā āpatti nāma cattāro akusalakkhandhā sañcicca vītikkamakāle <a name="V0.0508"></a> bhūtārocanaṃ ṭhapetvā sabbāpi avisesato, visesato pana sabbāpi ekantākusalā akusalā, anekantākusalā pana giraggasamajjacittāgārasaṅghāniitthālaṅkāragandhavaṇṇakavāsitapiññākappabhedā, bhikkhuniādīnaṃ ummaddanaparimaddanappabhedā cāti dasappabhedā sakanāmehi paricchinditvā vatthujānanasacittakakāle eva akusalā, tadabhāvato acittakakāle vinā anāpattādhikaraṇena kammaṭṭhānādisīsena kusalacittena taṃ taṃ vatthuṃ vītikkamantassa āpatti kevalaṃ rūpaabyākatameva.</p>
  2490. <p class="bodytext">Keci panettha ‘‘appakāse ṭhāne kaṭisuttakasaññāya saṅghāṇiṃ, mattikāsaññāya gandhavaṇṇakādiṃ vā dhārentiyāpi āpatti, tasmā acittakāyevā’’ti vaṇṇayanti. Te ‘‘saṅghāṇiyā asaṅghāṇisaññāya dhāreti, āpatti pācittiyassā’’ti pāṭhābhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Surāpānāpatti pana acittakāpi ekantākusalāva. Teneva <a name="M0.0556"></a> ‘‘majje amajjasaññī pivati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 328) vuttaṃ. Yasmā panettha ābādhapaccayāpi na sakkā vinā akusalena surāpānaṃ pātuṃ, tasmā yathāvuttesu anekantākusalesu viya lokavajjesu idha ‘‘surāpānesu anāpatti ābādhapaccayā’’ti na vuttaṃ. Sūpasaṃpākādi pana amajjameva. Tattha kukkuccavinodanatthaṃ ‘‘anāpattī’’ti vuttaṃ udakadantapoṇe viya. Bhūtārocanāpatti rūpābyākatameva, acittakakāle sahaseyyādi rūpavipākābyākatameva, tattha supinanto vijjamānampi akusalaṃ anaṅgattā abbohārikaṃ hoti. Kusale kathāva natthi anāpatti sabhāvattā kusalassa. Tathā kiriyāti iminā nayena sabbattha yathāsambhavaṃ akusalaṃ vā suddharūpaṃ vā savipākaṃ vāti tidhā bhijjatīti ayamattho dassito hoti.</p>
  2491. <p class="bodytext">Tattha ṭhapetvā surāpānaṃ ekaccañca paṇṇattivajjaṃ, ekantākusalañca sacittakameva, bhūtārocanaṃ acittakameva, sesaṃ saha surāpānena anekantākusalaṃ lokavajjañca anekantābyākataṃ paṇṇattivajjañca yebhuyyena sacittakācittakanti sabbasikkhāpadaṃ tippabhedaṃ hoti. Yaṃ panettha sacittakameva, taṃ methunādivatthujānanacitteneva sacittakaṃ, sabbaṃ sekhiyaṃ paṇṇattijānanacitteneva sacittakaṃ ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti vacanatoti sacittakaṃ duvidhaṃ hoti. Ekantācittakaṃ paṇṇattijānanacittābhāvena, na vatthujānanacittābhāvena. Tadabhāvato ekantākusalaṃ surāpānaṃ, ekantābyākataṃ sañcarittaṃ, vatthujānanacittassa vā paṇṇattijānanacittassa vā ubhinnaṃ abhāvena acittakabhāvena acittakaṃ hoti. Surāpānaṃ pana sacittakaṃ hoti vatthujānanacitteneva. Ariyapuggalānaṃ itaresaṃ ubhinnaṃ vā aññatarassa bhāvena sesaṃ cittakācittakaṃ<a name="V0.0509"></a>. Visesato ca vatthujānanacittābhāvena, apakataññuno paṇṇattijānanacittābhāvena vā acittakabhāvena acittakaṃ hoti. Tattha ekantācittakañca sacittakañca ‘‘acittaka’’micceva vuccati. Ayaṃ tāva <span class="bld">‘‘āpatti jānitabbā’’</span>ti ettha vinicchayo.</p>
  2492. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlavisuddhiyā antarāpattī</span>ti antarāpattiṃ āpajjitvā mūlāyapaṭikassanaṃ katvā ṭhitena āpannāpatti. Ayaṃ <span class="bld">agghavisuddhiyā antarāpattī</span>ti <a name="M0.0557"></a> sambahulā āpattiyo āpajjitvā tāsu sabbacirapaṭicchannavasena agghasamodhānaṃ gahetvā vasantena āpannāpatti. ‘‘Punapi āpajjissāmī’’ti <span class="bld">saussāheneva cittena</span>. ‘‘Ayaṃ bhikkhuniyā evā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Pārājikamevā’’</span>ti idañca bhūtavasena dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Evaṃ desite pana yā kāci āpatti na vuṭṭhātīti apare, taṃ na gahetabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Dhammikassa paṭissavassa asaccāpane’’ti vuttattā adhammikapaṭissave dukkaṭaṃ na hoti. ‘‘Pubbe suddhacittassa ‘tumhe vibbhamathā’ti vutte ‘sādhū’ti paṭissuṇitvā sace na vibbhamati anāpatti, evaṃ sabbatthā’’ti ca vuttaṃ. ‘‘Āvikaro jānitabbo’’tipi <span class="bld">pāḷi</span>. Kālena vakkhāmi, no akālenā’’tiādīsu <span class="bld">pañcadasasu dhammesu</span>. <span class="bld">Bhabbāpattikā</span> nāma āpattiṃ āpajjituṃ bhabbā.</p>
  2493. <p class="subhead">Dukavāravaṇṇanā</p>
  2494. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">Nidahane</span> ātape. ‘‘Ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya (pārā. 472). Chārattaparamaṃ tenā’’tiādinā (pārā. 653) vuttāpattiko <span class="bld">gaṇapūrako hutvā</span>pi <span class="bld">kammaṃ kopeti</span> nānāsaṃvāsakattā. <span class="bld">Kammena vā salākaggāhena vāti ettha uddeso ceva kammañca eka</span>nti ettha pātimokkhuddesoti vā kammanti vā atthato ekameva, tesu yaṃ kiñci kate saṅghabhedo hotīti attho. <span class="bld">Pubbabhāgā</span>ti saṅghabhedato pubbabhāgā. <span class="bld">‘‘Pamāṇa’’</span>nti imesaṃ dvinnaṃ aññatarena bhedo hoti, na itarehīti vuttaṃ. Vinaye siddhā <span class="bld">vinayasiddhā,</span> romajanapade jātaṃ <span class="bld">romakaṃ,</span> anuññātaloṇattā dukesu vuttāti.</p>
  2495. <p class="subhead">Tikavāravaṇṇanā</p>
  2496. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. <span class="bld">Vo</span> tumhehi na samudācaritabbaṃ. <span class="bld">Vacīsampayuttaṃ kāyakiriyaṃ katvā</span>ti kāyena nipaccakāraṃ katvāti attho. <span class="bld">Upaghāteti</span> vināseti. <span class="bld">Omadditvā</span>ti abhibhavitvā. <span class="bld">Vadato</span>ti vadantassa. ‘‘Bālassa nissayo dātabbo’’ti duke āgataṃ, idha pana <span class="bld">‘‘na dātabbo’’</span>ti vuttaṃ, āpattibāhullaṃ <a name="V0.0510"></a> sandhāya nādātabbaṃ, ‘‘imasmā vihārā paraṃ mā nikkhamāhi, vinayadharānaṃ vā santikaṃ āgaccha vinicchayaṃ dātu’’nti vutte tassa vacanaṃ na gahetabbanti attho. <span class="bld">Tikabhojanaṃ</span> nāma sace tayo hutvā bhuñjanti, gaṇabhojanena <a name="M0.0558"></a> anāpatti, idaṃ sandhāya tikaṃ. <span class="bld">‘‘Pasutto’’</span>ti bāhullato vuttaṃ. Atha vā nipajjitvāti attho. ‘‘Idaṃ ṭhapetvā gacchāmi, tāvakālikaṃ bhante dethāti vutte ‘navakammādiatthaṃ vinā dātuṃ na vaṭṭatī’’ti likhitaṃ. Vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ pacchime pāṭipadadivase nivāsento dukkaṭaṃ āpajjatīti attho. <span class="bld">Apaccuddharitvā</span>ti paccuddharaṇaṃ akatvāti attho. ‘‘Vikappetu’’nti vacanato avikappanapaccayā āpatti hemante āpajjati, vikappanā pana kattikapuṇṇamadivase kātabbāti dassanatthaṃ vuttanti ñātabbaṃ. Ayaṃ nayo avikappanaṃ sandhāya, purimo vikappitaparibhogapaccayāpattiṃ sandhāya. <span class="bld">Vatthapaṭicchādi sabbakappiyatāyā</span>ti vatthapaṭicchādi sabbattha kappiyattāti attho. Keci imamatthaṃ asallakkhetvā ‘‘vatthapaṭicchādi sabbakappiyatā tāya paṭicchannenā’’ti likhanti. ‘‘Vatthameva paṭicchādi vatthapaṭicchādī’’ti viggahattā ‘‘tāyā’’ti na yujjati. ‘‘Tenā’’ti bhavitabbattāti idaṃ sabbaṃ aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> likhitaṃ, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  2497. <p class="subhead">Catukkavāravaṇṇanā</p>
  2498. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Catūhākārehi āpattiṃ āpajjati…pe… kammavācāya āpajjatī</span>ti ettha yañhi āpattiṃ kammavācāya āpajjati, na tattha kāyādayoti āpannaṃ, tato kammavācāya saddhiṃ āpattikarā dhammā sattāti āpajjati, evaṃ sati ‘‘cha āpattisamuṭṭhānānī’’ti vacanavirodho, tāni eva āpattikarā dhammā nāma. Atha tatthāpi kāyādayo ekato vā nānāto vā labbhanti, catūhākārehīti na yujjatīti ‘‘chahākārehi āpattiṃ āpajjatī’’ti vattabbaṃ siyāti evaṃ etāni suttapadāni virodhitāni honti. Kathaṃ avirodhitāni? Saviññattikāviññattikabhedabhinnattā. Kāyādīnaṃ yā kiriyā āpatti, naṃ ekaccaṃ kāyena saviññattikena āpajjati, ekaccaṃ saviññattikāya vācāya, ekaccaṃ saviññattikāhi kāyavācāhi āpajjati, yā pana akiriyā āpatti, taṃ ekaccaṃ kammavācāya āpajjati, tañca kho avasiṭṭhāhi aviññattikāhi kāyavācāhiyeva, na vinā ‘‘no ce kāyena vācāya paṭinissajjati, kammavācāpariyosāne āpatti saṅghādisesassā’’ti (pārā. 414) vacanato, avisesena vā ekaccaṃ āpattiṃ kāyena āpajjati, ekaccaṃ vācāya<a name="M0.0559"></a>, ekaccaṃ kāyavācāhi<a name="V0.0511"></a>. Yaṃ panettha kāyavācāhi, taṃ ekaccaṃ kevalāhi kāyavācāhi āpajjati, ekaccaṃ kammavācāya āpajjatīti ayamattho veditabboti evaṃ avirodhitāni honti.</p>
  2499. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ samāsato atthavibhāvanā – <span class="bld">kāyena āpajjatī</span>ti kāyena saviññattikena akattabbaṃ katvā ekaccaṃ āpajjati, aviññattikena kattabbaṃ akatvā āpajjati, tadubhayampi kāyakammaṃ nāma. Akatampi hi loke ‘‘kata’’nti vuccati ‘‘dukkaṭaṃ mayā, yaṃ mayā puññaṃ na kata’’nti evamādīsu, sāsane ca ‘‘idaṃ te, āvuso ānanda, dukkaṭaṃ, yaṃ tvaṃ bhagavantaṃ na pucchī’’ti (cūḷava. 443) evamādīsu, evamidha vinayapariyāyena kāyena akaraṇampi ‘‘kāyakamma’’nti vuccati. Ayameva nayo ‘‘vācāya āpajjatī’’tiādīsu. Puratīti <span class="bld">puriso,</span> pura aggagamane. <span class="bld">Puratī</span>ti purato gacchati sabbakammesu pubbaṅgamo hoti. <span class="bld">Paṭhamuppannavasenā</span>ti paṭhamakappiyesu hi paṭhamaṃ purisaliṅgaṃ uppajjati, ‘‘purima’’nti saṅkhaṃ gataṃ purisaliṅgaṃ jāyatīti attho. <span class="bld">Sataṃ tiṃsa cā</span>ti ettha asādhāraṇāpi pārājikā no antogadhāyeva jātā pārājikāpannānaṃ bhikkhubhāvāya abhabbattā. ‘‘Asādhāraṇavacanena pana sāmaññena uddhaṭānī’’ti vadanti. ‘‘Satañceva tiṃsañca sikkhāpadānīti pāṭho’’ti ca vadanti. <span class="bld">Bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca catūsu pārājikesū</span>ti sādhāraṇesu eva. <span class="bld">Atthi vatthunānattatā no āpattinānattatā</span>ti paṭhamapañho idha dutiyo nāma. <span class="bld">Atthi āpattisabhāgatā no vatthusabhāgatā</span>ti etena viseso natthi. <span class="bld">Mantābhāsā</span>ti matiyā bhāsā. <span class="bld">‘‘Abhivādanārahā</span>ti yathānisinnāva sīsaṃ ukkhipitvā vandanti. Navamabhikkhunito paṭṭhāya anuṭṭhitabbato āsanā na paccuṭṭhenti. <span class="bld">Avisesenā</span>ti upajjhāyassa, itarassa vā vippakatabhojanassa, samīpagato yo koci vuḍḍhataroti attho. Vippakatabhojanenāpi hi uṭṭhahitvā āsanaṃ dātabbaṃ. <span class="bld">Idha na kappantīti vadantopī</span>ti paccantimajanapadesu ṭhatvā ‘‘idha na kappantī’’ti vadanto vinayātisāradukkaṭaṃ āpajjati. Kappiyañhi ‘‘na kappatī’’ti vadanto paññattaṃ samucchindati nāma. Tathā <span class="bld">idha kappantī</span>tiādīsupi ṭhatvā ‘‘idha kappantī’’ti vadanto vinayāgatabhikkhu vinayo pucchitabboti attho.</p>
  2500. <p class="subhead">Pañcakavāravaṇṇanā</p>
  2501. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0560"></a> <span class="bld">upeti</span> puggalo. ‘‘Nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’’ti (pāci. 299) vacanato nimantanābhāvā piṇḍapātikassa anāmantacāro vaṭṭati. ‘‘Gilānasamayo’’tiādinā ābhogaṃ katvā bhojanaṃ adhiṭṭhahitvā <span class="bld">bhojanaṃ</span> nāma. ‘‘Mayhaṃ <a name="V0.0512"></a> bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ <span class="bld">avikappanā</span>. Parammukhe aguṇavacanaṃ <span class="bld">ayaso</span>. Sammukhā <span class="bld">garahā</span>. Sīladiṭṭhibyasanānaṃ vinayapariyāpannattā tehi saddhiṃ itare pañcakaṃ pūretuṃ vuttā. ‘‘Vinayadharapañcamena gaṇenā’’ti (mahāva. 259) vuttattā pañcakaṃ jātaṃ. Aññatarasmiṃ vihāre eko theroti attho. <span class="bld">‘‘Yonakavisayato</span>ti cīnaṭṭhānā’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Aṭṭha kappe anussarī</span>ti pubbenivāsañāṇaṃ nibbattesīti attho. Anantare ṭhāne ṭhatvāti attho. <span class="bld">Ñattiyā kammappatto hutvā</span>ti ñattiṭṭhapitakāle kammappatto hoti. Puna kammavācāya kammasiddhi. <span class="bld">Ñattikhetta</span>nti ñattiyāva kātabbaṭṭhānaṃ tassā khettaṃ, ñattidutiyādikamme paṭhamaṭṭhapanaṃ tassā <span class="bld">okāso</span> nāma. Āraññake idañcidañcānisaṃsanti evaṃ <span class="bld">idamatthita</span>nti attho.</p>
  2502. <p class="subhead">Chakkavāravaṇṇanā</p>
  2503. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">‘‘Chabbassaparamatā dhāretabba’’</span>nti <span class="bld">vibhaṅge</span> pāṭhattā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cuddasaparamāni</span> nava chakkāni honti. Kathaṃ? Paṭhamaṃ ekaṃ chakkaṃ, sesesu aṭṭhasu ekekena saddhiṃ ekekanti evaṃ tīṇi chakkāni antarapeyyāle vuttāni. Kathaṃ? ‘‘Catutthena āpattisamuṭṭhānena cha āpattiyo āpajjatī’’tiādinā nayena pañcamena, chaṭṭhena ca <span class="bld">tīṇi chakkāni</span>. Lobhādayo <span class="bld">cha vivādamūlāni,</span> tathā anuvādassa. <span class="bld">Dīghaso cha vidatthiyo</span> vassikasāṭikāya. <span class="bld">Tiriyaṃ cha vidatthiyo</span> sugatacīvarassa. Vippakatacīvaraṃ ādāya pakkamane niṭṭhānantiko, sanniṭṭhānanāsana savana sīmātikkantikasahubbhārāti cha, samādāya vārepi chāti chakkadvayaṃ. <span class="bld">Sattake</span> pakkamanantikena saha satta.</p>
  2504. <p class="subhead">Sattakavāravaṇṇanā</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Chakke</span> <a name="M0.0561"></a> <span class="bld">vuttāniyeva sattakavasena yojetabbānī</span>ti chakke vuttacuddasaparamāni sattakavasena yojetabbāni. <span class="bld">Sattame aruṇuggamane nissaggiya</span>nti ‘‘chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ, tato ce uttari vippavaseyyā’’ti evaṃ vuttaṃ nissaggiyaṃ hoti. <span class="bld">Campeyyakkhandhake</span> sugatacīvarabhāṇavārassa parato ‘‘idha pana, bhikkhave, bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbā, tamenaṃ codeti saṅgho vā sambahulā vā ekapuggalo vā’’tiādinā nayena vuttasattakāti.</p>
  2506. <p class="subhead">Aṭṭhakavāravaṇṇanā</p>
  2507. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Tena <a name="V0.0513"></a> saddhiṃ uposathādikaraṇaṃ <span class="bld">ānisaṃso,</span> akaraṇaṃ <span class="bld">ādīnavo,</span> tasmā ete aṭṭhānisaṃse sampassamānenāti attho. <span class="bld">‘‘Ayaso</span> akkoso’’ti vuttaṃ. Pubbevassa hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ bhāvaṃ saññanti evaṃ akappiyakataṃ hoti appaṭiggahitakatantiādayo <span class="bld">aṭṭha anatirittā</span>. Sappiādi aṭṭhame aruṇuggamane nissaggiyaṃ hoti. <span class="bld">Aṭṭhavācikā</span> bhikkhunīnaṃ upasampadā ubhatoñatticatutthattā. Vassikasāṭikadānādīni <span class="bld">aṭṭha varāni</span>.</p>
  2508. <p class="subhead">Navakavāravaṇṇanā</p>
  2509. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. Navahi bhikkhūhi bhijjati. Manussamaṃsavajjehi <span class="bld">nava maṃsehi</span> vinicchayo. Sundaraṃ na sundaranti saṅghāṭiādīni <span class="bld">nava cīvarāni</span>. Tāneva adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya <span class="bld">na vikappetabbāni,</span> adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya apaccuddharitvā na vikappetabbānīti adhippāyo. <span class="bld">Nava vidatthiyo</span> sugatacīvarassa. ‘‘Vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadatī’’tiādinā nayena adhammakamme dve navakāni pācittiyavasena vuttāni.</p>
  2510. <p class="subhead">Dasakavāravaṇṇanā</p>
  2511. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. ‘‘Oramattakañca adhikaraṇaṃ hoti, na ca gatigata’’ntiādinā (cūḷava. 204) <span class="bld">dasa adhammikā salākaggāhā</span>. Viparītā <span class="bld">dhammikā</span>. Samathakkhandhake vuttehi <a name="M0.0562"></a> samannāgato hotīti sambandho. <span class="bld">‘‘Saṃkaccikaṃ vā pakkhipitvā dasā’’</span>ti vuttaṃ kappiyattā etesaṃ. Māturakkhitādayo <span class="bld">dasa itthiyo</span>. Dhanakkītādayo <span class="bld">dasa bhariyā</span>. ‘‘Sikkhāsammutiṃ datvā dasavassāya tassā dvādasavassakāle sayampi dvādasavassā bhavissatī’’ti <span class="bld">vuṭṭhāpanasammuti sāditabbā</span>. ‘‘Vinayadharasseva ‘āpattānāpattiṃ na jānātī’ti ārabbha yāva ‘ubhayāni kho panassa…pe… anubyañjanaso’ti pañcaṅgāni vatvā punapi ‘āpattānāpattiṃ na jānāti’cceva ārabbha yāva ‘adhikaraṇe ca na vinicchayakusalo hotī’ti pañca vuttā, te tathā tathā pañca pañca katvā dasa hontī’’ti likhitaṃ. ‘‘Dasavassāya bhikkhuniyā nissayo dātabbo’’ti ekaccesu potthakesu natthi, kiñcāpi natthi, pāṭho eva pana hoti.</p>
  2512. <p class="subhead">Ekādasakavāravaṇṇanā</p>
  2513. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0514"></a> <span class="bld">vodāyanti</span> na pakāsenti. Rogameva <span class="bld">rogātaṅkaṃ</span>. Rogantarāyaṃ vā.</p>
  2514. <p class="centered">Ekuttarikanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2515. <p class="subhead">Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2516. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. ‘‘Saṅghaṃ, bhante, pavāremī’’tiādi <span class="bld">pavāraṇakathā</span> nāma vinītagāthāsu viya.</p>
  2517. <p class="subhead">Atthavasapakaraṇavaṇṇanā</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Dasa atthavase paṭiccā</span>ti ettha tassa tassa sikkhāpadassa paññāpane guṇavisesadīpanato, apaññāpane ādīnavadassanato ca saṅghasuṭṭhutā hoti. Tattha yathāsambhavaṃ lokavajjassa apaṇṇattisambhavassa paññāpane payogavisuddhi guṇo. Paṇṇattisambhavassa pana sekhiyassa lokavajjassa paññāpane <a name="M0.0563"></a> paṭipattivisuddhi guṇo, paṇṇattivajjassa āsayavisuddhi guṇo appicchādiguṇāvahanato, tenevāha ‘‘subharatāya suposatāya appicchatāya appicchassa vaṇṇaṃ bhāsitvā’’ti. Samaṇācāravisuddhi cassa guṇoti veditabbaṃ. Atha vā lokavajjassa paññāpane saṅghasuṭṭhutā hoti pākaṭādīnavato, paṇṇattivajjassa paññāpane saṅghaphāsutā hoti pākaṭānisaṃsattā. Tathā paṭhamena dummaṅkūnaṃ niggaho, dutiyena pesalānaṃ phāsuvihāro, paṭhamena samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighāto, dutiyena diṭṭhadhammikānaṃ, tathā paṭhamena appasannānaṃ pasādo, dutiyena pasannānaṃ bhiyyobhāvo, tathā paṭhamena saddhammaṭṭhiti, dutiyena vinayānuggaho hotīti veditabbo. <span class="bld">Parivāra</span>nayena vā paṭhamena pāpicchānaṃ bhikkhūnaṃ pakkhupacchedo, dutiyena gihīnaṃ anukampā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘dve atthavase paṭicca tathāgatena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ gihīnaṃ anukampāya pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyā’’ti (pari. 498). Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ verānaṃ vajjānaṃ akusalānaṃ vasenapi yojanā kātabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘dve atthavase…pe… paññattaṃ diṭṭhadhammikānaṃ verānaṃ samparāyikānaṃ verānaṃ paṭighātāyā’’tiādi (pari. 498). Apicettha sabbampi akataviññattipaṭisaṃyuttaṃ, gihīnaṃ pīḷāpaṭisaṃyuttaṃ, tesaṃ pasādabhogakkhayarakkhāpaṭisaṃyuttañca gihīnaṃ <span class="bld">anukampāya paññattaṃ</span> nāma, kuladūsakagaṇabhojanāni pāpicchānaṃ pakkhupacchedāya paññattaṃ. Sabbaṃ lokavajjaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaverādipaṭighātāya<a name="V0.0515"></a>, mātugāmena saṃvidhānaṃ diṭṭhadhammikaverādisaṃvarāya paññattanti veditabbaṃ. Apicettha ādito paṭṭhāya dasaatthavasapakaraṇameva nissāya vinicchayo veditabbo.</p>
  2519. <p class="gatha1">Vatthuvītikkamena yaṃ, ekantākusalaṃ bhave;</p>
  2520. <p class="gathalast">Taṃ saṅghasuṭṭhubhāvāya, paññattaṃ lokavajjato.</p>
  2521. <p class="bodytext">Pārājikādiṃ,</p>
  2522. <p class="gatha1">Paññattijānaneneva, yatthāpatti na aññathā;</p>
  2523. <p class="gathalast">Taṃ dhammaṭṭhitiyā vāpi, pasāduppādabuddhiyā.</p>
  2524. <p class="bodytext">Dhammadesanāpaṭisaṃyuttaṃ itarañca sekhiyaṃ, idaṃ paṇṇattisambhavaṃ <span class="bld">lokavajjaṃ</span> nāma. Vatthuno, paññattiyā vā vītikkamacetanāyābhāvepi paṭikkhittassa karaṇe, kattabbassa akaraṇe vā sati yattha āpatti pahoti, taṃ sabbaṃ ṭhapetvā surāpānaṃ <span class="bld">paṇṇattivajja</span>nti veditabbaṃ. Tattha ukkoṭanake pācittiyaṃ, ‘‘yo pana bhikkhu dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ (pāci. 475), yo pana bhikkhu saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya <a name="M0.0564"></a> chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ (pāci. 480), yo pana bhikkhu samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya…pe… pācittiya’’nti (pāci. 485) evamādi saṅghaphāsutāya paññattaṃ. ‘‘Aññavādake vihesake pācittiyaṃ (pāci. 101), pārājikādīhi anuddhaṃsane saṅghādisesādi ca dummaṅkūnaṃ niggahāya, anupakhajjanikkaḍḍhanaupassūtisikkhāpadādi pesalānaṃ phāsuvihārāya, sabbaṃ lokavajjaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, sabbaṃ paṇṇattivajjaṃ diṭṭhadhammikānameva saṃvarāya. Sabbaṃ gihipaṭisaṃyuttaṃ appasannānaṃ vā pasādāya pasannānaṃ vā bhiyyobhāvāya ca. Visesena ariṭṭhasamaṇuddesasikkhāpadaṃ, sāmaññena paccayesu mariyādapaṭisaṃyuttañca saddhammaṭṭhitiyā, ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) ādisuttamettha sādhakaṃ. ‘‘Sikkhāpadavivaṇṇake (pāci. 439) mohanake pācittiya’’ntiādi (pāci. 444) vinayānuggahāya paññattanti veditabbaṃ. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāya pācittiya’’nti (pāci. 90) idaṃ kimatthanti ce? Appasannānaṃ pasādāya, pasannānaṃ bhiyyobhāvāya ca. Kathaṃ?</p>
  2525. <p class="gatha1">‘‘Bhūtagāmo <a name="V0.0516"></a> sajīvoti, avipallattadiṭṭhino;</p>
  2526. <p class="gathalast">Tassa kopanasaññāya, pasādo buddhasāvake.</p>
  2527. <p class="gatha1">‘‘Nijjīvasaññitaṃpetaṃ, akopento kathaṃ muni;</p>
  2528. <p class="gathalast">Jīvaṃ kopeyya niddoso, macchamaṃsānujānane.</p>
  2529. <p class="bodytext">Evampi –</p>
  2530. <p class="gatha1">‘‘Tassa kopanasaññāya, pasādo buddhasāvake;</p>
  2531. <p class="gatha2">Yato titthakarāvime, viratā bhūtagāmato;</p>
  2532. <p class="gathalast">Lokassa cittarakkhatthaṃ, tatopi virato munī’’ti. –</p>
  2533. <p class="unindented">Pasannānaṃ bhiyyobhāvo hoti.</p>
  2534. <p class="gatha1">Vivittasenāsanabhogataṇhāvasenanijjīvamitārakkhaṃ;</p>
  2535. <p class="gatha2">Buddhobhininnañca vivajjayanto;</p>
  2536. <p class="gathalast">Sikkhāpadaṃ tattha ca paññapesi.</p>
  2537. <p class="gatha1">Nijjīvassāpi <a name="M0.0565"></a> maṃsassa, khādanakaṃ yatiṃ pati;</p>
  2538. <p class="gathalast">Nindamānaṃ janaṃ disvā, bhūtagāmaṃ pariccaji.</p>
  2539. <p class="gatha1">Tikoṭiparisuddhattā, macchamaṃsānujānane;</p>
  2540. <p class="gathalast">Paṭicca maṃsānujānanaṃ, kamme diṭṭhippasaṅgabhayā.</p>
  2541. <p class="gatha1">Aparikkhakassa lokassa, parānuddayatāya ca;</p>
  2542. <p class="gathalast">Bhūtagāmapātabyatāya, pāṇātipātappasaṅgabhayā.</p>
  2543. <p class="bodytext">Tattha pariyāyavacanaṃ anujāni bhagavā, uddissa kataṃ paṭikkhipi parassa vā pāpappasaṅgabhayena. Idha pana bhūtagāmapātabyatāya pāpābhāvañāpanatthaṃ attuddesikaṃ vihāraṃ, kuṭiñca <a name="V0.0517"></a> anujānīti veditabbaṃ. Pakiriyanti ettha te te payojanavisesasaṅkhātā atthavasāti <span class="bld">atthavasapakaraṇa</span>nti.</p>
  2544. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2545. <p class="title">Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā</p>
  2546. <p class="subhead">Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  2547. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Vacanasampaṭicchanatthe <a name="M0.0566"></a> vā nipātoti attho. <span class="bld">Aḍḍhuḍḍhasatānī</span>ti tīṇi satāni, paññāsāni ca. <span class="bld">Viggaha</span>nti manussaviggahaṃ. <span class="bld">Atirekaṃ vā</span>ti dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ. <span class="bld">Kāḷaka</span>nti ‘‘suddhakāḷakāna’’nti (pārā. 552-554) vuttakāḷakaṃ. <span class="bld">Bhūta</span>nti bhūtārocanaṃ. <span class="bld">Paramparabhatta</span>nti paramparabhojanaṃ. <span class="bld">Bhikkhunīsu ca akkoso</span>ti yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā (pāci. 1029). <span class="bld">Antaravāsaka</span>nti aññātikāya bhikkhuniyā cīvarapaṭiggahaṇaṃ. <span class="bld">Rūpiya</span>nti rūpiyasabbohāraṃ. <span class="bld">Sutta</span>nti sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi. <span class="bld">Ujjhāpanake</span>ti ujjhāpanake khīyanake. <span class="bld">Pācitapiṇḍa</span>nti bhikkhunīpaapācitapiṇḍapātaṃ. <span class="bld">Cāritta</span>nti nimantito sabhatto samāno santaṃ. <span class="bld">Cīvaraṃ datvā</span>ti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā. <span class="bld">Vosāsantī</span>ti bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti (pāci. 558), tattha cesā. <span class="bld">Giraggacariyā</span>ti ‘‘yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā’’ti (pāci. 834) ca, ‘‘antovassaṃ cārikaṃ careyyā’’ti (pāci. 970) ca vuttadvayaṃ. <span class="bld">Chandadānenā</span>ti pārivāsikachandadānena sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya (pāci. 1167). Pārājikāni cattāri, bhikkhunīnaṃ saññācikakuṭiñca kosiyamissasanthatañca seyyā ca anupasampannena saha pathavīkhaṇanaṃ. <span class="bld">Gaccha devate</span>ti bhūtagāmapātabyatā sappāṇakaudakasiñcananti attho. <span class="bld">Mahāvihāro</span>ti mahallakavihāro. <span class="bld">Añña</span>nti aññavādakaṃ. <span class="bld">Dvāra</span>nti yāvadvārakosā. ‘‘Anādariyapācittīti ca sahadhammikaṃ vuccamāno’’ti pāṭho. <span class="bld">Payopāna</span>nti surusurukārakaṃ. <span class="bld">Eḷakalomāni patto cā</span>ti eḷakalomadhovāpanañca ūnapañcabandhanapatto ca. <span class="bld">Ovādo ceva bhesajja</span>nti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo taduttaribhesajjaviññāpanañca. <span class="bld">Sūci araññako</span>ti ‘‘aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcighara’’nti (pāci. 517) ca ‘‘yāni kho pana tāni āraññakāni <a name="V0.0518"></a> senāsanāni sāsaṅka…pe… paṭidesetabba’’nti (pāci. 570) ca. <span class="bld">Ovādo</span>ti yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyya (pāci. 1055). <span class="bld">Pārājikāni cattārī</span>tiādi dvīsu nagaresu paññattasampiṇḍanaṃ.</p>
  2548. <p class="subhead">Catuvipattivaṇṇanā</p>
  2549. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Ekatiṃsā</span> <a name="M0.0567"></a> <span class="bld">ye garukā</span>ti ubhato aṭṭha pārājikā, bhikkhūnaṃ terasa, bhikkhunīnaṃ dasa ca saṅghādisesā. Sādhāraṇāsādhāraṇavasena aṭṭha anavasesā nāma pārājikāni. <span class="bld">Tadevā</span>ti sīlavipattiṃyeva. Vitthārato dassetuṃ ‘‘pārājika’’ntiādinā apucchitameva vissajjitaṃ. ‘‘Tattha yo cāyaṃ, akkosati hasādhippāyo’’ti pāṭho. Duṭṭhullavibhāvanavasenāgatavipattiṃ ṭhapetvā pucchāpaṭipāṭiyā yāvatatiyakapañhaṃ vissajjitumārabhi. <span class="bld">Ukkhittānuvattikā</span> bhikkhunī aṭṭha yāvatatiyakasaṅghādisesā idha pucchitattā <span class="bld">anantarapañhā</span> nāma jātā.</p>
  2550. <p class="subhead">Chedanakādivaṇṇanā</p>
  2551. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. Pamāṇātikkantamañcanisīdanakaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikāsugatacīvarappamāṇaṃ bhikkhunīnaṃ udakasāṭikāti <span class="bld">cha chedanakāni</span>. Cīvaravippavāsasammutiādayo <span class="bld">catasso sammutiyo</span>. ‘‘Ayaṃ tattha sāmīcī’’ti evaṃ āgatā <span class="bld">satta sāmīciyo</span>.</p>
  2552. <p class="subhead">Asādhāraṇādivaṇṇanā</p>
  2553. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. Pubbe vuttacuddasaparamāneva antarapañhe niṭṭhapetvā <span class="bld">purimapañhaṃ vissajjento</span>. <span class="bld">Dhovanañca paṭiggaho</span>ti gāthā aṭṭhakathācariyānaṃ. <span class="bld">Dve lomāni</span> eḷakalomatiyojanaparamāni.</p>
  2554. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvevīsati khuddakā</span>ti –</p>
  2555. <p class="gatha1">‘‘Sakalo bhikkhunivaggo, paramparañca bhojanaṃ;</p>
  2556. <p class="gatha2">Anatirittaṃ abhihaṭaṃ, paṇītañca acelakaṃ;</p>
  2557. <p class="gathalast">Jānaṃ duṭṭhullachādanaṃ.</p>
  2558. <p class="gatha1">‘‘Ūnaṃ <a name="V0.0519"></a> mātugāmena saddhiṃ, yā ca anikkhantarājake;</p>
  2559. <p class="gathalast">Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā, vikāle gāmappavesanaṃ.</p>
  2560. <p class="gatha1">‘‘Nisīdane ca yā sikkhā, vassikāya ca sāṭikā;</p>
  2561. <p class="gathalast">Dvāvīsati imā sikkhā, khuddakesu pakāsitā’’ti. –</p>
  2562. <p class="unindented">Pāṭho<a name="M0.0568"></a>. ‘‘Kulesu cārittāpattī’’ti pāṭho na gahetabbo sādhāraṇattā tassa sikkhāpadassa. <span class="bld">Chacattārīsā cime</span>ti chacattārīsa ime. ‘‘Pārājikāni saṅghādiseso’’ti evaṃ vuttasikkhāpade eva vibhajitvā vuttattā <span class="bld">vibhattiyo</span> nāma. <span class="bld">Sādhāraṇa</span>nti aṭṭhannampi sādhāraṇaṃ. Pārājikabhūtā vibhattiyo <span class="bld">pārājikavibhattiyo</span>. Sādhāraṇe sattavajjo saṅghādiseso. Aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘atha vā ‘dve uposathā dve pavāraṇā cattāri kammāni pañceva uddesā caturo bhavanti, naññathā’ti pāḷiṃ uddharanti. Tattha ‘cattāri kammānī’ti visesābhāvā uddharitapotthakameva sundaraṃ, pubbepi vibhattimattadassanavaseneva cetaṃ vuttaṃ. ‘Na samathehi vūpasamanavasenā’ti vatvā cattāri kammavibhajane ‘samathehi vūpasammatī’ti na visesitaṃ uposathappavāraṇānaṃyeva vibhāgattā. Kasmā? Etthāpi ‘uposathappavāraṇānaṃyeva visesetvā nayaṃ dethā’ti vuttattā, adhammena vaggādikammena āpattiyopi vūpasammantīti āpajjanatoti veditabba’’nti vuttaṃ, vicāretabbaṃ. <span class="bld">Dvīhi catūhi tīhi kiccaṃ ekenā</span>ti dvīhi vivādādhikaraṇaṃ, catūhi anuvādādhikaraṇaṃ, tīhi āpattādhikaraṇaṃ, ekena kiccādhikaraṇaṃ sammatīti attho.</p>
  2563. <p class="subhead">Pārājikādiāpattivaṇṇanā</p>
  2564. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Nibbacanamatta</span>nti vevacanamattaṃ. <span class="bld">Sese</span>ti ādito sesā majjhantā. <span class="bld">Pada</span>nti sikkhāpadaṃ. <span class="bld">Saddhācittaṃ</span> pasannacittanti attho, ‘‘santācitta’’nti vā pāṭho. <span class="bld">Anāḷiya</span>nti daliddaṃ. Kiñcāpi idaṃ nibbacanaṃ ‘‘garukaṃ lahukañcā’’tiādipañhe natthi, ‘‘handa vākyaṃ suṇoma te’’ti iminā pana vacanena saṅgahitassatthassa dīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Ākāso pakkhinaṃ gatī’’ti ca pāṭho atthi, so jātivasena yujjati. <span class="bld">Pakkhīna</span>nti ujukameva.</p>
  2565. <p class="centered">Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2566. <p class="title">Adhikaraṇabhedavaṇṇanā</p>
  2567. <p class="subhead">Ukkoṭanabhedādivaṇṇanā</p>
  2568. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Adhikaraṇaukkoṭena</span> <a name="V0.0520"></a><a name="M0.0569"></a> <span class="bld">samathānaṃ ukkoṭaṃ dassetu</span>nti adhikaraṇāni sattahi samathehi sammanti, tāni ukkoṭento satta samathe ukkoṭeti nāmāti adhippāyo. <span class="bld">Pasavatī</span>ti sambhavati. <span class="bld">‘‘Anuvādādhikaraṇe labbhantī’</span>tiādīni ‘dhammo adhammo’tiādīnaṃ samānattā tesu visesato labbhantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Anihata</span>nti suttādinā. <span class="bld">Avinicchita</span>nti ‘‘āpattianāpattī’’tiādinā. ‘‘Tattha jātakaṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭeti…pe… tiṇavatthārakaṃ ukkoṭetī’’ti daseva vuttā. ‘‘Sammukhāvinayapaṭiññātakaraṇayebhuyyasikā avuttattā ukkoṭetuṃ na sakkā, kammavācāpi tesaṃ natthi. Tasmā te ukkoṭetuṃ na sakkāti vadantī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">Pāḷimuttakavinicchayenevā</span>ti vinayalakkhaṇaṃ vinā kevalaṃ dhammadesanāmattavasenevāti attho. Khandhakato vā parivārato vā ānītasuttena. <span class="bld">Nijjhāpenti</span> dassenti. Pubbe dhammavinayena vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ upajjhāyādīnaṃ atthāya ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvāti attho. Visamāni kāyakammādīni nissitattā <span class="bld">visamanissito</span>. Evaṃ sesesu.</p>
  2569. <p class="subhead">Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā</p>
  2570. <p class="bodytext"><a name="para342-3"></a><span class="paranum">342-3</span>. <span class="bld">Kiṃsambhāra</span>nti kiṃparikkhāraṃ, ettha <span class="bld">ki</span>nti liṅgasāmaññamabyayaṃ. Pubbe uppannavivādaṃ nissāya pacchā uppajjanakavivādo <span class="bld">vivādanidānaṃ</span> nāma. <span class="bld">Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatī</span>ti bhikkhunī jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ paṭicchādeti pārājikaṃ, vematikā paṭicchādeti thullaccayaṃ, bhikkhu saṅghādisesaṃ paṭicchādeti pācittiyaṃ, ācāravipattiṃ paṭicchādeti dukkaṭaṃ. Pubbe kataukkhepaniyādikiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānaṃ. Kīdisānaṃ? Samanubhāsanādīnaṃ vasena. <span class="bld">Taṃ hī</span>ti adhikaraṇaṃ.</p>
  2571. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Adhikaraṇesu <span class="bld">yena adhikaraṇena sammanti, taṃ dassetu</span>nti yadā adhikaraṇehi sammanti, tadā kiccādhikaraṇeneva sammanti, na aññehīti <a name="M0.0570"></a> dassanatthaṃ vuttaṃ, na ekantato adhikaraṇeneva sammantīti dassanatthaṃ.</p>
  2572. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Āpattādhikaraṇe</span> <a name="V0.0521"></a> <span class="bld">saṅgho vivadatī</span>ti āpattānāpattīti evaṃ.</p>
  2573. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Samuṭṭhānābhāvato sammukhāvinaye kammassa kiriyākaraṇamiccādinā avibhajitvāva sativinayādīnaṃ channaṃyeva cha samuṭṭhānāni vibhattāni. Taṃ kasmā? Kammasaṅgahābhāvena, sativinayādīnaṃ viya saṅghasammukhatādīnaṃ kiccayatā nāma natthīti adhippāyo.</p>
  2574. <p class="centered">Adhikaraṇabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2575. <p class="title">Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā</p>
  2576. <p class="subhead">Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2577. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. Viggāhikakathanti attho. <span class="bld">Nisāmayā</span>ti sallakkhehi. ‘‘Kāraya’’ iti pāṭho. Pubbāparaṃ na jānāti, tasmā akovido hotīti eke. Ayaṃ pana duvidhepi kicce kenaci iriyāpathena.</p>
  2578. <p class="title">Codanākaṇḍavaṇṇanā</p>
  2579. <p class="subhead">Anuvijjakakiccavaṇṇanā</p>
  2580. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>. Anuvijjakapucchane ājīvavipatti na pucchitā. Pañcāpattikkhandhavasena ācāravipatti pucchitā. ‘‘Ājīvavipattiyāpi tatheva, saṅgahagamanato’’ti vadanti. ‘‘Ajjhāpajjanto’’ti pāṭho.</p>
  2581. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. Tasmā na ca āmisaṃ nissāyāti sambandhitabbaṃ.</p>
  2582. <p class="title">Cūḷasaṅgāmavaṇṇanā</p>
  2583. <p class="subhead">Anuvijjakassapaṭipattivaṇṇanā</p>
  2584. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Ṭhānanisajjavatthādinissitā</span>ti <a name="V0.0522"></a><a name="M0.0571"></a> ‘‘evaṃ ṭhātabbaṃ evaṃ nisīditabba’’nti evamādikā. <span class="bld">Saññājananattha</span>nti ‘‘evaṃ vattabba’’nti evaṃ sañjānanatthaṃ. <span class="bld">Anuvidhiyantenā</span>ti citte ṭhapentenāti attho. <span class="bld">Lajjā sā nu kho</span>ti kiṃ sā lajjā ayaṃ parisāti adhippāyo. <span class="bld">Anuyogavattaṃ kathāpetvā</span>ti ‘‘kimanuyogavattaṃ jānāsī’’ti pucchitvā teneva kathāpetvā. <span class="bld">Ajānanappasaṅgā</span> nāma aññāṇaṃ.</p>
  2585. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">‘‘Bhayena bhayā gacchatī’’</span>ti bhayena bhayahetu bhayā gacchatīti hetuvasena vuttaṃ. Yathā ‘‘rattattā pana duṭṭhattā ca chandā dosā ca gacchatī’’ti hi vuttaṃ, evaṃ.</p>
  2586. <p class="title">Mahāsaṅgāmavaṇṇanā</p>
  2587. <p class="subhead">Voharantenajānitabbādivaṇṇanā</p>
  2588. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇo</span>ti nīlādivaṇṇavasena ca ārogyatthādiavaṇṇavasena ca vuttasukkavissaṭṭhi.</p>
  2589. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Bhūmipucchā</span>ti bhūmi puthavī jagatī cāti sabbāni pathavivevacanāni.</p>
  2590. <p class="title">Kathinabhedavaṇṇanā</p>
  2591. <p class="subhead">Kathinaatthatādivaṇṇanā</p>
  2592. <p class="bodytext"><a name="para403-4"></a><span class="paranum">403-4</span>. <span class="bld">Kinti</span> <a name="V0.0523"></a><a name="M0.0572"></a> kathaṃ. Anādiyadānaṃ tāvakālikavatthu. <span class="bld">‘‘Anāgatavasena anantarā hutvā’’</span>ti udakāharaṇādipayogassa dhovanādipubbakaraṇassa pacchā uppajjanato, dhovanādikiriyañca sandhāya payogakaraṇato vuttaṃ. Purejātapaccaye panesa payogoti attho. <span class="bld">Ekaṃ dhammampi na labhati</span> attano purejātassa natthitāya.</p>
  2593. <p class="subhead">Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā</p>
  2594. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Rūpādidhammesū</span>ti vaṇṇagandhādiaṭṭhakesu. ‘‘Vassānassa pacchimo māso’’ti (pārā. 218) vuttattā pacchime māse yasmiṃ vā tasmiṃ vā divase attharituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ.</p>
  2595. <p class="bodytext"><a name="para415"></a><span class="paranum">415</span>. ‘‘Ādiccabandhunāti vuttattā theravacana’’nti vadanti.</p>
  2596. <p class="subhead">Palibodhapañhābyākaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  2597. <p class="bodytext"><a name="para415-6"></a><span class="paranum">415-6</span>. Sanniṭṭhānantiko kathaṃ bahisīmāya uddharīyati? Bhikkhu akatacīvaraṃ samādāya pakkamati ‘‘na paccessa’’nti, tassa bahisīmāgatassa evaṃ hoti ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressa’’nti, evametassa bahisīmāgatassa uddharīyati. Kathaṃ antosīmāya? Akatacīvaraṃ samādāya pakkamati ‘‘na paccessa’’nti, tato tattha phāsuvihāraṃ alabhanto tameva vihāraṃ āgacchati, tassa cīvarapalibodhoyeva ṭhito, so ca ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressa’’nti citte uppanne chijjati, tasmā <span class="bld">‘‘antosīmāya uddharīyatī’’</span>ti vuttaṃ. Sanniṭṭhānantikaṃ duvidhaṃ ‘‘na paccessa’’nti āvāsapalibodhaṃ chinditvā tato punapi tameva vihāraṃ āgantvā ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressa’’nti sanniṭṭhānaṃ karoti, bahisīmāya ṭhatvā ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ kāressaṃ na paccessa’’nti cittuppādena sanniṭṭhānantikaṃ hoti. Gāthāyampi <span class="bld">‘‘dve palibodhā apubbaṃ acarima’’</span>nti <a name="V0.0524"></a> idaṃ imameva sandhāya. ‘‘Āsāvacchediko kathaṃ antosīmāya<a name="M0.0573"></a>? Āsīsitena ‘tumhe vihārameva patthetha, ahaṃ pahiṇissāmī’ti vutto pubbe ‘na paccessa’nti āvāsapalibodhaṃ chinditvā gato puna taṃ vihāraṃ gantvā tena ‘nāhaṃ sakkomi dātu’nti pahito hotī’’ti likhitaṃ. <span class="bld">‘‘Atthāre hi sati uddhāro nāmā’’</span>ti atthāraṃ vinā uddhāraṃ na labhanti, tasmā vuttaṃ. <span class="bld">Purimā dve</span>ti ‘‘dve kathinuddhārā ekuppādā ekanirodhā’’ti vuttādhikāre paṭhamaṃ vuttā antarabbhārasahubbhārā. Na pakkamanantikādayo dve. <span class="bld">Ekato nirujjhantī</span>ti uddhārabhāvaṃ pāpuṇantīti attho.</p>
  2598. <p class="centered">Kathinabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2599. <p class="centered">Paññattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2600. <p class="title">Upālipañcakavaṇṇanā</p>
  2601. <p class="subhead">Anissitavaggavaṇṇanā</p>
  2602. <p class="bodytext"><a name="para419"></a><span class="paranum">419</span>. <span class="bld">Kāyikaupaghātikā</span> <a name="M0.0574"></a> nāma kāyena vītikkamo.</p>
  2603. <p class="subhead">Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā</p>
  2604. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>. <span class="bld">Omaddakārako</span>ti omadditvā abhibhavitvā kārako.</p>
  2605. <p class="subhead">Vohāravaggavaṇṇanā</p>
  2606. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Bhedakaravatthūni nissāya vivādādhikaraṇaṃ samuṭṭhāti, evaṃ yathāsaṅkhyaṃ gacchati. Kodhopanāhādidvādasamūlapayogaṃ vivādādhikaraṇaṃ, tathā sesesu. Osāraṇādīsu navasu ṭhānesu kammañattiyā karaṇaṃ. Dvīsu ṭhānesu ñattidutiyañatticatutthakammesu. Yasmā <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayeneva ubhatovibhaṅgā asaṅgahitā, tasmā yaṃ <span class="bld">kurundiyaṃ</span> vuttaṃ, taṃ gahetabbanti sambandho.</p>
  2607. <p class="subhead">Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā</p>
  2608. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. Tiṇṇannaṃ <a name="V0.0525"></a> upari saha āpattiṃ desetuṃ na labbhanti. Kammanānāsaṃvāsakānaṃ laddhiggahitakova <span class="bld">laddhinānāsaṃvāsako</span>. <span class="bld">‘‘Avippavāsasīmāya ṭhitassā’’</span>ti mahāsīmaṃ kira sandhāya vuttaṃ.</p>
  2609. <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. ‘‘Ummādā cittakkhepā’’ti pāṭho.</p>
  2610. <p class="subhead">Musāvādavaggavaṇṇanā</p>
  2611. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">Pariyāyena jānantassā</span>ti yassa kassaci jānantassa pariyāyena vuttamusāvādoti attho.</p>
  2612. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Anuyogo na dātabbo</span>ti tena vuttaṃ anādiyitvā tuṇhī bhavitabbanti attho.</p>
  2613. <p class="subhead">Bhikkhunovādavaggavaṇṇanā</p>
  2614. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Vohāraniruttiyaṃ</span> <a name="M0.0575"></a> saddaniruttiyaṃ. Maggapaccavekkhaṇādayo <span class="bld">ekūnavīsati</span>.</p>
  2615. <p class="subhead">Ubbāhikavaggavaṇṇanā</p>
  2616. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Pasāretā</span> mohetā.</p>
  2617. <p class="subhead">Adhikaraṇavūpasamavaggavaṇṇanā</p>
  2618. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">‘‘Yathāratta</span>nti anupasampanne apekkhatī’’tipi vadanti. <span class="bld">‘‘Yathāvuḍḍha</span>nti upasampanne apekkhatī’’ti likhitaṃ.</p>
  2619. <p class="subhead">Kathinatthāravaggavaṇṇanā</p>
  2620. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. ‘‘Ekāvatto’’tipi <a name="V0.0526"></a> paṭhanti, tassa kuddho kodhābhibhūtoti kirattho. Ekavatthotipi keci, uttarāsaṅgaṃ apanetvā ṭhitoti kirattho, taṃ sabbaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> uddhaṭapāḷiyā virujjhatīti. Ekāvaṭṭoti hi uddhaṭaṃ, tasmā na gahetabbaṃ. <span class="bld">Antarā vuttakāraṇenā</span>ti ‘‘kiccayapasutattā vandanaṃ asamannāharanto nalāṭaṃ paṭihaññeyyā’’tiādivuttakāraṇena.</p>
  2621. <p class="centered">Upālipañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2622. <p class="subhead">Āpattisamuṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2623. <p class="bodytext"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>. <span class="bld">Pubbe vuttamevā</span>ti sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti sacittakaṃ. <span class="bld">Desento, domanassiko</span> aññehi bhiṃsāpanādīni katvā āpattiṃ āpajjitvāti adhippāyo.</p>
  2624. <p class="title">Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā</p>
  2625. <p class="subhead">Kāyikādiāpattivaṇṇanā</p>
  2626. <p class="bodytext"><a name="para474-5"></a><span class="paranum">474-5</span>. Nidānuddesaṃ <a name="M0.0576"></a> vinā sesuddesābhāvā <span class="bld">‘‘sabbapātimokkhuddesānañca saṅgaho hotī’’</span>ti vuttaṃ. Vinaye garukā <span class="bld">vinayagarukā</span>. Idaṃ pana dvīsu gāthāsu kiñcāpi āgataṃ, aññehi pana missetvā vuttabhāvā nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ. <span class="bld">Navasu ṭhānesu kammaṃ hotī</span>ti kammañatti hoti. <span class="bld">Vācā</span>ti vacīsambhavā. <span class="bld">Addhānahīno</span> ūnavīsativasso. <span class="bld">‘‘Apicetthā</span>ti kurundivādo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vanappati</span>nti evaṃ adinnādāne āgataṃ vanappatiṃ. <span class="bld">Vissaṭṭhichaḍḍane</span>ti sukkavissaṭṭhiyaṃ. <span class="bld">Dukkaṭā katā</span>ti dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā</span> pubbapayoge dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ.</p>
  2627. <p class="subhead">Pācittiyavaṇṇanā</p>
  2628. <p class="bodytext"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>. Mahāsaṅghikā <a name="V0.0527"></a> sāmaṇerepi āpattiṃ desāpenti kira, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘na desāpetabbā’’</span>ti, <span class="bld">daṇḍakammaṃ pana tesaṃ kātabbaṃ</span> tathārūpe oḷārikavītikkame.</p>
  2629. <p class="subhead">Avandanīyapuggalādivaṇṇanā</p>
  2630. <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. <span class="bld">Dasasataṃ āpattiyo</span>ti sahassaṃ āpattiyo. <span class="bld">Campāyaṃ vinayavatthusmi</span>nti campeyyakkhandhake. <span class="bld">Adhammena vagga</span>ntiādīni cattāri kammāniyeva bhagavatā vuttānīti attho. Na kevalaṃ āpattiyeva, <span class="bld">atha kho cha samathā…pe… sammukhāvinayena sammanti, samāyogaṃ gacchanti</span> sammukhāvinayena sampayogaṃ gacchantīti attho. Vinā samathehi <span class="bld">sammati,</span> samathabhāvaṃ gacchati. Paṭisedhatthe sati <span class="bld">vinā samathehī</span>ti samathehi vināti attho.</p>
  2631. <p class="subhead">Soḷasakammādivaṇṇanā</p>
  2632. <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. <span class="bld">Asuttaka</span>nti suttavirahitaṃ, usuttaṃ tatra natthīti adhippāyo.</p>
  2633. <p class="centered">Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2634. <p class="title">Sedamocanagāthāvaṇṇanā</p>
  2635. <p class="subhead">Avippavāsapañhāvaṇṇanā</p>
  2636. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. <span class="bld">Tahi</span>nti <a name="M0.0577"></a> tasmiṃ puggale. <span class="bld">Akappiyasambhogo</span> nāma methunadhammādi. ‘‘Varasenāsanarakkhaṇatthāya vissajjetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">garubhaṇḍavinicchaye</span> vutto. Ekādasāvandiye paṇḍakādayo <span class="bld">ekādasa</span>. <span class="bld">Upeti</span> saparisaṃ. <span class="bld">Na jīvati</span> nimmitarūpattā. ‘‘Ubbhakkhakena vadāmī’’ti iminā mukhe methunadhammābhāvaṃ dīpeti. Adhonābhivivajjanena vaccamaggappassāvamaggesu<a name="V0.0528"></a>. <span class="bld">Gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkantabhikkhuniṃ sandhāyā</span>ti bhikkhuniyā gāmāpariyāpannaparatīre nadisamīpameva sandhāya vuttā. Tattha paratīre gāmūpacāro ekaleḍḍupāto nadipariyantena paricchinno, tasmā paratīre ratanamattampi araññaṃ na atthi, tañca tiṇādīhi paṭicchannattā dassanūpacāravirahitaṃ karoti. Tattha attano gāme āpatti natthi. Paratīre pana ekaleḍḍupātasaṅkhāte gāmūpacāreyeva padaṃ ṭhapeti. Antare abhidhammavasena araññabhūtaṃ sakagāmaṃ atikkamati nāma, tasmā gaṇamhā ohīyanā ca hotīti ñātabbaṃ. Ettāvatāpi santosamakatvā vicāretvā gahetabbaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā pañcasatā mahāpajāpatippamukhā. Mahāpajāpatipi hi ānandattherena dinnaovādassa paṭiggahitattā bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma.</p>
  2637. <p class="subhead">Pārājikādipañhāvaṇṇanā</p>
  2638. <p class="bodytext"><a name="para480"></a><span class="paranum">480</span>. <span class="bld">‘‘Dussakuṭiṃ sandhāyā’’</span>ti saha dussena vītikkamanassa sakkuṇeyyatāya vuttaṃ. Liṅgaparivatte paṭiggahaṇassa vijahanato sāmaṃ gahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Kākaūhadanaṃ vā</span>ti kākena ūhadanaṃ vā. ‘‘Tayo purisepi upagantvā’’ti pāṭhaseso.</p>
  2639. <p class="subhead">Pācittiyādipañhāvaṇṇanā</p>
  2640. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. <span class="bld">Methunadhammapaccayā</span> nāma kāyasaṃsaggo. Taṃhetu methunadhammassa pubbabhāgabhūtaṃ kāyasaṃsaggaṃ vāyāmantiyāti aṭṭhavatthupūraṇaṃ sandhāya. <span class="bld">Paribhogappaccayā</span>ti <a name="M0.0578"></a> paribhogakāraṇā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā paribhogappaccayā āpajjati, tasmā bhojanapariyosāne hotīti attho. <span class="bld">Porāṇapotthakesu</span> ‘‘tassā’’ti pāṭho. ‘‘Kāraṇavacanaṃ sundaraṃ bhojanaparicchedadassanato’’ti vadanti.</p>
  2641. <p class="centered">Sedamocanagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2642. <p class="title">Pañcavaggo</p>
  2643. <p class="subhead">Kammavaggavaṇṇanā</p>
  2644. <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. ‘‘Ummattakasammutiṃ <a name="V0.0529"></a><a name="M0.0579"></a> ummattake yācitvā gate asammukhāpi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha nisinnepi na kuppati niyamābhāvā. Asammukhā kate dosābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asammukhākataṃ sukataṃ hotī’’</span>ti vuttaṃ. Dūtena upasampadā panettha sammukhā kātuṃ na sakkā. Kammavācānānattasabhāvā pattanikkujjanādayo hatthapāsato apanetvā kātabbā, tena vuttaṃ ‘‘asammukhā kataṃ sukataṃ hotī’’ti. ‘‘Pucchitvā codetvā sāretvā kātabbaṃ apucchitvā acodetvā asāretvā karotī’’ti ayaṃ vacanattho. <span class="bld">Ṭhapetvā kattikamāsa</span>nti so pavāraṇāmāso, <span class="bld">dve ca puṇṇamāsiyo</span>ti paṭhamadutiyavassūpagatānaṃ pavāraṇā puṇṇamāsā dve.</p>
  2645. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. Padaṃ vā chaḍḍetīti attho. Ka-vaggādīsu <span class="bld">pañcasu</span>. <span class="bld">Garuka</span>nti dīghaṃ, saṃyogaparañca. ‘‘Buddharakkhitattherassa yassa nakkhamatī’’ti ettha ta-kāraka-kārā saṃyogaparā. <span class="bld">Dīghe vattabbe rassa</span>nti ‘‘so tuṇhī assā’’ti vattabbe so tuṇhi assāti vacanaṃ.</p>
  2646. <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. Sesaṭṭhakathāsu vuttavacanaṃ <span class="bld">kurundiyaṃ</span> pākaṭaṃ katvā <span class="bld">‘‘nisīdituṃ na sakkontī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2647. <p class="bodytext"><a name="para487-8"></a><span class="paranum">487-8</span>. <span class="bld">Parisuddhasīlā cattāro bhikkhū</span>ti pārājikaṃ anāpannā. <span class="bld">Na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā etī</span>ti tīsu, dvīsu vā nisinnesu ekassa, dvinnaṃ vā chandapārisuddhi āhaṭāpi anāhaṭāva.</p>
  2648. <p class="subhead">Apalokanakammakathāvaṇṇanā</p>
  2649. <p class="bodytext"><a name="para495-6"></a><span class="paranum">495-6</span>. Kāyasambhogasāmaggidānasahaseyyapaṭiggahaṇādi imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti evampi apalokanakammaṃ pavattatīti attho. Kammaññeva lakkhaṇanti kammalakkhaṇaṃ. Osāraṇanissāraṇabhaṇḍukammādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati<a name="V0.0530"></a>, kammameva hutvā upalakkhīyatīti <a name="M0.0580"></a> kammalakkhaṇaṃ upanissayo viya. Hetupaccayādilakkhaṇavimutto hi sabbo paccayaviseso tattha saṅgayhati, evampi ‘‘kammalakkhaṇamevā’’ti vuttaṃ. Kammalakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘acchinnacīvarajiṇṇacīvaranaṭṭhacīvarāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Tato atirekaṃ dentena apaloketvā dātabba’’nti vuttaṃ apalokanaṃ kammalakkhaṇameva. Evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Iṇapalibodhampī</span>ti sace tādisaṃ bhikkhuṃ iṇāyikā palibujjhanti. Tatruppādato dātuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Antarasannipāto</span>ti uposathappavāraṇādimahāsannipāte ṭhapetvā antarā maṅgaluccāraṇādi. <span class="bld">Upanikkhepato</span>ti cetiyassa āpadatthāya nikkhittato. <span class="bld">‘‘Aññā katikā kātabbā’’</span>ti ye rukkhe uddissa pubbe katikā katā, tehi imesaṃ aññattāti vuttaṃ. ‘‘Sace tattha mūle’’ti pubbe ‘‘ito paṭṭhāya bhājetvā khādantū’’ti vacanena puggalikaparibhogo paṭikkhitto hoti. <span class="bld">Anuvicaritvā</span>ti pacchato pacchato gantvā. Tesaṃ santikā paccayaṃ paccāsīsantenāti attho. <span class="bld">Mūlabhāga</span>nti dasamabhāgaṃ katvā. Pubbakāle dasamabhāgaṃ katvā adaṃsu, tasmā <span class="bld">‘‘mūlabhāgo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Akatāvāsaṃ vā katvā</span>ti uppannaāyena. <span class="bld">Jaggitakāleyeva na vāretabbā</span>ti jaggitā hutvā pupphaphalabharitakāleti attho. <span class="bld">Jagganakāle</span>ti jaggituṃ āraddhakāle. <span class="bld">Ñattikammaṭṭhānabhede panā</span>ti ñattikammassa ṭhānabhede.</p>
  2650. <p class="bodytext">Idaṃ panettha pakiṇṇakaṃ – atthi saṅghakammaṃ saṅgho eva karoti, na gaṇo, na puggalo, taṃ apalokanakammassa kammalakkhaṇekadesaṃ ṭhapetvā itaraṃ catubbidhampi kammaṃ veditabbaṃ. Atthi saṅghakammaṃ saṅgho ca karoti, gaṇo ca karoti, puggalo ca karoti, taṃ pubbe ṭhapitaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yasmiṃ vihāre dve tayo janā vasanti, tehi nisīditvā katampi saṅghena katasadisameva. Yasmiṃ pana vihāre eko bhikkhu hoti, tena bhikkhunā’’tiādi (pari. aṭṭha. 495-496). Atthi gaṇakammaṃ saṅgho ca karoti, gaṇo ca karoti, puggalo ca karoti, taṃ yo pārisuddhiuposatho aññesaṃ santike karīyati, tassa vasena veditabbaṃ. Atthi gaṇakammaṃ gaṇova karoti, na saṅgho, na puggalo, taṃ yo pārisuddhiuposatho aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati, tassa vasena veditabbaṃ. Atthi puggalakammaṃ puggalova karoti, na saṅgho, na gaṇo, taṃ adhiṭṭhānuposathavasena <a name="M0.0581"></a> veditabbaṃ. Atthi gaṇakammaṃ ekaccova gaṇo karoti, ekacco na karoti, tattha añattikaṃ dveyeva karonti, na tayo. Sañattikaṃ tayova karonti, na tato ūnā vā adhikā vāti.</p>
  2651. <p class="subhead">Apaññattepaññattavaggavaṇṇanā</p>
  2652. <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. Kakusandhakoṇāgamanakassapā <a name="V0.0531"></a> eva hi satta āpattikkhandhe paññapesuṃ. Vipassīādayo pana ovādapātimokkhaṃ uddisiṃsu, na sikkhāpadaṃ paññapesuṃ.</p>
  2653. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  2654. <p class="bodytext">Ubhatovibhaṅgakhandhakaparivārehi vibhattaṃ desanaṃ atthi tassa vinayapiṭakassa, nāmena <span class="bld">samantapāsādikā nāma saṃvaṇṇanā</span> ‘‘samantapāsādikā nāmā’’ti vuttavacanasaṃvaṇṇanā samattāti āha. <span class="bld">Tattha</span> padhānaghare. <span class="bld">Iddhā</span> atthavinicchayādīhi.</p>
  2655. <p class="bodytext">Sammā udito samudito, te guṇe akicchena adhigato adhikappamāṇaguṇehi vā samudito, tena <span class="bld">samuditena</span> ‘‘gatānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesatī’’ti vuttāya satiyā uppāditā saddhādayo <span class="bld">paramavisuddhā</span> nāma samannārakkhattā. Iti satipi saddhādīhi vuttā hoti. Evaṃ sante ettha vutte catubbidhe sīle pātimokkhasaṃvarasīlaṃ saddhā maṇḍeti. Saddhāsādhanañhi taṃ. Indriyasaṃvarājīvapārisuddhipaccayaparibhogasīlāni paṭimaṇḍenti sativīriyapaññāyoti yathāyogaṃ veditabbaṃ. Apica saddhā ca buddhirahitā avisuddhā hoti buddhiyā pasādahetuttā. Buddhiyo pana tassānubhāvena paramavisuddhā nāma honti. Paññā saddhārahitā kerāṭikapakkhaṃ bhajati, saddhāyuttā eva visuddhā hoti. Vīriyañca samādhirahitaṃ uddhaccāya saṃvattati, na samādhiyuttanti vīriyassa suddhavacanato samādhipi vutto hoti, evaṃ paramavisuddhā saddhādayopi pātimokkhaṃ paṭimaṇḍentīti ñātabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipattidesake satthari ca paṭipattiyañca paṭipattiphale ca saddhāya vinā sīlasamādānaṃ, samādinnavisodhanañca kātuṃ na sakkāti saddhā pātimokkhaṃ paṭimaṇḍeti. Tattha ‘‘itipi so <a name="M0.0582"></a> bhagavā’’tiādinā (dī. ni. 1.255; ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 1.249) satthari ca pūjetuṃ sakkoti. Paṭipattiyaṃ sīlavipattisampattimūlake sandiṭṭhikasamparāyikaphale ca saddhāpavatti vitthārato ñātabbā, sīlavipattisampattinimittaṃ ādīnavamānisaṃsañca ādīnavapariccāge, ānisaṃsasampādane ca upāyaṃ disvā tathā pavattamānā paññā pātimokkhasaṃvaraṃ paṭimaṇḍeti. ‘‘Atisīta’’ntiādinā appavattanārahaṃ kosajjaṃ ‘‘yo ca sītañca uṇhañcā’’ti vuttānusārena pajahitvā anuppannuppannānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ anuppādanapajahanauppādanavaḍḍhanavasena pavattamānavīriyaṃ pātimokkhaṃ paṭimaṇḍeti, iminā nayena indriyasaṃvarādīsupi yojetabbaṃ. Catunnampi <a name="V0.0532"></a> saṅgahavatthūnaṃ anukūlasamudācāro idha <span class="bld">ācāro</span>ti veditabbo. <span class="bld">Ajjava</span>-vacanena lābhasakkārahetu kāyaduccaritādikuṭilakaramāyāsāṭheyyapaṭipakkhaajjavadhammasamāyogadīpanena alobhajjhāsayatā dīpitā. <span class="bld">Maddava</span>-vacanena kakkhaḷabhāvakarapaṭighādipaṭipakkhabhūtamettādimaddavadhammasamāyogadīpanena hitajjhāsayādīni dīpitāni honti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘khanti ca soraccañca sākhalyañca paṭisanthāro cā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 125-126) vuttadhammehi samāyogo dīpito hoti. Idha vuttā ajjavamaddavādayo guṇā sīlasampattiyā hetū ca honti sīlasampattiphalañca taṃsampādanato. <span class="bld">Sakasamayo</span>ti catuparisā. Etena sabhāgadukkhabhāvābhāvo sūcito. Atha vā <span class="bld">sakasamayo</span>ti sogataṃ piṭakattayaṃ sakasamayo eva gahanaṃ duddīpanattā, sakasamayassa sanniṭṭhānaṃ sakasamayagahanaṃ –</p>
  2656. <p class="gatha1">‘‘Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca;</p>
  2657. <p class="gathalast">Duddasā caturo dhammā, desetuñca sudukkarā’’ti. (vibha. aṭṭha. 225) –</p>
  2658. <p class="unindented">Vuttattā yathā sakasamayassa gahanapadena yojanā vuttā, tathā parasamayassapi. <span class="bld">Paññāveyyattiyenā</span>ti anena tikhiṇena ñāṇena katasilānisitasatthasadisasabhāvapaññā vuttā. Tipiṭakasaṅkhātāya pariyattiyā pabhedo <span class="bld">tipiṭakapariyattippabhedo</span>. Tasmiṃ pabhede. Tanti ca tantiattho ca <span class="bld">sāsanaṃ</span> nāma. Idha ‘‘tanti evā’’ti vadanti. Yasmiṃ ayaṃ saṃvaṇṇanā niṭṭhāpitā, tasmiṃ kāle paṭivedhañāṇābhāvato sutamayaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘appaṭihatañāṇappabhāvenā’’</span>ti vuttaṃ. Karaṇasampattiyā janitattā <a name="M0.0583"></a> <span class="bld">sukhaviniggataṃ</span>. Sukhaviniggatattā madhurodātavacanalāvaṇṇayuttenāpi yojetabbaṃ, īdisaṃ vacanaṃ sotasukhañca sannivesasampattisukhañca hoti. ‘‘Veyyākaraṇenā’’ti avatvā ‘‘mahāveyyākaraṇenā’’ti vuttattā sikkhāniruttichandovicityādipaṭimaṇḍitapāṇiniyanyāsādhāraṇadhāraṇasabhāvo sūcito bhavati. <span class="bld">Yuttavādinā</span>tiādīsu yuttamuttavādinā ṭhānuppattiyapaññāya samannāgatenāti attho. Ojābhedepi āyusattikaraṇatādisāmatthayogānaṃ mahākavinā racitaganthassa mahantattā vā ‘‘tipiṭakapariyattippabhede’’tiādīhi sāsane, hetuvisaye, sadde cāti imesu tīsu ṭhānesu pāṭavabhāvaṃ dīpento venayikabuddhisampattisabbhāvamassa sūceti. Yesaṃ puggalānaṃ pabhinnā paṭisambhidādi, te pabhinnapaṭisambhidādayo dhammā. Tehi parivārito ukkhittasantatiupacchedamakatvā attano santāne uppādanavaḍḍhanavasena vārito so pabhinnapaṭisambhidāparivāro. Tasmiṃ <span class="bld">pabhinnapaṭisambhidāparivāre</span> uttarimanussadhammeti attho. Chaḷabhiññacatupaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite pana chaḷabhiññā uttarimanussadhammā eva. Catūsu paṭisambhidāsu atthapaṭisambhidāya ekadesova. Tadubhayaṃ <a name="V0.0533"></a> sayaṃ uttarimanussadhammapariyāpannaṃ kathaṃ uttarimanussadhammaṃ paṭimaṇḍetīti ce? Rukkhaṃ rukkhassa avayavabhūtapupphādayo viya sayañca yesaṃ uttarimanussadhammānaṃ avayavattāti. Kāmāvacaradhammapariyāpannapaṭisambhidāñāṇaṃ uttarimanussadhammānaṃ anavayavabhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ paṭimaṇḍeti, purisassa anavayavabhūto alaṅkāro viya purisaṃ. Atha vā kāmāvacarapaasambhidāparivāro chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇe paṭimaṇḍeti. Lokuttarapaṭisambhidaṃ sandhāya puna paṭisambhidāvacanañca. Sāsane uppajjitvā sāsanassa alaṅkārabhūtena, yasmiṃ vaṃse uppanno, tasseva vā alaṅkārabhūtena. Saṅkhepavitthāresu itarītarakaraṇaṃ, appasannapasannānaṃ pasāduppādanābhivuḍḍhikaraṇaṃ, vuttānaṃ gambhīrānaṃ gambhīruttānabhāvakaraṇanti evaṃ chabbidhācariyaguṇayogato <span class="bld">vipulabuddhi</span> nāma. Ye dhammacintanaṃ atidhāvantā keci ucchedādinānappakāraṃ antaṃ vā gaṇhanti, ‘‘sabbaṃ ñeyyaṃ paññatti evā’’ti vā ‘‘paramattho evā’’ti vā gaṇhanti, tesaṃ buddhi micchādiṭṭhipaccayattā samalā nāma hoti, imassa pana buddhi dhammacintātidhāvanarahitattā visuddhā nāma hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vipulavisuddhabuddhinā’’</span>ti<a name="M0.0584"></a>. <span class="bld">Garūhi</span> ‘‘piyo garu bhāvanīyo’’tiādinā (a. ni. 7.37; netti. 113) vuttaguṇehi yuttagarūhi. Guṇehi thirabhāvaṃ gatattā <span class="bld">therena</span>.</p>
  2659. <p class="bodytext">Sīlena sīlassa vā visuddhiyā <span class="bld">sīlavisuddhiyā</span>. Avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamaṃ abhinibbattattā <span class="bld">lokajeṭṭhassa</span>. Lokassa vā gambhīre mahante sīlādikkhandhe esi gavesīti <span class="bld">mahesī</span>ti.</p>
  2660. <p class="bodytext">Ettāvatā samadhikasattavīsatisahassaparimāṇāya samantapāsādikasaññitāya <span class="bld">vinayaṭṭhakathāya</span> sabbapadesu vinicchayajātaṃ saṅkhipitvā <span class="bld">gaṇṭhiṭṭhānavikāsanā</span> katā hoti, tathāpi yaṃ ettha likhitaṃ, taṃ suṭṭhu vicāretvā <span class="bld">pāḷiñca aṭṭhakathañca</span> sallakkhetvā ye ācariyā buddhassa bhagavato mahānubhāvaṃ, vinayapiṭakassa ca vicitranayagambhīratthataṃ sallakkhetvā porāṇānaṃ kathāmaggaṃ avināsetvā attano matiṃ pahāya kevalaṃ saddhammaṭṭhitiyā, parānuggahakāmatāya ca vinayapiṭakaṃ pakāsentā ṭhitā, tesaṃ pādamūle vanditvā khantisoraccādiguṇasamannāgatena hutvā vattasampattiyā tesaṃ cittaṃ ārādhetvā paveṇiyā āgataṃ vinicchayaṃ kathāpetvā upadhāretvā yaṃ tena saṃsandati, taṃ gahetabbaṃ, itaraṃ chaḍḍetabbaṃ. Itarathā tuṇhībhūtena bhavitabbaṃ. Vinicchayasaṅkarakarena pana na bhavitabbameva. Kasmā? Sāsanassa nāsahetuttā. Hoti cettha –</p>
  2661. <p class="gatha1">‘‘Asambudhaṃ <a name="V0.0534"></a> buddhamahānubhāvaṃ,</p>
  2662. <p class="gatha2">Dhammassa gambhīranayatthatañca;</p>
  2663. <p class="gatha3">Yo vaṇṇaye taṃ vinayaṃ aviññū,</p>
  2664. <p class="gathalast">So duddaso sāsananāsahetu.</p>
  2665. <p class="gatha1">Pāḷiṃ tadatthañca asambudhañhi,</p>
  2666. <p class="gatha2">Nāseti yo aṭṭhakathānayañca;</p>
  2667. <p class="gatha3">Anicchayaṃ nicchayato parehi,</p>
  2668. <p class="gathalast">Gāheti teheva purakkhato so.</p>
  2669. <p class="gatha1">Anukkameneva <a name="M0.0585"></a> mahājanena,</p>
  2670. <p class="gatha2">Purakkhato paṇḍitamānibhikkhu;</p>
  2671. <p class="gatha3">Apaṇḍitānaṃ vimatiṃ akatvā,</p>
  2672. <p class="gathalast">Ācariyalīḷaṃ purato karotī’’ti.</p>
  2673. <p class="centered">Samantapāsādikāya gaṇṭhipadādhippāyappakāsanā samattā.</p>
  2674. <p class="centered">Vajirabuddhiṭīkā niṭṭhitā.</p>
  2675. </body>