vin02t.tik.htm 1.2 MB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662166316641665166616671668166916701671167216731674167516761677167816791680168116821683168416851686168716881689169016911692169316941695169616971698169917001701170217031704170517061707170817091710171117121713171417151716171717181719172017211722172317241725172617271728172917301731173217331734173517361737173817391740174117421743174417451746174717481749175017511752175317541755175617571758175917601761176217631764176517661767176817691770177117721773177417751776177717781779178017811782178317841785178617871788178917901791179217931794179517961797179817991800180118021803180418051806180718081809181018111812181318141815181618171818181918201821182218231824182518261827182818291830183118321833183418351836183718381839184018411842184318441845184618471848184918501851185218531854185518561857185818591860186118621863186418651866186718681869187018711872187318741875187618771878187918801881188218831884188518861887188818891890189118921893189418951896189718981899190019011902190319041905190619071908190919101911191219131914191519161917191819191920192119221923192419251926192719281929193019311932193319341935193619371938193919401941194219431944194519461947194819491950195119521953195419551956195719581959196019611962196319641965196619671968196919701971197219731974197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025202620272028202920302031203220332034203520362037203820392040204120422043204420452046204720482049205020512052205320542055205620572058205920602061206220632064206520662067206820692070207120722073207420752076207720782079208020812082208320842085208620872088208920902091209220932094209520962097209820992100210121022103210421052106210721082109211021112112211321142115211621172118211921202121212221232124212521262127212821292130213121322133213421352136213721382139214021412142214321442145214621472148214921502151215221532154215521562157215821592160216121622163216421652166216721682169217021712172217321742175217621772178217921802181218221832184218521862187218821892190219121922193219421952196219721982199220022012202220322042205220622072208220922102211221222132214221522162217221822192220222122222223222422252226222722282229223022312232223322342235223622372238223922402241224222432244224522462247224822492250225122522253225422552256225722582259226022612262226322642265226622672268226922702271227222732274227522762277227822792280228122822283228422852286228722882289229022912292229322942295229622972298229923002301230223032304230523062307230823092310231123122313231423152316231723182319232023212322232323242325232623272328232923302331233223332334233523362337233823392340234123422343234423452346234723482349235023512352235323542355235623572358235923602361236223632364236523662367236823692370237123722373237423752376237723782379238023812382238323842385238623872388238923902391239223932394239523962397239823992400240124022403
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Vinayapiṭake</p>
  4. <p class="book">Sāratthadīpanī-ṭīkā (tatiyo bhāgo)</p>
  5. <p class="chapter">5. Pācittiyakaṇḍaṃ</p>
  6. <p class="title">1. Musāvādavaggo</p>
  7. <p class="subhead">1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  8. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Musāvādavaggassa <a name="M3.0001"></a><a name="V3.0001"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">khuddakāna</span>nti ettha <span class="bld">‘‘khuddaka</span>-saddo bahu-saddapariyāyo<a name="V3.0002"></a>. Bahubhāvato imāni khuddakāni nāma jātānī’’ti vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu navasu vaggesu, tesu vā khuddakesu. Kāraṇena kāraṇantarapaṭicchādanameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ anicca’’</span>ntiādimāha. Rūpaṃ aniccanti paṭijānitvā tattha kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘jānitabbato’’</span>ti āha. ‘‘Yadi evaṃ nibbānassapi aniccatā āpajjatī’’ti parena vutto taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna <span class="bld">‘‘jātidhammato’’</span>ti aññaṃ kāraṇaṃ vadati.</p>
  9. <p class="bodytext">‘‘Sampajānaṃ musā bhāsatī’’ti vattabbe <span class="bld">sampajāna musā bhāsatī</span>ti anunāsikalopena niddesoti āha <span class="bld">‘‘jānanto musā bhāsatī’’</span>ti.</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Jānitvā jānantassa ca musā bhaṇane</span>ti pubbabhāgepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantassa musā bhaṇane. Bhaṇanañca nāma idha abhūtassa vā bhūtataṃ bhūtassa vā abhūtataṃ katvā kāyena vā vācāya vā viññāpanapayogo. <span class="bld">Sampajānamusāvāde</span>ti ca nimittatthe bhummavacanaṃ, tasmā <a name="M3.0002"></a> yo sampajāna musā vadati, tassa taṃnimittaṃ taṃhetu tappaccayā pācittiyaṃ hotīti evamettha aññesu ca īdisesu attho veditabbo.</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Visaṃvādenti etenāti <span class="bld">visaṃvādanaṃ,</span> vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘visaṃvādanacittaṃ purato katvā vadantassā’’</span>ti. Vadati etāyāti <span class="bld">vācā,</span> vacanasamuṭṭhāpikā cetanā. Tenāha <span class="bld">‘‘micchāvācā…pe… cetanā’’</span>ti. <span class="bld">Pabhedagatā vācā</span>ti anekabhedabhinnā. <span class="bld">Evaṃ paṭhamapadena suddhacetanā…pe… kathitāti veditabbā</span>ti iminā imaṃ dīpeti – suddhacetanā vā suddhasaddo vā suddhaviññatti vā musāvādo nāma na hoti, viññattiyā saddena ca sahitā taṃsamuṭṭhāpikā cetanā musāvādoti. <span class="bld">Cakkhuvasena aggahitārammaṇa</span>nti cakkhusannissitena viññāṇena aggahitamārammaṇaṃ. Ghānādīnaṃ tiṇṇaṃ indriyānaṃ sampattavisayaggāhakattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tīhi indriyehi ekābaddhaṃ viya katvā’’</span>ti. ‘‘Dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya ‘‘cakkhunā diṭṭha’’nti ayaṃ vohāro loke pākaṭoti āha <span class="bld">‘‘oḷārikeneva nayenā’’</span>ti.</p>
  12. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Avīmaṃsitvā</span>ti anupaparikkhitvā. <span class="bld">Anupadhāretvā</span>ti avinicchinitvā. <span class="bld">Jaḷattā</span>ti aññāṇatāya. <span class="bld">Dārusakaṭaṃ yojetvā gato</span>ti dārusakaṭaṃ yojetvā tattha nisīditvā gatoti adhippāyo. <span class="bld">Gato bhavissatī</span>ti tatheva sanniṭṭhānaṃ katvā vuttattā musāvādo jāto. Keci pana ‘‘keḷiṃ kurumānoti vuttattā evaṃ vadanto dubbhāsitaṃ āpajjatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ<a name="V3.0003"></a>. Jātiādīhiyeva hi dasahi akkosavatthūhi davakamyatāya vadantassa dubbhāsitaṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
  13. <p class="gatha1">‘‘Hīnukkaṭṭhehi ukkaṭṭhaṃ, hīnaṃ vā jātiādihi;</p>
  14. <p class="gathalast">Ujuṃ vāññāpadesena, vade dubbhāsitaṃ davā’’ti.</p>
  15. <p class="bodytext">Cittena thokatarabhāvaṃyeva aggahetvā bahubhāvaṃyeva gahetvā vuttattā ‘‘gāmo ekatelo’’tiādināpi musāvādo jāto. <span class="bld">Cāresu</span>nti upanesuṃ. Visaṃvādanapurekkhāratā, visaṃvādanacittena yamatthaṃ vattukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha dve aṅgāni<a name="M3.0003"></a>. Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesena anuddhaṃsanatthaṃ pācittiyaṃ, ācāravipattiyā dukkaṭaṃ, ‘‘yo te vihāre vasatī’’tiādipariyāyena uttarimanussadhammārocanatthaṃ paṭivijānantassa musā bhaṇite thullaccayaṃ, appaṭivijānantassa dukkaṭaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ.</p>
  16. <p class="centered">Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  17. <p class="subhead">2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye kaṇṇakaṭukatāya amanāpaṃ vadantā kaṇṇesu vijjhantā viya hontīti āha <span class="bld">‘‘omasantīti ovijjhantī’’</span>ti. <span class="bld">Padhaṃsentī</span>ti abhibhavanti.</p>
  19. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Bodhisatto tena samayena hotī</span>ti tena samayena bodhisatto nandivisālo nāma ahosīti attho. Atītatthe vattamānavacanaṃ, kiriyākālavacanicchāya vā vattamānappayogo saddantarasannidhānena bhūtatāvagamo siyāti. <span class="bld">Paccesī</span>ti ‘‘amanāpaṃ ida’’nti aññāsi. <span class="bld">Heṭṭhārukkhe datvā</span>ti upatthambhake datvā. <span class="bld">Pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patte</span>ti pubbe ujukaṃ heṭṭhāmukhaṃ patiṭṭhitaarassa bhūmippadesaṃ puna tasmiṃyeva are parivattetvā heṭṭhāmukhabhāvena sampatte, paṭhamaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhitanemippadese parivattetvā puna bhūmiyaṃ patiṭṭhiteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sithilakaraṇa</span>nti sithilakiriyā.</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti aṭṭhuppattiyaṃ. <span class="bld">Tacchakakamma</span>nti vaḍḍhakīkammaṃ. <span class="bld">Koṭṭakakamma</span>nti vā pāsāṇakoṭṭakakammaṃ<a name="V3.0004"></a>. <span class="bld">Hatthamuddāgaṇanā</span>ti aṅgulisaṅkoceneva gaṇanā. Pādasikamilakkhakādayo viya navantavasena gaṇanā <span class="bld">acchiddakagaṇanā. Ādi</span>-saddena saṅkalanapaṭuppādanavoklanabhāgahārādivasena pavattā piṇḍagaṇanā gahitā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti jānāti. Yabha methuneti vacanato <span class="bld">ya</span>-kāra <span class="bld">bha</span>-kāre ekato yojite asaddhammavacanaṃ hoti.</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para16-26"></a><span class="paranum">16-26</span>. <span class="bld">Āpattiyā</span> <a name="M3.0004"></a> <span class="bld">kāretabbo</span>ti pācittiyena kāretabbo upasaggādimattavisiṭṭhānaṃ aticaṇḍālādipadānaṃ pāḷiyaṃ āgatesuyeva saṅgahitattā. <span class="bld">Corosī</span>tiādīnaṃ pana kenaci pariyāyena pāḷiyaṃ anāgatattā dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Hasādhippāyatā</span>ti purimapadassa atthavivaraṇaṃ. Pāḷiyaṃ avuttepi ‘‘jātiādīhi akkosavatthūhi parammukhā akkosantassa vatthūnaṃ anaññabhāvato yathā dukkaṭaṃ, tathā davakamyatāya parammukhā vadantassapi dubbhāsitamevā’’ti ācariyā vadanti. <span class="bld">Sabbasattā</span>ti ettha vacanatthavijānanapakatikā tiracchānagatāpi gahetabbā.</p>
  22. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Anusāsanipurekkhāratāya ṭhatvā vadantassa cittassa lahuparivattibhāvato antarā kope uppannepi anāpatti. Yaṃ akkosati, tassa upasampannatā, anaññāpadesena jātiādīhi akkosanaṃ, ‘‘maṃ akkosatī’’ti jānanā, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvatāti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
  23. <p class="centered">Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  24. <p class="subhead">3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  25. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Tatiye bhaṇḍanaṃ jātaṃ etesanti <span class="bld">bhaṇḍanajātā</span>. <span class="bld">Sammantana</span>nti raho saṃsandanaṃ. Hatthaparāmāsādivasena matthakaṃ patto kalaho jāto etesanti <span class="bld">kalahajātā</span>. Anāpattigāmikaṃ viruddhavādabhūtaṃ vivādaṃ āpannāti <span class="bld">vivādāpannā</span>. Viggahasaṃvattanikā kathā <span class="bld">viggāhikakathā</span>. Pisatīti pisuṇā, vācā, samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho. Pisuṇā eva <span class="bld">pesuññaṃ</span>. Tāya vācāya vā samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ <span class="bld">pesuññaṃ. Piyabhāvassa suññakaraṇavāca</span>nti iminā pana ‘‘piyasuññakaraṇato pisuṇā’’ti niruttinayena atthaṃ vadati.</p>
  26. <p class="bodytext">Idhāpi ‘‘dasahākārehi pesuññaṃ upasaṃharatī’’ti vacanato dasavidhaakkosavatthuvaseneva pesuññaṃ upasaṃharantassa pācittiyaṃ. Pāḷimuttakānaṃ corotiādīnaṃ vasena pana dukkaṭamevāti veditabbaṃ<a name="V3.0005"></a>. ‘‘Anakkosavatthubhūtaṃ <a name="M3.0005"></a> pana pesuññakaraṃ tassa kiriyaṃ vacanaṃ vā piyakamyatāya upasaṃharantassa kiñcāpi iminā sikkhāpadena āpatti na dissati, tathāpi dukkaṭenettha bhavitabba’’nti vadanti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  27. <p class="centered">Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  28. <p class="subhead">4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  29. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Catutthe <span class="bld">ekato</span>ti anupasampannena saddhiṃ. <span class="bld">Purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjana</span>nti ‘‘rūpaṃ anicca’’nti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘vedanā aniccā’’ti ettha anicca-saddaṃ vadati. <span class="bld">Akkharasamūho</span>ti avibhattiko akkharasamūho. <span class="bld">Akkharānubyañjanasamūho pada</span>nti vibhattiantaṃ padamāha. Vibhattiantameva padaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘paṭhamapadaṃ padameva, dutiyaṃ anupada’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  30. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ pada</span>nti gāthāpadaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Padagaṇanāyā</span>ti gāthāpadagaṇanāya. <span class="bld">Apāpuṇitvā</span>ti saddhiṃ akathetvā. <span class="bld">Runti opātetī</span>ti ettha anunāsiko āgamavasena vutto, saṃyogapubbassa rassattaṃ katanti veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘rū-kāramattamevā’’</span>ti. Ettha ca ‘‘rūpaṃ aniccanti bhaṇa sāmaṇerā’’ti vuccamāno sace rū-kāraṃ avatvā ru-iti rassaṃ katvā vadati, aññaṃ bhaṇitaṃ nāma hoti, tasmā anāpatti. Evañca katvā ‘‘vedanā aniccā’’ti etthāpi anicca-saddamatteneva āpatti hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Esa nayo</span>ti ekamevakkharaṃ vatvā ṭhānaṃ. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti vuccamāno hi ma-kāramattameva vatvā tiṭṭhati. ‘‘Evaṃ me suta’’ntiādisuttaṃ bhaṇāpiyamāno e-kāraṃ vatvā tiṭṭhati ce, anvakkharena pācittiyaṃ, aparipuṇṇapadaṃ vatvā ṭhite anubyañjanena. Padesu ekaṃ paṭhamapadaṃ virajjhati, dutiyena anupadena pācittiyaṃ.</p>
  31. <p class="bodytext"><span class="bld">Anaṅgaṇasuttaṃ</span> (ma. ni. 1.57 ādayo) <span class="bld">sammādiṭṭhisuttaṃ</span> (ma. ni. 1.89 ādayo) <span class="bld">mahāvedallañca</span> (ma. ni. 1.449 ādayo) dhammasenāpatinā bhāsitaṃ, <span class="bld">anumānasuttaṃ</span> (ma. ni. 1.181 ādayo) mahāmoggallānattherena, <span class="bld">cūḷavedallasuttaṃ</span> (ma. ni. 1.460 ādayo) dhammadinnāya <a name="M3.0006"></a> theriyā bhāsitaṃ. Paccekabuddhabhāsitampi buddhabhāsiteyeva saṅgahaṃ gacchati. <span class="bld">Aṭṭhakathānissito</span>ti <a name="V3.0006"></a> pubbe magadhabhāsāya vuttaṃ dhammasaṅgahāruḷhaṃ aṭṭhakathaṃ sandhāya vadati. Idānipi ‘‘yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige’’ti (mi. pa. 6.1.5) evamādikaṃ saṅgahāruḷhaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ gahetabbanti vadanti. <span class="bld">Pāḷinissito</span>ti ‘‘makkaṭī vajjiputtā cā’’tievamādinā (pārā. 66) pāḷiyaṃyeva āgato. <span class="bld">Vivaṭṭūpanissita</span>nti nibbānupanissitaṃ. Vivaṭṭanissitaṃ pana sāmaññato gahetabbanti āha <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Therassā</span>ti nāgasenattherassa. <span class="bld">Maggakathā</span>dīni pakaraṇāni. ‘‘Akkharena vāceti, akkharakkhare āpatti pācittiyassā’’ti vattabbe <span class="bld">‘‘akkharāya vāceti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’</span>ti pāḷiyaṃ vuttaṃ.</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Anupasampannena saddhiṃ gaṇhantassa anāpattī</span>ti anupasampannena saha nisīditvā uddesaṃ gaṇhantassa anāpatti vuttā. <span class="bld">Daharabhikkhu nisinno…pe… bhaṇato anāpattī</span>ti ettha dvīsupi ṭhitesu nisinnesu vā upasampannassa bhaṇāmīti bhaṇantassa anāpattiyeva. <span class="bld">Upacāraṃ muñcitvā</span>ti parisapariyantato dvādasahatthaṃ muñcitvā. ‘‘Nisinne vācemī’’ti bhaṇantassapi upacāraṃ muñcitvā nisinnattā anāpatti. Sace pana dūre nisinnampi vācemīti visuṃ sallakkhetvā bhaṇati, āpattiyeva. <span class="bld">Eko pādo na āgacchatī</span>ti pubbe paguṇoyeva pacchā asarantassa na āgacchati, taṃ ‘‘evaṃ bhaṇāhī’’ti ekato bhaṇantassa anāpatti. <span class="bld">Opātetī</span>ti saddhiṃ katheti. Sesamettha uttānameva. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā, ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  33. <p class="centered">Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  34. <p class="subhead">5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  35. <p class="bodytext"><a name="para49-50"></a><span class="paranum">49-50</span>. Pañcame <span class="bld">vikūjamānā</span>ti nitthunantā. <span class="bld">Kākacchamānā</span>ti rodantā. Tatridaṃ vatthunidassanaṃ vā. <span class="bld">Tena nu kho pātita</span>nti pucchāvasena kathitattā natthi musāvādo. Keci pana ‘‘sandehavasena vacanaṃ musā nāma <a name="M3.0007"></a> na hoti, tasmā evaṃ vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Santikaṃ agantvā</span>ti ‘‘yaṃ etesaṃ na kappati, taṃ tesampi na kappatī’’ti adhippāyena agantvā.</p>
  36. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Dirattatiratta</span>nti ettha vacanasiliṭṭhatāmattena <span class="bld">diratta</span>-ggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Tirattañhi sahavāse labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojeti. Tenevāha <a name="V3.0007"></a> <span class="bld">‘‘uttaridirattatirattanti bhagavā sāmaṇerānaṃ saṅgahakaraṇatthāya tirattaparihāraṃ adāsī’’</span>ti. Nirantaraṃ tirattadassanatthaṃ vā dirattaggahaṇaṃ kataṃ. Kevalañhi tirattanti vutte aññattha vāsena antarikampi tirattaṃ gaṇheyya, dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantarikameva tirattaṃ dīpeti. Sayanaṃ <span class="bld">seyyā,</span> sayanti etthātipi <span class="bld">seyyā</span>ti āha <span class="bld">‘‘kāyappasāraṇasaṅkhāta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ubhayampi pariggahitaṃ, tasmā. <span class="bld">Pañcahi chadanehī</span>ti iṭṭhakasilāsudhātiṇapaṇṇasaṅkhaātehi pañcahi chadanehi. <span class="bld">Vācuggatavasenā</span>ti paguṇavasena. <span class="bld">Diyaḍḍhahatthubbedho</span> vaḍḍhakīhatthena gahetabbo. <span class="bld">Ekūpacāro</span>ti vaḷañjanadvārassa ekattaṃ sandhāya vuttaṃ. Satagabbhaṃ vā catussālaṃ ekūpacāraṃ hotīti sambandho.</p>
  37. <p class="bodytext"><span class="bld">Uparimatalena saddhiṃ asambaddhabhittikassā</span>ti idaṃ tulāya abbhantare sayitvā puna teneva susirena nikkhamitvā bhittiantarena heṭṭhimatalaṃ pavisituṃ yoggepi uparimatalena asambaddhabhittike senāsane anāpattiyā vuttāya tathā pavisituṃ asakkuṇeyye sambaddhabhittike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na pana sambaddhabhittike āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Heṭṭhāpāsāde sayitabhikkhussa anāpattī</span>ti idampi tādise senāsane heṭṭhimatale sayitasseva āpattippasaṅkā siyāti taṃnivāraṇatthaṃ vuttaṃ, na pana uparimatale sayitassa āpattīti dassanatthaṃ. <span class="bld">Nānūpacāre</span>ti yattha bahi nisseṇiṃ katvā uparimatalaṃ ārohanti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ. Uparimatalepi ākāsaṅgaṇe nipajjantassa āpattiyā abhāvato <span class="bld">‘‘chadanabbhantare’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  38. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāsaṅkhepenā</span>ti sabhākārena. <span class="bld">Aḍḍhakuṭṭake senāsane</span>ti ettha ‘‘aḍḍhakuṭṭakaṃ nāma yattha ekaṃ passaṃ muñcitvā tīsu passesu bhittiyo baddhā <a name="M3.0008"></a> honti, yattha vā ekasmiṃ passe bhittiṃ uṭṭhāpetvā ubhosu passesu upaḍḍhaṃ upaḍḍhaṃ katvā bhittiyo uṭṭhāpenti, tādisaṃ senāsana’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘aḍḍhakuṭṭaketi chadanaṃ aḍḍhena asampattakuṭṭake’’ti vuttaṃ, tampi no na yuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vāḷasaṅghāṭo</span> nāma thambhānaṃ upari vāḷarūpehi katasaṅghāṭo vuccatī’’ti vadanti. <span class="bld">Parikkhepassa bahigate</span>ti ettha yasmiṃ passe parikkhepo natthi, tatthāpi parikkhepārahappadesato bahigate anāpattiyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aparicchinnagabbhūpacāre</span>ti ettha majjhe vivaṭaṅgaṇavantāsu pamukhamahācatussālāsu yathā ākāsaṅgaṇaṃ anotaritvā pamukheneva gantvā sabbagabbhe pavisituṃ na sakkā hoti, evaṃ ekekagabbhassa dvīsu passesu kuṭṭaṃ nīharitvā kataṃ <span class="bld">paricchinnagabbhūpacāraṃ</span> nāma, idaṃ pana tādisaṃ na hotīti ‘‘aparicchinnagabbhūpacāre’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sabbagabbhe pavisantī</span>ti gabbhūpacārassa aparicchinnattā ākāsaṅgaṇaṃ anotaritvā pamukheneva gantvā taṃ taṃ gabbhaṃ pavisanti. Atha kuto tassa parikkhepoyeva sabbaparicchannattāti <a name="V3.0008"></a> vuttanti āha <span class="bld">‘‘gabbhaparikkhepoyeva hissa parikkhepo’’</span>ti. Idañca samantā gabbhabhittiyo sandhāya vuttaṃ. Catussālavasena sanniviṭṭhepi senāsane gabbhapamukhaṃ visuṃ aparikkhittampi samantā ṭhitagabbhabhittīnaṃ vasena parikkhittaṃ nāma hoti.</p>
  39. <p class="bodytext">‘‘Nanu ca ‘aparikkhitte pamukhe anāpattī’ti andhakaṭṭhakathāyaṃ avisesena vuttaṃ, tasmā catussālavasena sanniviṭṭhepi senāsane visuṃ aparikkhitte pamukhe anāpattiyevā’’ti yo vadeyya, tassa vādaparimocanatthaṃ idaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ pana…pe… pāṭekkasannivesā ekacchadanā gabbhapāḷiyo sandhāya vutta’’</span>nti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘aparikkhitte pamukhe anāpattīti yaṃ vuttaṃ, taṃ na catussālavasena sanniviṭṭhā gabbhapāḷiyo sandhāya vuttaṃ, kiñcarahi visuṃ sanniviṭṭhaṃ ekameva gabbhapāḷiṃ sandhāya. Tādisāya hi gabbhapāḷiyā aparikkhitte pamukhe anāpatti, na catussālavasena sanniviṭṭhāyā’’ti. Ekāya ca gabbhapāḷiyā tassa tassa gabbhassa upacāraṃ paricchinditvā antamaso ubhosu passesu khuddakabhittīnaṃ uṭṭhāpanamattenapi pamukhaṃ parikkhittaṃ nāma hoti, catussālavasena sanniviṭṭhāsu pana gabbhapāḷīsu ubhosu passesu gabbhabhittīnaṃ vasenapi pamukhaṃ parikkhittaṃ nāma hoti. Tasmā <a name="M3.0009"></a> yaṃ iminā lakkhaṇena parikkhittaṃ pamukhaṃ, tattha āpatti, itarattha anāpattīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.</p>
  40. <p class="bodytext">Idāni ‘‘aparikkhitte pamukhe anāpattī’’ti vatvā tasseva vacanassa adhippāyaṃ pakāsentena yaṃ vuttaṃ ‘‘bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathita’’nti, tassa ayuttatāvibhāvanatthaṃ <span class="bld">‘‘yañca tatthā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathita</span>nti hi imassa vacanassa ayamadhippāyo – ‘‘aparikkhitte pamukhe anāpattī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ vinā vatthuṃ bhūmiyaṃ katagehassa pamukhaṃ sandhāya kathitaṃ. Sace pana uccavatthukaṃ pamukhaṃ hoti, parikkhittasaṅkhyaṃ na gacchatīti. Tenevāha <span class="bld">‘‘dasahatthubbedhāpi hi jagati parikkhepasaṅkhyaṃ na gacchatī’’</span>ti. Heṭṭhāpi idameva manasi sannidhāya vuttaṃ ‘‘uccavatthukaṃ cepi hoti, pamukhe sayito gabbhe sayitānaṃ āpattiṃ na karotī’’ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti andhakaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Jagatiyā pamāṇaṃ vatvā</span>ti ‘‘sace jagatiyā otaritvā bhūmiyaṃ sayito, jagatiyā upari sayitaṃ na passatī’’ti evaṃ jagatiyā ubbedhena pamāṇaṃ vatvā. Ekasālādīsu ujukameva dīghaṃ katvā sannivesito pāsādo <span class="bld">ekasālasanniveso</span>. Dvisālasannivesādayopi vuttānusārato veditabbā. Sālappabhedadīpanameva cettha heṭṭhā vuttato viseso.</p>
  41. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhepākāraṃ karontī</span>ti etthāpi parikkhepassa heṭṭhimaparicchedena diyaḍḍhahatthubbedhattā diyaḍḍhahatthaṃ cepi <a name="V3.0009"></a> majjhe pākāraṃ karonti, nānūpacārameva hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Na hi chiddena gehaṃ ekūpacāraṃ nāma hotī</span>ti ettha sace ubbedhena diyaḍḍhahatthabbhantare manussānaṃ sañcārappahonakaṃ chiddaṃ hoti, tampi dvāramevāti ekūpacāraṃ hoti. <span class="bld">Kiṃ parikkhepoviddhasto</span>ti pamukhassa parikkhepaṃ sandhāya vadati. Sabbattha pañcannaṃyeva chadanānaṃ āgatattā vadati <span class="bld">‘‘pañcannaṃ aññatarena chadanena channā’’</span>ti.</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘seyyā nāma sabbacchannā sabbaparicchannā yebhuyyenacchannā yebhuyyenaparicchannā’’ti vadantena yebhuyyenacchannayebhuyyenaparicchannasenāsanaṃ pācittiyassa avasānaṃ viya katvā dassitaṃ, ‘‘upaḍḍhacchanne upaḍḍhaparicchanne āpatti dukkaṭassā’’ti vadantena ca upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannasenāsanaṃ dukkaṭassa ādiṃ katvā dassitaṃ, ubhinnamantarā kena bhavitabbaṃ <a name="M3.0010"></a> pācittiyena, udāhu dukkaṭenāti? Lokavajjasikkhāpadasseva anavasesaṃ katvā paññāpanato imassa ca paṇṇattivajjattā yebhuyyenacchannayebhuyyenaparicchannassa upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannassa ca antarā pācittiyaṃ anivāritameva, tasmā vinayavinicchaye ca garukeyeva ṭhātabbattā aṭṭhakathāyampi pācittiyameva dassitaṃ. <span class="bld">Satta pācittiyānī</span>ti pāḷiyaṃ vuttapācittiyaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ. Visuṃ pana gayhamāne ‘‘sabbacchanne sabbaparicchanne pācittiyaṃ, yebhuyyenacchanne yebhuyyenaparicchanne pācittiya’’nti aṭṭheva pācittiyāni honti.</p>
  43. <p class="bodytext"><span class="bld">Senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotī</span>ti sīhaḷadīpe kira uccavatthuko sabbacchanno sabbaaparicchanno evaṃnāmako sannipātamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yadi jagatiparikkhepasaṅkhyaṃ gacchati, uccavatthukattā maṇḍapassa sabbaaparicchannatā na yujjatīti āha <span class="bld">‘‘imināpetaṃ veditabba’’</span>ntiādi. <span class="bld">Cūḷakacchannā</span>dīni cettha evaṃ veditabbāni – yassa catūsu bhāgesu eko channo, sesā acchannā, idaṃ <span class="bld">cūḷakacchannaṃ</span>. Yassa tīsu bhāgesu dve channā, eko acchanno, idaṃ <span class="bld">yebhuyyenacchannaṃ</span>. Yassa dvīsu bhāgesu eko channo, eko acchanno, idaṃ <span class="bld">upaḍḍhacchannaṃ</span> nāma senāsanaṃ. <span class="bld">Cūḷakaparicchannā</span>dīnipi imināva nayena veditabbāni. Sesaṃ uttānameva. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  44. <p class="centered">Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  45. <p class="subhead">6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  46. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Chaṭṭhe ‘‘paṭhamasikkhāpade ‘bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampanno nāmā’ti vuttattā <a name="V3.0010"></a> ‘mātugāmopi anupasampannaggahaṇena gahitoyevā’ti catutthadivase mātugāmena saddhiṃ sayantassa dvīhi sikkhāpadehi dve pācittiyāni hontī’’ti vadanti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi ‘‘imasmiṃ sikkhāpade mātugāmassa visuṃ vuccamānattā paṭhamasikkhāpade ‘bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampanno nāmā’ti purisasseva gahaṇaṃ anucchavika’’nti vuttaṃ, tadeva ca yuttataraṃ.</p>
  47. <p class="bodytext">Yañca <a name="M3.0011"></a> idha <span class="bld">‘‘paṭhamadivasepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena catutthadivasepīti vuttaṃ hotī’’ti kāraṇaṃ vadanti, tampi akāraṇaṃ <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍanatthoyevāti niyamābhāvato avadhāraṇatthassa ca sambhavato. Sambhāvane vā <span class="bld">pi</span>-saddo daṭṭhabbo. Tena idha paṭhamadivasepi tāva āpatti, dutiyādidivase kimeva vattabbanti imamatthaṃ dīpeti. Sampiṇḍanatthepi <span class="bld">pi</span>-sadde gayhamāne imināva sikkhāpadena āpajjitabbāpattiyā aññasmimpi divase āpajjanaṃ dīpeti, na paṭhamasikkhāpadena āpajjitabbāpattiyāti akāraṇameva tanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Matitthī pārājikavatthubhūtāpi anupādinnapakkhe ṭhitattā sahaseyyāpattiṃ na janetī’’ti vadanti. ‘‘Atthaṅgate sūriye mātugāme nipanne bhikkhu nipajjatī’’ti vacanato divā sayantassa sahaseyyāpatti na hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saha nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
  48. <p class="centered">Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  49. <p class="subhead">7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para60-64"></a><span class="paranum">60-64</span>. Sattame gharaṃ nayatīti <span class="bld">gharaṇī,</span> gharanāyikā. Tenāha <span class="bld">‘‘gharasāminī’’</span>ti. <span class="bld">Suṇhā</span>ti suṇisā. <span class="bld">Na yakkhenā</span>tiādīnaṃ ‘‘aññatrā’’ti iminā sambandho. Purisaviggahaṃ gahetvā ṭhitena yakkhena vā petena vā tiracchānena vā saddhiṃ ṭhitāyapi desetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Akkharāya desetī</span>ti ettha ‘‘chappañcavācato uttari ‘imaṃ padaṃ bhāsissāmī’ti ekampi akkharaṃ vatvā tiṭṭhati, āpattiyevā’’ti vadanti.</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">‘‘Eko gāthāpādo</span>ti idaṃ gāthābandhameva sandhāya vuttaṃ, aññattha pana vibhattiantapadameva gahetabba’’nti vadanti. <span class="bld">‘‘Aṭṭhakathaṃ dhammapadaṃ jātakādivatthuṃ vā</span>ti imināpi porāṇaṃ saṅgītiāruḷhameva aṭṭhakathādi vutta’’nti vadanti. Aṭṭhakathādipāṭhaṃ ṭhapetvā damiḷādibhāsantarena <a name="V3.0011"></a> yathāruci kathetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Padasodhamme vuttappabhedo</span>ti iminā aññattha anāpattīti dīpeti. <span class="bld">Uṭṭhahitvā puna nisīditvā</span>ti iriyāpathaparivattananayena nānāiriyāpathenapi <a name="M3.0012"></a> anāpattīti dīpeti. <span class="bld">Sabbaṃ cepi dīghanikāyaṃ kathetī</span>ti yāva na niṭṭhāti, tāva punadivasepi katheti.</p>
  52. <p class="bodytext">Dutiyassa viññūpurisassa aggahaṇaṃ <span class="bld">akiriyā</span>. Mātugāmena saddhiṃ ṭhitassa ca viññūpurisassa ca upacāro aniyatesu vuttanayeneva gahetabbo. Sesaṃ uttānameva. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathapaavattanābhāvo, viññūpurisābhāvo, apañhavissajjanāti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  53. <p class="centered">Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  54. <p class="subhead">8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Aṭṭhame <span class="bld">antarā</span>ti parinibbānasamayato aññasmiṃ kāle. <span class="bld">Atikaḍḍhiyamānenā</span>ti ‘‘vadatha, bhante, kiṃ tumhehi adhigata’’nti evaṃ nippīḷiyamānena. Anatikaḍḍhiyamānenapi pucchite vā apucchite vā tathārūpe kāraṇe sati ārocetuṃ vaṭṭatiyeva. Teneva aññatarena daharabhikkhunā upavadito aññataro thero ‘‘āvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi, khīṇāsavo tayā upavadito’’ti āha. Therena ca ‘‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti vutto daharabhikkhu ‘‘āma, bhante, sotāpanno aha’’nti avoca. ‘‘Kārako aya’’nti ñatvāpi paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya sampahaṃsanāya ca ariyā attānaṃ pakāsentiyeva. <span class="bld">Sutapariyattisīlaguṇa</span>nti sutaguṇaṃ pariyattiguṇaṃ sīlaguṇañca. Ummattakassa idha avacane kāraṇaṃ vadantena khittacittavedanaṭṭānampi avacane kāraṇaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Iti</span>-saddena vā ādiatthena khittacittavedanaṭṭe saṅgaṇhāti. Teneva vadati <span class="bld">‘‘cittakkhepassa vā abhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhisampannāna</span>nti maggaphaladiṭṭhiyā samannāgatānaṃ. Ariyānameva hi ummattakādibhāvo natthi. Jhānalābhino pana tasmiṃ sati jhānā parihāyanti, tasmā tesaṃ abhūtārocanapaccayā anāpatti vattabbā, na bhūtārocanapaccayā. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhūtārocanapaccayā anāpatti na vattabbā’’</span>ti.</p>
  56. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe avuttehī</span>ti catutthapārājike avuttehi. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajānanavasena acittakasamuṭṭhānaṃ <a name="V3.0012"></a> hoti. Ariyā cettha paṇṇattiṃ jānantā <a name="M3.0013"></a> vītikkamaṃ na karonti, puthujjanā pana paṇṇattiṃ jānitvāpi vītikkamaṃ karonti, te ca satthuno āṇāvītikkamacetanāya balavaakusalabhāvato jhānā parihāyantīti daṭṭhabbaṃ, ukkaṭṭhaparicchedena ariyapuggale eva sandhāya <span class="bld">‘‘kusalābyākatacittehi dvicitta’’</span>nti vuttaṃ. Paṇṇattiṃ ajānantā pana jhānalābhī puthujjanā vatthumhi lobhavasena akusalacittenapi na ārocentīti natthi. Idha dukkhavedanāya abhāvato ‘‘dvivedana’’nti imassa anurūpaṃ katvā <span class="bld">dvicitta</span>nti idaṃ vuttanti evaṃ vā ettha adhippāyo gahetabbo. Sesaṃ uttānameva. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññappadesoti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  57. <p class="centered">Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  58. <p class="subhead">9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  59. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Navame <span class="bld">duṭṭhullasaddatthadassanattha</span>nti duṭṭhullasaddassa atthadassanatthaṃ. Atthe hi dassite saddopi ‘‘ayaṃ etesu atthesu vattatī’’ti dassitoyeva hoti. ‘‘Yaṃ yaṃ duṭṭhullasaddena abhidhīyati, taṃ sabbaṃ dassetuṃ pārājikāni vuttānī’’ti ayañhettha adhippāyo. <span class="bld">Tatrāyaṃ vicāraṇā</span>ti tatra pāḷiyaṃ ayaṃ vicāraṇā, tatra pāḷiaṭṭhakathāsu vā ayaṃ vicāraṇā. <span class="bld">Tattha bhaveyyā</span>ti tattha kassaci vimati evaṃ bhaveyya. Anupasampannassa duṭṭhullārocane viya dukkaṭena bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘dukkaṭaṃ āpajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Akkosantopi dukkaṭaṃ āpajjeyyā</span>ti omasavādena dukkaṭaṃ āpajjeyya. Adhippāyaṃ ajānantenapi aṭṭhakathācariyānaṃ vacaneyeva ṭhātabbanti dīpanatthaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhakathācariyāva ettha pamāṇa’’</span>nti vuttaṃ. Punapi aṭṭhakathāvacanameva upapattito daḷhaṃ katvā patiṭṭhapento <span class="bld">‘‘imināpi ceta’’</span>ntiādimāha.</p>
  60. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. ‘‘Aññatra bhikkhusammutiyā’’ti vuttattā sammuti atthīti gahetabbāti āha <span class="bld">‘‘idha vuttattāyevā’’</span>tiādi.</p>
  61. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Ādito pañca sikkhāpadānī</span>ti pāṇātipātādīni pañca sikkhāpadāni. <span class="bld">‘‘Sesānī</span>ti vikālabhojanādīni pañcā’’ti vadanti. Keci pana <a name="M3.0014"></a> ‘‘ādito paṭṭhāya pañca sikkhāpadānīti sukkavissaṭṭhiādīni pañcā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāṇātipātādīni hi daseva sikkhāpadāni sāmaṇerānaṃ paññattāni. Vuttañhetaṃ –</p>
  62. <p class="indent">‘‘Atha <a name="V3.0013"></a> kho sāmaṇerānaṃ etadahosi ‘kati nu kho amhākaṃ sikkhāpadāni, kattha ca amhehi sikkhitabba’nti? Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ, pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī’’tiādi (mahāva. 106).</p>
  63. <p class="bodytext">Tesaṃ paññattesuyeva sikkhāpadesu duṭṭhullāduṭṭhullavicāraṇā kātabbā, na ca sukkavissaṭṭhiādīni visuṃ tesaṃ paññattāni atthīti. Atha bhikkhuno duṭṭhullasaṅkhātāni sukkavissaṭṭhiādīni anupasampannassa kiṃ nāma hontīti āha <span class="bld">‘‘sukkavissaṭṭhi…pe… ajjhācāro nāmāti vutta’’</span>nti. Imināpi cetaṃ siddhaṃ ‘‘anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādi duṭṭhullaṃ nāma na hotī’’ti. Ajjhācāro nāmāti hi vadanto anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādi kevalaṃ ajjhācāro nāma hoti, na pana duṭṭhullo nāma ajjhācāroti dīpeti. ‘‘Ajjhācāro nāmāti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā akattabbarūpattā ca anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādīni daṇḍakammavatthupakkhaṃ bhajanti, tāni ca aññassa anupasampannassa avaṇṇakāmatāya ārocento bhikkhu dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti vadanti. Idha pana <span class="bld">anupasampanna</span>ggahaṇena sāmaṇerasāmaṇerīsikkhamānānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Antimavatthuṃ anajjhāpannassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  64. <p class="centered">Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  65. <p class="subhead">10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para84-86"></a><span class="paranum">84-86</span>. Dasame <span class="bld">ekindriya</span>nti ‘‘kāyindriyaṃ atthī’’ti maññamānā vadanti. <span class="bld">Muṭṭhippamāṇā</span>ti muṭṭhinā saṅgahetabbappamāṇā. Ettha kiñcāpi yebhuyyapaṃsuṃ appapaṃsuñca <a name="M3.0015"></a> pathaviṃ vatvā upaḍḍhapaṃsukā pathavī na vuttā, tathāpi paṇṇattivajjasikkhāpadesu sāvasesapaññattiyāpi sambhavato upaḍḍhapaṃsukāyapi pathaviyā pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Keci pana ‘‘sabbacchannādīsu upaḍḍhe dukkaṭassa vuttattā idhāpi dukkaṭaṃ yutta’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ pācittiyavatthukañca anāpattivatthukañca duvidhaṃ pathaviṃ ṭhapetvā aññissā dukkaṭavatthukāya tatiyāya pathaviyā abhāvato. Dveyeva hi pathaviyo vuttā ‘‘jātā ca pathavī ajātā ca pathavī’’ti. Tasmā dvīsu aññatarāya pathaviyā bhavitabbaṃ, vinayavinicchaye ca sampatte garukeyeva ṭhātabbattā na sakkā <a name="V3.0014"></a> ettha anāpattiyā bhavituṃ. Sabbacchannādīsu pana upaḍḍhe dukkaṭaṃ yuttaṃ tattha tādisassa dukkaṭavatthuno sabbhāvā.</p>
  67. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pokkharaṇiṃ khaṇā’’ti vadati, vaṭṭatī</span>ti ‘‘imasmiṃ okāse’’ti aniyametvā vuttattā vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Imaṃ valliṃ khaṇā’’</span>ti vuttepi pathavīkhaṇanaṃ sandhāya pavattavohārattā imināva sikkhāpadena āpatti, na bhūtagāmapātabyatāya. <span class="bld">Kuṭehī</span>ti ghaṭehi. <span class="bld">Tanukakaddamo</span>ti udakamissakakaddamo. So ca udakagatikattā vaṭṭati. <span class="bld">Omakacātumāsa</span>nti ūnacātumāsaṃ. <span class="bld">Ovaṭṭha</span>nti devena ovaṭṭhaṃ. <span class="bld">Akatapabbhāre</span>ti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Tādise hi vammikassa sabbhāvoti. <span class="bld">Mūsikukkuraṃ</span> nāma mūsikāhi khaṇitvā bahi katapaṃsurāsi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti omakacātumāsaovaṭṭhoyeva vaṭṭatīti attho.</p>
  68. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekadivasampi na vaṭṭatī</span>ti ovaṭṭhaekadivasātikkantopi vikopetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Heṭṭhābhūmisambandhepi ca gokaṇṭake bhūmito chinditvā uddhaṃ ṭhitattā accuggatamatthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Sakaṭṭhāne atiṭṭhamānaṃ katvā pādehi madditvā chinditvā āloḷitakaddamampi gahetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Tato</span>ti tato purāṇasenāsanato. <span class="bld">Iṭṭhakaṃ gaṇhāmī</span>tiādi suddhacittaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Udakenā</span>ti ujukaṃ ākāsatoyeva patanakaudakena. ‘‘Sace pana aññattha paharitvā patitena udakena temitaṃ hoti, vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Uccāletvā</span>ti ukkhipitvā. <span class="bld">Tena apadesenā</span>ti tena lesena.</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para87-88"></a><span class="paranum">87-88</span>. <span class="bld">Avisayattā</span> <a name="M3.0016"></a> <span class="bld">anāpattī</span>ti ettha sacepi nibbāpetuṃ sakkā hoti, paṭhamaṃ suddhacittena dinnattā ‘‘dahatū’’ti sallakkhetvāpi tiṭṭhati, anāpatti. <span class="bld">Ovaṭṭhaṃ channa</span>nti paṭhamaṃ ovaṭṭhaṃ pacchā channaṃ. Sesaṃ uttānameva. Jātapathavī, pathavīsaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  70. <p class="centered">Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  71. <p class="centered">Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo.</p>
  72. <p class="title">2. Bhūtagāmavaggo</p>
  73. <p class="subhead">1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  74. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Senāsanavaggassa <a name="V3.0015"></a> paṭhame <span class="bld">niggahetuṃ asakkonto</span>ti sandhāretuṃ asakkonto. Iminā pana vacanena dārakassa tattha upanītabhāvo tena ca diṭṭhabhāvo vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ. Tena hi bhikkhunā taṃ rukkhaṃ chindituṃ āraddhe tattha nibbattā ekā taruṇaputtā devadhītā puttaṃ aṅkenādāya ṭhitā taṃ yāci ‘‘mā me sāmi vimānaṃ chindi, na sakkhissāmi puttakaṃ ādāya anāvāsā vicaritu’’nti. So ‘‘ahaṃ aññattha īdisaṃ rukkhaṃ na labhissāmī’’ti tassā vacanaṃ nādiyi. Sā ‘‘imampi tāva dārakaṃ oloketvā oramissatī’’ti puttaṃ rukkhasākhāya ṭhapesi. So bhikkhu ukkhittaṃ pharasuṃ sandhāretuṃ asakkonto dārakassa bāhaṃ chindi. Evañca sayito vimāne sayito nāma hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rukkhaṭṭhakadibbavimāne nipannassā’’</span>ti.</p>
  75. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhaṭṭhakadibbavimāne</span>ti ca sākhaṭṭhakavimānaṃ sandhāya vuttaṃ. Rukkhassa upari nibbattañhi vimānaṃ rukkhapaṭibaddhattā <span class="bld">‘‘rukkhaṭṭhakavimāna’’</span>nti vuccati. Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sabbasākhāsannissitaṃ hutvā tiṭṭhati. Tattha yaṃ rukkhaṭṭhakavimānaṃ hoti, taṃ yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati, tāva na nassati. Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṃ bhijjati, idampi ca vimānaṃ sākhaṭṭhakaṃ, tasmā rukkhe chinne taṃ vimānaṃ sabbaso vinaṭṭhaṃ, teneva sā devatā bhagavato santikā laddhe aññasmiṃ vimāne vasi. <span class="bld">Bāhuṃ thanamūleyeva chindī</span>ti aṃsena saddhiṃ <a name="M3.0017"></a> bāhaṃ chindi. Iminā ca rukkhadevatānaṃ gattāni chijjanti, na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Rukkhadhamme</span>ti rukkhapakatiyaṃ, rukkhasabhāveti attho. Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma.</p>
  76. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppatita</span>nti uppannaṃ. <span class="bld">Bhanta</span>nti dhāvantaṃ. <span class="bld">Vāraye</span>ti niggaṇheyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma cheko sārathi ativegena dhāvantaṃ rathaṃ niggahetvā yathicchakaṃ peseti, evaṃ yo puggalo uppannaṃ <a name="V3.0016"></a> kodhaṃ vāraye niggaṇhituṃ sakkoti, tamahaṃ sārathiṃ brūmi. Itaro pana rājauparājādīnaṃ rathasārathijano rasmiggāho nāma hoti, na uttamasārathīti.</p>
  77. <p class="bodytext">Dutiyagāthāya pana ayamattho – <span class="bld">yo</span>ti (su. ni. aṭṭha. 1.1) yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito brāhmaṇakulā vā pabbajito navo vā majjhimo vā thero vā. <span class="bld">Uppatita</span>nti uddhamuddhaṃ patitaṃ, gataṃ pavattanti attho, uppannanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kodha</span>nti ‘‘anatthaṃ me caratīti āghāto jāyatī’’tiādinā (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me na caratī’’tiādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. <span class="bld">Visaṭa</span>nti vitthataṃ. <span class="bld">Sappavisa</span>nti sappassa visaṃ. <span class="bld">Ivā</span>ti opammavacanaṃ. <span class="bld">I</span>-kāralopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ. <span class="bld">Osadhehī</span>ti agadehi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭho sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi, nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya, evameva yo yathāvuttena āghātavatthunā uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ vinayanupāyesu tadaṅgavinayādīsu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṃ karoti, so bhikkhu jahāti orapāraṃ. So evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati, tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti. Avisesena hi <span class="bld">pāra</span>nti tīrassa nāmaṃ, tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘orapāra’’nti vuccati.</p>
  78. <p class="bodytext">Atha <a name="M3.0018"></a> vā yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi, so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ. Tattha <span class="bld">ora</span>nti sakattabhāvo. <span class="bld">Pāra</span>nti parattabhāvo. Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni, pāraṃ cha bāhirāyatanāni. Tathā oraṃ manussaloko, pāraṃ devaloko. Oraṃ kāmadhātu, pāraṃ rūpārūpadhātu. Oraṃ kāmarūpabhavo, pāraṃ arūpabhavo. Oraṃ attabhāvo, pāraṃ attabhāvasukhupakaraṇāni. Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi, apica kho panassa vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuttaṃ.</p>
  79. <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0017"></a> tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha <span class="bld">‘‘urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇa’’</span>nti. Tattha urena gacchatīti <span class="bld">urago,</span> sappassetaṃ adhivacanaṃ. So duvidho kāmarūpī ca akāmarūpī ca. Kāmarūpīpi duvidho jalajo thalajo ca. Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati, na thale <span class="bld">saṅkhapālajātake</span> (jā. 2.17.143 ādayo) saṅkhapālanāgarājā viya. Thalajo thale eva, na jale. So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ, cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ tacaṃ jahanto catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti. Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo. Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti upapattiyaṃ cutiyaṃ vissaṭṭhaniddokkamane sajātiyā methunapaṭisevane jiṇṇatacāpanayane cāti. Tasmā yadā tacaṃ jahati, tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahati. Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahati. Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti, upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati, tadā naṃ aṭṭīyanto jahati, evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahati. Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā ussāhaṃ karitvā vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā passasantova phaṇaṃ karitvā jahati. Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati.</p>
  80. <p class="bodytext">Evameva ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti. Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) vacanato sīlaṃ. Tenevāha ‘‘sīle patiṭṭhāya <a name="M3.0019"></a> naro sapañño’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192). Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇattacamiva taṃ dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattasammāvāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (a. ni. 3.16; 4.37) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto uragova phaṇaṃ karitvā ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahati, jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ pakkamati, ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti.</p>
  81. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Bhavantī</span>ti iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti. <span class="bld">Ahuvu</span>nti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti. <span class="bld">Bhavantī</span>ti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘jāyanti vaḍḍhantī’’</span>ti, <span class="bld">ahuvu</span>nti imassa <span class="bld">‘‘jātā vaḍḍhitā’’</span>ti. <span class="bld">Rāsī</span>ti suddhaṭṭhakadhammasamūho. <span class="bld">Bhūtāna</span>nti tathāladdhasamaññānaṃ aṭṭhadhammānaṃ. ‘‘Bhūtānaṃ gāmo’’ti vuttepi avayavavinimuttassa <a name="V3.0018"></a> samudāyassa abhāvato bhūtasaññitā teyeva tiṇarukkhalatādayo gayhanti. ‘‘Bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā haritabhāvamāpannā rukkhagacchādayo devatāhi pariggayhanti, tasmā bhūtānaṃ nivāsaṭṭhānatāya bhūtānaṃ gāmo’’tipi vadanti. <span class="bld">Rukkhādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena osadhigacchalatādayo veditabbā.</p>
  82. <p class="bodytext">Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandābhāvato chinnepi ruhanato visadisajātikabhāvato catuyoniapariyāpannato ca veditabbā, vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, tattha kasmā bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyaṃ vuttanti? Samaṇasāruppato taṃnivāsasattānurakkhaṇato <a name="M3.0020"></a> ca. Tenevāha <span class="bld">‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’</span>ntiādi.</p>
  83. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. ‘‘Mūle jāyantī’’tiādīsu attho upari attanā vuccamānappakārena sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha <span class="bld">‘‘evaṃ santepi…pe… na samentī’’</span>ti. <span class="bld">Vijāta</span>-saddo idha <span class="bld">vi</span>-saddalopaṃ katvā niddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘vijātānī’’</span>ti. <span class="bld">Vijāta</span>-saddo ca ‘‘vijātā itthī’’tiādīsu viya pasūtavacanoti āha <span class="bld">‘‘pasūtānī’’</span>ti. Pasūti ca nāmettha nibbattapaṇṇamūlatāti āha <span class="bld">‘‘nibbattapaṇṇamūlānī’’</span>ti. Iminā imaṃ dīpeti ‘‘nibbattapaṇṇamūlāni bījāni bhūtagāmasaṅkhameva gacchanti, tesu ca vattamāno bījajāta-saddo ruḷhīvasena rukkhādīsupi vattatī’’ti. Purimasmiṃ atthavikappe pana bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnaṃyeva bhūtagāmatā vuttā.</p>
  84. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāni dassento</span>ti tāni bījāni dassento. <span class="bld">Mūlabīja</span>ntiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Phaḷubīja</span>nti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho <span class="bld">bīja</span>-saddo. Tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bījabīja’’</span>nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti ca yathā. <span class="bld">Bījato nibbattena bījaṃ dassita</span>nti kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dīpeti.</p>
  85. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Bīje bījasaññī</span>ti ettha kāraṇūpacārena kāriyaṃ vuttanti dassento <span class="bld">‘‘tattha yathā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Bhūtagāmaparimocanaṃ katvā</span>ti bhūtagāmato mocetvā, viyojetvāti attho. <span class="bld">Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotī</span>ti bījāni ca tāni jātāni cāti vuttamatthaṃ sandhāya vadati. Tattha <a name="V3.0019"></a> <span class="bld">yaṃ bīja</span>nti yaṃ nibbattapaṇṇamūlaṃ bījaṃ. <span class="bld">Tasmiṃ bīje</span>ti tasmiṃ bhūtagāmasaññite bīje. Ettha ca bījajāta-saddassa viya ruḷhīvasena rukkhādīsu bīja-saddassapi pavatti veditabbā. <span class="bld">Yathāruta</span>nti yathāpāḷi.</p>
  86. <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha katthacī</span>ti mūle agge majjhe vā. <span class="bld">Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha sacepi sarīre laggabhāvaṃ jānantova udakato uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’ti saññāya abhāvato vaṭṭati. <span class="bld">Uppāṭitānī</span>ti uddhaṭāni. <span class="bld">Bījagāme saṅgahaṃ gacchantī</span>ti bhūtagāmato parimocitattā vuttaṃ. <span class="bld">Anantaka</span>-ggahaṇena sāsapamattikā gahitā. Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā<a name="M3.0021"></a>. Mūlapaṇṇānaṃ asampuṇṇattā <span class="bld">‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Abhūtagāmamūlattā</span>ti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo, bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ. Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati, bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti, ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘abhūtagāmamūlattā’’ti vuttaṃ. Tatraṭṭhakattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘so bījagāmena saṅgahito’’</span>ti. Idañca ‘‘abhūtagāmamūlattā’’ti ettha paṭhamaṃ vuttaatthasambhavato vuttaṃ. Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti, tathāpi bhūtagāmasaṅkhyupagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aṅkure harite’’</span>ti vatvā tameva vibhāveti <span class="bld">‘‘nīlapaṇṇavaṇṇe jāte’’</span>ti, nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise vaṇṇe jāteti attho. ‘‘Nīlavaṇṇe jāte’’ti vā pāṭho gahetabbo. <span class="bld">Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī</span>ti nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati. ‘‘Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū’’ti vadanti. <span class="bld">Kaṇṇakampi abbohārikamevā</span>ti nīlavaṇṇampi abbohārikameva. <span class="bld">Seleyyakaṃ</span> nāma silāya sambhūtā ekā sugandhajāti. <span class="bld">‘‘Rukkhattacaṃ vikopetī</span>ti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci chattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Rukkhato muccitvā tiṭṭhatī</span>ti ettha ‘‘yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati, rukkhato gayhamāno pana rukkhacchaviṃ na vikopeti, vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Allarukkhato na vaṭṭatī</span>ti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Hatthakukkuccenā</span>ti hatthānaṃ asaṃyatabhāvena, hatthacāpallenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pānīyaṃ na vāsetabba</span>nti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti <a name="V3.0020"></a> natthi. <span class="bld">‘‘Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatī</span>ti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī’’ti vadanti.</p>
  88. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Pañcahi</span> <a name="M3.0022"></a> <span class="bld">samaṇakappehī</span>ti pañcahi samaṇavohārehi. Kiñcāpi hi bījānaṃ agginā phuṭṭhamattena nakhādīhi vilikhanamattena ca aviruḷhīdhammatā na hoti, tathāpi evaṃ kateyeva samaṇānaṃ kappatīti aggiparijitādayo samaṇavohārā nāma jātā, tasmā tehi samaṇavohārehi karaṇabhūtehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti adhippāyo. Abījanibbaṭṭabījānipi samaṇānaṃ kappantīti paññattapaṇṇattibhāvato samaṇavohārāicceva saṅkhaṃ gatāni. Atha vā aggiparijitādīnaṃ pañcannaṃ kappiyabhāvatoyeva pañcahi samaṇakappiyabhāvasaṅkhātehi kāraṇehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti evamettha adhippāyo veditabbo. <span class="bld">Aggiparijita</span>ntiādīsu ‘‘paricita’’ntipi paṭhanti. <span class="bld">Abījaṃ</span> nāma taruṇambaphalādi. <span class="bld">Nibbaṭṭabījaṃ</span> nāma ambapanasādi, yaṃ bījaṃ nibbaṭṭetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkā hoti. <span class="bld">‘‘Kappiya’’nti vatvāva kātabba</span>nti yo kappiyaṃ karoti, tena kattabbākārasseva vuttattā bhikkhunā avuttepi kātuṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ. Puna ‘‘kappiyaṃ kāretabba’’nti kārāpanassa paṭhamameva kathitattā bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutteyeva anupasampannena ‘‘kappiya’’nti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ. ‘‘Kappiyanti vacanaṃ pana yāya kāyaci bhāsāya vattuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Kappiyanti vatvāva kātabba’’nti vacanato paṭhamaṃ ‘‘kappiya’’nti vatvā pacchā aggiādinā phusanādi kātabbanti veditabbaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ aggiṃ nikkhipitvā nakhādinā vā vijjhitvā taṃ anuddharitvāva ‘kappiya’nti vattumpi vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  89. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekasmiṃ bīje vā</span>tiādīsu ‘‘ekaṃyeva kāremīti adhippāye satipi ekābaddhattā sabbaṃ katameva hotī’’ti vadanti. <span class="bld">Dāruṃ vijjhatī</span>ti ettha ‘‘jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā, vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. <span class="bld">Bhattasitthe vijjhatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Taṃ vijjhati, na vaṭṭatī</span>ti rajjuādīnaṃ bhājanagatikattā’’ti vadanti. <span class="bld">Maricapakkādīhi missetvā</span>ti ettha bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā, na phalānaṃyeva aññamaññaṃ sambandhavasena. <span class="bld">Bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabba</span>nti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhāmetu</span>nti taṃ bhikkhuṃ nikkhāmetuṃ. ‘‘Sace etassa anuloma’’nti senāsanarakkhaṇatthāya anuññātampi paṭaggidānādiṃ attanāpi kātuṃ vaṭṭatīti <a name="M3.0023"></a> ettakeneva idampi etassa anulomanti evamadhippāyo siyā. Paṭaggidānaṃ parittakaraṇañca attano parassa vā <a name="V3.0021"></a> senāsanarakkhaṇatthāya vaṭṭatiyeva. Tasmā sace tassa suttassa etaṃ anulomaṃ siyā, attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatīti ayaṃ viseso kuto labbhatīti āha <span class="bld">‘‘attano na vaṭṭati…pe… na sakkā laddhu’’</span>nti. Sesamettha uttānameva. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  91. <p class="centered">Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  92. <p class="subhead">2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para94-98"></a><span class="paranum">94-98</span>. Dutiye <span class="bld">aññaṃ vacana</span>nti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanavacanaṃ vuttaṃ, taṃ tato aññeneva vacanena paṭicarati. Atha vā <span class="bld">aññenaññaṃ paṭicaratī</span>ti aññena kāraṇena aññaṃ kāraṇaṃ paṭicaratīti evamettha attho veditabbo, yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanakāraṇaṃ vuttaṃ, tato aññena codanāya amūlakabhāvadīpakena kāraṇena paṭicaratīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paṭicaratī</span>ti ca paṭicchādanavasena carati, pavattatīti attho. Paṭicchādanattho eva vā <span class="bld">carati</span>-saddo anekatthattā dhātūnaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭicchādetī’’</span>ti. <span class="bld">Ko āpanno</span>tiādinā pāḷiyaṃ codanaṃ avissajjetvā vikkhepāpajjanavasena aññena aññaṃ paṭicaraṇaṃ dassitaṃ. Aparampi pana codanaṃ vissajjetvā bahiddhā kathāapanāmavasena pavattaṃ pāḷimuttakaṃ aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte ‘‘tato rājagahaṃ gatomhī’’ti vatvā ‘‘rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vatvāva kathaṃ bahiddhā vikkhipantopi hi ‘‘aññenaññaṃ paṭicarati’’cceva saṅkhaṃ gacchati.</p>
  94. <p class="bodytext">Yadetaṃ aññena aññaṃ paṭicaraṇavasena pavattavacanaṃ, tadeva pucchitamatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ vadatīti <span class="bld">aññavādaka</span>nti āha <span class="bld">‘‘aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāma’’</span>nti. <span class="bld">Tuṇhībhūtassetaṃ nāma</span>nti tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Aññavādakaṃ āropetū</span>ti aññavādakakammaṃ āropetu, aññavādakattaṃ <a name="M3.0024"></a> vā idāni kariyamānena kammena āropetūti attho. <span class="bld">Vihesakaṃ āropetū</span>ti etthāpi vihesakakammaṃ vihesakabhāvaṃ vā āropetūti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  95. <p class="bodytext">Anāropite aññavādake vuttadukkaṭaṃ pāḷiyaṃ āgataaññenaññaṃpaṭicaraṇavasena yujjati<a name="V3.0022"></a>. Aṭṭhakathāyaṃ āgatena pana pāḷimuttakaaññenaññaṃpaṭicaraṇavasena anāropite aññavādake musāvādena pācittiyaṃ, āropite imināva pācittiyanti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘āropite aññavādake musāvādena iminā ca pācittiyadvayaṃ hotī’’ti vadanti, taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Yā sā ādikammikassa anāpatti vuttā, sāpi pāḷiyaṃ āgataaññenaññaṃpaṭicaraṇavasena vuttāti daṭṭhabbā, iminā sikkhāpadena anāpattidassanatthaṃ vā. Sesaṃ uttānameva. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ vā tuṇhībhāvo vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  96. <p class="centered">Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  97. <p class="subhead">3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Tatiye dhātupāṭhe <span class="bld">jhe</span>-saddo cintāyaṃ paṭhitoti āha <span class="bld">‘‘lāmakato vā cintāpentī’’</span>tiādi. Ayameva ca anekatthattā dhātūnaṃ olokanatthopi hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Akkharāya vācetī’’tiādīsu (pāci. 46) viya ‘‘chandāyā’’ti liṅgavipallāsavasena vuttanti āha <span class="bld">‘‘chandenā’’</span>ti.</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Yena vacanenā</span>ti yena ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādivacanena. <span class="bld">Yena ca khiyyantī</span>ti yena ‘‘chandāya itthannāmo’’tiādivacanena tattha tattha bhikkhūnaṃ savanūpacāre ṭhatvā avaṇṇaṃ pakāsenti.</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpetī</span>ti aññena anupasampannena ujjhāpeti. <span class="bld">Tassa vā taṃ santike khiyyatī</span>ti tassa anupasampannassa santike <a name="M3.0025"></a> taṃ saṅghena sammataṃ upasampannaṃ khiyyati, avaṇṇaṃ vadanto vā pakāseti. <span class="bld">Anupasampannaṃ saṅghena sammata</span>nti ettha sammatapubbo sammatoti vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi. Yasmā ujjhāpanaṃ khiyyanañca musāvādavaseneva pavattaṃ, tasmā ādikammikassa anāpattīti pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṭṭhāne ca imināva anāpattidassanatthaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Evañca katvā ujjhāpentassa khiyyantassa ca ekakkhaṇe dve dve āpattiyo hontīti āpannaṃ. Atha vā īdisaṃ sikkhāpadaṃ musāvādato paṭhamaṃ paññattanti gahetabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo<a name="V3.0023"></a>, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati, tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imāni panettha cha aṅgāni.</p>
  101. <p class="centered">Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  102. <p class="subhead">4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para108-110"></a><span class="paranum">108-110</span>. Catutthe <span class="bld">himavassenā</span>ti himameva vuttaṃ. <span class="bld">Apaññāte</span>ti appatīte, appasiddheti attho. ‘‘Maṇḍape vā rukkhamūle vāti vacanato vivaṭaṅgaṇepi nikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Gocarappasutā</span>ti gocaraṭṭhānaṃ paṭipannā. ‘‘Aṭṭha māse’’ti iminā vassānaṃ cātumāsaṃ cepi devo na vassati, paṭikkhittamevāti āha <span class="bld">‘‘aṭṭha māseti vacanato…pe… nikkhipituṃ na vaṭṭatiyevā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">cattāro māse</span>ti vassānassa cattāro māse. <span class="bld">Avassikasaṅkete</span>ti iminā anuññātepi aṭṭha māse yattha hemante devo vassati, tattha aparepi cattāro māsā paṭikkhittāti āha <span class="bld">‘‘avassikasaṅketeti vacanato’’</span>tiādi. Iminā imaṃ dīpeti ‘‘yasmiṃ dese hemante devo vassati, tattha aṭṭha māse paṭikkhipitvā cattāro māsā anuññātā. Yattha pana vassāneyeva vassati, tattha cattāro māse paṭikkhipitvā aṭṭha māsā anuññātā’’ti.</p>
  104. <p class="bodytext">Imināva nayena majjhimapadese yattha hemante himavassaṃ vassati, tatthāpi aṭṭheva māsā paṭikkhittāti veditabbā. Tasmā vassānakāle pakatiajjhokāse ovassakamaṇḍape rukkhamūle ca santharituṃ na vaṭṭati, hemantakāle pakatiajjhokāse ovassakamaṇḍapādīsupi vaṭṭati. Tañca <a name="M3.0026"></a> kho yattha himavassena senāsanaṃ na temati, gimhakālepi pakatiajjhokāsādīsu vaṭṭatiyeva, tañca kho akālameghādassane, kākādīnaṃ nibaddhavāsarukkhamūle pana kadācipi na vaṭṭatīti evamettha vinicchayo veditabbo.</p>
  105. <p class="bodytext">Imañca pana atthavisesaṃ gahetvā bhagavatā paṭhamameva sikkhāpadaṃ paññattanti visuṃ anupaññatti na vuttā. Teneva hi <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘iti yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati, taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhameva gata’’nti. Atha vā avisesena ajjhokāse santharaṇasantharāpanāni paṭikkhipitvā ‘‘īdise kāle īdise ca padese ṭhapethā’’ti anujānanamatteneva alanti na sikkhāpade <a name="V3.0024"></a> visuṃ anupaññatti uddhaṭāti veditabbā. <span class="bld">Parivāre</span> (pari. 65-67) pana imasseva sikkhāpadassa anurūpavasena paññattattā ‘‘ekā anupaññattī’’ti vuttaṃ.</p>
  106. <p class="bodytext">Navavāyimo sīghaṃ na nassatīti āha <span class="bld">‘‘navavāyimo vā’’</span>ti. <span class="bld">Onaddhako</span>ti cammena onaddho. <span class="bld">Ukkaṭṭhaabbhokāsiko</span>ti idaṃ tassa parivitakkadassanamattaṃ, ukkaṭṭhaabbhokāsikassa pana cīvarakuṭi na vaṭṭatīti natthi. <span class="bld">Kāyānugatikattā</span>ti bhikkhuno tattheva sannihitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā ca tasmiṃyeva kāle anāpatti vuttā, cīvarakuṭito nikkhamitvā pana aññattha gacchantassa piṇḍāya pavisantassapi āpattiyeva. ‘‘Yasmā pana dāyakehi dānakāleyeva sahassagghanakampi kambalaṃ ‘pādapuñchaniṃ katvā paribhuñjathā’ti dinnaṃ tatheva paribhuñjituṃ vaṭṭati, tasmā ‘imaṃ mañcapīṭhādisenāsanaṃ abbhokāsepi yathāsukhaṃ paribhuñjathā’ti dāyakehi dinnaṃ ce, sabbasmimpi kāle abbhokāse nikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Pesetvā gantabba</span>nti ettha ‘‘yo bhikkhu imaṃ ṭhānaṃ āgantvā vasati, tassa dethā’’ti vatvā pesetabbaṃ.</p>
  107. <p class="bodytext"><span class="bld">Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā</span>ti iminā ca gimhānepi meghe uṭṭhite mañcapīṭhādiṃ yaṃkiñci senāsanaṃ ajjhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpitanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Pādaṭṭhānābhimukhā</span>ti nisīdantānaṃ pādapatanaṭṭhānābhimukha’’nti keci. ‘‘Sammajjantassa pādaṭṭhānābhimukha’’nti apare. ‘‘Bahi vālukāya agamananimittaṃ pādaṭṭhānābhimukhā vālikā haritabbāti vutta’’nti eke<a name="M3.0027"></a>. <span class="bld">Kacavaraṃ hatthehi gahetvā bahi chaṭṭetabba</span>nti iminā kacavaraṃ chaḍḍessāmīti vālikā na chaḍḍetabbāti dīpeti.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Anto saṃveṭhetvā baddha</span>nti erakapattādīhi veṇiṃ katvā tāya veṇiyā ubhosu passesu vitthataṭṭhānesu bahuṃ veṭhetvā tato paṭṭhāya yāva majjhaṭṭhānaṃ, tāva anto ākaḍḍhanavasena veṭhetvā majjhe saṅkhipitvā tiriyaṃ tattha tattha bandhitvā kataṃ. <span class="bld">Kappaṃ labhitvā</span>ti gacchāti vuttavacanena kappaṃ labhitvā. Therassa hi āṇattiyā gacchantassa anāpatti. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘nisīditvā sayaṃ gacchanto’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. <span class="bld">Aññattha gacchatī</span>ti taṃ maggaṃ atikkamitvā aññattha gacchati. Leḍḍupātupacārato bahi ṭhitattā <span class="bld">‘‘pāduddhārena kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ, aññattha gacchantassa paṭhamapāduddhāre dukkaṭaṃ, dutiyapāduddhāre pācittiyanti attho. <span class="bld">Pākatikaṃ akatvā</span>ti appaṭisāmetvā. <span class="bld">Antarasannipāte</span>ti antarantarā sannipāte.</p>
  109. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāsikānaṃyeva palibodho</span>ti ettha āgantukehi āgantvā kiñci avatvā tattha nisinnepi <a name="V3.0025"></a> āvāsikānaṃyeva palibodhoti adhippāyo. <span class="bld">Mahāpaccarivāde</span> pana ‘‘aññesu āgantvā nisinnesū’’ti idaṃ amhākanti vatvā vā avatvā vā nisinnesūti adhippāyo. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāvāde</span> ‘‘āpattī’’ti pācittiyameva vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ</span> pana santharaṇasantharāpane sati pācittiyena bhavitabbanti anāṇattiyā paññattattā dukkaṭaṃ vuttaṃ. ‘‘Idaṃ ussārakassa, idaṃ dhammakathikassā’’ti visuṃ paññattattā anāṇattiyā paññattepi pācittiyeneva bhavitabbanti adhippāyena ‘‘tasmiṃ āgantvā nisinne tassa palibodho’’ti vuttaṃ. Keci pana vadanti ‘‘anāṇattiyā paññattepi dhammakathikassa anuṭṭhāpanīyattā pācittiyena bhavitabbaṃ, āgantukassa pana pacchā āgatehi vuḍḍhatarehi uṭṭhāpetabbattā dukkaṭaṃ vutta’’nti.</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Bhūmiyaṃ attharitabbā</span>ti cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā. <span class="bld">Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo</span>ti iminā –</p>
  111. <p class="indent">‘‘Na<a name="M3.0028"></a>, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) –</p>
  112. <p class="unindented">Evaṃ vuttāya <span class="bld">khandhakapāḷiyā</span> adhippāyaṃ vibhāveti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ sikkhāpadassa paññattattā mañcapīṭhesu attharitvā paribhogoyeva paṭikkhitto, bhūmattharaṇavasena paribhogo pana appaṭikkhittoti. Yadi evaṃ ‘‘pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’ti idaṃ kasmā vuttanti? Yathā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ pāsādaparibhoga’’nti (cūḷava. 320) vacanato puggalikepi senāsane senāsanaparibhogavasena niyamitaṃ suvaṇṇaghaṭādikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭamānampi kevalaṃ attano santakaṃ katvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, evamidaṃ bhūmattharaṇavasena paribhuñjiyamānampi attano santakaṃ katvā taṃ taṃ vihāraṃ haritvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dārumayapīṭha</span>nti phalakamayameva pīṭhaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pādakathalika</span>nti adhotapādaṭṭhapanakaṃ. <span class="bld">Ajjhokāse rajanaṃ pacitvā…pe… paṭisāmetabba</span>nti ettha theve asati rajanakamme niṭṭhite paṭisāmetabbaṃ.</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">‘‘Bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hotī</span>ti vuttattā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Otāpento gacchatī</span>ti ettha ‘‘kiñcāpi ‘ettakaṃ dūraṃ gantabba’nti paricchedo natthi, tathāpi leḍḍupātaṃ atikkamma nātidūraṃ gantabba’’nti vadanti. Sesamettha <a name="V3.0026"></a> uttānameva. Mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, leḍḍupātātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  114. <p class="bodytext"><span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) pana <span class="bld">anāpucchaṃ vā gaccheyyā</span>ti ettha ‘‘yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hoti, attano palibodhaṃ viya maññati, tathārūpaṃ anāpucchitvā taṃ senāsanaṃ tassa aniyyātetvā nirapekkho gacchati, thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkameyya, ekena pādena leḍḍupātātikkame dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame pācittiya’’nti vatvā aṅgesupi nirapekkhatāya saddhiṃ cha aṅgāni <a name="M3.0029"></a> vuttāni. Pāḷiyaṃ pana aṭṭhakathāyañca ‘‘nirapekkho gacchatī’’ti ayaṃ viseso na dissati. ‘‘Otāpento gacchatī’’ti ca otāpanavisaye eva sāpekkhagamane anāpatti vuttā. Yadi aññatthāpi sāpekkhagamane anāpatti siyā, ‘‘anāpatti sāpekkho gacchatī’’ti avisesena vattabbaṃ bhaveyya, tasmā vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbanti.</p>
  115. <p class="centered">Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  116. <p class="subhead">5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  117. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Dutiyasenāsanasikkhāpade <span class="bld">ettakameva vutta</span>nti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. ‘‘Idañca aṭṭhakathāsu tathāvuttabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aññampi tādisaṃ mañcapīṭhesu attharitaṃ paccattharaṇamevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavoti ettakamevā’’ti niyametvā vuttaṃ, tasmā gaṇṭhipadesu vuttaṃ iminā na sameti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Senāsanato</span>ti sabbapacchimasenāsanato. <span class="bld">Yo kocī</span>ti tassa ñātako vā aññātako vā yo koci.</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Pariveṇa</span>nti ekekassa vihārassa parikkhepabbhantaraṃ. <span class="bld">Kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttamevatthaṃ savisesaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiñcāpi vutto’’</span>tiādi āraddhaṃ. ‘‘Aparicchanne maṇḍape’’ti visuṃ yojetabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘aparicchannamaṇḍape vā paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātabhūte’’ti vuttaṃ. Bhojanasālāyampi ayaṃ viseso labbhatiyeva. <span class="bld">Vattabbaṃ natthī</span>ti visesetvā kiñci vattabbaṃ natthi. <span class="bld">Palujjatī</span>ti vinassati. <span class="bld">Nasseyyā</span>ti corādīhi vinasseyya.</p>
  119. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Yena <a name="V3.0027"></a> mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vinanti, taṃ <span class="bld">mañcapīṭhakavānaṃ. Siluccayaleṇa</span>nti siluccaye leṇaṃ, pabbataguhāti attho. ‘‘Senāsanaṃ upacikāhi khāyita’’nti imasmiṃ vatthusmiṃ paññattattā vatthuanurūpavasena aṭṭhakathāyaṃ upacikāsaṅkāya abhāve anāpatti vuttā. <span class="bld">Vattakkhandhake</span> gamikavattaṃ paññapentena <a name="M3.0030"></a> ‘‘senāsanaṃ āpucchitabba’’nti vuttattā kevalaṃ itikattabbākāramattadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘āpucchanaṃ pana vatta’’</span>nti vuttaṃ, na pana vattabhedena dukkaṭanti dassanatthaṃ. Teneva <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘senāsanaṃ āpucchitabba’’nti ettha ‘‘yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ yattha upacikā nārohanti, taṃ anāpucchantassapi anāpattī’’ti vakkhati, tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> ‘‘tādise senāsane anāpucchā gacchantassa pācittiyaṃ natthi, gamikavattavasena pana anāpucchā gacchato vattabhedo hoti, tasmā dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti, taṃ na gahetabbaṃ.</p>
  120. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchimassa ābhogena mutti natthī</span>ti tassa pacchato gacchantassa aññassa abhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Ekaṃ vā pesetvā āpucchitabba</span>nti ettha gamanacittassa uppannaṭṭhānato anāpucchitvā gacchato dutiyapāduddhāre pācittiyaṃ. Kiñcāpi mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā ajjhokāse nikkhipitvā gacchantassa idha visuṃ āpatti na vuttā, tathāpi akāle ajjhokāse mañcapīṭhāni paññapetvā gacchantassa leḍḍupātātikkame purimasikkhāpadena pācittiyaṃ, parikkhepātikkame iminā dukkaṭanti veditabbaṃ. ‘‘Maṇḍape vā rukkhamūle vā’’ti iminā ajjhokāsopi saṅgahitoyevāti tatthāpi dukkaṭaṃ idha vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Seyyaṃ pana ajjhokāse santharitvā gacchantassa ubhayenapi dukkaṭameva. ‘‘Saṅghike vihāre saṅghikaṃyeva seyyaṃ santharitvā pakkamantassa pācittiyaṃ vuttanti ubhosu ekekasmiṃ saṅghike dukkaṭa’’nti vadanti. Sesamettha uttānameva. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imāni panettha satta aṅgāni.</p>
  121. <p class="centered">Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  122. <p class="subhead">6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para119-121"></a><span class="paranum">119-121</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">anupavisitvā</span>ti samīpaṃ pavisitvā. <span class="bld">Bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento</span>ti <a name="V3.0028"></a> bhaṇḍāgārikassa bahūpakārataṃ dhammakathikādīnaṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento. <span class="bld">Samantā diyaḍḍho hattho</span>ti majjhe paññattamañcapīṭhaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Upacāraṃ</span> <a name="M3.0031"></a> <span class="bld">ṭhapetvā</span>ti vuttalakkhaṇaṃ upacāraṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Ekavihāre</span>ti ekasmiṃ senāsane. <span class="bld">Ekapariveṇe</span>ti tassa vihārassa parikkhepabbhantare. ‘‘Gilāno pavisatītiādīsu anāpattikāraṇasabbhāvato gilānāditāya pavisissāmīti upacāraṃ pavisantassa satipi sambādhetukāmatāya anāpatti vuttāyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Evañca sati agilānādibhāvopi visuṃ aṅgesu vattabbo siyā, <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) pana ‘‘saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imāni panettha cattāri aṅgānī’’ti ettakameva vuttaṃ, tasmā vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  125. <p class="centered">Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  126. <p class="subhead">7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Sattame <span class="bld">koṭṭhakānī</span>ti dvārakoṭṭhakāni. ‘‘Nikkhamāti vacanaṃ sutvāpi attano ruciyā nikkhamati, anāpattī’’ti vadanti.</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Alajjiṃ nikkaḍḍhatī</span>tiādīsu paṭhamaṃ alajjīādibhāvena nikkaḍḍhissāmīti cintetvā nikkaḍḍhantassa cittassa lahuparivattitāya kope uppannepi anāpatti. Sesamettha uttānameva. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  129. <p class="centered">Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  130. <p class="subhead">8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para129-131"></a><span class="paranum">129-131</span>. Aṭṭhame uparimatale padarānaṃ asantharitattā <span class="bld">‘‘upariacchannatalāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pubbe vuttanayenevā</span>ti anupakhajjasikkhāpade vuttanayeneva. Sesaṃ suviññeyyameva. Saṅghiko vihāro<a name="V3.0029"></a>, asīsaghaṭṭā vehāsakuṭi<a name="M3.0032"></a>, heṭṭhā saparibhogatā, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  132. <p class="centered">Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  133. <p class="subhead">9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Navame ‘‘mahallako nāma vihāro sasāmiko’’ti vuttattā saññācikāya kuṭiyā anāpatti. ‘‘Aḍḍhateyyahatthampī’’ti ukkaṭṭhaparicchedena vuttavacanaṃ pāḷiyā sametīti āha <span class="bld">‘‘taṃ suvutta’’</span>nti. ‘‘Pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca ukkaṭṭhaparicchedena aḍḍhateyyahatthappamāṇassa okāsassa dassitattā kavāṭaṃ aḍḍhateyyahatthavitthārato ūnakaṃ vā hotu adhikaṃ vā, aḍḍhateyyahatthappamāṇaṃyeva okāso’’ti vadanti.</p>
  135. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa vemajjhe</span>ti yassa vihārassa vemajjhe. <span class="bld">Sā aparipūraupacārāpi hotī</span>ti vivariyamānaṃ kavāṭaṃ yaṃ bhittiṃ āhanati, sā samantā kavāṭavitthārappamāṇaupacārarahitāpi hotīti attho. Ālokaṃ sandheti pidhetīti <span class="bld">ālokasandhi</span>. ‘‘Punappunaṃ chādāpesi, punappunaṃ limpāpesīti imasmiṃ vatthusmiṃ uppannadosena sikkhāpadassa paññattattā lepaṃ anujānantena ca dvārabandhassa samantā aḍḍhateyyahatthappamāṇeyeva padese punappunaṃ lepassa anuññātattā tato aññattha punappunaṃ limpentassa vā limpāpentassa vā bhittiyaṃ mattikāya kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna catutthalepe dinne pācittiyena bhavitabba’’nti vadanti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi ‘‘punappunaṃ lepadānassa vuttappamāṇato aññattha paṭikkhittamattaṃ ṭhapetvā pācittiyassa avuttattā dukkaṭaṃ anurūpa’’nti vuttaṃ.</p>
  136. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhiṭṭhātabba</span>nti saṃvidhātabbaṃ. <span class="bld">Appaharite</span>ti ettha <span class="bld">appa</span>-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya abhāvatthoti āha <span class="bld">‘‘aharite’’</span>ti. <span class="bld">Patanokāso</span>ti patanokāsattā tatra ṭhitassa bhikkhuno upari pateyyāti adhippāyo. <span class="bld">Sace harite ṭhito adhiṭṭheti, āpatti dukkaṭassā</span>ti vacanena imamatthaṃ dīpeti – sace vihārassa samantā vuttappamāṇe paricchede pubbaṇṇādīni na santi, tattha vihāro kāretabbo. Yattha pana santi, tattha kārāpentassa dukkaṭanti.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Ekekaṃ <a name="M3.0033"></a> maggaṃ ujukameva uṭṭhapetvā chādanaṃ maggena chādanaṃ nāma hotīti dassetuṃ <a name="V3.0030"></a> <span class="bld">‘‘maggena chādentassā’’</span>ti vuttaṃ. Iminā pana nayena sabbasmiṃ vihāre ekavāraṃ chādite taṃ chadanaṃ ekamagganti gahetvā <span class="bld">‘‘dve magge’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Pariyāyena chādanepi imināva nayena yojetabba’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpesī’’ti imāya pāḷiyā ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti iminā aṭṭhakathāvacanena ca sameti, tasmā <span class="bld">dve magge adhiṭṭhahitvā tatiyāya maggaṃ āṇāpetvā pakkamitabba</span>nti ettha dve chadanāni adhiṭṭhahitvā tatiyaṃ chadanaṃ ‘‘evaṃ chādehī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbanti evamattho gahetabbo.</p>
  138. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘paṭhamaṃ tāva ekavāraṃ aparisesaṃ chādetvā puna chadanadaṇḍake bandhitvā dutiyavāraṃ tatheva chādetabbaṃ, tatiyavāracatutthavāre sampatte dve magge adhiṭṭhahitvā āṇāpetvā pakkamitabba’’nti vadanti. Apare pana ‘‘paṭhamavāreyeva tayopi magge adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati, catutthato paṭṭhāya āpatti pācittiya’’nti vadanti. Tadubhayampi pāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti. <span class="bld">Tatiyāya magga</span>nti ettha <span class="bld">tatiyāyā</span>ti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. <span class="bld">Tiṇṇaṃ maggāna</span>nti maggavasena chāditānaṃ tiṇṇaṃ chadanānaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ pariyāyāna</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Catutthe magge vā pariyāye vā</span>ti ca tathā chādentānaṃ catutthaṃ chādanameva vuttaṃ. Sesaṃ uttānameva. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  139. <p class="centered">Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  140. <p class="subhead">10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Dasame imassa sikkhāpadassa ‘‘siñceyya vā siñcāpeyya vā’’ti bāhiraparibhogavasena paṭhamaṃ paññattattā ‘‘sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyyā’’ti sikkhāpadaṃ attano nahānapānādiparibhogavasena paññattanti veditabbaṃ. Tasmiṃ vā paṭhamaṃ paññattepi attano paribhogavaseneva paññattattā <a name="M3.0034"></a> puna imaṃ sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogavaseneva paññattanti gahetabbaṃ.</p>
  142. <p class="bodytext">Sappāṇakasaññissa ‘‘paribhogena pāṇakā marissantī’’ti pubbabhāge jānantassapi siñcanasiñcāpanaṃ ‘‘padīpe nipatitvā paṭaṅgādipāṇakā marissantī’’ti jānantassa padīpujjalanaṃ viya vināpi vadhakacetanāya hotīti āha <span class="bld">‘‘paṇṇattivajja’’</span>nti. Sesaṃ uttānatthameva<a name="V3.0031"></a>. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tādisameva ca udakaṃ, vinā vadhakacetanāya kenacideva karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  143. <p class="centered">Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  144. <p class="centered">Niṭṭhito senāsanavaggo dutiyo.</p>
  145. <p class="centered">Bhūtagāmavaggotipi imasseva nāmaṃ.</p>
  146. <p class="title">3. Ovādavaggo</p>
  147. <p class="subhead">1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Bhikkhunivaggassa paṭhamasikkhāpade <span class="bld">kathānusārenā</span>ti ‘‘so thero kiṃsīlo kiṃsamācāro katarakulā pabbajito’’tiādinā pucchantānaṃ pucchākathānusārena. <span class="bld">Kathetuṃ vaṭṭantī</span>ti nirāmiseneva cittena kathetuṃ vaṭṭanti. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathā <span class="bld">tiracchānakathā</span>ti āha <span class="bld">‘‘saggamaggagamanepī’’</span>tiādi. <span class="bld">Api</span>-saddena pageva mokkhamaggagamaneti dīpeti. <span class="bld">Tiracchānabhūta</span>nti tirokaraṇabhūtaṃ, bādhikanti vuttaṃ hoti. Laddhāsevanā hi tiracchānakathā saggamokkhānaṃ bādhikāva hoti. <span class="bld">Samiddho</span>ti paripuṇṇo. <span class="bld">Sahitattho</span>ti yuttattho. Atthagambhīratādiyogato <span class="bld">gambhīro. Bahuraso</span>ti attharasādibahuraso. <span class="bld">Lakkhaṇapaṭivedhasaṃyutto</span>ti aniccādilakkhaṇapaṭivedharasaāvahanato lakkhaṇapaṭivedhasaṃyutto.</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para145-147"></a><span class="paranum">145-147</span>. <span class="bld">Parato</span>ti parattha, uttarinti attho. <span class="bld">Karontovā</span>ti paribāhire karontoyeva. <span class="bld">Pātimokkho</span>ti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadasīlaṃ<a name="M3.0035"></a>. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehi, tasmā ‘‘pātimokkha’’nti vuccati. Saṃvaraṇaṃ <span class="bld">saṃvaro,</span> kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena hi te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro, kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarena saṃvuto</span>ti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā tena samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘samannāgato’’</span>ti<a name="V3.0032"></a>. <span class="bld">Vattatī</span>ti attabhāvaṃ pavatteti. <span class="bld">Viharatī</span>ti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito.</p>
  150. <p class="bodytext">Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato pāḷiyā vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">vibhaṅge</span>ti jhānavibhaṅge. <span class="bld">Sīlaṃ patiṭṭhā</span>tiādīni pātimokkhasseva vevacanāni. Tattha (vibha. aṭṭha. 511) sīlanti kāmañcetaṃ saha kammavācāpariyosānena ijjhanakassa pātimokkhasseva vevacanaṃ, evaṃ santepi dhammato etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā. Yasmā pana pātimokkhasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma, tasmā taṃ ‘‘patiṭṭhā’’ti vuttaṃ. Patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu, kusaladhammā eva vā ettha patiṭṭhahantīti <span class="bld">patiṭṭhā</span>. Ayamattho ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192) ca ‘‘patiṭṭhā, mahārāja, sīlaṃ sabbesaṃ kusalānaṃ dhammāna’’nti (mi. pa. 2.1.9) ca ‘‘sīle patiṭṭhitassa kho, mahārāja, sabbe kusalā dhammā na parihāyantī’’ti ca ādisuttavasena veditabbo.</p>
  151. <p class="bodytext">Tadetaṃ pubbuppattiatthena <span class="bld">ādi</span>. Vuttampi cetaṃ –</p>
  152. <p class="indent">‘‘Tasmātiha tvaṃ, uttiya, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.382).</p>
  153. <p class="bodytext">Yathā hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti, tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṃ māpeti, evameva yogāvacaro ādimhi sīlaṃ sodheti, tato aparabhāge <a name="M3.0036"></a> samādhivipassanāmaggaphalanibbānāni sacchikaroti. Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti, yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo ādito bhittiparikammaṃ karoti, tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti, evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti. Tasmā sīlaṃ ‘‘ādī’’ti vuttaṃ.</p>
  154. <p class="bodytext">Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya <span class="bld">caraṇaṃ</span>. ‘‘Caraṇā’’ti pādā vuccanti. Yathā hi chinnacaraṇassa purisassa disaṃgamanābhisaṅkhāro na jāyati, paripuṇṇapādasseva jāyati, evameva yassa sīlaṃ bhinnaṃ <a name="V3.0033"></a> hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ na sampajjati. Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ sampajjati. Tasmā sīlaṃ ‘‘caraṇa’’nti vuttaṃ.</p>
  155. <p class="bodytext">Tadetaṃ saṃyamanavasena <span class="bld">saṃyamo,</span> saṃvaraṇavasena <span class="bld">saṃvaro</span>ti ubhayenapi sīlasaṃyamo ceva sīlasaṃvaro ca kathito. Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ, puggalaṃ vā saṃyameti vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti <span class="bld">saṃyamo,</span> vītikkamassa pavesanadvāraṃ saṃvarati pidahatīti <span class="bld">saṃvaro. Mokkha</span>nti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā. Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhena pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti. Tena vuttaṃ ‘‘mokkha’’nti. Pamukhe sādhūti <span class="bld">pamokkhaṃ,</span> pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti attho. <span class="bld">Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā</span>ti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya pamokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ.</p>
  156. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyiko avītikkamo</span>ti tividhaṃ kāyasucaritaṃ. <span class="bld">Vācasiko</span>ti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ. <span class="bld">Kāyikavācasiko</span>ti tadubhayaṃ. Iminā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādāya dasseti. <span class="bld">Saṃvuto</span>ti pihito, saṃvutindriyo pihitindriyoti attho. Yathā hi saṃvutadvāraṃ gehaṃ ‘‘saṃvutagehaṃ pihitageha’’nti vuccati, evamidha saṃvutindriyo ‘‘saṃvuto’’ti vutto. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarenā</span>ti pātimokkhasaṅkhātena saṃvarena. <span class="bld">Upeto</span>tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni.</p>
  157. <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyatī</span>tiādīhi <a name="M3.0037"></a> sattahipi padehi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito. Tattha <span class="bld">iriyatī</span>ti catunnaṃ iriyāpathānaṃ aññatarasamaṅgibhāvato iriyati. Tehi iriyāpathacatukkehi kāyasakaṭavattanena <span class="bld">vattati</span>. Ekaṃ iriyāpathadukkhaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā ciraṭṭhitibhāvena sarīrarakkhaṇato <span class="bld">pāleti</span>. Ekasmiṃ iriyāpathe asaṇṭhahitvā sabbairiyāpathe vattanato <span class="bld">yapeti</span>. Tena tena iriyāpathena tathā tathā kāyassa yāpanato <span class="bld">yāpeti</span>. Cirakālavattāpanato <span class="bld">carati</span>. Iriyāpathena iriyāpathaṃ vicchinditvā jīvitaharaṇato <span class="bld">viharati</span>.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Micchājīvapaṭisedhakenā</span>ti –</p>
  159. <p class="indent">‘‘Idhekacco veḷudānena vā pattadānena vā puppha phala sinānadantakaṭṭhadānena vā cāṭukamyatāya <a name="V3.0034"></a> vā muggasūpyatāya vā pāribhaṭayatāya vā jaṅghapesanikena vā aññataraññatarena vā buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati anācāro’’ti (vibha. 513) –</p>
  160. <p class="unindented">Evaṃ vuttaanācārasaṅkhātamicchājīvapaṭipakkhena.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Na veḷudānādinā ācārenā</span>ti –</p>
  162. <p class="indent">‘‘Idhekacco na veḷudānena na patta na puppha na phala na sināna na dantakaṭṭha na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭayatāya na jaṅghapesanikena na aññataraññatarena buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati ācāro’’ti (vibha. 513) –</p>
  163. <p class="unindented">Evaṃ vuttena na veḷudānādinā ācārena.</p>
  164. <p class="bodytext"><span class="bld">Vesiyādiagocaraṃ pahāyā</span>ti –</p>
  165. <p class="indent">‘‘Idhekacco vesiyagocaro vā hoti vidhava thullakumāri paṇḍaka bhikkhuni pānāgāragocaro vā, saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena, yāni pana tāni kulāni assaddhāni <a name="M3.0038"></a> appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukakāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati, ayaṃ vuccati agocaro’’ti (vibha. 514) –</p>
  166. <p class="unindented">Evamāgataṃ vesiyādiagocaraṃ pahāya.</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāsampannakulādinā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena upanissayagocarādiṃ saṅgaṇhāti. Tividho hi gocaro upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti. Katamo upanissayagocaro? Dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya asutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodapeti, kaṅkhaṃ <a name="V3.0035"></a> vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti. Yassa vā pana anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena sutena cāgena paññāya vaḍḍhati, ayaṃ <span class="bld">upanissayagocaro</span>. Katamo ārakkhagocaro? Idha bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati, ayaṃ <span class="bld">ārakkhagocaro</span>. Katamo upanibandhagocaro? Cattāro satipaṭṭhānā, yattha cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372), ayaṃ <span class="bld">upanibandhagocaro</span>. Iti ayaṃ tividho gocaro idha <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgahitoti daṭṭhabbo.</p>
  168. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamattakesu vajjesū</span>ti asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu. <span class="bld">Bhayato dassanasīlo</span>ti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. <span class="bld">Sammā ādāyā</span>ti sammadeva sakkaccaṃ sabbaso vā ādiyitvā.</p>
  169. <p class="bodytext">Vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi <a name="M3.0039"></a> sotabbato <span class="bld">sutaṃ,</span> pariyattidhammo. Taṃ dhāretīti <span class="bld">sutadharo,</span> sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ etto palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa na nassati, ayaṃ sutadharo nāma. Tenevāha <span class="bld">‘‘yadassa ta’’</span>ntiādi. Ekapadampi ekakkharampi avinaṭṭhaṃ hutvā sanniciyatīti sannicayo, sutaṃ sannicayo etasminti <span class="bld">sutasannicayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘sutaṃ sannicitaṃ asminti sutasannicayo’’</span>ti. Yassa hi sutaṃ hadayamañjusāyaṃ sannicitaṃ silāya lekhā viya suvaṇṇaghaṭe pakkhittā sīhavasā viya ca sādhu tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘etena…pe… avināsaṃ dassetī’’</span>ti.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātā</span>ti paguṇā vācuggatā. Ekassa hi uggahitabuddhavacanaṃ niccakālikaṃ na hoti, ‘‘asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte ‘‘sajjhāyitvā aññehi saṃsanditvā paripucchāvasena atthaṃ ogāhitvā jānissāmī’’ti vadati. Ekassa paguṇaṃ pabandhavicchedābhāvato gaṅgāsotasadisaṃ bhavaṅgasotasadisañca akittimaṃ sukhappavatti hoti, ‘‘asukasuttaṃ <a name="V3.0036"></a> vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhātā’’</span>ti. <span class="bld">Vācāya paguṇā katā</span>ti suttadasakavaggadasakapaṇṇāsadasakavasena vācāya sajjhāyitā, dasa suttāni gatāni, dasa vaggāni gatānītiādinā sallakkhetvā vācāya sajjhāyitāti attho. Suttekadesassa hi suttamattassa ca vacasā paricayo idha nādhippeto, atha kho vaggādivaseneva. <span class="bld">Manasā anupekkhitā</span>ti manasā anu anu pekkhitā, bhāgaso nijjhāyitā cintitāti attho. <span class="bld">Āvajjantassā</span>ti vācāya sajjhāyituṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa. <span class="bld">Suṭṭhu paṭividdhā</span>ti nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā suṭṭhu yāthāvato paṭividdhā.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve mātikā</span>ti bhikkhumātikā bhikkhunīmātikā ca. <span class="bld">Vācuggatā</span>ti purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Tisso anumodanā</span>ti saṅghabhatte dānānisaṃsapaṭisaṃyuttaanumodanā, vihārādimaṅgale maṅgalasuttādianumodanā, matakabhattādiavamaṅgale tirokuṭṭādianumodanāti imā tisso anumodanā<a name="M3.0040"></a>. <span class="bld">Kammākammavinicchayo</span>ti parivārāvasāne kammavagge vuttavinicchayo. ‘‘Vipassanāvasena uggaṇhantena catudhātuvavatthānamukhena uggahetabba’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Catūsu disāsu appaṭihatattā catasso disā etassāti catuddiso, catuddisoyeva <span class="bld">cātuddiso,</span> catasso vā disā arahati, catūsu vā disāsu sādhūti <span class="bld">cātuddiso</span>.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivinaye</span>ti sakale vinayapiṭake. <span class="bld">Vinetu</span>nti sikkhāpetuṃ. <span class="bld">‘‘Dve vibhaṅgā paguṇā vācuggatā kātabbā</span>ti idaṃ paripucchāvasena uggahaṇampi sandhāya vutta’’nti vadanti. Ekassa pamuṭṭhaṃ, itarassa paguṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘tīhi janehi saddhiṃ parivattanakkhamā kātabbā’’</span>ti. <span class="bld">Abhidhamme</span>ti nāmarūpaparicchede. <span class="bld">Heṭṭhimā vā tayo vaggā</span>ti mahāvaggato heṭṭhā sagāthakavaggo nidānavaggo khandhakavaggoti ime tayo vaggā. ‘‘Dhammapadampi saha vatthunā uggahetuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> vuttattā jātakabhāṇakena sāṭṭhakathaṃ jātakaṃ uggahetvāpi dhammapadampi saha vatthunā uggahetabbameva.</p>
  173. <p class="bodytext">Kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti <span class="bld">kalyāṇavāco</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sithiladhanitādīnaṃ…pe… vācāya samannāgato’’</span>ti. Tattha <span class="bld">parimaṇḍalapadabyañjanāyā</span>ti ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā, padameva vā atthassa byañjanato <span class="bld">padabyañjanaṃ,</span> taṃ akkharapāripūriṃ katvā sithiladhanitādidasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aparihāpetvā vuttaṃ <span class="bld">parimaṇḍalaṃ</span> nāma hoti. Akkharapāripūriyā hi padabyañjanassa parimaṇḍalatā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sithiladhanitādīnaṃ</span> <a name="V3.0037"></a> <span class="bld">yathāvidhānavacanenā’’</span>ti, parimaṇḍalaṃ padabyañjanaṃ etissāti <span class="bld">parimaṇḍalapadabyañjanā</span>. Atha vā pajjati ñāyati attho etenāti padaṃ, nāmādi. Yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Tesaṃ paripuṇṇatāya <span class="bld">parimaṇḍalapadabyañjanā</span>.</p>
  174. <p class="bodytext">Apica yo bhikkhu parisati dhammaṃ desento suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā aññaṃ upārambhakaraṃ suttaṃ āharati, tassa upamaṃ katheti, tadatthaṃ otāreti, evaṃ idaṃ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṃ ñatvā vuṭṭhahati, nikkhittasuttaṃ pana nikkhittamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti atthassa aparipuṇṇabhāvato. Yo pana suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā <a name="M3.0041"></a> yathānikkhittassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāvaseneva suttantarampi ānento pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca apekkhanto ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya taṃ taṃ atthaṃ suvavatthitaṃ katvā dassento gambhīramātikāya udakaṃ pesento viya gambhīramatthaṃ gamento vaggihārigatiyā pade padaṃ koṭṭento sindhavājānīyo viya ekaṃyeva padaṃ anekehi pariyāyehi punappunaṃ saṃvaṇṇanto gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti dhammato atthato anusandhito pubbāparato ācariyuggahatoti sabbaso paripuṇṇabhāvato. Evarūpampi kathaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘parimaṇḍalapadabyañjanāyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  175. <p class="bodytext">Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti <span class="bld">porī,</span> tassa bhikkhuno tenetaṃ bhāsitabbaṃ atthassa guṇaparipuṇṇabhāvena pure puṇṇabhāve bhavāti attho. Pure vā bhavattā poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti <span class="bld">porī,</span> pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārāti attho. Purassa esātipi <span class="bld">porī, purassa esā</span>ti nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti pitimattaṃ ‘‘pitā’’ti, bhātimattaṃ ‘‘bhātā’’ti vadanti. Evarūpī hi kathā bahuno janassa kantā hoti manāpā, tāya poriyā.</p>
  176. <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭhāyā</span>ti pittasemhādīhi apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Atha vā nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ nirantaraṃ ekarasañca katvā parisāya ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ kathentassa vācā vissaṭṭhā nāma. Yo hi bhikkhu dhammaṃ kathento suttaṃ vā jātakaṃ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṃ manthento viya uṇhakhādanīyaṃ khādanto viya pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṃ gahitameva, aggahitaṃ aggahitameva katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṃ godhaṃ uṭṭhāpento viya tattha tattha paharanto osāpetvā uṭṭhāya gacchati<a name="V3.0038"></a>. Purāṇapaṇṇantaresu hi paripātiyamānā godhā kadāci dissati kadāci na dissati, evamekaccassa atthavaṇṇanā katthaci dissati katthaci na dissati. Yopi dhammaṃ kathento kālena sīghaṃ, kālena saṇikaṃ, kālena mandaṃ, kālena mahāsaddaṃ, kālena khuddakasaddaṃ karoti, yathā nijjhāmataṇhikapetassa <a name="M3.0042"></a> mukhato niccharaṇakaaggi kālena jalati kālena nibbāyati, evaṃ petadhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya puna ārabhati. Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, appaṭibhānatāya āpajjati, kenaci rogena nitthunanto viya kandanto viya katheti, imesaṃ sabbesampi kathā vissaṭṭhā nāma na hoti sukhena appavattabhāvato. Yo pana suttaṃ āharitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito ācariyuggahaṃ amuñcanto yathā ca ācariyā taṃ taṃ suttaṃ saṃvaṇṇesuṃ, teneva nayena saṃvaṇṇento nātisīghaṃ nātisaṇikantiādinā vuttanayena kathāpabandhaṃ avicchinnaṃ katvā nadīsoto viya pavatteti, ākāsagaṅgāto bhassamānaudakaṃ viya nirantarakathaṃ pavatteti, tassa kathā vissaṭṭhā nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘vissaṭṭhāyā’’ti.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Anelagaḷāyā</span>ti elagaḷavirahitāya. Kassaci hi kathentassa elaṃ gaḷati, lālā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷā nāma hoti, tabbiparītāyāti attho. <span class="bld">Atthassa viññāpaniyā</span>ti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthatāya atthañāpane sādhanāya.</p>
  178. <p class="bodytext">Vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāhāraghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti <span class="bld">kalyāṇavākkaraṇo</span>. Tenevāha <span class="bld">‘‘madhurassaro’’</span>ti. <span class="bld">Hīḷetī</span>ti avajānāti. Mātugāmoti sambandho. Manaṃ apāyati vaḍḍhetīti <span class="bld">manāpo</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘manavaḍḍhanako’’</span>ti. <span class="bld">Vaṭṭabhayena tajjetvā</span>ti yobbanamadādimattā bhikkhuniyo saṃsārabhayena tāsetvā. <span class="bld">Gihikāle</span>ti attano gihikāle. Bhikkhuniyā methunena bhikkhunīdūsako hotīti bhikkhuniyā kāyasaṃsaggameva vadati. Sikkhamānāsāmaṇerīsu pana methunenapi bhikkhunīdūsako na hotīti āha <span class="bld">‘‘sikkhamānāsāmaṇerīsu methunadhamma’’</span>nti. ‘‘Kāsāyavatthavasanāyā’’ti vacanato dussīlāsu bhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerīsu garudhammaṃ ajjhāpannapubbo paṭikkhittoyevāti daṭṭhabbaṃ. Tassā bhikkhuniyā abhāvepi yā yā tassā vacanaṃ assosuṃ, tā tā tatheva maññantīti āha <span class="bld">‘‘mātugāmo hī’’</span>tiādi.</p>
  179. <p class="bodytext">Idāni <a name="M3.0043"></a> aṭṭha aṅgāni samodhānetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Imehi pana aṭṭhahaṅgehi <a name="V3.0039"></a> asamannāgataṃ ñatticatutthena kammena sammannento dukkaṭaṃ āpajjati, bhikkhu pana sammatoyeva hoti.</p>
  180. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Garukehī</span>ti garukātabbehi. <span class="bld">Ekatoupasampannāyā</span>ti upayogatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Ovadatī’’ti vā imassa ‘‘vadatī’’ti atthe sati sampadānavacanampi yujjati. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā.</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Āsanaṃ paññapetvā</span>ti ettha ‘‘sace bhūmi manāpā hoti, āsanaṃ apaññāpetumpi vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mātugāma</span>ggahaṇena bhikkhunīpi saṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘dhammadesanāpattimocanattha’’</span>nti. Sammatassa bhikkhuno santikaṃ pāṭipade ovādatthāya sabbāhi bhikkhunīhi āgantabbato ‘‘samaggāttha bhaginiyo’’ti iminā sabbāsaṃ āgamanaṃ pucchatīti āha <span class="bld">‘‘sabbā āgatātthā’’</span>ti. Gilānāsu anāgatāsupi gilānānaṃ anāgamanassa anuññātattā āgantuṃ samatthāhi ca sabbāhi āgatattā ‘‘samaggāmhayyā’’ti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Antogāme vā</span>tiādīsu yattha pañca aṅgāni bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vandituṃ na sakkā hoti, tattha ṭhitāya eva kāyaṃ purato nāmetvā ‘‘vandāmi ayyā’’ti añjaliṃ paggayha gantumpi vaṭṭati. <span class="bld">Antaraghara</span>nti katthaci nagaradvārassa bahiindakhīlato paṭṭhāya antogāmo vuccati, katthaci gharummārato paṭṭhāya antogehaṃ. Idha pana ‘‘antogāme vā’’ti visuṃ vuttattā ‘‘antaraghare vā’’ti antogehaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yattha katthacī</span>ti antogāmādīsu yattha katthaci.</p>
  182. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭatī</span>ti ‘‘vasatha ayye, mayaṃ bhikkhū ānessāmā’’ti vuttavacanaṃ saddahantīhi vasituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Na nimantitā hutvā gantukāmā</span>ti manussehi nimantitā hutvā gantukāmā na hontīti attho, tattheva vassaṃ upagantukāmā hontīti adhippāyo. <span class="bld">Yato</span>ti bhikkhunupassayato. <span class="bld">Yācitvā</span>ti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ bhikkhunupassaye. <span class="bld">Āgatānaṃ santike ovādena vasitabba</span>nti pacchimikāya vassaṃ vasitabbaṃ. <span class="bld">Abhikkhukāvāse vasantiyā āpattī</span>ti codanāmukhena sāmaññato āpattippasaṅgaṃ vadati, na pana tassā <a name="M3.0044"></a> āpatti. <span class="bld">Vassacchedaṃ katvā gacchantiyāpi āpattī</span>ti vassānupagamamūlaṃ āpattiṃ vadati. Itarāya āpattiyā anāpattikāraṇasabbhāvato <span class="bld">‘‘sā rakkhitabbā’’</span>ti vuttaṃ, sā vassānupagamamūlā āpatti rakkhitabbāti attho, abhikkhukepi āvāse īdisāsu āpadāsu vassaṃ upagantabbanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘āpadāsu hi…pe… anāpatti vuttā’’</span>ti. Itarāya <a name="V3.0040"></a> pana āpattiyā anāpatti, kāraṇe asati pacchimikāyapi vassaṃ na upagantabbaṃ. Santesu hi bhikkhūsu vassaṃ anupagacchantiyā āpatti. <span class="bld">Tattha gantvā pavāretabba</span>nti ettha apavārentīnaṃ āpattisambhavato. Sace dūrepi bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ hoti, sakkā ca hoti navamiyaṃ gantvā pavāretuṃ, tattha gantvā pavāretabbaṃ. Sace pana navamiyaṃ nikkhamitvā sampāpuṇituṃ na sakkā hoti, agacchantīnaṃ anāpatti.</p>
  183. <p class="bodytext">Uposathassa pucchanaṃ uposathapucchā, sāyeva <span class="bld">ka</span>-ppaccayaṃ rassattañca katvā <span class="bld">uposathapucchaka</span>nti vuttāti āha <span class="bld">‘‘uposathapucchana’’</span>nti. <span class="bld">Uposatho pucchitabbo</span>ti ‘‘kadā, ayya, uposatho’’ti pucchitabbo. Bhikkhunāpi ‘‘sve, bhagini, uposatho’’ti vattabbaṃ. Bhikkhū kadāci kenaci kāraṇena pannarasikaṃ vā cātuddasīuposathaṃ, cātuddasikaṃ vā pannarasīuposathaṃ karonti, yasmiñca divase bhikkhūhi uposatho kato, tasmiṃyeva bhikkhunīhipi uposatho kātabboti adhippāyena <span class="bld">‘‘pakkhassa terasiyaṃyeva gantvā’’</span>tiādi vuttaṃ. Evaṃ pucchitena bhikkhunā sace cātuddasiyaṃ uposathaṃ karonti, ‘‘cātuddasiko bhaginī’’ti vattabbaṃ. Sace pana pannarasiyaṃ karonti, ‘‘pannarasiko bhaginī’’ti ācikkhitabbaṃ. <span class="bld">Ovādatthāyā</span>ti ovādayācanatthāya. <span class="bld">Pāṭipadadivasato pana paṭṭhāya dhammasavanatthāya gantabba</span>nti pāṭipadadivase ovādaggahaṇatthāya dutiyadivasato paṭṭhāya antarantarā dhammasavanatthāya gantabbaṃ. Ovādaggahaṇampi hi ‘‘dhammasavanamevā’’ti abhedena vuttaṃ. <span class="bld">Nirantaraṃ vihāraṃ upasaṅkamiṃsū</span>ti yebhuyyena upasaṅkamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vuttañheta</span>ntiādinā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmāti sabbāsaṃyeva bhikkhunīnaṃ upasaṅkamanadīpanatthaṃ pāḷi nidassitā. <span class="bld">Ovādaṃ gacchatī</span>ti ovādaṃ yācituṃ gacchati. <span class="bld">Dve tisso</span>ti dvīhi tīhi. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ.</p>
  184. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsādikenā</span>ti pasādajanakena niddosena kāyakammādinā. <span class="bld">Sampādetū</span>ti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Sace pātimokkhuddesakaṃyeva disvā <a name="M3.0045"></a> tāhi bhikkhunīhi ovādo yācito bhaveyya, tena kiṃ kātabbanti? Uposathagge sannipatite bhikkhusaṅghe pubbakiccavasena ‘‘atthi kāci bhikkhuniyo ovādaṃ yācamānā’’ti pucchiyamāne ‘‘evaṃ vadehī’’ti ovādapaṭiggāhakena vattabbavacanaṃ aññena bhikkhunā kathāpetvā pātimokkhuddesakena vattabbavacanaṃ attanā vatvā puna sayameva gantvā bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ, aññena vā bhikkhunā tasmiṃ divase pātimokkhaṃ uddisāpetabbaṃ. <span class="bld">Etaṃ vutta</span>nti ‘‘tāhī’’ti etaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ.</p>
  185. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekā bhikkhunī vā</span>ti idaṃ bahūhi bhikkhunupassayehi ekāya eva bhikkhuniyā sāsanapaṭiggahaṇaṃ <a name="V3.0041"></a> sandhāya vuttaṃ, na pana dutiyikāya abhāvaṃ sandhāya. <span class="bld">Bahūhi bhikkhunupassayehī</span>ti antarāmagge vā tasmiṃyeva vā gāme bahūhi bhikkhunupassayehi. ‘‘Bhikkhunisaṅgho ca ayya bhikkhuniyo ca bhikkhunī cā’’ti iminā nānāupassayehi sāsanaṃ gahetvā āgatabhikkhuniyā vattabbavacanaṃ dasseti. Idañca ekena pakārena mukhamattanidassanatthaṃ vuttaṃ, tasmiṃ tasmiṃ pana bhikkhunupassaye bhikkhunīnaṃ pamāṇaṃ sallakkhetvā tadanurūpena nayena vattabbaṃ. <span class="bld">Bhikkhusaṅghassa ayyānaṃ ayyassā</span>ti idaṃ saṅkhipitvā vuttaṃ.</p>
  186. <p class="bodytext"><span class="bld">Pātimokkhuddesakenapī</span>ti idaṃ saṅghuposathavaseneva dassitaṃ. Yattha pana tiṇṇaṃ dvinnaṃ vā vasanaṭṭhāne pātimokkhuddeso natthi, tatthāpi ñattiṭhapanakena itarena vā bhikkhunā imināva nayena vattabbaṃ. Ekapuggalenapi uposathadivase ovādayācanaṃ sampaṭicchitvā pāṭipade āgatānaṃ bhikkhunīnaṃ ‘‘natthi kocī’’tiādi vattabbameva. Sace sayameva, ‘‘sammato aha’’nti vattabbaṃ. Imaṃ vidhiṃ ajānanto idha bāloti adhippeto.</p>
  187. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Adhammakamme adhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassā</span>tiādīsu vijjamānesupi vaggādibhāvanimittesu dukkaṭesu adhammakammamūlakaṃ pācittiyameva pāḷiyaṃ sabbattha vuttanti āha <span class="bld">‘‘adhammakamme dvinnaṃ navakānaṃ vasena aṭṭhārasa pācittiyānī’’</span>ti. Sesamettha uttānameva. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  188. <p class="centered">Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  189. <p class="subhead">2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Dutiye <a name="M3.0046"></a> <span class="bld">kusalānaṃ dhammānaṃ sātaccakiriyāyā</span>ti pubbabhāgappaṭipattivasena vuttaṃ. <span class="bld">Munātī</span>ti jānāti. <span class="bld">Tena ñāṇenā</span>ti tena arahattaphalapaññāsaṅkhātena ñāṇena. <span class="bld">Pathesū</span>ti upāyamaggesu. Arahato pariniṭṭhitasikkhattā āha <span class="bld">‘‘idañca…pe… vutta’’</span>nti. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ti imesaṃ padānaṃ hetuatthatā daṭṭhabbā, tasmā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti attho. <span class="bld">Sokā</span>ti cittasantāpā. Ettha ca <span class="bld">adhicetaso</span>ti iminā adhicittasikkhā, <span class="bld">appamajjato</span>ti iminā adhisīlasikkhā, <span class="bld">munino monapathesu sikkhato</span>ti etehi adhipaññāsikkhā, <span class="bld">munino</span>ti vā etena adhipaññāsikkhā, <span class="bld">monapathesu sikkhato</span>ti etena <a name="V3.0042"></a> tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgappaṭipadā, <span class="bld">sokā na bhavantī</span>tiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃsā pakāsitāti veditabbaṃ.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Kokanuda</span>nti padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaya’’nti, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. ‘‘Kokanudaṃ nāma setapaduma’’ntipi vadanti. <span class="bld">Pāto</span>ti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanudasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇajutitāya aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhabbo</span>ti paṭipattisāramidaṃ sāsanaṃ, paṭipatti ca pariyattimūlikā, tvañca pariyattiṃ uggahetuṃ asamattho, tasmā abhabboti adhippāyo. <span class="bld">Suddhaṃ pilotikakhaṇḍa</span>nti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ. Tadā kira bhagavā ‘‘na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci bhikkhū’’ti taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā iddhiyā pilotikakhaṇḍaṃ abhinimminitvā ‘‘handa, bhikkhu, imaṃ parimajjanto ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti punappunaṃ sajjhāyaṃ karohī’’ti vatvā adāsi tattha pubbekatādhikārattā.</p>
  193. <p class="bodytext">So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi<a name="M3.0047"></a>. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddhasāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhati, tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto. Rajaṃ haratīti <span class="bld">rajoharaṇaṃ. Saṃvegaṃ paṭilabhitvā</span>ti asubhasaññaṃ aniccasaññañca upaṭṭhapento saṃvegaṃ paṭilabhitvā. So hi yoniso ummajjanto ‘‘parisuddhaṃ vatthaṃ, natthettha doso, attabhāvassa panāyaṃ doso’’ti asubhasaññaṃ aniccasaññañca paṭilabhitvā nāmarūpapariggahādinā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā kalāpasammasanādikkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā udayabbayañāṇādipaapāṭiyā vipassanaṃ anulomagotrabhusamīpaṃ pāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘vipassanaṃ ārabhī’’</span>ti. <span class="bld">Obhāsagāthaṃ abhāsī</span>ti obhāsavissajjanapubbakabhāsitagāthā obhāsagāthā, taṃ abhāsīti attho.</p>
  194. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘adhicetasoti imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsī’’ti idheva vuttaṃ. <span class="bld">Visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.386) pana <a name="V3.0043"></a> <span class="bld">dhammapadaṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.cūḷapanthakattheravatthu) <span class="bld">theragāthāsaṃvaṇṇanāyañca</span> (theragā. aṭṭha. 2.566) –</p>
  195. <p class="gatha1">‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati;</p>
  196. <p class="gatha2">Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
  197. <p class="gatha3">Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā;</p>
  198. <p class="gathalast">Viharanti te vigatarajassa sāsane.</p>
  199. <p class="gathalast">‘‘Doso…pe… sāsane.</p>
  200. <p class="gatha1">‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati;</p>
  201. <p class="gatha2">Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
  202. <p class="gatha3">Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā;</p>
  203. <p class="gathalast">Viharanti te vigatarajassa sāsaneti. –</p>
  204. <p class="unindented">Imā tisso obhāsagāthā abhāsī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Adhicetaso</span>ti ca ayaṃ cūḷapanthakattherassa udānagāthāti imissāyeva pāḷiyā āgataṃ. Theragāthāyaṃ pana cūḷapanthakattherassa udānagāthāsu ayaṃ anāruḷhā, ‘‘ekudāniyattherassa pana ayaṃ udānagāthā’’ti (theragā. aṭṭha. 1.ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) tattha vuttaṃ. Evaṃ santepi imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca evamāgatattā cūḷapanthakattherassapi ayaṃ <a name="M3.0048"></a> udānagāthā obhāsagāthāvasena ca bhagavatā bhāsitāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Arahattaṃ pāpuṇī</span>ti abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇi. <span class="bld">Abhabbo tva</span>ntiādivacanato anukampāvasena saddhivihārikādiṃ saṅghikavihārā nikkaḍḍhāpentassa anāpatti viya dissati. Abhabbo hi thero sañcicca taṃ kātuṃ, nikkaḍḍhanasikkhāpade vā apaññatte therena evaṃ katanti gahetabbaṃ.</p>
  205. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Ovadantassa pācittiya</span>nti atthaṅgate sūriye garudhammehi vā aññena vā dhammeneva ovadantassa sammatassapi pācittiyaṃ. Sesamettha uttānameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  206. <p class="centered">Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  207. <p class="subhead">3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Tatiyaṃ <a name="V3.0044"></a> uttānatthameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  209. <p class="centered">Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  210. <p class="subhead">4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Catutthe ‘‘upasampannaṃ…pe… bhikkhunovādaka’’nti imesaṃ ‘‘maṅkukattukāmo’’ti iminā sambandho. ‘‘Avaṇṇaṃ kattukāmo ayasaṃ kattukāmo’’ti imesaṃ pana vasena ‘‘upasampanna’’ntiādīsu ‘‘upasampannassā’’ti vibhattivipariṇāmo kātabboti imamatthaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ujjhāpanake vuttanayenevattho veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Cīvarahetu ovadatī’’tiādinā bhaṇantassa ekekasmiṃ vacane niṭṭhite pācittiyaṃ veditabbaṃ. ‘‘Upasampannaṃ saṅghena asammata’’nti pāḷivacanato ‘‘sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ katvā ṭhapito’’ti aṭṭhakathāvacanato ca aṭṭhahi aṅgehi samannāgato sammatena vā vippavasitukāmena ‘‘yāvāhaṃ āgamissāmi, tāva <a name="M3.0049"></a> te bhāro hotū’’ti yācitvā ṭhapito tassābhāvato saṅghena vā tatheva bhāraṃ katvā ṭhapito aṭṭhahi garudhammehi aññena vā dhammena ovadituṃ labhatīti veditabbaṃ. Tasmā ‘‘yo pana, bhikkhu, asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiya’’nti idaṃ pageva bhāraṃ katvā aṭṭhapitaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Anāpatti pakatiyā cīvarahetu…pe… ovadantaṃ bhaṇatī</span>ti ettha āmisahetu ovadantaṃ ‘‘āmisahetu ovadatī’’ti saññāya evaṃ bhaṇantassa anāpatti, ‘‘na āmisahetu ovadatī’’ti saññino pana dukkaṭaṃ, na āmisahetu ovadantaṃ pana ‘‘āmisahetu ovadatī’’ti saññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  213. <p class="centered">Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Pañcamaṃ uttānatthameva.</p>
  215. <p class="subhead">6. Cīvarasibbāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0045"></a> sace sā bhikkhunī taṃ cīvaraṃ āditova pārupeyya, aññā bhikkhuniyo disvā ujjhāpeyyuṃ, tato mahājano passituṃ na labhatīti maññamāno <span class="bld">‘‘yathāsaṃhaṭaṃ haritvā nikkhipitvā’’</span>tiādimāha.</p>
  217. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Nīharatī</span>ti sakiṃ nīharati. Yepi tesaṃ nissitakāti sambandho. <span class="bld">Kathinavatta</span>nti ‘‘sabrahmacārīnaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti itikattabbatāvasena sūcikammakaraṇaṃ. <span class="bld">Ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭa</span>nti akappiyasamādānavasena dukkaṭaṃ. <span class="bld">Vañcetvā</span>ti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā. ‘‘Ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino bhaveyyunti āha <span class="bld">‘‘akappiye niyojitattā’’</span>ti<a name="M3.0050"></a>. ‘‘Idaṃ te mātu cīvara’’ntiādīni avatvāpi ‘‘idaṃ cīvaraṃ sibbehī’’ti suddhacittena sibbāpentassapi anāpatti.</p>
  218. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Upāhanatthavikādi</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena yaṃ cīvaraṃ nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā na sakkā hoti, tampi saṅgaṇhāti. Sesamettha uttānameva. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  219. <p class="centered">Cīvarasibbāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  220. <p class="subhead">7. Saṃvidahanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Sattame ‘‘pacchā gacchantīnaṃ corā acchindiṃsū’’ti ettha ‘‘pattacīvara’’nti pāṭhasesoti āha <span class="bld">‘‘pacchā gacchantīnaṃ pattacīvara’’</span>nti. <span class="bld">Tā bhikkhuniyo</span>ti pacchā gacchantiyo bhikkhuniyo. ‘‘Pacchā gacchantīna’’nti ca vibhattivipariṇāmenettha sambandho veditabbo. Pāḷiyaṃ ‘‘gacchāma bhagini, gacchāma ayyā’’ti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ vuttaṃ, ‘‘gacchāma ayya, gacchāma bhaginī’’ti bhikkhunīpubbakaṃ. <span class="bld">Ekaddhānamagga</span>nti ekaṃ addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, ekato vā addhānamaggaṃ. <span class="bld">Hiyyo</span>ti suve. <span class="bld">Pare</span>ti tatiyadivase.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para182-183"></a><span class="paranum">182-183</span>. <span class="bld">Dvidhā vuttappakāro</span>ti pādagamanavasena pakkhagamanavasena vāti dvidhā vuttappabhedo<a name="V3.0046"></a>. Catunnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ <span class="bld">catukkaṃ,</span> tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ <span class="bld">siṅghāṭakaṃ</span>. ‘‘Gāmantare gāmantare’’ti ettha añño gāmo gāmantaranti āha <span class="bld">‘‘nikkhamane anāpatti…pe… bhikkhuno pācittiya’’</span>nti. ‘‘Saṃvidhāyā’’ti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā <span class="bld">‘‘neva pāḷiyā sametī’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘etthantare saṃvidahitepi bhikkhuno dukkaṭa’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘na sesaaṭṭhakathāya sametī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Addhayojanaṃ atikkamantassā</span>ti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yattha hi addhayojanabbhantare añño gāmo na hoti, taṃ idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, addhayojanabbhantare pana gāme sati gāmantaragaṇanāya eva āpatti.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Raṭṭhabhede</span>ti raṭṭhavilope. <span class="bld">Cakkasamāruḷhā</span>ti iriyāpathacakkaṃ sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Sesaṃ uttānameva. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti<a name="M3.0051"></a>, avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imāni panettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.</p>
  224. <p class="centered">Saṃvidahanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  225. <p class="subhead">8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  226. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Aṭṭhame <span class="bld">lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhārā saṃvidahitvā</span>ti ayaṃ viseso ‘‘evamime…pe… bhikkhunīhi saddhiṃ nāvāya kīḷantī’’ti iminā ‘‘uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā’’ti iminā ca siddho.</p>
  227. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Nadiyā kuto gāmantaranti āha <span class="bld">‘‘yassā nadiyā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Tassā sagāmakatīrapassena…pe… addhayojanagaṇanāyā</span>ti ekekapasseneva gamanaṃ sandhāya vuttattā tādisikāya nadiyā majjhena gacchantassa gāmantaragaṇanāya addhayojanagaṇanāya ca āpattī’’ti vadanti. <span class="bld">Sabbaaṭṭhakathāsū</span>tiādinā attanā vuttamevatthaṃ samattheti. ‘‘Kīḷāpurekkhāratāya bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya nāvaṃ abhiruhantassa nadiyaṃyeva pācittiyassa vuttattā vāpisamuddādīsu kīḷāpurekkhāratāya dukkaṭameva, na pācittiya’’nti vadanti. ‘‘Lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhārā saṃvidahitvā’’ti vacanato keci ‘‘imaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajja’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kīḷāpurekkhāratāya hi abhiruhitvāpi gāmantarokkamane addhayojanātikkame vā kusalābyākatacittasamaṅgīpi hutvā āpattiṃ āpajjati<a name="V3.0047"></a>. Yadi hi so saṃvegaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ vā sacchikareyya, niddaṃ vā okkameyya, kammaṭṭhānaṃ vā manasi karonto gaccheyya, kuto tassa akusalacittasamaṅgitā, yenidaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajjanti vuccati, tasmā paṇṇattivajjaṃ ticittanti siddhaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  228. <p class="centered">Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  229. <p class="subhead">9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Navame <a name="M3.0052"></a> <span class="bld">paṭiyādita</span>nti bhikkhūnaṃ atthāya sampāditaṃ. <span class="bld">Ñātakā vā honti pavāritā vā</span>ti ettha sacepi bhikkhuno aññātakā appavāritā ca siyuṃ, bhikkhuniyā ñātakā pavāritā ce, vaṭṭati.</p>
  231. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Pāpabhikkhūnaṃ pakkhupacchedāya idaṃ paññattaṃ, tasmā pañcabhojaneyeva āpatti vuttā. <span class="bld">Pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī</span>ti idaṃ pana iminā sikkhāpadena anāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Viññattiyā uppannaṃ paribhuñjantassa hi aññattha vuttanayena dukkaṭaṃ. Sesaṃ uttānameva. Bhikkhuniparipācitabhāvo, jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, odanādīnaṃ aññataratā, tassa ajjhoharaṇanti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  232. <p class="centered">Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  233. <p class="subhead">10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  234. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Dasame <span class="bld">upanandassa catutthasikkhāpadenā</span>ti appaṭicchanne mātugāmena saddhiṃ rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi taṃ acelakavagge pañcamasikkhāpadaṃ hoti, upanandattheraṃ ārabbha paññattesu pana catutthabhāvato ‘‘upanandassa catutthasikkhāpadenā’’ti vuttaṃ. Catutthasikkhāpadassa vatthuto imassa sikkhāpadassa vatthuno paṭhamaṃ uppannattā idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamaṃ paññattaṃ. Iminā ca sikkhāpadena kevalaṃ bhikkhuniyā eva rahonisajjāya āpatti paññattā, upari mātugāmena saddhiṃ rahonisajjāya āpatti visuṃ paññattāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  235. <p class="centered">Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  236. <p class="centered">Niṭṭhito bhikkhunivaggo tatiyo.</p>
  237. <p class="title">4. Bhojanavaggo</p>
  238. <p class="subhead">1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  239. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Bhojanavaggassa <a name="M3.0053"></a><a name="V3.0048"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā gantuṃ sakkotī</span>ti ettha tattakaṃ gantuṃ sakkontassapi tāvatakaṃ gantvā aladdhabhikkhassa ito bhuñjituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Imesaṃyevā</span>ti imesaṃ pāsaṇḍānaṃyeva. <span class="bld">Ettakāna</span>nti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ. <span class="bld">Ekadivasaṃ bhuñjitabba</span>nti ekadivasaṃ sakiṃyeva bhuñjitabbaṃ. ‘‘Ekadivasaṃ bhuñjitabba’’nti vacanato pana ekasmiṃ divase punappunaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ. <span class="bld">Puna ādito paṭṭhāya bhuñjituṃ na vaṭṭatī</span>ti iminā paṭhamaṃ bhuttaṭṭhānesu puna ekasmimpi ṭhāne bhuñjituṃ na vaṭṭatīti dasseti.</p>
  240. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">‘‘Gacchanto vā āgacchanto vā</span>ti idaṃ addhayojanavasena gahetabba’’nti vadanti. <span class="bld">Antarāmagge gataṭṭhāne</span>ti ekasseva santakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Āgacchantepi eseva nayo’’</span>ti saṅkhepena vuttamevatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘gantvā paccāgacchanto’’</span>tiādimāha. Āpattiṭṭhāneyeva puna bhuñjantassa anāpatti vattabbāti gamane āgamane ca paṭhamaṃ bhojanaṃ avatvā antarāmagge ekadivasaṃ gataṭṭhāne ca ekadivasanti punappunaṃ bhojanameva dassitaṃ, gamanadivase pana āgamanadivase ca ‘‘gamissāmi āgamissāmī’’ti bhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Suddhacittena punappunaṃ bhuñjantassapi punappunaṃ bhojane anāpatti. Aññassatthāya uddisitvā paññattaṃ bhikkhuno gahetumeva na vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘bhikkhūnaṃyeva atthāyā’’</span>ti. Sesamettha uttānameva. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā bhojananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  241. <p class="centered">Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  242. <p class="subhead">2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Dutiye <span class="bld">abhimāre</span>ti abhigantvā bhagavato māraṇatthāya niyojite dhanuddhare. <span class="bld">Guḷhapaṭicchanno</span>ti apākaṭo. <span class="bld">Pavijjhī</span>ti vissajjesi. Nanu <span class="bld">rājānampi mārāpesī</span>ti vacanato idaṃ sikkhāpadaṃ ajātasattuno kāle paññattanti siddhaṃ, evañca sati parato anupaññattiyaṃ –</p>
  244. <p class="indent">‘‘Tena <a name="M3.0054"></a><a name="V3.0049"></a> kho pana samayena rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa ñātisālohito ājīvakesu pabbajito hoti. Atha kho so ājīvako yena rājā māgadho seniyo bimbisāro tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ etadavoca…pe… kukkuccāyantā nādhivāsentī’’ti –</p>
  245. <p class="unindented">Idaṃ kasmā vuttanti? So kira ājīvako taṃ dānaṃ dento bimbisārakālato paṭṭhāya adāsi, pacchā ajātasattukāle sikkhāpadapaññattito paṭṭhāya bhikkhū kukkuccāyantā taṃ dānaṃ na paṭiggaṇhiṃsu, tasmā ādito paṭṭhāya taṃ vatthu dassitanti veditabbaṃ. ‘‘Atha kho so ājīvako bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesī’’ti idañca tato pabhuti so ājīvako antarantarā bhikkhū nimantetvā dānaṃ dento ajātasattukāle sikkhāpade paññatte yaṃ bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesi, taṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  246. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Aññamaññavisiṭṭhattā visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, tato āgatā, tattha vā jātā, bhavāti vā verajjā, te eva <span class="bld">verajjakā</span>. Te pana yasmā gottacaraṇādivibhāgena nānappakārā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nānāverajjake’’</span>ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">nānāvidhehi aññarajjehi āgate</span>ti rajjānaṃyeva vasena nānappakāratā vuttā.</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para217-218"></a><span class="paranum">217-218</span>. Imassa sikkhāpadassa viññattiṃ katvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattattā viññattito gaṇabhojanaṃ vatthuvaseneva pākaṭanti taṃ avatvā ‘‘gaṇabhojanaṃ nāma yattha…pe… nimantitā bhuñjantī’’ti nimantanavaseneva padabhājane gaṇabhojanaṃ vuttaṃ. ‘‘Kiñci pana sikkhāpadaṃ vatthuananurūpampi siyāti padabhājane vuttanayena nimantanavaseneva gaṇabhojanaṃ hotīti kesañci āsaṅkā bhaveyyā’’ti taṃnivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘taṃ panetaṃ gaṇabhojanaṃ dvīhākārehi pasavatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā</span>ti ettha ‘‘bhojanaṃ gaṇhathāti vuttepi gaṇabhojanaṃ hotiyevā’’ti vadanti. ‘‘Heṭṭhā addhānagamanavatthusmiṃ nāvābhiruhanavatthusmiñca ‘idheva, bhante, bhuñjathā’ti vutte yasmā kukkuccāyantā na paṭiggaṇhiṃsu, tasmā ‘bhuñjathā’ti vuttepi <a name="M3.0055"></a> gaṇabhojanaṃ na hotiyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. ‘‘Pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā nimantetī’’ti vuttattā pana ‘‘odanaṃ bhuñjathā’’ti vā ‘‘bhattaṃ bhuñjathā’’ti vā bhojananāmaṃ gahetvāva vutte gaṇabhojanaṃ hoti, na aññathā. ‘‘Idheva, bhante, bhuñjathā’’ti etthāpi ‘‘odana’’nti vā ‘‘bhatta’’nti vā vatvāva te evaṃ nimantesunti gahetabbaṃ. Gaṇavasena vā <a name="V3.0050"></a> nimantitattā te bhikkhū apakataññutāya kukkuccāyantā na paṭiggaṇhiṃsūti ayaṃ amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
  248. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato gaṇhantī</span>ti ettha aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ṭhitā ekato gaṇhanti nāmāti gahetabbaṃ. ‘‘Amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehīti vā viññāpeyyu’’nti vacanato heṭṭhā ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehi, tvaṃ dvinnanti evaṃ viññāpetvā’’ti vacanato ca attano atthāya aññehi viññattampi sādiyantassa gaṇabhojanaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ viññattito pasavatī</span>ti ettha viññattiyā sati gaṇhantassa ekato hutvā gahaṇe iminā sikkhāpadena āpatti, visuṃ gahaṇe paṇītabhojanasūpodanaviññattīhi āpatti veditabbā.</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicāretī</span>ti pañcakhaṇḍādivasena saṃvidahati. <span class="bld">Ghaṭṭetī</span>ti anuvātaṃ chinditvā hatthena daṇḍakena vā ghaṭṭeti. <span class="bld">Suttaṃ karotī</span>ti suttaṃ vaṭṭeti. <span class="bld">Valetī</span>ti daṇḍake vā hatthe vā āvaṭṭeti. ‘‘Abhinavasseva cīvarassa karaṇaṃ idha cīvarakammaṃ nāma, purāṇacīvare sūcikammaṃ nāma na hotī’’ti vadanti. ‘‘Catutthe āgate na yāpentīti vacanato sace añño koci āgacchanto natthi, cattāroyeva ca tattha nisinnā yāpetuṃ na sakkonti, na vaṭṭatī’’ti vadanti.</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Gaṇabhojanāpattijanakanimantanabhāvato <span class="bld">‘‘akappiyanimantana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Sampavesetvā</span>ti nisīdāpetvā. <span class="bld">Gaṇo bhijjatī</span>ti gaṇo āpattiṃ na āpajjatīti adhippāyo. ‘‘Yattha cattāro bhikkhū…pe… bhuñjantī’’ti imāya pāḷiyā saṃsandanato <span class="bld">‘‘itaresaṃ pana gaṇapūrako hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Avisesenā</span>ti ‘‘gilāno vā cīvarakārako vā’’ti avisesetvā sabbasādhāraṇavacanena. <span class="bld">Tasmā</span>ti avisesitattā. <span class="bld">Bhutvā gatesū</span>ti ettha agatesupi bhojanakicce niṭṭhite gaṇhituṃ vaṭṭati<a name="M3.0056"></a>. <span class="bld">Tāni ca tehi ekato na gahitānī</span>ti yehi bhojanehi visaṅketo natthi, tāni bhojanāni tehi bhikkhūhi ekato na gahitāni ekena pacchā gahitattā. <span class="bld">Mahāthere</span>ti bhikkhū sandhāya vuttaṃ. Dūtassa puna paṭipathaṃ āgantvā ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vacanabhayena <span class="bld">‘‘gāmadvāre aṭṭhatvāvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tattha tattha gantvā</span>ti antaravīthiādīsu tattha tattha ṭhitānaṃ santikaṃ gantvā. Bhikkhūnaṃ atthāya gharadvāre ṭhapetvā diyyamānepi eseva nayo. <span class="bld">Nivattathāti vuttapade nivattituṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘nivattathā’’ti vicchinditvā pacchā ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vuttattā vaṭṭati. Sesamettha uttānameva. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  251. <p class="centered">Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  252. <p class="subhead">3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Tatiye <a name="V3.0051"></a> kulapaṭipāṭiyā abbocchinnaṃ katvā nirantaraṃ diyyamānattā ‘‘bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā hotī’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ, antarā aṭṭhatvā nirantaraṃ pavattāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Upacāravasenā</span>ti vohāravasena. Na hi so badaramattameva deti, upacāravasena pana evaṃ vadati. Badaracuṇṇasakkharādīhi payojitaṃ ‘‘badarasāḷava’’nti vuccati.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Vikappanāvaseneva taṃ bhattaṃ asantaṃ nāma hotīti anupaññattivasena vikappanaṃ aṭṭhapetvā yathāpaññattaṃ sikkhāpadameva ṭhapitaṃ. <span class="bld">Parivāre</span> pana vikappanāya anujānanampi anupaññattisamānanti katvā ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpaccariādīsu</span> vuttanayaṃ pacchā vadanto pāḷiyā saṃsandanato parammukhāvikappanameva patiṭṭhāpesi. Keci pana ‘‘tadā attano santike ṭhapetvā bhagavantaṃ aññassa abhāvato thero sammukhāvikappanaṃ nākāsi, bhagavatā ca visuṃ sammukhāvikappanā na vuttā, tathāpi sammukhāvikappanāpi vaṭṭatī’’ti vadanti. Teneva <span class="bld">mātikā</span>aṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘itthannāmassa dammī’ti <a name="M3.0057"></a> vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ parammukhā vā paṭhamanimantanaṃ avikappetvā pacchā nimantitakule laddhabhikkhato ekasitthampi ajjhoharati, pācittiya’’nti vuttaṃ.</p>
  255. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Pañcahi bhojanehi nimantitassa yena yena paṭhamaṃ nimantito, tassa tassa bhojanato uppaṭipāṭiyā avikappetvā vā parassa parassa bhojanaṃ <span class="bld">paramparabhojana</span>nti āha <span class="bld">‘‘sace pana mūlanimantanaṃ heṭṭhā hoti, pacchimaṃ pacchimaṃ upari, taṃ uparito paṭṭhāya bhuñjantassa āpattī’’</span>ti. Hatthaṃ anto pavesetvā sabbaheṭṭhimaṃ gaṇhantassa majjhe ṭhitampi antohatthagataṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘hatthaṃ pana…pe… yathā tathā vā bhuñjantassa anāpattī’’</span>ti. Khīrassa rasassa ca bhattena amissaṃ hutvā upari ṭhitattā <span class="bld">‘‘khīraṃ vā rasaṃ vā pivato anāpattī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāupāsako</span>ti gehasāmiko. <span class="bld">‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘āpattī’ti vacanena <span class="bld">kurundiyaṃ</span> ‘vaṭṭatī’ti vacanaṃ viruddhaṃ viya dissati, dvinnampi adhippāyo <span class="bld">mahāpaccariyaṃ</span> vibhāvito’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Sabbe nimantentī</span>ti akappiyanimantanena nimantenti. ‘‘Paramparabhojanaṃ nāma <a name="V3.0052"></a> pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantito, taṃ ṭhapetvā aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjati, etaṃ paramparabhojanaṃ nāmā’’ti vuttattā satipi bhikkhācariyāya paṭhamaṃ laddhabhāve ‘‘piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpattī’’ti vuttaṃ. Avikappavasena <span class="bld">‘‘vacīkamma’’</span>nti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  257. <p class="centered">Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  258. <p class="subhead">4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para230-231"></a><span class="paranum">230-231</span>. Catutthe <span class="bld">kāṇāya mātā</span>ti kāṇāti laddhanāmāya dārikāya mātā. Kasmā panesā kāṇā nāma jātāti āha <span class="bld">‘‘sā kirassā’’</span>tiādi. Imissā daharakāle mātāpitaro sinehavasena ‘‘amma kāṇe, amma kāṇe’’ti vohariṃsu, sā tadupādāya kāṇā nāma jātā, tassā ca mātā ‘‘kāṇamātā’’ti pākaṭā ahosīti <a name="M3.0058"></a> evamettha kāraṇaṃ vadanti. <span class="bld">Paṭiyāloka</span>nti pacchimaṃ disaṃ, paccādiccanti vuttaṃ hoti.</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Pūvagaṇanāya pācittiya</span>nti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhato upariṭṭhitapūvagaṇanāya pācittiyaṃ. ‘‘Dvattipattapūrā paṭiggahetabbā’’ti hi vacanato mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhaṃ anatikkante dve vā tayo vā pattapūre gahetuṃ vaṭṭati.</p>
  261. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu pana…pe… vutta</span>nti idaṃ aṭṭhakathāsu tathā āgatabhāvamattadīpanatthaṃ vuttaṃ, na pana tassa vādassa patiṭṭhāpanatthaṃ. Aṭṭhakathāsu vuttañhi pāḷiyā na sameti. Tatuttarigahaṇe anāpattidassanatthañhi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttaṃ. Aññathā ‘‘anāpatti dvattipattapūre paṭiggaṇhātī’’ti imināva pamāṇayuttaggahaṇe anāpattisiddhito ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti visuṃ na vattabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘taṃ pāḷiyā na sametī’’ti kasmā na vuttanti? Heṭṭhā tatuttarisikkhāpade vuttanayeneva sakkā viññātunti na vuttaṃ. Vuttañhi tattha (pārā. aṭṭha. 2.526) ‘‘aṭṭhakathāsu pana ñātakapavāritaṭṭhāne pakatiyāva bahumpi vaṭṭati, acchinnakāraṇā pamāṇameva vaṭṭatīti vuttaṃ, taṃ pāḷiyā na sametī’’ti. ‘‘Apātheyyādiatthāya paṭiyādita’’nti saññāya gaṇhantassapi āpattiyeva acittakattā sikkhāpadassa. Attanoyeva gahaṇatthaṃ ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenapi āpajjanato <span class="bld">‘‘vacīkamma’’</span>nti vuttaṃ. Sesaṃ uttānameva<a name="V3.0053"></a>. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, apaṭippassaddhagamanatā, na ñātakāditā, atirekapaṭiggahaṇanti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  262. <p class="centered">Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  263. <p class="subhead">5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. Pañcame <span class="bld">bhuttāvī</span>ti bhuttāvino bhuttavanto, katabhattakiccāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pavāritā</span>ti ettha catūsu pavāraṇāsu yāvadatthapavāraṇā paṭikkhepapavāraṇā ca labbhatīti āha <span class="bld">‘‘brāhmaṇena…pe… paṭikkhepapavāraṇāya pavāritā’’</span>ti. Catubbidhā hi pavāraṇā vassaṃvutthapavāraṇā, paccayapavāraṇā<a name="M3.0059"></a>, paṭikkhepapavāraṇā, yāvadatthapavāraṇāti. Tattha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvutthānaṃ bhikkhūnaṃ tīhi ṭhānehi pavāretu’’nti (mahāva. 209) ayaṃ <span class="bld">vassaṃvutthapavāraṇā</span>. Pakārehi diṭṭhādīhi vāreti saṅghādike bhajāpeti bhatte karoti etāyāti pavāraṇā, āpattivisodhanāya attavossaggokāsadānaṃ. Sā pana yasmā yebhuyyena vassaṃvutthehi kātabbā vuttā, tasmā ‘‘vassaṃvutthapavāraṇā’’ti vuccati. ‘‘Icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ cātumāsaṃ bhesajjena pavāretu’’nti (pāci. 303) ca, ‘‘aññatra puna pavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā’’ti (pāci. 306) ca ayaṃ <span class="bld">paccayapavāraṇā</span> pavāreti paccaye icchāpeti etāyāti katvā, cīvarādīhi upanimantanāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Pavārito nāma asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyati, eso pavārito nāmā’’ti (pāci. 239) ayaṃ <span class="bld">paṭikkhepapavāraṇā</span>. Vippakatabhojanatādipañcaṅgasahito bhojanapaṭikkhepoyeva hettha pakārayuttā vāraṇāti pavāraṇā. ‘‘Paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresī’’ti (ma. ni. 1.363) ayaṃ <span class="bld">yāvadatthapavāraṇā</span>. Yāvadatthaṃ bhojanassa pavāraṇā yāvadatthapavāraṇā.</p>
  265. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Ti-kāraṃ avatvā…pe… vattuṃ vaṭṭatī</span>ti idaṃ vattabbākāradassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Ti-kāre pana vuttepi akataṃ nāma na hotī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  266. <p class="bodytext"><a name="para238-239"></a><span class="paranum">238-239</span>. <span class="bld">Pavārito</span>ti paṭikkhepito. Yo hi bhuñjanto parivesakena upanītaṃ bhojanaṃ anicchanto paṭikkhipati, so tena pavārito paṭikkhepito nāma hoti. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘katapavāraṇo katapaṭikkhepo’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā ‘‘asana’’nti <a name="V3.0054"></a> imināva padena ‘‘bhuttāvī’’ti imassa attho vutto, tasmā na tassa kiñci payojanaṃ visuṃ upalabbhati. Yadi hi upalabbheyya, pavāraṇā chaḷaṅgasamannāgatā āpajjeyyāti manasi katvā pañcasamannāgatattaṃyeva dassetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādinā pāḷiṃ āharati. Keci pana ‘‘hatthapāse ṭhito abhiharatī’’ti ekameva aṅgaṃ katvā ‘‘caturaṅgasamannāgatā pavāraṇā’’tipi vadanti.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Ambilapāyāsādīsū</span>ti <a name="M3.0060"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena khīrapāyāsādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha ambilapāyāsaggahaṇena takkādiambilasaṃyuttā ghanayāgu vuttā. Khīrapāyāsaggahaṇena khīrasaṃyuttā yāgu saṅgayhati. <span class="bld">Pavāraṇaṃ na janetī</span>ti anatirittabhojanāpattinibandhanaṃ paṭikkhepaṃ na sādheti. Katopi paṭikkhepo anatirittabhojanāpattinibandhano na hotīti akataṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘pavāraṇaṃ na janetī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Yāgu</span>-saddassa pavāraṇajanakayāguyāpi sādhāraṇattā ‘yāguṃ gaṇhathā’ti vuttepi pavāraṇā hotīti pavāraṇaṃ janetiyevāti vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ parato tattheva ‘‘bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā’’ti ettha vuttakāraṇena na sameti. Vuttañhi tattha ‘‘heṭṭhā ayāguke nimantane udakakañjikakhīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘yāguṃ gaṇhathā’ti vuttattā pavāraṇā hoti, ‘bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā’ti ettha pana visuṃ yāguyā vijjamānattā pavāraṇā na hotī’’ti. Tasmā tattha vuttanayeneva khīrādīhi saṃmadditaṃ bhattameva sandhāya ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vuttattā yāguyā ca tattha abhāvato pavāraṇā hotīti evamettha kāraṇaṃ vattabbaṃ. Evañhi sati parato ‘‘yenāpucchito, tassa atthitāyā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttakāraṇenapi saṃsandati, aññathā gaṇṭhipadesuyeva pubbāparavirodho āpajjati. Aṭṭhakathāvacanena ca na sameti. <span class="bld">Sace…pe… paññāyatī</span>ti iminā vuttappamāṇassa macchamaṃsakhaṇḍassa nahāruno vā sabbhāvamattaṃ dasseti. <span class="bld">Tāhī</span>ti puthukāhi.</p>
  268. <p class="bodytext"><span class="bld">Sālivīhiyavehi katasattū</span>ti yebhuyyanayena vuttaṃ, satta dhaññāni pana bhajjitvā katopi sattuyeva. Tenevāha <span class="bld">‘‘kaṅguvaraka…pe… sattusaṅgahameva gacchatī’’</span>ti. <span class="bld">Sattumodako</span>ti sattuyo piṇḍetvā kato apakko sattuguḷo. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataravasena vippakatabhojanabhāvassa upacchinnattā <span class="bld">‘‘mukhe sāsapamattampi…pe… na pavāretī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Akappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati, na pavāretī’’</span>ti vacanato sace saṅghikaṃ lābhaṃ attano apāpuṇantaṃ jānitvā vā ajānitvā vā paṭikkhipati, na pavāreti paṭikkhipitabbasseva paṭikkhittattā. Alajjisantakaṃ paṭikkhipantopi na pavāreti. <span class="bld">Avatthutāyā</span>ti anatirittāpattisādhikāya pavāraṇāya avatthubhāvato. Etena paṭikkhipitabbasseva paṭikkhittabhāvaṃ dīpeti<a name="M3.0061"></a>. Yañhi paṭikkhipitabbaṃ <a name="V3.0055"></a> hoti, tassa paṭikkhepo āpattiaṅgaṃ na hotīti taṃ ‘‘pavāraṇāya avatthū’’ti vuccati.</p>
  269. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanāmetī</span>ti iminā kāyābhihāraṃ dasseti. Hatthapāsato bahi ṭhitassa satipi dātukāmābhihāre paṭikkhipantassa dūrabhāveneva pavāraṇāya abhāvato therassapi dūrabhāvamattaṃ gahetvā pavāraṇāya abhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘therassa dūrabhāvato’’</span>ti āha, na pana therassa abhihārasabbhāvato. Sacepi gahetvā gato hatthapāse ṭhito hoti, kiñci pana avatvā ādhārakaṭṭhāne ṭhitattā abhihāro nāma na hotīti <span class="bld">‘‘dūtassa ca anabhiharaṇato’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Gahetvā gatena ‘bhattaṃ gaṇhathā’ti vutte abhihāro nāma hotīti <span class="bld">‘sace pana gahetvā āgato bhikkhu…pe… pavāraṇā hotī’</span>ti vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘pattaṃ kiñci upanāmetvā ‘imaṃ bhattaṃ gaṇhathā’ti vuttanti gahetabba’’nti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati vācābhihārassa idha anadhippetattā.</p>
  270. <p class="bodytext"><span class="bld">Parivesanāyā</span>ti bhattagge. <span class="bld">Abhihaṭāva hotī</span>ti parivesakeneva abhihaṭā hoti. <span class="bld">Tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hotī</span>ti ettha agaṇhantampi paṭikkhipato pavāraṇā hotiyeva. Kasmā? Dātukāmatāya abhihaṭattā. ‘‘Tasmā sā abhihaṭāva hotī’’ti hi vuttaṃ. Teneva tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> ‘‘dātukāmābhihāre sati kevalaṃ ‘dassāmī’ti gahaṇameva abhihāro nāma na hoti, ‘dassāmī’ti gaṇhantepi agaṇhantepi dātukāmābhihārova abhihāro nāma hoti, tasmā gahaṇasamaye vā aggahaṇasamaye vā taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hotī’’ti vuttaṃ. Idāni asati tassa dātukāmābhihāre gahaṇasamayepi paṭikkhipato pavāraṇā na hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Rasaṃ gaṇhathā’’</span>ti apavāraṇajanakassa nāmaṃ gahetvā vuttattā <span class="bld">‘‘taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Maccharasaṃ maṃsarasa</span>nti ettha pana na kevalaṃ macchassa rasaṃ maccharasamicceva viññāyati, atha kho maccho ca maccharasañca maccharasanti evaṃ pavāraṇajanakasādhāraṇanāmavasenapi viññāyamānattā <a name="M3.0062"></a> taṃ paṭikkhipato pavāraṇāva hoti. Parato <span class="bld">macchasūpa</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Idaṃ gaṇhathā’’ti vuttepī</span>ti ettha evaṃ avatvāpi pavāraṇapahonakaṃ yaṃkiñci abhihaṭaṃ paṭikkhipato pavāraṇā hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Karambako</span>ti missakādhivacanametaṃ. Yañhi aññenaññena missetvā karonti, so ‘‘karambako’’ti vuccati. So sacepi maṃsena missetvā katova hoti, ‘‘karambakaṃ gaṇhathā’’ti apavāraṇārahassa nāmena vuttattā <a name="V3.0056"></a> paṭikkhipato pavāraṇā na hoti. ‘‘Maṃsakarambakaṃ gaṇhathā’’ti vutte pana maṃsamissakaṃ gaṇhathāti vuttaṃ hoti, tasmā pavāraṇāva hoti.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uddissakata’’nti maññamāno</span>ti ettha ‘‘vatthuno kappiyattā akappiyasaññāya paṭikkhipatopi acittakattā imassa sikkhāpadassa pavāraṇā hotī’’ti vadanti. ‘‘Heṭṭhā ayāguke nimantane udakakañjikakhīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘yāguṃ gaṇhathā’ti vuttattā pavāraṇā hoti, ‘bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā’ti ettha pana visuṃ yāguyā vijjamānattā pavāraṇā na hotī’’ti vadanti. <span class="bld">Ayamettha adhippāyo</span>ti ‘‘yenāpucchito’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Kāraṇaṃ panettha duddasa</span>nti ettha eke tāva vadanti ‘‘yasmā yāgumissakaṃ nāma bhattameva na hoti, khīrādikampi hotiyeva, tasmā karambake viya pavāraṇāya na bhavitabbaṃ. Evañca sati yāgu bahutarā vā hoti samasamā vā, na pavāreti. ‘Yāgu mandā, bhattaṃ bahutaraṃ, pavāretī’ti ettha kāraṇaṃ duddasa’’nti. Keci pana vadanti ‘‘yāgumissakaṃ nāma bhattaṃ, tasmā taṃ paṭikkhipato pavāraṇāya eva bhavitabbaṃ. Evañca sati ‘idha pavāraṇā hoti na hotī’ti ettha kāraṇaṃ duddasa’’nti.</p>
  273. <p class="bodytext">Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ, evaṃ parato ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti veditabbaṃ. Na hi pavāraṇappahonakassa appabahubhāvo pavāraṇāya bhāvābhāvanimittaṃ, kiñcarahi pavāraṇajanakassa nāmaggahaṇamevettha pamāṇaṃ, tasmā ‘‘idañca karambakena na samānetabba’’ntiādinā yampi kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi pubbe vuttena saṃsandiyamānaṃ na sameti. Yadi hi ‘‘missaka’’nti bhattamissakeyeva ruḷhaṃ siyā, evaṃ sati yathā ‘‘bhattamissakaṃ gaṇhathā’’ti vutte bhattaṃ bahutaraṃ vā samaṃ vā appataraṃ vā hoti, pavāretiyeva, evaṃ ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi appatarepi <a name="M3.0063"></a> bhatte pavāraṇāya bhavitabbaṃ <span class="bld">missaka</span>nti bhattamissakeyeva ruḷhattā. Tathā hi ‘‘missakanti bhattamissakeyeva ruḷhavohārattā idaṃ pana ‘bhattamissakamevā’ti vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Atha ‘‘missaka’’nti bhattamissake ruḷhaṃ na hoti, missakabhattaṃ pana sandhāya ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti vuttanti. Evampi yathā ayāguke nimantane khīrādīhi saddhiṃ madditaṃ bhattameva sandhāya ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vutte pavāraṇā hoti, evamidhāpi missakabhattameva sandhāya ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti vutte bhattaṃ appaṃ vā hotu bahu vā, pavāraṇā eva siyā. Tasmā ‘‘missaka’’nti bhattamissake ruḷhaṃ vā hotu sandhāyabhāsitaṃ vā, ubhayatthāpi pubbenāparaṃ na sametīti kimettha kāraṇacintāya, īdisesu pana ṭhānesu aṭṭhakathāpamāṇeneva gantabbanti ayaṃ amhākaṃ khanti.</p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Visuṃ</span> <a name="V3.0057"></a> <span class="bld">katvā detī</span>ti bhattassa upari ṭhitaṃ rasādiṃ visuṃ gahetvā detī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘yathā bhattasitthaṃ na patati, tathā gāḷhaṃ hatthena pīḷetvā parissāvetvā detī’’ti vuttaṃ. Tathāpi kāraṇaṃ na dissati. Yathā hi bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vatvā yāgumissakaṃ bhattampi dentaṃ paṭikkhipato pavāraṇā na hoti, evamidhāpi bahukhīrarasādīsu bhattesu ‘‘khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā khīrādīni vā detu khīrādimissakabhattaṃ vā, ubhayathāpi pavāraṇāya na bhavitabbaṃ, tasmā ‘‘visuṃ katvā detī’’ti tenākārena dentaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana bhattamissakaṃ katvā diyyamānaṃ paṭikkhipato pavāraṇā hotīti dassanatthanti gahetabbaṃ. Yadi pana bhattamissakaṃ katvā diyyamāne pavāraṇā hotīti adhippāyena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘visuṃ katvā detī’’ti vuttaṃ, evaṃ sati aṭṭhakathāyevettha pamāṇanti gahetabbaṃ, na pana kāraṇantaraṃ gavesitabbaṃ.</p>
  275. <p class="bodytext">Sace ukkuṭikaṃ nisinno pāde amuñcitvāpi bhūmiyaṃ nisīdati, iriyāpathaṃ vikopento nāma hotīti ukkuṭikāsanaṃ avikopetvāva sukhena nisīdituṃ <span class="bld">‘‘tassa pana heṭṭhā…pe… nisīdanakaṃ dātabba’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Āsanaṃ acāletvā</span>ti pīṭhe phuṭṭhokāsato ānisadamaṃsaṃ amocetvā, anuṭṭhahitvāti vuttaṃ hoti, adinnādāne viya ṭhānācāvanaṃ na gahetabba’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  276. <p class="bodytext"><span class="bld">Akappiyakata</span>nti <a name="M3.0064"></a> ettha akappiyakatasseva anatirittabhāvato kappiyaṃ akārāpetvā tasmiṃ patte pakkhittamūlaphalādiyeva atirittaṃ na hoti, sesaṃ pana pattapariyāpannaṃ atirittameva hoti, paribhuñjituṃ vaṭṭati. Taṃ pana mūlaphalādiṃ paribhuñjitukāmena tato nīharitvā kappiyaṃ kārāpetvā aññasmiṃ bhājane ṭhapetvā atirittaṃ kārāpetvā bhuñjitabbaṃ.</p>
  277. <p class="bodytext"><span class="bld">So puna kātuṃ na labhatī</span>ti tasmiṃyeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamaṃ katena saddhiṃ kataṃ hotīti puna soyeva kātuṃ na labhati, añño labhati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">‘‘yena akataṃ, tena kātabbaṃ. Yañca akataṃ, taṃ kātabba’’</span>nti. <span class="bld">Tenapī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo na kevalaṃ aññena vāti imamatthaṃ dīpeti. <span class="bld">Evaṃ kata</span>nti aññasmiṃ bhājane kataṃ. <span class="bld">Pesetvā</span>ti anupasampannassa hatthe pesetvā. Imassa vinayakammabhāvato <span class="bld">‘‘anupasampannassa hatthe ṭhitaṃ na kāretabba’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  278. <p class="bodytext"><span class="bld">Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānī</span>ti ettha sace mukhagatenapi anatirittena āmisena saṃsaṭṭhāni honti<a name="V3.0058"></a>, pācittiyamevāti veditabbaṃ. Tasmā pavāritena bhojanaṃ atirittaṃ kārāpetvā bhuñjantenapi yathā akatena missaṃ na hoti, evaṃ mukhañca hatthañca suddhaṃ katvā bhuñjitabbaṃ. Kiñcāpi appavāritassa purebhattaṃ yāmakālikādīni āhāratthāya paribhuñjatopi anāpatti, pavāritassa pana pavāraṇamūlakaṃ dukkaṭaṃ hotiyevāti ‘‘yāmakālikaṃ…pe… ajjhohāre āpatti dukkaṭassā’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ.</p>
  279. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Kāyena bhuñjanato vācāya āṇāpetvā atirittaṃ akārāpanato ca āpajjatīti <span class="bld">‘‘kāyavācato’’</span>ti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kāle ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  280. <p class="centered">Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  281. <p class="subhead">6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  282. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0065"></a> <span class="bld">sādhāraṇamevā</span>ti ‘‘handa bhikkhu khāda vā’’tiādinā vuttapavāraṇāya sādhāraṇaṃ. ‘‘Bhuttasmiṃ pācittiya’’nti mātikāyaṃ vuttattā bhojanapariyosāne āpatti, na ajjhohāre ajjhohāre. <span class="bld">Abhihaṭṭhuṃ pavāreti, āpatti pācittiyassā</span>ti idañca bhojanapariyosānaṃyeva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Pavāritatā, pavāritasaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇā, bhojanapariyosānanti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  283. <p class="centered">Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  284. <p class="subhead">7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  285. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. Sattame <span class="bld">aggasamajjo</span>ti uttamaṃ naccaṃ. Taṃ kira pabbatamatthake ṭhatvā ekaṃ devataṃ uddissa karonti. Naṭānaṃ nāṭakāni <span class="bld">naṭanāṭakāni,</span> sītāharaṇādīni. <span class="bld">Apaññatte sikkhāpade</span>ti ūnavīsativassasikkhāpade apaññatte. <span class="bld">Adaṃsū</span>ti ‘‘vihāraṃ netvā khādissathā’’ti adaṃsu.</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para248-249"></a><span class="paranum">248-249</span>. Mūlakamūlādīni upadesatoyeva veditabbāni. Na hi tāni pariyāyantarena vuccamānānipi <a name="V3.0059"></a> sakkā viññātuṃ. Pariyāyantarepi hi vuccamāne taṃ taṃ nāmaṃ ajānantānaṃ sammohoyeva siyā, tasmā tattha na kiñci vakkhāma. <span class="bld">Khādanīyattha</span>nti khādanīyena kattabbakiccaṃ. <span class="bld">Neva pharantī</span>ti na nipphādenti. <span class="bld">Tesu tesu janapadesū</span>ti ettha ‘‘ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi na kappatī’’ti vadanti. <span class="bld">Rukkhavalliādīna</span>nti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ. <span class="bld">Antopathavīgato</span>ti sālakalyāṇīkhandhaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sabbakappiyānī</span>ti mūlakhandhatacapattādivasena sabbaso kappiyāni. Tesampi nāmavasena na sakkā pariyantaṃ dassetunti sambandho. Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘aparipakkānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  287. <p class="bodytext"><span class="bld">Harītakādīnaṃ aṭṭhīnī</span>ti ettha miñjaṃ paṭicchādetvā ṭhitakapālāni yāvajīvikānīti ācariyā. Miñjampi yāvajīvikanti eke. <span class="bld">Hiṅgū</span>ti hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso. Hiṅgujatuādayopi hiṅguvikatiyo eva. Tattha <span class="bld">hiṅgujatu</span> <a name="M3.0066"></a> nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso, <span class="bld">hiṅgusipāṭikaṃ</span> nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso. ‘‘Aññena missetvā kato’’tipi vadanti. <span class="bld">Taka</span>nti aggakoṭiyā nikkhantasileso. <span class="bld">Takapatti</span>nti pattato nikkhantasileso. <span class="bld">Takapaṇṇi</span>nti palāse bhajjitvā katasileso. ‘‘Daṇḍato nikkhantasileso tipi vadanti. Sesamettha uttānameva. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  288. <p class="centered">Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  289. <p class="subhead">8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para252-3"></a><span class="paranum">252-3</span>. Aṭṭhame <span class="bld">tādisa</span>nti asūpabyañjanaṃ. <span class="bld">Yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā</span>ti ettha ‘‘yāmakālika’’nti iminā na kevalaṃ yāvakālike eva sannidhipaccayā pācittiyaṃ, atha kho yāmakālikepīti dasseti. Nanu ca yāmakālikaṃ neva khādanīyesu antogadhaṃ, na bhojanīyesu. Teneva padabhājanīye ‘‘khādanīyaṃ nāma pañca bhojanāni yāmakālikaṃ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ ṭhapetvā avasesaṃ khādanīyaṃ nāma. Bhojanīyaṃ nāma pañca bhojanānī’’ti vuttaṃ, ‘‘yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiya’’nti ca vuttaṃ, tasmā yāmakālike pācittiyena bhavitabbanti kathaṃ viññāyatīti? Vuccate – padabhājane <span class="bld">khādanīya</span>-saddassa atthadassanatthaṃ ‘‘yāmakālikaṃ <a name="V3.0060"></a> ṭhapetvā’’ti vuttaṃ, na pana sannidhipaccayā anāpattidassanatthaṃ. Khāditabbañhi yaṃkiñci khādanīyanti adhippetaṃ, na ca yāmakālikesu kiñci khāditabbaṃ atthi pātabyabhāvato. Tasmā kiñcāpi yāmakālikaṃ khādanīyabhojanīyehi na saṅgahitaṃ, tathāpi anāpattiṃ dassentena ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti vacanato yāmātikkame sannidhipaccayā pācittiyena bhavitabbanti viññāyati. ‘‘Yāmakālikena, bhikkhave, sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati, yāmātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) imināpi <a name="M3.0067"></a> cāyamattho siddho. Teneva bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālike pācittiyameva vuttaṃ.</p>
  291. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahaṇe</span>ti gahaṇameva sandhāya vuttaṃ. Paṭiggahitameva hi taṃ, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Teneva <span class="bld">‘‘ajjhoharitukāmatāya gaṇhantassa paṭiggahaṇe’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā) pana ‘‘ajjhoharissāmīti gaṇhantassa paṭiggahaṇe’’icceva vuttaṃ. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ pattaṃ. <span class="bld">Sandissatī</span>ti yāguyā upari sandissati. Telavaṇṇe patte satipi nisnehabhāve aṅguliyā ghaṃsantassa vaṇṇavaseneva lekhā paññāyati, tasmā tattha anāpattīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sā abbohārikā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase na vaṭṭatī</span>ti ettha paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanena anupasampannassa nirapekkhadānena vā vijahitapaṭiggahaṇaṃ pariccattameva hotīti ‘‘apariccatta’’nti iminā ubhayathāpi avijahitapaṭiggahaṇameva vuttaṃ. Tasmā yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhavissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti, tampi dutiyadivase vaṭṭatīti veditabbaṃ.</p>
  292. <p class="bodytext">Yadi evaṃ ‘‘patto duddhoto hotī’’tiādīsu kasmā āpatti vuttāti? ‘‘Paṭiggahaṇaṃ avissajjetvāva sayaṃ vā aññena vā tucchaṃ katvā na sammā dhovitvā niṭṭhāpite patte laggampi avijahitapaṭiggahaṇameva hotīti tattha āpattī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘sāmaṇerānaṃ pariccajantīti imasmiṃ adhikāre ṭhatvā ‘apariccattamevā’ti vuttattā anupasampannassa pariccattameva vaṭṭati, apariccattaṃ na vaṭṭatīti āpannaṃ, tasmā nirālayabhāvena paṭiggahaṇe vijahitepi anupasampannassa apariccattaṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya na dissati. Yadaggena hi paṭiggahaṇaṃ vijahati, tadaggena sannidhimpi na karoti vijahitapaṭiggahaṇassa appaṭiggahitasadisattā. Paṭiggahetvā nidahiteyeva ca sannidhipaccayā āpatti vuttā. ‘‘Paṭiggahetvā ekarattaṃ vītināmitassetaṃ adhivacana’’nti hi vuttaṃ.</p>
  293. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <a name="V3.0061"></a> ‘‘sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāya paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā sannihitesu sattāhakālikayāvajīvikesu purebhattampi āhāratthāya ajjhoharaṇepi dukkaṭassa vuttattā <a name="M3.0068"></a> yāmakālikepi āhāratthāya ajjhoharaṇe visuṃ dukkaṭenapi bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ pācittiya’’</span>nti. <span class="bld">Pakatiāmise</span>ti odanādikappiyāmise. <span class="bld">Yāmakālikaṃ sati paccaye sāmisena mukhena ajjhoharato dve</span>ti hiyyo paṭiggahitayāmakālikaṃ ajja purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannihitayāmakālikapaccayā ekaṃ pācittiyaṃ, sannihitena saṃsaṭṭhaāmisapaccayā ekanti dve pācittiyāni. <span class="bld">Vikappadvayepī</span>ti sāmisena nirāmisenāti vuttavidhānadvaye. <span class="bld">Dukkaṭaṃ vaḍḍhatī</span>ti āhāratthāya ajjhoharaṇapaccayā dukkaṭaṃ vaḍḍhati. <span class="bld">Thullaccayañca dukkaṭañca vaḍḍhatī</span>ti manussamaṃse thullaccayaṃ, sesaakappiyamaṃsesu dukkaṭaṃ vaḍḍhati.</p>
  294. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Paṭiggahaṇapaccayā tāva dukkaṭa</span>nti ettha sannihitattā purebhattampi dukkaṭameva. Sati paccaye pana sannihitampi sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ bhesajjatthāya gaṇhantassa paribhuñjantassa ca anāpattiyeva. Sesamettha uttānameva. Yāvakālikayāmakālikatā, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  295. <p class="centered">Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  296. <p class="subhead">9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  297. <p class="bodytext"><a name="para257-259"></a><span class="paranum">257-259</span>. Navame paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni <span class="bld">paṇītabhojanāni</span>. Yathā hi ājaññayutto ratho ‘‘ājaññaratho’’ti vuccati, evamidhāpi paṇītasaṃsaṭṭhāni sattadhaññanibbattāni bhojanāni ‘‘paṇītabhojanānī’’ti vuttāni. Yehi pana paṇītehi saṃsaṭṭhāni, tāni ‘‘paṇītabhojanānī’’ti vuccanti, tesaṃ pabhedadassanatthaṃ ‘‘seyyathidaṃ, sappi navanīta’’ntiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti idañca pācittiyavatthuparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana kappiyavatthuparicchedadassanatthaṃ. Na hi akappiyamaṃsasattānaṃ sappiādīni na kappanti. Ekañhi manussavasātelaṃ ṭhapetvā sabbesaṃ khīrasappinavanītavasātelesu akappiyaṃ nāma natthi. <span class="bld">Sappibhatta</span>nti ettha kiñcāpi sappisaṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ sappibhattaṃ, sappi ca bhattañca sappibhattantipi viññāyati, aṭṭhakathāsu pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’ti kāraṇaṃ vatvā dukkaṭasseva <a name="V3.0062"></a> daḷhataraṃ <a name="M3.0069"></a> katvā vuttattā na sakkā aññaṃ vattuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.</p>
  298. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūla</span>nti kappiyabhaṇḍaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Anāpattī</span>ti visaṅketattā sabbāhiyeva āpattīhi anāpatti. Keci pana ‘‘pācittiyeneva anāpatti vuttā, sūpodanaviññattidukkaṭaṃ pana hotiyevā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Kappiyasappinā akappiyasappinā</span>ti ca idaṃ kappiyākappiyamaṃsānaṃ vasena vuttaṃ, tasmā kappiyamaṃsasappinā akappiyamaṃsasappināti evamettha attho gahetabbo. <span class="bld">Nānāvatthukānī</span>ti sappinavanītādīnaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Mahānāmasikkhāpadena kāretabbo</span>ti ettha –</p>
  300. <p class="indent">‘‘Agilānena bhikkhunā catumāsapaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāya, tato ce uttari sādiyeyya, pācittiya’’nti (pāci. 306) –</p>
  301. <p class="unindented">Idaṃ mahānāmasikkhāpadaṃ nāma. Iminā ca sikkhāpadena saṅghavasena gilānapaccayapavāraṇāya pavāritaṭṭhāne sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti, ettakāyeva rattiyo ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānīti. Atha tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari na bhesajjakaraṇīyena vā bhesajjaṃ aññabhesajjakaraṇīyena vā aññaṃ bhesajjaṃ viññāpentassa pācittiyaṃ vuttaṃ. Tasmā agilāno gilānasaññī hutvā pañca bhesajjāni viññāpento na bhesajjakaraṇīyena bhesajjaṃ viññāpento nāma hotīti ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Etāni pāṭidesanīyavatthūnī</span>ti pāḷiyaṃ āgatasappiādīni sandhāya vuttaṃ. Pāḷiyaṃ anāgatāni pana akappiyasappiādīni bhikkhunīnampi dukkaṭavatthūnīti veditabbaṃ. <span class="bld">Sūpodanaviññattiya</span>nti bhikkhūnaṃ pācittiyavatthūni bhikkhunīnaṃ pāṭidesanīyavatthūni ca ṭhapetvā avasesaviññattiṃ sandhāya vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Paṇītabhojanatā, agilānatā, akataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  302. <p class="centered">Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  303. <p class="subhead">10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Dasame <a name="M3.0070"></a><a name="V3.0063"></a> <span class="bld">ayyavosāṭitakānī</span>ti pitupiṇḍassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ummāre</span>ti susāne katagehassa attano gehassa vā ummāre. <span class="bld">Ghanabaddho</span>ti ghanamaṃsena sambaddho, kathinasaṃhatasarīroti vuttaṃ hoti.</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Mukhadvāra</span>nti galanāḷikaṃ. <span class="bld">Āhāra</span>nti ajjhoharitabbaṃ yaṃkiñci yāvakālikādiṃ. <span class="bld">Āhareyyā</span>ti mukhadvāraṃ paveseyya. Mukhena vā paviṭṭhaṃ hotu nāsikāya vā, galena ajjhoharaṇīyattā sabbampi taṃ mukhadvāraṃ pavesitameva hoti. Yasmā pana te bhikkhū anāhārepi udake āhārasaññāya dantapone ca mukhadvāraṃ āhaṭaṃ idanti saññāya kukkuccāyiṃsu, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘te bhikkhū adinnaṃ…pe… sammā atthaṃ asallakkhetvā kukkuccāyiṃsū’’</span>ti. Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati, tassa pana rasaṃ gilituṃ na vaṭṭati. Sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati, pācittiyameva. Anajjhoharantena pana dantakaṭṭhaṃ vā hotu aññaṃ vā, kiñci mukhe pakkhipituṃ vaṭṭati.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Akallako</span>ti gilāno sahatthā paribhuñjituṃ asakkonto mukhena paṭiggaṇhāti. <span class="bld">Uccāraṇamatta</span>nti ukkhipanamattaṃ. <span class="bld">Ekadesenapī</span>ti aṅguliyāpi phuṭṭhamattena. <span class="bld">Taṃ ce paṭiggaṇhāti, sabbaṃ paṭiggahitamevā</span>ti veṇukoṭiyā bandhitvā ṭhapitattā. Sacepi bhūmiyaṃ ṭhitameva ghaṭaṃ dāyakena hatthapāse ṭhatvā ghaṭaṃ dassāmīti dinnaveṇukoṭiggahaṇavasena paṭiggaṇhāti, ubhayakoṭibaddhaṃ sabbampi paṭiggahitameva hoti. Bhikkhussa atthāya apīḷetvā pakatiyā pīḷiyamānaucchurasaṃ sandhāya ‘‘gaṇhathā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘abhihāro na paññāyatī’’</span>ti vuttaṃ. Hatthapāse ṭhitassa pana bhikkhussa atthāya pīḷiyamānā ucchuto paggharantaṃ rasaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati, doṇikāya sayaṃ paggharantaṃ ucchurasaṃ majjhe āvaritvā āvaritvā vissajjitampi gaṇhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Katthaci</span> aṭṭhakathāsu.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃhārime</span>ti thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye. <span class="bld">‘‘Tintiṇikādipaṇṇesū’’</span>ti vacanato sākhāsu paṭiggahaṇaṃ ruhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Puñchitvā paṭiggahetvā</span>ti ettha ‘‘puñchite paṭiggahaṇakiccaṃ natthi, tasmā puñchitvā gahetvāti <a name="M3.0071"></a> evamattho gahetabbo’’ti vadanti. Puñchitvā paṭiggahetvā vāti evamettha attho daṭṭhabbo. Patte patitarajanacuṇṇañhi abbhantaraparibhogatthāya <a name="V3.0064"></a> aparihaṭabhāvato paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Pubbābhogassa anurūpena <span class="bld">‘‘anupasampannassa datvā…pe… vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ ‘‘aññassa dassāmī’’ti cittuppādamattena parasantakaṃ nāma na hoti, tasmā tassa adatvāpi paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.</p>
  308. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhussa detī</span>ti aññassa bhikkhussa deti. <span class="bld">Kañjika</span>nti khīrarasādiṃ yaṃkiñci dravaṃ sandhāya vuttaṃ. Hatthato mocetvā puna gaṇhāti, uggahitakaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘hatthato amocentenevā’’</span>ti. <span class="bld">Ālulentāna</span>nti ālolentānaṃ, ayameva vā pāṭho. Āharitvā bhūmiyaṃ ṭhapitattā abhihāro natthīti āha <span class="bld">‘‘patto paṭiggahetabbo’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhamataraṃ uḷuṅkato thevā patte patantī</span>ti ettha ‘‘yathā paṭhamataraṃ patitatheve doso natthi, tathā ākiritvā apanentānaṃ pacchā patitathevepi abhihaṭattā nevatthi doso’’ti vadanti. <span class="bld">Carukenā</span>ti khuddakabhājanena. <span class="bld">Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭatī</span>ti mukhavaṭṭiṃ ukkhipitvā hatthe phusāpite gaṇhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. <span class="bld">Esa nayo</span>ti kāyapaṭibaddhapaṭibaddhampi kāyapaṭibaddhamevāti ayaṃ nayo. Tathā ca tattha kāyapaṭibaddhe taṃpaṭibaddhe ca thullaccayameva vuttaṃ.</p>
  309. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ, tena. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā mūlaṭṭhasseva paribhogo anuññāto, tasmā. Taṃ divasaṃ hatthena gahetvā dutiyadivase paṭiggahetvā paribhuñjantassa uggahitakapaṭiggahitaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘anāmasitvā’’</span>ti. Appaṭiggahitattā <span class="bld">‘‘sannidhipaccayā anāpattī’’</span>ti vuttaṃ. Appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hotīti āha <span class="bld">‘‘paṭiggahetvā pana paribhuñjitabba’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Taṃ divasaṃ…pe… na tato para’’</span>nti vacanato taṃ divasaṃ hatthena gahetvā vā aggahetvā vā ṭhapitaṃ dutiyadivase appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hoti, hatthena gahetvā ṭhapitaṃ dutiyadivase paṭiggahetvā paribhuñjantassa pana uggahitakapaṭiggahitaṃ hoti. Appaṭiggahitameva hi hatthena gahetvā ṭhapitaṃ. <span class="bld">‘‘Sāmaṃ gahetvā paribhuñjitu’’</span>nti hi vacanato appaṭiggahitasseva tasmiṃ divase paribhogo anuññāto. Tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">gaṇṭhipade ‘‘taṃ diyyamānaṃ patatī</span>ti ettha yathā gaṇabhojanādīsu gilānādīnaṃ <a name="M3.0072"></a> kukkuccāyantānaṃ gaṇabhojanaṃ anuññātaṃ, evamidhāpi bhagavatā paṭiggahitameva kukkuccavinodanatthaṃ anuññāta’’nti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Taṃ diyyamānaṃ patatī’’ti avisesena vuttattā catūsupi kālikesu ayaṃ nayo veditabbo.</p>
  310. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthakenā</span>ti paṭiggahitasatthakena. Kasmā panettha uggahitapaccayā sannidhipaccayā vā doso <a name="V3.0065"></a> na siyāti āha <span class="bld">‘‘na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī’’</span>ti. Imināva bāhiraparibhogatthaṃ sāmaṃ gahetvā anupasampannena dinnaṃ vā gahetvā pariharituṃ vaṭṭatīti dīpeti. Tasmā pattasammakkhanādiatthaṃ sāmaṃ gahetvā parihaṭatelādiṃ sace paribhuñjitukāmo hoti, paṭiggahetvā paribhuñjantassa anāpatti. Abbhantaraparibhogatthaṃ pana sāmaṃ gahitaṃ paṭiggahetvā paribhuñjantassa uggahitakapaṭiggahitaṃ hoti, appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hoti, abbhantaraparibhogatthameva anupasampannena dinnaṃ gahetvā pariharantassa siṅgīloṇakappo viya sannidhipaccayā āpatti hoti. Keci pana ‘‘thāmamajjhimassa purisassa uccāraṇamattaṃ hotītiādinā vuttapañcaṅgasampattiyā paṭiggahaṇassa ruhanato bāhiraparibhogatthampi sace anupasampannena dinnaṃ gaṇhāti, paṭiggahitamevā’’ti vadanti. Evaṃ sati idha bāhiraparibhogatthaṃ anupasampannena dinnaṃ gahetvā pariharantassa sannidhipaccayā āpatti vattabbā siyā, ‘‘na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī’’ti ca na vattabbaṃ, tasmā bāhiraparibhogatthaṃ gahitaṃ paṭiggahitaṃ nāma na hotīti veditabbaṃ. Yadi evaṃ pañcasu paṭiggahaṇaṅgesu ‘‘paribhogatthāyā’’ti visesanaṃ vattabbanti? Na vattabbaṃ. Paṭiggahaṇañhi paribhogatthameva hotīti ‘‘paribhogatthāyā’’ti visuṃ avatvā ‘‘tañce bhikkhu kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhātī’’ti ettakameva vuttaṃ. Apare pana ‘‘satipi paṭiggahaṇe ‘na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī’ti idha aparibhogatthāya pariharaṇe anāpatti vuttā’’ti vadanti. <span class="bld">Udukkhalamusalāni khiyyantī</span>ti ettha udukkhalamusalānaṃ khayena pisitakoṭṭitabhesajjesu sace āgantukavaṇṇo paññāyati, na vaṭṭati.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhaṃ udakaṃ hotī</span>ti rukkhasākhādīhi gaḷitvā patanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Patto vāssa paṭiggahetabbo</span>ti etthāpi pattagataṃ chupitvā dentassa hatthalaggena <a name="M3.0073"></a> āmisena dosābhāvatthaṃ pattapaṭiggahaṇanti abbhantaraparibhogatthameva paṭiggahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Yaṃ sāmaṇerassa patte patati…pe… paṭiggahaṇaṃ na vijahatī</span>ti ettha punappunaṃ gaṇhantassa attano patte pakkhittameva ‘‘attano santaka’’nti sanniṭṭhānakaraṇato hatthagataṃ paṭiggahaṇaṃ na vijahati, paricchinditvā dinnaṃ pana gaṇhantassa gahaṇasamayeyeva ‘‘attano santaka’’nti sanniṭṭhānassa katattā hatthagataṃ paṭiggahaṇaṃ vijahati. <span class="bld">Kesañci atthāya odanaṃ pakkhipatī</span>ti ettha anupasampannassa atthāya pakkhipantepi ‘‘āgantvā gaṇhissatī’’ti sayameva pakkhipitvā ṭhapanato paṭiggahaṇaṃ na vijahati, anupasampannassa hatthe pakkhittaṃ pana anupasampanneneva ṭhapitaṃ nāma hotīti paṭiggahaṇaṃ vijahati pariccattabhāvato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sāmaṇera…pe… pariccattattā’’</span>ti.</p>
  312. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ</span> nāma thāmamajjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ. Kiñcāpi avissajjetvāva <a name="V3.0066"></a> aññena hatthena pidahantassa doso natthi, tathāpi na pidahitabbanti aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ. <span class="bld">Macchikavāraṇattha</span>nti ettha ‘‘sacepi sākhāya laggarajaṃ patte patati, sukhena paribhuñjituṃ sakkāti sākhāya paṭiggahitattā abbhantaraparibhogatthamevidha paṭiggahaṇanti mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Apare pana ‘‘macchikavāraṇatthanti ettha vacanamattaṃ gahetvā bāhiraparibhogatthaṃ gahita’’nti vadanti. <span class="bld">Tasmimpi asatī</span>ti cāṭiyā vā kuṇḍake vā asati. <span class="bld">Anupasampannaṃ gāhāpetvā</span>ti taṃyeva ajjhoharaṇīyabhaṇḍaṃ anupasampannena gāhāpetvā. <span class="bld">Therassa pattaṃ anutherassā</span>ti therassa pattaṃ attanā gahetvā anutherassa deti. <span class="bld">Tuyhaṃ yāguṃ mayhaṃ dehī</span>ti ettha evaṃ vatvā sāmaṇerassa pattaṃ gahetvā attanopi pattaṃ tassa deti. <span class="bld">Ettha panā</span>ti paṇḍito sāmaṇerotiādipattaparivattanakathāya. <span class="bld">Kāraṇaṃ upaparikkhitabba</span>nti yathā mātuādīnaṃ telādīni haranto tathārūpe kicce anupasampannena aparivattetvāva paribhuñjituṃ labhati, evamidha pattaparivattanaṃ akatvā paribhuñjituṃ na labhatīti ettha kāraṇaṃ vīmaṃsitabbanti attho.</p>
  313. <p class="bodytext">Ettha pana ‘‘sāmaṇerehi gahitataṇḍulesu parikkhīṇesu avassaṃ amhākaṃ sāmaṇerā saṅgahaṃ karontīti vitakkuppatti sambhavati, tasmā taṃ parivattetvāva paribhuñjitabbaṃ. Mātāpitūnaṃ atthāya pana chāyatthāya vā gahaṇe <a name="M3.0074"></a> paribhogāsā natthi, tasmā taṃ vaṭṭatī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Teneva <span class="bld">ācariyabuddhadattattherena</span>pi vuttaṃ –</p>
  314. <p class="gatha1">‘‘Mātāpitūnamatthāya, telādiharatopi ca;</p>
  315. <p class="gathalast">Sākhaṃ chāyādiatthāya, imesaṃ na visesati.</p>
  316. <p class="gatha1">‘‘Tasmā hissa visesassa, cintetabbaṃ tu kāraṇaṃ;</p>
  317. <p class="gathalast">Tassa sālayabhāvaṃ tu, visesaṃ takkayāma ta’’nti.</p>
  318. <p class="bodytext">Idamevettha yuttataraṃ avassaṃ tathāvidhavitakkuppattiyā sambhavato. Na sakkā hi ettha vitakkaṃ sodhetunti. Mātādīnaṃ atthāya haraṇe pana nāvassaṃ tathāvidhavitakkuppattīti sakkā vitakkaṃ sodhetuṃ. Yattha hi vitakkaṃ sodhetuṃ sakkā, tattha nevatthi doso. Teneva vakkhati ‘‘sace pana sakkoti vitakkaṃ sodhetuṃ, tato laddhaṃ khāditumpi vaṭṭatī’’ti.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Niccāletuṃ na sakkotī</span>ti niccāletvā sakkharā apanetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Ādhārake patto ṭhapito</span> <a name="V3.0067"></a> <span class="bld">hotī</span>ti paṭiggahetabbapattaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Cāletī</span>ti vinā kāraṇaṃ cāleti. Satipi kāraṇe bhikkhūnaṃ paribhogārahaṃ cāletuṃ na vaṭṭati. Kiñcāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṃsaṃ āmakalohita’’nti (mahāva. 264) tādise ābādhe attano atthāya āmakamaṃsapaṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ, ‘‘āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti ca sāmaññato paṭikkhittaṃ, tathāpi attano aññassa vā bhikkhuno atthāya aggahitattā <span class="bld">‘‘sīhavighāsādiṃ…pe… vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sakkoti vitakkaṃ sodhetu</span>nti mayhampi detīti vitakkassa anuppannabhāvaṃ sallakkhetuṃ sakkoti, sāmaṇerassa dassāmīti suddhacittena mayā gahitanti vā sallakkhetuṃ sakkoti.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Sace pana mūlepi paṭiggahitaṃ hotī</span>ti ettha ‘‘gahetvā gate mayhampi dadeyyunti saññāya sace paṭiggahitaṃ hotī’’ti vadanti. <span class="bld">Koṭṭhāse karotī</span>ti bhikkhusāmaṇerā ca attano attano abhirucitaṃ koṭṭhāsaṃ gaṇhantūti sabbesaṃ samake koṭṭhāse karoti. <span class="bld">Gahitāvasesa</span>nti <a name="M3.0075"></a> sāmaṇerehi gahitakoṭṭhāsato avasesaṃ. <span class="bld">Gaṇhitvā</span>ti ‘‘mayhaṃ idaṃ gaṇhissāmī’’ti gahetvā. Idha gahitāvasesaṃ nāma tena gaṇhitvā puna ṭhapitaṃ. <span class="bld">Paṭiggahetvā</span>ti tadahu paṭiggahetvā. Teneva <span class="bld">‘‘yāvakālikena yāvajīvikasaṃsagge doso natthī’’</span>ti vuttaṃ. Sace pana purimadivase paṭiggahetvā ṭhapitā hoti, sāmisena mukhena tassā vaṭṭiyā dhūmaṃ pivituṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Samuddodakenā</span>ti appaṭiggahitasamuddodakena. Yasmā katakaṭṭhi udakaṃ pasādetvā visuṃ tiṭṭhati, tasmā <span class="bld">‘‘abbohārika’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Laggatī</span>ti mukhe hatthe ca udake sukkhe setavaṇṇaṃ dassentaṃ laggati. <span class="bld">Pānīyaṃ gahetvā</span>ti attanoyeva atthāya gahetvā. Sace pana pītāvasesaṃ tattheva ākirissāmīti gaṇhāti, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. <span class="bld">Vikkhambhetvā</span>ti viyūhitvā, apanetvāti attho.</p>
  321. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtesū</span>ti sarīranissitesu mahābhūtesu. <span class="bld">Patatī</span>ti vicchinditvā patati. Vicchinditvā patitameva hi paṭiggahetabbaṃ, na itaraṃ. <span class="bld">Alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ vaṭṭatī</span>ti ettha mattikatthāya pathaviṃ khaṇitumpi vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Sappadaṭṭhakkhaṇeyeva vaṭṭatī</span>ti asati kappiyakārake sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati, aññadā paṭiggahāpetvā paribhuñjitabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Appaṭiggahitatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikābhāvo, ajjhoharaṇanti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  322. <p class="centered">Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  323. <p class="centered">Niṭṭhito bhojanavaggo catuttho.</p>
  324. <p class="title">5. Acelakavaggo</p>
  325. <p class="subhead">1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Acelakavaggassa <a name="V3.0068"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">tesa</span>nti titthiyānaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti bhājane. <span class="bld">Ito</span>ti pattato. <span class="bld">Sace titthiyo vadatī</span>ti ‘‘paṭhamameva maṃ sandhāya abhiharitvā ṭhapitaṃ mayhaṃ santakaṃ hoti, imasmiṃ bhājane ākirathā’’ti vadati, vaṭṭati. Sesamettha uttānameva. Aññatitthiyatā, ajjhoharaṇīyatā<a name="M3.0076"></a>, ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  327. <p class="centered">Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  328. <p class="subhead">2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Dutiyaṃ uttānatthameva. Anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanā, evaṃ uyyojentassa upacārātikkamoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  330. <p class="centered">Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  331. <p class="subhead">3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Tatiye <span class="bld">piṭṭhasaṅghāṭo</span>ti dvārabāhāyetaṃ adhivacanaṃ. Khuddakaṃ nāma sayanigharaṃ vitthārato pañcahatthappamāṇaṃ hoti, tassa ca majjhimaṭṭhānaṃ piṭṭhasaṅghāṭato aḍḍhateyyahatthappamāṇameva hoti, tasmā tādise sayanighare piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāsaṃ vijahitvā nisinno piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā nisinno nāma hoti. Evaṃ nisinno ca majjhaṃ atikkamitvā nisinno nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘iminā majjhātikkamaṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Yathā vā tathā vā katassā</span>ti piṭṭhivaṃsaṃ āropetvā vā anāropetvā vā katassa. <span class="bld">Sacittaka</span>nti anupavisitvā nisīdanacittena sacittakaṃ. Sesamettha uttānameva. Pariyuṭṭhitarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  333. <p class="centered">Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  334. <p class="bodytext"><a name="para284-289"></a><span class="paranum">284-289</span>. Catutthapañcamesu <a name="V3.0069"></a> natthi kiñci vattabbaṃ.</p>
  335. <p class="subhead">6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  336. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0077"></a> <span class="bld">pakativacanenā</span>ti ettha yaṃ dvādasahatthabbhantare ṭhitena sotuṃ sakkā bhaveyya, taṃ pakativacanaṃ nāma. <span class="bld">Āpucchitabbo</span>ti ‘‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘cārittaṃ āpajjāmī’’ti vā īdisena vacanena āpucchitabbo. Sesamettha uttānameva. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharappavesanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  337. <p class="centered">Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  338. <p class="subhead">7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Sattame <span class="bld">mahānāmo nāmā</span>ti anuruddhattherassa bhātā bhagavato cūḷapitu putto. Suddhodano sakkodano sukkodano dhotodano amitodanoti ime hi pañca janā bhātaro. Amitā nāma devī tesaṃ bhaginī, tissatthero tassā putto. Tathāgato ca nandatthero ca suddhodanassa puttā, mahānāmo ca anuruddhatthero ca sukkodanassa, ānandatthero amitodanassa. So bhagavato kaniṭṭho, mahānāmo mahallakataro sakadāgāmī ariyasāvako. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahānāmo nāma…pe… ariyasāvako’’</span>ti.</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para305-306"></a><span class="paranum">305-306</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">ajjaṇho</span>ti ajja ekadivasanti attho, ‘‘ajjano’’ti vā attho gahetabbo, <span class="bld">no</span> amhākaṃ. <span class="bld">Kālaṃ āharissathā</span>ti sve harissatha. <span class="bld">Tato ce uttari sādiyeyyā</span>ti sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti ‘‘ettakāyeva vā rattiyo ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti, tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari viññāpento sādiyeyya. ‘‘Imehi tayā bhesajjehi pavāritamha, amhākañca imināva bhesajjena attho’’ti ācikkhitvā viññāpetumpi gilānova labhati.</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Yasmā saṅghapavāraṇāyamevāyaṃ vidhi, tasmā <span class="bld">‘‘ye attano puggalikāya pavāraṇāya pavāritā’’</span>ti <a name="V3.0070"></a> vuttaṃ. Sesaṃ uttānameva. Saṅghapavāraṇatā<a name="M3.0078"></a>, bhesajjaviññatti, agilānatā, pariyantātikkamoti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  342. <p class="centered">Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  343. <p class="subhead">8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
  344. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva. Uyyuttasenā, dassanatthāya gamanaṃ, anuññātokāsato aññatra dassanaṃ, tathārūpapaccayassa āpadāya vā abhāvoti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  345. <p class="centered">Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  346. <p class="subhead">9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  347. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. Navamasikkhāpadampi uttānameva. Tirattātikkamo, senāya sūriyassa atthaṅgamo, gilānatādīnaṃ abhāvoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  348. <p class="centered">Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  349. <p class="subhead">10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  350. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Dasame <span class="bld">kati te lakkhāni laddhānī</span>ti tava sarappahārassa lakkhaṇabhūtā kittakā janā tayā laddhāti attho, kittakā tayā viddhāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānameva. Uyyodhikādidassanatthāya gamanaṃ, anuññātokāsato aññatra dassanaṃ, tathārūpapaccayassa āpadāya vā abhāvoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  351. <p class="centered">Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  352. <p class="centered">Niṭṭhito acelakavaggo pañcamo.</p>
  353. <p class="title">6. Surāpānavaggo</p>
  354. <p class="subhead">1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  355. <p class="bodytext"><a name="para326-328"></a><span class="paranum">326-328</span>. Surāpānavaggassa <a name="M3.0079"></a><a name="V3.0071"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">vatiyā</span>ti gāmaparikkhepavatiyā. Pāḷiyaṃ piṭṭhasurādīsu piṭṭhaṃ bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā <span class="bld">piṭṭhasurā</span>. Evaṃ pūve odane ca bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā <span class="bld">pūvasurā odanasurā</span>ti ca vuccati. ‘‘Kiṇṇā’’ti pana tassā surāya bījaṃ vuccati. Ye surāmodakātipi vuccanti, te pakkhipitvā katā <span class="bld">kiṇṇapakkhittā</span>. Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā <span class="bld">sambhārasaṃyuttā</span>.</p>
  356. <p class="bodytext">Madhukatālanāḷikerādipuppharaso ciraparivāsito <span class="bld">pupphāsavo</span>. Panasādiphalaraso <span class="bld">phalāsavo</span>. Muddikāraso <span class="bld">madhvāsavo</span>. Ucchuraso <span class="bld">guḷāsavo</span>. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito <span class="bld">sambhārasaṃyutto. Bījato paṭṭhāyā</span>ti sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato, tālanāḷikerādīnaṃ puppharasassa gahitaabhinavakālatoyeva ca paṭṭhāya.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Loṇasovīrakaṃ suttañca</span> anekehi bhesajjehi abhisaṅkhato amajjabhūto āsavaviseso. <span class="bld">Vāsaggāhāpanattha</span>nti sugandhibhāvaggāhāpanatthaṃ. <span class="bld">Acittakaṃ lokavajja</span>nti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  358. <p class="centered">Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  359. <p class="subhead">2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Dutiye <span class="bld">bhikkhunīpi anupasampannaṭṭhāne ṭhitā</span>ti ettha bhikkhupi bhikkhuniyā anupasampannaṭṭhāne <a name="V3.0072"></a> ṭhitoti veditabbo. Sesamettha uttānameva. Hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  361. <p class="centered">Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  362. <p class="subhead">3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Tatiyaṃ <a name="M3.0080"></a> uttānatthameva. Uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  364. <p class="centered">Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  365. <p class="subhead">4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  366. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Catutthe <span class="bld">gārayho ācariyuggaho na gahetabbo</span>ti yasmā ucchuraso sattāhakāliko, tassa kasaṭo yāvajīviko, dvinnaṃyeva samavāyo ucchuyaṭṭhi, tasmā vikāle ucchuyaṭṭhiṃ khādituṃ vaṭṭati guḷaharītakaṃ viyāti evamādiko gārayhācariyavādo na gahetabbo. <span class="bld">Lokavajje ācariyuggaho na vaṭṭatī</span>ti lokavajjasikkhāpade āpattiṭṭhāne yo ācariyavādo, so na gahetabbo, lokavajjaṃ atikkamitvā ‘‘idaṃ amhākaṃ ācariyuggaho’’ti vadantassa uggaho na vaṭṭatīti adhippāyo. <span class="bld">Suttānulomaṃ</span> nāma aṭṭhakathā. <span class="bld">Paveṇiyā āgatasamodhānaṃ gacchatī</span>ti ‘‘paveṇiyā āgato ācariyuggahova gahetabbo’’ti evaṃ vutte mahāaṭṭhakathāvādeyeva saṅgahaṃ gacchatīti adhippāyo. Sesamettha uttānameva. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  367. <p class="centered">Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  368. <p class="subhead">5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Pañcamaṃ uttānatthameva. Upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyamananti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  370. <p class="centered">Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  371. <p class="subhead">6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  372. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0081"></a><a name="V3.0073"></a> bhaggā nāma janapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘bhaggā’’ti vuccati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhaggāti janapadassa nāma’’</span>nti. <span class="bld">Susumāragire</span>ti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa māpanatthaṃ vatthuvijjācariyena nagaraṭṭhānassa pariggaṇhanadivase avidūre susumāro saddamakāsi giraṃ nicchāresi. Atha anantarāyena nagare māpite tameva susumāragiraṇaṃ subhanimittaṃ katvā susumāragiraṃtvevassa nāmaṃ akaṃsu. Keci pana ‘‘susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri, so tassa nagarassa samīpe, tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti ‘susumāragirī’ti vuccatī’’ti vadanti. Tathā vā hotu aññathā vā, nāmametaṃ tassa nagarassāti āha <span class="bld">‘‘susumāragiranti nagarassa nāma’’</span>nti. <span class="bld">Bhesakaḷā</span>ti ghampaṇḍanāmako gacchaviseso. Keci ‘‘setarukkho’’tipi vadanti. Tesaṃ bahulatāya pana taṃ vanaṃ bhesakaḷāvanantveva paññāyittha. ‘‘Bhesagaḷāvane’’tipi pāṭho. ‘‘Bheso nāma eko yakkho ayuttakārī, tassa tato gaḷitaṭṭhānatāya taṃ vanaṃ bhesagaḷāvanaṃ nāma jāta’’nti hi keci.</p>
  373. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. <span class="bld">Jotikaraṇe</span>ti aggikaraṇe. Sesamettha uttānameva. Agilānatā, anuññātakaraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  374. <p class="centered">Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  375. <p class="subhead">7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Sattamasikkhāpadassa pāḷiyaṃ <span class="bld">asambhinnenā</span>ti amakkhitena, anaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Orenaddhamāsaṃ nahāyeyyā</span>ti nahātadivasato paṭṭhāya addhamāse aparipuṇṇe nahāyeyya. Sesamettha uttānameva. Majjhimadeso, ūnakaddhamāse nahānaṃ, samayānaṃ vā nadīpāragamanassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  377. <p class="centered">Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  378. <p class="subhead">8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0082"></a><a name="V3.0074"></a> <span class="bld">‘‘cammakāranīlaṃ</span> nāma pakatinīla’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘cammakārā udake tipumalaṃ ayagūthañca pakkhipitvā cammaṃ kāḷaṃ karonti, taṃ cammakāranīla’’nti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Vuttappakārassa cīvarassa akatakappatā, anaṭṭhacīvarāditā, nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  380. <p class="centered">Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  381. <p class="subhead">9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. Navame <span class="bld">apaccuddhāraṇa</span>nti ‘‘mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā’’tiādinā akatapaccuddhāraṃ. <span class="bld">Yena vinayakammaṃ kata</span>nti yena saddhiṃ vinayakammaṃ kataṃ. <span class="bld">Tiṃsakavaṇṇanāya</span>nti nissaggiyavaṇṇanāyaṃ. Paribhogena <span class="bld">kāyakammaṃ,</span> apaccuddhārāpanena <span class="bld">vacīkammaṃ</span>. Sesamettha uttānameva. Sāmaṃ vikappitassa apaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, paribhogoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  383. <p class="centered">Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  384. <p class="subhead">10. Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. Dasamaṃ uttānatthameva. Upasampannassa santakānaṃ pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatā vā hasādhippāyatā vāti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  386. <p class="centered">Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  387. <p class="centered">Niṭṭhito surāpānavaggo chaṭṭho.</p>
  388. <p class="title">7. Sappāṇakavaggo</p>
  389. <p class="subhead">1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. Sappāṇakavaggassa <a name="M3.0083"></a><a name="V3.0075"></a> paṭhamasikkhāpade usuṃ saraṃ assati khipatīti <span class="bld">issāso,</span> dhanusippakusaloti āha <span class="bld">‘‘dhanuggahācariyo’’</span>ti. Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhantīti dhanuggahā, tesaṃ ācariyo <span class="bld">dhanuggahācariyo</span>. <span class="bld">Appamattena vattaṃ kātabba</span>nti yathā te pāṇā na maranti, evaṃ sūpaṭṭhitassatinā senāsane vattaṃ kātabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Aṅgānipi manussaviggahe vuttanayena veditabbānīti.</p>
  391. <p class="centered">Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  392. <p class="subhead">2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. Dutiye <span class="bld">udakasaṇṭhānakappadese</span>ti yattha bhūmibhāge udakaṃ nikkhittaṃ santiṭṭhati, na sahasā parikkhayaṃ gacchati, tādise padese. Sesamettha uttānameva. Aṅgāni siñcanasikkhāpade vuttanayāneva.</p>
  394. <p class="centered">Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  395. <p class="subhead">3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  396. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. Tatiye <span class="bld">yathāpatiṭṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dentī</span>ti tesaṃ pavattiākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihataṃ, taṃ sunihatameva. Sace vippakate kamme paṭikkosati, taṃ saññāpetvāva kātabbaṃ. Itarathā kammañca kuppati, kārakānañca āpatti. Sesamettha uttānameva. Yathādhammaṃ nihatabhāvo, jānanā, ukkoṭanāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  397. <p class="centered">Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  398. <p class="subhead">4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. Catutthe <a name="M3.0084"></a><a name="V3.0076"></a> <span class="bld">tassevā</span>ti yo āpanno, tasseva. <span class="bld">Ārocetī</span>ti paṭicchādanatthameva mā kassaci ārocesīti vadati. <span class="bld">Vatthupuggalo</span>ti āpannapuggalo. <span class="bld">Yenassa ārocita</span>nti yena dutiyena assa tatiyassa ārocitaṃ. <span class="bld">Koṭi chinnā hotī</span>ti yasmā paṭicchādanapaccayā āpattiṃ āpajjitvāva dutiyena tatiyassa ārocitaṃ, tasmā tappaccayā puna tena āpajjitabbāpattiyā abhāvato āpattiyā koṭi chinnā nāma hoti.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">‘‘Anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’</span>ti idaṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāya na sameti. Vuttañhi tattha (pāci. aṭṭha. 82) ‘‘anupasampannassa duṭṭhullaṃ vā aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāranti ettha ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo, sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmā’’ti. ‘‘Ārocane anupasampannassa duṭṭhullaṃ aññathā adhippetaṃ, paṭicchādane aññathā’’ti etthāpi visesakāraṇaṃ na dissati, tasmā aṭṭhakathāya pubbenāparaṃ na sameti. Avirodhaṃ icchantena pana vīmaṃsitabbamettha kāraṇaṃ. Sesamettha uttānameva. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, paṭicchādetukāmatāya nārocessāmīti dhuranikkhepoti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  401. <p class="centered">Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  402. <p class="subhead">5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. Pañcame <span class="bld">rūpasutta</span>nti heraññikānaṃ suttaṃ. <span class="bld">Duruttāna</span>nti akkosavasena duruttānaṃ, duruttattāyeva <span class="bld">durāgatānaṃ. Vacanapathāna</span>nti ettha vacanameva tadatthaṃ ñātukāmānaṃ ñāpetukāmānañca pathoti vacanapatho. <span class="bld">Dukkhamāna</span>nti dukkhena khamitabbānaṃ.</p>
  404. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. Gabbhe <a name="M3.0085"></a> sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ assāti <span class="bld">gabbhavīso. Hāyanavaḍḍhana</span>nti gabbhamāsesu adhikesu uttarihāyanaṃ, ūnesu vaḍḍhananti veditabbaṃ. <span class="bld">Ekūnavīsativassa</span>nti dvādasamāse mātukucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jātakālato paṭṭhāya ekūnavīsativassaṃ. <span class="bld">Pāṭipadadivase</span>ti pacchimikāya vassūpagamanadivase. ‘‘Tiṃsarattidivo māso’’ti <a name="V3.0077"></a> (a. ni. 3.71; 8.43; vibha. 1023) vacanato <span class="bld">‘‘cattāro māsā parihāyantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vassaṃ ukkaḍḍhantī</span>ti vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhanti, tatiye saṃvacchare ekamāsaṃ adhikamāsavasena pariccajantā vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhantīti attho, tasmā tatiyo saṃvaccharo terasamāsiko hoti, saṃvaccharassa pana dvādasamāsikattā aṭṭhārasasu vassesu adhikamāse visuṃ gahetvā <span class="bld">‘‘cha māsā vaḍḍhantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti chamāsato. <span class="bld">Nikkaṅkhā hutvā</span>ti adhikamāsehi saddhiṃ paripuṇṇavīsativassattā nibbematikā hutvā. Yaṃ pana vuttaṃ tīsu <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> ‘‘aṭṭhārasannaṃyeva vassānaṃ adhikamāse gahetvā gaṇitattā sesavassadvayassapi adhikāni divasāni honteva, tāni adhikadivasāni sandhāya ‘nikkaṅkhā hutvā’ti vutta’’nti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi dvīsu vassesu adhikadivasāni nāma visuṃ upalabbhanti tatiye vasse vassukkaḍḍhanavasena adhikamāse pariccatteyeva atirekamāsasambhavato. Tasmā dvīsu vassesu atirekadivasāni nāma visuṃ na sambhavanti.</p>
  405. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘te dve māse gahetvā vīsativassāni paripuṇṇāni hontī’’ti kasmā vuttaṃ, ekūnavīsativassamhi puna aparasmiṃ vasse pakkhitte vīsativassāni paripuṇṇāni hontīti āha <span class="bld">‘‘ettha pana…pe… vutta’’</span>nti. Anekatthattā nipātānaṃ <span class="bld">pana</span>-saddo hi-saddatthe, ettha hīti vuttaṃ hoti. Idañhi vuttassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Iminā ca imaṃ dīpeti ‘‘yaṃ vuttaṃ ‘ekūnavīsativassaṃ sāmaṇeraṃ nikkhamanīyapuṇṇamāsiṃ atikkamma pāṭipadadivase upasampādentī’ti, tattha gabbhamāsepi aggahetvā dvīhi māsehi aparipuṇṇavīsativassaṃ sandhāya ‘ekūnavīsativassa’nti vuttaṃ, tasmā adhikamāsesu dvīsu gahitesu vīsativassāni paripuṇṇāni nāma hontī’’ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā gabbhamāsāpi gaṇanūpagā honti, tasmā. <span class="bld">Ekavīsativasso hotī</span>ti jātadivasato paṭṭhāya vīsativasso samāno gabbhamāsehi saddhiṃ ekavīsativasso hoti.</p>
  406. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Aññaṃ</span> <a name="M3.0086"></a> <span class="bld">upasampādetī</span>ti upajjhāyo kammavācācariyo vā hutvā upasampādeti. Sesamettha uttānameva. Ūnavīsativassatā, ūnakasaññitā, upasampādananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  407. <p class="centered">Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  408. <p class="subhead">6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para407"></a><span class="paranum">407</span>. Chaṭṭhasikkhāpadaṃ <a name="V3.0078"></a> uttānatthameva. Theyyasatthakabhāvo, jānanaṃ, saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  410. <p class="centered">Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. Sattame natthi kiñci vattabbaṃ.</p>
  412. <p class="subhead">8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  413. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Aṭṭhame <span class="bld">bādhayiṃsū</span>ti haniṃsu. Taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Anatikkamanaṭṭhena tasmiṃ antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti <span class="bld">antarāyikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘antarāyaṃ karontīti antarāyikā’’</span>ti. <span class="bld">Ānantariyadhammā</span>ti ānantarikasabhāvā cetanādhammā. Tatrāyaṃ vacanattho – cutianantaraphalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttā, taṃnibbattanena anantarakaraṇasīlā, anantarappayojanāti vā ānantarikā, te eva <span class="bld">ānantariyā</span>ti vuttā. Kammāni eva antarāyikāti <span class="bld">kammantarāyikā. Mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassā</span>ti micchācāralakkhaṇābhāvato vuttaṃ. Na hi bhikkhuniyā dhammarakkhitabhāvo atthi. Pākatikabhikkhunīvasena cetaṃ vuttaṃ. Ariyāya pana pavattaṃ apāyasaṃvattanikameva, nandamāṇavako cettha nidassanaṃ. Ubhinnaṃ samānacchandatāvasena vā na saggantarāyikatā<a name="M3.0087"></a>, mokkhantarāyikatā pana mokkhatthāya paṭipattiyā vidūsanato. Abhibhavitvā pana pavattiyaṃ saggantarāyikatāpi na sakkā nivāretunti.</p>
  414. <p class="bodytext">Ahetukadiṭṭhiakiriyadiṭṭhinatthikadiṭṭhiyova niyatabhāvaṃ pattā <span class="bld">niyatamicchādiṭṭhidhammā. Paṭisandhidhammā</span>ti paṭisandhicittuppādamāha. Paṇḍakādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ sabbāyapi ahetukapaṭisandhiyā vipākantarāyikabhāvato. Yāhi ariye upavadati, tā cetanā <span class="bld">ariyūpavādā</span> jātā. <span class="bld">Tato para</span>nti khamāpanato upari. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ dibbacakkhukathāyaṃ vuttameva. <span class="bld">Sañcicca āpannā āpattiyo</span>ti sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā. Sañcicca vītikkantañhi antamaso dukkaṭadubbhāsitampi saggamaggaphalānaṃ antarāyaṃ <a name="V3.0079"></a> karoti. <span class="bld">Yāva bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti</span> pārājikaṃ āpanno, <span class="bld">na vuṭṭhāti</span> sesagarukāpattiṃ āpanno, <span class="bld">na deseti</span> lahukāpattiṃ āpanno.</p>
  415. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ bhikkhū</span>ti ariṭṭho bhikkhu. <span class="bld">Rasena rasaṃ saṃsanditvā</span>ti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena sāvajjakāmaguṇaparibhogarasaṃ samānetvā. Yoniso paccavekkhaṇena natthi ettha chandarāgoti <span class="bld">nicchandarāgo,</span> paccayaparibhogo. <span class="bld">Upanento viyā</span>ti bandhanaṃ upanento viya. ‘‘Ghaṭento viyā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Upasaṃharanto viyā</span>ti sadisataṃ upasaṃharanto viya ekantasāvajje anavajjabhāvapakkhepanato. <span class="bld">Pāpaka</span>nti lāmakaṭṭhena duggatisampāpanaṭṭhena ca pāpakaṃ. <span class="bld">Mahāsamuddaṃ bandhantena viyā</span>ti setukaraṇavasena mahāsāgaraṃ bandhantena viya. <span class="bld">Sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto</span>ti sabbaññutaññāṇena ‘‘sāvajja’’nti diṭṭhaṃ ‘‘anavajja’’nti gahaṇena tena saha paṭivirujjhanto. <span class="bld">Āṇācakke</span>ti paṭhamapārājikasikkhāpadasaṅkhāte, ‘‘abrahmacariyaṃ pahāyā’’tiādidesanāsaṅkhāte ca āṇācakke.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhikaṅkalaṃ</span> nāma uraṭṭhi vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhi vā. Tañhi nimmaṃsattā ‘‘kaṅkala’’nti vuccati. Vigatamaṃsāya hi aṭṭhisaṅkhalikāya ekaṭṭhimhi vā <span class="bld">kaṅkala</span>-saddo niruḷho. <span class="bld">Anudahanaṭṭhenā</span>ti anupāyapaṭipattiyā sampati āyatiñca anudahanaṭṭhena. <span class="bld">Mahābhitāpanaṭṭhena</span> anavaṭṭhitasabhāvatāya, <span class="bld">ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena</span> <a name="M3.0088"></a> muhuttakaraṇīyatāya, <span class="bld">tāvakālikaṭṭhena</span> parehi abhibhavanatāya, <span class="bld">sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena</span> bhedanādiadhikaraṇabhāvena, ugghāṭasadisatāya <span class="bld">adhikuṭṭanaṭṭhena,</span> avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanabhāvatāya <span class="bld">vinivijjhanaṭṭhena,</span> diṭṭhadhammikasamparāyikaanatthanimittatāya <span class="bld">sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena</span>.</p>
  417. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ ‘‘thāmasā parāmāsā’’tiādīsu evamattho veditabbo. <span class="bld">Thāmasā</span>ti diṭṭhithāmena, tassā diṭṭhiyā thāmagatabhāvenāti attho. <span class="bld">Parāmāsā</span>ti diṭṭhiparāmāsena, diṭṭhisaṅkhātaparāmāsenāti attho. Diṭṭhiyeva hi dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanena parāmāso. <span class="bld">Abhinivissā</span>ti taṇhābhinivesapubbaṅgamena diṭṭhābhinivesena ‘‘idamettha sacca’’nti abhinivisitvā. <span class="bld">Voharatī</span>ti katheti. <span class="bld">Yato ca kho te bhikkhū</span>ti yadā te bhikkhū. <span class="bld">Evaṃbyākho ahaṃ, bhante, bhagavatā</span>ti idaṃ esa attano laddhiṃ nigūhitukāmatāya natthīti vattukāmopi bhagavato ānubhāvena sampaṭicchati. Buddhānaṃ kira sammukhā dve kathā kathetuṃ samattho nāma natthi. <span class="bld">Kassa nu kho nāma tvaṃ moghapurisā</span>ti tvaṃ moghapurisa kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā mayā evaṃ <a name="V3.0080"></a> dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. Sesamettha uttānameva. Dhammakammatā, samanubhāsanā, appaṭinissajjananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  418. <p class="centered">Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  419. <p class="subhead">9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  420. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Navame <span class="bld">payogagaṇanāyā</span>ti dānaggahaṇappayogagaṇanāya. Saṃvāse kammapariyosānavasena, sahaseyyāya ekasmiṃ nipanne itarassa nipajjanapayogavasena āpattiparicchedo veditabbo. Ettha ca padabhājane ‘‘ekacchanne’’ti avisesena vuttattā nānūpacārepi ekacchanne nipajjantassa āpatti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘saha <a name="M3.0089"></a> vā seyyaṃ kappeyyāti nānūpacārepi ekacchanne nipajjeyyā’’ti. Paṇṇattiṃ ajānantena arahatāpi kiriyābyākatacittena āpajjitabbattā <span class="bld">‘‘ticitta’’</span>nti vuttaṃ. Yaṃ pana <span class="bld">kenaci</span> vuttaṃ ‘‘ticittanti ettha vipākābyākatacittena saha vā seyyaṃ kappeyyāti evamattho daṭṭhabbo, aññathā sacittakattā sikkhāpadassa kiriyābyākataṃ sandhāya na yujjatī’’ti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi sacittakasikkhāpadavītikkamo arahato na sambhavati. Teneva pathavīkhaṇanādīsu sacittakasikkhāpadesu ticittameva vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Akatānudhammatā, jānanā, sambhogādikaraṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  421. <p class="centered">Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  422. <p class="subhead">10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  423. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. Dasame <span class="bld">pire</span>ti nipātapadaṃ. Sambodhane vattamānaṃ para-saddena samānatthaṃ vadantīti āha <span class="bld">‘‘para amāmakā’’</span>ti, amhākaṃ anajjhattikabhūtāti attho. <span class="bld">Pire</span>ti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ, tasmā <span class="bld">cara pire</span>ti parato gaccha, mā idha tiṭṭhāti evampettha attho veditabbo. Sesamettha purimasikkhāpadadvaye vuttanayameva.</p>
  424. <p class="centered">Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  425. <p class="centered">Niṭṭhito sappāṇakavaggo sattamo.</p>
  426. <p class="title">8. Sahadhammikavaggo</p>
  427. <p class="subhead">1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. Sahadhammikavaggassa <a name="V3.0081"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">vācāya vācāya āpattī</span>ti anādariyabhayā lesena evaṃ vadantassa āpatti. Sesamettha uttānameva. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmatāya evaṃ vacananti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  429. <p class="centered">Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  430. <p class="subhead">2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para438"></a><span class="paranum">438</span>. Dutiye <a name="M3.0090"></a> vinayassa pariyāpuṇanaṃ <span class="bld">vinayapariyattī</span>ti āha <span class="bld">‘‘vinayaṃ pariyāpuṇantāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Sugutto</span>ti yathā karaṇḍake pakkhittamaṇikkhandho viya na nassati vipattiṃ na pāpuṇāti, evaṃ suṭṭhu gopito. <span class="bld">Surakkhito</span>ti tasseva pariyāyavacanaṃ. Yathā hi kilesacorehi avilumpanīyo hoti, evaṃ sabbadā sūpaṭṭhitassatitāya suṭṭhu rakkhito. <span class="bld">Kukkuccapakatāna</span>nti kappiyākappiyaṃ nissāya uppannakukkuccena abhibhūtānaṃ. Sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ. Vigato sārado etassāti <span class="bld">visārado. Sahadhammenā</span>ti sakāraṇena vacanena. <span class="bld">Suniggahitaṃ niggaṇhātī</span>ti yathā na puna sīsaṃ ukkhipanti, atha kho appaṭibhānā maṅkubhūtāyeva honti, evaṃ suṭṭhu niggaṇhāti.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Alajjitā</span>ti ya-kāralopena niddeso, alajjitāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Aññāṇatā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Mando momūho</span>ti aññāṇabhāvena <span class="bld">mando,</span> avisayato <span class="bld">momūho,</span> mahāmūḷhoti attho.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Attapaccatthikā</span>ti attano paccatthikā. <span class="bld">Vajjiputtakā</span> dasavatthudīpakā. <span class="bld">Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādā</span>ti ettha ye arahattaṃ paṭijānantānaṃ appatte pattasaññīnaṃ adhimānikānaṃ kuhakānaṃ vā arahattaṃ paṭijānantānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā mārakāyikā devatā ‘‘arahato asuciṃ <a name="V3.0082"></a> upasaṃharantī’’ti maññanti seyyathāpi pubbaseliyā aparaseliyā ca, te <span class="bld">parūpahāravādā</span>. Yesaṃ pana arahato itthipurisādīnaṃ nāmagottādīsu ñāṇappavattiyā abhāvena atthi arahato <span class="bld">aññāṇaṃ,</span> tattheva sanniṭṭhānābhāvena atthi arahato <span class="bld">kaṅkhā,</span> yasmā cassa tāni vatthūni pare vitārenti pakāsenti ācikkhanti, tasmā atthi arahato <span class="bld">paravitāraṇā</span>ti imā tisso laddhiyo seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ, te aññāṇakaṅkhāparavitāraṇavādā. Niggaho pana nesaṃ kathāvatthuppakaraṇe vuttanayeneva veditabbo.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro maggā ca phalāni cā</span>ti ukkaṭṭhaniddesavasena vuttaṃ, catasso paṭisambhidā tisso vijjā cha abhiññāti ayampi adhigamasaddhammoyeva. <span class="bld">Ca</span>-kāro <a name="M3.0091"></a> vā avuttasampiṇḍanattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Keci therā</span>ti dhammakathikā. <span class="bld">Āhaṃsū</span>ti paṃsukūlikattherā evaṃ āhaṃsu.</p>
  435. <p class="bodytext">Kadā panāyaṃ kathā udapādīti? Ayañhettha anupubbikathā (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) – imasmiṃ kira dīpe caṇḍālatissamahābhaye sakko devarājā mahāuḷumpaṃ māpetvā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘mahantaṃ bhayaṃ bhavissati, na sammā devo vassissati, bhikkhū paccayehi kilamantā pariyattiṃ sandhāretuṃ na sakkhissanti, paratīraṃ gantvā ayyehi jīvitaṃ rakkhituṃ vaṭṭati. Imaṃ mahāuḷumpaṃ āruyha gacchatha bhante, yesaṃ ettha nisajjaṭṭhānaṃ nappahoti, te kaṭṭhakhaṇḍepi uraṃ ṭhapetvā gacchantu, sabbesaṃ bhayaṃ na bhavissatī’’ti. Tadā samuddatīraṃ patvā saṭṭhi bhikkhū katikaṃ katvā ‘‘amhākaṃ ettha gamanakiccaṃ natthi, mayaṃ idheva hutvā tepiṭakaṃ rakkhissāmā’’ti tato nivattitvā dakkhiṇamalayajanapadaṃ gantvā kandamūlapaṇṇehi jīvikaṃ kappentā vasiṃsu, kāye vahante nisīditvā sajjhāyaṃ karonti, avahante vālikaṃ ussāretvā parivāretvā sīsāni ekaṭṭhāne katvā pariyattiṃ sammasanti. Iminā niyāmena dvādasa saṃvaccharāni sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ paripuṇṇaṃ katvā dhārayiṃsu.</p>
  436. <p class="bodytext">Bhaye vūpasante sattasatā bhikkhū attano gataṭṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake ekakkharampi ekabyañjanampi avināsetvā imameva dīpamāgamma kallagāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ pavisiṃsu. Therānaṃ āgatapavattiṃ sutvā imasmiṃ dīpe ohīnā saṭṭhi bhikkhū ‘‘there passissāmā’’ti gantvā therehi saddhiṃ tepiṭakaṃ sodhentā ekakkharampi ekabyañjanampi asamentaṃ nāma na passiṃsu. Tasmiṃ ṭhāne therānaṃ ayaṃ kathā udapādi ‘‘pariyatti nu kho sāsanassa mūlaṃ, udāhu paṭipattī’’ti. Paṃsukūlikattherā ‘‘paṭipatti mūla’’nti āhaṃsu, dhammakathikā ‘‘pariyattī’’ti<a name="V3.0083"></a>. Atha ne therā ‘‘tumhākaṃ dvinnampi janānaṃ vacanamatteneva na sakkā viññātuṃ, jinabhāsitaṃ suttaṃ āharathā’’ti āhaṃsu. Suttaṃ āharituṃ na bhāroti –</p>
  437. <p class="indent">‘‘Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti (dī. ni. 2.214). ‘‘Paṭipattimūlakaṃ, mahārāja, satthusāsanaṃ<a name="M3.0092"></a>, paṭipattisārakaṃ, mahārāja, satthusāsanaṃ, paṭipatti tiṭṭhantī tiṭṭhatī’’ti (mi. pa. 4.1.7) –</p>
  438. <p class="unindented">Suttaṃ āhariṃsu.</p>
  439. <p class="bodytext">Imaṃ suttaṃ sutvā dhammakathikā attano vādaṭṭhapanatthāya imaṃ suttaṃ āhariṃsu –</p>
  440. <p class="gatha1">‘‘Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;</p>
  441. <p class="gathalast">Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.</p>
  442. <p class="gatha1">‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;</p>
  443. <p class="gathalast">Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.</p>
  444. <p class="gatha1">‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;</p>
  445. <p class="gathalast">Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti.</p>
  446. <p class="bodytext">Imasmiṃ sutte āhaṭe paṃsukūlikattherā tuṇhī ahesuṃ. Dhammakathikattherānaṃyeva vacanaṃ purato ahosi. Yathā hi gavasatassa gavasahassassa vā antare paveṇipālikāya dhenuyā asati so vaṃso sā paveṇī na ghaṭīyati, evameva āraddhavipassakānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi vijjamāne pariyattiyā asati ariyamaggapaṭivedho nāma na hoti. Yathā ca nidhikumbhiyā jānanatthāya pāsāṇapiṭṭhe akkharesu upanibaddhesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhī naṭṭhā nāma na hoti, evameva pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ antarahitaṃ nāma na hotīti. <span class="bld">Tassādheyyo</span>ti tassāyatto.</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. <span class="bld">So</span> <a name="V3.0084"></a> <span class="bld">panā</span>ti so pātimokkho. Sesamettha uttānameva. Garahitukāmatā, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  448. <p class="centered">Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  449. <p class="subhead">3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  450. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. Tatiyaṃ <a name="M3.0093"></a> uttānameva. Mohāropanaṃ, mohetukāmatā, vuttanayena sutabhāvo, mohananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  451. <p class="centered">Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  452. <p class="subhead">4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. Catutthe <span class="bld">rattacitto</span>ti kāyasaṃsaggarāgena rattacitto. Sace pana methunarāgena ratto pahāraṃ deti, dukkaṭameva. Sesamettha uttānameva. Kupitatā, na mokkhādhippāyatā, upasampannassa pahāradānanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  454. <p class="centered">Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  455. <p class="subhead">5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. Pañcame <span class="bld">na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭa</span>nti ettha paharitukāmatāya pahaṭe purimasikkhāpadena pācittiyaṃ, uccāretukāmatāya kevalaṃ uggiraṇamatte kate iminā pācittiyaṃ. Iminā pana virajjhitvā pahāro dinno, tasmā dukkaṭaṃ. Kimidaṃ dukkaṭaṃ pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Tattha keci tāva vadanti ‘‘pahārapaccayā eva dukkaṭaṃ, uggiraṇapaccayā pācittiyanti sadukkaṭaṃ pācittiyaṃ yujjati. Purimañhi uggiraṇaṃ, pacchā pahāro, na ca pacchā pahāraṃ nissāya purimaṃ uggiraṇaṃ anāpattivatthukaṃ bhavitumarahatī’’ti.</p>
  457. <p class="bodytext">Mayaṃ <a name="V3.0085"></a> panettha evaṃ takkayāma ‘‘uggiraṇassa attano sabhāveneva asaṇṭhitattā tappaccayā pācittiyena na bhavitabbaṃ, asuddhacittena katapayogattā pana na sakkā ettha anāpattiyā bhavitunti dukkaṭaṃ vuttaṃ. ‘Na paharitukāmatāya dinnattā’ti iminā ca pahārapaccayā purimasikkhāpadena pācittiyāsambhave kāraṇaṃ vuttaṃ, na pana pahārapaccayā dukkaṭasambhave. Na hi apaharitukāmatāya pahāre dinne <a name="M3.0094"></a> purimasikkhāpadena pahārapaccayā pācittiyena dukkaṭena vā bhavituṃ yutta’’nti. ‘‘Tiracchānādīnaṃ asucikaraṇādiṃ disvā kujjhitvāpi uggirantassa mokkhādhippāyo evā’’ti vadanti. Sesamettha uttānameva. Kupitatā, na mokkhādhippāyatā, upasampannassa talasattiuggiraṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  458. <p class="centered">Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  459. <p class="subhead">6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Upasampannatā, saṅghādisesassa amūlakatā, anuddhaṃsanā, taṅkhaṇavijānanāti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  461. <p class="centered">Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  462. <p class="subhead">7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. Sattamampi uttānatthameva. Upasampannatā, aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  464. <p class="centered">Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  465. <p class="subhead">8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para471"></a><span class="paranum">471</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sutisamīpa</span>nti saddasamīpaṃ. Suyyatīti hi suti, saddassetaṃ adhivacanaṃ. Tassa samīpaṃ <span class="bld">upassuti,</span> saddasamīpanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> ca suyyatīti sutīti saddova vutto. Yattha pana ṭhitena sakkā hoti saddaṃ sotuṃ, tattha tiṭṭhanto saddasamīpe ṭhito nāma hotīti <a name="V3.0086"></a> āha <span class="bld">‘‘yattha ṭhatvā’’</span>tiādi. Keci pana ‘‘suṇāti etthāti suti. Yattha ṭhito suṇāti, tassa ṭhānassetaṃ nāmaṃ. Tassa samīpaṃ upassutī’’ti vadanti, evaṃ pana gayhamāne yasmiṃ ṭhāne ṭhito suṇāti, tassa <a name="M3.0095"></a> āsanne aññasmiṃ padese tiṭṭhatīti āpajjati. Aṭṭhakathāyañca <span class="bld">upassuti</span>-saddasseva atthaṃ dassetuṃ ‘‘yattha ṭhatvā sakkā hoti, tesaṃ vacanaṃ sotu’’nti vuttaṃ, na <span class="bld">suti</span>-saddassa. Tasmā pubbanayovettha pasatthataro. Atha vā upecca suyyati etthāti <span class="bld">upassuti,</span> ṭhānaṃ. Yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti kathentānaṃ saddaṃ sotuṃ, tatthāti evamattho gahetabbo. <span class="bld">Mantenta</span>nti bhummatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘mantayamāne’’</span>ti.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Ekaparicchedānī</span>ti ‘‘siyā kiriyaṃ, siyā akiriya’’nti iminā nayena ekaparicchedāni. Imāni hi tīṇi sikkhāpadāni kadāci kiriyato samuṭṭhahanti, kadāci akiriyato, na ekakkhaṇeyeva kiriyākiriyato samuṭṭhahanti. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, codanādhippāyo, savananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  468. <p class="centered">Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  469. <p class="subhead">9. Kammapaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. Navamaṃ uttānatthameva. Dhammakammatā, dhammakammanti saññā, chandaṃ datvā khiyyananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  471. <p class="centered">Kammapaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  472. <p class="subhead">10. Chandaṃ adatvā gamanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. Dasamaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāya pavattamānatā, dhammakammatā, dhammakammasaññitā, samānasīmāyaṃ ṭhitatā, samānasaṃvāsakatā, kopetukāmatāya hatthapāsavijahananti imāni panettha cha aṅgāni.</p>
  474. <p class="centered">Chandaṃ adatvā gamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  475. <p class="subhead">11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. Ekādasamampi <a name="M3.0096"></a><a name="V3.0087"></a> uttānatthameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ vikappanupagacīvaradānaṃ, pacchā khīyitukāmatāya khiyyanāti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  477. <p class="centered">Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. Dvādasame natthi kiñci vattabbaṃ.</p>
  479. <p class="centered">Niṭṭhito sahadhammikavaggo aṭṭhamo.</p>
  480. <p class="title">9. Rājavaggo</p>
  481. <p class="subhead">1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para497-499"></a><span class="paranum">497-499</span>. Rājavaggassa paṭhamasikkhāpade aṭṭhakathāyaṃ sabbaṃ uttānatthameva. Pāḷiyaṃ pana ayamanuttānapadattho. <span class="bld">Kataṃ vā karissanti vā</span>ti methunavītikkamanaṃ kataṃ vā karissanti vā. <span class="bld">Imesa</span>nti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘imehi kataṃ ime karissantī’’ti. <span class="bld">Ratana</span>nti maṇiratanādīsu yaṃkiñci. <span class="bld">Ubhato</span>ti dvīhi pakkhehi. ‘‘Ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, <span class="bld">sujāta</span>-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘mātito ca pitito cā’’</span>ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṃsuddhagahaṇiko’’</span>ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Saṃsuddhā gahaṇī assāti <span class="bld">saṃsuddhagahaṇiko,</span> saṃsuddhā tassa mātukucchīti vuttaṃ hoti. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti <a name="V3.0088"></a> ettha pana yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāva</span> <a name="M3.0097"></a> <span class="bld">sattamā pitāmahayugā</span>ti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. ‘‘Yuga’’nti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito hoti. <span class="bld">Yuga</span>-saddo cettha ekasesena daṭṭhabbo yugo ca yugo ca yugoti. Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti, tasmā tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahayugaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo pitāmahayugo, tāva saṃsuddhagahaṇiko.</p>
  484. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhitto</span>ti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. <span class="bld">Anupakuṭṭho</span>ti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti āha <span class="bld">‘‘jātivādenā’’</span>ti. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena tassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato, ‘‘akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti. Sesamettha uttānameva. Khattiyatā, abhisittatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditatā, indakhīlātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  485. <p class="centered">Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  486. <p class="subhead">2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para502"></a><span class="paranum">502</span>. Dutiye <span class="bld">mahālataṃ nāmā</span>ti patikulaṃ gacchantiyā kira tassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo tattha tattha appetabbaṭṭhāne appanavasena viniyogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca veḷuriyalohitaṅkamasāragallādīhi sattavaṇṇehi ca ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi<a name="M3.0098"></a>. Taṃ sīse paṭimukkaṃ <a name="V3.0089"></a> yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva itthī naṃ dhāretuṃ sakkoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. Āvasathassa pana suppapāto vā musalapāto vā upacāro nāmāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Āvasatho</span>ti cettha antoārāme vā hotu aññattha vā, attano vasanaṭṭhānaṃ vuccati. <span class="bld">Chandenapi bhayenapī</span>ti vaḍḍhakīādīsu chandena, rājavallabhesu bhayena. <span class="bld">Tameva bhikkhuṃ āsaṅkantī</span>ti vissaritvā gamanakāle attano pacchato aññassābhāvā āsaṅkanti. <span class="bld">Patirūpaṃ</span> nāma ratanasammate paṃsukūlaggahaṇaṃ vā ratane nirussukkagamanaṃ vā. Yadi hi taṃ ratanasammataṃ āmāsaṃ ce, ‘‘natthi etassa sāmī’’ti paṃsukūlaṃ gahessati. Anāmāsaṃ ce, ‘‘natthi etassa sāmī’’ti paṃsukūlachinnapalibodho nirapekkho gamissati. <span class="bld">Samādapetvā</span>ti aññaṃ samādapetvā, ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānayācanā’’ti (jā. 1.7.59) vuttanayena yācitvāti attho. Sesamettha uttānameva. Ananuññātakaraṇaṃ, parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, uggahaṇaṃ vā uggahāpanaṃ vāti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  489. <p class="centered">Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  490. <p class="subhead">3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Tatiye <span class="bld">ariyamaggassā</span>ti ettha saggamaggopi saṅgahetabbo. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā hi kathā <span class="bld">tiracchānakathā. Tiracchānabhūta</span>nti tirokaraṇabhūtaṃ vibandhanabhūtaṃ. <span class="bld">Rājapaṭisaṃyuttaṃ katha</span>nti (dī. ni. aṭṭha. 1.17; ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080; a. ni. aṭṭha. 3.10.69-70) rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathaṃ. Ettha ca ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana aniccatāpaṭisaṃyuttā kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. <span class="bld">Coresupi</span> ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghamālo evaṃmahānubhāvo’’ti <a name="M3.0099"></a> tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehassitakathāva tiracchānakathā. <span class="bld">Yuddhepi</span> bharatayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti.</p>
  492. <p class="bodytext">Apica <a name="V3.0090"></a> <span class="bld">annā</span>dīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālāgandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyapūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ñātikathā</span>dīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbaṃ. <span class="bld">Gāmakathāpi</span> suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nigamanagarajanapadakathāsupi</span> eseva nayo.</p>
  493. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthikathāpi</span> vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā, khayaṃ gatā’’ti evaṃ vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sūrakathāpi</span> ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddho ahosi, khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Visikhākathāpi</span> ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā, khayaṃ gatā’’icceva vaṭṭati.</p>
  494. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumbhaṭṭhānakathā</span>ti kuṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati, kumbhadāsīkathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati. <span class="bld">Pubbapetakathā</span>ti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.</p>
  495. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānattakathā</span>ti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. <span class="bld">Lokakkhāyikā</span>ti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito, asukena <a name="M3.0100"></a> pajāpatinā brahmunā issarena vā nimmito, kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, bakā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti <span class="bld">lokakkhāyikā</span>. <span class="bld">Samuddakkhāyikā</span> nāma kasmā samuddo sāgaro, sāgarassa rañño puttehi khatattā sāgaro. Khato amhehīti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā.</p>
  496. <p class="bodytext">Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā <span class="bld">itibhavābhavakathā</span>. Ettha ca <span class="bld">bhavo</span>ti sassataṃ, <span class="bld">abhavo</span>ti ucchedaṃ. <span class="bld">Bhavo</span>ti vuddhi, <span class="bld">abhavo</span>ti hāni<a name="V3.0091"></a>. <span class="bld">Bhavo</span>ti kāmasukhaṃ, <span class="bld">abhavo</span>ti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma hoti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā <span class="bld">iti</span>-saddena saṅgahetvā chattiṃsa tiracchānakathāti vuccati. <span class="bld">Iti vā</span>ti hi ettha <span class="bld">iti</span>-saddo pakāratthe, <span class="bld">vā</span>-saddo vikappatthe. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘evaṃpakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathentī’’ti. Ādiatthe vā <span class="bld">iti</span>-saddo ‘‘iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.10, 194) viya, evamādiṃ aññampi tādisaṃ kathaṃ kathentīti attho.</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo</span>ti iminā dutiyaleḍḍupāto idha upacāroti dasseti. Sesamettha uttānameva. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, anuññātakāraṇābhāvo, vikāle gāmappavisananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  498. <p class="centered">Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  499. <p class="subhead">4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. Catutthe <span class="bld">taṃ assa atthī</span>ti paṭhamaṃ bhinditvā pacchā desetabbattā taṃ bhedanakaṃ tassa pācittiyassa atthīti <span class="bld">bhedanakaṃ,</span> pācittiyaṃ. Assatthiatthe <a name="M3.0101"></a> a-kārapaccayo daṭṭhabbo. <span class="bld">Vāsijaṭe</span>ti vāsidaṇḍake. Sesamettha uttānameva. Sūcigharatā, aṭṭhimayāditā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  501. <p class="centered">Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  502. <p class="subhead">5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  503. <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. Pañcame <span class="bld">chedanakaṃ vuttanayamevā</span>ti chedanameva chedanakaṃ, taṃ tassa atthīti <span class="bld">chedanaka</span>nti imamatthaṃ atidissati. Sesamettha uttānameva. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  504. <p class="centered">Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  505. <p class="subhead">6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  506. <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0092"></a> <span class="bld">tūlaṃ pakkhipitvā</span>ti heṭṭhā cimilikaṃ pattharitvā tassa upari tūlaṃ pakkhipitvāti attho. <span class="bld">Poṭakitūla</span>nti erakatūlādi yaṃkiñci tiṇajātīnaṃ tūlaṃ. Sesamettha uttānameva. Tūlonaddhamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni. Attanā kārāpitassa hi paṭilābhamatteneva pācittiyaṃ. Teneva padabhājane ‘‘paṭilābhena uddāletvā pācittiyaṃ desetabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘paṭilābhena uddāletvā pācittiyaṃ desetabbanti ettha kiñcāpi paṭilābhamatteneva pācittiyaṃ viya dissati, paribhogeyeva āpatti daṭṭhabbā. ‘Aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’ti vacanaṃ ettha sādhaka’’nti vuttaṃ, taṃ tassa matimattaṃ. Na hi ‘‘aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ attanā kārāpitaṃ sandhāya vuttaṃ, karaṇakārāpanapaccayā ca iminā sikkhāpadena pācittiyaṃ vuttaṃ, na paribhogapaccayā. ‘‘Na, bhikkhave, tūlonaddhaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā paribhuñjitabbaṃ, yo paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti hi khandhake <a name="M3.0102"></a> vuttattā attanā vā kataṃ hotu aññena vā, paribhuñjantassa paribhogapaccayā dukkaṭameva, na pācittiyaṃ.</p>
  507. <p class="centered">Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  508. <p class="subhead">7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  509. <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. Sattame yaṃ vattabbaṃ, taṃ nisīdanasanthatasikkhāpade vuttameva. Nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  510. <p class="centered">Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  511. <p class="bodytext"><a name="para537-542"></a><span class="paranum">537-542</span>. Aṭṭhamanavamadasamesu <a name="V3.0093"></a> natthi vattabbaṃ, aṅgānipi sattameva vuttanayeneva veditabbāni.</p>
  512. <p class="centered">Niṭṭhito rājavaggo navamo.</p>
  513. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  514. <p class="centered">Khuddakavaṇṇanā samattā.</p>
  515. <p class="centered">Pācittiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  516. <p class="chapter">6. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ</p>
  517. <p class="subhead">Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  518. <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. Pāṭidesanīyesu <a name="M3.0103"></a><a name="V3.0094"></a> paṭhame <span class="bld">‘‘gārayhaṃ āvusotiādi paṭidesetabbākāradassana’’</span>nti vacanato pāḷiyaṃ āgatanayeneva āpatti desetabbā. <span class="bld">Asappāya</span>nti saggamokkhānaṃ ahitaṃ ananukūlaṃ. Sesamettha uttānameva. Paripuṇṇūpasampannatā, aññātikatā, antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā paṭiggahaṇaṃ, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  519. <p class="bodytext"><a name="para557-562"></a><span class="paranum">557-562</span>. Dutiyatatiyacatutthesu natthi vattabbaṃ, aṅgesu pana dutiye paripuṇṇūpasampannatā, pañcabhojanatā, antaraghare ṭhitāya anuññātappakārato aññathā vosāsanā, anivāraṇā, ajjhohāroti imāni pañca aṅgāni.</p>
  520. <p class="bodytext">Tatiye sekkhasammatatā, pubbe animantitatā, agilānatā, gharūpacārokkamanaṃ, ṭhapetvā niccabhattādīni aññaṃ āmisaṃ gahetvā bhuñjananti imāni pañca aṅgāni.</p>
  521. <p class="bodytext">Catutthe yathāvuttaāraññakasenāsanatā, yāvakālikassa atatthajātakatā, agilānatā, agilānāvasesakatā, appaṭisaṃviditatā, ajjhārāme paṭiggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imāni satta aṅgāni.</p>
  522. <p class="centered">Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  523. <p class="centered">Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  524. <p class="chapter">7. Sekhiyakaṇḍaṃ</p>
  525. <p class="subhead">1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext">Sekhiyesu <a name="M3.0104"></a><a name="V3.0095"></a> <span class="bld">sikkhitasikkhenā</span>ti catūhi maggehi tisso sikkhā sikkhitvā ṭhitena, sabbaso pariniṭṭhitakiccenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tādinā</span>ti aṭṭhahi lokadhammehi akampiyaṭṭhena tādinā.</p>
  527. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">Sikkhā karaṇīyā</span>ti ‘‘evaṃ nivāsessāmī’’ti ārāmepi antaragharepi sabbattha sikkhā kattabbā. Ettha ca yasmā vattakkhandhake vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva honti, tasmā pārājikādīsu viya paricchedo na kato, cārittanayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti evaṃ āpattināmena avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti evaṃ sabbasikkhāpadesu pāḷi āropitā. Padabhājane pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Vutta</span>nti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Yasmā aṭṭhaṅgulamattaṃ otāretvā nivatthameva nisinnassa caturaṅgulamattaṃ hoti, tasmā ubhopete aṭṭhakathāvādā ekaparicchedā. <span class="bld">Te sabbe</span>ti nivāsanadosā.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ panā</span>ti taṃ anādariyaṃ. Kiñcāpi kurundivādaṃ pacchā vadantena ‘‘parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpattī’’ti ayamattho patiṭṭhāpito, tathāpi nivāsanavattaṃ sādhukaṃ uggahetabbameva. Sañcicca anuggaṇhantassa anādariyaṃ siyā. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘ajānantassāti parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti, apica nivāsanavattaṃ uggahetabba’’nti.</p>
  529. <p class="bodytext"><span class="bld">Sacittaka</span>nti vatthuvijānanacittena paṇṇattivijānanacittena ca sacittakaṃ ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti vuttattā. ‘‘Pāṇātipātādi viya nivāsanadoso lokagarahito na hotīti paṇṇattivajja’’nti <a name="V3.0096"></a> <span class="bld">phussadevatthero</span> āha. <span class="bld">Upatissatthero</span> pana ‘‘yasmā anādariyavaseneva āpajjitabbattā kevalaṃ akusalameva, tañca pakatiyā vajjaṃ, sañcicca vītikkamanañca <a name="M3.0105"></a> domanassitasseva hoti, tasmā lokavajjaṃ akusalacittaṃ dukkhavedana’’nti āha. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo, aparimaṇḍalanivāsananti imāni panettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha purimāni dve tattha tattha vuttapaṭipakkhakaraṇañcāti tīṇiyeva honti.</p>
  530. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. Dutiyādīsu <span class="bld">anekappakāraṃ gihipāruta</span>nti setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutantiādi anekappabhedaṃ gihipārutaṃ. Tassattho khandhakeyeva āvi bhavissati. <span class="bld">Vihārepī</span>ti buddhupaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para578"></a><span class="paranum">578</span>. ‘‘Suppaṭicchanno’’ti vuttattā ‘‘sasīsaṃ pāruto sabbathā suppaṭicchannattā suppaṭicchanno nāma hotī’’ti yassa siyā, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na sasīsaṃ pārutenā’’</span>tiādi.</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>. <span class="bld">Ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā</span>ti ettha ‘‘gacchantopi parissayābhāvaṃ oloketuṃ labhatiyeva, tathā gāme pūja’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  533. <p class="centered">Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  534. <p class="subhead">2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. Dutiyavagge <span class="bld">hasanīyasmiṃ vatthusmi</span>nti hāsajanake kāraṇe.</p>
  536. <p class="centered">Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  537. <p class="subhead">3. Khambhakatavaggavaṇṇanā</p>
  538. <p class="bodytext"><a name="para603"></a><span class="paranum">603</span>. Tatiyavagge patte saññā pattasaññā, sā assa atthīti <span class="bld">pattasaññī,</span> attano bhājane upanibandhasaññī hutvāti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘patte saññaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>. <span class="bld">Oloṇī</span>ti <a name="V3.0097"></a> ekā byañjanavikati. ‘‘Yo koci suddho kañjikatakkādirasao’’ti keci. <span class="bld">Sākasūpeyya</span>-ggahaṇena yā kāci sūpeyyasākehi <a name="M3.0106"></a> katā byañjanavikati vuttā. <span class="bld">Maṃsarasādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena avasesā sabbāpi byañjanavikati saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘ṭhapetvā pana sūpaṃ avasesā sabbāpi sūpeyyā byañjanavikati rasaraso nāma hotī’’ti.</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>. <span class="bld">Samapuṇṇa</span>nti adhiṭṭhānupagassa pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ anatikkāmetvā racitaṃ. <span class="bld">Samabharita</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Phalāphalādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena odanādimpi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Heṭṭhā orohatī</span>ti samantā okāsasabbhāvato cāliyamānaṃ heṭṭhā bhassati. Matthake thūpīkataṃ pūvameva vaṭaṃsakasadisattā <span class="bld">‘‘pūvavaṭaṃsaka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Pupphavaṭaṃsakā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  541. <p class="bodytext">Yasmā ‘‘samatittiko piṇḍapāto paṭiggahetabbo’’ti vacanaṃ piṇḍapāto sampuṇṇo paṭiggahetabboti dīpeti, tasmā attano hatthagate patte piṇḍapāto diyyamāno thūpīkatopi ce hoti, vaṭṭatīti dīpeti. ‘‘Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti hi vacanaṃ paṭhamaṃ thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ pacchā paṭiggaṇhato āpattīti dīpeti. ‘‘Patte paṭiggaṇhato ca thūpīkataṃ hoti, vaṭṭati athūpīkatassa paṭiggahitattā, payogo pana natthi aññatra pubbadesā’’ti <span class="bld">kenaci</span> vuttaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ. ‘‘Na thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhātī’’ti vacanaṃ paṭhamaṃ thūpīkatasseva pacchā paṭiggaṇhanaṃ dīpeti. Na hi hatthagatepi patte diyyamānaṃ thūpīkataṃ gaṇhanto thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhanto nāma na hoti, na ca tena samatittiko piṇḍapāto paṭiggahitoti sakkā viññātuṃ. ‘‘Thūpīkata’’nti ca bhāvanapuṃsakaniddese gayhamāne ayamattho suṭṭhutaraṃ pākaṭoyevāti.</p>
  542. <p class="centered">Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  543. <p class="subhead">4. Sakkaccavaggavaṇṇanā</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. Catutthavagge <span class="bld">sapadāna</span>nti ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, anavakhaṇḍananti attho. Saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ<a name="M3.0107"></a>, anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā’’</span>ti.</p>
  545. <p class="bodytext"><a name="para611"></a><span class="paranum">611</span>. Yasmiṃ <a name="V3.0098"></a> samaye ‘‘pāṇo na hantabbo’’ti rājāno bheriṃ carāpenti, ayaṃ <span class="bld">māghātasamayo</span> nāma. Idha anāpattiyaṃ gilāno na āgato, tasmā gilānassapi āpatti. Sūpodanaviññattisikkhāpade <span class="bld">asañcicca assatiyā</span>ti ettha ‘‘mukhe pakkhipitvā puna vippaṭisārī hutvā chaḍḍentassa aruciyā pavisante ‘asañciccā’ti vuccati, viññattimpi aviññattimpi etasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ sahasā gahetvā bhuñjante ‘assatiyā’ti vuccatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  546. <p class="bodytext"><a name="para614-615"></a><span class="paranum">614-615</span>. Ujjhāne saññā ujjhānasaññā, sā assa atthīti <span class="bld">ujjhānasaññī</span>. ‘‘Mayūraṇḍaṃ atimahanta’’nti vacanato mayūraṇḍappamāṇo kabaḷo na vaṭṭati. Keci pana ‘‘mayūraṇḍato mahanto na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, ‘‘nātimahanta’’nti ca atimahantasseva paṭikkhittattā khuddake āpatti na dissati. ‘‘Mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇo’’ti iminā pana sāruppavasena khuddakampi paṭikkhipitvā paricchedo na dassitoti veditabbaṃ.</p>
  547. <p class="centered">Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  548. <p class="subhead">5. Kabaḷavaggavaṇṇanā</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>. Pañcamavagge <span class="bld">sabbaṃ hattha</span>nti ettha <span class="bld">hattha</span>-saddo tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘hatthamuddā’’tiādīsu viya, samudāye pavattavohārassa avayavepi vattanato ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati.</p>
  550. <p class="centered">Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  551. <p class="subhead">6. Surusuruvaggavaṇṇanā</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. Chaṭṭhavagge <span class="bld">sītīkato</span>ti sītaṭṭo, sītapīḷitoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Silakabuddho</span>ti parihāsavacanametaṃ. Silakañhi kañci disvā ‘‘buddho aya’’nti voharanti.</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. <span class="bld">Vilīvacchatta</span>nti <a name="M3.0108"></a> veṇuvilīvehi kataṃ chattaṃ. <span class="bld">Tatthajātakadaṇḍakena kata</span>nti tālapaṇṇaṃ saha daṇḍakena chinditvā tameva chattadaṇḍaṃ karonti gopālakādayo viya, taṃ sandhāyetaṃ <a name="V3.0099"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Chattapādukāya vā ṭhitaṃ hotī</span>ti ettha chattapādukā vuccati chattādhāro. Yasmiṃ chattaṃ apatamānaṃ katvā ṭhapenti, tādisikāya chattapādukāya ṭhitaṃ chattaṃ ‘‘chatta’’nti ajjhāharitabbaṃ. ‘‘Chattaṃ chattapādukāya ṭhita’’ntipi paṭhanti, tatthāpi ayamevattho.</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. <span class="bld">Cāpo</span>ti majjhe vaṅkā kācadaṇḍasadisā dhanuvikati. <span class="bld">Kodaṇḍo</span>ti vaṭṭaladaṇḍā dhanuvikati. <span class="bld">Paṭimukka</span>nti pavesitaṃ laggitaṃ.</p>
  555. <p class="centered">Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  556. <p class="subhead">7. Pādukavaggavaṇṇanā</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. Sattamavagge <span class="bld">paṭicchanno hutvā</span>ti so kira rattibhāge uyyānaṃ gantvā ambaṃ abhiruhitvā sākhāya sākhaṃ ambaṃ olokento vicari. Tassa tathā karontasseva ratti vibhāyi. So cintesi ‘‘sace idāni otaritvā gamissāmi, disvā maṃ coroti gahessanti, rattibhāge gamissāmī’’ti. Athekaṃ viṭapaṃ abhiruhitvā nilīno acchi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. So rukkhato otaranto ekaṃ olambinisākhaṃ gahetvā tesaṃ ubhinnampi antare patiṭṭhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ dvinnampi antarā rukkhato patito’’</span>ti. <span class="bld">Pāḷiyā atthaṃ na jānantī</span>ti attano gahaṇassa atthaṃ na jānanti.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātakapāḷiyaṃ</span> (jā. 1.4.33) pana ayaṃ gāthā –</p>
  559. <p class="gatha1">‘‘Sabbamidaṃ carimaṃ kataṃ, ubho dhammaṃ na passare;</p>
  560. <p class="gatha2">Ubho pakatiyā cutā, yo cāyaṃ mantejjhāpeti;</p>
  561. <p class="gathalast">Yo ca mantaṃ adhīyatī’’ti. –</p>
  562. <p class="unindented">Evamāgatā. Tassāyamattho (jā. aṭṭha. 3.4.33) – <span class="bld">sabbamidaṃ carimaṃ kata</span>nti yaṃ amhehi tīhi janehi kataṃ, sabbamidaṃ kiccaṃ lāmakaṃ nimmariyādaṃ adhammikaṃ. Evaṃ attano <a name="M3.0109"></a> corabhāvaṃ tesañca mantesu agāravaṃ garahitvā puna itare dveyeva garahanto <span class="bld">‘‘ubho dhammaṃ na passare’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ubho</span>ti ime dvepi janā garukārārahaṃ porāṇakadhammaṃ na passanti, tatova dhammapakatito cutā. Dhammo hi paṭhamuppattivasena <span class="bld">pakati</span> nāma. Vuttampi cetaṃ –</p>
  563. <p class="gatha1">‘‘Dhammo <a name="V3.0100"></a> have pāturahosi pubbe,</p>
  564. <p class="gathalast">Pacchā adhammo udapādi loke’’ti. (jā. 1.11.28);</p>
  565. <p class="unindented"><span class="bld">Yo cāya</span>nti yo ca ayaṃ nīce nisīditvā mante ajjhāpeti, yo ca ucce nisīditvā adhīyatīti.</p>
  566. <p class="bodytext"><span class="bld">Sālīna</span>nti ayaṃ gāthāpi –</p>
  567. <p class="gatha1">‘‘Sālīnaṃ odanaṃ bhuñje, suciṃ maṃsūpasecanaṃ;</p>
  568. <p class="gathalast">Tasmā etaṃ na sevāmi, dhammaṃ isīhi sevita’’nti. (jā. 1.4.34) –</p>
  569. <p class="unindented">Evaṃ jātake āgatā. Tattha <span class="bld">suci</span>nti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ. <span class="bld">Maṃsūpasecana</span>nti nānappakārāya maṃsavikatiyā sittaṃ bhuñje, bhuñjāmīti attho. Sesaṃ pākaṭameva.</p>
  570. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhiratthū</span>ti dhi atthu, nindā bhavatūti attho, garahāma taṃ mayanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Laddhalābho</span>ti dhanalābhaṃ yasalābhañca sandhāya vadati. <span class="bld">Vinipātanahetunā</span>ti vinipātanassa hetubhāvena. <span class="bld">Vutti nāma hotī</span>ti yathāvutto duvidhopi lābho apāyasaṃvattanikatāya samparāye vinipātanahetubhāvena pavattanato sampati adhammacaraṇena pavattanato ca vutti nāma hotīti attho. <span class="bld">Evarūpā yā vuttī</span>ti evarūpā dhanalābhayasalābhasaṅkhātā yā vutti. <span class="bld">Adhammacaraṇena vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo sampiṇḍanattho. <span class="bld">Tva</span>nti upayogatthe paccattavacanaṃ, taṃ icceva vā pāṭho. <span class="bld">Asmā</span>ti pāsāṇādhivacanametaṃ.</p>
  571. <p class="centered">Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  572. <p class="centered">Sesaṃ uttānameva.</p>
  573. <p class="centered">Sekhiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  574. <p class="bodytext">Adhikaraṇasamathesu <a name="M3.0110"></a><a name="V3.0101"></a> yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ āgataṭṭhāneyeva dassayissāma.</p>
  575. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  576. <p class="centered">Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  577. <p class="centered">Mahāvibhaṅgo niṭṭhito.</p>
  578. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  579. <p class="title">Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā</p>
  580. <p class="chapter">1. Pārājikakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)</p>
  581. <p class="subhead">1. Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  582. <p class="bodytext"><a name="para656"></a><span class="paranum">656</span>. Bhikkhunīvibhaṅge <a name="M3.0111"></a><a name="V3.0102"></a> <span class="bld">yo</span>ti yo bhikkhunīnaṃ vibhaṅgo. <span class="bld">Migāranattā</span>ti majjhapadalopenetaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘migāramātuyā pana nattā hotī’’</span>ti. <span class="bld">Migāramātā</span>ti visākhāyetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Navakammādhiṭṭhāyika</span>nti navakammasaṃvidhāyikaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutaṃ dhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘satipubbaṅgamāya paññāyā’’</span>ti. Sati pubbaṅgamā etissāti <span class="bld">satipubbaṅgamā</span>. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu viya. Atthaggahaṇe pana paññāya byāpāro adhiko paṭivijjhitabbassa atthassa atigambhīrattāti āha <span class="bld">‘‘paññāpubbaṅgamāya satiyā’’</span>ti. <span class="bld">Ālasiyavirahitā</span>ti kosajjarahitā. Yathā <a name="V3.0103"></a> aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti, ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphārikena cittena sabbakiccaṃ nipphādeti.</p>
  583. <p class="bodytext">Sabbā bhikkhuniyo satthuladdhūpasampadā saṅghato laddhūpasampadāti duvidhā. Garudhammapaaggahaṇena hi laddhūpasampadā mahāpajāpatigotamī satthusantikāva laddhūpasampadattā <span class="bld">satthuladdhūpasampadā</span> nāma. Sesā sabbāpi <span class="bld">saṅghato laddhūpasampadā</span>. Tāpi ekatoupasampannā ubhatoupasampannāti duvidhā. Tattha yā tā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā pañcasatā sākiyāniyo, tā <span class="bld">ekatoupasampannā</span> bhikkhusaṅghato eva laddhūpasampadattā, itarā <span class="bld">ubhatoupasampannā</span> ubhatosaṅghe upasampannattā. Ehibhikkhunībhāvena upasampannā pana bhikkhuniyo na santi tāsaṃ tathā <a name="M3.0112"></a> upasampadāya abhāvato. Yadi evaṃ ‘‘ehi bhikkhunī’’ti idha kasmā vuttanti? Desanāya sotapatitabhāvato. Ayañhi sotapatitatā nāma katthaci labbhamānassapi aggahaṇena hoti, yathā abhidhamme manodhātuniddese (dha. sa. 160-161) labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitāya na uddhaṭaṃ katthaci desanāya asambhavato, yathā tattheva vatthuniddese (dha. sa. 984 ādayo) hadayavatthu. Katthaci alabbhamānassapi gahaṇavasena yathāṭhitakappīniddese. Yathāha –</p>
  584. <p class="indent">‘‘Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti (pu. pa. 17).</p>
  585. <p class="unindented">Evamidhāpi alabbhamānagahaṇavasena veditabbaṃ. Parikappavacanañhetaṃ ‘‘sace bhagavā bhikkhunībhāvayogyaṃ kañci mātugāmaṃ ‘ehi bhikkhunī’ti vadeyya, evaṃ bhikkhunībhāvo siyā’’ti.</p>
  586. <p class="bodytext">Kasmā pana bhagavā evaṃ na kathesīti? Tathā katādhikārānaṃ abhāvato. Ye pana ‘‘anāsannāsannihitabhāvato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘bhikkhū eva hi satthu āsannacārino sadā sannihitā ca honti, tasmā te eva ‘ehibhikkhū’ti vattabbataṃ arahanti, na bhikkhuniyo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ satthu āsannadūrabhāvassa bhabbābhabbabhāvasiddhattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  587. <p class="indent">‘‘Saṅghāṭikaṇṇe <a name="V3.0104"></a> cepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo, atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto na maṃ passati. Yojanasate cepi so, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati <a name="M3.0113"></a> sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo, atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).</p>
  588. <p class="unindented">Tasmā akāraṇaṃ desato satthu āsannānāsannatā. Akatādhikāratāya pana bhikkhunīnaṃ ehibhikkhunūpasampadāya ayogyatā veditabbā.</p>
  589. <p class="bodytext">Yadi evaṃ yaṃ taṃ therīgāthāsu bhaddāya kuṇḍalakesāya vuttaṃ –</p>
  590. <p class="gatha1">‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;</p>
  591. <p class="gathalast">Ehi bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109);</p>
  592. <p class="unindented">Tathā <span class="bld">apadānepi</span> –</p>
  593. <p class="gatha1">‘‘Āyācito tadā āha, ehi bhaddeti nāyako;</p>
  594. <p class="gathalast">Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44);</p>
  595. <p class="unindented">Taṃ kathanti? Nayidaṃ ehibhikkhunībhāvena upasampadaṃ sandhāya vuttaṃ, upasampadāya pana hetubhāvato ‘‘yā satthu āṇatti, sā me āsūpasampadā’’ti vuttā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (therīgā. aṭṭha. 111) ‘‘ehi bhadde bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbaja upasampajjassūti maṃ avaca āṇāpesi, sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosī’’ti. <span class="bld">Apadānagāthāya</span>mpi evameva attho gahetabbo. Tasmā bhikkhunīnaṃ ehibhikkhunūpasampadā natthiyevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yathā cetaṃ sotapatitavasena ‘‘ehi <a name="V3.0105"></a> bhikkhunī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī’’ti idampi sotapatitavaseneva vuttanti daṭṭhabbaṃ saraṇagamanūpasampadāyapi bhikkhunīnaṃ asambhavato.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. Bhikkhuvibhaṅge ‘‘kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā’’ti avatvā ‘‘samāpajjeyyā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘bhikkhu āpattiyā na kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tabbahulanayenā</span>ti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato. Dissati hi tabbahulanayena tabbohāro yathā ‘‘brāhmaṇagāmo’’ti. Brāhmaṇagāmepi <a name="M3.0114"></a> hi antamaso rajakādīni pañca kulāni santi. <span class="bld">Sā</span>ti kiriyāsamuṭṭhānatā.</p>
  597. <p class="bodytext"><a name="para662"></a><span class="paranum">662</span>. <span class="bld">Tathevā</span>ti kāyasaṃsaggarāgena avassutoyevāti attho. Sesamettha uttānameva.</p>
  598. <p class="centered">Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  599. <p class="subhead">2. Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. Dutiye ‘‘kissa pana tvaṃ ayye jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanna’’nti vacanato ‘‘uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammā’’tiādivacanato ca bhikkhunīvibhaṅgaṃ patvā sādhāraṇāni sikkhāpadāni bhikkhūnaṃ uppannavatthusmiṃyeva ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatenapi, pārājikā hoti asaṃvāsā’’tiādinā nayena savisesampi avisesampi mātikaṃ ṭhapetvā anukkamena padabhājanaṃ āpattibhedaṃ tikacchedaṃ anāpattivārañca anavasesaṃ vatvā vitthāresi. Saṅgītikārakehi pana asādhāraṇapaññattiyoyeva idha vitthāritāti veditabbā.</p>
  601. <p class="bodytext">Atha uparimesu dvīsu apaññattesu aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññataranti idaṃ vacanaṃ na yujjatīti āha <span class="bld">‘‘idañca pārājikaṃ pacchā paññatta’’</span>ntiādi. Yadi evaṃ imasmiṃ okāse kasmā ṭhapitanti āha <span class="bld">‘‘purimena pana saddhiṃ yugaḷattā’’</span>tiādi, purimena saddhiṃ ekasambandhabhāvato idha vuttanti adhippāyo. ‘‘Aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññatara’’nti vacanato ca vajjapaṭicchādikaṃ yā paṭicchādeti, sāpi vajjapaṭicchādikāyevāti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi vajjapaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassitameva hotīti katvā <span class="bld">‘‘dukkhavedana’’</span>nti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  602. <p class="centered">Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  603. <p class="bodytext"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>. Tatiyaṃ <a name="M3.0115"></a><a name="V3.0106"></a> uttānatthameva.</p>
  604. <p class="subhead">4. Catutthapārājikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  605. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. Catutthe <span class="bld">lokassādamittasanthavavasenā</span>ti lokassādasaṅkhātassa mittasanthavassa vasena. Vuttamevatthaṃ pariyāyantarena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  606. <p class="bodytext"><span class="bld">Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seve</span>ti (pari. aṭṭha. 481) yā tisso itthiyo vuttā, tāsupi yaṃ taṃ methunaṃ nāma, taṃ na sevati. <span class="bld">Tayo purise</span>ti tayo purisepi upagantvā methunaṃ na sevati. <span class="bld">Tayo ca anariyapaṇḍake</span>ti ubhatobyañjanasaṅkhāte tayo anariye, tayo ca paṇḍaketi imepi cha jane upagantvā methunaṃ na sevati. <span class="bld">Na cācare methunaṃ byañjanasmi</span>nti anulomapārājikavasenapi attano nimitte methunaṃ nācarati. <span class="bld">Chejjaṃ siyā methunadhammapaccayā</span>ti siyā methunadhammapaccayā pārājikanti ayaṃ pañho aṭṭhavatthukaṃva sandhāya vutto. Tassā hi methunadhammassa pubbabhāgakāyasaṃsaggaṃ āpajjituṃ vāyamantiyā methunadhammapaccayā chejjaṃ hoti. Chedoyeva chejjaṃ.</p>
  607. <p class="bodytext"><span class="bld">Methunadhammassa pubbabhāgattā</span>ti iminā methunadhammassa pubbabhāgabhūto kāyasaṃsaggoyeva tattha <span class="bld">methunadhamma</span>-saddena vutto, na dvayaṃdvayasamāpattīti dīpeti. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇo</span>ti dvīhi sukkavissaṭṭhi vuttā. <span class="bld">Gamanuppādana</span>nti sañcarittaṃ. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti ‘‘saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ sādiyeyyā’’tiādīsu. Sesamettha uttānameva. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamassa vatthussa pūraṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  608. <p class="centered">Catutthapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  609. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅge pārājikakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  610. <p class="centered">Pārājikakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  611. <p class="chapter">2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)</p>
  612. <p class="subhead">1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para679"></a><span class="paranum">679</span>. Saṅghādisesakaṇḍassa <a name="M3.0116"></a><a name="V3.0107"></a> paṭhamasikkhāpade <span class="bld">dvīsu janesū</span>ti aḍḍakārakesu dvīsu janesu. <span class="bld">Yo kocī</span>ti tesuyeva dvīsu yo koci, añño vā tehi āṇatto. <span class="bld">Dutiyassa ārocetī</span>ti etthāpi dvīsu janesu yassa kassaci dutiyassa kathaṃ yo koci ārocetīti evamattho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘dutiyassa ārocetīti etthāpi eseva nayo’’</span>ti. <span class="bld">Gatigata</span>nti cirakālapavattaṃ.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattī</span>ti āpajjanaṃ. <span class="bld">Saha vatthujjhācārā</span>ti vatthuvītikkamena saha. Sahayoge karaṇavacanappasaṅge idaṃ nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Nissāretī</span>ti āpannaṃ bhikkhunisaṅghamhā nissāreti. Hetumhi cāyaṃ kattuvohāro. Nissāraṇahetubhūto hi dhammo <span class="bld">nissāraṇīyo</span>ti vutto. Gīvāyeva hoti, na pārājikaṃ anāṇattiyā gahitattā. Yathā dāsadāsīvāpīādīni sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, evaṃ tesaṃ atthāya aḍḍakaraṇampi na vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘ayaṃ akappiyaaḍḍo nāma, na vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
  615. <p class="bodytext">Ettha ca sace adhikaraṇaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ eso dāso, dāsī, vāpī, khettaṃ, ārāmo, ārāmavatthu, gāvo, ajā, kukkuṭā’’tiādinā voharati, akappiyaṃ. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ ārāmiko, ayaṃ vāpī itthannāmena saṅghassa bhaṇḍadhovanatthāya dinnā, ito khettato ārāmato uppajjanakacatupaccayā ito gāvito mahiṃsito ajāto uppajjanakagorasā itthannāmena saṅghassa dinnāti pucchite vā apucchite vā vattuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Sesamettha uttānameva. Anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  616. <p class="centered">Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  617. <p class="subhead">2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>. Dutiye <a name="M3.0117"></a><a name="V3.0108"></a> <span class="bld">mallagaṇabhaṭiputtagaṇādika</span>ntiādīsu <span class="bld">mallagaṇo</span> nāma nārāyanabhattiko tattha tattha pānīyaṭṭhapanapokkharaṇīkhaṇanādipuññakammakārako gaṇo, <span class="bld">bhaṭiputtagaṇo</span> nāma kumārabhattikagaṇo. <span class="bld">Dhammagaṇo</span>ti sāsanabhattigaṇo anekappakārapuññakammakārakagaṇo vuccati. <span class="bld">Gandhikaseṇī</span>ti anekappakārasugandhivikatikārako gaṇo. <span class="bld">Dussikaseṇī</span>ti pesakārakagaṇo. <span class="bld">Kappagatika</span>nti kappiyabhāvaṃ gataṃ.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuṭṭhāpentiyā</span>ti upasampādentiyā. ‘‘Coriṃ vuttanayena anāpucchā pabbājentiyā dukkaṭa’’nti vadanti. Paṇṇattiṃ ajānantā ariyāpi vuṭṭhāpentīti vā kammavācāpariyosāne āpattikkhaṇe vipākābyākatasamaṅgitāvasena vā <span class="bld">‘‘ticitta’’</span>nti vuttanti veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva. Coritā, corisaññā, aññatra anuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  620. <p class="centered">Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  621. <p class="subhead">3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>. Tatiye <span class="bld">parikkhepaṃ atikkāmentiyā</span>ti sakagāmato aññassa gāmassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā. ‘‘Gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti hi vacanato aññassa gāmassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā eva āpatti, na sakagāmassa. Añño hi gāmo gāmantaraṃ. <span class="bld">Aparikkhittassa gāmassa upacāra</span>nti ettha <span class="bld">upacāra</span>-saddena gharūpacārato paṭhamaleḍḍupātasaṅkhātaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃ gahitaṃ, na tato dutiyaleḍḍupātasaṅkhāto upacāroti āha <span class="bld">‘‘parikkhepārahaṭṭhāna’’</span>nti. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘upacāraṃ atikkāmentiyā’’ti vuttaṃ. Aññathā yathā vikālagāmappavisanasikkhāpade ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassā’’ti (pāci. 513) vuttaṃ, evamidhāpi ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantiyā’’ti vadeyya. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vihārassa</span> <a name="M3.0118"></a> <span class="bld">catugāmasādhāraṇattā</span>ti iminā ‘‘vihārato ekaṃ gāmaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti ettha <a name="V3.0109"></a> kāraṇamāha. Vihārassa catugāmasādhāraṇattāyeva hi catūsu gāmesu yaṃkiñci ekaṃ gāmaṃ gantuṃ vaṭṭati.</p>
  623. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthā</span>ti yassaṃ nadiyaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ pādaṃ uttārentiyā āpatti thullaccayassa, dutiyaṃ pādaṃ uttārentiyā āpatti saṅghādisesassā’’ti vacanato nadiṃ otaritvā padasā uttarantiyā eva āpattīti āha <span class="bld">‘‘setunā gacchati, anāpattī’’</span>tiādi. <span class="bld">Paratīrameva akkamantiyā anāpattī</span>ti nadiṃ anotaritvā yānanāvādīsu aññatarena gantvā paratīrameva akkamantiyā anāpatti. <span class="bld">Ubhayatīresu vicaranti, vaṭṭatī</span>ti idaṃ asatipi nadīpāragamane upari vakkhamānassa vinicchayassa phalamattadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Orimatīrameva āgacchati, āpattī</span>ti paratīraṃ gantukāmatāya otiṇṇattā vuttaṃ. <span class="bld">Tameva tīra</span>nti tameva orimatīraṃ. <span class="bld">Anāpattī</span>ti paratīraṃ gantukāmatāya abhāvato anāpatti.</p>
  624. <p class="bodytext"><span class="bld">Tādise araññe</span>ti ‘‘bahiindakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) evaṃ vuttalakkhaṇe araññe. Atha tādisasseva araññassa gahitabhāvo kathaṃ viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘tenevā’’</span>tiādi. Iminā hi aṭṭhakathāvacanena īdisepi gāmasamīpe dassanūpacāre vijahite satipi savanūpacāre āpatti hotīti viññāyati. Maggamūḷhā uccāsaddaṃ karontīti āha <span class="bld">‘‘maggamūḷhasaddena viyā’’</span>ti. <span class="bld">Saddāyantiyā</span>ti saddaṃ karontiyā. <span class="bld">Purimāyo</span>ti puretaraṃ gacchantiyo. <span class="bld">Aññaṃ maggaṃ gaṇhātī</span>ti maggamūḷhattā, na ohātuṃ, tasmā dvinnampi anāpatti. Sesamettha uttānameva. Anantarāyena ekabhāvo, gāmantaragamanādīsu aññataratāpajjanaṃ, āpadāya abhāvoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  625. <p class="centered">Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  626. <p class="subhead">4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>. Catutthe <span class="bld">kārakagaṇassā</span>ti ukkhepanīyakammakārakagaṇassa. Tecattālīsappabhedaṃ vattaṃ khandhake āvi bhavissati. <span class="bld">Netthāravatte</span>ti nittharaṇahetumhi <a name="M3.0119"></a> vatte. Sesaṃ uttānameva. Dhammena kammena ukkhittatā, aññatra anuññātakāraṇā osāraṇanti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  628. <p class="centered">Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  629. <p class="subhead">5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para701"></a><span class="paranum">701</span>. Pañcame <a name="V3.0110"></a> <span class="bld">etaṃ na vutta</span>nti ‘‘bhikkhuniyā avassutabhāvo daṭṭhabbo’’ti etaṃ niyamanaṃ na vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ niyametvā avacanaṃ. <span class="bld">Pāḷiyā sametī</span>ti ‘‘ekato avassute’’ti avisesetvā vuttapāḷiyā ‘‘anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’ti imāya ca pāḷiyā sameti. Yadi hi puggalassa avassutabhāvo nappamāṇaṃ, kiṃ ‘‘anavassutoti jānantī’’ti iminā vacanena, ‘‘anāpatti ubhatoanavassutā honti, anavassutā paṭiggaṇhātī’’ti ettakameva vattabbaṃ siyā. <span class="bld">‘‘Ubhatoanavassutā honti, anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’</span>ti imassa ca anāpattivārassa ayamattho. Ubho ce anavassutā, sabbathāpi anāpatti. Atha bhikkhunī anavassutā samānā avassutampi ‘‘anavassuto’’ti saññāya tassa hatthato paṭiggaṇhāti, evampi anāpatti. Atha sayaṃ anavassutāpi aññaṃ anavassutaṃ vā avassutaṃ vā ‘‘avassuto’’ti jānāti, dukkaṭameva. Vuttañhetaṃ anantarasikkhāpade ‘‘kissa tvaṃ ayye na paṭiggaṇhāsīti. Avassutā ayyeti. Tvaṃ pana ayye avassutāti. Nāhaṃ ayye avassutā’’ti. Sesamettha uttānameva. Udakadantaponato aññaṃ ajjhoharaṇīyaṃ, ubhatoavassutatā, sahatthā gahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  631. <p class="centered">Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  632. <p class="subhead">6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para705"></a><span class="paranum">705</span>. Chaṭṭhe parivāragāthāya ayamattho. <span class="bld">Na deti na paṭiggaṇhātī</span>ti (pari. aṭṭha. 481) na uyyojikā deti, nāpi uyyojitā tassā hatthato gaṇhāti<a name="M3.0120"></a>. <span class="bld">Paṭiggaho tena na vijjatī</span>ti teneva kāraṇena uyyojikāya hatthato uyyojitāya paṭiggaho na vijjati. <span class="bld">Āpajjati garuka</span>nti evaṃ santepi avassutassa hatthato piṇḍaggahaṇe uyyojentī saṅghādisesāpattiṃ āpajjati. <span class="bld">Tañca paribhogapaccayā</span>ti tañca pana āpattiṃ āpajjamānā tassā uyyojitāya paribhogapaccayā āpajjati. Tassā hi bhojanapariyosāne uyyojikāya saṅghādiseso hoti. Sesamettha uttānameva. Manussapurisatā, aññatra anuññātakāraṇā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā bhuñjāti uyyojanā, tena vacanena gahetvā itarissā bhojanapariyosānanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  634. <p class="centered">Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  635. <p class="subhead">7. Sattamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  636. <p class="bodytext"><a name="para709"></a><span class="paranum">709</span>. Sattame <a name="V3.0111"></a> <span class="bld">kinnumāva samaṇiyo</span>ti kiṃ nu imā eva samaṇiyo. <span class="bld">Tāsāha</span>nti tāsaṃ ahaṃ. Sesaṃ uttānameva.</p>
  637. <p class="centered">Sattamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para715"></a><span class="paranum">715</span>. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.</p>
  639. <p class="subhead">9. Navamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para721"></a><span class="paranum">721</span>. Navame <span class="bld">vajjappaṭicchādikā</span>ti khuddānukhuddakavajjassa paṭicchādikā. Samanubhāsanakammakāle cettha dve tisso ekato samanubhāsitabbā.</p>
  641. <p class="centered">Navamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para727"></a><span class="paranum">727</span>. Dasamaṃ uttānatthameva.</p>
  643. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅge saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  644. <p class="centered">Saṅghādisesakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  645. <p class="chapter">3. Nissaggiyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)</p>
  646. <p class="bodytext"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>. Nissaggiyesu <a name="M3.0121"></a><a name="V3.0112"></a> paṭhamaṃ uttānameva.</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>. Dutiye <span class="bld">‘‘ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdha</span>nti nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yathādāneyeva upanetabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Yathādāneyeva upanetabba</span>nti yathā dāyakena dinnaṃ, tathā upanetabbaṃ, akālacīvarapakkheyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ hoti. Ettha ca bhājāpitāya laddhacīvarameva nissaggiyaṃ hoti, taṃ vinayakammaṃ katvāpi attanā na labhati. Sesamettha uttānameva. Akālacīvaratā, tathāsaññitā, kālacīvaranti adhiṭṭhāya lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para743"></a><span class="paranum">743</span>. Tatiye <span class="bld">meta</span>nti me etaṃ. Sakasaññāya gahitattā pācittiyaṃ dukkaṭañca vuttaṃ. Itarathā bhaṇḍagghena kāretabbaṃ. Upasampannatā, parivattitacīvarassa vikappanupagatā, sakasaññāya acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para748-752"></a><span class="paranum">748-752</span>. Catutthe <span class="bld">āhaṭasappiṃ datvā</span>ti attano datvā. <span class="bld">Yamakaṃ pacitabba</span>nti sappiñca telañca ekato katvā pacitabbaṃ. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññāpanaṃ, paṭilābhoti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para753"></a><span class="paranum">753</span>. Pañcame <span class="bld">sā</span>ti thullanandā. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ sikkhamānā. <span class="bld">Cetāpetvāti jānāpetvā icceva attho</span>ti idha vuttaṃ, <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā) pana ‘‘aññaṃ cetāpetvāti attano kappiyabhaṇḍena idaṃ nāma āharāti aññaṃ parivattāpetvā’’ti vuttaṃ, tasmā ‘‘cetāpetvā’’ti imassa parivattāpetvātipi attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Aññaṃ cetāpeyyā</span>ti ‘‘evaṃ me idaṃ datvā aññampi āharissatī’’ti maññamānā ‘‘na me iminā attho, idaṃ nāma me āharā’’ti tato aññaṃ cetāpeyya.</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para758"></a><span class="paranum">758</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0122"></a><a name="V3.0113"></a> <span class="bld">dhammakicca</span>nti puññakammaṃ. <span class="bld">Pāvārikassā</span>ti dussavāṇijakassa. Yāya cetāpitaṃ, tassāyeva nissaggiyaṃ nissaṭṭhapaṭilābho ca, tasmā tāya bhikkhuniyā nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvā yathādāne upanetabbaṃ, na attanā gahetabbaṃ. <span class="bld">Aññassatthāyā</span>ti cīvarādīsu aññatarassatthāya. <span class="bld">Aññuddisikenā</span>ti purimassevatthadīpanaṃ. <span class="bld">Parikkhārenā</span>ti kappiyabhaṇḍena.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. Sattame <span class="bld">sayaṃ yācitakenā</span>ti sayaṃ yācitakenāpīti attho. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tena ca parikkhārena sayampi yācitvā’’ti vuttaṃ, tatoyeva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘saññācikenāti sayaṃ yācitakenāpī’’ti attho vutto.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para768-773"></a><span class="paranum">768-773</span>. Aṭṭhamanavamadasamāni uttānatthāneva.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. Ekādasame yasmā pavāritaṭṭhāne viññatti nāma na paṭisedhetabbā, tasmā bhagavā dhammanimantanavasena pavāritaṭṭhāne ‘‘vadeyyāsi yenattho’’ti vuttāya ‘‘catukkaṃsaparamaṃ viññāpetabba’’nti paricchedaṃ dassetīti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakapavārite ca aññena kismiñcideva guṇe parituṭṭhena vadeyyāsi yenatthoti vuttāya viññāpetabba’’nti vuttaṃ.</p>
  655. <p class="bodytext"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>. Dvādasamaṃ uttānatthameva.</p>
  656. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅge nissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  657. <p class="centered">Nissaggiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  658. <p class="chapter">4. Pācittiyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)</p>
  659. <p class="subhead">1. Lasuṇavaggavaṇṇanā</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para793-797"></a><span class="paranum">793-797</span>. Pācittiyesu <a name="M3.0123"></a><a name="V3.0114"></a> lasuṇavaggassa paṭhame jātiṃ saratīti <span class="bld">jātissaro. Sabhāvenevā</span>ti sūpasampākādiṃ vināva. <span class="bld">Badarasāḷavaṃ</span> nāma badaraphalāni sukkhāpetvā cuṇṇetvā kattabbā khādanīyavikati. Sesamettha uttānameva. Āmakalasuṇañceva ajjhoharaṇañcāti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para798-802"></a><span class="paranum">798-802</span>. Dutiyatatiyacatutthāni uttānatthāneva.</p>
  662. <p class="bodytext"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>. Pañcame <span class="bld">dvinnaṃ pabbānaṃ uparī</span>ti ettha dvinnaṃ aṅgulīnaṃ saha pavesane ekekāya aṅguliyā ekekaṃ pabbaṃ katvā dvinnaṃ pabbānaṃ upari. Ekaṅgulipavesane dvinnaṃ pabbānaṃ upari na vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Mahāpaccariyampi</span> ayameva nayo dassito. Udakasuddhipaccayena pana satipi phassasādiyane yathāvuttaparicchede anāpatti.</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para815-817"></a><span class="paranum">815-817</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">āsumbhitvā</span>ti pātetvā. <span class="bld">Dadhimatthū</span>ti dadhimaṇḍaṃ dadhimhi pasannodakaṃ. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti imāni panettha dve aṅgāni.</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para822"></a><span class="paranum">822</span>. Sattame ‘‘paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ pubbapayogadukkaṭassa nidassanamattanti āha <span class="bld">‘‘na kevalaṃ paṭiggahaṇeyeva hotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pamāṇa</span>nti pācittiyāpattiyā pamāṇaṃ. Imehiyeva dvīhi pācittiyaṃ hoti, nāññehi bhajjanādīhīti attho. Vuttamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃ pubbāparaviruddha</span>nti punapi vuttanti vuttavādaṃ sandhāyāha. Aññāya viññattiyā laddhampi hi anāṇattiyā viññattiyā imissā <a name="V3.0115"></a> aviññattiyā laddhapakkhaṃ bhajati, tasmā heṭṭhā aviññattiyā laddhe karaṇakārāpanesu visesaṃ avatvā idha visesavacanaṃ pubbāparaviruddhaṃ. Yadi cettha karaṇe pācittiyaṃ, kārāpanepi pācittiyeneva bhavitabbaṃ. Atha kārāpane dukkaṭaṃ, karaṇepi dukkaṭeneva bhavitabbaṃ. Na hi karaṇe vā kārāpane vā viseso atthi, tasmā aññāya viññattiyā <a name="M3.0124"></a> laddhaṃ sayaṃ bhajjanādīni katvāpi kārāpetvāpi bhuñjantiyā dukkaṭamevāti idamettha sanniṭṭhānaṃ. <span class="bld">Avisesena vutta</span>nti karaṇakārāpanānaṃ sāmaññato vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Sattannaṃ dhaññānaṃ aññatarassa viññāpanaṃ vā viññāpāpanaṃ vā, paṭilābho, bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā ajjhoharaṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>. Aṭṭhame <span class="bld">nibbiṭṭho</span>ti patiṭṭhāpito. <span class="bld">Keṇī</span>ti rañño dātabbassa āyassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ṭhānantara</span>nti gāmajanapadādiṭhānantaraṃ. Sesamettha uttānameva. Uccārādibhāvo, anavalokanaṃ, vaḷañjanaṭṭhānaṃ, tirokuṭṭapākāratā, chaḍḍanaṃ vā chaḍḍāpanaṃ vāti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para830"></a><span class="paranum">830</span>. Navame <span class="bld">sabbesa</span>nti bhikkhussa bhikkhuniyā ca. Idha khettapālakā ārāmādigopakā ca <span class="bld">sāmikā</span> eva.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para836"></a><span class="paranum">836</span>. Dasame <span class="bld">ekapayogenā</span>ti ekadisāvalokanapayogena. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti yesaṃ naccaṃ passati. Kiñcāpi sayaṃ naccanādīsu pācittiyaṃ pāḷiyaṃ na vuttaṃ, tathāpi aṭṭhakathāpamāṇena gahetabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbaaṭṭhakathāsu vutta’’</span>nti āha. <span class="bld">‘‘Ārāme ṭhatvā</span>ti na kevalaṃ ṭhatvā, tato tato gantvāpi sabbiriyāpathehi labhati, ‘ārāme ṭhitā’ti pana ārāmapariyāpannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Itarathā nisinnāpi na labheyyā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Sesamettha uttānameva. Naccādīnaṃ aññataratā, aññatra anuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanaṃ vā savanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  668. <p class="centered">Lasuṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  669. <p class="subhead">2. Andhakāravaggavaṇṇanā</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para841"></a><span class="paranum">841</span>. Andhakāravaggassa paṭhame <span class="bld">dāne vā pūjāya vā</span>ti dānanimittaṃ vā pūjānimittaṃ vā. <a name="V3.0116"></a> <span class="bld">Mantetī</span>ti katheti. Rattandhakāratā, purisassa hatthapāse ṭhānaṃ vā sallapanaṃ vā, sahāyābhāvo, rahopekkhatāti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para842-846"></a><span class="paranum">842-846</span>. Dutiyatatiyacatutthāni uttānatthāneva.</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para856-857"></a><span class="paranum">856-857</span>. Pañcame <a name="M3.0125"></a> <span class="bld">anovassakaṃ atikkāmentiyā</span>ti channassa anto nisīditvā pakkamantiṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Upacāro dvādasahattho’’ti vadanti. <span class="bld">Pallaṅkassa anokāse</span>ti ūrubaddhāsanassa anokāse appahonte. Purebhattatā, antaraghare nisajjā, āsanassa pallaṅkokāsatā, aññatra anuññātakāraṇā anāpucchanaṃ, vuttaparicchedātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para859-864"></a><span class="paranum">859-864</span>. Chaṭṭhasattamādīni uttānatthāneva.</p>
  674. <p class="centered">Andhakāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  675. <p class="subhead">3. Naggavaggavaṇṇanā</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para883-887"></a><span class="paranum">883-887</span>. Naggavaggassa paṭhamadutiyāni uttānatthāneva.</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para893"></a><span class="paranum">893</span>. Tatiye <span class="bld">visibbetvā</span>ti dussibbitaṃ puna sibbanatthāya visibbetvā vijaṭetvā. <span class="bld">Aññatra catūhapañcāhā</span>ti visibbitadivasato pañca divase atikkamitvā. Nivāsanapāvuraṇūpagacīvaratā, upasampannāya santakatā, sibbanatthāya visibbanaṃ vā visibbāpanaṃ vā, aññatra anuññātakāraṇā pañcāhātikkamo, dhuranikkhepoti imāni panettha pañca aṅgāni.</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para898"></a><span class="paranum">898</span>. Catutthe <span class="bld">pañcannaṃ cīvarāna</span>nti ticīvaraṃ udakasāṭikā saṅkaccikāti imesaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ. Pañcannaṃ cīvarānaṃ aññataratā, pañcāhātikkamo, anuññātakāraṇābhāvo, aparivattananti imāni panettha cattāri aṅgāni.</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para902"></a><span class="paranum">902</span>. Pañcamaṃ uttānatthameva.</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para907"></a><span class="paranum">907</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0117"></a> <span class="bld">cīvaralābha</span>nti labhitabbacīvaraṃ. Vikappanupagapacchimatā, saṅghassa pariṇatabhāvo, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para911"></a><span class="paranum">911</span>. Sattamaṃ uttānatthameva.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0126"></a> <span class="bld">kumbhathūṇaṃ</span> nāma kumbhasaddo, tena caranti kīḷanti, taṃ vā sippaṃ etesanti <span class="bld">kumbhathūṇikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ghaṭakena kīḷanakā’’</span>ti. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.13) pana ‘‘kumbhathūṇaṃ nāma caturassaambaṇakatāḷa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Caturassaambaṇakatāḷaṃ</span> nāma rukkhasāradantādīsu yena kenaci caturassaambaṇaṃ katvā catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Bimbisaka</span>ntipi tasseva vevacanaṃ, taṃ vādenti, taṃ vā sippaṃ etesanti <span class="bld">kumbhathūṇikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘bimbisakavādakātipi vadantī’’</span>ti. Samaṇacīvaratā, ṭhapetvā sahadhammike mātāpitaro ca aññesaṃ dānaṃ, atāvakālikatāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>. Navamaṃ uttānatthameva.</p>
  684. <p class="bodytext"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>. Dasame <span class="bld">dhammikaṃ kathinuddhāra</span>nti sabbāsaṃ bhikkhunīnaṃ akālacīvaraṃ dātukāmena upāsakena yattako atthāramūlako ānisaṃso, tato adhikaṃ vā samakaṃ vā datvā yācitakena samaggena bhikkhunisaṅghena yaṃ kathinaṃ ñattidutiyena kammena antarā uddharīyati, tassa so uddhāro dhammikoti vuccati, evarūpaṃ kathinuddhāranti attho. Sesaṃ uttānatthameva.</p>
  685. <p class="centered">Naggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  686. <p class="bodytext"><a name="para932"></a><span class="paranum">932</span>. Tuvaṭṭavagge sabbaṃ uttānameva.</p>
  687. <p class="subhead">5. Cittāgāravaggavaṇṇanā</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. Cittāgāravaggassa paṭhame <span class="bld">kīḷanaupavana</span>nti antonagare ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">kīḷanuyyāna</span>nti bahinagare ṭhitaṃ sandhāya. <span class="bld">Pāṭekkā āpattiyo</span>ti gīvāya parivaṭṭanappayogagaṇanāya āpattiyo, na ummīlanagaṇanāya. <span class="bld">‘‘Ajjhārāme rājāgārādīni karonti</span><a name="V3.0118"></a>, <span class="bld">tāni passantiyā anāpattī’’</span>ti vacanato ‘‘antoārāme tattha tattha gantvā naccādīni passituṃ labhatī’’tipi siddhaṃ.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para982"></a><span class="paranum">982</span>. Dutiyādīni <a name="M3.0127"></a> uttānatthāneva.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>. Navame hatthiādīsu <span class="bld">sippa</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo, tathā āthabbaṇādīsu <span class="bld">manta</span>-saddo. Tattha <span class="bld">āthabbaṇamanto</span> nāma āthabbaṇavedavihito parūpaghātakaro manto, <span class="bld">khīlanamanto</span> nāma dārusārakhīlaṃ mantetvā pathaviyaṃ pavesetvā māraṇamanto, <span class="bld">agadappayogo</span> visayojanaṃ. <span class="bld">Nāgamaṇḍala</span>nti sappānaṃ pavesanivāraṇatthaṃ maṇḍalabaddhamanto.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para1018"></a><span class="paranum">1018</span>. Dasamaṃ uttānatthameva.</p>
  692. <p class="centered">Cittāgāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>. Ārāmavagge sabbaṃ uttānatthameva.</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para1067"></a><span class="paranum">1067</span>. Gabbhinivaggepi sabbaṃ suviññeyyameva.</p>
  695. <p class="subhead">8. Kumāribhūtavaggavaṇṇanā</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para1119"></a><span class="paranum">1119</span>. Kumāribhūtavaggassa paṭhame <span class="bld">sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā</span>ti gabbhinivagge sabbapaṭhamaṃ vuttā dve sikkhamānā. <span class="bld">Sikkhamānā icceva vattabbā</span>ti sammutikammādīsu evaṃ vattabbā. <span class="bld">Gihigatāti vā kumāribhūtāti vā na vattabbā</span>ti sace vadanti, kammaṃ kuppatīti adhippāyo. Ito paraṃ navamapariyosānaṃ uttānatthameva.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para1163"></a><span class="paranum">1163</span>. Dasame <span class="bld">apubbasamuṭṭhānasīsa</span>nti paṭhamapārājikasamuṭṭhānādīsu terasasu samuṭṭhānesu ananuññātasamuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi ito pubbe tādisassa samuṭṭhānasīsassa anāgatattā ‘‘apubbasamuṭṭhānasīsa’’nti vuttaṃ.</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para1166"></a><span class="paranum">1166</span>. Ekādasamādīni <a name="V3.0119"></a> uttānatthāneva.</p>
  699. <p class="centered">Kumāribhūtavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  700. <p class="subhead">9. Chattupāhanavaggavaṇṇanā</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para1214"></a><span class="paranum">1214</span>. Chattupāhanavaggassa <a name="M3.0128"></a> ekādasame <span class="bld">upacāraṃ sandhāyā</span>ti samantā dvādasahatthupacāraṃ sandhāya. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  702. <p class="centered">Chattupāhanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  703. <p class="bodytext">Giraggasamajjādīni acittakāni lokavajjānīti vuttattā naccanti vā vaṇṇakanti vā ajānitvāva passantiyā vā nahāyantiyā vā āpattisambhavato vatthuajānanacittena <span class="bld">acittakāni,</span> naccanti vā vaṇṇakanti vā jānitvā passantiyā vā nahāyantiyā vā akusaleneva āpajjanato <span class="bld">lokavajjānī</span>ti veditabbāni. Corīvuṭṭhāpanādīni <span class="bld">corī</span>tiādinā vatthuṃ jānitvā karaṇe eva āpattisambhavato <span class="bld">sacittakāni,</span> upasampadādīnaṃ ekantaakusalacitteneva akattabbattā <span class="bld">paṇṇattivajjāni</span>. ‘‘Idha sacittakācittakatā paṇṇattijānanājānanatāya aggahetvā vatthujānanājānanatāya gahetabbā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  704. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅge khuddakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  705. <p class="centered">Pācittiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  706. <p class="chapter">5. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)</p>
  707. <p class="subhead">Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para1228"></a><span class="paranum">1228</span>. Pāṭidesanīyā <a name="M3.0129"></a><a name="V3.0120"></a> nāma ye aṭṭha dhammā saṅkhepeneva saṅgahaṃ āruḷhāti sambandho. <span class="bld">Pāḷivinimuttakesū</span>ti pāḷiyaṃ anāgatesu sappiādīsu.</p>
  709. <p class="centered">Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  710. <p class="centered">Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  711. <p class="bodytext">Ye pana pañcasattati sekhiyā dhammā uddiṭṭhā, ye ca tesaṃ anantarā sattādhikaraṇavhayā dhammā uddiṭṭhāti sambandho. Tattha <span class="bld">tesa</span>nti tesaṃ sekhiyānaṃ. <span class="bld">Sattādhikaraṇavhayā</span>ti sattādhikaraṇasamathasaṅkhātā. Taṃ atthavinicchayaṃ tādisaṃyeva yasmā vidū vadantīti attho.</p>
  712. <p class="bodytext">Yathā niṭṭhitāti sambandho. <span class="bld">Sabbāsavapahaṃ magga</span>nti sabbāsavavighātakaṃ arahattamaggaṃ <span class="bld">patvā</span> sasantāne uppādetvā. <span class="bld">Passantu nibbuti</span>nti maggañāṇalocanena nibbānaṃ sacchikarontu, pappontūti vā pāṭho. Tattha <span class="bld">nibbuti</span>nti khandhaparinibbānaṃ gahetabbaṃ.</p>
  713. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ.</p>
  714. <p class="centered">Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  715. <p class="centered">Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  716. <p class="centered">Pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  717. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  718. <p class="chapter">Mahāvagga-ṭīkā</p>
  719. <p class="chapter">1. Mahākhandhakaṃ</p>
  720. <p class="subhead">Bodhikathāvaṇṇanā</p>
  721. <p class="bodytext">Idāni <a name="M3.0131"></a><a name="V3.0121"></a> ubhatovibhaṅgānantaraṃ saṅgahamāropitassa mahāvaggacūḷavaggasaṅgahitassa khandhakassa atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhitukāmo <span class="bld">‘‘ubhinnaṃ pātimokkhāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">ubhinnaṃ pātimokkhāna</span>nti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ. Pātimokkhaggahaṇena hettha tesaṃ vibhaṅgo abhedena gahito. Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho. Khandhānaṃ samūho <span class="bld">khandhako,</span> khandhānaṃ vā pakāsanato dīpanato <span class="bld">khandhako</span>. ‘‘Khandhā’’ti cettha pabbajjupasampadādivinayakammasaṅkhātā cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā. Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘paññattiyo’’ti vuccanti. Paññattiyañca khandhasaddo dissati ‘‘dārukkhandho aggikkhandho’’tiādīsu viya. Apica bhāgarāsaṭṭhatāpettha yujjatiyeva tāsaṃ paññattīnaṃ bhāgato rāsito ca vibhattattā. <span class="bld">Khandhakovidā</span>ti paññattibhāgarāsaṭṭhavasena khandhaṭṭhe kovidā.</p>
  722. <p class="bodytext">Padabhājanīye <a name="V3.0122"></a> yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Te ce puna vadeyyāmā</span>ti te ce aṭṭhakathānaye punapi vadeyyāma. Atha vā padabhājanīye yesaṃ padānaṃ ye atthā heṭṭhā pakāsitā, te ce atthe puna vadeyyāmāti yojetabbaṃ. Imasmiṃ pakkhe hi-saddo padapūraṇe daṭṭhabbo. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti saṃvaṇṇanāpariyosānaṃ. <span class="bld">Uttānā ceva ye atthā</span>ti ye atthā pubbe apakāsitāpi uttānā agambhīrā.</p>
  723. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Visesakāraṇaṃ natthī</span>ti ‘‘yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi, tena <a name="M3.0132"></a> samayenā’’tiādinā vuttakāraṇaṃ viya idha visesakāraṇaṃ natthi. <span class="bld">Ayamabhilāpo</span>ti ‘‘tena samayenā’’ti ayamabhilāpo. <span class="bld">Kiṃ panetassa vacane payojana</span>nti yadi visesakāraṇaṃ natthi, etassa vacane kiṃ payojananti adhippāyo. Nidānadassanaṃ payojananti yojetabbaṃ. Tameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yā hi bhagavatā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  724. <p class="bodytext">Mahāvelā viya <span class="bld">mahāvelā,</span> vipulavālukapuñjatāya mahanto velātaṭo viyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘mahante vālikarāsimhīti attho’’</span>ti. Uru maru sikatā vālukā vaṇṇu vālikāti ime saddā samānatthā, byañjanameva nānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘urūti vālikā vuccatī’’</span>ti.</p>
  725. <p class="bodytext">Ito paṭṭhāya ca –</p>
  726. <p class="gatha1">Yasmā suttantapāḷīnaṃ, attho saṅkhepavaṇṇito;</p>
  727. <p class="gathalast">Tasmā mayaṃ karissāma, tāsaṃ atthassa dīpanaṃ.</p>
  728. <p class="bodytext"><span class="bld">Najjā</span>ti (udā. aṭṭha. 1) nadati sandatīti nadī, tassā najjā, nadiyā ninnagāyāti attho. <span class="bld">Nerañjarāyā</span>ti ‘‘nelañjalāyā’’ti vattabbe la-kārassa ra-kāraṃ katvā ‘‘nerañjarāyā’’ti vuttaṃ, kaddamasevālapaṇakādidosarahitasalilāyāti attho. Keci ‘‘nīlaṃjalāyāti vattabbe nerañjarāyāti vutta’’nti vadanti, nāmameva vā etaṃ tassā nadiyāti veditabbaṃ. Tassā nadiyā tīre yattha bhagavā vihāsi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bodhirukkhamūle’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷava. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) ettha maggañāṇaṃ bodhīti vuttaṃ, ‘‘pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Tadubhayampi bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi ‘‘bodhirukkho’’tveva nāmaṃ labhi. Atha vā satta bojjhaṅge bujjhatīti bhagavā <span class="bld">bodhi</span>. Tena bujjhantena sannissitattā so rukkho <a name="V3.0123"></a> ‘‘bodhirukkho’’ti nāmaṃ labhi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ekadeseneva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Mūle</span>ti samīpe. <span class="bld">Paṭhamābhisambuddho</span>ti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ abhisambuddho’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhama</span>nti ca bhāvanapuṃsakaniddeso, tasmā abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti evamettha sambandho veditabbo.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha</span> <a name="M3.0133"></a> <span class="bld">kho bhagavā</span>ti ettha <span class="bld">athā</span>ti tasmiṃ samayeti evamattho gahetabbo anekatthattā nipātānaṃ, yasmiṃ samaye abhisambuddho hutvā bodhirukkhamūle viharati, tasmiṃ samayeti attho. Teneva <span class="bld">udānapāḷiyaṃ</span> (udā. 2) ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Athā</span>ti vā pacchāti imasmiṃ atthe nipāto, tasmā abhisambodhito pacchāti evamattho gahetabbo. <span class="bld">Kho</span>ti padapūraṇe nipāto. Satta ahāni <span class="bld">sattāhaṃ</span>. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yasmā bhagavā taṃ sattāhaṃ nirantaratāya accantameva phalasamāpattisukhena vihāsi, tasmā ‘‘sattāha’’nti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekapallaṅkenā</span>ti visākhapuṇṇamāya anatthaṅgateyeva sūriye aparājitapallaṅkavasena vajirāsane nisinnakālato paṭṭhāya sakimpi anuṭṭhahitvā yathābhujitena ekeneva pallaṅkena.</p>
  730. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimuttisukhapaṭisaṃvedī</span>ti ettha tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīsu pañcasu paṭippassaddhivimuttisaṅkhātā bhagavato phalavimutti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno’’</span>ti. <span class="bld">Vimuttī</span>ti ca upakkilesehi paṭippassaddhivasena cittassa vimuttabhāvo, cittameva vā tathā vimuttaṃ veditabbaṃ. Tāya vimuttiyā jātaṃ, sampayuttaṃ vā sukhaṃ vimuttisukhaṃ. ‘‘Yāyaṃ, bhante, upekkhā sante sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88) vacanato upekkhāpi cettha sukhamicceva veditabbā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. Bhagavā hi catutthajjhānikaṃ arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati, na itaraṃ. Atha vā ‘‘tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272) yathā saṅkhāradukkhavūpasamo ‘‘sukho’’ti vuccati, evaṃ sakalakilesadukkhūpasamabhāvato aggaphale labbhamānā paṭippassaddhivimutti eva idha ‘‘sukha’’nti veditabbā.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Athā</span>ti adhikāratthe nipāto, <span class="bld">kho</span>ti padapūraṇe. Tesu adhikāratthena ‘‘athā’’ti iminā vimuttisukhapaṭisaṃvedanato <a name="V3.0124"></a> aññaṃ adhikāraṃ dasseti. Ko panesoti? Paṭiccasamauppādamanasikāro. <span class="bld">Rattiyā</span>ti avayavasambandhe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Paṭhama</span>nti accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ<a name="M3.0134"></a>. Bhagavā hi tassā rattiyā sakalampi paṭhamaṃ yāmaṃ teneva manasikārena yutto ahosīti.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayākāra</span>nti avijjādipaccayadhammaṃ. <span class="bld">Paṭiccā</span>ti paṭimukhaṃ gantvā, kāraṇasāmaggiṃ apaṭikkhipitvāti attho. Paṭimukhagamanañca paccayassa kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvena phalassa uppādanameva. <span class="bld">Apaṭikkhipitvā</span>ti pana vinā tāya kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvaṃ agantvā sayameva na uppādetīti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā. Avijjādiekekahetusīsena hi hetusamūho niddiṭṭho. <span class="bld">Sahite</span>ti samudite, avinibbhutteti attho. Avijjādiko hi paccayadhammo sahiteyeva aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme uppādeti. Iminā paccayuppannadhammabahutā dassitā. Ubhayenapi ‘‘ekaṃ na ekato’’tiādinayo (vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; visuddhi. 2.617) dīpito hoti. Ekato hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi, na anekaṃ, nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ, anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti. Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādiaṅkurasaṅkhātaṃ phalamuppajjamānaṃ dissati. Yaṃ panetaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ, tattha payojanaṃ na vijjati.</p>
  733. <p class="bodytext">Bhagavā hi katthaci padhānattā katthaci pākaṭattā katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi ekameva hetuṃ phalañcāha. Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanāvavatthānato. Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato. ‘‘Semhasamuṭṭhānā ābādhā’’ti (mahāni. 5) pākaṭattā ekaṃ hetuṃ āha. Pākaṭo hi ettha semho, na kammādayo. ‘‘Ye keci, bhikkhave, akusalā dhammā, sabbete ayonisomanasikāramūlakā’’ti asādhāraṇattā ekaṃ hetuṃ āha. Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ, sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti. Tasmā avijjā tāvettha vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti <a name="M3.0135"></a> (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti <a name="V3.0125"></a> veditabbā. Evaṃ sabbattha ekekahetuphaladīpane yathāsambhavaṃ nayo netabbo. Tenāhu porāṇā –</p>
  734. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ;</p>
  735. <p class="gathalast">Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho’’ti.</p>
  736. <p class="bodytext">Paccetumarahatīti <span class="bld">paṭicco</span>. Yo hi naṃ pacceti abhisameti, tassa accantameva dukkhavūpasamāya saṃvattati. Sammā saha ca uppādetīti <span class="bld">samuppādo</span>. Paccayadhammo hi attano phalaṃ uppādento sampuṇṇameva uppādeti, na vikalaṃ. Ye ca dhamme uppādeti, te sabbe saheva uppādeti, na ekekaṃ. Iti paṭicco ca so samuppādo cāti <span class="bld">paṭiccasamuppādo</span>ti evampettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Vitthāro</span>ti paṭiccasamuppādapadavaṇṇanāpapañco. Mayampi taṃ atipapañcabhayā idha na dassayissāma, evaṃ parato vakkhamānampi vitthāraṃ. <span class="bld">Anulomapaṭiloma</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. <span class="bld">Svevā</span>ti so eva paccayākāro. <span class="bld">Purimanayena vā vutto</span>ti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto paccayākāro. <span class="bld">Pavattiyā</span>ti saṃsārappavattiyā. <span class="bld">Manasi akāsī</span>ti yo yo paccayadhammo yassa yassa paccayuppannadhammassa yathā yathā hetupaccayādinā paccayabhāvena paccayo hoti, taṃ sabbaṃ aviparītaṃ aparihāpetvā anavasesato paccavekkhaṇavasena citte akāsīti attho.</p>
  737. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāpaccayā</span>tiādīsu (vibha. aṭṭha. 225; visuddhi. 2.586-587; udā. aṭṭha. 1) avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti <span class="bld">avijjā,</span> vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā, dhammānaṃ aviparītasabhāvaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre bhavādīsu satte javāpetīti avijjā, avijjamānesu javati, vijjamānesu na javatīti avijjā, vijjāpaṭipakkhāti vā avijjā. Sā ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā catubbidhā veditabbā. Paṭicca naṃ na vinā phalaṃ eti uppajjati ceva pavattati cāti <span class="bld">paccayo,</span> upakāraṭṭho vā paccayo. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo<a name="M3.0136"></a>, tasmā <span class="bld">avijjāpaccayā</span>. Saṅkharontīti <span class="bld">saṅkhārā,</span> lokiyā kusalākusalacetanā. Te puññāpuññāneñcābhisaṅkhāravasena tividhā veditabbā. Vijānātīti <span class="bld">viññāṇaṃ,</span> taṃ lokiyavipākaviññāṇavasena bāttiṃsavidhaṃ. Namatīti <span class="bld">nāmaṃ,</span> vedanādikkhandhattayaṃ. Ruppatīti <span class="bld">rūpaṃ,</span> bhūtarūpaṃ cakkhādiupādārūpañca. Āyatanti, āyatañca saṃsāradukkhaṃ nayatīti <span class="bld">āyatanaṃ</span><a name="V3.0126"></a>. Phusatīti <span class="bld">phasso</span>. Vedayatīti <span class="bld">vedanā</span>. Idampi dvayaṃ dvāravasena chabbidhaṃ, vipākavasena gahaṇe bāttiṃsavidhaṃ. Tassati paritassatīti <span class="bld">taṇhā,</span> sā kāmataṇhādivasena saṅkhepato tividhā, vitthārato aṭṭhasatavidhā ca. Upādiyatīti <span class="bld">upādānaṃ,</span> taṃ kāmupādānādivasaena catubbidhaṃ.</p>
  738. <p class="bodytext">Bhavati bhāvayati cāti <span class="bld">bhavo,</span> so kammopapattibhedato duvidho. Jananaṃ <span class="bld">jāti</span>. Jīraṇaṃ <span class="bld">jarā</span>. Maranti tenāti <span class="bld">maraṇaṃ</span>. Socanaṃ <span class="bld">soko</span>. Paridevanaṃ <span class="bld">paridevo</span>. Dukkhayatīti <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Uppādaṭṭhitivasena dvedhā khanatīti vā <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Dummanassa bhāvo <span class="bld">domanassaṃ</span>. Bhuso āyāso <span class="bld">upāyāso. Sambhavantī</span>ti nibbattanti. Na kevalañca sokādīheva, atha kho sabbapadehi ‘‘sambhavantī’’ti padassa yojanā kātabbā. Evañhi avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Evametassa…pe… samudayo hotī</span>ti ettha pana ayamattho. <span class="bld">Eva</span>nti niddiṭṭhanayanidassanaṃ. Tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. <span class="bld">Etassā</span>ti yathāvuttassa. <span class="bld">Kevalassā</span>ti asammissassa, sakalassa vā. <span class="bld">Dukkhakkhandhassā</span>ti dukkhasamūhassa, na sattassa nāpi subhasukhādīnaṃ. <span class="bld">Samudayo hotī</span>ti nibbatti sambhavati.</p>
  739. <p class="bodytext">Accantameva saṅkhārehi virajjati etenāti <span class="bld">virāgo,</span> ariyamaggoti āha <span class="bld">‘‘virāgasaṅkhātena maggenā’’</span>ti. Asesaṃ nirodhā <span class="bld">asesanirodhā,</span> asesetvā nissesetvā nirodhā samucchindanā anusayappahānavasena aggamaggena avijjāya accantasamugghātatoti attho. Yadipi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā avijjā accantasamugghātavaseneva pahīyati, tathāpi na anavasesato pahīyati. Apāyagamanīyā hi avijjā paṭhamamaggena pahīyati, tathā sakideva imasmiṃ loke sabbattha ca anariyabhūmiyaṃ upapattiyā paccayabhūtā avijjā yathākkamaṃ dutiyatatiyamaggehi pahīyati, na itarāti, arahattamaggeneva pana sā anavasesaṃ <a name="M3.0137"></a> pahīyatīti. <span class="bld">Anuppādanirodho hotī</span>ti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ anavasesaṃ anuppādanirodho hoti. Heṭṭhimena hi maggattayena keci saṅkhārā nirujjhanti, keci na nirujjhanti avijjāya sāvasesanirodhā, aggamaggena panassā anavasesanirodhā na keci saṅkhārā na nirujjhantīti. <span class="bld">Evaṃ niruddhāna</span>nti evaṃ anuppādanirodhena niruddhānaṃ. <span class="bld">Kevala</span>-saddo niravasesavācako ca hoti ‘‘kevalā aṅgamagadhā’’tiādīsu. Asammissavācako ca ‘‘kevalā sālayo’’tiādīsu. Tasmā ubhayathāpi <a name="V3.0127"></a> atthaṃ vadati <span class="bld">‘‘sakalassa, suddhassa vā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sakalassā</span>ti anavasesassa sabbabhavādigatassa. <span class="bld">Sattavirahitassā</span>ti paraparikappitajīvarahitassa.</p>
  740. <p class="bodytext">Apicettha kiñcāpi ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti ettāvatāpi sakalassa dukkhakkhandhassa anavasesato nirodho vutto hoti, tathāpi yathā anulome yassa yassa paccayadhammassa atthitāya yo yo paccayuppannadhammo na nirujjhati pavattati evāti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃ tappaṭipakkhato tassa tassa paccayassa abhāve so so paccayuppannadhammo nirujjhati na pavattatīti dassanatthaṃ idha ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti vuttaṃ, na pana anulome viya kālattayapariyāpannassa dukkhakkhandhassa nirodhadassanatthaṃ. Anāgatasseva hi ariyamaggabhāvanāya asati uppajjanārahassa dukkhakkhandhassa ariyamaggabhāvanāya nirodho icchitoti ayampi viseso veditabbo.</p>
  741. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā have</span>ti ettha <span class="bld">have</span>ti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. Keci pana ‘‘haveti āhave yuddhe’’ti atthaṃ vadanti, ‘‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’’ti (dha. pa. 40) hi vacanato kilesamārena yujjhanasamayeti tesaṃ adhippāyo. <span class="bld">Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇenā</span>ti ārammaṇūpanijjhānasabhāvena. <span class="bld">Lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇenā</span>ti etthāpi eseva nayo. Tattha ārammaṇūpanijjhānaṃ nāma aṭṭha samāpattiyo kasiṇārammaṇassa upanijjhāyanato. Lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma vipassanāmaggaphalāni. Vipassanā hi tīṇi lakkhaṇāni upanijjhāyatīti <span class="bld">lakkhaṇūpanijjhānaṃ,</span> maggo <a name="M3.0138"></a> vipassanāya āgatakiccaṃ sādhetīti <span class="bld">lakkhaṇūpanijjhānaṃ,</span> phalaṃ tathalakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ upanijjhāyatīti <span class="bld">lakkhaṇūpanijjhānaṃ. No kallo pañho</span>ti ayutto pañho, duppañho esoti attho. <span class="bld">Ādi</span>saddena –</p>
  742. <p class="indent">‘‘Phusatīti ahaṃ na vadāmi. Phusatīti cāhaṃ vadeyyaṃ, tatrassa kallo pañho ‘ko nu kho, bhante, phusatī’ti? Evañcāhaṃ na vadāmi, evaṃ maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘kiṃpaccayā nu kho, bhante, phasso’ti, esa kallo pañho. Tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ ‘saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā’ti. Ko nu kho, bhante, vedayatīti? No kallo pañhoti bhagavā avoca, vedayatīti ahaṃ na vadāmi, vedayatīti cāhaṃ vadeyyaṃ, tatrassa kallo pañho ‘ko nu kho, bhante, vedayatī’ti? Evañcāhaṃ <a name="V3.0128"></a> na vadāmi. Evaṃ maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘kiṃpaccayā nu kho, bhante, vedanā’ti, esa kallo pañho. Tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ ‘phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā’’’ti (saṃ. ni. 2.12) –</p>
  743. <p class="unindented">Evamādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādinā ca nayenā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena pana ‘‘katamā nu kho, bhante, jāti, kassa ca panāyaṃ jātīti. ‘No kallo pañho’ti bhagavā avocā’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Nanu cettha ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇa’’nti (saṃ. ni. 2.35) idaṃ supucchitanti? Kiñcāpi supucchitaṃ, yathā pana satasahassagghanake suvaṇṇathālake vaḍḍhitassa subhojanassa matthake āmalakamatte gūthapiṇḍe ṭhapite sabbaṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ hoti chaḍḍetabbaṃ, evameva ‘‘kassa ca panidaṃ jarāmaraṇa’’nti iminā sattūpaladdhivādapadena gūthapiṇḍena taṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ viya ayampi sabbo duppañho jātoti.</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Soḷasa kaṅkhā</span>ti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ahaṃ <a name="M3.0139"></a> nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 2.20; ma. ni. 1.18) evamāgatā atītānāgatapaccuppannavisayā soḷasavidhā kaṅkhā.</p>
  746. <p class="bodytext">Tattha (ma. ni. aṭṭha. 1.18; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.20) <span class="bld">ahosiṃ nu kho, na nu kho</span>ti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati, kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ. Ummattako viya hi bālaputhujjano yathā tathā vā pavattati. Apica ayonisomanasikāroyevettha kāraṇaṃ. Evaṃ ayonisomanasikārassa pana kiṃ kāraṇanti? Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṃ adassanādīni vā. Nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotīti. Ko vā evamāha ‘‘na manasi karotī’’ti. Na pana tattha puthujjanabhāvo kāraṇaṃ, saddhammasavanakalyāṇamittādīni tattha kāraṇāni<a name="V3.0129"></a>. Na hi macchamaṃsādīni attano pakatiyā sugandhāni, abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ nu kho ahosi</span>nti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro’’ti kaṅkhati.</p>
  748. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ nu kho</span>ti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ, rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Keci pana ‘‘issaranimmānādiṃ nissāya ‘kena nu kho kāraṇena ahosi’nti hetuto kaṅkhatī’’ti vadanti.</p>
  749. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ hutvā kiṃ ahosi</span>nti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā manusso’’ti attano paramparaṃ kaṅkhati. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ, tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  750. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavissāmi nu kho, na nu kho</span>ti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva.</p>
  751. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ</span> <a name="M3.0140"></a> <span class="bld">nu khosmī</span>ti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Yuttaṃ panetanti? Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti, cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo. Taṃ suttaṃ muṇḍesuṃ. So uṭṭhāya ‘‘ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto’’ti cintesi. Evaṃ ‘‘ahaṃ nu khosmī’’ti kaṅkhā hoti.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">No nu khosmī</span>ti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ ‘‘maccho’’ti cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi. So paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni ‘‘dve yakkhā’’ti cintetvā pahari, evaṃ ‘‘no nu khosmī’’ti kaṅkhati.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ nu khosmī</span>ti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī. Esa nayo sesesu. Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi. Sopi pana ‘‘ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho’’tiādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā <a name="V3.0130"></a> na jānantīti ce? Appaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi ca pātalikādayo pabbajitasaññino. Pabbajitāpi ‘‘kuppaṃ nu kho me kamma’’ntiādinā nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca ekacce rājāno viya attani devasaññino honti.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ nu khosmī</span>ti vuttanayameva. Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu khosmi, rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro’’ti kaṅkhanto ‘‘kathaṃ nu khosmī’’ti kaṅkhatīti veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī</span>ti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Vapayantī</span>ti viapayanti, ikāralopenāyaṃ niddeso. Byapayantīti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘vapayanti apagacchantī’’</span>ti. Apagamanañca anuppattinirodhavasenāti āha <span class="bld">‘‘nirujjhantī’’</span>ti.</p>
  757. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kadā <a name="M3.0141"></a> panassa bodhipakkhiyadhammā catusaccadhammā vā pātubhavanti uppajjanti pakāsantīti? Vipassanāmaggañāṇesu pavattamānesu. Tattha <span class="bld">vipassanāñāṇe</span> tāva vipassanāñāṇasampayuttā satiādayo vipassanāñāṇañca yathārahaṃ attano attano visayesu tadaṅgappahānavasena subhasaññādike pajahantā kāyānupassanādivasena visuṃ visuṃ uppajjanti. <span class="bld">Maggakkhaṇe</span> pana te nibbānamālambitvā samucchedavasena paṭipakkhe pajahantā catūsupi ariyasaccesu asammohapaṭivedhasādhanavasena sakideva uppajjanti. Evaṃ tāvettha bodhipakkhiyadhammānaṃ uppajjanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo. Ariyasaccadhammānaṃ pana lokiyānaṃ <span class="bld">vipassanākkhaṇe</span> vipassanāya ārammaṇakaraṇavasena lokuttarānaṃ tadadhimuttatāvasena <span class="bld">maggakkhaṇe</span> nirodhasaccassa ārammaṇābhisamayavasena sabbesampi kiccābhisamayavasena pākaṭabhāvato pakāsanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo.</p>
  758. <p class="bodytext">Iti bhagavā satipi sabbākārena sabbadhammānaṃ attano ñāṇassa pākaṭabhāve paṭiccasamuppādamukhena vipassanābhinivesassa katattā nipuṇagambhīrasududdasatāya paccayākārassa taṃ paccavekkhitvā uppannabalavasomanasso paṭipakkhasamucchedavibhāvanena saddhiṃ attano tadabhisamayānubhāvadīpakamevettha udānaṃ udānesi.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kāmā</span> <a name="V3.0131"></a> <span class="bld">te paṭhamā senā’’tiādinā nayena vuttappakāraṃ mārasena</span>nti –</p>
  760. <p class="gatha1">‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;</p>
  761. <p class="gathalast">Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.</p>
  762. <p class="gatha1">‘‘Pañcamī thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;</p>
  763. <p class="gathalast">Sattamī vicikicchā te, makkho thambho ca aṭṭhamā.</p>
  764. <p class="gatha1">‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;</p>
  765. <p class="gathalast">Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati.</p>
  766. <p class="gatha1">‘‘Esā <a name="M3.0142"></a> namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;</p>
  767. <p class="gathalast">Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441; mahāni. 28) –</p>
  768. <p class="unindented">Iminā nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ.</p>
  769. <p class="bodytext">Tattha (su. ni. aṭṭha. 2.439-41; mahāni. aṭṭha. 28) yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu <span class="bld">arati</span> uppajjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parapaṭibaddhajīvikattā <span class="bld">khuppipāsā</span> bādhati, tāya bādhitānaṃ pariyesana <span class="bld">taṇhā</span> cittaṃ kilamayati, atha nesaṃ kilantacittānaṃ <span class="bld">thinamiddhaṃ</span> okkamati, tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā <span class="bld">bhīru</span> jāyati, tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ <span class="bld">vicikicchā</span> uppajjati, taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena <span class="bld">mānamakkhathambhā</span> jāyanti, tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya <span class="bld">lābhasakkārasilokā</span> uppajjanti, lābhādimucchitā dhammapatirūpakāni pakāsentā <span class="bld">micchāyasaṃ</span> adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi <span class="bld">attānaṃ ukkaṃsenti paraṃ vambhenti,</span> tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo.</p>
  770. <p class="bodytext">Evametaṃ <a name="V3.0132"></a> dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati, tasmā naṃ ‘‘tava senā’’ti niddisantena ‘‘esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">abhippahārinī</span>ti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātanī nippothanī, antarāyakarīti attho. <span class="bld">Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha</span>nti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti, sūro pana jināti, jetvā ca maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchatīti attho. <span class="bld">Sopi brāhmaṇo</span>ti sopi khīṇāsavabrāhmaṇo.</p>
  771. <p class="bodytext">Idāni <a name="M3.0143"></a> ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomaṃ sādhukaṃ manasākāsi. Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsi. Rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsī’’ti evaṃ vuttāya udānapāḷiyā (udā. 1) imissā ca khandhakapāḷiyā avirodhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘udāne panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Ettha <span class="bld">tassa vasenā</span>ti tassa paccayākārapajānanassa paccayakkhayādhigamassa ca vasena. <span class="bld">Ekekameva koṭṭhāsa</span>nti anulomapaṭilomesu ekekameva koṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsī</span>ti rattiyā tīsupi yāmesu anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi. Bhagavā kira ṭhapetvā ratanagharasattāhaṃ sesesu chasu sattāhesu antarantarā dhammaṃ paccavekkhitvā yebhuyyena vimuttisukhapaṭisaṃvedī vihāsi, ratanagharasattāhe pana abhidhammapavicayavaseneva vihāsi. Tasmā antarantarā dhammapaccavekkhaṇavasena uppāditamanasikāresu pāṭipadarattiyā uppāditaṃ manasikāraṃ sandhāya imissaṃ khandhakapāḷiyaṃ evaṃ vuttanti adhippāyo.</p>
  772. <p class="centered">Bodhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  773. <p class="subhead">Ajapālakathāvaṇṇanā</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Tassa sattāhassa accayenā</span>ti pallaṅkasattāhassa apagamanena. <span class="bld">Tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā</span>ti tato arahattaphalasamāpattisamādhito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhahitvā. <span class="bld">Aññepi buddhattakarā</span>ti visākhapuṇṇamito paṭṭhāya rattindivaṃ evaṃ niccasamāhitabhāvahetubhūtānaṃ buddhaguṇānaṃ upari aññepi buddhattasādhakā. ‘‘Ayaṃ buddho’’ti buddhabhāvassa paresaṃ vibhāvanā dhammā kiṃ nu kho santīti yojanā. <span class="bld">Ekaccānaṃ devatāna</span>nti yā adhigatamaggā sacchikatanirodhā ekapadesena <a name="V3.0133"></a> buddhaguṇe jānanti, tā ṭhapetvā tadaññāsaṃ devatānaṃ. <span class="bld">Animisehī</span>ti dhammapītivipphāravasena <a name="M3.0144"></a> pasādavibhāvaniccaladalatāya nimesarahitehi. <span class="bld">Ratanacaṅkame</span>ti devatāhi māpite ratanamayacaṅkame. ‘‘Ratanabhūtānaṃ sattannaṃ pakaraṇānaṃ tattha ca anuttarassa dhammaratanassa sammasanena taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jāta’’ntipi vadanti. Teneva <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) ‘‘ratanagharaṃ nāma na ratanamayaṃ gehaṃ, sattannaṃ pana pakaraṇānaṃ sammasitaṭṭhānaṃ ratanagharanti veditabba’’nti vuttaṃ.</p>
  775. <p class="bodytext">Kasmā panāyaṃ ajapālanigrodho nāma jātoti āha <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. Keci pana ‘‘yasmā tattha vede sajjhāyituṃ asamatthā mahallakabrāhmaṇā pākāraparikkhepayuttāni nivesanāni katvā sabbe vasiṃsu, tasmāssa ‘ajapālanigrodho’ti nāmaṃ jāta’’nti vadanti. Tatrāyaṃ vacanattho – na japantīti ajapā, mantānaṃ anajjhāyakāti attho. Ajapā lanti ādiyanti nivāsaṃ etthāti <span class="bld">ajapālo</span>ti. Apare pana vadanti ‘‘yasmā majjhanhike samaye anto paviṭṭhe aje attano chāyāya pāleti rakkhati, tasmā ‘ajapālo’tissa nāmaṃ ruḷha’’nti. Sabbathāpi nāmametaṃ tassa rukkhassa.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento</span>ti dhammaṃ vicinantoyeva antarantarā vimuttisukhañca paṭisaṃvedento. ‘‘Dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento’’ti evaṃ vā ettha pāṭho gahetabbo. Udānaṭṭhakathāyampi (udā. aṭṭha. 4) hi ayameva pāṭho. Dhammaṃ vicinanto cettha evaṃ abhidhamme nayamaggaṃ sammasi paṭhamaṃ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ nāma, tato vibhaṅgappakaraṇaṃ, dhātukathāpakaraṇaṃ, puggalapaññattippakaraṇaṃ, kathāvatthuṃ nāma, yamakaṃ nāma, tato mahāpakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti. Tatthassa saṇhasukhumaṭṭhānamhi citte otiṇṇe pīti uppajji, pītiyā uppannāya lohitaṃ pasīdi, lohite pasanne chavi pasīdi, chaviyā pasannāya puratthimakāyato kūṭāgārādippamāṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ākāse pakkhandaṃ chaddantanāgakulaṃ viya pācīnadisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā. Pacchimakāyato uṭṭhahitvā pacchimadisāya, dakkhiṇaṃsakūṭato uṭṭhahitvā dakkhiṇadisāya, vāmaṃsakūṭato uṭṭhahitvā uttaradisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā. Pādatalehi <a name="M3.0145"></a> pavāḷaṅkuravaṇṇā rasmiyo nikkhamitvā mahāpathaviṃ vinibbijjha udakaṃ dvidhā bhinditvā vātakkhandhaṃ padāletvā ajaṭākāsaṃ pakkhandā. Sīsato saṃparivattiyamānaṃ maṇidāmaṃ viya nīlavaṇṇarasmivaṭṭi uṭṭhahitvā cha devaloke vinivijjhitvā nava brahmaloke atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhandā. Tasmiṃ divase aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sabbe suvaṇṇavaṇṇāva ahesuṃ. Taṃ divasañca pana bhagavato sarīrā nikkhantā <a name="V3.0134"></a> yāvajjadivasāpi kira tā rasmiyo anantalokadhātuyo gacchantiyeva. Na kevalañca imasmiṃyeva sattāhe dhammaṃ vicinantassa sarīrato rasmiyo nikkhamiṃsu, atha kho ratanagharasattāhepi paṭṭhānaṃ sammasantassa evameva sarīrato rasmiyo nikkhantā evāti veditabbaṃ.</p>
  777. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) –</p>
  778. <p class="indent">‘‘Imesu ca ekavīsatiyā divasesu ekadivasepi satthu sarīrato rasmiyo na nikkhantā, catutthe pana sattāhe pacchimuttarāya disāya ratanaghare nisīdi. Tattha dhammasaṅgaṇiṃ sammasantassapi sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Vibhaṅgappakaraṇaṃ, dhātukathaṃ, puggalapaññattiṃ, kathāvatthuppakaraṇaṃ, yamakappakaraṇaṃ sammasantassapi rasmiyo na nikkhantā. Yadā pana mahāpakaraṇaṃ oruyha ‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo…pe… avigatapaccayo’ti sammasanaṃ ārabhi, athassa catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ sammasantassa ekantato sabbaññutaññāṇaṃ mahāpakaraṇe okāsaṃ labhi. Yathā hi timirapiṅgalamahāmaccho caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva okāsaṃ labhati, evameva sabbaññutaññāṇaṃ ekantato mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi.</p>
  779. <p class="indent">‘‘Satthu evaṃ laddhokāsena sabbaññutaññāṇena yathāsukhaṃ saṇhasukhumadhammaṃ sammasantassa sarīrato nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇarasmiyo nikkhamiṃsu. Kesamassūhi ceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi <span class="bld">nīlarasmiyo</span> nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya sampasāritamecakapaṭaṃ <a name="M3.0146"></a> viya ca ahosi. Chavito ceva akkhīnañca pītaṭṭhānehi <span class="bld">pītarasmiyo</span> nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasanisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu. Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi <span class="bld">lohitarasmiyo</span> nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena disābhāgā cīnapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasanisiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapāribaddhakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu. Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi <span class="bld">odātarasmiyo</span> nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena disābhāgā rajatakuṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya pasāritarajatapaṭavitānā viya vītipatantarajatatālavaṇṭā <a name="V3.0135"></a> viya kundakumudasindhuvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virociṃsu. <span class="bld">Mañjiṭṭhapabhassarā</span> pana tamhā tamhā sarīrappadesā nikkhamiṃsu. Iti tā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā ghanamahāpathaviṃ gaṇhiṃsu.</p>
  780. <p class="indent">‘‘Catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī niddhantasuvaṇṇapiṇḍi viya ahosi. Pathaviṃ bhinditvā heṭṭhā udakaṃ gaṇhiṃsu. Pathavīsandhārakaṃ aṭṭhanahutādhikacatuyojanasatasahassabahalaṃ udakaṃ suvaṇṇakalasehi āsiñcamānavilīnasuvaṇṇaṃ viya ahosi. Udakaṃ vinivijjhitvā vātaṃ aggahesuṃ. Channavutādhikanavayojanasatasahassabahalo vāto samussitasuvaṇṇakkhandho viya ahosi. Vātaṃ vinivijjhitvā heṭṭhā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu. Uparibhāgena uggantvāpi catumahārājike gaṇhiṃsu. Te vinivijjhitvā tāvatiṃse, tato yāme, tato tusite, tato nimmānaratī, tato paranimmitavasavattī, tato nava brahmaloke, tato vehapphale, tato pañca suddhāvāse vinivijjhitvā cattāro āruppe gaṇhiṃsu. Cattāro ca āruppe vinivijjhitvā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu.</p>
  781. <p class="indent">‘‘Tiriyabhāgehi <a name="M3.0147"></a> anantā lokadhātuyo pakkhandiṃsu, ettake ṭhāne candamhi candappabhā natthi, sūriye sūriyappabhā natthi, tārakarūpesu tārakarūpappabhā natthi, devatānaṃ uyyānavimānakapparukkhesu sarīre ābharaṇesūti sabbattha pabhā natthi. Tisahassimahāsahassilokadhātuyā ālokapharaṇasamattho mahābrahmāpi sūriyuggamane khajjopanako viya ahosi, candasūriyatārakarūpadevatuyyānavimānakapparukkhānaṃ paricchedamattakameva paññāyittha. Ettakaṃ ṭhānaṃ buddharasmīhiyeva ajjhotthaṭaṃ ahosi. Ayañca neva buddhānaṃ adhiṭṭhāniddhi, na bhāvanāmayiddhi. Saṇhasukhumadhammaṃ pana sammasato lokanāthassa lohitaṃ pasīdi, vatthurūpaṃ pasīdi, chavivaṇṇo pasīdi. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu samantā asītihatthamatte padese niccalā aṭṭhāsī’’ti.</p>
  782. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ nisinne</span>ti tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā nisinne. <span class="bld">Eko brāhmaṇo</span>ti nāmagottavasena anabhiññāto apākaṭo eko brāhmaṇo. <span class="bld">‘‘Huṃ hu’’nti karonto vicaratī</span>ti sabbaṃ acokkhajātikaṃ passitvā jigucchanto ‘‘huṃ hu’’nti karonto vicarati. <span class="bld">Etadavocā</span>ti (udā. aṭṭha. 4) etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘kittāvatā nu kho’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">kittāvatā</span>ti kittakena pamāṇena. <span class="bld">Nu</span>-ti saṃsayatthe nipāto, <span class="bld">kho</span>-ti padapūraṇe. <span class="bld">Bho</span>-ti <a name="V3.0136"></a> brāhmaṇānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 396; su. ni. 625). <span class="bld">Gotamā</span>ti bhagavantaṃ gottena ālapati. Kathaṃ panāyaṃ brāhmaṇo sampati samāgato bhagavato gottaṃ jānātīti? Nāyaṃ sampati samāgato, chabbassāni padhānakaraṇakāle upaṭṭhahantehi pañcavaggiyehi saddhiṃ caramāno aparabhāge taṃ vataṃ chaḍḍetvā uruvelāyaṃ senanigame eko adutiyo hutvā piṇḍāya caramānopi tena brāhmaṇena diṭṭhapubbo ceva sallapitapubbo ca, tena so pubbe pañcavaggiyehi gayhamānaṃ bhagavato gottaṃ anussaranto ‘‘bho gotamā’’ti bhagavantaṃ gottena ālapati. Yato paṭṭhāya vā bhagavā mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto anomānadītīre pabbaji, tato pabhuti ‘‘samaṇo <a name="M3.0148"></a> gotamo’’ti cando viya sūriyo viya pākaṭo paññāto hoti, na ca tassa gottajānane kāraṇaṃ gavesitabbaṃ. <span class="bld">Brāhmaṇakaraṇā</span>ti brāhmaṇaṃ karontīti brāhmaṇakaraṇā, brāhmaṇabhāvakarāti attho. Ettha ca ‘‘kittāvatā’’ti etena yehi dhammehi brāhmaṇo hoti, tesaṃ dhammānaṃ parimāṇaṃ pucchati. <span class="bld">‘‘Katame’’</span>ti pana iminā tesaṃ sarūpaṃ pucchati.</p>
  783. <p class="bodytext"><span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti ‘‘yo brāhmaṇo’’tiādikaṃ udānaṃ udānesi, na pana tassa brāhmaṇassa dhammaṃ desesi. Kasmā? Dhammadesanāya abhājanabhāvato. Tathā hi tassa brāhmaṇassa imaṃ gāthaṃ sutvā na saccābhisamayo ahosi. Yathā ca imassa, evaṃ upakassa ājīvakassa buddhaguṇappakāsanaṃ sutvā. Dhammacakkappavattanato hi pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṃ paresaṃ suṇantānampi tapussabhallikānaṃ saraṇadānaṃ viya vāsanābhāgiyameva jātaṃ, na asekkhabhāgiyaṃ vā nibbedhabhāgiyaṃ vā. Esā hi dhammatāti. <span class="bld">Vedehi vā anta</span>nti ettha <span class="bld">antaṃ</span> nāma sabbasaṅkhārapariyosānaṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Ime ussadā natthī</span>ti sabbaso ime pahīnattā na santi.</p>
  784. <p class="centered">Ajapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  785. <p class="subhead">Mucalindakathāvaṇṇanā</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Mucalindamūle</span>ti (udā. aṭṭha. 11) ettha <span class="bld">mucalindo</span> vuccati nīparukkho, yo ‘‘niculo’’tipi vuccati, tassa samīpeti attho. Keci pana ‘‘mucaloti tassa rukkhassa nāmaṃ, vanajeṭṭhakatāya pana mucalindoti vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Udapādī</span>ti sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūrento mahāmegho udapādi. Evarūpo kira megho dvīsuyeva kālesu vassati cakkavattimhi vā uppanne buddhe vā, idha buddhuppādakāle udapādi. <span class="bld">Pokkharaṇiyā nibbatto</span>ti pokkharaṇiyā heṭṭhā <a name="V3.0137"></a> nāgabhavanaṃ atthi, tattha nibbatto. <span class="bld">Sakabhavanā</span>ti attano nāgabhavanato. <span class="bld">Evaṃ bhogehi parikkhipitvā</span>ti satta vāre attano sarīrabhogehi bhagavato kāyaṃ parivāretvā. <span class="bld">Uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ</span> <a name="M3.0149"></a> <span class="bld">vihaccā</span>ti bhagavato muddhappadesassa upari attano mahantaṃ phaṇaṃ pasāretvā. ‘‘Phaṇaṃ karitvā’’tipi pāṭho, soyevattho.</p>
  787. <p class="bodytext">Tassa kira nāgarājassa etadahosi ‘‘bhagavā ca mayhaṃ bhavanasamīpe rukkhamūle nisinno, ayañca sattāhavaddalikā vattati, vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ pāsādaṃ nimminituṃ sakkontopi ‘‘evaṃ kate kāyasāro gahito na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ dhāresi. ‘‘Tassa parikkhepabbhantaraṃ lohapāsāde bhaṇḍāgāragabbhappamāṇaṃ ahosī’’ti idha vuttaṃ. <span class="bld">Majjhimaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.284) pana –</p>
  788. <p class="indent">‘‘Parikkhepassa anto okāso heṭṭhā lohapāsādappamāṇo ahosi, ‘icchiticchitena iriyāpathena satthā viharissatī’ti nāgarājassa ajjhāsayo ahosi, tasmā evaṃ mahantaṃ okāsaṃ parikkhipi, majjhe ratanapallaṅko paññatto hoti, upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhadāmakusumacelavitānaṃ ahosi, catūsu koṇesu gandhatelena dīpā jalitā, catūsu disāsu vivaritvā candanakaraṇḍakā ṭhapitā’’ti –</p>
  789. <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Icchiticchitena iriyāpathena viharissatī</span>ti ca nāgarājassa ajjhāsayamattametaṃ, bhagavā pana yathānisinnova sattāhaṃ vītināmesi.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi…pe… cintetuṃ yutta</span>nti ettha keci vadanti ‘‘uṇhaggahaṇaṃ bhogaparikkhepassa vipulabhāvakaraṇe kāraṇakittanaṃ. Khuddake hi tasmiṃ bhagavantaṃ nāgarājassa sarīrasambhūtā usmā bādheyya, vipulabhāvakaraṇena pana tādisaṃ mā uṇhaṃ bādhayitthā’’ti. Saupasaggapadassa attho upasaggena vināpi viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘viddhanti ubbiddha’’</span>nti, sā cassa ubbiddhatā upakkilesavigamena dūrabhāvena upaṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘meghavigamena dūrībhūta’’</span>nti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotatīti <span class="bld">devo,</span> ākāso. <span class="bld">Viditvā</span>ti ‘‘idāni vigatavalāhako ākāso, natthi bhagavato sītādiupaddavo’’ti ñatvā. <span class="bld">Viniveṭhetvā</span>ti apanetvā. <span class="bld">Attano</span> <a name="M3.0150"></a> <span class="bld">rūpa</span>nti attano nāgarūpaṃ. <span class="bld">Paṭisaṃharitvā</span>ti antaradhāpetvā. <span class="bld">Māṇavakavaṇṇa</span>nti kumārakarūpaṃ.</p>
  791. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ</span> <a name="V3.0138"></a> <span class="bld">viditvā</span>ti ‘‘vivekasukhapaṭisaṃvedino yattha katthaci sukhameva hotī’’ti etaṃ atthaṃ sabbākārena jānitvā. <span class="bld">Imaṃ udāna</span>nti imaṃ vivekasukhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi. <span class="bld">Sutadhammassā</span>ti vissutadhammassa. Tenāha <span class="bld">‘‘pakāsitadhammassā’’</span>ti. <span class="bld">Akuppanabhāvo</span>ti akuppanasabhāvo.</p>
  792. <p class="centered">Mucalindakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  793. <p class="subhead">Rājāyatanakathāvaṇṇanā</p>
  794. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Osadhaharītakaṃ upanesī</span>ti na kevalaṃ osadhaharītakameva, dantakaṭṭhampi upanesi. <span class="bld">Paccagghe</span>ti ettha purimaṃ atthavikappaṃ keci na icchanti, teneva <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ ‘‘paccaggheti abhinave. Paccekaṃ mahagghatāya paccaggheti keci, taṃ na sundaraṃ. Na hi buddhā bhagavanto mahagghaṃ paṭiggaṇhanti paribhuñjanti vā’’ti.</p>
  795. <p class="centered">Rājāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  796. <p class="subhead">Brahmayācanakathāvaṇṇanā</p>
  797. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Āciṇṇasamāciṇṇo</span>ti ācarito ceva ācarantehi ca sammadeva ācaritoti attho. Etena ayaṃ parivitakko sabbabuddhānaṃ paṭhamābhisambodhiyaṃ uppajjatevāti ayamettha dhammatāti dasseti. Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti paramparāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmuno yācanānimittanti taṃ dassento <span class="bld">‘‘brahmunā yācite desetukāmatāyā’’</span>tiādimāha.</p>
  798. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhigato</span>ti <a name="M3.0151"></a> paṭividdho, sayambhūñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. <span class="bld">Dhammo</span>ti catusaccadhammo tabbinimuttassa paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. <span class="bld">Gambhīro</span>ti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho. Gambhīrattāva <span class="bld">duddaso</span> dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Yo <a name="V3.0139"></a> hi alabbhaneyyapatiṭṭho, so ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato ca visesato ca sukhena passituṃ na sakkā, atha kho kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Duddasattāva <span class="bld">duranubodho</span> dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Yañhi daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anubujjhane kathā eva natthi avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) <span class="bld">suttapadaṃ</span> vattabbaṃ.</p>
  799. <p class="bodytext"><span class="bld">Santo</span>ti anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato vūpasantasabbapariḷāhatāya santo nibbuto, santārammaṇatāya vā santo. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ. Padhānabhāvaṃ nītoti <span class="bld">paṇīto</span>. Atha vā <span class="bld">paṇīto</span>ti atittikaraṇaṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Santapaṇītabhāveneva cettha asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Idañhi dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Atakkāvacaro</span>ti uttamañāṇavisayattā takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Tato eva nipuṇañāṇagocaratāya saṇhasukhumasabhāvattā ca <span class="bld">nipuṇo saṇho. Paṇḍitavedanīyo</span>ti bālānaṃ avisayattā sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi eva veditabbo.</p>
  800. <p class="bodytext">Allīyanti abhiramitabbaṭṭhena seviyantīti <span class="bld">ālayā,</span> pañca kāmaguṇāti āha <span class="bld">‘‘sattā pañcakāmaguṇe allīyanti, tasmā te ālayāti vuccantī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">pañcakāmaguṇe allīyantī</span>ti pañcakāmaguṇe sevantīti attho. <span class="bld">Te</span>ti pañca kāmaguṇā. <span class="bld">Ramantī</span>ti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti. Ālīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni, tehi ālayehi ramantīti <span class="bld">ālayarāmā</span>ti evampettha attho daṭṭhabbo. Ime hi sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti <a name="M3.0152"></a> abhinandantiyeva. Yatheva hi susajjitapupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṃ na icchati, evamimehi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe sammoditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento <span class="bld">‘‘ālayarāmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ratā</span>ti niratā. <span class="bld">Suṭṭhu muditā</span>ti ativiya muditā anukkaṇṭhanato.</p>
  801. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānaṃ sandhāyā</span>ti ṭhānasaddaṃ sandhāya. Atthato pana <span class="bld">ṭhāna</span>nti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto<a name="V3.0140"></a>. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā, avijjādayova. Idappaccayā eva <span class="bld">idappaccayatā</span> yathā devo eva devatā. Idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo uppādanasamatthatā <span class="bld">idappaccayatā</span>. Tena samatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti <span class="bld">paṭiccasamuppādo</span>. Padadvayenapi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Saṅkhārādipaccayānañhi avijjādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti. <span class="bld">Sabbasaṅkhārasamatho</span>tiādi sabbaṃ atthato nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Sabbasaṅkhatavisaṃyutte hi nibbāne saṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgatoyevāti. Idaṃ panettha nibbacanaṃ – sabbe saṅkhārā sammanti etthāti <span class="bld">sabbasaṅkhārasamatho</span>ti.</p>
  802. <p class="bodytext">Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā samucchedavasena pariccattā honti, aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, tasmā <span class="bld">‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho’’</span>ti vuccati, yā panesā taṇhā tena tena bhavena bhavantaraṃ bhavanikantibhāvena vinati saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti <span class="bld">nibbānaṃ. Kilamatho</span>ti kāyakilamatho. Vihesāpi kāyavihesāyeva, citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi bodhimūleyeva samucchinnattā. Ettha ca ciranisajjācirabhāsanehi <a name="M3.0153"></a> piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā, sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānañca appaṭipajjantānañca vasena. Jānantānaṃ pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova, tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesetī’’ti. Teneva vuttaṃ <span class="bld">‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’</span>ti.</p>
  803. <p class="bodytext"><span class="bld">Apissū</span>ti sampiṇḍanatthe nipāto. So na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsūti dīpeti. <span class="bld">Bhagavanta</span>nti paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘bhagavato’’</span>ti. Vuddhippattā acchariyā vā <span class="bld">anacchariyā</span>. Vuddhiatthopi hi a-kāro hoti yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti. Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarajjassa tattha appossukkatāpattidīpanattā gāthātthassa <a name="V3.0141"></a> anuacchariyatā tassa vuddhippatti ca veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. <span class="bld">Gocarā ahesu</span>nti upaṭṭhahaṃsu, upaṭṭhānañca vitakkayitabbatāti āha <span class="bld">‘‘parivitakkayitabbabhāvaṃ pāpuṇiṃsū’’</span>ti.</p>
  804. <p class="bodytext"><span class="bld">Kicchenā</span>ti na dukkhappaṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ha</span>-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto. Ekaṃsattheti keci. <span class="bld">Ha</span> byattaṃ ekaṃsena vā <span class="bld">alaṃ</span> nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigataṃ dhammaṃ desetunti yojanā. <span class="bld">Hala</span>nti vā alanti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu viya. ‘‘Pakāsita’’ntipi paṭhanti, desitanti attho. Evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desitaṃ pariyattaṃ desitaṃ, ko attho desitenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Rāgadosaparetehī</span>ti rāgadosaphuṭṭhehi, phuṭṭhavisena viya sappena rāgena dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehīti <a name="M3.0154"></a> attho. Atha vā <span class="bld">rāgadosaparetehī</span>ti rāgadosānugatehi, rāgena ca dosena ca anubandhehīti attho.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisotagāmi</span>nti (dī. ni. aṭṭha. 2.65; ma. ni. aṭṭha. 1.281; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.172) niccagāhādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti evaṃ gataṃ pavattaṃ catusaccadhammanti attho. <span class="bld">Rāgarattā</span>ti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. <span class="bld">Na dakkhantī</span>ti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti, te apassante ko sakkhissati aniccantiādinā sabhāvena yāthāvato dhammaṃ jānāpetunti adhippāyo. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammuḷhabhāvenevāti āha <span class="bld">‘‘tamokhandhena āvuṭā’’</span>ti, avijjārāsinā ajjhotthaṭāti attho.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Appossukkatāya cittaṃ namatī</span>ti kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami, nanu esa ‘‘muttohaṃ mocessāmi, tiṇṇohaṃ tāressāmi,</p>
  807. <p class="gatha1">Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;</p>
  808. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.55) –</p>
  809. <p class="unindented">Patthanaṃ <a name="V3.0142"></a> katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti? Saccameva, tadeva paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa ‘‘ime sattā kañjiyapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasātelapītapilotikā viya añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamuḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ nami.</p>
  810. <p class="bodytext">‘‘Ayaṃ dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya <span class="bld">gambhīro,</span> pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya <span class="bld">duddaso,</span> satadhā bhinnassa vālassa koṭi viya <span class="bld">aṇu</span>. Mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi, tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassapi pathavī <a name="M3.0155"></a> na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassapi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassapi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenapi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho, taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti dhammagambhīratāya paccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.</p>
  811. <p class="bodytext">Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi, atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpeti, santo vata bho dhammo paṇīto’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.</p>
  812. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Sahampatissā</span>ti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto, tatra naṃ sahampati brahmāti sañjānanti. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘brahmuno sahampatissā’’</span>ti. <span class="bld">Nassati vatā</span>ti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāreti, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. <span class="bld">Apparajakkhajātikā</span>ti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te sabhāvā apparajakkhajātikāti <a name="V3.0143"></a> evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Assavanatā</span>ti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu viya karaṇatthe paccattavacanaṃ, assavanatāyāti attho. <span class="bld">Bhavissantī</span>ti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.</p>
  813. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāturahosī</span>ti pātubhavi. <span class="bld">Samalehi cintito</span>ti samalehi pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi cintito. Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya visaṃ siñcamānā viya <a name="M3.0156"></a> ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu. Te kira buddhakolāhalānussavena sañjātakutūhalā lokaṃ vañcetvā kohaññe ṭhatvā sabbaññutaṃ paṭijānantā yaṃ kiñci adhammaṃyeva dhammoti dīpesuṃ. <span class="bld">Apāpureta</span>nti vivara etaṃ. <span class="bld">Amatassa dvāra</span>nti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānanagarassa mahādvāraṃ ariyamaggaṃ saddhammadesanāhatthena apāpura vivara ugghāṭehīti. <span class="bld">Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddha</span>nti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati.</p>
  814. <p class="bodytext">Selapabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato missakapabbato vāti āha <span class="bld">‘‘sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’</span>ti. Tassattho ‘‘selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova. Na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthī’’ti. <span class="bld">Tathūpama</span>nti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. <span class="bld">Dhammamayaṃ pāsāda</span>nti lokuttaradhammamāha. So hi sabbaso pasādāvaho sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo. Paññā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme niddiṭṭhā. Tathā cāha –</p>
  815. <p class="gatha1">‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;</p>
  816. <p class="gathalast">Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);</p>
  817. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani yathāṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tathā tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassu <a name="V3.0144"></a> upadhāraya upaparikkhāti. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ anujjalabhāvato, kuṭikāsu pana aggijālāmattameva <a name="M3.0157"></a> paññāyeyya ujjalabhāvato, evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti ñāṇagginā anujjalabhāvato anuḷārabhāvato ca, rattiṃ khittā sarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthamāgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato uḷārasantānatāya ca, so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –</p>
  818. <p class="gatha1">‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;</p>
  819. <p class="gathalast">Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);</p>
  820. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhehī</span>ti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. <span class="bld">Uṭṭhehī</span>ti vā dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. <span class="bld">Vīrā</span>tiādīsu bhagavā sātisayacatubbidhasammappadhānavīriyavantatāya <span class="bld">vīro,</span> devaputtamaccukilesābhisaṅkhārānaṃ vijitattā <span class="bld">vijitasaṅgāmo,</span> jātikantārādito veneyyasatthaṃ vāhanasamatthatāya nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya <span class="bld">satthavāho,</span> kāmacchandaiṇassa abhāvato <span class="bld">aṇaṇo</span>ti veditabbo. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi ‘‘iṇaṃ dehī’’ti tajjamānopi pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti, evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgahaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti, so tena pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi viheṭhiyamānānaṃ itthīnaṃ viya. Kasmā? Iṇasadisattā kāmacchandassa.</p>
  821. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Ajjhesana</span>nti garuṭṭhānīyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, sāpi atthato yācanā eva. <span class="bld">Buddhacakkhunā</span>ti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ <span class="bld">buddhacakkhū</span>ti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa <span class="bld">samantacakkhū</span>ti<a name="V3.0145"></a>. Heṭṭhimānaṃ <a name="M3.0158"></a> tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ <span class="bld">dhammacakkhū</span>ti. <span class="bld">Apparajakkhe</span>tiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te <span class="bld">apparajakkhā</span>. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te <span class="bld">mahārajakkhā</span>. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te <span class="bld">tikkhindriyā</span>. Yesaṃ tāni mudūni, te <span class="bld">mudindriyā</span>. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te <span class="bld">svākārā</span>. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te <span class="bld">suviññāpayā</span>. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te <span class="bld">paralokavajjabhayadassāvino</span> nāma.</p>
  822. <p class="bodytext">Uppalāni ettha santīti uppalinī, gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippeto, tasmā <span class="bld">uppaliniya</span>nti uppalavaneti evamattho gahetabbo. Ito paresupi eseva nayo. <span class="bld">Antonimuggaposīnī</span>ti yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pussanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīni. <span class="bld">Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantī</span>ti udakaṃ atikkamitvā tiṭṭhanti. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni, tāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nāruḷhāni, āharitvā pana dīpetabbānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni. Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā.</p>
  823. <p class="bodytext">Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo <span class="bld">ugghaṭitaññū</span>ti vuccati. Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">vipañcitaññū</span>. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">neyyo</span>. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato <a name="M3.0159"></a> bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">padaparamo</span>. Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyye, macchakacchapabhakkhapupphāni <a name="V3.0146"></a> viya padaparame ca addasa, passanto ca ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākāratova addasa.</p>
  824. <p class="bodytext">Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiññeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti. Padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti. Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame te sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe… ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 826-827). Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosa, moha, vitakka, saddhā, buddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi, evaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti cintesi. Ettha ca apparajakkhādibhabbādivasena āvajjentassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  825. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccabhāsī</span>ti patiabhāsi. <span class="bld">Apārutā</span>ti vivaṭā. <span class="bld">Amatassa dvārā</span>ti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ, so mayā vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhūñāṇena adhigatattāti dasseti. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. <span class="bld">Pamuñcantu saddha</span>nti sabbe attano saddhaṃ muñcantu vissajjentu pavedentu, mayā desite dhamme mayi ca attano saddahanākāraṃ uṭṭhāpentūti attho. Pacchimapadadvaye ayamattho – ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ <a name="M3.0160"></a> uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ, na bhāsissāmīti cintesiṃ, idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti. <span class="bld">Antaradhāyī</span>ti satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā antarahito, sakaṭṭhānameva gatoti attho. Satthusantikañhi upagatānaṃ devānaṃ brahmānañca tassa purato antaradhānaṃ nāma sakaṭṭhānagamanameva.</p>
  826. <p class="centered">Brahmayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  827. <p class="subhead">Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā</p>
  828. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Etadahosī</span>ti <a name="V3.0147"></a> etaṃ ahosi, ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti ayaṃ dhammadesanāpaṭisaṃyutto vitakko udapādīti attho. <span class="bld">Āḷāro</span>ti tassa nāmaṃ. Dīghapiṅgalo kiresa. So hi tuṅgasarīratāya dīgho, piṅgalacakkhutāya piṅgalo, tenassa ‘‘āḷāro’’ti nāmaṃ ahosi. <span class="bld">Kālāmo</span>ti gottaṃ. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti (ma. ni. aṭṭha. 1.284) paṇḍiccena samannāgato, samāpattipaṭilābhasaṃsiddhena adhigamabāhusaccasaṅkhātena paṇḍitabhāvena samannāgatoti attho. <span class="bld">Byatto</span>ti veyyattiyena samannāgato, samāpattipaṭilābhapaccayena pārihārikapaññāsaṅkhātena byattabhāvena samannāgatoti attho. <span class="bld">Medhāvī</span>ti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Atha vā <span class="bld">medhāvī</span>ti tihetukapaṭisandhipaññāsaṅkhātāya taṃtaṃitikattabbatāpaññāsaṅkhātāya ca medhāya samannāgatoti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Apparajakkhajātiko</span>ti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. <span class="bld">Ājānissatī</span>ti sallakkhessati paṭivijjhissati.</p>
  829. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī</span>ti bhagavatopi sabbaññutaññāṇaṃ uppajji. Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṃ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa. Taṃ sandhāyāha ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti. <span class="bld">Mahājāniyo</span>ti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato <a name="M3.0161"></a> parihīnattā mahatī jāni parihāni assāti mahājāniyo. Akkhaṇe nibbattatthā idha dhammadesanaṭṭhānaṃ āgamanapādāpi natthi, athāhaṃ tattha gaccheyyaṃ, gantvā desiyamānaṃ dhammampissa sotuṃ sotapasādopi natthi, evaṃ mahājāniyo jātoti dasseti. Kiṃ pana bhagavatā taṃ attano buddhānubhāvena dhammaṃ ñāpetuṃ na sakkāti? Āma na sakkā, na hi paratoghosamantarena sāvakānaṃ dhammābhisamayo sambhavati, aññathā itarapaccayarahitassapi dhammābhisamayena bhavitabbaṃ, na ca taṃ atthi. Vuttañhetaṃ – ‘‘dveme, bhikkhave, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso ajjhattañca yonisomanasikāro’’ti (a. ni. 2.127).</p>
  830. <p class="bodytext"><span class="bld">Udako</span>ti tassa nāmaṃ, rāmassa pana puttatāya <span class="bld">rāmaputto. Abhidosakālakato</span>ti aḍḍharatte kālakato. <span class="bld">Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī</span>ti idhāpi kira bhagavā devatāya kathitavacanena sanniṭṭhānaṃ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento ‘‘hiyyo aḍḍharatte kālaṃ katvā udako rāmaputto <a name="V3.0148"></a> nevasaññānāsaññāyatane nibbatto’’ti addasa, tasmā evaṃ vuttaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  831. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahūpakārā</span>ti bahuupakārā. <span class="bld">Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsū</span>ti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṃ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṃsu. Ke panete pañcavaggiyā nāma? Ye te –</p>
  832. <p class="gatha1">Rāmo dhajo lakkhaṇo cāpi mantī;</p>
  833. <p class="gatha2">Koṇḍañño ca bhojo suyāmo sudatto;</p>
  834. <p class="gatha3">Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā;</p>
  835. <p class="gathalast">Chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsūti. (ma. ni. aṭṭha. 1.284; jā. aṭṭha. 1.nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);</p>
  836. <p class="bodytext">Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvedhā byākariṃsu ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hohiti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ekaṃsabyākaraṇā ahesuṃ <a name="M3.0162"></a> ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti. Tesu purimā tayo yathāmantapadaṃ gatā. Ete hi lakkhaṇamantasaṅkhātavedavacanānurūpaṃ paṭipannā dve gatiyo bhavanti anaññāti vuttaniyāmena nicchinituṃ asakkontā vuttameva paṭipajjiṃsu, na mahāpurisassa buddhabhāvappattiṃ paccāsīsiṃsu. Ime pana koṇḍaññādayo pañca ‘‘ekaṃsato buddho bhavissatī’’ti jātanicchayattā mantapadaṃ atikkantā. Te attanā laddhaṃ tuṭṭhidānaṃ ñātakānaṃ vissajjetvā ‘‘ayaṃ mahāpuriso agāre na ajjhāvasissati, ekantena buddho bhavissatī’’ti nibbematikā bodhisattaṃ uddissa samaṇapabbajjaṃ pabbajitā, tesaṃ puttātipi vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ete kira daharakāleva bahū mante jāniṃsu, tasmā ne brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṃsu. Te ‘‘pacchā amhehi puttadārajaṭaṃ chinditvā na sakkā bhavissati pabbajitu’’nti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṃsu. Kālena kālaṃ pana ‘‘kiṃ bho mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’ti pucchanti. Manussā ‘‘kuhiṃ tumhe mahāpurisaṃ passissatha, tīsu pāsādesu vividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṃ anubhotī’’ti vadanti. Te sutvā ‘‘na tāva mahāpurisassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchatī’’ti appossukkā vihariṃsuyeva.</p>
  837. <p class="bodytext">Kasmā <a name="V3.0149"></a> panettha bhagavā ‘‘bahukārā kho me pañcavaggiyā’’ti āha. Kiṃ upakārakānaṃyeva esa dhammaṃ deseti, anupakārakānaṃ na desetīti? No na deseti. Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ olokesi. Etasmiṃ pana buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. Kasmā? Tathāvidhaupanissayattā. Pubbe kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ca ekato sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhassa ‘‘ekasmiṃ sasse nava vāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmī’’ti. Kaniṭṭho ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappiphāṇitena yojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi<a name="M3.0163"></a>, lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, veṇiyo purisabhāravasena bandhitvā kalāpakaraṇe kalāpaggaṃ, khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase khalaggaṃ, madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhāgāre dhaññassa pakkhipanadivase koṭṭhagganti evaṃ ekasmiṃ sasse nava vāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho pana khalato dhaññaṃ uddharitvā gahaṇadivase adāsi. Tesu jeṭṭho aññāsikoṇḍaññatthero jāto, kaniṭṭho subhaddaparibbājako. Iti ekasmiṃ sasse navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ṭhapetvā theraṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. ‘‘Navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā’’ti idañca tassa rattaññūnaṃ aggabhāvatthāya katābhinīhārānurūpaṃ pavattitasāvakapāramiyā ciṇṇante pavattitattā vuttaṃ. Tiṇṇampi hi bodhisattānaṃ taṃtaṃpāramiyā sikhāppattakāle pavattitaṃ puññaṃ apuññaṃ vā garutaravipākameva hoti, dhammassa ca sabbapaṭhamaṃ sacchikiriyāya vinā kathaṃ rattaññūnaṃ aggabhāvasiddhīti? ‘‘Bahukārā kho me pañcavaggiyā’’ti idaṃ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṃ.</p>
  838. <p class="bodytext"><span class="bld">Isipatane migadāye</span>ti tasmiṃ kira padese anuppanne buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti. Tattha cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti. Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṃ ṭhānaṃ ‘‘isipatana’’nti saṅkhaṃ gataṃ, migānaṃ pana abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘isipatane migadāye’’ti. Aññe buddhā paṭhamaṃ dhammadesanatthāya gacchantā ākāsena gantvā tattheva otaranti, amhākaṃ pana bhagavā upakassa ājīvakassa upanissayaṃ disvā ‘‘upako imaṃ addhānaṃ <a name="V3.0150"></a> paṭipanno, so maṃ disvā sallapitvā gamissati, atha puna nibbinno āgamma arahattaṃ sacchikarissatī’’ti ñatvā aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ padasāva agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘yena bārāṇasī, tena cārikaṃ pakkāmī’’ti.</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi</span>nti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni, bārāṇasī <a name="M3.0164"></a> aṭṭhārasa yojanāni. Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarā-saddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā. Idha pana yojetvā eva vutto. <span class="bld">Addhānamagga</span>nti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, dīghamagganti attho. Addhānagamanasamayassa vibhaṅge ‘‘addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) addhayojanampi addhānamaggo hoti. Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṃ. <span class="bld">Vippasannānī</span>ti suṭṭhu pasannāni. <span class="bld">Indriyānī</span>ti manacchaṭṭhāni indriyāni. <span class="bld">Parisuddho</span>ti niddoso. <span class="bld">Pariyodāto</span>ti tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa ‘‘pariyodāto’’ti vutto, na setabhāvena. Etassa pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi, nayaggāhīpaññā kiresā tassa ājīvakassa.</p>
  840. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbābhibhū</span>ti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. <span class="bld">Sabbavidū</span>ti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ sabbaso ñeyyāvaraṇassa pahīnattā. <span class="bld">Sabbesu dhammesu anūpalitto</span>ti sabbesu tebhūmakadhammesu rajjanadussanamuyhanādinā kilesalepena alitto. <span class="bld">Sabbañjaho</span>ti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Appahātabbampi hi kusalābyākataṃ tappaṭibaddhakilesappahānena pahīnattā na hotīti jahitameva hoti. <span class="bld">Taṇhakkhaye vimutto</span>ti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasena vimutto. <span class="bld">Sayaṃ abhiññāyā</span>ti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. <span class="bld">Kamuddiseyya</span>nti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Na me ācariyo atthī</span>ti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Kiñcāpi hi lokiyadhammānampi yādiso lokanāthassa adhigamo, na tādiso adhigamo parūpadeso atthi, lokuttaradhamme panassa lesopi natthi. <span class="bld">Natthi me paṭipuggalo</span>ti mayhaṃ sīlādīhi guṇehi paṭinidhibhūto puggalo nāma natthi. <span class="bld">Sammāsambuddho</span>ti hetunā nayena cattāri saccāni sayaṃ buddho<a name="V3.0151"></a>. <span class="bld">Sītibhūto</span>ti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto, kilesānaṃ yeva nibbutattā <span class="bld">nibbuto</span>.</p>
  842. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsinaṃ</span> <a name="M3.0165"></a> <span class="bld">pura</span>nti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. <span class="bld">Āhañcha</span>nti āhanissāmi. <span class="bld">Amatadundubhi</span>nti veneyyānaṃ amatādhigamāya ugghosanādiṃ katvā satthu dhammadesanā ‘‘amatadundubhī’’ti vuttā, dhammacakkapaṭilābhāya taṃ amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmīti vuttaṃ hoti.</p>
  843. <p class="bodytext"><span class="bld">Arahasi anantajino</span>ti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho. Anantañāṇo jitakilesoti <span class="bld">anantajino. Hupeyyapāvuso</span>ti āvuso evampi nāma bhaveyya, evaṃvidhe nāma rūparatane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo. Ayañhissa pabbajjāya paccayo jāto. Katādhikāro hesa. Tathā hi bhagavā tena samāgamanatthaṃ padasāva taṃ maggaṃ paṭipajji. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi.</p>
  844. <p class="bodytext">Tatthekaṃ migaluddakagāmakaṃ nissāya vāsaṃ kappesi, jeṭṭhakaluddako taṃ upaṭṭhāsi. Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti. Atha naṃ ekāya cāṭiyā vasāpesuṃ. Migaluddako dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘amhākaṃ arahante mā pamajjī’’ti cāpaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā parivisituṃ upagataṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamantaṃ nikkhipitvā ‘‘sace cāpaṃ labhāmi, jīvāmi. No ce, marāmī’’ti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha.</p>
  845. <p class="bodytext">Māgaviko āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṅkhaṇaṃyeva gantvā ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vada bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako ‘‘sace cāpaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, mayhameva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. Jānāsi kira, bhante, kiñci sippanti? Na jānāmīti. Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātunti. So āha ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica <a name="M3.0166"></a> tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgaviko ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ <a name="V3.0152"></a> datvā gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto vijāyi, ‘‘subhaddo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Cāpā tassa rodanakāle ‘‘maṃsahārakassa putta migaluddakassa putta mā rodi mā rodī’’tiādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. ‘‘Bhadde tvaṃ maṃ anāthoti maññasi, atthi me anantajino nāma sahāyo, tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī’’ti āha. Cāpā ‘‘evamayaṃ aṭṭīyatī’’ti ñatvā punappunaṃ kathesi. So ekadivasaṃ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi.</p>
  846. <p class="bodytext">Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavane, atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi ‘‘yo, bhikkhave, anantajinoti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti pucchanto anupubbena sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘kuhiṃ anantajino’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So ca bhagavantaṃ disvā ‘‘sañjānātha maṃ bhagavā’’ti āha. Āma upaka sañjānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ vasitthāti. Vaṅkahārajanapade, bhanteti. Upaka mahallakosi jāto, pabbajituṃ sakkhissasīti. Pabbajissāmi, bhanteti. Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. So kammaṭṭhāne kammaṃ karonto anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto, nibbattikkhaṇeyeva ca arahattaṃ pāpuṇi. Avihe nibbattamattā hi satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tesaṃ so aññataro. Vuttañhetaṃ –</p>
  847. <p class="gatha1">‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;</p>
  848. <p class="gathalast">Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.</p>
  849. <p class="gatha1">‘‘Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo;</p>
  850. <p class="gatha2">Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca saṅgiyo;</p>
  851. <p class="gathalast">Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.50, 105);</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Saṇṭhapesu</span>nti ‘‘neva abhivādetabbo’’tiādinā katikaṃ akaṃsu. <span class="bld">Bāhulliko</span>ti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. <span class="bld">Padhānavibbhanto</span>ti <a name="M3.0167"></a> padhānato pubbe anuṭṭhitadukkaracaraṇato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. <span class="bld">Āvatto bāhullāyā</span>ti cīvarādibahubhāvatthāya āvatto. <span class="bld">Apica kho āsanaṃ ṭhapetabba</span>nti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṃ <a name="V3.0153"></a> ṭhapetabbanti vadiṃsu. <span class="bld">Asaṇṭhahantā</span>ti buddhānubhāvena buddhatejena abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṃ asakkontā. <span class="bld">Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantī</span>ti ‘‘gotamā’’ti ca ‘‘āvuso’’ti ca vadanti, ‘‘āvuso gotama, mayaṃ uruvelāyaṃ padhānakāle tuyhaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicarimha, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ adamha, vutthapariveṇaṃ sammajjimha, pacchā te ko vattapaṭipattiṃ akāsi, kacci amhesu pakkantesu na cintayitthā’’ti evarūpaṃ kathaṃ kathentīti attho.</p>
  853. <p class="bodytext"><span class="bld">Na cirassevā</span>ti acireneva. <span class="bld">Kulaputtā</span>ti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca, ete pana ubhayathāpi kulaputtāyeva. <span class="bld">Agārasmā</span>ti gharā. Agārāya hitaṃ agāriyaṃ, kasigorakkhādi kuṭumbaposanakammaṃ vuccati. Natthi ettha agāriyanti <span class="bld">anagāriyaṃ</span>. Pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Pabbajantī</span>ti upagacchanti upasaṅkamanti. <span class="bld">Tadanuttara</span>nti taṃ anuttaraṃ. <span class="bld">Brahmacariyapariyosāna</span>nti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti vuttaṃ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti tasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā</span>ti attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. <span class="bld">Upasampajja viharissathā</span>ti pāpuṇitvā sampādetvā viharissatha.</p>
  854. <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyāyā</span>ti dukkarairiyāya. <span class="bld">Paṭipadāyā</span>ti dukkarapaṭipattiyā. <span class="bld">Dukkarakārikāyā</span>ti pasatapasatamuggayūsādiāharaṇādinā dukkarakaraṇena. <span class="bld">Uttari manussadhammā</span>ti manussadhammato upari. Alaṃ ariyaṃ kātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti, ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti <span class="bld">alamariyañāṇadassanaviseso. Ñāṇadassana</span>nti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.235) ettha <a name="M3.0168"></a> vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340; mahāva. 10) <a name="V3.0154"></a> ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhāno ariyamaggo sabbaññutaññāṇameva vā adhippetaṃ.</p>
  855. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijānātha me no</span>ti abhijānātha nu me. <span class="bld">Evarūpaṃ pabhāvitameta</span>nti ettha evarūpaṃ vākyabhedanti attho, api nu ahaṃ uruvelāyaṃ padhāne tumhākaṃ saṅgaṇhanatthaṃ anukkaṇṭhanatthaṃ rattiṃ vā divā vā āgantvā ‘‘āvuso, mayaṃ yattha katthaci gamissāmāti mā vitakkayittha, mayhaṃ obhāso vā kammaṭṭhānanimittaṃ vā paññāyatī’’ti evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsinti adhippāyo. Te ekapadeneva satiṃ labhitvā uppannagāravā ‘‘addhā esa buddho jāto’’ti saddahitvā ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āhaṃsu. <span class="bld">Asakkhi kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetu</span>nti bhagavā pañcavaggiye bhikkhū ‘‘buddho aha’’nti jānāpetuṃ asakkhi. <span class="bld">Aññā cittaṃ upaṭṭhāpesu</span>nti aññāya arahattappattiyā cittaṃ upaṭṭhapesuṃ abhinīhariṃsu.</p>
  856. <p class="subhead">Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā</p>
  857. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Dveme, bhikkhave, antā</span>ti dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā, dve bhāgāti attho. Bhāgavacano hettha anta-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya. Imassa pana padassa uccāraṇasamakālaṃ pavattanigghoso buddhānubhāvena heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Tasmiṃyeva samaye paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthameti, pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā <a name="M3.0169"></a> dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.</p>
  858. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pabbajitenā</span>ti gihibandhanaṃ chetvā pabbajjupagatena. <span class="bld">Na sevitabbā</span>ti na vaḷañjetabbā nānuyuñjitabbā. <span class="bld">Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogo</span>ti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo, kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa anugatoti attho. <span class="bld">Hīno</span>ti lāmako. <span class="bld">Gammo</span>ti gāmavāsīnaṃ santako tehi sevitabbatāya. <span class="bld">Pothujjaniko</span>ti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. <span class="bld">Anariyo</span>ti na ariyo na visuddho na uttamo, na vā ariyānaṃ santako. <span class="bld">Anatthasaṃhito</span>ti na atthasaṃhito, hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. <span class="bld">Attakilamathānuyogo</span>ti attano kilamathassa anuyogo, dukkhakaraṇaṃ dukkhuppādananti attho. <span class="bld">Dukkho</span>ti <a name="V3.0155"></a> kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attabādhanehi dukkhāvaho. <span class="bld">Majjhimā paṭipadā</span>ti ariyamaggaṃ sandhāya vuttaṃ. Maggo hi kāmasukhallikānuyogo eko anto, attakilamathānuyogo eko anto, ete dve ante na upeti na upagacchati, vimutto etehi antehi, tasmā ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti vuccati. Etesaṃ majjhe bhavattā <span class="bld">majjhimā,</span> vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi paṭipajjitabbato ca <span class="bld">paṭipadā</span>ti, tathā lobho eko anto, doso eko anto. Sassataṃ ekaṃ antaṃ, ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ.</p>
  859. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhukaraṇī</span>tiādīhi tameva paṭipadaṃ thometi. Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Sā hi catunnaṃ saccānaṃ dassanāya saṃvattati pariññābhisamayādibhedassa dassanassa pavattanaṭṭhenāti ‘‘cakkhukaraṇī’’ti vuccati. Tayidaṃ satipi paṭipadāya anaññatte avayavavasena sijjhamāno attho samudāyena kato nāma hotīti upacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Upasamāyā</span>ti kilesupasamatthāya. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. <span class="bld">Sambodhāyā</span>ti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. <span class="bld">Nibbānāyā</span>ti nibbānasacchikiriyāya. Atha vā <span class="bld">nibbānāyā</span>ti anupādisesanibbānāya. ‘‘Upasamāyā’’ti hi iminā saupādisesanibbānaṃ gahitaṃ.</p>
  860. <p class="bodytext">Idāni <a name="M3.0170"></a> taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘katamā ca sā’’ti pucchitvā ‘‘ayamevā’’tiādinā nayena vissajjesi. Tattha <span class="bld">ayamevā</span>ti avadhāraṇavacanaṃ aññassa nibbānagāmimaggassa atthibhāvapaṭisedhanatthaṃ. Sattāpaṭikkhepo hi idha paṭisedhanaṃ alabbhamānattā aññassa maggassa. <span class="bld">Ariyo</span>ti kilesānaṃ ārakattā ariyo niruttinayena. Aripahānāya saṃvattatītipi <span class="bld">ariyo</span> arayo pāpadhammā yanti apagacchanti etenāti katvā. Ariyena bhagavatā desitattā ariyassa ayantipi <span class="bld">ariyo,</span> ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi <span class="bld">ariyo</span>. Ettha pana ariyakaro ariyotipi uttarapadalopena ariya-saddasiddhi veditabbā. Aṭṭhahi aṅgehi upetattā <span class="bld">aṭṭhaṅgiko</span>. Maggaṅgasamudāye hi maggavohāro, samudāyo ca samudāyīhi samannāgato nāma hoti. Ayaṃ panettha vacanattho – attano avayavabhūtāni aṭṭhaṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgikoti. Paramatthato pana aṅgāniyeva maggo pañcaṅgikatūriyādīni viya, na ca aṅgavinimutto chaḷaṅgo vedo viya. Kilese mārento gacchatīti <span class="bld">maggo</span> niruttinayena, nibbānaṃ maggati gavesatīti vā <span class="bld">maggo</span>. Ariyamaggo hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karonto gavesanto viya hoti. Nibbānatthikehi maggīyatīti vā <span class="bld">maggo</span> vivaṭṭūpanissayapuññakaraṇato <a name="V3.0156"></a> paṭṭhāya tadatthapaṭipattito. Gammati vā tehi paṭipajjīyatīti <span class="bld">maggo</span>. Ettha pana ādiantavipariyāyena saddasiddhi veditabbā.</p>
  861. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathida</span>nti nipāto, tassa katamo so iti ceti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti. Sabbaliṅgavibhattivacanasādhāraṇo hi ayaṃ nipāto. Ekamekampi aṅgaṃ maggoyeva. Yathāha ‘‘sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’ti (dha. sa. 1039). Porāṇāpi bhaṇanti ‘‘dassanamaggo sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo…pe… avikkhepamaggo sammāsamādhī’’ti. Nanu ca aṅgāni samuditāni maggo antamaso sattaṅgavikalassa ariyamaggassa abhāvatoti? Saccametaṃ saccasampaṭivedhe, maggappaccayatāya pana yathāsakaṃ kiccakaraṇena paccekampi tāni maggoyeva, aññathā samuditānampi tesaṃ maggakiccaṃ na sambhaveyyāti. Sammādiṭṭhiādīsu sammā passatīti <span class="bld">sammādiṭṭhi,</span> sammā saṅkappeti sampayuttadhamme <a name="M3.0171"></a> nibbānasaṅkhāte ārammaṇe abhiniropetīti <span class="bld">sammāsaṅkappo,</span> sammā vadati etāyāti <span class="bld">sammāvācā,</span> sammā karoti etenāti sammākammaṃ, tadeva <span class="bld">sammākammanto,</span> sammā ājīvati etenāti <span class="bld">sammāājīvo,</span> sammā vāyamati ussahatīti <span class="bld">sammāvāyāmo,</span> sammā sarati anussaratīti <span class="bld">sammāsati,</span> sammā samādhiyati cittaṃ etenāti <span class="bld">sammāsamādhī</span>ti evaṃ nibbacanaṃ veditabbaṃ. Idāni <span class="bld">ayaṃ kho sā bhikkhave</span>ti tameva paṭipadaṃ nigamento āha. Tassattho – yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ kho sā bhikkhave…pe… nibbānāya saṃvattatīti.</p>
  862. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ majjhimapaṭipadaṃ sarūpato dassetvā idāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’</span>tiādimāha. Tattha (visuddhi. 2.530) <span class="bld">dukkha</span>nti ettha <span class="bld">du</span>-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ ‘‘duputto’’ti vadanti, <span class="bld">khaṃ</span>-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato, tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati. Yasmā panetaṃ buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā <span class="bld">‘‘ariyasacca’’</span>nti vuccati. Ariyapaṭivijjhitabbañhi saccaṃ purimapade uttarapadalopena <span class="bld">‘‘ariyasacca’’</span>nti vuttaṃ. Ariyassa tathāgatassa saccantipi ariyasaccaṃ. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā paveditattā tato eva ca aññehi adhigamanīyattā taṃ tassa hotīti. Atha vā etassa abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhito ariyasādhakaṃ saccantipi <span class="bld">ariyasaccaṃ</span> pubbe viya uttarapadalopena<a name="V3.0157"></a>. Avitathabhāvena vā araṇīyattā adhigantabbattā ariyaṃ saccantipi <span class="bld">ariyasaccaṃ</span>. Saccatthaṃ pana catunnampi saccānaṃ parato ekajjhaṃ dassayissāma.</p>
  863. <p class="bodytext">Idāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘jātipi dukkhā’’</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ <span class="bld">jāti</span>-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.31; ma. ni. 1.148) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ <a name="M3.0172"></a> uppannaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.303) ettha kule. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu, itaresaṃ paṭisandhikkhaṇesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva, nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma.</p>
  864. <p class="bodytext">Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti. Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā <span class="bld">dukkhadukkha</span>nti vuccati. Sukhā vedanā vipariṇāmadukkhuppattihetuto <span class="bld">vipariṇāmadukkhaṃ</span>. Upekkhā vedanā ceva sesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā <span class="bld">saṅkhāradukkhaṃ</span>. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādikāyikacetasikā ābādhā pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato <span class="bld">paṭicchannadukkhaṃ</span>. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato <span class="bld">appaṭicchannadukkhaṃ</span>. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesadukkhaṃ saccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato <span class="bld">pariyāyadukkhaṃ</span>. Dukkhadukkhaṃ pana <span class="bld">nippariyāyadukkha</span>nti vuccati. Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ <span class="bld">bālapaṇḍitasuttā</span>dīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. Tenāhu porāṇā –</p>
  865. <p class="gatha1">‘‘Jāyetha <a name="V3.0158"></a> no ce narakesu satto;</p>
  866. <p class="gatha2">Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ;</p>
  867. <p class="gatha3">Labhetha dukkhaṃ na kuhiṃ patiṭṭhaṃ;</p>
  868. <p class="gathalast">Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ.</p>
  869. <p class="gatha1">‘‘Dukkhaṃ <a name="M3.0173"></a> tiracchesu kasāpatoda-</p>
  870. <p class="gatha2">Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ;</p>
  871. <p class="gatha3">Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ;</p>
  872. <p class="gathalast">Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā.</p>
  873. <p class="gatha1">‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-</p>
  874. <p class="gatha2">Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ;</p>
  875. <p class="gatha3">Yasmā ajātassa na tattha atthi;</p>
  876. <p class="gathalast">Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha.</p>
  877. <p class="gatha1">‘‘Tibbandhakāre ca asayha sīte;</p>
  878. <p class="gatha2">Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ;</p>
  879. <p class="gatha3">Na taṃ bhave tattha na cassa jāti;</p>
  880. <p class="gathalast">Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā.</p>
  881. <p class="gatha1">‘‘Yañcāpi gūthanarake viya mātu gabbhe;</p>
  882. <p class="gatha2">Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca;</p>
  883. <p class="gatha3">Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi;</p>
  884. <p class="gathalast">Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā.</p>
  885. <p class="gatha1">‘‘Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci;</p>
  886. <p class="gatha2">Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci;</p>
  887. <p class="gatha3">Nevatthi jātivirahena yato mahesi;</p>
  888. <p class="gathalast">Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti. (visuddhi. 2.541; vibha. aṭṭha. 191; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);</p>
  889. <p class="bodytext"><span class="bld">Jarāpi</span> <a name="V3.0159"></a> <span class="bld">dukkhā</span>ti ettha pana duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakkhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca dukkhā. Yañhi aṅgapaccaṅgasithilabhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsavīriyāvisādasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenāhu porāṇā –</p>
  890. <p class="gatha1">‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato;</p>
  891. <p class="gathalast">Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato.</p>
  892. <p class="gatha1">‘‘Vippavāsā <a name="M3.0174"></a> satādīnaṃ, puttadārehi attano;</p>
  893. <p class="gathalast">Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā.</p>
  894. <p class="gatha1">‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā;</p>
  895. <p class="gathalast">Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. (visuddhi. 2.542; vibha. aṭṭha. 192; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);</p>
  896. <p class="bodytext"><span class="bld">Byādhipi dukkho</span>ti idaṃ padaṃ vibhaṅge dukkhasaccaniddesapāḷiyaṃ na āgataṃ, teneva <span class="bld">visuddhimaggepi</span> dukkhasaccaniddese taṃ na uddhaṭaṃ, <span class="bld">dhammacakkapavattana</span>suttantapāḷiyaṃyeva pana upalabbhati, tasmā tatthevimassa vacane aññattha ca avacane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ.</p>
  897. <p class="bodytext"><span class="bld">Maraṇampi dukkha</span>nti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581; jā. 1.11.88), taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ dukkhassa vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā –</p>
  898. <p class="gatha1">‘‘Pāpassa <a name="V3.0160"></a> pāpakammādi-nimittamanupassato;</p>
  899. <p class="gatha2">Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ;</p>
  900. <p class="gathalast">Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato.</p>
  901. <p class="gatha1">‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ;</p>
  902. <p class="gathalast">Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ.</p>
  903. <p class="gatha1">‘‘Asayhamappaṭikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato;</p>
  904. <p class="gathalast">Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. (visuddhi. 2.543; vibha. aṭṭha. 193; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);</p>
  905. <p class="bodytext">Imasmiñca ṭhāne ‘‘sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā’’ti vibhaṅge dukkhasaccaniddese āgataṃ, idha pana taṃ natthi, tatthāpi kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.</p>
  906. <p class="bodytext"><span class="bld">Appiyehi sampayogo dukkho</span>ti ettha appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. Sopi dukkhavatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –</p>
  907. <p class="gatha1">‘‘Disvāva <a name="M3.0175"></a> appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi;</p>
  908. <p class="gathalast">Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha.</p>
  909. <p class="gatha1">‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā;</p>
  910. <p class="gathalast">Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti.</p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Piyehi vippayogo dukkho</span>ti ettha pana piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. Sopi sokadukkhassa vatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –</p>
  912. <p class="gatha1">‘‘Ñātidhanādiviyogā;</p>
  913. <p class="gatha2">Sokasarasamappitā vitujjanti;</p>
  914. <p class="gatha3">Bālā <a name="V3.0161"></a> yato tatoyaṃ;</p>
  915. <p class="gathalast">Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Yampicchaṃ na labhatī</span>ti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti vuttā, sāpi dukkhavatthuto dukkhā. Tenāhu porāṇā –</p>
  917. <p class="gatha1">‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato;</p>
  918. <p class="gathalast">Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati.</p>
  919. <p class="gatha1">‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ;</p>
  920. <p class="gathalast">Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti.</p>
  921. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā</span>ti ettha pana yasmā indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā, upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti, upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, manorathavighātappattānañca icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcupādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena <a name="M3.0176"></a> pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avoca. Tenāhu porāṇā –</p>
  922. <p class="gatha1">‘‘Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā;</p>
  923. <p class="gathalast">Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati.</p>
  924. <p class="gatha1">‘‘Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime;</p>
  925. <p class="gathalast">Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā’’ti.</p>
  926. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0162"></a> sarūpato dukkhasaccaṃ dassetvā idāni samudayasaccaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhasamudaya’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">saṃ</span>-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu saṃyogaṃ dīpeti, <span class="bld">u</span>-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu uppattiṃ. <span class="bld">Aya</span>-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇanti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati. <span class="bld">Yāyaṃ taṇhā</span>ti yā ayaṃ taṇhā. <span class="bld">Ponobbhavikā</span>ti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti <span class="bld">nandīrāgasahagatā</span>. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘nandanato rajjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu appaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā’’ti. <span class="bld">Tatratatrābhinandinī</span>ti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatratatrābhinandinī.</p>
  927. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathida</span>nti nipāto, tassa sā katamāti ceti ayamattho. Rūpataṇhādibhedena chabbidhāyeva taṇhā pavattiākārabhedato kāmataṇhādivasena tividhā vuttā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā <span class="bld">kāmataṇhā</span> nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ dhuvaṃ sassatanti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā <span class="bld">bhavataṇhā</span> nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘bhavataṇhā’’ti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ucchijjati vinassatīti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā <span class="bld">vibhavataṇhā</span> nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘vibhavataṇhā’’ti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupi.</p>
  928. <p class="bodytext">Kasmā <a name="M3.0177"></a> panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti? Visesahetubhāvato. Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍheti, dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti, taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti, tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte abhidhamme ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva ‘‘samudayasacca’’nti vuttāti veditabbaṃ.</p>
  929. <p class="bodytext">Idāni dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodha’’</span>ntiādimāha. Tattha yasmā <span class="bld">ni</span>-saddo abhāvaṃ, <span class="bld">rodha</span>-saddo ca cārakaṃ dīpeti, tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa <a name="V3.0163"></a> dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā <span class="bld">dukkhanirodhaṃ</span>. Dukkhanirodhaṃ dassentena cettha <span class="bld">‘‘yo tassāyeva taṇhāyā’’</span>tiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmā vuttoti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Byādhinimittavūpasamena byādhivūpasamo viya hi hetunirodhena phalanirodho, tasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha –</p>
  930. <p class="gatha1">‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe;</p>
  931. <p class="gatha2">Chinnopi rukkho punareva rūhati;</p>
  932. <p class="gatha3">Evampi taṇhānusaye anūhate;</p>
  933. <p class="gathalast">Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338);</p>
  934. <p class="bodytext">Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Yathā hi sīho yenattani saro khitto, tattheva attano <a name="M3.0178"></a> balaṃ dasseti, na sare, tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti, na phale. Titthiyā pana suvānavuttino. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhi. Yathā hi sunakhā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti, na pahāradāyake uṭṭhahanti, evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyakhedamanuyujjanti, na kilesanirodhanaṃ, evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ.</p>
  935. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha attho. <span class="bld">Tassāyeva taṇhāyā</span>ti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.12, 59) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho, anusayasamugghātato aseso virāganirodho <span class="bld">asesavirāganirodho</span>. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā, atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā ‘‘virāgo’’ti ca ‘‘nirodho’’ti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo <a name="V3.0164"></a> honti, kāmaguṇālayādīsu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā <span class="bld">cāgo paṭinissaggo mutti anālayo</span>ti vuccati.</p>
  936. <p class="bodytext">Idāni dukkhanirodhagāminipaṭipadāariyasaccaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī’’</span>tiādimāha. Yasmā panetaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasaena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā ‘‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti vuccati. Sesamettha vuttanayameva. Ko pana nesaṃ dukkhādīnaṃ saccaṭṭhoti? Yo paññācakkhunā upaparikkhiyamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attā viya anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva, esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Ettha ca aggilakkhaṇaṃ nāma uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ viparītaṃ <a name="M3.0179"></a> abhūtaṃ vā kadācipi na hoti, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 5.57) evaṃ vuttajātiādikā lokapakatīti veditabbā. ‘‘Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhappattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatī’’ti vadanti.</p>
  937. <p class="bodytext">Apica –</p>
  938. <p class="gatha1">Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ;</p>
  939. <p class="gathalast">Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.</p>
  940. <p class="gatha1">Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato;</p>
  941. <p class="gathalast">Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā.</p>
  942. <p class="gatha1">Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato;</p>
  943. <p class="gathalast">Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.</p>
  944. <p class="gatha1">Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so;</p>
  945. <p class="gathalast">Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato.</p>
  946. <p class="gatha1">Iti <a name="V3.0165"></a> tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi;</p>
  947. <p class="gathalast">Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti. (vibha. aṭṭha. 189);</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pubbe ananussutesū</span>ti ito pubbe ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā na anussutesu assutapubbesu catusaccadhammesu. <span class="bld">Cakkhu</span>ntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha paccakkhato dassanaṭṭhena cakkhu viyāti <span class="bld">cakkhu,</span> ñāṇaṭṭhena <span class="bld">ñāṇaṃ,</span> pakārato jānanaṭṭhena <span class="bld">paññā,</span> paṭivijjhanaṭṭhena <span class="bld">vijjā,</span> saccappaṭicchādakassa mohandhakārassa vidhamanato obhāsanaṭṭhena <span class="bld">āloko</span>ti vuttaṃ. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.</p>
  949. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Yāvakīvañcā</span>ti yattakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Tiparivaṭṭa</span>nti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ. Saccañāṇādivasena hi tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭanti vuccati ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ <span class="bld">saccañāṇaṃ</span> nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ <a name="M3.0180"></a> pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ <span class="bld">kiccañāṇaṃ</span> nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa katabhāvajānanañāṇaṃ <span class="bld">katañāṇaṃ</span> nāma. <span class="bld">Dvādasākāra</span>nti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ. <span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ.</p>
  950. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuttaraṃ sammāsambodhi</span>nti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ. Atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. <span class="bld">Bodhī</span>ti ca bhagavato arahattamaggo idhādhippeto. Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. <span class="bld">Abhisambuddhoti paccaññāsi</span>nti abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhitoti evaṃ paṭijāniṃ. <span class="bld">Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādī</span>ti adhigataguṇānaṃ yāthāvato dassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca pana me udapādi. <span class="bld">Akuppā me vimuttī</span>ti ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā paṭipakkhehi na kopetabbāti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ <a name="V3.0166"></a> puna anivattanatāya <span class="bld">kāraṇatopi</span> akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya <span class="bld">ārammaṇatopi</span> akuppā anākuppārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ tadabhāvato. <span class="bld">Antimā</span>ti pacchimā. <span class="bld">Natthi dāni punabbhavo</span>ti idāni puna añño bhavo nāma natthīti.</p>
  951. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiñca pana veyyākaraṇasmi</span>nti imasmiṃ niggāthake sutte. Niggāthakañhi suttaṃ pucchāvissajjanasahitaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Bhaññamāne</span>ti bhaṇiyamāne, desiyamāneti attho. <span class="bld">Viraja</span>nti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. <span class="bld">Vītamala</span>nti anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ<a name="M3.0181"></a>. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā <span class="bld">virajaṃ,</span> pañcavidhadussīlyamalāpagamena <span class="bld">vītamalaṃ. Dhammacakkhu</span>nti <span class="bld">brahmāyusutte</span> (ma. ni. 2.383 ādayo) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, <span class="bld">cūḷarāhulovāde</span> (ma. ni. 3.416 ādayo) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Catusaccasaṅkhātesu dhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhūti <span class="bld">dhammacakkhu,</span> heṭṭhimesu vā tīsu maggadhammesu ekaṃ sotāpattimaggasaṅkhātaṃ cakkhūti <span class="bld">dhammacakkhu,</span> samathavipassanādhammanibbattatāya sīlāditividhadhammakkhandhabhūtatāya vā dhammamayaṃ cakkhūtipi <span class="bld">dhammacakkhu,</span> tassa uppattiākāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’</span>nti āha. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ, yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.</p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Dhammacakke</span>ti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi, isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattakaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva. Tadubhayaṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti, tāva bhagavā <span class="bld">pavatteti</span> nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. Patiṭṭhite <span class="bld">pavattitaṃ</span> nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesu’’ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bhummā</span>ti bhūmaṭṭhakadevatā. <span class="bld">Saddamanussāvesu</span>nti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā ‘‘etaṃ bhagavatā’’tiādīni vadantā anussāvayiṃsu. <span class="bld">Obhāso</span>ti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno obhāso. So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha. <span class="bld">Aññāsi vata bho koṇḍañño</span>ti <a name="V3.0167"></a> imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Bhagavato hi dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpanepi ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi.</p>
  953. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Diṭṭho <a name="M3.0182"></a> ariyasaccadhammo etenāti <span class="bld">diṭṭhadhammo</span>. Esa nayo sesapadesupi. Ettha ca dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃnivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘pattadhammo’’</span>ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘viditadhammo’’</span>ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pariyogāḷhadhammo’’</span>ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhiṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā anenāti <span class="bld">tiṇṇavicikiccho</span>. Pavattiādīsu ‘‘evaṃ nukho na nukho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā assāti <span class="bld">vigatakathaṃkatho. Vesārajjappatto</span>ti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu ca sīlādīsu guṇesu suppatiṭṭhitattā visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato. Svāyaṃ vesārajjappattisuppatiṭṭhitabhāvo katthāti āha <span class="bld">‘‘satthusāsane’’</span>ti. Attanā paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha nappavattati, na tassa paro paccetabbo atthīti <span class="bld">aparappaccayo</span>.</p>
  954. <p class="bodytext"><span class="bld">Labheyyāha</span>nti labheyyaṃ ahaṃ, āyācanavacanametaṃ. <span class="bld">Ehī</span>ti āyācitānaṃ pabbajjūpasampadānaṃ anumatabhāvappakāsanavacanaṃ, tasmā ehi sampaṭicchāhi yathāyācitaṃ pabbajjūpasampadavisesanti attho. <span class="bld">Iti</span>-saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano. Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo. Tenevāha <span class="bld">‘‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosī’’</span>ti. <span class="bld">Cara brahmacariya</span>nti uparimaggattayasaṅkhātaṃ brahmacariyaṃ samadhigaccha. Kimatthaṃ? <span class="bld">Sammā dukkhassa antakiriyāya</span>. Idhāpi ‘‘avocā’’ti sambandhitabbaṃ. ‘‘Nava koṭisahassānī’’tiādinā (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti <span class="bld">upasampadā</span>.</p>
  955. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Nīhārabhatto</span>ti nīhaṭabhatto, gāmato bhikkhaṃ nīharitvā bhikkhūhi dinnabhattoti attho<a name="V3.0168"></a>. Bhagavā hi daharakumārake viya te bhikkhū <a name="M3.0183"></a> pariharanto pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ apavisitvā antovihāreyeva vasi.</p>
  956. <p class="centered">Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  957. <p class="subhead">Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
  958. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Āmantesī</span>ti āsāḷhīpuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite aññāsikoṇḍaññappamukhe pañcavaggiye ‘‘idāni tesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyā pakkhassa āmantesi. <span class="bld">Anattā</span>ti avasavattanaṭṭhena asāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenāti evaṃ catūhi kāraṇehi anattā. Tattha ‘‘uppannaṃ rūpaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu, ṭhānappattaṃ mā jīratu, jarappattaṃ mā bhijjatu, udayabbayehi mā kilamayatū’’ti na ettha kassaci vasībhāvo atthi, svāyamassa <span class="bld">avasavattanaṭṭho</span>. Sāmibhūtassa kassaci abhāvo <span class="bld">asāmikaṭṭho</span>. Nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññatā <span class="bld">suññataṭṭho</span>. Paraparikappitaattasabhāvābhāvo eva <span class="bld">attapaṭikkhepaṭṭho</span>. Idāni anattataṃyeva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘rūpañca hidaṃ bhikkhave’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">attā abhavissā</span>ti kārako vedako sayaṃvasīti evaṃbhūto attā abhavissāti adhippāyo. Evañhi sati rūpassa ābādhāya saṃvattanaṃ ayujjamānakaṃ siyā. Kāmañcettha ‘‘yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattatī’’ti rūpassa anattatāya dukkhatā vibhāvitā viya dissati, tathāpi ‘‘yasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, tasmā anattā’’ti pākaṭāya sābādhatāya rūpassa attasārābhāvo vibhāvito, tato eva ca ‘‘na ca labbhati rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti’’ rūpe kassaci anissaratā tassa ca avasavattanākāro dassito. <span class="bld">Vedanā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  959. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Taṃ kiṃmaññatha bhikkhave</span>ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā <a name="M3.0184"></a> samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. <span class="bld">Aniccaṃ bhante</span>ti bhante yasmā hutvā na hoti, tasmā aniccaṃ. Yasmā pubbe asantaṃ paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanena na hoti, tasmā na niccanti aniccaṃ, addhuvanti adhippāyo. Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccappaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi <a name="V3.0169"></a> <span class="bld">aniccaṃ</span>. Ettha khaṇe khaṇe uppajjanavasena nirujjhanavasena ca pavattanato <span class="bld">uppādavayavantatā</span>. Taṅkhaṇikatāya <span class="bld">tāvakālikatā</span>. Vipariṇāmavantatāya <span class="bld">vipariṇāmakoṭi</span>. Rūpañhi uppādādivikārāpajjanena vipariṇāmantaṃ vināsaṃ pāpuṇāti. Niccasabhāvābhāvo eva <span class="bld">niccapaṭikkhepo</span>. Aniccā hi dhammā, teneva attano aniccabhāvena atthato niccataṃ paṭikkhipanti nāma.</p>
  960. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhaṃ bhante</span>ti bhante paṭipīḷanākārena dukkhaṃ. Uppādajarābhaṅgavasena hi rūpassa nirantaraṃ bādhati, paṭipīḷanākārenassa dukkhatā. Atha vā santāpaṭṭhena dukkhamaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena sukhapaṭikkhepaṭṭhena cāti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ. Ettha ca <span class="bld">santāpo</span> nāma dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ. Tato evassa dussahatāya <span class="bld">dukkhamatā</span>. Tissannaṃ dukkhatānaṃ saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya <span class="bld">dukkhavatthukatā</span>. Sukhasabhāvābhāvo eva <span class="bld">sukhapaṭikkhepo. Vipariṇāmadhamma</span>nti jarāya maraṇena ca vipariṇāmasabhāvaṃ. <span class="bld">Kallaṃ nū</span>ti yuttaṃ nu. <span class="bld">Ta</span>nti evaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ rūpaṃ. <span class="bld">Etaṃ mamā</span>ti taṇhāgāho mamaṅkārabhāvato. <span class="bld">Esohamasmī</span>ti mānagāho ahaṅkārabhāvato. <span class="bld">Eso me attā</span>ti diṭṭhigāho attabhāvavipallāsaggāhato. <span class="bld">Taṇhāgāho</span> cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, <span class="bld">mānagāho</span> navavidhamānavasena, <span class="bld">diṭṭhigāho</span> dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo. Imesaṃ tiṇṇaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ vasena yuttaṃ nu taṃ samanupassitunti vuttaṃ hoti.</p>
  961. <p class="bodytext">Iti bhagavā aniccadukkhavasena anattalakkhaṇaṃyeva dassesi. Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattataṃ dasseti, katthaci dukkhavasena, katthaci ubhayavasena. Tathā hi ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjati, cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ceva veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti, tasmā taṃ na upapajjati. ‘Cakkhu attā’ti <a name="M3.0185"></a> yo vadeyya, iti cakkhu anattā’’ti imasmiñca <span class="bld">chachakkasutte</span> (ma. ni. 3.422) aniccavasena anattataṃ dassesi. ‘‘Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa…pe… evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti imasmiṃyeva anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṃ dassesi. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na me so attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabba’’nti imasmiṃ <span class="bld">arahantasutte</span> (saṃ. ni. 3.76-77) ubhayavasena anattataṃ dassesi. Kasmā? Aniccaṃ dukkhañca pākaṭaṃ, anattā apākaṭaṃ. Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu ‘‘aho anicca’’nti vadanti, ‘‘aho anattā’’ti <a name="V3.0170"></a> pana vattā nāma natthi. Sarīre gaṇḍapiḷakāsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā ‘‘aho dukkha’’nti vadanti, ‘‘aho anattā’’ti pana vattā nāma natthi. Kasmā? Idañhi anattalakkhaṇaṃ nāma avibhūtaṃ duddasaṃ duppaññāpanaṃ. Tathā hi sarabhaṅgādayopi satthāro nāddasaṃsu, kuto paññāpanā, tena naṃ bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dassesi. Tayidaṃ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṃ. <span class="bld">Vedanā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tasmātihā</span>ti tasmā icceva vuttaṃ. <span class="bld">Ti</span>-kāra <span class="bld">ha</span>-kārā nipātā, yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmāti attho. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti anavasesapariyādānametaṃ. <span class="bld">Ya</span>nti hi sāmaññena aniyamadassanaṃ, <span class="bld">kiñcī</span>ti pakārato bhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ. Ubhayenapi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhāti, tasmā anavasesapariyādānametaṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti. Evañca sati aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ adhicca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>nti vuttaṃ. Evaṃ padadvayenapi rūpassa asesapariggaho kato hoti. Athassa atītādivibhāgaṃ ārabhati <span class="bld">‘‘atītānāgatapaccuppanna’’</span>ntiādinā. Tañhi kiñci atītaṃ kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo <span class="bld">vedanā</span>dīsupi.</p>
  963. <p class="bodytext">Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti, tathā anāgatapaccuppannaṃ. Tattha <span class="bld">addhāvasena</span> tāva ekassa ekasmiṃ <a name="M3.0186"></a> bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhamanāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. <span class="bld">Santativasena</span> sabhāgekautusamuṭṭhānaekāhārasamauṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi. Tesaṃyeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. <span class="bld">Samayavasena</span> ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃtaṃsamayavantaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. <span class="bld">Khaṇavasena</span> uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ, idamevettha nippariyāyaṃ, sesā pariyāyakathā.</p>
  964. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ</span> <a name="V3.0171"></a> <span class="bld">vā bahiddhā vā</span>ti cakkhādipañcavidhaṃ rūpaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bahiddhā. Apica niyakajjhattampi idha ajjhattaṃ, parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. <span class="bld">Oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā</span>ti cakkhādīni nava, āpodhātuvajjā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. <span class="bld">Hīnaṃ vā paṇītaṃ vā</span>ti ettha hīnapaṇītabhāvo pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ, tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato. Yaṃ pana ārammaṇaṃ katvā kusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato. Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati, na iṭṭhe, evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭheyeva uppajjati, na aniṭṭhe. <span class="bld">Yaṃ dūre santike vā</span>ti yaṃ sukhumaṃ, tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Apicettha okāsatopi upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā. <span class="bld">Taṃ sabba</span>nti taṃ atītādīhi padehi visuṃ niddiṭṭhaṃ sabbaṃ rūpaṃ. <span class="bld">Sammappaññāya daṭṭhabba</span>nti sahavipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ.</p>
  965. <p class="bodytext"><span class="bld">Yā</span> <a name="M3.0187"></a> <span class="bld">kāci vedanā</span>tiādīsu pana santativasena ca khaṇavasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha (visuddhi. 2.497 ādayo) <span class="bld">santativasena</span> ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavidhavisayasamāyogappavattā ca divasampi buddharūpaṃ passantassa dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. <span class="bld">Khaṇavasena</span> khaṇattayapariyāpannā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā nayena <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 11) vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. <span class="bld">Jātivasena</span> tāva akusalavedanā sāvajjakiriyahetuto kilesasantāpasabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato saussāhato savipākato kilesasantāpasabhāvato sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato kilesasantāpasabhāvato sabyāpajjato sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā, kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato saussāhato savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.</p>
  966. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvavasena</span> <a name="V3.0172"></a> pana dukkhavedanā nirassādato savipphārato ubbejanīyato abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato santato paṇītato manāpato majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato khobhakaraṇato pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. <span class="bld">Puggalavasena</span> pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇavikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. <span class="bld">Lokiyalokuttaravasena</span> pana sāsavā vedanā lokiyā. Sā āsavuppattihetuto <a name="M3.0188"></a> oghaniyato yoganiyato ganthaniyato nīvaraṇiyato upādāniyato saṃkilesikato puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā, sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.</p>
  967. <p class="bodytext">Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā, dukkhā vedanā oḷārikā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā, sāsavā vedanā oḷārikā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhavedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā, sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Na tattha ‘‘katamā abyākatā, kiṃ dukkhā, kiṃ sukhā, kiṃ samāpannassa, kiṃ asamāpannassa, kiṃ sāsavā, kiṃ anāsavā’’ti evaṃ sabhāvādibhedo parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.</p>
  968. <p class="bodytext">Apica ‘‘taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā’’ti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatavedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā, avisesena akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.</p>
  969. <p class="bodytext">Apica <a name="V3.0173"></a> kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā, tato arūpāvacarā, tato lokuttarā. Kāmāvacarā ca dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā, tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā<a name="M3.0189"></a>, tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumāva. Arūpāvacarā ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃtaṃbhūmivipākakiriyavedanāsu dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.</p>
  970. <p class="bodytext"><span class="bld">Okāsavasena</span> cāpi niraye dukkhā oḷārikā, tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattī sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. <span class="bld">Vatthuvasena</span> cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. Hīnappaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti veditabbā. Dūrapadaṃ pana akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre, santikapadaṃ akusalā vedanā akusalāya vedanāya santiketiādinā nayena vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato asaṃsaṭṭhato asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato ca saṃsaṭṭhato ca sarikkhato ca akusalāya santiketi. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Sutavā</span>ti āgamādhigamasaṅkhātena bāhusaccena samannāgatattā sutavā. <span class="bld">Nibbindatī</span>ti ukkaṇṭhati. Ettha ca <span class="bld">nibbidā</span>ti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā. <span class="bld">Nibbindaṃ virajjatī</span>ti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā. <span class="bld">Virāgā vimuccatī</span>ti virāgena maggeneva hetubhūtena paṭippassaddhivimuttivasena vimuccati. Iminā cattāri sāmaññaphalāni kathitāni. <span class="bld">Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī</span>ti iminā pana paccavekkhaṇañāṇaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādīhi tassa bhūmi. Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādīni pajānāti. Katamā panassa jāti khīṇā, kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ <a name="M3.0190"></a> āpajjanena khīṇā, taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese <a name="V3.0174"></a> paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto pajānāti.</p>
  972. <p class="bodytext"><span class="bld">Vusita</span>nti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. <span class="bld">Kataṃ karaṇīya</span>nti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyā</span>ti idāni puna itthabhāvāya evaṃsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā <span class="bld">itthattāyā</span>ti itthabhāvā imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya. Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti.</p>
  973. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandu</span>nti te bhikkhū sakamanā tuṭṭhamanā, pītisomanassehi vā samattamanā hutvā karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato vacanaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ ‘‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti matthakena sampaṭicchantā anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho. Ayañhi <span class="bld">abhinanda</span>-saddo ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5; 4.114, 118) taṇhāyapi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.</p>
  974. <p class="gatha1">‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;</p>
  975. <p class="gathalast">Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219; vi. va. 861) –</p>
  976. <p class="unindented">Ādīsu <a name="M3.0191"></a> sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ ‘‘anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu <a name="V3.0175"></a> cā’’ti. <span class="bld">Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsū</span>ti anuppādanirodhena nirujjhamānehi āsavehi anupādāya aggahetvā kañci dhammaṃ ‘‘ahaṃ mamā’’ti anādiyitvāva cittāni vimucciṃsu. <span class="bld">Cha arahanto</span>ti bhagavatā saddhiṃ cha janā arahanto. Aññesaṃ pana devabrahmānampi arahattappattisambhavato idaṃ manussaarahanteyeva sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘cha manussā arahanto hontī’’</span>ti.</p>
  977. <p class="centered">Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  978. <p class="centered">Pañcavaggiyakathā niṭṭhitā.</p>
  979. <p class="subhead">Yasassa pabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Idāni yasassa pabbajjaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tena kho pana samayenā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">hemantiko</span>tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 2.42; a. ni. aṭṭha. 2.3.39) yattha sukhaṃ hoti hemantakāle vasituṃ, ayaṃ hemantiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – hemante vāso hemantaṃ uttarapadalopena, hemantaṃ arahatīti <span class="bld">hemantiko</span>. Itaresupi eseva nayo. Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa nātibahūni nātitanūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumachiddāni, uṇhappavesanatthāya bhittiniyyūhāni hariyanti, bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavikiriyāni kambalādīni vaṭṭanti, khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti, dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajātāni honti, bhūmattharaṇāni sītavikiriyāni dukūlamayāni vaṭṭanti, khajjabhojjāni madhurarasasītavikiriyāni, vātapānasamīpesu cettha navā cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti, tesu tesu padesesu udakayantāni karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.</p>
  981. <p class="bodytext"><span class="bld">Nippurisehī</span>ti <a name="M3.0192"></a> purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva. Dovārikāpi itthiyova, nahāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Pitā kira ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapāpesi. <span class="bld">Pañcahi kāmaguṇehī</span>ti <a name="V3.0176"></a> rūpasaddādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi. <span class="bld">Samappitassā</span>ti sammā appitassa, upetassāti attho. <span class="bld">Samaṅgībhūtassā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Paricārayamānassā</span>ti parito cārayamānassa, tasmiṃ tasmiṃ kāmaguṇe indriyāni cārayamānassāti attho. <span class="bld">Āḷambara</span>nti paṇavaṃ. <span class="bld">Vikesika</span>nti muttakesaṃ, vippakiṇṇakesanti attho. <span class="bld">Vikkheḷika</span>nti vissandamānalālaṃ. <span class="bld">Vippalapantiyo</span>ti viruddhaṃ palapantiyo vā rudantiyo vā. <span class="bld">Susānaṃ maññe</span>ti āmakasusānaṃ viya addasa sakaṃ parijananti sambandho. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti saṃvegavasena udānaṃ udānesi, saṃvegavasappavattaṃ vācaṃ nicchāresīti attho.</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Idaṃ kho yasā</span>ti bhagavā nibbānaṃ sandhāyāha. Tañhi taṇhādīhi kilesehi anupaddutaṃ anupassaṭṭhañca. <span class="bld">Anupubbiṃ katha</span>nti (dī. ni. aṭṭha. 2.75; ma. ni. aṭṭha. 2.69) dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evamanupaṭipāṭikathaṃ. Tattha <span class="bld">dānakathā</span> nāma ‘‘idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ, idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setausabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmetaṃ mayā gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyaññā mahāgovindamahāyaññā mahāsudassanamahāyaññā vessantaramahāyaññāti aneke mahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite <a name="M3.0193"></a> aggikkhandhe attānaṃ niyyātentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ brahmasampattiṃ cakkavattisampattiṃ sāvakapāramiñāṇaṃ paccekabodhiñāṇaṃ abhisambodhiñāṇaṃ detī’’ti evamādinā dānaguṇappaṭisaṃyuttakathā.</p>
  983. <p class="bodytext">Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Dānañhi nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametaṃ. Tasmā dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotīti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Apica <span class="bld">dānakathā</span> tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa <a name="V3.0177"></a> upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato bhogayasasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā.</p>
  984. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlakathā</span> nāma ‘‘sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle sīlavarājakāle mātuposakahatthirājakāle chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo sīlasadisā patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatī’’ti evamādisīlaguṇappaṭisaṃyuttakathā.</p>
  985. <p class="bodytext">Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassanatthaṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. <span class="bld">Saggakathā</span> nāma ‘‘ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo<a name="M3.0194"></a>, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānī’’ti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttakathā. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi.</p>
  986. <p class="bodytext">Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabboti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.177; pāci. 417) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha <span class="bld">ādīnavo</span>ti doso, aniccatādinā appassādatādinā ca dūsitabhāvoti attho. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti <span class="bld">ādīnavo,</span> paramakapaṇatā. Tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. <span class="bld">Okāro</span>ti lāmakabhāvo nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbatā seṭṭhehi na sevitabbatā ca. <span class="bld">Saṃkileso</span>ti tehi sattānaṃ saṃkilissanaṃ, vibādhetabbatā upatāpetabbatāti attho.</p>
  987. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0178"></a> kāmādīnavena tajjetvā <span class="bld">nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi</span>. Yattakā ca kāmesu ādīnavā, paṭipakkhato tattakāva nekkhamme ānisaṃsā. Apica ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpārato’’tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi, pabbajjāya jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. Ettha ca saggaṃ kathetvā svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathāpi anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo kathetabbo. Maggañca kathentena tadadhigamupāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbasaṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso <a name="M3.0195"></a> ca kathetabboti kāmesu ādīnavo okāro saṃkileso nekkhamme ca ānisaṃso pakāsitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  988. <p class="bodytext"><span class="bld">Kallacitta</span>nti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittanti attho. Assaddhiyādayo vā yasmā cittassa rogabhūtā tadā tassa vigatā, tasmā kallacittaṃ arogacittanti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamena <span class="bld">muducittaṃ,</span> kāmacchandādivigamena <span class="bld">vinīvaraṇacittaṃ,</span> sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena <span class="bld">udaggacittaṃ</span>. Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ yadā bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā <span class="bld">kallacitta</span>nti kāmacchandavigamena arogacittaṃ. <span class="bld">Muducitta</span>nti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ. <span class="bld">Vinīvaraṇacitta</span>nti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacittaṃ. <span class="bld">Udaggacitta</span>nti thinamiddhavigamena sampaggahavasena alīnacittaṃ. <span class="bld">Pasannacitta</span>nti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evampettha attho veditabbo. <span class="bld">Sāmukkaṃsikā</span>ti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā asādhāraṇā aññesanti attho. Kā ca pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti.</p>
  989. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpī</span>tiādinā upamāvasena tassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādañca dasseti. <span class="bld">Apagatakāḷaka</span>nti vigatakāḷakaṃ. <span class="bld">Sammadevā</span>ti suṭṭhu eva. <span class="bld">Rajana</span>nti nīlapītādiraṅgajātaṃ. <span class="bld">Paṭiggaṇheyyā</span>ti gaṇheyya, pabhassaraṃ bhaveyya. <span class="bld">Tasmiṃyeva āsane</span>ti tassaṃyeva nisajjāyaṃ. Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhapaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti. <span class="bld">Viraja</span>ntiādi <a name="V3.0179"></a> vuttanayameva. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo, dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udakena temetvā temetvā ūsagomayachārikakhārakehi kāḷakapadese sammadditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sīlasutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ <a name="M3.0196"></a> viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Assadūte</span>ti āruḷhaasse dūte. <span class="bld">Iddhābhisaṅkhāra</span>nti iddhikiriyaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharesī</span>ti abhisaṅkhari, akāsīti attho. Kimatthanti ce? Ubhinnaṃ paṭilabhitabbavisesantarāyanisedhanatthaṃ. Yadi hi so puttaṃ passeyya, puttassapi arahattappatti seṭṭhissapi dhammacakkhupaṭilābho na siyā. Adiṭṭhasaccopi hi ‘‘dehi te mātuyā jīvita’’nti yācanto kathañhi nāma vikkhepaṃ paṭibāhitvā bhagavato dhammadesanānusārena ñāṇaṃ pesetvā dhammacakkhuṃ paṭilabheyya, yaso ca evaṃ tena yāciyamāno kathaṃ taṃ vikkhepaṃ paṭibāhitvā arahatte patiṭṭhaheyya.</p>
  991. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadavocā</span>ti bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno etaṃ ‘‘abhikkantaṃ bhante’’tiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Abhikkanta</span>-saddo cāyamidha abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu bhanteti vuttaṃ hoti.</p>
  992. <p class="gatha1">‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;</p>
  993. <p class="gathalast">Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –</p>
  994. <p class="unindented">Imināva lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. <span class="bld">Seyyathāpī</span>tiādinā catūhi upamāhi bhagavato desanaṃ thometi. Tattha <span class="bld">nikkujjita</span>nti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. <span class="bld">Ukkujjeyyā</span>ti uparimukhaṃ kareyya. <span class="bld">Paṭicchanna</span>nti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. <span class="bld">Vivareyyā</span>ti ugghāṭeyya. <span class="bld">Mūḷhassā</span>ti disāmūḷhassa. <span class="bld">Maggaṃ ācikkheyyā</span>ti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. <span class="bld">Andhakāre</span>ti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharatti ghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅgatame.</p>
  995. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0180"></a> desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto <span class="bld">‘‘esāha’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">esāha</span>nti eso ahaṃ. <span class="bld">Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretū</span>ti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. <span class="bld">Ajjatagge</span>ti etthāyaṃ <span class="bld">agga</span>-saddo ādiatthe, tasmā <span class="bld">ajjatagge</span>ti ajjataṃ ādiṃ katvāti <a name="M3.0197"></a> evamattho veditabbo. Ajjatanti ajjabhāvaṃ. ‘‘Ajjadagge’’ti vā pāṭho, <span class="bld">da</span>-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho. <span class="bld">Pāṇupeta</span>nti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ ‘‘abhikkanta’’ntiādīnaṃ anuttānapadattho veditabbo, vitthāro pana heṭṭhā verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ āgatoyevāti idha na dassito.</p>
  996. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Bhūmiṃ paccavekkhantassā</span>ti attanā diṭṭhamatthaṃ paccavekkhantassa. <span class="bld">Iddhābhisaṅkhāraṃ paṭippassambhesī</span>ti yathā taṃ seṭṭhi gahapati tattha nisinnova yasaṃ kulaputtaṃ passati, tathā adhiṭṭhāsīti attho. <span class="bld">Adhivāsetū</span>ti sampaṭicchatu. <span class="bld">Ajjatanāyā</span>ti yaṃ me tumhesu sakkāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca, tadatthāya. <span class="bld">Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenā</span>ti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ karonto tuṇhībhāvena adhivāsesi, seṭṭhissa anuggahatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Ehi bhikkhū’’ti bhagavā avocā</span>ti tassa kira iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ olokento anekāsu jātīsu cīvarādiaṭṭhaparikkhāradānaṃ disvā ‘‘ehi bhikkhū’’ti avoca. So tāvadeva bhaṇḍu kāsāvavasano aṭṭhahi bhikkhuparikkhārehi sarīre paṭimukkeheva vassasaṭṭhikatthero viya bhagavantaṃ namassamānova nisīdi. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapeti, tassa taṃ sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ.</p>
  997. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Paṇītenā</span>ti uttamena. <span class="bld">Sahatthā</span>ti sahatthena. <span class="bld">Santappetvā</span>ti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā. <span class="bld">Sampavāretvā</span>ti suṭṭhu pavāretvā, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā. <span class="bld">Bhuttāvi</span>nti bhuttavantaṃ<a name="M3.0198"></a>. <span class="bld">Onītapattapāṇi</span>nti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ <a name="V3.0181"></a> pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ <span class="bld">onittapattapāṇiṃ,</span> hatthe ca pattañca dhovitvā ekamantaṃ pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. <span class="bld">Ekamantaṃ nisīdiṃsū</span>ti bhagavantaṃ evaṃbhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdiṃsūti attho. <span class="bld">Dhammiyā kathāyā</span>tiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaatthaṃ <span class="bld">sandassetvā</span> kusale ca dhamme <span class="bld">samādapetvā</span> tattha ca naṃ <span class="bld">samuttejetvā</span> saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi <span class="bld">sampahaṃsetvā</span> dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.</p>
  998. <p class="centered">Yasassa pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  999. <p class="subhead">Catugihisahāyapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Idāni tassa sahāyānaṃ pabbajjaṃ dassento <span class="bld">‘‘assosuṃ kho’’</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – seṭṭhino ca anuseṭṭhino ca yesaṃ kulānaṃ tāni seṭṭhānuseṭṭhīni kulāni, tesaṃ <span class="bld">seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulānaṃ,</span> paveṇivasena āgatehi seṭṭhīhi ca anuseṭṭhīhi ca samannāgatānaṃ kulānanti attho. <span class="bld">Vimalo</span>tiādīni tesaṃ puttānaṃ nāmāni. <span class="bld">Kesamassuṃ ohāretvā</span>ti kesañca massuñca oropetvā. <span class="bld">Kāsāyāni vatthānī</span>ti kasāyarasapītāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni. <span class="bld">Orako</span>ti ūnako lāmako. Sesamettha vuttanayameva.</p>
  1001. <p class="centered">Catugihisahāyapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1002. <p class="subhead">Paññāsagihisahāyapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Paññāsamattānaṃ gihisahāyānaṃ pabbajjāyapi yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Imesaṃ pana sabbesaṃ pubbayogo vattabboti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasaādīnaṃ</span> <a name="M3.0199"></a> <span class="bld">kulaputtānaṃ ayaṃ pubbayogo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vaggabandhanenā</span>ti gaṇabandhanena, ekībhūtāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anāthasarīrānī</span>ti anāthāni matakaḷevarāni. <span class="bld">Paṭijaggantā</span>ti bahi nīharitvā jhāpentā.</p>
  1004. <p class="centered">Paññāsagihisahāyapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1005. <p class="subhead">Mārakathāvaṇṇanā</p>
  1006. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Idāni <a name="V3.0182"></a> saraṇagamanūpasampadaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha kho bhagavā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.141) – <span class="bld">muttāha</span>nti mutto ahaṃ. <span class="bld">Cārika</span>nti anupubbagamanacārikaṃ, gāmanigamarājadhānīsu anukkamena gamanasaṅkhātaṃ cārikanti attho. <span class="bld">Carathā</span>ti divasaṃ yojanaparamaṃ gacchantā caratha. <span class="bld">Mā ekena dve agamitthā</span>ti ekena maggena dvīsu gatesu ekasmiṃ dhammaṃ desente ekena tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ hoti, tasmā evamāha. <span class="bld">Ādikalyāṇa</span>nti ādimhi kalyāṇaṃ sundaraṃ bhaddakaṃ, tathā <span class="bld">majjhapariyosānesu</span>. Ādimajjhapariyosānañca nāmetaṃ sāsanassa ca desanāya ca vasena dubbidhaṃ. Tattha sāsanassa sīlaṃ ādi, samathavipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sīlasamādhayo vā ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sīlasamādhivipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Desanāya pana catuppadikagāthāya tāva paṭhamapādo ādi, dutiyatatiyā majjhaṃ, catuttho pariyosānaṃ. Pañcapadachappadānaṃ paṭhamapādo ādi, avasānapādo pariyosānaṃ, sesā majjhaṃ. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, sesaṃ majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa majjhe bahukampi anusandhi majjhameva, nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ. <span class="bld">Sāttha</span>nti sātthakaṃ katvā desetha. <span class="bld">Sabyañjana</span>nti byañjanehi ceva padehi ca paripūraṃ katvā desetha. <span class="bld">Kevalaparipuṇṇa</span>nti sakalaparipuṇṇaṃ. <span class="bld">Parisuddha</span>nti nirupakkilesaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Pakāsethā</span>ti āvi karotha.</p>
  1007. <p class="bodytext"><span class="bld">Apparajakkhajātikā</span>ti paññācakkhumhi appakilesarajasabhāvā, dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya catuppadikagāthāpariyosāne arahattaṃ pattuṃ samatthā <a name="M3.0200"></a> sattā santīti attho. <span class="bld">Parihāyantī</span>ti alābhaparihāniyā dhammato parihāyanti. Tenevāha <span class="bld">‘‘anadhigataṃ nādhigacchantā visesādhigamato parihāyantī’’</span>ti. <span class="bld">Senānigamo</span>ti senāya nigamo. Paṭhamakappikānaṃ kira tasmiṃ ṭhāne senāniveso ahosi, tasmā so padeso ‘‘senānigamo’’ti vuccati. ‘‘Senānigāmo’’tipi pāṭho, senāni nāma sujātāya pitā, tassa gāmoti attho. <span class="bld">Tenupasaṅkamissāmī</span>ti nāhaṃ tumhe uyyojetvā pariveṇādīni kāretvā upaṭṭhākādīhi paricariyamāno viharissāmi, tiṇṇaṃ pana jaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā dhammameva desetuṃ upasaṅkamissāmi.</p>
  1008. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Māro pāpimā</span>ti attano visayaṃ atikkamituṃ paṭipanne satte māretīti <span class="bld">māro,</span> pare <a name="V3.0183"></a> pāpe niyojeti, sayaṃ vā pāpe niyuttoti <span class="bld">pāpimā</span>. Aññānipissa kaṇho adhipati vasavattī antako namuci pamattabandhūtiādīni bahūni nāmāni, idha pana nāmadvayameva gahitaṃ. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo mahāyuddhaṃ vicārento viya ‘mā ekena dve agamittha, dhammaṃ desethā’ti saṭṭhi jane uyyojeti, imasmiṃ pana ekasmimpi dhammaṃ desente mayhaṃ cittassa sātaṃ natthi, evaṃ bahūsu desentesu kuto bhavissati, paṭibāhāmi na’’nti cintetvā upasaṅkami.</p>
  1009. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāsehī</span>ti sabbehi kilesapāsehi. <span class="bld">Ye dibbā ye ca mānusā</span>ti ye dibbakāmaguṇasaṅkhātā mānusakakāmaguṇasaṅkhātā ca kilesapāsā nāma atthi, sabbehi tehi tvaṃ baddhoti vadati. <span class="bld">Mahābandhanabaddho</span>ti mahatā kilesabandhanena baddho, mahati vā bandhane baddho, kilesabandhanassa ṭhānabhūte bhavacārake baddhoti attho. <span class="bld">Na me samaṇa mokkhasī</span>ti samaṇa tvaṃ mama visayato na muccissasi. ‘‘Na me samaṇa mokkhasī’’ti ca idaṃ māro ‘‘muttāhaṃ, bhikkhave, sabbapāsehī’’ti bhagavato vacanaṃ asaddahanto vadati, saddahantopi vā ‘‘evamayaṃ paresaṃ sattānaṃ mokkhāya ussāhaṃ na kareyyā’’ti santajjento kohaññe ṭhatvā vadati.</p>
  1010. <p class="bodytext"><span class="bld">Nihato</span>ti tvaṃ mayā nihato, nibbisevanabhāvaṃ gamito parājitoti attho. Antalikkhe carante pañcābhiññepi bandhatīti <span class="bld">antalikkhacaro</span>. Rāgapāso hi antalikkhacaresupi kiccasādhanato ‘‘antalikkhacaro’’ti <a name="M3.0201"></a> vuccati, teneva naṃ māropi antalikkhacaroti maññati. Manasi jātoti <span class="bld">mānaso,</span> manasampayuttoti attho. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1011. <p class="centered">Mārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1012. <p class="subhead">Pabbajjūpasampadākathāvaṇṇanā</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. ‘‘Anujānāmi bhikkhave’’tiādikāya pana pāḷiyā yo pabbajjūpasampadāvinicchayo vattabbo, taṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘pabbajjāpekkhaṃ kulaputtaṃ pabbājentenā’’</span>tiādimāha. Tattha ye puggalā paṭikkhittāti sambandho. <span class="bld">Sayaṃ pabbājetabbo</span>ti kesacchedanādīni sayaṃ karontena pabbājetabbo. Kesacchedanaṃ kāsāyacchādanaṃ saraṇadānanti hi imāni tīṇi karonto <span class="bld">‘‘pabbājetī’’</span>ti vuccati. Etesu ekaṃ dve vāpi karonto tathā voharīyatiyeva, tasmā <span class="bld">etaṃ pabbājehī</span>ti kesacchedanaṃ kāsāyacchādanañca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Upajjhāyaṃ</span> <a name="V3.0184"></a> <span class="bld">uddissa pabbājetī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Khaṇḍasīmaṃ netvā</span>ti bhaṇḍukammārocanapariharaṇatthaṃ vuttaṃ. Tena sabhikkhuke vihāre aññampi ‘‘etassa kese chindā’’ti vattuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Pabbājetvā</span>ti kesacchedanaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Bhikkhuto añño pabbājetuṃ na labhatī</span>ti saraṇadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘sāmaṇero panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhabbarūpo</span>ti bhabbasabhāvo. Tamevatthaṃ pariyāyantarena vibhāveti <span class="bld">‘‘sahetuko’’</span>ti. <span class="bld">Ñāto</span>ti pākaṭo. <span class="bld">Yasassī</span>ti parivārasampattiyā samannāgato.</p>
  1014. <p class="bodytext">Vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena asucijegucchapaṭikūlabhāvaṃ pākaṭaṃ karontenāti sambandho. Tattha <span class="bld">kesā</span> nāmete vaṇṇatopi paṭikūlā, saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikūlā. Manuññepi (visuddhi. 1.183; vibha. aṭṭha. 356; sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.162) hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā ‘‘kesamissakamidaṃ, haratha na’’nti jigucchanti, evaṃ kesā <span class="bld">vaṇṇato</span> paṭikūlā. Rattiṃ bhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvā <a name="M3.0202"></a> tatheva jigucchanti, evaṃ <span class="bld">saṇṭhānato</span> paṭikūlā. Telamakkhanapupphadhūmādisaṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ. Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlāpi siyuṃ, <span class="bld">gandhena</span> pana paṭikūlāyeva. Yathā hi daharassa kumārakassa vaccaṃ vaṇṇato haliddivaṇṇaṃ, saṇṭhānatopi haliddipiṇḍisaṇṭhānaṃ. Saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ, saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ, dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisā, taṃ ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikūlaṃ, gandhena pana paṭikūlameva, evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlā, gandhena pana paṭikūlāyevāti. Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni, evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā paramajegucchāti evaṃ <span class="bld">āsayato</span> paṭikūlā. Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇakaṃ viya ekatiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā, te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya parikhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti evaṃ <span class="bld">okāsato</span> paṭikūlātiādinā nayena tacapañcakassa vaṇṇādivasena paṭikūlabhāvaṃ pakāsentenāti attho.</p>
  1015. <p class="bodytext"><span class="bld">Nijjīvanissattabhāvaṃ vā pākaṭaṃ karontenā</span>ti ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā. Tattha yathā vammikamatthake jātesu kunthatiṇesu na vammikamatthako jānāti ‘‘mayi kunthatiṇāni jātānī’’ti, nāpi kunthatiṇāni jānanti ‘‘mayaṃ vammikamatthake jātānī’’ti, evameva <a name="V3.0185"></a> na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti ‘‘mayi kesā jātā’’ti, nāpi kesā jānanti ‘‘mayaṃ sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā’’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūtiādinā nayena nijjīvanissattabhāvaṃ pakāsentena. <span class="bld">Pubbe</span>ti purimabuddhānaṃ santike. <span class="bld">Madditasaṅkhāro</span>ti nāmarūpavavatthānena ceva paccayapariggahavasena ca ñāṇena parimadditasaṅkhāro. <span class="bld">Bhāvitabhāvano</span>ti kalāpasammasanādinā sabbaso kusalabhāvanāya pūraṇena bhāvitabhāvano.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Adinnaṃ</span> <a name="M3.0203"></a> <span class="bld">na vaṭṭatī</span>ti ettha pabbajjā na ruhatīti vadanti. <span class="bld">Anuññātaupasampadā</span>ti ñatticatutthakammena anuññātaupasampadā. <span class="bld">Ṭhānakaraṇasampada</span>nti ettha urādīni ṭhānāni, saṃvutādīni karaṇānīti veditabbāni. Anunāsikantaṃ katvā dānakāle antarā vicchedaṃ akatvā dātabbānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekasambandhānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vicchinditvā</span>ti ma-kārantaṃ katvā dānasamaye vicchedaṃ katvā. <span class="bld">Sabbamassa kappiyākappiyaṃ ācikkhitabba</span>nti dasasikkhāpadavinimuttaṃ parāmāsāparāmāsādibhedaṃ kappiyākappiyaṃ ācikkhitabbaṃ. <span class="bld">Ābhisamācārikesu vinetabbo</span>ti iminā sekhiyaupajjhāyavattādiābhisamācārikasīlamanena pūretabbaṃ, tattha ca kattabbassa akaraṇe akattabbassa ca karaṇe daṇḍakammāraho hotīti dīpeti.</p>
  1017. <p class="centered">Pabbajjūpasampadākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1018. <p class="subhead">Dutiyamārakathāvaṇṇanā</p>
  1019. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Atha kho bhagavā vassaṃvuṭṭho</span>tiādikāya pana pāḷiyā ayaṃ apubbapadavaṇṇanā. <span class="bld">Yonisomanasikārā</span>ti upāyamanasikārena, aniccādīsu aniccādito manasikaraṇenāti attho. <span class="bld">Yoniso sammappadhānā</span>ti upāyavīriyena, anuppannākusalānuppādanādividhinā pavattavīriyenāti attho. <span class="bld">Vimuttī</span>ti ukkaṭṭhaniddesena arahattaphalavimutti vuttā. <span class="bld">Ajjhabhāsī</span>ti ‘‘ayaṃ attanā vīriyaṃ katvā arahattaṃ patvāpi na tussati, idāni aññesampi ‘pāpuṇāthā’ti ussāhaṃ karoti, paṭibāhessāmi na’’nti cintetvā abhāsi. <span class="bld">Mārapāsenā</span>ti kilesapāsena. Sesamettha vuttanayameva.</p>
  1020. <p class="centered">Dutiyamārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1021. <p class="subhead">Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Tiṃsabhaddavaggiyavatthumhi <a name="V3.0186"></a> <span class="bld">yathābhirantaṃ viharitvā</span>ti yathāajjhāsayaṃ viharitvā. Buddhānañhi ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ chāyūdakādīnaṃ vipattiṃ vā aphāsukasenāsanaṃ vā manussānaṃ assaddhādibhāvaṃ vā āgamma <a name="M3.0204"></a> anabhirati nāma natthi, tesaṃ sampattiyā ‘‘idha phāsuṃ viharāmā’’ti abhiramitvā ciravihāropi natthi. Yattha pana tathāgate viharante sattā saraṇesu vā tīsu patiṭṭhahanti, sīlāni vā samādiyanti, pabbajanti vā, sotāpattimaggādīnaṃ vā paresaṃ upanissayo hoti, tattha buddhā satte tāsu sampattīsu patiṭṭhāpanaajjhāsayena vasanti, tāsaṃ abhāve pakkamanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāajjhāsayaṃ viharitvā’’</span>ti. <span class="bld">Ajjhogāhetvā</span>ti pavisitvā. <span class="bld">Tiṃsamattā</span>ti tiṃsapamāṇā. Sesamettha vuttanayameva.</p>
  1023. <p class="centered">Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1024. <p class="subhead">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā</p>
  1025. <p class="bodytext"><a name="para37-38"></a><span class="paranum">37-38</span>. Uruvelakassapavatthumhi <span class="bld">jaṭilo</span>ti jaṭādharo. Jaṭā assa atthīti hi <span class="bld">jaṭilo</span>. Netīti <span class="bld">nāyako,</span> sāmaṃ vineti attano laddhiṃ sikkhāpetīti <span class="bld">vināyako. Sace te kassapa agarū</span>ti kassapa sace tuyhaṃ bhāriyaṃ aphāsukaṃ kiñci natthi. <span class="bld">Agyāgāre</span>ti aggisālāyaṃ. <span class="bld">Ubhinnaṃ sajotibhūtāna</span>nti ubhosu sajotibhūtesu pajjalitesu. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma.</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Ajjaṇho</span>ti ajja ekadivasaṃ. <span class="bld">Aggisālamhī</span>ti agyāgāre. <span class="bld">Sumanamanaso</span>ti sundaracittasaṅkhātamano. <span class="bld">Tejodhātūsu kusalo</span>ti tejokasiṇasamāpattīsu kusalo. <span class="bld">Udicchare</span>ti ullokesuṃ, parivāresunti vā attho. <span class="bld">Pattamhi odahitvā</span>ti patte pakkhipitvā. <span class="bld">Dhuvabhattenā</span>ti niccabhattena.</p>
  1027. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Abhikkantāya rattiyā</span>ti ettha <span class="bld">abhikkanta</span>-saddo khaye vattati, tena parikkhīṇāyarattiyāti attho. Ete hi cattāro mahārājāno majjhimayāmasamanantare āgatā. Niyāmo kiresa devatānaṃ, yadidaṃ buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā upaṭṭhānaṃ āgacchantā majjhimayāmasamanantare āgacchanti. <span class="bld">Abhikkantavaṇṇā</span>ti abhirūpachavivaṇṇā, iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti <a name="V3.0187"></a> vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ <a name="M3.0205"></a> jahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇavatthālaṅkārakāyādīhi obhāsaṃ muñcamānādivasena ca dibbaṃ iddhānubhāvañca nimminitvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Tattha kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti oḷārikarūpattā. Tathā hi te kabaḷīkārāhārabhakkhā, rūpāvacarā pana anabhisaṅkhatena kāyena āgantuṃ na sakkonti sukhumatararūpattā. Tesañhi atisukhumova attabhāvo, na tena iriyāpathakappanaṃ hoti. Tasmā brahmalokepi brahmāno yebhuyyena nimmitarūpeneva pavattanti. Mūlapaṭisandhirūpañhi nesaṃ ativiya sukhumamahārūpaṃ, kevalaṃ taṃ cittuppādassa nissayādhiṭṭhānabhūtaṃ saṇṭhānavantaṃ hutvā tiṭṭhati.</p>
  1028. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalakappa</span>nti ettha <span class="bld">kevala</span>-saddassa anavasesattaṃ attho, <span class="bld">kappa</span>-saddassa samantabhāvo, tasmā <span class="bld">kevalakappaṃ vanasaṇḍa</span>nti anavasesaṃ samantato vanasaṇḍanti attho. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi hi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbaso pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Atha vā īsaṃ asamatthaṃ kevalakappaṃ. Bhagavato pabhāya anobhāsitameva hi padesaṃ devatā attano pabhāya obhāsenti. Na hi bhagavato pabhā kāyaci pabhāya abhibhūyati, sūriyādīnampi pana pabhaṃ sā abhibhuyya tiṭṭhatīti. <span class="bld">Obhāsetvā</span>ti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Devatānañhi sarīrābhā dasadvādasayojanamattaṭṭhānaṃ tato bhiyyopi pharitvā tiṭṭhati, tathā vatthābharaṇādīsu samuṭṭhitā pabhā. <span class="bld">Catuddisā</span>ti catūsu disāsu. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yaṃ nāma.</p>
  1029. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Aṅgamagadhā</span>ti ubho aṅgamagadharaṭṭhavāsino. <span class="bld">Iddhipāṭihāriya</span>nti iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ, na ādesanānusāsanīpāṭihāriyanti attho. Tividhañhi pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ anusāsanīpāṭihāriyanti. Tattha ‘‘idha bhikkhu ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti āvibhāvaṃ tirobhāva’’ntiādinayappavattaṃ (dī. ni. 1.238-239; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 2.70; 5.834) iddhividhameva <a name="M3.0206"></a> <span class="bld">iddhipāṭihāriyaṃ</span>. ‘‘Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati ‘evampi te mano, itthampi te mano’’’tiādinayappavattaṃ (paṭi. ma. 3.30) parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ <span class="bld">ādesanāpāṭihāriyaṃ</span>. ‘‘Idha bhikkhu evamanusāsati ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha, evaṃ <a name="V3.0188"></a> manasi karotha, mā evaṃ mānasā karittha, idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’’ti (paṭi. ma. 3.30) evamādinayappavattā sāvakānaṃ buddhānañca sabbakālaṃ desetabbadhammadesanā <span class="bld">anusāsanīpāṭihāriyaṃ</span>.</p>
  1030. <p class="bodytext">Tattha (udā. aṭṭha. 1) pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato <span class="bld">pāṭihāriya</span>nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā, puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ vattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha pāṭihāriyanti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato <span class="bld">pāṭihāriya</span>nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato <span class="bld">pāṭihāriyaṃ</span>. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. <span class="bld">Paṭī</span>ti vā ayaṃ saddo pacchāti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (cūḷani. vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilesena katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva <span class="bld">pāṭihāriyaṃ</span>. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ <span class="bld">pāṭihāriya</span>nti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ nimittabhūte, tato vā āgatanti <span class="bld">pāṭihāriyaṃ. Svātanāyā</span>ti sve dātabbassa atthāya.</p>
  1031. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Paṃsukūlaṃ</span> <a name="M3.0207"></a> <span class="bld">uppannaṃ hotī</span>ti pariyesamānassa paṭilābhavasena uppannaṃ hoti. Vicittapāṭihāriyadassanatthāva sā pariyesanā. Yasmā pāṇinā phuṭṭhamatte sā pokkharaṇī nimmitā ahosi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā’’</span>ti.</p>
  1032. <p class="bodytext"><a name="para46-49"></a><span class="paranum">46-49</span>. <span class="bld">Jaṭilā</span>ti tāpasā. Te hi jaṭādhāritāya idha ‘‘jaṭilā’’ti vuttā. <span class="bld">Antaraṭṭhakāsu himapātasamaye</span>ti hemantassa utuno abbhantarabhūte māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnamantare aṭṭharattīsu himapatanakāle. <span class="bld">Nerañjarāya ummujjantī</span>ti keci tasmiṃ titthasammate udake paṭhamaṃ nimuggasakalasarīrā tato ummujjantā vuṭṭhahanti <a name="V3.0189"></a> uppilavanti. <span class="bld">Nimujjantī</span>ti sasīsaṃ udake osīdanti. <span class="bld">Ummujjananimujjanampi karontī</span>ti punappunaṃ ummujjananimujjanānipi karonti. Tattha hi keci ‘‘ekummujjaneneva pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, te ummujjanameva katvā gacchanti. Ummujjanaṃ pana nimujjanamantarena natthīti avinābhāvato nimujjanampi te karontiyeva. Yepi ‘‘ekanimujjaneneva pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, tepi ekavārameva nimujjitvā vuttanayeneva avinābhāvato ummujjanampi katvā pakkamanti. Apare ‘‘punappunaṃ ummujjananimujjanāni katvā nahāte pāpasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhikā, te kālena kālaṃ ummujjananimujjanāni karonti. Te sabbepi sandhāya vuttaṃ ‘‘ummujjantipi nimujjantipi ummujjananimujjanampi karontī’’ti. Ettha ca kiñcāpi nimujjanapubbakaṃ ummujjanaṃ, nimujjanameva pana karontā katipayā, ummujjanaṃ tadubhayañca karontā bahūti tesaṃ yebhuyyabhāvadassanatthaṃ ummujjanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ.</p>
  1033. <p class="bodytext"><a name="para50-51"></a><span class="paranum">50-51</span>. <span class="bld">Udakavāhako</span>ti udakogho. <span class="bld">Reṇuhatāyā</span>ti rajogatāya, rajokiṇṇāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Neva ca kho tvaṃ kassapa arahā</span>ti etena tadā kassapassa asekkhabhāvaṃ paṭikkhipati, <span class="bld">nāpi arahattamaggasamāpanno</span>ti etena sekkhabhāvaṃ. Ubhayenapissa anariyabhāvameva dīpeti. <span class="bld">Sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assasi arahattamaggaṃ vā samāpanno</span>ti iminā panassa kalyāṇaputhujjanabhāvampi paṭikkhipati. Tattha <span class="bld">paṭipadā</span>ti sīlavisuddhiādayo cha visuddhiyo. Paṭipajjati etāya ariyamaggoti <span class="bld">paṭipadā. Assasī</span>ti <a name="M3.0208"></a> bhaveyyāsi. <span class="bld">Cirapaṭikā</span>ti cirakālato paṭṭhāya, nāgadamanato paṭṭhāyāti attho. <span class="bld">Khārikājamissa</span>nti ettha <span class="bld">khārī</span>ti araṇīkamaṇḍalusūciādayo tāpasaparikkhārā, taṃ haraṇakājaṃ <span class="bld">khārikājaṃ. Aggihutamissa</span>nti dabbiādiaggipūjopakaraṇaṃ.</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para52-53"></a><span class="paranum">52-53</span>. <span class="bld">Upasaggo</span>ti upaddavo. Idāni aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni ekato gaṇetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavato adhiṭṭhānena pañca kaṭṭhasatāni na phāliyiṃsū’’</span>tiādi āraddhaṃ. Nāgadamanādīni pana soḷasa pāṭihāriyāni idha na gaṇitāni, tehi saddhiṃ soḷasātirekaaḍḍhuḍḍhapāṭihāriyasahassānīti veditabbaṃ.</p>
  1035. <p class="subhead">Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Idāni tassa bhikkhusahassassa ādittapariyāyadesanāya arahattappattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha kho</span> <a name="V3.0190"></a> <span class="bld">bhagavā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">gayāyaṃ viharati gayāsīse</span>ti gayānāmikāya nadiyā avidūre bhavattā gāmo gayā nāma, tassaṃ gayāyaṃ viharati. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Gayāgāmassa hi avidūre gayāti ekā pokkharaṇīpi atthi nadīpi gayāsīsanāmako hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇopi. Yattha bhikkhusahassassa okāso pahoti, bhagavā tattha viharati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘gayāsīse’’</span>ti, gayāgāmassa āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe viharatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhikkhū āmantesī</span>ti tesaṃ sappāyadhammadesanaṃ vicinitvā taṃ desessāmīti āmantesi. Bhagavā hi taṃ iddhimayapattacīvaradharaṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā tena parivārito nisīditvā ‘‘katarā nu kho etesaṃ dhammakathā sappāyā’’ti cintento ‘‘ime sāyaṃ pātaṃ aggiṃ paricaranti, imesaṃ dvādasāyatanāni ādittāni sampajjalitāni viya katvā dassessāmi, evaṃ ime arahattaṃ pāpuṇituṃ sakkhissantī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Atha nesaṃ tathā desetuṃ ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’ntiādinā imaṃ ādittapariyāyaṃ abhāsi.</p>
  1037. <p class="bodytext">Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.23) sabbaṃ nāma catubbidhaṃ sabbasabbaṃ āyatanasabbaṃ sakkāyasabbaṃ padesasabbanti. Tattha –</p>
  1038. <p class="gatha1">‘‘Na <a name="M3.0209"></a> tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci;</p>
  1039. <p class="gatha2">Atho aviññātamajānitabbaṃ;</p>
  1040. <p class="gatha3">Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ;</p>
  1041. <p class="gathalast">Tathāgato tena samantacakkhū’’ti (mahāni. 156; cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; paṭi. ma. 1.121) –</p>
  1042. <p class="unindented">Idaṃ <span class="bld">sabbasabbaṃ</span> nāma. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, taṃ suṇāthā’’ti (saṃ. ni. 4.23) idaṃ <span class="bld">āyatanasabbaṃ</span> nāma. ‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’ti (ma. ni. 1.1) idaṃ <span class="bld">sakkāyasabbaṃ</span> nāma. ‘‘Sabbadhammesu vā paṭhamasamannāhāro uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manoviññāṇadhātū’’ti idaṃ <span class="bld">padesasabbaṃ</span> nāma. Iti pañcārammaṇamattaṃ padesasabbaṃ, tebhūmakā dhammā sakkāyasabbaṃ, catubhūmakā dhammā āyatanasabbaṃ, yaṃ kiñci neyyaṃ sabbasabbaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesupi ekadesassa asaṅgaṇhanato. Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato. Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitā<a name="V3.0191"></a>, na lakkhaṇapaññattiyoti. Imasmiṃ pana sutte āyatanasabbaṃ adhippetaṃ, tatthāpi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā.</p>
  1043. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhū</span>ti (dha. sa. aṭṭha. 596; saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.1) dve cakkhūni ñāṇacakkhu ceva maṃsacakkhu ca. Tattha ñāṇacakkhu pañcavidhaṃ buddhacakkhu dhammacakkhu samantacakkhu dibbacakkhu paññācakkhūti. Tesu <span class="bld">buddhacakkhu</span> nāma āsayānusayañāṇañceva indriyaparopariyattañāṇañca, yaṃ ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283) āgataṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span> nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca phalāni, yaṃ ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (dī. ni. 1.355; saṃ. ni. 5.1081) āgataṃ. <span class="bld">Samantacakkhu</span> nāma sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ ‘‘pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (dī. ni. 2.70; ma. ni. 1.282) āgataṃ. <span class="bld">Dibbacakkhu</span> nāma ālokavaḍḍhanena uppannañāṇaṃ, yaṃ ‘‘dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.148, 284) āgataṃ. <span class="bld">Paññācakkhu</span> nāma catusaccaparicchedakañāṇaṃ, yaṃ ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) āgataṃ. Maṃsacakkhupi duvidhaṃ sasambhāracakkhu pasādacakkhūti. Tesu yvāyaṃ akkhikūpake akkhipaṭalehi parivārito maṃsapiṇḍo, yattha catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavo jīvitaṃ <a name="M3.0210"></a> bhāvo cakkhuppasādo kāyappasādoti saṅkhepato terasa sambhārā honti, vitthārato pana catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavoti ime nava catusamuṭṭhānavasena chattiṃsa, jīvitaṃ bhāvo cakkhuppasādo kāyappasādoti ime kammasamuṭṭhānā tāva cattāroti cattālīsa sambhārā honti, idaṃ <span class="bld">sasambhāracakkhu</span> nāma. Yaṃ panettha setamaṇḍalaparicchinnena kaṇhamaṇḍalena parivārite diṭṭhimaṇḍale sanniviṭṭhaṃ rūpadassanasamatthaṃ pasādamattaṃ, idaṃ <span class="bld">pasādacakkhu</span> nāma. Tassa tato paresañca sotādīnaṃ vitthārakathā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.436) vuttāva.</p>
  1044. <p class="bodytext">Tattha yadidaṃ pasādacakkhu, tañca gahetvā bhagavā <span class="bld">‘‘cakkhu āditta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">āditta</span>nti padittaṃ, sampajjalitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtanti attho. Cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ <span class="bld">cakkhuviññāṇaṃ,</span> cakkhussa vā kāraṇabhūtassa viññāṇaṃ <span class="bld">cakkhuviññāṇaṃ</span>. Kāmaṃ rūpālokamanasikārādayopi tassa viññāṇassa kāraṇaṃ, te pana sādhāraṇakāraṇaṃ, cakkhu asādhāraṇanti asādhāraṇakāraṇenāyaṃ niddeso yathā ‘‘yavaṅkuro’’ti. <span class="bld">Sotaviññāṇā</span>dīsupi eseva nayo. Cakkhusannissito phasso <span class="bld">cakkhusamphasso,</span> cakkhuviññāṇasampayuttaphassassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sotasamphassā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Cakkhusamphassapaccayā uppajjati</span> <a name="V3.0192"></a> <span class="bld">vedayita</span>nti cakkhusamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā uppannā sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanavedanā. Cakkhuviññāṇasampayuttāya pana vedanāya cakkhusamphassassa paccayabhāve vattabbameva natthi. Cakkhusamphasso hi sahajātāya vedanāya sahajātādivasena, asahajātāya upanissayādivasena paccayo hoti. Teneva ‘‘cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sotadvāravedanā</span>dīsupi eseva nayo. Ettha pana <span class="bld">mano</span>ti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. <span class="bld">Dhammā</span>ti dhammārammaṇaṃ. <span class="bld">Manoviññāṇa</span>nti sahāvajjanakaṃ javanaṃ. <span class="bld">Manosamphasso</span>ti bhavaṅgasahajāto phasso. <span class="bld">Vedayita</span>nti āvajjanavedanāya saddhiṃ javanavedanā. Bhavaṅgasampayuttāya pana vedanāya gahaṇe vattabbameva natthi. Āvajjanaṃ vā bhavaṅgato amocetvā <span class="bld">mano</span>ti sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dhammā</span>ti dhammārammaṇameva. <span class="bld">Manoviññāṇa</span>nti javanaviññāṇaṃ. <span class="bld">Manosamphasso</span>ti <a name="M3.0211"></a> bhavaṅgāvajjanasahajāto phasso. <span class="bld">Vedayita</span>nti javanasahajātā vedanā, bhavaṅgāvajjanasahajātāpi vaṭṭatiyeva.</p>
  1045. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgagginā</span>tiādīsu rāgova anudahanaṭṭhena aggīti <span class="bld">rāgaggi</span>. Rāgo hi tikhiṇaṃ hutvā uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā ‘‘aggī’’ti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Tatrimāni vatthūni (dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. aṭṭha. 924) – ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo tikhiṇataro hutvā uppanno, tasmā taṃsamuṭṭhānā tejodhātu ativiya tikhiṇabhāvena saddhiṃ attanā sahajātadhammehi hadayapadesaṃ jhāpesi yathā taṃ bāhirā tejodhātu sannissayaṃ, tena sā bhikkhunī jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā ‘‘kasmā ṭhitāsī’’ti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu.</p>
  1046. <p class="bodytext">Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā. Tesu (dī. ni. aṭṭha. 1.47-48) kira eko devaputto ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati. Athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā ‘‘bho ayaṃ kapaṇo adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā kuddhā nāma suvijānā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā ‘‘tvaṃ kuddho mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati. Kuddhassa hi so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevano <a name="V3.0193"></a> cāvetuṃ na sakkoti, udakaṃ patvā aggi viya nibbāyati, tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati. Ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti, tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ubhosu hi kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso <a name="M3.0212"></a> kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ niddahanto accantasukhumālaṃ karajakāyaṃ vināseti, tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati. Idaṃ dosassa anudahanatāya vatthu.</p>
  1047. <p class="bodytext">Mohassa pana anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tesaṃ satisammoso hoti, tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattetvā kālaṃ karonti. Te (dī. ni. aṭṭha. 1.45-46) kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya. Manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti uḷārapuññanibbattattā uḷāragarusiniddhasudhāhārajiraṇato ca, karajaṃ mandaṃ mudusukhumālabhāvato. Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ patiṭṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘oḷārikakāyaṃ adhiṭṭhāhī’’ti āha, tasmā te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvā saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenapi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti vinassatiyeva, evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva na tiṭṭhanti.</p>
  1048. <p class="bodytext">Ko pana tesaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro, so heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamo hoti. Taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti. So jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena sattadivasaṃ yāpanasamatthova hotī’’ti vadanti.</p>
  1049. <p class="bodytext">Ke pana te khiḍḍāpadosikā nāma devāti? Ime nāmāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena <a name="M3.0213"></a> vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino <a name="V3.0194"></a> evaṃ karonti, te evaṃ cavantīti veditabbā. Keci panāhu ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā. Khiḍḍāya padussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā’’ti. Manopadosikā pana cātumahārājikāti aṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Keci pana ‘‘khiḍḍāpadosikāpi cātumahārājikāyevā’’ti vadanti. Evaṃ tāva rāgādayo tayo anudahanaṭṭhena ‘‘aggī’’ti veditabbā. Jātiādittayaṃ pana nānappakāradukkhavatthubhāvena anudahanato aggi. Sokādīnaṃ anudahanatā pākaṭāyeva. Sesamettha vuttanayameva. Iti imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhabhāvassa kathitattā.</p>
  1050. <p class="centered">Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1051. <p class="centered">Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1052. <p class="subhead">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Idāni ‘‘atha kho bhagavā gayāsīse yathābhirantaṃ viharitvā’’tiādīsu yā sā anuttānapadavaṇṇanā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘laṭṭhivaneti tāluyyāne’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tāluyyāne</span>ti tālarukkhānaṃ bahubhāvato evaṃladdhanāme uyyāne. <span class="bld">Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā</span>tiādīsu <span class="bld">añjaliṃ paṇāmetvā</span>ti ye ubhatopakkhikā, te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Te kira evaṃ cintayiṃsu ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ ‘kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti, nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti. <span class="bld">Nāmagottaṃ sāvetvā</span>ti ‘‘bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma, ‘‘bho gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma kaccāno nāma idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ <a name="M3.0214"></a> akaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonte vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittā mattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.</p>
  1054. <p class="bodytext"><span class="bld">Kisakovadāno</span>ti <a name="V3.0195"></a> ettha kisakānaṃ ovadāno <span class="bld">kisakovadāno</span>ti imaṃ tāva atthavikappaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tāpasacariyāya kisasarīrattā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aggihutta</span>nti aggiparicaraṇaṃ. Rūpādayova idha kāmanīyaṭṭhena ‘‘kāmā’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘ete rūpādayo kāme’’</span>ti. <span class="bld">Yaññā abhivadantī</span>ti yāgahetu ijjhantīti vadanti. <span class="bld">Upadhīsū</span>ti ettha cattāro upadhī kāmupadhi khandhupadhi kilesupadhi abhisaṅkhārupadhīti. Kāmāpi hi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.167) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccanti. Khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhī’’ti vuccanti, tesu khandhupadhi idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘khandhupadhīsu malanti ñatvā’’</span>ti. <span class="bld">Yaññā malameva vadantī</span>ti yāgahetu malameva ijjhatīti vadanti. <span class="bld">Yiṭṭhe</span>ti mahāyāge. <span class="bld">Hute</span>ti divase divase kattabbaaggiparicaraṇe. <span class="bld">Kāmabhave asatta</span>nti kāmabhave alaggaṃ, tabbinimuttanti vuttaṃ hoti.</p>
  1055. <p class="bodytext"><a name="para57-58"></a><span class="paranum">57-58</span>. <span class="bld">Āsīsanā</span>ti patthanā. Dibbasuvaṇṇesupi siṅgīsuvaṇṇassa sabbaseṭṭhattā <span class="bld">‘‘siṅgīnikkhasavaṇṇo’’</span>ti vuttaṃ. Yatheva hi manussaparibhoge suvaṇṇe yuttikataṃ hīnaṃ, tato rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ, rasaviddhato ākaruppannaṃ, tato yaṃ kiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ dibbasuvaṇṇesupi cāmīkarato sātakumbhaṃ, sātakumbhato jambunadaṃ, jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ, tasmā taṃ sabbaseṭṭhaṃ. <span class="bld">Siṅgīnikkha</span>nti ca nikkhaparimāṇena siṅgīsuvaṇṇena kataṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ. Ūnakanikkhena katañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati, nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati vaṇṇavantañca hoti. Nikkhaṃ pana vīsatisuvaṇṇanti keci<a name="M3.0215"></a>. Pañcavīsatisuvaṇṇanti apare. <span class="bld">Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Suvaṇṇo</span> nāma catudharaṇanti vadanti.</p>
  1056. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasasu ariyavāsesu vutthavāso</span>ti –</p>
  1057. <p class="indent">‘‘Idha, (dī. ni. 3.348; a. ni. 10.20) bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño.</p>
  1058. <p class="indent">‘‘Kathañca<a name="V3.0196"></a>, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti.</p>
  1059. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti.</p>
  1060. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ekārakkho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ekārakkho hoti.</p>
  1061. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu caturāpasseno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu caturāpasseno hoti.</p>
  1062. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ puthupaccekasaccāni<a name="M3.0216"></a>, sabbāni tāni nuṇṇāni honti panuṇṇāni cattāni vantāni muttāni pahīnāni paṭinissaṭṭhāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti.</p>
  1063. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno kāmesanā pahīnā hoti, bhavesanā pahīnā hoti, brahmacariyesanā paṭippassaddhā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti.</p>
  1064. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno <a name="V3.0197"></a> kāmasaṅkappo pahīno hoti, byāpādasaṅkappo pahīno hoti, vihiṃsāsaṅkappo pahīno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti.</p>
  1065. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti.</p>
  1066. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu suvimuttacitto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno rāgācittaṃ vimuttaṃ hoti, dosā cittaṃ vimuttaṃ hoti, mohā cittaṃ vimuttaṃ hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu suvimuttacitto hoti.</p>
  1067. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu suvimuttapañño hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti, ‘doso me pahīno…pe… moho me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu suvimuttapañño hotī’’ti (dī. ni. 3.348; a. ni. 10.20) –</p>
  1068. <p class="unindented">Evamāgatesu dasasu ariyavāsesu vutthavāso.</p>
  1069. <p class="bodytext">Tattha vasanti etthāti vāsā, ariyānaṃ eva vāsāti <span class="bld">ariyavāsā</span> anariyānaṃ tādisānaṃ vāsānaṃ asambhavato. Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena <a name="M3.0217"></a> khīṇāsavā gahitā. <span class="bld">Ekārakkho</span>ti ekā satisaṅkhātā ārakkhā etassāti ekārakkho. Khīṇāsavassa (dī. ni. aṭṭha. 3.348; a. ni. aṭṭha. 3.10.20) hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati.</p>
  1070. <p class="bodytext"><span class="bld">Caturāpasseno</span>ti cattāri apassenāni apassayā etassāti caturāpasseno. <span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti ñāṇena (dī. ni. aṭṭha. 3.308). <span class="bld">Paṭisevatī</span>ti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena veditabbo. <span class="bld">Saṅkhāyekaṃ adhivāsetī</span>ti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā (ma. ni. 1.24) nayena <a name="V3.0198"></a> veditabbo. <span class="bld">Parivajjetī</span>ti ñāṇena ñatvā parivajjetabbayuttakameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. <span class="bld">Vinodetī</span>ti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti nudati nīharati anto vasituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.</p>
  1071. <p class="bodytext"><span class="bld">Panuṇṇapaccekasacco</span>ti (a. ni. aṭṭha. 2.4.38; dī. ni. aṭṭha. 3.348) ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni panuṇṇāni nīhaṭāni pahīnāni assāti panuṇṇapaccekasacco. <span class="bld">Puthusamaṇabrāhmaṇāna</span>nti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca <span class="bld">samaṇā</span>ti pabbajjupagatā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti bhovādino. <span class="bld">Puthupaccekasaccānī</span>ti bahūni pāṭekkasaccāni, ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. <span class="bld">Nuṇṇānī</span>ti nīhaṭāni. <span class="bld">Panuṇṇānī</span>ti suṭṭhu nīhatāni. <span class="bld">Cattānī</span>ti vissaṭṭhāni. <span class="bld">Vantānī</span>ti vamitāni. <span class="bld">Muttānī</span>ti chinnabandhanāni katāni. <span class="bld">Pahīnānī</span>ti pajahitāni. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhānī</span>ti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭivissajjitāni. Sabbāneva cetāni ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.</p>
  1072. <p class="bodytext"><span class="bld">Samavayasaṭṭhesano</span>ti <a name="M3.0218"></a> (dī. ni. aṭṭha. 3.348; a. ni. aṭṭha. 3.10.20) ettha <span class="bld">avayā</span>ti anūnā. <span class="bld">Saṭṭhā</span>ti nissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti <span class="bld">samavayasaṭṭhesano,</span> sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. <span class="bld">‘‘Rāgā cittaṃ vimutta’’</span>ntiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato. <span class="bld">‘‘Rāgo me pahīno’’</span>tiādīhi paccavekkhaṇāmukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ. Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti. Tattha pañcaṅgavippahānapaccekasaccāpanodanaesanāsamavayasajjanāni ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti vuttesu apassenesu vinodanā ca maggakiccāneva, itare ca maggeneva samijjhanti.</p>
  1073. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasabalo</span>ti kāyabalasaṅkhātāni ñāṇabalasaṅkhātāni ca dasa balāni etassāti dasabalo. Duvidhañhi <a name="V3.0199"></a> tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
  1074. <p class="gatha1">‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;</p>
  1075. <p class="gathalast">Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha 76; udā. aṭṭha. 75; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.39; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44; cūḷani. aṭṭha. 81);</p>
  1076. <p class="bodytext">Imāni hi dasa hatthikulāni. Tattha <span class="bld">kāḷāvaka</span>nti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa kāyabalaṃ. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tattha nārā vuccanti rasmiyo, tā bahū nānāvidhā tato uppajjantīti <span class="bld">nārāyanaṃ,</span> vajiraṃ, tasmā vajirasaṅghātabalanti attho. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ <a name="M3.0219"></a> purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa <span class="bld">kāyabalaṃ</span>.</p>
  1077. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇabalaṃ</span> pana pāḷiyaṃ āgatameva. Tatrāyaṃ pāḷi (ma. ni. 1.148; a. ni. 10.21) –</p>
  1078. <p class="indent">‘‘Dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni dasa? Idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti, yampi, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma <a name="V3.0200"></a> tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (1)</p>
  1079. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (2)</p>
  1080. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (3)</p>
  1081. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato anekadhātuṃ nānādhātuṃ lokaṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (4)</p>
  1082. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (5)</p>
  1083. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (6)</p>
  1084. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti…pe…. (7)</p>
  1085. <p class="indent">‘‘Puna <a name="M3.0220"></a> caparaṃ, sāriputta, tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ? Ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati…pe…. (8)</p>
  1086. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti…pe…. (9)</p>
  1087. <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, tathāgato āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ <a name="V3.0201"></a> diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati…pe… idampi, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Imāni kho, sāriputta, dasa tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti. (10)</p>
  1088. <p class="bodytext">Tattha (ma. ni. aṭṭha. 1.148; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; vibha. aṭṭha. 760) <span class="bld">ṭhānañca ṭhānato</span>ti kāraṇañca kāraṇato. ‘‘Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. <span class="bld">Yampī</span>ti yena ñāṇena.</p>
  1089. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammasamādānāna</span>nti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. <span class="bld">Ṭhānaso hetuso</span>ti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu.</p>
  1090. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthagāmini</span>nti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. <span class="bld">Paṭipada</span>nti maggaṃ. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena chandajāto karoti, eko ‘‘ehi tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti, eko samānacchando <a name="M3.0221"></a> viya hutvā appaṭibāhiyamāno vicarati, tasmā tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko pettivisaye. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattamānampi ‘‘esa mahāniraye nibbattissati, esa ussadaniraye’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppādo, esa bahuppādo’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. Tesu ca kammesu ‘‘idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, etaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī’’ti jānāti.</p>
  1091. <p class="bodytext">Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva, <a name="V3.0202"></a> taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ. Tasmā tesu ca keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti. ‘‘Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke, tatthāpi esa khattiyakule, esa brāhmaṇakule, esa vessakule, esa suddakule, esa paranimmitavasavattīsu, esa nimmānaratīsu, esa tusitesu, esa yāmesu, esa tāvatiṃsesu, esa cātumahārājikesu, esa bhummadevesū’’tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti.</p>
  1092. <p class="bodytext">Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa rūpapariggahe eva ṭhassati, esa arūpapariggaheyeva, esa nāmarūpapariggaheyeva, esa paccayapariggaheyeva, esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva, esa paṭhamaphaleyeva, esa dutiyaphale eva, esa tatiyaphale eva, esa arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti jānāti. Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘imassa parikammamattameva bhavissati, esa nimittaṃ uppādessati, esa appanaṃ eva pāpuṇissati, esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti jānāti.</p>
  1093. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekadhātu</span>nti <a name="M3.0222"></a> cakkhudhātuādīhi, kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. <span class="bld">Nānādhātu</span>nti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ. <span class="bld">Loka</span>nti khandhāyatanadhātulokaṃ. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati.</p>
  1094. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānādhimuttikata</span>nti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. <span class="bld">Parasattāna</span>nti padhānasattānaṃ. <span class="bld">Parapuggalāna</span>nti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ, veneyyavasena pana dvedhā vuttaṃ. <span class="bld">Indriyaparopariyatta</span>nti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.</p>
  1095. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānavimokkhasamādhisamāpattīna</span>nti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. <span class="bld">Saṃkilesa</span>nti hānabhāgiyadhammaṃ. <span class="bld">Vodāna</span>nti visesabhāgiyadhammaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ <a name="V3.0203"></a> heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Tametaṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Sabbañāṇānañca vitthārakathāya vinicchayo <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 760) vutto. Pubbenivāsānussatidibbacakkhuāsavakkhayañāṇakathā pana <span class="bld">verañjakaṇḍe</span> (pārā. 12) vitthāritāyeva.</p>
  1096. <p class="bodytext"><span class="bld">Imāni kho sāriputtā</span>ti yāni pubbe ‘‘dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti avocaṃ, imāni tānīti appanaṃ karoti. Tattha paravādikathā hoti ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti, taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇaṃ sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi pajānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva<a name="M3.0223"></a>, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. Iti yathāvuttakāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatattā bhagavā ‘‘dasabalo’’ti vuccati.</p>
  1097. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasahi asekkhehi aṅgehi upeto</span>ti ‘‘asekkhā sammādiṭṭhi, asekkho sammāsaṅkappo, asekkhā sammāvācā, asekkho sammākammanto, asekkho sammāājīvo, asekkho sammāvāyāmo, asekkhā sammāsati, asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimuttī’’ti (dī. ni. 3.348, 360) evaṃ vuttehi dasahi asekkhadhammehi samannāgato. Asekkhā sammādiṭṭhiādayo ca sabbe phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca <span class="bld">sammādiṭṭhi sammāñāṇa</span>nti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā ‘‘sammā dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi, sammā pajānanaṭṭhena sammāñāṇa’’nti. Atthi hi dassanajānanānaṃ visaye pavattiākāraviseso. <span class="bld">Sammāvimuttī</span>ti iminā pana padena vuttāvasesā phalasamāpattisahagatadhammā saṅgahitāti veditabbā<a name="V3.0204"></a>. Ariyaphalasampayuttadhammāpi hi sabbaso paṭipakkhato vimuttataṃ upādāya vimuttīti vattabbataṃ labhanti.</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Vacanasaddena appasadda</span>nti ārāmupacārena gacchato addhikajanassapi vacanasaddena appasaddaṃ. <span class="bld">Nagaranigghosasaddenā</span>ti avibhāvitatthena nagare manussānaṃ nigghosasaddena. Manussehi samāgamma ekajjhaṃ pavattitasaddo hi nigghoso. <span class="bld">Anusañcaraṇajanassā</span>ti antosañcārino janassa. <span class="bld">Manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniya</span>nti manussānaṃ rahassakaraṇassa yuttaṃ anucchavikaṃ. <span class="bld">Vivekānurūpa</span>nti ekībhāvassa anurūpaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1099. <p class="centered">Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1100. <p class="subhead">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1101. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Idāni <a name="M3.0224"></a> ‘‘tena kho pana samayena sañcayo paribbājako’’tiādīsu apubbapadavaṇṇanaṃ dassento <span class="bld">‘‘sāriputtamoggallānā’’</span>tiādimāha. Tattha sārībrāhmaṇiyā putto <span class="bld">sāriputto,</span> moggallībrāhmaṇiyā putto <span class="bld">moggallāno</span>. Amhākaṃ kira (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190; dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu) bhagavato nibbattito puretarameva sāriputto rājagahanagarassa avidūre upatissagāme sārībrāhmaṇiyā nāma kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggallībrāhmaṇiyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāni kira dvepi kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyāneva. Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo upanayiṃsu. Nāmaggahaṇadivase sārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā ‘‘upatisso’’ti nāmaṃ akaṃsu, itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā ‘‘kolito’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘gihikāle upatisso kolitoti evaṃ paññāyamānanāmā’’</span>ti.</p>
  1102. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍhateyyasatamāṇavakaparivārā</span>ti ettha pañcapañcasatamāṇavakaparivārātipi vadanti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190) –</p>
  1103. <p class="indent">‘‘Upatissamāṇavakassa kīḷanatthāya nadiṃ vā uyyānaṃ vā gamanakāle pañca suvaṇṇasivikāsatāni <a name="V3.0205"></a> parivārāni honti, kolitamāṇavakassa pañca ājaññarathasatāni. Dvepi janā pañcapañcamāṇavakasataparivārā hontī’’ti.</p>
  1104. <p class="unindented">Rājagahe ca anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ nāma hoti. Tesaṃ dvinnampi ekaṭṭhāneyeva mañcakaṃ bandhanti. Dvepi ekatova nisīditvā samajjaṃ passitvā hasitabbaṭṭhāne hasanti, saṃvegaṭṭhāne saṃvijjanti, dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyaṃ denti. Tesaṃ imināva niyāmena ekadivasaṃ samajjaṃ passantānaṃ paripākagatattā ñāṇassa purimadivasesu viya hasitabbaṭṭhāne hāso vā saṃvegaṭṭhāne saṃvijjanaṃ vā dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyadānaṃ vā nāhosi. Dvepi <a name="M3.0225"></a> pana janā evaṃ cintayiṃsu ‘‘kiṃ ettha oloketabbaṃ atthi, sabbepime appatte vassasate apaṇṇattikabhāvaṃ gamissanti, amhehi pana ekaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā nisīdiṃsu. Tato kolito upatissaṃ āha ‘‘samma upatissa, na tvaṃ aññadivasesu viya haṭṭhapahaṭṭho, anattamanadhātukosi, kiṃ te sallakkhita’’nti. ‘‘Samma kolita, etesaṃ olokane sāro natthi, niratthakametaṃ, attano mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ cintayanto nisinnomhīti. Tvaṃ pana kasmā anattamanoti. Sopi tatheva āha. Athassa attanā saddhiṃ ekajjhāsayataṃ ñatvā upatisso evamāha ‘‘amhākaṃ ubhinnaṃ sucintitaṃ, mokkhadhammaṃ pana gavesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭati, kassa santike pabbajāmā’’ti.</p>
  1105. <p class="bodytext">Tena kho pana samayena sañcayo paribbājako rājagahe paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ. Te ‘‘tassa santike pabbajissāmā’’ti pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo atirekalābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimadditvā ‘‘ācariya, tumhākaṃ jānanasamayo ettakova, udāhu uttaripi atthī’’ti pucchiṃsu. Sañcayo ‘‘ettakova, sabbaṃ tumhehi ñāta’’nti āha. Tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ‘‘evaṃ sati imassa santike brahmacariyavāso niratthako, mayaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ nikkhantā, so imassa santike uppādetuṃ na sakkā, mahā kho pana jambudīpo, gāmanigamarājadhāniyo carantā avassaṃ mokkhadhammadesakaṃ ācariyaṃ labhissāmā’’ti. Te tato paṭṭhāya ‘‘yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthī’’ti suṇanti, tattha tattha gantvā pañhasākacchaṃ karonti, tehi puṭṭhaṃ pañhaṃ añño kathetuṃ samattho nāma natthi, te pana tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ sakalajambudīpaṃ pariggaṇhitvā nivattitvā sakaṭṭhānameva āgantvā ‘‘samma kolita, yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati<a name="V3.0206"></a>, so ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsu. Imameva vatthuṃ saṅkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘tatra nesaṃ mahājanaṃ disvā…pe… katikaṃ akaṃsū’’</span>ti āha.</p>
  1106. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">channaparibbājakassā</span>ti setapaṭadharassa paribbājakassa. Tena nāyaṃ naggaparibbājakoti dasseti. <span class="bld">Pāsādikena abhikkantenā</span>tiādīsu <span class="bld">pāsādikenā</span>ti pasādāvahena sāruppena samaṇānucchavikena. <span class="bld">Abhikkantenā</span>ti <a name="M3.0226"></a> gamanena. <span class="bld">Paṭikkantenā</span>ti nivattanena. <span class="bld">Ālokitenā</span>ti purato dassanena. <span class="bld">Vilokitenā</span>ti ito cito dassanena. <span class="bld">Samiñjitenā</span>ti pabbasaṅkocanena. <span class="bld">Pasāritenā</span>ti tesaṃyeva pasāraṇena. Sabbattha itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, tasmā satisampajaññakehi vabhisaṅkhatattā pāsādikaabhikkantapaṭikkantaālokitavilokitasamiñjitapasārito hutvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Okkhittacakkhū</span>ti heṭṭhākhittacakkhu. <span class="bld">Iriyāpathasampanno</span>ti tāya pāsādikaabhikkantāditāya sampannairiyāpatho. <span class="bld">Atthikehi upaññāta</span>nti ‘‘maraṇe sati amatenapi bhavitabba’’nti evaṃ anumānañāṇena ‘‘atthī’’ti upagataṃ nibbānaṃ nāma, taṃ magganto pariyesanto yannūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyanti sambandho. <span class="bld">Sudinnakaṇḍe vuttappakāra</span>nti ‘‘dānapatīnaṃ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ, tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti. Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti, tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabba’’nti evaṃ vuttappakāraṃ.</p>
  1107. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṃ vā bahuṃ vā bhāsassū</span>ti paribbājako ‘‘ahaṃ upatisso nāma, tvaṃ yathāsattiyā appaṃ vā bahuṃ vā pāvada, etaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhituṃ mayhaṃ bhāro’’ti cintetvā evamāha. Nirodho ca nirodhupāyo ca ekadesasarūpekasesanayena ‘‘nirodho’’ti vuttoti dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Paṭipādento</span>ti nigamento. <span class="bld">Imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī</span>ti ettha paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Itarapadadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsīti veditabbaṃ.</p>
  1108. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahukehi kappanahutehī</span>ti ettha dasa dasakāni sataṃ, dasa satāni sahassaṃ, sahassānaṃ sataṃ satasahassaṃ, satasahassānaṃ sataṃ koṭi, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭipakoṭi, koṭipakoṭisatasahassānaṃ sataṃ ekanahutanti veditabbaṃ.</p>
  1109. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Atha</span> <a name="M3.0227"></a><a name="V3.0207"></a> <span class="bld">kho sāriputto paribbājako yena moggallāno paribbājako tenupasaṅkamī</span>ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190; dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu) sotāpanno hutvā uparivisese appavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha ‘‘bhante, mā upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva hotu, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti. Veḷuvane paribbājakāti. ‘‘Bhante, tumhe purato yātha, mayhaṃ eko sahāyako atthi, amhehi ca aññamaññaṃ katikā katā ‘yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so ārocetū’ti, ahaṃ taṃ paṭiññaṃ mocetvā sahāyakaṃ gahetvā tumhākaṃ gatamaggeneva satthu santikaṃ āgamissāmī’’ti pañcapatiṭṭhitena therassa pādesu nipatitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmābhimukho agamāsi.</p>
  1110. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Sāriputtaṃ paribbājakaṃ etadavocā</span>ti ‘‘ajja mayhaṃ sahāyassa mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya, addhā anena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti amatādhigamaṃ pucchanto etadavoca. Sopissa ‘‘āmāvuso, amataṃ adhigata’’nti paṭijānitvā sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne moggallāno paribbājako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho moggallānassa paribbājakassa…pe… dhammacakkhuṃ udapādī’’</span>ti. <span class="bld">Gacchāma mayaṃ, āvuso, bhagavato santike</span>ti ‘‘kahaṃ samma satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘veḷuvane kira samma, evaṃ no ācariyena assajittherena kathita’’nti vutte evamāha.</p>
  1111. <p class="bodytext">Sāriputtatthero ca nāmesa sadāpi ācariyapūjakova, tasmā sahāyaṃ moggallānaṃ paribbājakaṃ evamāha ‘‘amhehi adhigataṃ amataṃ amhākaṃ ācariyassa sañcayaparibbājakassapi kathessāma, bujjhamāno paṭivijjhissati, appaṭivijjhanto amhākaṃ saddahitvā satthu santikaṃ gamissati, buddhānaṃ desanaṃ sutvā maggaphalappaṭivedhaṃ karissatī’’ti. Tato dvepi janā sañcayassa santikaṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho sāriputtamoggallānā yena sañcayo paribbājako tenupasaṅkamiṃsū’’</span>ti. Upasaṅkamitvā ca ‘‘ācariya, tvaṃ kiṃ karosi, loke buddho <a name="M3.0228"></a> uppanno, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, āyāma dasabalaṃ passissāmā’’ti. So ‘‘kiṃ vadatha tātā’’ti tepi vāretvā lābhaggayasaggappavattimeva nesaṃ dīpeti. Te ‘‘amhākaṃ evarūpo antevāsikavāso niccameva hotu, tumhākaṃ pana gamanaṃ vā agamanaṃ vā jānāthā’’ti āhaṃsu. Sañcayo ‘‘ime ettakaṃ jānantā mama vacanaṃ na karissantī’’ti ñatvā ‘‘gacchatha tumhe tātā, ahaṃ mahallakakāle antevāsikavāsaṃ vasituṃ na sakkomī’’ti <a name="V3.0208"></a> āha. Te anekehipi kāraṇasatehi taṃ bodhetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānaṃ janaṃ ādāya veḷuvanaṃ agamaṃsu. Pañcasu antevāsikasatesu aḍḍhateyyasatā nivattiṃsu, aḍḍhateyyasatā tehi saddhiṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho sāriputtamoggallānā tāni aḍḍhateyyāni paribbājakasatāni ādāya yena veḷuvanaṃ tenupasaṅkamiṃsū’’</span>ti.</p>
  1112. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimutte</span>ti yathāvuttalakkhaṇe nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā adhimutte ne sāriputtamoggallāne byākāsīti sambandho.</p>
  1113. <p class="bodytext">Evaṃ byākaritvā ca satthā catuparisamajjhe dhammaṃ desento nesaṃ parisāya cariyavasena dhammadesanaṃ vaḍḍhesi, ṭhapetvā dve aggasāvake sabbepi aḍḍhateyyasatā paribbājakā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi, sabbesaṃ kesamassu antaradhāyi, iddhimayapattacīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ ahosi. Aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgataṃ, uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāti. Kasmā? Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya. Athāyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavāḷagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhaṃ okkamanto satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā tathāgatena dinnaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇantova uparimaggattayakiccaṃ niṭṭhāpetvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patto. Sāriputtattheropi pabbajitadivasato addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ tameva rājagahaṃ upanissāya sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne suttānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitabhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patto. Tenevāha <span class="bld">‘‘mahāmoggallānatthero sattahi divasehi arahatte patiṭṭhito, sāriputtatthero addhamāsenā’’</span>ti.</p>
  1114. <p class="bodytext">Yadipi <a name="M3.0229"></a> mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto, dhammasenāpati tato cirena, evaṃ santepi sāriputtattherova mahāpaññataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi, evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paripācetabbattā. Yathā hi puriso ‘‘veṇuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmī’’ti mahājaṭaṃ veṇuṃ disvā ‘‘jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatī’’ti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so <a name="V3.0209"></a> kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo tathārūpameva veṇuṃ disvā sace sampattayaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmīti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya, ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati, evaṃsampadamidaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ.</p>
  1115. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammasanacāro</span> ca nāmettha vipassanābhūmi veditabbā sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāroti katvā. Tattha buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassalokadhātuyaṃ sattasantānagatā anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti. Koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare. Tathā hi attaniyavasena paṭiccasamuppādanayaṃ otaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ. Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsīsattasantānagatā anindriyabaddhā ca saṅkhārā sammasanacāroti vadanti. Jambudīpavāsīsantānagatāti keci. Sasantānagate sabbadhamme parasantānagate ca santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. Moggallānatthero pana bahiddhā dhammepi sasantānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi, tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā. Tena vuttaṃ ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto’’ti. Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ vattitabbaṃ, tāvatā avattanato ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento <a name="M3.0230"></a> viyā’’ti vuttaṃ, anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ekadesameva sammasanto’’ti vuttaṃ. Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanāya bhūmiyeva sammasanacāro. Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadañca sammā vipassi. Tena vuttaṃ ‘‘sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī’’ti.</p>
  1116. <p class="bodytext">Ettha ca sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā mahāsāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchiticchitadhammabhāvanā natthi, te yathāpariggahitadhammamatteyeva vipassanaṃ vaḍḍhenti. Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti, tato aññenapi vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā. Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti. Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti. Paṭhamo pana tatopi mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ katvā vipassanaṃ vitthārikaṃ karoti. Paccekabuddhā tehipi <a name="V3.0210"></a> mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikaṃ vipassanaṃ karonti. Buddhānaṃ sammadeva paripūritapaññāpāramīpabhāvitā sabbaññutaññāṇādhigamassa anurūpā yathā nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati, na sajjati na virajjati, evaṃ antarā asajjamānā avirajjamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati, yaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati.</p>
  1117. <p class="bodytext">Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotappabhāsadiso, abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadiso, mahāsāvakānaṃ ukkāppabhāsadiso, aggasāvakānaṃ osadhitārakappabhāsadiso, paccekabuddhānaṃ candappabhāsadiso, sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso hutvā upaṭṭhāti. Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃ <a name="M3.0231"></a> yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso, lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso, paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso, sammāsambuddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanasadiso. Tathā buddhānaṃ paccekabuddhānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaḍḍhitattā sayambhūñāṇabhūtā, itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaḍḍhitattā paropadesasambhūtāti veditabbā.</p>
  1118. <p class="bodytext">Idāni ubhinnampi therānaṃ pubbayogaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atīte kirā’’</span>tiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.</p>
  1119. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Giribbajanagara</span>nti samantā pabbataparikkhittaṃ vajasadisaṃ hutvā tiṭṭhatīti giribbajanti evaṃladdhanāmaṃ rājagahanagaraṃ. Usūyanakiriyāya kammabhāvaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘upayogatthe vā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1120. <p class="centered">Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1121. <p class="subhead">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1122. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyo, natthi upajjhāyo etesanti <span class="bld">anupajjhāyakā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘vajjāvajjaṃ upanijjhāyakena garunā virahitā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">vajjāvajja</span>nti khuddakaṃ <a name="V3.0211"></a> mahantañca vajjaṃ. Vuddhiattho hi ayamakāro ‘‘phalāphala’’ntiādīsu viya. <span class="bld">Uttiṭṭhapatta</span>nti ettha ucchiṭṭha-saddasamānattho <span class="bld">uttiṭṭha</span>-saddo. Tenevāha <span class="bld">‘‘tasmiñhi manussā ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vutta’’</span>nti. <span class="bld">Piṇḍāya caraṇakapatta</span>nti iminā pana pattassa sarūpadassanamukhena ucchiṭṭhakappanāya kāraṇaṃ vibhāvitaṃ. <span class="bld">Tasmi</span>nti tasmiṃ piṇḍāya caraṇakapatte.</p>
  1123. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Sagāravā sappatissā</span>ti ettha garubhāvo gāravaṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇīyatā. Saha gāravenāti sagāravā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patisso, patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃkiñci gāravanti attho. Saha patissenāti sappatissā, ovādaṃ sampaṭicchantāti attho<a name="M3.0232"></a>. Patissīyatīti vā patisso, garukātabbo. Tena saha patissenāti <span class="bld">sappatissā</span>. Aṭṭhakathāyaṃ pana byañjanavicāraṃ akatvā atthamattameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘garukabhāvañceva jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sāhū</span>ti sādhu. <span class="bld">Lahū</span>ti agaru, mama tuyhaṃ upajjhāyabhāve bhāriyaṃ nāma natthīti attho. <span class="bld">Opāyika</span>nti upāyapaṭisaṃyuttaṃ te upajjhāyaggahaṇaṃ iminā upāyena tvaṃ me ito paṭṭhāya bhāro jātosīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Patirūpa</span>nti anurūpaṃ tava upajjhāyaggahaṇanti attho. <span class="bld">Pāsādikenā</span>ti pasādāvahena kāyavacīpayogena. <span class="bld">Sampādehī</span>ti tividhasikkhaṃ nipphādehīti attho. <span class="bld">Kāyena vā</span>ti hatthamuddādiṃ dassento kāyena vā viññāpeti. <span class="bld">Gahito tayā…pe… viññāpetī</span>ti ‘‘sāhū’’tiādīsu ekaṃ vadantoyeva imamatthaṃ viññāpetīti vuccati. Tenevāha <span class="bld">‘‘idameva hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāyā</span>ti upajjhāyena ‘‘sāhū’’ti vutte saddhivihārikassa ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchanavacanaṃ sandhāya. Kasmā nappamāṇanti āha <span class="bld">‘‘āyācanadānamattena hī’’</span>tiādi, saddhivihārikassa ‘‘upajjhāyo me, bhante, hohī’’ti āyācanamattena, upajjhāyassa ca ‘‘sāhū’’tiādinā dānavacanamattenāti attho. <span class="bld">Na ettha sampaṭicchanaṃ aṅga</span>nti saddhivihārikassa sampaṭicchanavacanaṃ ettha upajjhāyaggahaṇe aṅgaṃ na hoti.</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Sammāvattanā</span>ti sammāpavatti. <span class="bld">Assā</span>ti saddhivihārikassa. <span class="bld">Tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabba</span>nti utumhi sarīrasabhāve ca ekākāre tādisameva dātabbaṃ. <span class="bld">Dve cīvarānī</span>ti pārupanaṃ saṅghāṭiñca sandhāya vadati. Yadi evaṃ ‘‘saṅghāṭiyo’’ti kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā saṅghāṭīti vuccatī’’</span>ti. <span class="bld">Padavītihārehī</span>ti ettha padaṃ vītiharati etthāti <span class="bld">padavītihāro,</span> padavītiharaṇaṭṭhānaṃ dūtavilambitaṃ akatvā samagamane dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. Padānaṃ vā vītiharaṇaṃ abhimukhaṃ haritvā nikkhepo <span class="bld">padavītihāro</span>ti <a name="V3.0212"></a> evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha vutta <span class="bld">na</span>-kārato paṭṭhāya. <span class="bld">Sabbattha dukkaṭāpatti veditabbā</span>ti ‘‘īdisesu gilānopi na muccatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Aññampi hi yathāvuttaṃ upajjhāyavattaṃ anādariyena akarontassa agilānassa vattabhede sabbattha dukkaṭameva. Teneva vakkhati ‘‘agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenapi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ <a name="M3.0233"></a> kātabbaṃ, anādarena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ. Na-kārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassapi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭamevā’’ti (mahāva. aṭṭha. 64). <span class="bld">Āpattiyā āsannavāca</span>nti āpattijanakameva vacanaṃ sandhāya vadati. Yāya hi vācāya āpattiṃ āpajjati, sā vācā tassā āpattiyā āsannāti vuccati.</p>
  1125. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarena pattaṃ veṭhetvā</span>ti ettha ‘‘uttarāsaṅgassa ekena kaṇṇena veṭhetvā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Gāme</span>ti gāmapariyāpanne tādise kismiñci padese. <span class="bld">Antaraghare</span>ti antogehe. <span class="bld">Paṭikkamane</span>ti āsanasālāyaṃ. Tikkhattuṃ pānīyena pucchitabboti sambandho, ādimhi majjhe anteti evaṃ tikkhattuṃ pucchitabboti attho. <span class="bld">Upakaṭṭho</span>ti āsanno. <span class="bld">Dhotavālikāyā</span>ti nirajāya parisuddhavālikāya. <span class="bld">Sace pahotī</span>ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘na kenaci gelaññena abhibhūto hotī’’</span>ti. <span class="bld">Pariveṇaṃ gantvā</span>ti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā.</p>
  1126. <p class="centered">Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1127. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Saddhivihārikavattakathā uttānatthāyeva.</p>
  1128. <p class="subhead">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā</p>
  1129. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Nasammāvattanādikathāyaṃ <span class="bld">gehassitapema</span>nti ‘‘pitā me aya’’nti evaṃ uppannapemaṃ. Upajjhāyamhi pitucittupaṭṭhānameva hi idha gehassitapemaṃ nāma. Na hi idaṃ akusalapakkhiyaṃ gehassitapemaṃ sandhāya vuttaṃ paṭividdhasaccānaṃ pahīnānugedhānaṃ tadasambhavato, na ca bhagavā bhikkhū saṃkilese niyojeti, gehassitapemasadisattā pana pemamukhena mettāsineho idha vuttoti veditabbaṃ. ‘‘Tesu eko vattasampanno bhikkhu…pe… tesaṃ anāpattī’’ti vacanato sace eko vattasampanno bhikkhu ‘‘bhante, tumhe appossukkā hotha, ahaṃ tumhākaṃ saddhivihārikaṃ antevāsikaṃ vā gilānaṃ upaṭṭhahissāmi, ovaditabbaṃ ovadissāmi, iti karaṇīyesu ussukkaṃ āpajjissāmī’’ti vadati, te eva vā saddhivihārikādayo ‘‘bhante, tumhe kevalaṃ appossukkā <a name="V3.0213"></a> hothā’’ti vadanti, vattaṃ vā na sādiyanti<a name="M3.0234"></a>, tato paṭṭhāya ācariyupajjhāyānaṃ anāpattīti vadanti. Sesamettha uttānameva.</p>
  1130. <p class="centered">Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1131. <p class="subhead">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1132. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Rādhabrāhmaṇavatthumhi <span class="bld">kiso ahosī</span>ti khādituṃ vā bhuñjituṃ vā asakkonto tanuko ahosi appamaṃsalohito. <span class="bld">Uppaṇḍuppaṇḍukajāto</span>ti sañjātuppaṇḍuppaṇḍukabhāvo paṇḍupalāsappaṭibhāgo. <span class="bld">Dhamanisanthatagatto</span>ti pariyādinnamaṃsalohitattā sirājāleneva santharitagatto. <span class="bld">Adhikāra</span>nti adhikiriyaṃ, sakkāranti vuttaṃ hoti. Kataṃ jānantīti <span class="bld">kataññuno,</span> kataṃ pākaṭaṃ katvā jānantīti <span class="bld">katavedino</span>. Kiṃ pana thero bhagavatā bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi anuññātaṃ pabbajjaṃ upasampadañca na jānātīti? No na jānāti. Yadi evaṃ ‘‘kathāhaṃ, bhante, taṃ brāhmaṇaṃ pabbājemi upasampādemī’’ti kasmā āhāti imaṃ anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kiñcāpi āyasmā sāriputto’’</span>tiādi. <span class="bld">Parimaṇḍalehī</span>ti paripuṇṇehi. <span class="bld">Aññathā vā vattabbaṃ aññathā vadatī</span>ti ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ ‘‘bandhe’’ti vadati.</p>
  1133. <p class="bodytext"><a name="para71-73"></a><span class="paranum">71-73</span>. <span class="bld">Samanantarā</span>ti anantaraṃ. <span class="bld">Paṇṇattivītikkamaṃ karotī</span>ti sikkhāpadavītikkamaṃ karoti. Attabhāvapariharaṇatthaṃ nissīyantīti <span class="bld">nissayā,</span> piṇḍiyālopabhojanādikā cattāro paccayā. Tattha <span class="bld">piṇḍiyālopabhojana</span>nti jaṅghapiṇḍiyabalena caritvā ālopamattaṃ laddhabhojanaṃ. <span class="bld">Atirekalābho</span>ti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato adhikalābho saṅghabhattādi. Tattha sakalassa saṅghassa dātabbabhattaṃ <span class="bld">saṅghabhattaṃ</span>. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbabhattaṃ <span class="bld">uddesabhattaṃ</span>. Nimantetvā dātabbabhattaṃ <span class="bld">nimantanaṃ</span>. Salākaṃ gāhāpetvā dātabbabhattaṃ <span class="bld">salākabhattaṃ</span>. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbabhattaṃ <span class="bld">pakkhikaṃ</span>. Uposathe dātabbabhattaṃ <span class="bld">uposathikaṃ</span>. Pāṭipadadivase dātabbabhattaṃ <span class="bld">pāṭipadikaṃ</span>. Vitthārakathā nesaṃ senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ āvi bhavissati.</p>
  1134. <p class="centered"><span class="bld">Vihāro</span>ti <a name="M3.0235"></a> pākāraparicchinno sakalo āvāso. <span class="bld">Aḍḍhayogo</span>ti</p>
  1135. <p class="bodytext">Dīghapāsādo. Garuḷasaṇṭhānapāsādotipi vadanti. <span class="bld">Pāsādo</span>ti caturassapāsādo. <span class="bld">Hammiya</span>nti muṇḍacchadanapāsādo. Apare pana bhaṇanti ‘‘vihāro nāma dīghamukhapāsādo, aḍḍhayogo ekapassacchadanakasenāsanaṃ<a name="V3.0214"></a>, tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassacchadanakaṃ hoti, pāsādo āyatacaturassapāsādo, hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayutta’’nti. <span class="bld">Guhā</span>ti pabbataguhā. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti yaṃ kiñci muttaṃ. Yathā suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘‘pūtikāyo’’ti vuccati, evaṃ abhinavampi muttaṃ pūtimuttameva. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1136. <p class="centered">Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1137. <p class="subhead">Ācariyavattakathāvaṇṇanā</p>
  1138. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Upasenavatthumhi <span class="bld">āciṇṇa</span>nti caritaṃ vattaṃ anudhammatā. <span class="bld">Kacci bhikkhu khamanīya</span>nti bhikkhu kacci tuyhaṃ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ khamanīyaṃ sakkā khamituṃ sahituṃ pariharituṃ, na kiñci dukkhaṃ uppādetīti. <span class="bld">Kacci yāpanīya</span>nti kacci sabbakiccesu yāpetuṃ sakkā, na kiñci antarāyaṃ dassetīti. <span class="bld">Jānantāpi tathāgatā</span>tievamādi yaṃ parato ‘‘kati vassosi tvaṃ bhikkhū’’tiādinā pucchi, tassa parihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – tathāgatā nāma jānantāpi sace tādisaṃ pucchākāraṇaṃ hoti, pucchanti. Sace pana tādisaṃ pucchākāraṇaṃ natthi, jānantāpi na pucchanti. Yasmā pana buddhānaṃ ajānanaṃ nāma natthi, tasmā ‘‘ajānantāpī’’ti na vuttaṃ. <span class="bld">Kālaṃ viditvā pucchantī</span>ti sace tassā pucchāya so kālo hoti, evaṃ taṃ kālaṃ viditvā pucchanti. Sace na hoti, evampi kālaṃ viditvāva na pucchanti. Evaṃ pucchantāpi ca atthasaṃhitaṃ tathāgatā pucchanti, yaṃ atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ, tadeva pucchanti, no anatthasaṃhitaṃ. Kasmā? Yasmā <span class="bld">anatthasaṃhite setughāto tathāgatānaṃ. Setu</span> vuccati maggo, maggeneva tādisassa vacanassa ghāto samucchedoti vuttaṃ hoti.</p>
  1139. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">atthasaṃhita</span>nti ettha yaṃ atthanissitaṃ vacanaṃ tathāgatā pucchanti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘dvīhi ākārehī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ākārehī</span>ti kāraṇehi<a name="M3.0236"></a>. <span class="bld">Dhammaṃ vā desessāmā</span>ti aṭṭhuppattiyuttaṃ suttaṃ vā pubbacaritakāraṇayuttaṃ jātakaṃ vā kathayissāma. <span class="bld">Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmā</span>ti sāvakānaṃ vā tāya pucchāya vītikkamaṃ pākaṭaṃ katvā garukaṃ vā lahukaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāma āṇaṃ ṭhapessāma. <span class="bld">Atilahu</span>nti atisīghaṃ.</p>
  1140. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Aññatitthiyavatthumhi <span class="bld">aññatitthiyapubbo</span>ti pubbe aññatitthiyo bhūtoti aññatitthiyapubbo. Ettha (a. ni. aṭṭha. 2.3.62) ca titthaṃ jānitabbaṃ, titthakaro jānitabbo<a name="V3.0215"></a>, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Tattha <span class="bld">titthaṃ</span> nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ettha hi sattā taranti uppilavanti ummujjanimujjaṃ karonti, tasmā ‘‘tittha’’nti vuccanti. Tāsaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā <span class="bld">titthakaro</span> nāma pūraṇakassapādiko. Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā <span class="bld">titthiyā</span> nāma. Te hi titthe jātāti titthiyā, yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā, titthikā eva titthiyā. Tesaṃ paccayadāyakā <span class="bld">titthiyasāvakā</span>ti veditabbā. <span class="bld">Sahadhammikaṃ vuccamāno</span>ti sahadhammikena vuccamāno, karaṇatthe upayogavacanaṃ. Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā, tesaṃ vā santakattā ‘‘sahadhammika’’nti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho. <span class="bld">Pasūro</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Paribbājako</span>ti gihibandhanaṃ pahāya pabbajjupagato.</p>
  1141. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃyeva titthāyatana</span>nti ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhisaṅkhātaṃ titthameva āyatananti titthāyatanaṃ, titthaṃ vā etesaṃ atthīti titthino, titthiyā, tesaṃ āyatanantipi <span class="bld">titthāyatanaṃ. Āyatana</span>nti ca ‘‘assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇapatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyatanaṃ nāma.</p>
  1142. <p class="gatha1">‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā;</p>
  1143. <p class="gathalast">Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti. (a. ni. 5.38) –</p>
  1144. <p class="unindented">Ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, vimuttāyatanānī’’ti (a. ni. 5.26) ettha kāraṇaṃ, taṃ idha sabbampi labbhati. Sabbepi hi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imāsuyeva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu sañjāyanti, samosaramānāpi etāsuyeva samosaranti sannipatanti, diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ imāyeva dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo <a name="M3.0237"></a> kāraṇaṃ, tasmā yathāvuttaṃ titthameva sañjātiādinā atthena āyatananti titthāyatanaṃ, tenevatthena titthīnaṃ āyatanantipi titthāyatanaṃ.</p>
  1145. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmato nissāya vacchāmī</span>ti ettha <span class="bld">āyasmato</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ, āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho. <span class="bld">Byatto…pe… vuttalakkhaṇoyevā</span>ti parisupaṭṭhāpakabahussutaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Pañcahupāli aṅgehī</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.</p>
  1146. <p class="centered">Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1147. <p class="subhead">Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā</p>
  1148. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Yaṃ <a name="V3.0216"></a> pubbe lakkhaṇaṃ vuttanti sambandho, ‘‘teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti potthakesu pāṭho dissati, ‘‘na teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti evaṃ panettha pāṭho veditabbo. Saddhivihārikassa vuttalakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti evaṃ panettha atthopi veditabbo. Aññathā ‘‘nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabba’’nti idaṃ virujjheyya. Idañhi vacanaṃ nissayantevāsikassa amuttanissayasseva vattaṃ akarontassa āpattīti dīpeti. Tasmā saddhivihārikassa yathāvuttavattaṃ akarontassa nissayamuttakassa amuttakassapi āpatti, nissayantevāsikassa pana amuttanissayasseva āpattīti gahetabbaṃ. Teneva <span class="bld">visuddhimaggepi</span> (visuddhi. 1.41) <span class="bld">ñātipalibodhakathāyaṃ</span> –</p>
  1149. <p class="indent">‘‘Ñātīti vihāre ācariyupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikasamānupajjhāyakasamānācariyakā, ghare mātā pitā bhaginī bhātāti evamādikā. Te gilānā imassa palibodhā honti, tasmā so palibodho upaṭṭhahitvā tesaṃ pākatikakaraṇena upacchinditabbo. Tattha upajjhāyo tāva gilāno sace lahuṃ na vuṭṭhāti, yāvajīvaṃ paṭijaggitabbo. Tathā <a name="M3.0238"></a> pabbajjācariyo upasampadācariyo saddhivihāriko upasampāditapabbājitaantevāsikasamānupajjhāyakā ca. Nissayācariya uddesācariya nissayantevāsika uddesantevāsikasamānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā, tāva paṭijaggitabbā’’ti –</p>
  1150. <p class="unindented">Vibhāgena vuttaṃ. Ayañca vibhāgo ‘‘teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti evaṃ pāṭhe sati na yujjeyya. Ayañhi pāṭho saddhivihārikassa viya nissayantevāsikassapi yathāvuttavattaṃ akarontassa nissayamuttakassa amuttakassapi āpattīti imamatthaṃ dīpeti, tasmā vuttanayenevettha pāṭho gahetabbo.</p>
  1151. <p class="centered"><span class="bld">Pabbajjaupasampadadhammantevāsikehi pana…pe… tāva vattaṃ kātabba</span>nti pabbajjācariyaupasampadācariyadhammācariyānaṃ</p>
  1152. <p class="bodytext">Etehi yathāvuttavattaṃ kātabbaṃ. Tattha yena sikkhāpadāni dinnāni, ayaṃ <a name="V3.0217"></a> <span class="bld">pabbajjācariyo</span>. Yena upasampadakammavācā vuttā, ayaṃ <span class="bld">upasampadācariyo</span>. Yo uddesaṃ paripucchaṃ vā deti, ayaṃ <span class="bld">dhammācariyo</span>ti veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1153. <p class="centered">Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1154. <p class="subhead">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā</p>
  1155. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ <span class="bld">disaṃ gato</span>ti puna āgantukāmo anāgantukāmo vā hutvā vāsatthāya kañci disaṃ gato. <span class="bld">Bhikkhuno sabhāgata</span>nti pesalabhāvaṃ. <span class="bld">Oloketvā</span>ti upaparikkhitvā. <span class="bld">Vibbhante…pe… tattha gantabba</span>nti ettha sace kenaci karaṇīyena tadaheva gantuṃ asakkonto katipāhena gamissāmīti gamane saussāho hoti, rakkhatīti vadanti. <span class="bld">Mā idha paṭikkamī</span>ti mā idha pavisi. <span class="bld">Tatreva vasitabba</span>nti tattheva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ. <span class="bld">Taṃyeva vihāraṃ…pe… vasituṃ vaṭṭatī</span>ti ettha upajjhāyena pariccattattā upajjhāyasamodhānaparihāro natthi, tasmā upajjhāyena samodhānagatassapi ācariyassa santike gahitanissayo na paṭippassambhati.</p>
  1156. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyamhā</span> <a name="M3.0239"></a> <span class="bld">nissayapaṭippassaddhīsu ācariyo pakkanto vā hotī</span>ti ettha ‘‘pakkantoti disaṃ gato’’tiādinā upajjhāyassa pakkamane yo vinicchayo vutto, so tattha vuttanayeneva idhāpi sakkā viññātunti taṃ avatvā ‘‘koci ācariyo āpucchitvā pakkamatī’’tiādinā aññoyeva nayo āraddho, ayañca nayo upajjhāyapakkamanepi veditabboyeva. Īdisesu hi ṭhānesu ekattha vuttalakkhaṇaṃ aññatthāpi daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sace dve leḍḍupāte atikkamitvā nivattati, paṭippassaddho hotī</span>ti ettha ettāvatā disāpakkanto nāma hotīti antevāsike anikkhittadhurepi nissayo paṭippassambhati. <span class="bld">Ācariyupajjhāyā dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantī</span>ti bahiupacārasīmāyaṃ antevāsikasaddhivihārikānaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ senāsane vasanti, antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvāpi vasato nissayo na paṭippassambhati. ‘‘Sacepi ācariyo muñcitukāmova hutvā nissayapaṇāmanāya paṇāmetī’’tiādi sabbaṃ upajjhāyassa āṇattiyampi veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1157. <p class="centered">Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1158. <p class="subhead">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Pañcahi</span><a name="V3.0218"></a>, <span class="bld">bhikkhave, aṅgehi samannāgatenā</span>tiādīsu <span class="bld">na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo</span>ti upajjhāyena hutvā sāmaṇero na gahetabbo. Ayamattho <span class="bld">aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (a. ni. aṭṭha. 3.5.251-253) vuttoyeva.</p>
  1160. <p class="gatha1">‘‘Attānameva paṭhamaṃ, patirūpe nivesaye;</p>
  1161. <p class="gathalast">Athaññamanusāseyya, na kilisseyya paṇḍito’’ti. (dha. pa. 158) –</p>
  1162. <p class="unindented">Imassa anurūpavasena paṭhamaṃ tāva attasampattiyaṃ niyojetuṃ <span class="bld">‘‘na asekkhena sīlakkhandhenā’’</span>tiādi vuttaṃ, na āpattiaṅgavasena. Tattha <span class="bld">asekkhena sīlakkhandhenā</span>ti asekkhassa sīlakkhandho asekkho sīlakkhandho nāma. Asekkhassa ayanti hi asekkho, sīlakkhandho. Evaṃ <a name="M3.0240"></a> sabbattha. Evañca katvā vimuttiñāṇadassanasaṅkhātassa paccavekkhaṇañāṇassapi asekkhatā upapannā. <span class="bld">Asekkhasīla</span>nti ca na maggaphalameva adhippetaṃ, atha kho yaṃkiñci asekkhasantāne pavattasīlaṃ lokiyalokuttaramissakassa sīlassa idhādhippetattā. Samādhikkhandhādīsupi vimuttikkhandhapariyosānesu ayameva nayo. Tasmā yathā sīlasamādhipaññakkhandhā missakā adhippetā, evaṃ vimuttikkhandhopīti tadaṅgavimuttiādayopi veditabbā, na paṭippassaddhivimutti eva. Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyameva. Teneva <span class="bld">saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.135) vuttaṃ ‘‘purimehi catūhi padehi lokiyalokuttarasīlasamādhipaññāvimuttiyo kathitā, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti, taṃ lokiyamevā’’ti.</p>
  1163. <p class="bodytext"><span class="bld">Assaddho</span>tiādīsu tīsu vatthūsu saddhā etassa natthīti <span class="bld">assaddho</span>. Sukkapakkhe saddahatīti <span class="bld">saddho,</span> saddhā vā etassa atthītipi saddho. Natthi etassa hirīti <span class="bld">ahiriko,</span> akusalasamāpattiyā ajigucchamānassetaṃ adhivacanaṃ. Hirī etassa atthīti <span class="bld">hirimā</span>. Na ottappatīti <span class="bld">anottappī,</span> akusalasamāpattiyā na bhāyatīti vuttaṃ hoti. Tabbiparīto <span class="bld">ottappī</span>. Kucchitaṃ sīdatīti <span class="bld">kusīto,</span> hīnavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Āraddhaṃ vīriyaṃ etassāti <span class="bld">āraddhavīriyo,</span> sammappadhānayuttassetaṃ adhivacanaṃ. Muṭṭhā sati etassāti <span class="bld">muṭṭhassati,</span> naṭṭhassatīti vuttaṃ hoti. Upaṭṭhitā sati etassāti <span class="bld">upaṭṭhitassati,</span> niccaṃ ārammaṇābhimukhappavattasatissetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  1164. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhisīle</span> <a name="V3.0219"></a> <span class="bld">sīlavipanno</span> ca <span class="bld">ajjhācāre ācāravipanno</span> ca āpajjitvā avuṭṭhito. Sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhāti gāhayatīti vā <span class="bld">antaggāhikā,</span> micchādiṭṭhi. <span class="bld">Purimāni dve padānī</span>ti ‘‘na paṭibalo hoti antevāsiṃ vā saddhivihāriṃ vā gilānaṃ upaṭṭhātuṃ vā upaṭṭhāpetuṃ vā, anabhirataṃ vūpakāsetuṃ vā vūpakāsāpetuṃ vā’’ti imāni dve padāni.</p>
  1165. <p class="bodytext">Abhivisiṭṭho uttamo samācāroti abhisamācāro, abhisamācārova sikkhitabbato sikkhāti <span class="bld">ābhisamācārikā sikkhā,</span> abhisamācāraṃ vā ārabbha paññattā sikkhā <span class="bld">ābhisamācārikā</span>. Maggabrahmacariyassa ādibhūtāti <a name="M3.0241"></a> <span class="bld">ādibrahmacariyakā,</span> ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāyetaṃ adhivacanaṃ. Teneva ‘‘ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ ādibrahmacariyakaṃ, khandhakavattapariyāpannaṃ ābhisamācārika’’nti <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.11) vuttaṃ. Tasmā <span class="bld">sekkhapaṇṇattiya</span>nti ettha sikkhitabbato sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā paṇṇattīti gahetabbā. Teneva <span class="bld">gaṇṭhipade</span>pi vuttaṃ ‘‘sekkhapaṇṇattiyanti pārājikamādiṃ katvā sikkhitabbasikkhāpadapaññattiya’’nti. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1166. <p class="centered">Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1167. <p class="subhead">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1168. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Aññatitthiyavatthumhi ājīvako acelakoti duvidho naggaparibbājakoti āha <span class="bld">‘‘naggaparibbājakasseva ājīvakassa vā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ājīvako</span> upari ekameva vatthaṃ upakacchake pavesetvā paridahati, heṭṭhā naggo. <span class="bld">Acelako</span> sabbena sabbaṃ naggoyeva.</p>
  1169. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Āmisakiñcikkhasampadānaṃ</span> nāma appamattakasseva deyyadhammassa anuppadānaṃ. <span class="bld">Rūpūpajīvikā</span>ti attano rūpaṃyeva nissāya jīvantiyo. Vesiyā gocaro mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānaṃ assāti <span class="bld">vesiyāgocaro</span>. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Yobbanappattā yobbanātītā vā</span>ti ubhayenapi mahallikā anividdhakumāriyova vadati. <span class="bld">Bhikkhuniyo</span> nāma ussannabrahmacariyā, tathā <span class="bld">bhikkhūpi</span>. Tesaṃ aññamaññavisabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyāti āha <span class="bld">‘‘tāhi saddhiṃ khippameva vissāso hoti, tato sīlaṃ bhijjatī’’</span>ti. Sesamettha uttānameva.</p>
  1170. <p class="centered">Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1171. <p class="subhead">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1172. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Pañcābādhavatthumhi <a name="V3.0220"></a> <span class="bld">nakhapiṭṭhippamāṇa</span>nti ettha ‘‘kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhi adhippetā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tañce nakhapiṭṭhippamāṇampi vaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ</span> <a name="M3.0242"></a> <span class="bld">hoti, na pabbājetabbo’’</span>ti iminā sāmaññato lakkhaṇaṃ dassitaṃ, tasmā yattha katthaci sarīrāvayavesu nakhapiṭṭhippamāṇaṃ vaḍḍhanakapakkhe ṭhitañce, na vaṭṭatīti siddhaṃ. Evañca sati nakhapiṭṭhippamāṇampi avaḍḍhanakapakkhe ṭhitañce, sabbattha vaṭṭatīti āpannaṃ, tañca na sāmaññato adhippetanti padesaviseseyeva niyametvā dassento <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādimāha. Sace hi avisesena nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ vaṭṭeyya, ‘‘nivāsanapārupanehi pakatipaacchanne ṭhāne’’ti padesaniyamaṃ na kareyya, tasmā nivāsanapārupanehi pakatipaṭicchannaṭṭhānato aññattha nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitampi na vaṭṭatīti siddhaṃ, nakhapiṭṭhippamāṇato khuddakataraṃ pana avaḍḍhanakapakkhe vaḍḍhanakapakkhe vā ṭhitaṃ hotu, vaṭṭati nakhapiṭṭhippamāṇato khuddakatarassa vaḍḍhanakapakkhe avaḍḍhanakapakkhe vā ṭhitassa mukhādīsuyeva paṭikkhittattā.</p>
  1173. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇḍepi</span> imināva nayena vinicchayo veditabbo. Tattha pana mukhādīsu kolaṭṭhimattato khuddakataropi gaṇḍo na vaṭṭatīti visuṃ na dassito. ‘‘Mukhādike appaṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatī’’ti ettakameva hi tattha vuttaṃ, tathāpi kuṭṭhe vuttanayena mukhādīsu kolaṭṭhippamāṇato khuddakataropi gaṇḍo na vaṭṭatīti viññāyati, tasmā <span class="bld">avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo avuttasampiṇḍanattho. Tena kolaṭṭhimattato khuddakataropi na vaṭṭatīti ayamattho dassitoyevāti ayamamhākaṃ khanti. <span class="bld">Pakativaṇṇe jāte</span>ti rogahetukassa vikāravaṇṇassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kolaṭṭhimattako</span>ti badaraṭṭhippamāṇo. <span class="bld">Suchaviṃ kāretvā</span>ti sañjātachaviṃ kāretvā. ‘‘Sañchaviṃ kāretvā’’tipi pāṭho, vijjamānachaviṃ kāretvāti attho. <span class="bld">Padumapuṇḍarīkapattavaṇṇa</span>nti rattapadumasetapadumavasena padumapattavaṇṇaṃ. <span class="bld">Sosabyādhī</span>ti khayarogo.</p>
  1174. <p class="centered">Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1175. <p class="subhead">Rājabhaṭādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1176. <p class="bodytext"><a name="para90-96"></a><span class="paranum">90-96</span>. Rājabhaṭādivatthūsu <a name="M3.0243"></a> <span class="bld">āhaṃsū</span>ti manussā vadiṃsu. <span class="bld">Tasmā…pe… evamāhā</span>ti yasmā sayaṃ dhammassāmī, tasmā bhikkhūhi apabbājitabbaṃ coraṃ aṅgulimālaṃ pabbājetvā āyatiṃ <a name="V3.0221"></a> akaraṇatthāya bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapento ‘‘na, bhikkhave, dhajabandho coro pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti āha. <span class="bld">Uparamantī</span>ti viramanti nivattanti. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti andubandhanaṃ bhinditvā. <span class="bld">Chinditvā</span>ti saṅkhalikabandhanaṃ chinditvā. <span class="bld">Muñcitvā</span>ti rajjubandhanaṃ muñcitvā. <span class="bld">Vivaritvā</span>ti gāmabandhanādīsu gāmadvārādīni vivaritvā. <span class="bld">Apassamānānaṃ vā palāyatī</span>ti purisaguttiyaṃ purisānaṃ apassamānānaṃ palāyati. <span class="bld">Upaḍḍhupaḍḍha</span>nti thokaṃ thokaṃ.</p>
  1177. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Abhisekādīsu bandhanāgārādīni sodhenti, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sabbasādhāraṇena vā nayenā’’</span>ti. <span class="bld">Sace sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭatī</span>ti tā bhujissitthiyo ‘‘mayampi dāsiyo homā’’ti sayameva dāsipaṇṇaṃ likhāpenti, na vaṭṭati. <span class="bld">Takkaṃ sīse āsittakasadisāva hontī</span>ti yathā adāse karontā takkena sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ karonti, evaṃ ārāmikavacanena dinnattā adāsāva teti adhippāyo. Takkāsiñcanaṃ pana sīhaḷadīpe cārittanti vadanti. <span class="bld">Neva pabbājetabboti vutta</span>nti kappiyavacanena dinnepi saṅghassa ārāmikadāsattā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nissāmikadāso</span> nāma yassa sāmikā saputtadārādayo matā honti, na koci tassa pariggāhako, sopi pabbājetuṃ na vaṭṭati, taṃ pana attanāpi bhujissaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ye vā pana tasmiṃ raṭṭhe sāmino, tehipi kārāpetuṃ vaṭṭati. ‘‘Devadāsiputtaṃ pabbājetuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">tīsu gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Dāsassa pabbajitvā attano sāmike disvā palāyantassa āpatti natthīti vadanti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  1178. <p class="centered">Rājabhaṭādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1179. <p class="subhead">Nissayamuccanakakathāvaṇṇanā</p>
  1180. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Nissayamuccanakassa <a name="M3.0244"></a> vattesu pañcakachakkesu pana <span class="bld">ubhayāni kho pana…pe… anubyañjanaso</span>ti ettha ‘‘sabbopi cāyaṃ pabhedo mātikāṭṭhakathāyaṃ ñātāyaṃ ñāto hotī’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Āpattiṃ jānātī</span>tiādīsu ca ‘‘pāṭhe avattamānepi ‘idaṃ nāma katvā idaṃ āpajjatī’ti jānāti ce, vaṭṭatī’’ti tattheva vuttaṃ. Tañca kho pubbe pāṭhe paguṇe kateti gahetabbanti ca ācariyupajjhāyānampi eseva nayoti ca keci vadanti. Sesamettha uttānameva.</p>
  1181. <p class="centered">Nissayamuccanakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1182. <p class="subhead">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1183. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Rāhulavatthumhi <a name="V3.0222"></a> <span class="bld">tattheva vihariṃsū</span>ti sabbepi te arahattaṃ pattakālato paṭṭhāya ariyā nāma majjhattāva hontīti rañño pahitasāsanaṃ dasabalassa anārocetvāva tattha vihariṃsu. <span class="bld">Ekadivasaṃ jātaṃ kāḷudāyiṃ nāma amacca</span>nti ayaṃ kira (a. ni. aṭṭha. 1.1.225) padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātadivase bodhisattena saddhiṃyeva jātoti taṃ divasaṃyeva dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānatthāya nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho rāhulamātā catasso nidhikumbhiyo ārohaniyahatthī kaṇḍako channo kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātoti udāyītveva nāmaṃ akaṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyī nāma jāto. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.</p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭṭhimattāhi</span> <a name="M3.0245"></a> <span class="bld">gāthāhī</span>ti –</p>
  1185. <p class="gatha1">‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante;</p>
  1186. <p class="gatha2">Phalesino chadanaṃ vippahāya;</p>
  1187. <p class="gatha3">Te accimantova pabhāsayanti;</p>
  1188. <p class="gathalast">Samayo mahāvīra bhāgīrasānaṃ. (theragā. 527)</p>
  1189. <p class="gatha1">‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;</p>
  1190. <p class="gathalast">Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmunī’’ti. –</p>
  1191. <p class="unindented">Ādikāhi saṭṭhimattāhi gāthāhi. <span class="bld">‘‘Pokkharavassa</span>nti pokkharapattavaṇṇamudaka’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Pokkharapattappamāṇaṃ majjhe uṭṭhahitvā anukkamena satapaṭalaṃ sahassapaṭalaṃ hutvā vassanakavassantipi vadanti. Tasmiṃ kira vassante temetukāmāva tementi, na itare. <span class="bld">Ekopi rājā vā…pe… gato natthī</span>ti dhammadesanaṃ sutvā pakkantesu ñātīsu ekopi rājā vā rājamahāmatto <a name="V3.0223"></a> vā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā gato natthi. Pitāpissa suddhodanamahārājā ‘‘mayhaṃ putto mama gehaṃ anāgantvā kahaṃ gamissatī’’ti animantetvāva agamāsi, gantvā pana gehe vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ yāguādīni paṭiyādāpetvā āsanāni paññāpesi.</p>
  1192. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulanagare</span>ti ñātikulassa nagare. <span class="bld">Uṇhīsato paṭṭhāyā</span>ti sīsato paṭṭhāya. <span class="bld">Uṇhīsa</span>nti hi uṇhīsasadisattā bhagavato paripuṇṇanalāṭassa paripuṇṇasīsassa ca etaṃ adhivacanaṃ. Bhagavato hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalanalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya pabhassaratāya paripuṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Bhagavato kira imaṃ lakkhaṇaṃ disvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kappasīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumbasīsā, keci kumbhasīsā, keci pabbhārasīsā, bhagavato pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapubbuḷasadisampi hoti. Teneva uṇhīsaveṭhitasīsasadisattā uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsattā ca uṇhīsasīsoti bhagavā vuccati.</p>
  1193. <p class="bodytext"><span class="bld">Narasīhagāthāhi</span> <a name="M3.0246"></a> <span class="bld">nāma aṭṭhahi gāthāhī</span>ti –</p>
  1194. <p class="gatha1">‘‘Siniddhanīlamudukuñcitakeso;</p>
  1195. <p class="gatha2">Sūriyanimmalatalābhinalāṭo;</p>
  1196. <p class="gatha3">Yuttatuṅgamudukāyatanāso;</p>
  1197. <p class="gathalast">Raṃsijālavitato narasīho’’ti. (jā. aṭṭha. 1.santikenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.santikenidānakathā) –</p>
  1198. <p class="unindented">Evamādikāhi aṭṭhahi gāthāhi. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana –</p>
  1199. <p class="gatha1">‘‘Cakkavaraṅkitarattasupādo;</p>
  1200. <p class="gatha2">Lakkhaṇamaṇḍitaāyatapaṇhi;</p>
  1201. <p class="gatha3">Cāmarachattavibhūsitapādo;</p>
  1202. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1203. <p class="gatha1">‘‘Sakyakumāravaro <a name="V3.0224"></a> sukhumālo;</p>
  1204. <p class="gatha2">Lakkhaṇacittikapuṇṇasarīro;</p>
  1205. <p class="gatha3">Lokahitāya gato naravīro;</p>
  1206. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1207. <p class="gatha1">‘‘Puṇṇasasaṅkanibho mukhavaṇṇo;</p>
  1208. <p class="gatha2">Devanarāna piyo naranāgo;</p>
  1209. <p class="gatha3">Mattagajindavilāsitagāmī;</p>
  1210. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1211. <p class="gatha1">‘‘Khattiyasambhavaaggakulīno;</p>
  1212. <p class="gatha2">Devamanussanamassitapādo;</p>
  1213. <p class="gatha3">Sīlasamādhipatiṭṭhitacitto;</p>
  1214. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1215. <p class="gatha1">‘‘Āyatayuttasusaṇṭhitanāso;</p>
  1216. <p class="gatha2">Gopakhumo abhinīlasunetto;</p>
  1217. <p class="gatha3">Indadhanūabhinīlabhamūko;</p>
  1218. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1219. <p class="gatha1">‘‘Vaṭṭasuvaṭṭasusaṇṭhitagīvo<a name="M3.0247"></a>;</p>
  1220. <p class="gatha2">Sīhahanū migarājasarīro;</p>
  1221. <p class="gatha3">Kañcanasucchaviuttamavaṇṇo;</p>
  1222. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1223. <p class="gatha1">‘‘Siniddhasugambhiramañjusaghoso;</p>
  1224. <p class="gatha2">Hiṅgulabandhukarattasujivho;</p>
  1225. <p class="gatha3">Vīsativīsatisetasudanto;</p>
  1226. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1227. <p class="gatha1">‘‘Añjanavaṇṇasunīlasukeso<a name="V3.0225"></a>;</p>
  1228. <p class="gatha2">Kañcanapaṭṭavisuddhanalāṭo;</p>
  1229. <p class="gatha3">Osadhipaṇḍarasuddhasuuṇṇo;</p>
  1230. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho.</p>
  1231. <p class="gatha1">‘‘Gacchatinilapathe viya cando;</p>
  1232. <p class="gatha2">Tāragaṇāpariveṭhitarūpo;</p>
  1233. <p class="gatha3">Sāvakamajjhagato samaṇindo;</p>
  1234. <p class="gathalast">Esa hi tuyha pitā narasīho’’ti. (jā. aṭṭha. 1.santikenidānakathā) –</p>
  1235. <p class="unindented">Imā nava gāthāyopi ettha dassitā, tā pana ‘‘aṭṭhahi gāthāhī’’ti vacanena na samenti. Uṇhīsato paṭṭhāya yāva pādatalāti vuttānukkamopi tattha na dissati. Bhikkhāya caratīti <span class="bld">bhikkhācāro</span>.</p>
  1236. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttiṭṭhe</span>ti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre ṭhatvā gahetabbapiṇḍe. <span class="bld">Nappamajjheyyā</span>ti piṇḍacārikavattaṃ hāpetvā paṇītabhojanāni pariyesanto uttiṭṭhe pamajjati nāma, sapadānaṃ piṇḍāya caranto pana nappamajjati nāma, evaṃ karonto uttiṭṭhe nappamajjeyya. <span class="bld">Dhamma</span>nti anesanaṃ pahāya sapadānaṃ caranto tameva bhikkhācariyadhammaṃ sucaritaṃ care. <span class="bld">Sukhaṃ setī</span>ti desanāmattametaṃ, evaṃ panetaṃ bhikkhāya cariyadhammaṃ caranto dhammacārī idhaloke ca paraloke ca catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho.</p>
  1237. <p class="bodytext">Dutiyagāthāya <a name="M3.0248"></a> <span class="bld">na naṃ duccarita</span>nti vesiyādibhede agocare caranto naṃ bhikkhācariyadhammaṃ duccaritaṃ carati nāma, evaṃ acaritvā taṃ dhammaṃ care sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care. Sesamettha vuttatthameva. Imaṃ pana dutiyagāthaṃ pitu nivesanaṃ gantvā abhāsīti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (theragā. aṭṭha. 1.156 nandattheragāthāvaṇṇanā) <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ ‘‘dutiyadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’ti gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā nivesanaṃ gantvā ‘dhammaṃ care sucarita’nti gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesī’’ti. <span class="bld">Dhammapadaṭṭhakathāyampi</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.12 nandattheravatthu) vuttaṃ ‘‘punadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’ti gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale <a name="V3.0226"></a> patiṭṭhāpetvā ‘dhammaṃ care’ti gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesī’’ti.</p>
  1238. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammapālajātakaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhāsī</span>ti punekadivasaṃ rājanivesane katapātarāso ekamantaṃ nisinnena raññā ‘‘bhante, tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā ‘putto te kālakato’ti āha. Ahaṃ tassā vacanaṃ asaddahanto ‘na mayhaṃ putto bodhiṃ appatvā kālaṃ karotī’ti paṭikkhipinti vutte idāni kathaṃ saddahissatha, pubbepi aṭṭhikāni dassetvā ‘putto te mato’ti vutte na saddahitthā’’ti imissā aṭṭhuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi.</p>
  1239. <p class="bodytext"><span class="bld">Kesavissajjana</span>nti kulamariyādavasena kesoropanaṃ. <span class="bld">Paṭṭabandho</span>ti yuvarājapaṭṭabandho. Abhinavagharappavesanamaho <span class="bld">gharamaṅgalaṃ,</span> vivāhakaraṇamaho <span class="bld">āvāhamaṅgalaṃ. Chattamaṅgala</span>nti yuvarājachattamaṅgalaṃ. <span class="bld">Janapadakalyāṇī</span>ti (udā. aṭṭha. 22) janapadamhi kalyāṇī uttamā chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷā nāccodātāti atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ, appattā dibbaṃ vaṇṇaṃ, tasmā chasarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nahārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pana pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā pañcakalyāṇasamannāgatā nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi. Attano sarīrobhāseneva dvādasahatthaṭṭhāne <a name="M3.0249"></a> ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti suvaṇṇasāmā vā, ayamassā <span class="bld">chavikalyāṇatā</span>. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā <span class="bld">maṃsakalyāṇatā</span>. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti, ayamassā <span class="bld">nahārukalyāṇatā</span>. Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā <span class="bld">aṭṭhikalyāṇatā</span>. Vīsativassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nivalipalitā, ayamassā <span class="bld">vayakalyāṇatā</span>. Iti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā janapadakalyāṇīti vuccati.</p>
  1240. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuvaṭa</span>nti sīghaṃ. Sopi bhagavantaṃ ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahamāno vihāraṃyeva agamāsīti. So kira tathāgate gāravena ‘‘pattaṃ vo bhante gaṇhathā’’ti vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ pana cintesi ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti <a name="V3.0227"></a> cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthu gāravena ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattumpi asakkonto ‘‘idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintento gacchati. Janapadakalyāṇiyā ca vuttavacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ. Nandakumārañhi abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi, yathā janapadakalyāṇiyā vuttavacanaṃ, tenassa cittasantāpo balavā ahosi. Atha naṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne nivattissati, imasmiṃ ṭhāne nivattissatī’’ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā ‘‘pabbajissasi nandā’’ti āha. So buddhagāravena ‘‘na pabbajissāmī’’ti avatvā ‘‘āma pabbajissāmī’’ti āha. Satthā ‘‘tena hi nandaṃ pabbājethā’’ti vatvā pabbājesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘anicchamānaṃyeva bhagavā pabbājesī’’</span>ti. ‘‘Satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti <span class="bld">dhammapadaṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.12 nandattheravatthu) vuttaṃ, <span class="bld">aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.230) pana –</p>
  1241. <p class="indent">‘‘Mahāsattopi sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto rājagahato kapilavatthuṃ gantvā paṭhamadassaneneva <a name="M3.0250"></a> pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, punadivase pitu nivesanaṃ gantvā rāhulamātāya ovādaṃ katvā sesajanassapi dhammaṃ kathesi, punadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanaāvāhamaṅgalesu vattamānesu tassa nivesanaṃ gantvā kumāraṃ pattaṃ gāhāpetvā pabbājetuṃ vihārābhimukho pāyāsī’’ti –</p>
  1242. <p class="unindented">Vuttaṃ, idha pana ‘‘bhagavā kapilapuraṃ āgantvā dutiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti vuttaṃ, sabbampetaṃ ācariyena taṃtaṃbhāṇakānaṃ tathā tathā anussavavasena pariharitvā āgatabhāvato tattha tattha tathā tathā vuttanti natthettha ācariyavacane pubbāparavirodho.</p>
  1243. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmarūpavaṇṇa</span>nti brahmarūpasamānarūpaṃ. <span class="bld">Tyassā</span>ti te assa. <span class="bld">Vaṭṭānugata</span>nti vaṭṭapariyāpannaṃ. <span class="bld">Savighāta</span>nti dukkhasahitattā savighātaṃ, sadukkhanti attho. <span class="bld">Sattavidhaṃ ariyadhana</span>nti –</p>
  1244. <p class="gatha1">‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hiriottappiyaṃ dhanaṃ;</p>
  1245. <p class="gathalast">Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhana’’nti. (a. ni. 7.5-6) –</p>
  1246. <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ. <span class="bld">Uñchācariyāyā</span>ti bhikkhācariyāya. Puttasineho uppajjamāno sakalasarīraṃ <a name="V3.0228"></a> khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘puttapemaṃ bhante…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatī’’</span>ti. Puttasineho hi balavabhāvato sahajātapītivegassa savipphāratāya taṃsamuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhati. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma. Sesamettha uttānameva.</p>
  1247. <p class="centered">Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1248. <p class="subhead">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1249. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadānī</span>tiādīsu sikkhitabbāni padāni <span class="bld">sikkhāpadāni,</span> sikkhākoṭṭhāsāti attho. Sikkhāya vā padāni sikkhāpadāni, adhisīlaadhicittaadhipaññāsikkhāya adhigamupāyāti <a name="M3.0251"></a> attho. Atthato pana kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratiyo, taṃsampayuttadhammā panettha taggahaṇeneva gahetabbā. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atipātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto <span class="bld">pāṇātipāto,</span> pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pāṇo</span>ti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññatarappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto, tato <span class="bld">pāṇātipātā</span>.</p>
  1250. <p class="bodytext"><span class="bld">Veramaṇī</span>ti verahetutāya verasaññitaṃ pāṇātipātādipāpadhammaṃ maṇati, ‘‘mayi idha ṭhitāya kathamāgacchasī’’ti vā tajjentī viya nīharatīti veramaṇī. Viramati etāyāti vā viramaṇīti vattabbe niruttinayena ‘‘veramaṇī’’ti vuttaṃ. Atthato pana <span class="bld">veramaṇī</span>ti kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratiyo. Sā ‘‘pāṇātipātādiṃ viramantassa yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velānatikkamo setughāto’’ti evamādinā nayena <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 704) vuttā. Kāmañcesā veramaṇī nāma lokuttarāpi atthi, idha pana samādānavasappavattā virati adhippetāti lokuttarāya viratiyā samādānavasena pavattiasambhavato kāmāvacarakusalacittasampayuttā viratiyo gahetabbā.</p>
  1251. <p class="bodytext"><span class="bld">Adinnādānā veramaṇī</span>tiādīsu adinnassa ādānaṃ <span class="bld">adinnādānaṃ,</span> parassaharaṇaṃ, theyyaṃ corikāti <a name="V3.0229"></a> vuttaṃ hoti. Tattha <span class="bld">adinna</span>nti parapariggahitaṃ. Yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaañano tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ.</p>
  1252. <p class="bodytext"><span class="bld">Abrahmacariyaṃ</span> nāma aseṭṭhacariyaṃ dvayaṃdvayasamāpatti. Sā hi ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.177; 2.42) hīḷitattā aseṭṭhā appasatthā cariyāti vā aseṭṭhānaṃ nihīnānaṃ itthipurisānaṃ cariyāti vā aseṭṭhacariyaṃ, aseṭṭhacariyattā abrahmacariyanti ca vuccati<a name="M3.0252"></a>, atthato pana asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggappaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ.</p>
  1253. <p class="bodytext"><span class="bld">Musā</span>ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, <span class="bld">vādo</span>ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā <span class="bld">musāvādo</span> musā vadīyati vuccati etāyāti katvā.</p>
  1254. <p class="bodytext"><span class="bld">Surāmerayamajjappamādaṭṭhānā</span>ti ettha <span class="bld">surā</span>ti pūvasurā piṭṭhasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. <span class="bld">Meraya</span>nti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Tattha pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā <span class="bld">pūvasurā</span>. Evaṃ sesasurāpi. <span class="bld">Kiṇṇā</span>ti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye surāmodakāti vuccanti, te pakkhipitvā katā <span class="bld">kiṇṇapakkhittā</span>. Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā <span class="bld">sambhārasaṃyuttā</span>. Madhukatālanāḷikerādipuppharaso ciraparivāsito <span class="bld">pupphāsavo</span>. Panasādiphalaraso <span class="bld">phalāsavo</span>. Muddikāraso <span class="bld">madhvāsavo</span>. Ucchuraso <span class="bld">guḷāsavo</span>. Harītakaāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito <span class="bld">sambhārasaṃyutto</span>. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena <span class="bld">majjaṃ</span> pivantaṃ madayatīti katvā. <span class="bld">Pamādaṭṭhāna</span>nti pamādakāraṇaṃ. Yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivanti, tassā etaṃ adhivacanaṃ. Surāmerayamajje pamādaṭṭhānaṃ surāmerayamajjappamādaṭṭhānaṃ, tasmā <span class="bld">surāmerayamajjappamādaṭṭhānā</span>.</p>
  1255. <p class="bodytext"><span class="bld">Vikālabhojanā</span>ti aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā. Ayaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Bhuñjitabbaṭṭhena bhojanaṃ, yāgubhattādi sabbaṃ yāvakālikavatthu. Yathā ca ‘‘rattūparato’’ti (dī. 1.10, 194; ma. ni. 1.293; 3.14) ettha <a name="V3.0230"></a> rattiyā bhojanaṃ rattīti uttarapadalopena vuccati, evamettha bhojanajjhoharaṇaṃ bhojananti. Vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, tato <span class="bld">vikālabhojanā,</span> vikāle yāvakālikavatthussa ajjhoharaṇāti attho. Atha vā na ettha kammasādhano bhuñjitabbatthavācako bhojanasaddo, atha kho bhāvasādhano ajjhoharaṇatthavācako gahetabbo<a name="M3.0253"></a>, tasmā vikāle bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanaṃ. Kassa pana ajjhoharaṇanti? Yāmakālikādīnaṃ anuññātattā vikālabhojana-saddassa vā yāvakālikajjhoharaṇe niruḷhattā yāvakālikassāti viññāyati, atthato pana kāyadvārappavattā vikāle yāvakālikajjhoharaṇacetanā ‘‘vikālabhojana’’nti veditabbā.</p>
  1256. <p class="bodytext"><span class="bld">Naccagītavāditavisūkadassanā</span>ti ettha sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Naccādīnañhi dassanaṃ sachandarāgappavattito saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādinayappavattaṃ (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183) bhagavato sāsanaṃ na anulometi. Naccañca gītañca vāditañca visūkadassanañca <span class="bld">naccagītavāditavisūkadassanaṃ</span>. Attanā payojiyamānaṃ parehi payojāpiyamānañcettha naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavādita-saddehi gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni, tasmā attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā ca veramaṇīti evamettha attho daṭṭhabbo. Naccādīni attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭati. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Yathā sakaṃ visayaālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanā’’ icceva vuttaṃ. Teneva vuttaṃ ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Dassanakamyatāya upasaṅkamitvā passato eva cettha vītikkamo hoti, ṭhitanisinnasayanokāse pana āgataṃ gacchantassa vā āpāthagataṃ passato siyā saṃkileso, na vītikkamo.</p>
  1257. <p class="bodytext"><span class="bld">Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā</span>ti ettha <span class="bld">mālā</span>ti yaṃ kiñci pupphaṃ. Kiñcāpi hi mālā-saddo loke baddhamālavācako, sāsane pana ruḷhiyā pupphesupi vutto, tasmā yaṃ kiñci pupphaṃ baddhamabaddhaṃ vā, taṃ sabbaṃ ‘‘mālā’’ti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Gandha</span>nti vāsacuṇṇadhūmādikaṃ vilepanato aññaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti vilepanatthaṃ pisitvā paṭiyattaṃ yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Piḷandhanaṃ <span class="bld">dhāraṇaṃ,</span> ūnaṭṭhānapūraṇaṃ <span class="bld">maṇḍanaṃ,</span> gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanaṃ <a name="M3.0254"></a><a name="V3.0231"></a> <span class="bld">vibhūsanaṃ</span>. Teneva <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.10) <span class="bld">majjhimanikāyaṭṭhakathāyañca</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.293) ‘‘piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāmā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Paramatthajotikāyaṃ</span> pana <span class="bld">khuddakaṭṭhakathāyaṃ</span> (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘mālādīsu dhāraṇādīni yathāsaṅkhyaṃ yojetabbānī’’ti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhānaṃ</span> vuccati kāraṇaṃ, tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, sā dhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānaṃ.</p>
  1258. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāsayanamahāsayanā</span>ti ettha <span class="bld">uccā</span>ti ucca-saddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ. Seti etthāti sayanaṃ, uccāsayanañca mahāsayanañca <span class="bld">uccāsayanamahāsayanaṃ. Uccāsayanaṃ</span> vuccati pamāṇātikkantaṃ mañcādi. <span class="bld">Mahāsayanaṃ</span> akappiyattharaṇehi atthataṃ āsandādi. Āsanañcettha sayaneneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārā kiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ icceva vuttaṃ, atthato pana tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā. Atha vā uccāsayanamahāsayanasayanāti etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti, āsanakiriyāpubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi gahitanti veditabbaṃ.</p>
  1259. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātarūparajatapaṭiggahaṇā</span>ti ettha <span class="bld">jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassapi paṭiggahaṇaṃ jātarūparajatapaṭiggahaṇaṃ. Tividhañcettha paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasāti. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyanaṃ. Tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttaṃ, tasmā neva uggahetuṃ na uggahāpetuṃ na upanikkhittaṃ vā sādituṃ vaṭṭati. Imāni pana dasa sikkhāpadāni gahaṭṭhānampi sādhāraṇāni. Vuttañhetaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 13) ‘‘upāsakaupāsikānaṃ niccasīlavasena pañca sikkhāpadāni, sati vā ussāhe dasa, uposathaṅgavasena aṭṭhāti idaṃ gahaṭṭhasīla’’nti. Ettha hi <span class="bld">dasā</span>ti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha <a name="M3.0255"></a> ghaṭikārādīnaṃ viya. <span class="bld">Paramatthajotikāyaṃ</span> pana <span class="bld">khuddakaṭṭhakathāyaṃ</span> (khu. pā. aṭṭha. 2.sādhāraṇavisesavavatthāna) ‘‘ādito dve catutthapañcamāni upāsakānaṃ sāmaṇerānañca sādhāraṇāni niccasīlavasena, uposathasīlavasena pana upāsakānaṃ sattamaṭṭhamaṃ cekaṃ aṅgaṃ katvā sabbapacchimavajjāni sabbānipi sāmaṇerehi sādhāraṇāni, pacchimaṃ pana sāmaṇerānameva visesabhūta’’nti <a name="V3.0232"></a> vuttaṃ, taṃ ‘‘sati vā ussāhe dasā’’ti iminā na sameti. <span class="bld">Nāsanavatthū</span>ti liṅganāsanāya vatthu, adhiṭṭhānaṃ kāraṇanti vuttaṃ hoti.</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Kintī</span>ti kena nu kho upāyena. <span class="bld">‘‘Attano pariveṇa</span>nti idaṃ puggalikaṃ sandhāya vutta’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Ayamettha gaṇṭhipadakārānaṃ adhippāyo – ‘‘vassaggena pattasenāsana’’nti iminā tassa vassaggena pattaṃ saṅghikasenāsanaṃ vuttaṃ, ‘‘attano pariveṇa’’nti imināpi tasseva puggalikasenāsanaṃ vuttanti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – ‘‘yattha vā vasatī’’ti iminā saṅghikaṃ vā hotu puggalikaṃ vā, tassa nibaddhavasanakasenāsanaṃ vuttaṃ. ‘‘Yattha vā paṭikkamatī’’ti iminā pana yaṃ ācariyassa upajjhāyassa vā vasanaṭṭhānaṃ upaṭṭhānādinimittaṃ nibaddhaṃ pavisati, taṃ ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tasmā tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ubhayenapi attano pariveṇañca vassaggena pattasenāsanañca vutta’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">attano pariveṇa</span>nti iminā ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ dassitaṃ, <span class="bld">vassaggena pattasenāsana</span>nti iminā pana tassa vasanaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi saṅghikaṃ vā hotu puggalikaṃ vā, āvaraṇaṃ kātabbamevāti. <span class="bld">Mukhadvārika</span>nti mukhadvārena bhuñjitabbaṃ. <span class="bld">Daṇḍakammaṃ katvā</span>ti daṇḍakammaṃ yojetvā. Daṇḍenti vinenti etenāti daṇḍo, soyeva kātabbattā kammanti <span class="bld">daṇḍakammaṃ,</span> āvaraṇādi.</p>
  1261. <p class="centered">Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1262. <p class="subhead">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā</p>
  1263. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Daṇḍakammamassa karothā</span>ti assa daṇḍakammaṃ yojetha āṇāpetha. <span class="bld">Daṇḍakamma</span>nti vā niggahakammaṃ, tasmā niggahamassa karothāti vuttaṃ <a name="M3.0256"></a> hoti. Esa nayo sabbattha īdisesu ṭhānesu. <span class="bld">Senāsanaggāho ca paṭippassambhatī</span>ti iminā ca chinnavasso ca hotīti dīpeti. <span class="bld">Sace ākiṇṇadosova hoti, āyatiṃ saṃvare na tiṭṭhati, nikkaḍḍhitabbo</span>ti ettha sace yāvatatiyaṃ vuccamāno na oramati, saṅghaṃ apaloketvā nāsetabbo. Puna pabbajjaṃ yācamānopi apaloketvā pabbājetabboti vadanti. <span class="bld">Pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchatī</span>ti pacchimikāya puna vassaṃ upagatattā lacchati. <span class="bld">Apaloketvā lābho dātabbo</span>ti chinnavassatāya vuttaṃ. <span class="bld">Itarāni pañca sikkhāpadānī</span>ti vikālabhojanādīni pañca. <span class="bld">Accayaṃ desāpetabbo</span>ti ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’tiādinā nayena desāpetabbo.</p>
  1264. <p class="centered">Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1265. <p class="subhead">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Paṇḍakavatthumhi <a name="V3.0233"></a> ‘‘yo kāḷapakkhe itthī hoti, juṇhapakkhe puriso, ayaṃ <span class="bld">pakkhapaṇḍako’’</span>ti keci vadanti, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāḷapakkhe paṇḍako hoti, juṇhapakkhe panassa pariḷāho vūpasammatī’’ti apaṇḍakapakkhe pariḷāhavūpasamasseva vuttattā paṇḍakapakkhe ussannapariḷāhatā paṇḍakabhāvāpattīti viññāyati, tasmā idamevettha sārato paccetabbaṃ. Itthibhāvo pumbhāvo vā natthi etassāti <span class="bld">abhāvako. Tasmiṃ yevassa pakkhe pabbajjā vāritā</span>ti ettha ‘‘apaṇḍakapakkhe pabbājetvā paṇḍakapakkhe nāsetabbo’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘apaṇḍakapakkhe pabbajito sace kilesakkhayaṃ pāpuṇāti, na nāsetabbo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ paṇḍakassa kilesakkhayāsambhavato khīṇakilesassa ca paṇḍakabhāvānupapattito. Ahetukapaṭisandhikathāyañhi avisesena paṇḍakassa ahetukapaṭisandhitā vuttā. Āsittausūyapakkhapaṇḍakānañca paṭisandhito paṭṭhāyeva paṇḍakasabhāvo, na pavattiyaṃyevāti vadanti. Teneva ahetukapaṭisandhiniddese jaccandhabadhirādayo viya paṇḍako jātisaddena visesetvā na niddiṭṭho. Idhāpi <a name="M3.0257"></a> catutthapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.233) ‘‘abhabbapuggale dassentena paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakā tayo vatthuvipannā ahetukapaṭisandhikā, tesaṃ saggo avārito, maggo pana vārito’’ti avisesena vuttaṃ.</p>
  1267. <p class="centered">Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1268. <p class="subhead">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1269. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Theyyasaṃvāsakavatthumhi <span class="bld">kolaññā</span>ti mātuvaṃse pituvaṃse ca jātā mātāpituppabhutisabbañātayo. Theyyāya saṃvāso etassāti <span class="bld">theyyasaṃvāsako</span>. So ca na saṃvāsamattasseva thenako idhādhippeto, atha kho liṅgassa tadubhayassa ca thenakopīti āha <span class="bld">‘‘tayo theyyasaṃvāsakā’’</span>tiādi. <span class="bld">Na yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyatī</span>ti yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ na sādiyati. <span class="bld">Yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyatī</span>ti attanā musāvādaṃ katvā dassitavassānurūpaṃ yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati. <span class="bld">Bhikkhuvassagaṇanādiko</span>ti iminā na ekakammādikova idha saṃvāso nāmāti dasseti.</p>
  1270. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāja…pe… bhayenā</span>ti ettha <span class="bld">bhaya</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo ‘‘rājabhayena dubbhikkhabhayenā’’tiādinā<a name="V3.0234"></a>. <span class="bld">Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso</span>ti rājabhayādīhi gahitaliṅgatāya so suddhamānaso yāva saṃvāsaṃ nādhivāsetīti attho. Yo hi rājabhayādiṃ vinā kevalaṃ bhikkhū vañcetvā tehi saddhiṃ saṃvasitukāmatāya liṅgaṃ gaṇhāti, so asuddhacittatāya liṅgaggahaṇeneva theyyasaṃvāsako nāma hoti. Ayaṃ pana tādisena asuddhacittena bhikkhū vañcetukāmatāya abhāvato yāva saṃvāsaṃ nādhivāseti, tāva theyyasaṃvāsako nāma na hoti. Teneva ‘‘rājabhayādīhi gahitaliṅgānaṃ ‘gihī maṃ samaṇoti jānantū’ti vañcanācitte satipi bhikkhūnaṃ vañcetukāmatāya abhāvā doso na jāto’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘vūpasantabhayatā <a name="M3.0258"></a> idha suddhacittatā’’ti vadanti, evañca sati so vūpasantabhayo yāva saṃvāsaṃ nādhivāseti, tāva theyyasaṃvāsako na hotīti ayamattho viññāyati. Imasmiñca atthe viññāyamāne avūpasantabhayassa saṃvāsasādiyanepi theyyasaṃvāsakatā na hotīti āpajjeyya, na ca aṭṭhakathāyaṃ avūpasantabhayassa saṃvāsasādiyanepi atheyyasaṃvāsakatā dassitā. <span class="bld">Sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto</span>ti ca iminā avūpasantatayenapi saṃvāsaṃ asādiyanteneva vasitabbanti dīpeti. Teneva <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ ‘‘yasmā vihāraṃ āgantvā saṅghikaṃ gaṇhantassa saṃvāsaṃ pariharituṃ dukkaraṃ, tasmā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjantoti idaṃ vutta’’nti, tasmā rājabhayādīhi gahitaliṅgatāyevettha suddhacittatāti gahetabbaṃ.</p>
  1271. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāsaṇḍiyabhattānī</span>ti sabbasāmayikānaṃ sādhāraṇaṃ katvā vīthicatukkādīsu ṭhapetvā dātabbabhattāni. <span class="bld">Kāyaparihāriyānī</span>ti kāyena pariharitabbāni. <span class="bld">Abbhuggacchantī</span>ti abhimukhaṃ gacchanti. <span class="bld">Kammantānuṭṭhānenā</span>ti kasigorakkhādikammakaraṇena. <span class="bld">Tadeva pattacīvaraṃ ādāya vihāraṃ gacchatī</span>ti cīvarāni nivāsanapārupanavasena ādāya pattañca aṃsakūṭe laggetvā vihāraṃ gacchati. <span class="bld">Nāpi sayaṃ jānātī</span>ti ‘‘yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti vā ‘‘evaṃ kātuṃ na labhatī’’ti vā ‘‘evaṃ pabbajito samaṇo na hotī’’ti vā na jānāti. <span class="bld">Yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī</span>ti idaṃ pana nidassanamattaṃ. <span class="bld">Anupasampannakāleyevā</span>ti iminā upasampannakāle sutvā sacepi nāroceti, theyyasaṃvāsako na hotīti dīpeti.</p>
  1272. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhaṃ appaccakkhāya…pe… theyyasaṃvāsako na hotī</span>ti idaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgathenako hoti, liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsathenako hotīti vuttaṃ. <span class="bld">Eko bhikkhu kāsāye saussāhova odātaṃ nivāsetvā</span>ti etthāpi idameva kāraṇaṃ <a name="V3.0235"></a> daṭṭhabbaṃ. Parato <span class="bld">sāmaṇero saliṅge ṭhito</span>tiādinā sāmaṇerassa vuttavidhānesupi atheyyasaṃvāsakapakkhe ayameva nayo. <span class="bld">Bhikkhuniyāpi eseva nayo</span>ti vuttamevatthaṃ <span class="bld">‘‘sāpi hi gihibhāvaṃ patthayamānā’’</span>tiādinā vibhāveti. <span class="bld">Yo koci vuḍḍhapabbajito</span>ti <a name="M3.0259"></a> sāmaṇeraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpeḷādīsū</span>ti etena gihisantakaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Sayaṃ sāmaṇerova…pe… theyyasaṃvāsako na hotī</span>ti ettha kiñcāpi theyyasaṃvāsako na hoti, pārājikaṃ pana āpajjatiyeva. Sesamettha uttānameva.</p>
  1273. <p class="centered">Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1274. <p class="subhead">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā</p>
  1275. <p class="bodytext">Titthiyapakkantakakathāyaṃ <span class="bld">tesaṃ liṅge ādinnamatte titthiyapakkantako hotī</span>ti ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti gatassa liṅgaggahaṇeneva tesaṃ laddhipi gahitāyeva hotīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘tesaṃ liṅge ādinnamatte laddhiyā gahitāyapi aggahitāyapi titthiyapakkantako hotī’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti gatassa liṅgasampaṭicchanato aññaṃ laddhiggahaṇaṃ nāma atthi. Liṅgasampaṭicchaneneva hi so gahitaladdhiko hoti. Teneva <span class="bld">‘‘vīmaṃsanatthaṃ kusacīrādīni…pe… yāva na sampaṭicchati, tāva taṃ laddhi rakkhati. Sampaṭicchitamatte titthiyapakkantako hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Naggova ājīvakānaṃ upassayaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭa</span>nti ‘‘ājīvako bhavissa’’nti asuddhacittena gamanapaccayā dukkaṭaṃ vuttaṃ. Naggena hutvā gamanapaccayāpi dukkaṭā na muccatiyeva. <span class="bld">Kūṭavassaṃ gaṇento</span>ti kūṭavassaṃ gaṇetvā saṃvāsaṃ sādiyantoti adhippāyo.</p>
  1276. <p class="centered">Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1277. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Tiracchānagatavatthu uttānameva.</p>
  1278. <p class="subhead">Mātughātakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1279. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Mātughātakādivatthūsu <span class="bld">apavāhana</span>nti apagamanaṃ, patikaraṇanti attho. Yathā samānajātikassa vikopane kammaṃ garutaraṃ, na tathā vijātikassāti āha <span class="bld">‘‘manussitthibhūtā’’</span>ti<a name="V3.0236"></a>. Puttasambandhena mātupitusamaññā<a name="M3.0260"></a>, dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyatoti nippariyāyasiddhataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘janikā mātā’’</span>ti vuttaṃ. Yathā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadasūrabhāvāpatti yathā taṃ tiṇṇampi bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussattabhāve ṭhitasseva akusaladhammānampi tikkhavisadasūrabhāvāpattīti āha <span class="bld">‘‘sayampi manussajātikenevā’’</span>ti. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttaṃ, taṃnibbattanena anantarakaraṇasīlaṃ, anantarapayojanaṃ vā ānantariyaṃ, tena <span class="bld">ānantariyena mātughātakakammena</span>. Pitughātakepi yena manussabhūto janako pitā sayampi manussajātikeneva satā sañcicca jīvitā voropito, ayaṃ ānantariyena pitughātakakammena pitughātakotiādinā sabbaṃ veditabbanti āha <span class="bld">‘‘pitughātakepi eseva nayo’’</span>ti.</p>
  1280. <p class="bodytext">Parivattitaliṅgampi (ma. ni. aṭṭha. 3.128; a. ni. aṭṭha. 1.1.275; vibha. aṭṭha. 809) mātaraṃ pitaraṃ vā jīvitā voropentassa ānantariyakammaṃ hotiyeva. Satipi hi liṅgaparivatte so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca, nāññoti. Yo pana sayaṃ manusso tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānabhūtoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañcettha kathetabbaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitiaasandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati ānantariyavatthuabhāvato. Mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Esa nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyānānantarabhāve pamāṇaṃ. Katānantariyakammo ca ‘‘tassa kammassa vipākaṃ paṭibāhissāmī’’ti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnassa <a name="M3.0261"></a> bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati, pabbajjañca na labhati.</p>
  1281. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Icchamāna</span>nti <a name="V3.0237"></a> odātavatthavasanaṃ icchamānaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘gihibhāve sampaṭicchitamatteyevā’’</span>ti. Saṅghabhedakakathāvitthāro parato āvi bhavissati. <span class="bld">Catunnaṃ kammāna</span>nti apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ. <span class="bld">Duṭṭhacittenā</span>ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘vadhakacittenā’’</span>ti. Vadhakacetanāya hi dūsitacittaṃ idha duṭṭhacittaṃ nāma. <span class="bld">Lohitaṃ uppādetī</span>ti ettha tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi, sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati, āghātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatasakkhalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tenassa puññakammameva ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘jīvako viyā’’</span>tiādi.</p>
  1282. <p class="bodytext">Atha ye parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti, dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ garutaraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchante bodhimūlepi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati. Bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, satthu rūpakāyapaṭijaggane viya puññampi hoti.</p>
  1283. <p class="centered">Mātughātakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1284. <p class="subhead">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1285. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Ubhato</span> <a name="M3.0262"></a> <span class="bld">byañjanamassa atthīti ubhatobyañjanako</span>ti iminā asamānādhikaraṇavisayo bāhiratthasamāsoyaṃ, purimapade ca vibhattialopoti dasseti. <span class="bld">Byañjana</span>nti cettha itthinimittaṃ purisanimittañca adhippetaṃ. Atha ubhatobyañjanakassa ekameva indriyaṃ, udāhu dveti? Ekameva ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No. Yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti? No’’ti <a name="V3.0238"></a> (yama. 3.indriyayamaka.188) ekasmiṃ santāne indriyadvayassa paṭisiddhattā, tañca kho itthiubhatobyañjanakassa itthindriyaṃ, purisaubhatobyañjanakassa purisindriyaṃ. Yadi evaṃ dutiyabyañjanakassa abhāvo āpajjati. Indriyañhi byañjanakāraṇaṃ vuttaṃ, tañca tassa natthīti? Vuccate – na tassa indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ. Kasmā? Sadā abhāvato. Itthiubhatobyañjanakassa hi yadā itthiyā rāgacittaṃ uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ guḷhaṃ hoti, tathā itarassa itaraṃ. Yadi ca tesaṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ bhaveyya, sadāpi byañjanadvayaṃ tiṭṭheyya, na pana tiṭṭhati, tasmā veditabbametaṃ ‘‘na tassa taṃ byañjanakāraṇaṃ, kammasahāyaṃ pana rāgacittamevettha kāraṇa’’nti.</p>
  1286. <p class="bodytext">Yasmā cassa ekameva indriyaṃ hoti, tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti, parampi gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako paraṃ gaṇhāpeti, sayaṃ pana na gaṇhāti. Yadi paṭisandhiyaṃ purisaliṅgaṃ, yadi paṭisandhiyaṃ itthiliṅganti ca paṭisandhiyaṃ liṅgasabbhāvo <span class="bld">kurundiyaṃ</span>vutto, so ca ayutto. Pavattiyaṃyeva hi itthiliṅgādīni samuṭṭhahanti, na paṭisandhiyaṃ. Paṭisandhiyaṃ pana indriyameva samuṭṭhāti, na liṅgādīni. Na ca indriyameva liṅganti sakkā vattuṃ indriyaliṅgānaṃ bhinnasabhāvattā. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 632) –</p>
  1287. <p class="indent">‘‘Itthattaṃ itthibhāvoti ubhayaṃ ekatthaṃ, itthisabhāvoti attho. Ayaṃ kammajo paṭisandhisamuṭṭhito. Itthiliṅgādi pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitaṃ. Yathā bīje sati bījaṃ paṭicca bījapaccayā rukkho vaḍḍhitvā sākhāviṭapasampanno hutvā ākāsaṃ pūretvā <a name="M3.0263"></a> tiṭṭhati, evameva itthibhāvasaṅkhāte itthindriye sati itthiliṅgādīni honti. Bījaṃ viya hi itthindriyaṃ, bījaṃ paṭicca vaḍḍhitvā ākāsaṃ pūretvā ṭhitarukkho viya itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīni pavatte samuṭṭhahanti. Tattha itthindriyaṃ na cakkhuviññeyyaṃ, manoviññeyyameva. Itthiliṅgādīni cakkhuviññeyyānipi manoviññeyyānipī’’ti.</p>
  1288. <p class="unindented">Tenevāha <span class="bld">‘‘tattha vicāraṇakkamo vitthārato aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya veditabbo’’</span>ti.</p>
  1289. <p class="centered">Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1290. <p class="subhead">Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1291. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Sikkhāpadaṃ</span> <a name="V3.0239"></a> <span class="bld">apaññattaṃ hotī</span>ti idheva paññattaṃ sikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Upajjhaṃ aggāhāpetvā</span>ti ‘‘upajjhāyo me, bhante, hohī’’ti evaṃ upajjhaṃ aggāhāpetvā. Kammavācāya pana upajjhāyakittanaṃ kataṃyevāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā ‘‘puggalaṃ na parāmasatī’’ti vuttakammavipattisambhavato kammaṃ kuppeyya, teneva ‘‘upajjhāyaṃ akittetvā’’ti avatvā ‘‘upajjhaṃ aggāhāpetvā’’icceva vuttaṃ. Yathā ca aparipuṇṇapattacīvarassa upasampādanakāle kammavācāya ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti asantavatthuṃ kittetvā kammavācāya katāyapi upasampadā ruhati, evaṃ ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassa upasampadāpekkho’’ti asantaṃ puggalaṃ kittetvā kevalaṃ santapadanīhārena kammavācāya katāya upasampadā ruhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘kammaṃ pana na kuppatī’’</span>ti. ‘‘Na, bhikkhave, anupajjhāyako upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti ettakameva vatvā ‘‘so ca puggalo anupasampanno’’ti avuttattā kammavipattilakkhaṇassa ca asambhavato <span class="bld">‘‘taṃ na gahetabba’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Pañcavaggakaraṇañce, bhikkhave, kammaṃ paṇḍakapañcamo kammaṃ kareyya, akammaṃ na ca karaṇīya’’ntiādivacanato (mahāva. 390) paṇḍakādīnampi ubhatobyañjanakapariyantānaṃ gaṇapūrakabhāveyeva kammaṃ kuppati, na aññathāti āha <span class="bld">‘‘ubhatobyañjanakupajjhāyapariyosānesupi eseva nayo’’</span>ti.</p>
  1292. <p class="centered">Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1293. <p class="subhead">Apattakādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Aññe <a name="M3.0264"></a> vā bhikkhū dātukāmā hontīti sambandho. <span class="bld">Anāmaṭṭhapiṇḍapāta</span>nti aggahitaaggaṃ piṇḍapātaṃ. <span class="bld">Sāmaṇerabhāgasamako āmisabhāgo</span>ti ettha kiñcāpi sāmaṇerānaṃ āmisabhāgassa samakameva diyyamānattā visuṃ sāmaṇerabhāgo nāma natthi, heṭṭhā gacchantaṃ pana bhattaṃ kadāci mandaṃ bhaveyya, tasmā upari aggahetvā sāmaṇerapāḷiyāva gahetvā dātabboti adhippāyo. Niyatapabbajjasseva cāyaṃ bhāgo dīyati. Teneva <span class="bld">‘‘apakkaṃ patta’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  1295. <p class="centered">Apattakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1296. <p class="subhead">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Ajapadake</span>ti <a name="V3.0240"></a> ajapadasaṇṭhāne padese. <span class="bld">Brahmujugatto</span>ti brahmā viya ujugatto. <span class="bld">Avaseso satto</span>ti iminā lakkhaṇena rahitasatto. Etena ṭhapetvā mahāpurisaṃ cakkavattiñca itare sattā khujjapakkhikāti dasseti. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti. Te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu namantā purato namanti. Dīghasarīrā pana ekena passena vaṅkā honti, eke mukhaṃ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, eke purato pabbhārā honti, pavedhamānā gacchanti. <span class="bld">Parivaṭumo</span>ti samantato vaṭṭalo.</p>
  1298. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhisirācammasarīro</span>ti aṭṭhisirācammamattasarīro. <span class="bld">Kappasīso</span>ti dvidhābhūtasīso. <span class="bld">Kekaro</span>ti tiriyaṃ passanto. <span class="bld">‘‘Udakatārakā</span> nāma udakapubbuḷa’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu </span>vuttaṃ. <span class="bld">Akkhitārakā</span>ti akkhibhaṇḍakā. <span class="bld">Nippakhumakkhī</span>ti akkhidalalomehi virahitaakkhiko. Pakhuma-saddo hi loke akkhidalalomesu niruḷho. <span class="bld">Paṭaṅgamaṇḍūko</span> nāma mahāmukhamaṇḍūko. <span class="bld">Eḷamukho</span>ti niccapaggharaṇakalālamukho. <span class="bld">Sabbañceta</span>nti ‘‘kacchugatto vā’’tiādiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Vātaṇḍiko</span>ti aṇḍakesu vuddhirogena samannāgato. <span class="bld">Vikaṭo</span>ti tiriyaṃ gamanapādehi samannāgato, yassa ca caṅkamato <a name="M3.0265"></a> jāṇukā bahi gacchanti. <span class="bld">Paṇho</span>ti pacchato parivattapādehi samannāgato, yassa caṅkamato jāṇukā anto pavisanti.</p>
  1299. <p class="bodytext">Kudaṇḍapādatāya kāraṇaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘majjhe saṅkuṭitapādattā’’</span>ti. <span class="bld">Agge saṅkuṭitapādattā</span>ti kuṇḍapādatāya kāraṇanidassanaṃ. Kuṇḍapādasseva gamanasabhāvaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘piṭṭhipādaggena caṅkamanto’’</span>ti. <span class="bld">Mammana</span>nti khalitavacanaṃ. Yo ekameva akkharaṃ catupañcakkhattuṃ vadati, tassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  1300. <p class="centered">Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1301. <p class="subhead">Alajjīnissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1302. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Nissayapaṭisaṃyuttavatthūsu bhikkhūhi samāno sīlādiguṇabhāgo assāti bhikkhusabhāgo, tassa bhāvo <span class="bld">bhikkhusabhāgatā. Dve tīṇi divasāni vasitvā gantukāmena anissitena</span> <a name="V3.0241"></a> <span class="bld">vasitabba</span>nti ettha ‘‘yāva bhikkhusabhāgataṃ jānāmī’’ti ābhogaṃ vināpi anissitena vasituṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Bhikkhusabhāgataṃ pana jānanto ‘‘sve gamissāmi, kiṃ me nissayenā’’ti aruṇaṃ uṭṭhapetuṃ na labhati. ‘‘Purāruṇā uṭṭhahitvāva gamissāmī’’ti ābhogena sayantassa sace aruṇo uggacchati, vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Sattāhaṃ vasissāmī’’ti ālayaṃ karontena pana nissayo gahetabbo</span>ti ‘‘sattāhamattaṃ vasissāmi, kiṃ bhikkhusabhāgatājānanenā’’ti jānane dhuraṃ nikkhipitvā vasituṃ na labhati, bhikkhusabhāgataṃ upaparikkhitvā nissayo gahetabboti attho.</p>
  1303. <p class="subhead">Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1304. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Antarāmagge vissamanto vā…pe… anāpattī</span>ti asati nissayadāyake anāpatti. <span class="bld">Tassa nissāyā</span>ti pāḷianurūpato vuttaṃ, taṃ nissāyāti attho. <span class="bld">Sace pana āsāḷhīmāse…pe… tattha gantabba</span>nti ettha sace so vassūpanāyikāya āsannāya gantukāmo suṇāti ‘‘asuko mahāthero āgamissatī’’ti, tañce āgameti, vaṭṭati. Āgamentasseva <a name="M3.0266"></a> ce vassūpanāyikadivaso hoti, hotu, gantabbaṃ tattha, yattha nissayadāyakaṃ labhati. Keci pana ‘‘sace so gacchanto jīvitantarāyaṃ brahmacariyantarāyaṃ vā passati, tattheva vasitabba’’nti vadanti.</p>
  1305. <p class="subhead">Gottena anussāvanānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1306. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. ‘‘Itthannāmo itthannāmassa āyasmato’’ti nāmakittanassa anussāvanāya āgatattā <span class="bld">‘‘nāhaṃ ussahāmi therassa nāmaṃ gahetu’’</span>nti vuttaṃ, ‘‘āyasmato pippalissa upasampadāpekkho’’ti evaṃ nāmaṃ gahetuṃ na ussahāmīti attho. ‘‘Gottenapi anussāvetu’’nti vacanato yena vohārena voharati, tena vaṭṭatīti siddhaṃ. ‘‘Konāmo te upajjhāyo’’ti puṭṭhenapi gottameva nāmaṃ katvā vattabbanti siddhaṃ hoti, tasmā catubbidhesu nāmesu yena kenaci nāmena anussāvanā kātabbāti vadanti. Ekassa bahūni nāmāni honti, tattha ekaṃ nāmaṃ ñattiyā, ekaṃ anussāvanāya kātuṃ na vaṭṭati, atthato byañjanato ca abhinnāhi anussāvanāhi bhavitabbanti. Kiñcāpi ‘‘itthannāmo itthannāmassa āyasmato’’ti pāḷiyaṃ ‘‘āyasmato’’ti padaṃ pacchā vuttaṃ, kammavācāpāḷiyaṃ pana ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassā’’ti paṭhamaṃ likhitanti taṃ uppaṭipāṭiyā vuttanti na paccetabbaṃ. Pāḷiyañhi ‘‘itthannāmo itthannāmassa <a name="V3.0242"></a> āyasmato’’ti atthamattaṃ dassitaṃ, tasmā pāḷiyaṃ avuttopi ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassā’’ti kammavācāpāḷiyaṃ payogo dassito. ‘‘Na me diṭṭho ito pubbe iccāyasmā sāriputto’’ti ca ‘‘āyasmā sāriputto atthakusalo’’ti ca paṭhamaṃ ‘‘āyasmā’’ti payogassa dassanatoti vadanti. Katthaci ‘‘āyasmato buddharakkhitattherassā’’ti vatvā katthaci kevalaṃ ‘‘buddharakkhitassā’’ti sāveti, sāvanaṃ hāpetīti na vuccati nāmassa ahāpitattāti eke. Sace katthaci ‘‘āyasmato buddharakkhitassā’’ti vatvā katthaci ‘‘buddharaakhatassāyasmato’’ti sāveti, pāṭhānurūpattā khettameva otiṇṇantipi eke. Byañjanabhedappasaṅgato anussāvanānaṃ taṃ na vaṭṭatīti vadanti. Sace pana sabbaṭṭhānepi eteneva pakārena vadati, vaṭṭati.</p>
  1307. <p class="subhead">Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1308. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Ekānussāvane</span>ti <a name="M3.0267"></a> ettha ekato anussāvanaṃ etesanti <span class="bld">ekānussāvanā</span>ti asamānādhikaraṇavisayo bāhiratthasamāsoti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dve ekatoanussāvane’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ekato</span>ti ekakkhaṇeti attho, vibhattialopena cāyaṃ niddeso. <span class="bld">Purimanayeneva ekatoanussāvane kātu</span>nti ‘‘ekena ekassa, aññena itarassā’’tiādinā pubbe vuttanayena dvīhi vā tīhi vā ācariyehi ekena vā ekatoanussāvane kātuṃ.</p>
  1309. <p class="subhead">Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā</p>
  1310. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhā</span>ti iminā upajjhāyasaddasamānattho upajjhāsaddopīti dasseti.</p>
  1311. <p class="subhead">Cattāronissayādikathāvaṇṇanā</p>
  1312. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Sambhoge</span>ti dhammasambhoge āmisasambhoge ca. <span class="bld">Anāpatti sambhoge saṃvāse</span>ti ettha ca ayamadhippāyo – yasmā ayaṃ osāraṇakammassa katattā pakatattaṭṭhāne ṭhito, tasmā na ukkhittakena saddhiṃ sambhogādipaccayā pācittiyaṃ, nāpi alajjinā saddhiṃ paribhogapaccayā dukkaṭaṃ alajjīlakkhaṇānupapattito. Yo hi ucchurasakasaṭānaṃ sattāhakālikayāvajīvikattā vaṭṭati vikāle ucchu khāditunti saññaṃ uppādetvā taṃ khāditvā tappaccayā pācittiyaṃ na passati <a name="V3.0243"></a> ‘‘vaṭṭatī’’ti tathāsaññitāya, yo vā pana āpattimāpannabhāvaṃ paṭijānitvā ‘‘na paṭikaromī’’ti abhinivisati, ayaṃ –</p>
  1313. <p class="gatha1">‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati;</p>
  1314. <p class="gathalast">Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjīpuggalo’’ti. (pari. 359) –</p>
  1315. <p class="unindented">Vuttalakkhaṇe apatanato alajjī nāma na hoti. Tasmā yathā pubbe yāva ukkhepanīyakammaṃ kataṃ, tāva tena saddhiṃ sambhoge saṃvāse ca anāpatti, evamidhāpīti sabbathā anāpattiṭṭhāneyeva anāpatti vuttāti veditabbaṃ<a name="M3.0268"></a>. Na hi bhagavā alajjinā saddhiṃ sambhogapaccayā āpattisambhave sati ‘‘anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti vadati. Tato yamettha kenaci ‘‘anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti iminā pācittiyena anāpatti vuttā, ‘‘alajjīparibhogapaccayā dukkaṭaṃ pana āpajjatiyevā’’ti vatvā bahudhā papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1316. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  1317. <p class="centered">Mahākhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1318. <p class="chapter">2. Uposathakkhandhakaṃ</p>
  1319. <p class="subhead">Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā</p>
  1320. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Uposathakkhandhake <a name="M3.0269"></a><a name="V3.0244"></a> taranti plavanti ettha bālāti <span class="bld">titthaṃ. Ito</span>ti imasmiṃ sāsane laddhito. <span class="bld">Taṃ kathentī</span>ti ‘‘imasmiṃ nāma divase muhutte vā idaṃ kattabba’’ntiādinā kathenti.</p>
  1321. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. ‘‘Suṇātu me bhante’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vitthārato āgatamevāti na idha vitthārayissāma, atthikehi pana tatoyeva gahetabbaṃ.</p>
  1322. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Āpajjitvā vā vuṭṭhito</span>ti ettha ārocitāpi āpatti asantī nāma hotīti veditabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yassa pana evaṃ anāpannā vā āpatti āpajjitvā ca pana vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā, tassa sā āpatti asantī nāma hotī’’ti. Musāvādo nāma vacībhedapaccayā hotīti āha <span class="bld">‘‘na musāvādalakkhaṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Bhagavato pana vacanenā</span>ti sampajānamusāvāde kiṃ hoti? ‘‘Dukkaṭaṃ hotī’’ti iminā vacanena. <span class="bld">Vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hotī</span>ti yasmā yassa bhikkhuno adhammikāya paṭiññāya tuṇhībhūtassa nisinnassa manodvāre āpatti nāma natthi, yasmā pana āvi kātabbaṃ na āvi akāsi, tenassa vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hoti.</p>
  1323. <p class="bodytext"><span class="bld">Vācā</span>ti <a name="V3.0245"></a> vācāya, ya-kāralopenāyaṃ niddeso. Kenaci manujena vācāya anālapantoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Giraṃ no ca pare bhaṇeyyā</span>ti ‘‘ime sossantī’’ti parapuggale sandhāya saddampi na nicchāreyya. <span class="bld">Āpajjeyya vācasika</span>nti vācato samuṭṭhitaṃ āpattiṃ āpajjeyya.</p>
  1324. <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāyakaro</span>ti vippaṭisāravatthutāya pāmojjādisambhavaṃ nivāretvā paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyakaro. <span class="bld">Tassa bhikkhuno phāsu hotī</span>ti <a name="M3.0270"></a> avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ vasena tassa bhikkhuno sukhā paṭipadā sampajjatīti attho.</p>
  1325. <p class="centered">Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1326. <p class="subhead">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1327. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Itaropī</span>ti suddhapaṃsupabbatādiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Hatthippamāṇo nāma pabbato</span> heṭṭhimakoṭiyā aḍḍhaṭṭhamaratanubbedho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ekena na vaṭṭati, tasmā. <span class="bld">Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇatā</span> thūlatāya gahetabbā, na tulagaṇanāya. <span class="bld">Antosāramissakāna</span>nti antosārarukkhehi missakānaṃ. <span class="bld">Sūcidaṇḍakappamāṇo</span>ti sīhaḷadīpe lekhanadaṇḍappamāṇoti vadanti, so ca kaniṭṭhaṅguliparimāṇoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti navamūlasākhāniggamanaṃ. <span class="bld">Parabhāge kittetuṃ vaṭṭatī</span>ti bahi nikkhamitvā ṭhitesu aṭṭhasu maggesu ekissā disāya ekaṃ, aparāya ekanti evaṃ catūsu ṭhānesu kittetuṃ vaṭṭati.</p>
  1328. <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha katthaci uttarantiyā bhikkhuniyā antaravāsako temiyatī</span>ti sikkhākaraṇīyaṃ āgatalakkhaṇena timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā titthena vā atitthena vā uttarantiyā bhikkhuniyā ekadvaṅgulamattampi antaravāsako temiyati. Bhikkhuniyā eva gahaṇañcettha bhikkhunīvibhaṅge bhikkhuniyā vasena nadīlakkhaṇassa pāḷiyaṃ āgatattā teneva nayena dassanatthaṃ kataṃ. <span class="bld">Sīmaṃ bandhantānaṃ nimittaṃ hotī</span>ti ayaṃ vuttalakkhaṇā nadī samuddaṃ vā pavisatu taḷākaṃ vā, pabhavato paṭṭhāya nimittaṃ hoti. <span class="bld">Ajjhottharitvā āvaraṇaṃ pavattatiyevā</span>ti āvaraṇaṃ ajjhottharitvā sandatiyeva. <span class="bld">Appavattamānā</span>ti asandamānudakā. Āvaraṇañhi patvā nadiyā yattake padese udakaṃ asandamānaṃ santiṭṭhati, tattha nadīnimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Upari sandamānaṭṭhāneyeva vaṭṭati, asandamānaṭṭhāne pana udakanimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ṭhitameva hi udakanimitte vaṭṭati, na sandamānaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘pavattanaṭṭhāne nadīnimittaṃ, appavattanaṭṭhāne udakanimittaṃ</span> <a name="V3.0246"></a> <span class="bld">kātuṃ vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Nadiṃ bhinditvā</span>ti mātikāmukhadvārena nadīkūlaṃ bhinditvā. <span class="bld">Ukkhepima</span>nti kūpato viya ukkhipitvā gahetabbaṃ.</p>
  1329. <p class="bodytext"><span class="bld">Siṅghāṭakasaṇṭhānā</span>ti <a name="M3.0271"></a> tikoṇaracchāsaṇṭhānā. <span class="bld">Mudiṅgasaṇṭhānā</span>ti mudiṅgabherī viya majjhe vitthatā ubhosu koṭīsu saṅkoṭitā hoti. <span class="bld">Upacāraṃ ṭhapetvā</span>ti pacchā sīmaṃ bandhantānaṃ sīmāya okāsaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Antonimittagatehi panā</span>ti ekassa gāmassa upaḍḍhaṃ anto kattukāmatāya sati sabbesaṃ āgamane payojanaṃ natthīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Āgantabba</span>nti ca sāmīcivasena vuttaṃ, nāyaṃ niyamo ‘‘āgantabbamevā’’ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘āgamanampi anāgamanampi vaṭṭatī’’</span>ti. Abaddhāya hi sīmāya nānāgāmakhettānaṃ nānāsīmasabhāvattā tesaṃ anāgamanepi vaggakammaṃ na hoti, tasmā anāgamanampi vaṭṭati. Baddhāya pana sīmāya ekasīmabhāvato puna aññasmiṃ kamme kariyamāne anto sīmagatehi āgantabbamevāti āha <span class="bld">‘‘avippavāsasīmā…pe… āgantabba’’</span>nti. Nimittakittanakāle asodhitāyapi sīmāya nevatthi doso nimittakittanassa apalokanādīsu aññatarābhāvato.</p>
  1330. <p class="bodytext">Bhaṇḍukammāpucchanaṃ sandhāya <span class="bld">pabbajjā</span>-gahaṇaṃ. <span class="bld">Sukhakaraṇattha</span>nti sabbesaṃ sannipātanaparissamaṃ pahāya appatarehi sukhakaraṇatthaṃ. <span class="bld">Ekavīsati bhikkhū gaṇhātī</span>ti vīsativaggakaraṇīyaparamattā saṅghakammassa kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū gaṇhāti. Idañca nisinnānaṃ vasena vuttaṃ. Heṭṭhimantato hi yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ sakkonti, tattake padese sīmaṃ bandhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Na sakkhissantī</span>ti avippavāsasīmāya baddhabhāvaṃ asallakkhetvā ‘‘samānasaṃvāsakameva samūhanissāmā’’ti vāyamantā na sakkhissanti. Baddhāya hi avippavāsasīmāya taṃ asamūhanitvā ‘‘samānasaṃvāsakasīmaṃ samūhanissāmā’’ti katāyapi kammavācāya asamūhatāva hoti sīmā. Paṭhamañhi avippavāsaṃ samūhanitvā pacchā sīmā samūhanitabbā. Ekaratanappamāṇā suviññeyyatarā hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekaratanappamāṇā vaṭṭatī’’</span>ti. Ekaṅgulamattāpi sīmantarikā vaṭṭatiyeva. Tattakenapi hi sīmā asambhinnāva hoti.</p>
  1331. <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesanimittānī</span>ti mahāsīmāya bāhirapasse nimittāni. Khaṇḍasīmato paṭṭhāya bandhanaṃ āciṇṇaṃ, āciṇṇakaraṇeneva ca sammoho na hotīti āha <span class="bld">‘‘khaṇḍasīmatova paṭṭhāya bandhitabbā’’</span>ti. <span class="bld">Kuṭigehe</span>ti kuṭighare, bhūmighareti attho. <span class="bld">Udukkhala</span>nti khuddakāvāṭaṃ. <span class="bld">Nimittaṃ na kātabba</span>nti taṃ rājiṃ vā udukkhalaṃ vā nimittaṃ na kātabbaṃ.</p>
  1332. <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhā</span> <a name="M3.0272"></a><a name="V3.0247"></a> <span class="bld">na otaratī</span>ti bhittito oraṃ nimittāni ṭhapetvā kittitattā heṭṭhā ākāsappadesaṃ na otarati. <span class="bld">Heṭṭhāpi otaratī</span>ti sace heṭṭhā antobhittiyaṃ ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso hoti, otarati. Otaramānā ca uparisīmappamāṇena na otarati, samantā bhittippamāṇena otarati. <span class="bld">Otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabba</span>nti sace heṭṭhā ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso hoti, otarati. No ce, na otaratīti adhippāyo. <span class="bld">Sabbo pāsādo sīmaṭṭho hotī</span>ti uparimatalena saddhiṃ ekābaddhabhittiko vā hotu mā vā, sabbopi pāsādo sīmaṭṭhova hoti.</p>
  1333. <p class="bodytext"><span class="bld">Tālamūlakapabbate</span>ti tālamūlasadise pabbate. So ca heṭṭhā mahanto hutvā anupubbena tanuko hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paṇavasaṇṭhāno</span> majjhe tanuko hoti mūle agge ca vitthato. <span class="bld">Heṭṭhā vā majjhe vā</span>ti mudiṅgasaṇṭhānassa heṭṭhā paṇavasaṇṭhānassa majjhe. <span class="bld">Ākāsapabbhāra</span>nti bhittiyā aparikkhittapabbhāraṃ. <span class="bld">Antoleṇaṃ hotī</span>ti pabbatassa anto leṇaṃ hoti. <span class="bld">Sīmāmāḷake</span>ti khaṇḍasīmāmāḷake. <span class="bld">Mahāsīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabba</span>nti mahāsīmagatā bhikkhū hatthapāsaṃ vā ānetabbā, sīmato vā bahi kātabbāti adhippāyo. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘mahāsīmagatehi bhikkhūhi taṃ sākhaṃ vā pārohaṃ vā anāmasitvā ṭhātabbanti adhippāyo’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Purimanayepī</span>ti khaṇḍasīmāya uṭṭhahitvā mahāsīmāya oṇatarukkhepi. <span class="bld">Ukkhipāpetvā kātuṃ na vaṭṭatī</span>ti khaṇḍasīmāya anto ṭhitattā rukkhassa tattha ṭhito hatthapāsaṃyeva ānetabboti ukkhipāpetvā kātuṃ na vaṭṭati.</p>
  1334. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Pārayatī</span>ti ajjhottharati. <span class="bld">Pārā</span>ti sīmāpekkho itthiliṅganiddeso. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. Idhādhippetanāvāya pamāṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘yā sabbantimena paricchedena…pe… tayo jane vahatī’’</span>ti. Iminā ca vuttappamāṇato khuddakā nāvā vijjamānāpi idha asantapakkhaṃ bhajatīti dīpeti. Avassaṃ labbhaneyyā dhuvanāvāva hotīti sambandho. Rukkhaṃ chinditvā katoti pāṭhaseso. <span class="bld">Paratīre sammukhaṭṭhāne</span>ti orimatīre sabbapariyantanimittassa sammukhaṭṭhāne. <span class="bld">Sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā</span>ti ettha sace ekaṃ gāmakhettaṃ hoti, ubhosu tīresu sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā <a name="M3.0273"></a> sammannitabbā. Nānāgāmakkhettaṃ ce, samānasaṃvāsakasīmābandhanakāle anāgantumpi vaṭṭati. Avippavāsasīmāsammutiyaṃ pana āgantabbameva. Yasmā ubhosu tīresu nimittakittanamattena dīpako saṅgahito nāma na hoti, tasmā dīpakepi nimittāni visuṃ kittetabbānevāti āha <span class="bld">‘‘dīpakassa</span> <a name="V3.0248"></a> <span class="bld">orimante ca pārimante ca nimittaṃ kittetabba’’</span>nti. <span class="bld">Dīpakasikhara</span>nti dīpakamatthakaṃ. <span class="bld">Pabbatasaṇṭhānā</span>ti dīpakassa ekato adhikatarattā vuttaṃ.</p>
  1335. <p class="centered">Sīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1336. <p class="subhead">Uposathāgārādikathāvaṇṇanā</p>
  1337. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Vatthuvasena vutta</span>nti ‘‘mayañcamhā asammatāya bhūmiyā nisinnā pātimokkhaṃ assumhā’’ti vatthumhi pātimokkhasavanassa āgatattā vuttaṃ. <span class="bld">Uposathappamukhaṃ</span> nāma uposathāgārassa sammukhaṭṭhānaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘paṭhamaṃ nimittā kittetabbā’’ti ettakameva vatvā sīmāsammutiyaṃ viya ‘‘pabbatanimittaṃ pāsāṇanimitta’’ntiādinā visesetvā nimittānaṃ adassitattā <span class="bld">‘‘khuddakāni vā…pe… yāni kānici nimittānī’’</span>ti vuttaṃ. Kittetuṃ vaṭṭatīti iminā sambandho.</p>
  1338. <p class="subhead">Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1339. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Assā</span>ti bhikkhunisaṅghassa. <span class="bld">Dvepi sīmāyo</span>ti paṭhamaṃ vuttā avippavāsasīmā samānasaṃvāsakasīmā ca. <span class="bld">Na kammavācaṃ vaggaṃ karontī</span>ti kammavācaṃ na bhindanti, kammaṃ na kopentīti adhippāyo. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti ettha. <span class="bld">Gāmañca gāmūpacārañca na ottharatī</span>ti ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti vuttattā. <span class="bld">Sīmāsaṅkhyameva gacchatī</span>ti avippavāsasīmāsaṅkhaṃ gacchati. <span class="bld">Ekampi kulaṃ paviṭṭhaṃ vā</span>ti abhinavakatagehesu sabbapaṭhamaṃ ekampi kulaṃ paviṭṭhaṃ atthi. <span class="bld">Agataṃ vā</span>ti porāṇakagāme aññesu gehāni chaḍḍetvā gatesu ekampi kulaṃ agataṃ atthi.</p>
  1340. <p class="bodytext"><span class="bld">Avippavāsasīmā na samūhantabbā</span>ti mahāsīmaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Nirāsaṅkaṭṭhānesu ṭhatvā</span>ti cetiyaṅgaṇādīnaṃ khaṇḍasīmāya anokāsattā vuttaṃ. Khaṇḍasīmañhi bandhantā tādisaṃ ṭhānaṃ pahāya aññasmiṃ vivitte okāse bandhanti<a name="M3.0274"></a>. <span class="bld">Appeva nāma samūhanituṃ sakkhissantī</span>ti avippavāsasīmaṃyeva samūhanituṃ sakkhissanti, na khaṇḍasīmaṃ. <span class="bld">Paṭibandhituṃ pana na sakkhissantevā</span>ti khaṇḍasīmāya aññātattā na sakkhissanti. <span class="bld">Na samūhanitabbā</span>ti khaṇḍasīmaṃ ajānantehi <a name="V3.0249"></a> na samūhanitabbā. Uposathassa visuṃ gahitattā avasesakammavasena samānasaṃvāsatā veditabbā.</p>
  1341. <p class="subhead">Gāmasīmādikathāvaṇṇanā</p>
  1342. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Aparicchinnāyā</span>ti baddhasīmāvasena akataparicchedāya. <span class="bld">Yena kenaci khaṇitvā akato</span>ti antamaso tiracchānenapi khaṇitvā akato. <span class="bld">Tassa antohatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ kopetī</span>ti iminā bahiparicchedato yattha katthaci ṭhito kammaṃ na kopetīti dīpeti. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti, idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti, tattha ‘‘aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’’ti idaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhati. Yadi cetaṃ dvinnaṃ saṅghānaṃ visuṃ uposathādikammakaraṇādhikāre vuttattā udakukkhepato bahi aññaṃ udakukkhepaṃ anatikkamitvā uposathādikaraṇatthaṃ ṭhito saṅgho sīmāsambhedasambhavato kammaṃ kopetīti iminā adhippāyena vuttaṃ siyā, evaṃ sati yujjeyya. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya līnatthappakāsaniyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘aññaṃ tattakaṃyeva paricchedanti dutiyaṃ udakukkhepaṃ anatikkantopi kopeti. Kasmā? Attano udakukkhepasīmāya paresaṃ udakukkhepasīmāya ajjhotthaṭattā sīmāsambhedo hoti, tasmā kopetī’’ti. ‘‘Idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti ca iminā adhippāyena vuttanti gahetabbaṃ sabbāsupi aṭṭhakathāsu sīmāsambhedassa anicchitattā. Teneva hi ‘‘attano ca aññesañca udakukkhepaparicchedassa antarā añño udakukkhepo sīmantarikatthāya ṭhapetabbo’’ti vuttaṃ. Aññe panettha aññathāpi papañcenti, taṃ na gahetabbaṃ.</p>
  1343. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbattha saṅgho nisīdatī</span>ti hatthapāsaṃ avijahitvā nisīdati. <span class="bld">Udakukkhepasīmākammaṃ natthī</span>ti yasmā sabbopi nadīpadeso bhikkhūhi ajjhotthaṭo<a name="M3.0275"></a>, tasmā samantato nadiyā abhāvā udakukkhepe payojanaṃ natthi. Udakukkhepappamāṇā sīmantarikā suviññeyyatarā hoti, sīmāsambhedasaṅkā na ca siyāti sāmīcidassanatthaṃ <span class="bld">‘‘añño udakukkhepo sīmantarikatthāya ṭhapetabbo’’</span>ti vuttaṃ. Yattakena pana sīmāsambhedo na hoti, tattakaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭatiyeva. Tenevāhu porāṇā ‘‘yattakena sīmāsaṅkaro na hoti, tattakampi ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti. <span class="bld">Ūnakaṃ pana na vaṭṭatī</span>ti idampi udakukkhepasīmāya parisavasena vaḍḍhanato sīmāsambhedasaṅkā siyāti taṃnivāraṇatthameva vuttaṃ.</p>
  1344. <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchantiyā</span> <a name="V3.0250"></a> <span class="bld">pana nāvāya kātuṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha udakukkhepamanatikkamitvā parivattamānāya kātuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Sīmaṃ vā sodhetvā</span>ti ettha <span class="bld">sīmasodhanaṃ</span> nāma gāmasīmādīsu ṭhitānaṃ hatthapāsānayanādi. <span class="bld">‘‘Nadiṃ vināsetvā taḷākaṃ karontī’’</span>ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘heṭṭhā pāḷi baddhā’’</span>ti, heṭṭhānadiṃ āvaritvā pāḷi baddhāti attho. <span class="bld">Chaḍḍitamodaka</span>nti taḷākarakkhaṇatthaṃ ekamantena chaḍḍitamudakaṃ. <span class="bld">Deve avassante</span>ti dubbuṭṭhikāle vassānepi deve avassante. <span class="bld">Uppatitvā</span>ti uttaritvā. <span class="bld">Gāmanigamasīmaṃ ottharitvā pavattatī</span>ti vuttappakāre vassakāle cattāro māse abbocchinnā pavattati. <span class="bld">Vihārasīma</span>nti baddhasīmaṃ sandhāya vadati.</p>
  1345. <p class="bodytext"><span class="bld">Agamanapathe</span>ti yattha tadaheva gantvā paccāgantuṃ na sakkā hoti, tādise padese araññasīmāsaṅkhameva gacchatīti sattabbhantarasīmaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tesa</span>nti macchabandhānaṃ. <span class="bld">Gamanapariyantassa orato</span>ti gamanapariyantassa orimabhāge dīpakaṃ pabbatañca sandhāya vuttaṃ, na samuddappadesaṃ.</p>
  1346. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Saṃsaṭṭhaviṭapā</span>ti iminā aññamaññassa āsannataṃ dīpeti. <span class="bld">Baddhā hotī</span>ti pacchimadisābhāge sīmaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tassā padesa</span>nti yattha ṭhatvā bhikkhūhi kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, tādisaṃ padesaṃ. Yattha pana ṭhitehi kammaṃ kātuṃ na sakkā hoti, tādisaṃ padesaṃ antokaritvā bandhantā sīmāya sīmaṃ sambhindanti nāma. <span class="bld">Dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hotī</span>ti nimittassa sīmato bāhirattā sīmāsambhedo na hotīti vuttaṃ. <span class="bld">Sīmāsaṅkaraṃ karotī</span>ti vaḍḍhitvā sīmappadesaṃ paviṭṭhe dvinnaṃ sīmānaṃ gataṭṭhānassa duviññeyyattā vuttaṃ, na pana tattha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ. Na hi sīmā tattakena <a name="M3.0276"></a> asīmā hoti, dve pana sīmā pacchā vaḍḍhitena rukkhena ajjhotthaṭattā ekābaddhā honti, tasmā ekattha ṭhatvā kammaṃ karontehi itaraṃ sodhetvā kātabbaṃ.</p>
  1347. <p class="centered">Gāmasīmādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1348. <p class="subhead">Uposathabhedādikathāvaṇṇanā</p>
  1349. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Adhammena vaggaṃ uposathakamma</span>nti ettha yattha cattāro vasanti, tattha pātimokkhuddeso anuññāto. Yattha dve vā tayo vā vasanti, tattha pārisuddhiuposatho. Idha pana <a name="V3.0251"></a> tathā akatvā catunnaṃ vasanaṭṭhāne pārisuddhiuposathassa katattā tiṇṇaṃ vasanaṭṭhāne ca pātimokkhassa uddiṭṭhattā ‘‘adhammenā’’ti vuttaṃ. Yasmā sabbeva na sannipatiṃsu, chandapārisuddhi ca saṅghamajjhaṃyeva āgacchati, na gaṇamajjhaṃ, tasmā ‘‘vagga’’nti vuttaṃ.</p>
  1350. <p class="subhead">Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā</p>
  1351. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Evametaṃ dhārayāmī</span>ti ‘‘sutā kho panāyasmantehī’’ti ettha ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā’’ti vattabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘tatthāyasmante pucchāmi kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi…pe… tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti vatvā ‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’ntiādinā nayena avasese sutena sāvite uddiṭṭho hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sutenā</span>ti sutapadena. <span class="bld">Savarabhaya</span>nti vanacarakabhayaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭavimanussabhaya’’</span>nti. ‘‘Avasesaṃ sutena sāvetabba’’nti vacanato nidānuddese aniṭṭhite sutena sāvetabbaṃ nāma natthīti āha <span class="bld">‘‘dutiyādīsu uddesesū’’</span>ti. Uddiṭṭhauddesāpekkhañhi avasesaggahaṇaṃ, tasmā nidāne uddiṭṭhe pārājikuddesādīsu yasmiṃ vippakate antarāyo uppajjati, tena saddhiṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ.</p>
  1352. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhipi</span> <a name="M3.0277"></a> <span class="bld">vidhīhī</span>ti osāraṇakathanasarabhaññehi. Ettha ca atthaṃ bhaṇitukāmatāya suttassa osāraṇā <span class="bld">osāraṇaṃ</span> nāma. Tasseva atthappakāsanā <span class="bld">kathanaṃ</span> nāma. Suttassa tadatthassa vā sarena bhaṇanaṃ <span class="bld">sarabhaññaṃ</span> nāma. <span class="bld">Sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvā</span>ti ‘‘sajjhāyaṃ karomī’’ti cittaṃ uppādetvā. <span class="bld">Osāretvā pana kathentenā</span>ti paṭhamaṃ ussāretvā pacchā atthaṃ kathentena. <span class="bld">Manussānaṃ pana ‘‘bhaṇāhī’’ti vattuṃ vaṭṭatī</span>ti ettha uccatare nisinnenapi manussānaṃ bhaṇāhīti visesetvāyeva vattuṃ vaṭṭati, avisesetvā pana na vaṭṭati. <span class="bld">Sajjhāyaṃ karontenā</span>ti yattha katthaci nisīditvā sajjhāyaṃ karontena. <span class="bld">Thero</span>ti yo koci attanā vuḍḍhataro. <span class="bld">Ekaṃ āpucchitvā</span>ti ekaṃ vuḍḍhataraṃ āpucchitvā. <span class="bld">Aparo āgacchatī</span>ti aparo tatopi vuḍḍhataro āgacchati.</p>
  1353. <p class="centered">Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1354. <p class="subhead">Pātimokkhuddesakaajjhesanādikathāvaṇṇanā</p>
  1355. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Codanāvatthu</span> <a name="V3.0252"></a> nāma ekaṃ nagaraṃ. <span class="bld">Saṅghauposathādibhedena navavidha</span>nti saṅghe uposatho gaṇe uposatho puggale uposathoti evaṃ kārakavasena tayo, suttuddeso pārisuddhiuposatho adhiṭṭhānuposathoti evaṃ kattabbākāravasena tayo, cātuddasiko pannarasiko sāmaggīuposathoti evaṃ divasavasena tayoti navavidhaṃ. <span class="bld">Catubbidhaṃ uposathakamma</span>nti adhammena vaggaṃ uposathakammaṃ, adhammena samaggaṃ uposathakammaṃ, dhammena vaggaṃ uposathakammaṃ, dhammena samaggaṃ uposathakammanti evaṃ catubbidhampi uposathakammaṃ. <span class="bld">Duvidhaṃ pātimokkha</span>nti bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunīpātimokkhanti duvidhaṃ pātimokkhaṃ. <span class="bld">Navavidhaṃ pātimokkhuddesa</span>nti bhikkhūnaṃ pañca uddesā, bhikkhunīnaṃ ṭhapetvā aniyatuddesaṃ avasesā cattāroti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ.</p>
  1356. <p class="subhead">Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para158-161"></a><span class="paranum">158-161</span>. <span class="bld">Samannāharathā</span>ti sallakkhetha. <span class="bld">Pariyesitabbānī</span>ti bhikkhācārena pariyesitabbāni.</p>
  1358. <p class="subhead">Disaṃgamikādivatthukathāvaṇṇanā</p>
  1359. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Utuvasseyevā</span>ti <a name="M3.0278"></a> hemantagimhesuyeva.</p>
  1360. <p class="subhead">Pārisuddhidānakathāvaṇṇanā</p>
  1361. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Yena kenaci aṅgapaccaṅgena viññāpetī</span>ti manasā cintetvā hatthappayogādinā yena kenaci viññāpeti. <span class="bld">Saṅgho nappahotī</span>ti dvinnaṃ dvinnaṃ antarā hatthapāsaṃ avijahitvā paṭipāṭiyā ṭhātuṃ nappahoti. <span class="bld">Itarā pana biḷālasaṅkhalikapārisuddhi nāmā</span>ti ettha keci vadanti ‘‘biḷālasaṅkhalikā baddhāva hoti antogehe eva sampayojanattā, yathā sā na katthaci gacchati, tathā sāpi na gacchatīti adhippāyo. Itarathā visesanaṃ niratthakaṃ hotī’’ti. Apare pana ‘‘yathā bahūhi manussehi ekassa biḷālassa attano attano saṅkhalikā gīvāya ābaddhā biḷāle gacchante gacchanti ābaddhattā, na aññasmiṃ biḷāle gacchante gacchanti anābaddhattā, evamevassa bhikkhussa bahūhi saṅkhalikasadisā chandapārisuddhi dinnā, sā tasmiṃ bhikkhusmiṃ gacchante <a name="V3.0253"></a> gacchati tasmiṃ saṅkhalikā viya ābaddhattā, na aññasmiṃ anābaddhattā’’ti vadanti. Sabbampetaṃ na sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ panettha sāro – yathā saṅkhalikāya paṭhamavalayaṃ dutiyaṃyeva valayaṃ pāpuṇāti, na tatiyaṃ, evamayampi pārisuddhidāyakena yassa dinnā, tato aññattha na gacchatīti saṅkhalikasadisattā ‘‘biḷālasaṅkhalikā’’ti vuttā. Biḷālasaṅkhalikagahaṇañcettha yāsaṃ kāsañci saṅkhalikānaṃ upalakkhaṇamattanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1362. <p class="subhead">Chandadānakathāvaṇṇanā</p>
  1363. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. ‘‘Santi saṅghassa karaṇīyānī’’ti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘karaṇīya’’nti vuttaṃ. Tassa sammutidānakiccaṃ natthi. ‘‘Hatthapāsaṃ ānetabboyevā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1364. <p class="subhead">Saṅghuposathādikathāvaṇṇanā</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Saṅghasannipātato paṭhamaṃ kātabbaṃ <span class="bld">pubbakaraṇa</span>nti vuttaṃ, pubbakaraṇato pacchā kātabbampi uposathakammato paṭhamaṃ kātabbattā <span class="bld">pubbakicca</span>nti vuttaṃ. Ubhayampi cetaṃ uposathakammato paṭhamaṃ kattabbattā katthaci <span class="bld">pubbakicca</span>micceva voharīyati ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’ntiādīsu viya.</p>
  1366. <p class="bodytext"><span class="bld">Uposatho</span>ti <a name="M3.0279"></a> tīsu uposathadivasesu aññataradivaso. Tasmiñhi sati idaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Yathāha ‘‘na ca, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 183). <span class="bld">Yāvatikā ca bhikkhū kammappattā</span>ti yattakā bhikkhū tassa uposathakammassa pattā yuttā anurūpā sabbantimena paricchedena cattāro bhikkhū pakatattā, te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā. <span class="bld">Sabhāgāpattiyo ca na vijjantī</span>ti ettha yaṃ sabbo saṅgho vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā lahukāpattiṃ āpajjati, evarūpā <span class="bld">‘‘vatthusabhāgā’’</span>ti vuccanti. Etāsu hi avijjamānāsu visabhāgāsu vijjamānāsupi <span class="bld">pattakallaṃ</span> hotiyeva.</p>
  1367. <p class="bodytext"><span class="bld">Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na hontī</span>ti ‘‘na, bhikkhave, sagahaṭṭhāya parisāyā’’ti (mahāva. 154) vacanato gahaṭṭho, ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’ntiādinā (mahāva. 183) nayena vuttā bhikkhunī sikkhamānā sāmaṇero sāmaṇerī <a name="V3.0254"></a> sikkhāpaccakkhātako antimavatthuajjhāpannako āpattiyā adassane ukkhittako āpattiyā appaṭikamme ukkhittako pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ukkhittako paṇḍako theyyasaṃvāsako titthiyapakkantako tiracchānagato mātughātako pitughātako arahantaghātako bhikkhunīdūsako saṅghabhedako lohituppādako ubhatobyañjanakoti ime vīsati cāti ekavīsati puggalā vajjanīyā nāma, te hatthapāsato bahikaraṇavasena vajjetabbā. Etesu hi tividhe ukkhittake sati uposathaṃ karonto saṅgho pācittiyaṃ āpajjati, sesesu dukkaṭaṃ. Ettha ca <span class="bld">tiracchānagato</span>ti yassa upasampadā paṭikkhittā, sova adhippeto, titthiyā gahaṭṭheneva saṅgahitā. Etepi hi vajjanīyā. Evaṃ pattakallaṃ imehi catūhi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ.</p>
  1368. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja me uposatho pannarasotipī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena pāḷiyaṃ āgatanayeneva ‘‘ajja me uposatho’’tipi vattuṃ vaṭṭatīti dīpeti. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) pana ‘‘ajja me uposatho cātuddasoti vā pannarasoti vā vatvā adhiṭṭhāmīti vattabba’’nti vuttaṃ.</p>
  1369. <p class="centered">Saṅghuposathādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1370. <p class="subhead">Āpattipaṭikammavidhikathāvaṇṇanā</p>
  1371. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Nanu <a name="M3.0280"></a> ca ‘‘na, bhikkhave, sāpattikena uposatho kātabbo, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti evaṃ sāpattikassa uposathakaraṇe visuṃ paññattā āpatti na dissati, tasmā bhagavatā paññattaṃ ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti idaṃ kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘yassa siyā āpatti…pe… paññattaṃ hotīti veditabba’’</span>nti. Kiñcāpi visuṃ paññattā āpatti na dissati, atha kho ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’tiādiṃ vadantena atthato paññattāyevāti adhippāyo.</p>
  1372. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārisuddhidānapaññāpanena cā</span>ti imināva ‘‘sāpattikena pārisuddhipi na dātabbā’’ti dīpitaṃ hoti. Na hi sāpattiko samāno ‘‘pārisuddhiṃ dammi, pārisuddhiṃ me hara, pārisuddhiṃ me ārocehī’’ti vattumarahati. Tasmā pārisuddhiṃ dentena paṭhamaṃ santī āpatti desetabbā ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissāmi, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti vatvā uposatho kātabbo. ‘‘Pātimokkhaṃ sotabba’’nti vacanato yāva <a name="V3.0255"></a> nibbematiko na hoti, tāva sabhāgāpattiṃ paṭiggahetuṃ na labhati, aññesañca kammānaṃ parisuddho nāma hoti. ‘‘Puna nibbematiko hutvā desetabbaṃ na cā’’ti neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ atthi, desite pana doso natthi. ‘‘Ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmīti etthāpi eseva nayo’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Yathā sabbo saṅgho sabhāgāpattiṃ āpajjitvā ‘‘suṇātu me bhante, saṅgho…pe… paṭikarissatī’’ti ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tīhi ‘‘suṇantu me āyasmantā, ime bhikkhū sabhāgaṃ āpattiṃ āpannā. Yadā aññaṃ bhikkhuṃ suddhaṃ anāpattikaṃ passissanti, tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissantī’’ti gaṇañattiṃ ṭhapetvā, dvīhi aññamaññaṃ ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekenapi ‘‘parisuddhaṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā kātuṃ vaṭṭatīti ca vadanti.</p>
  1373. <p class="centered">Āpattipaṭikammavidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1374. <p class="subhead">Liṅgādidassanakathāvaṇṇanā</p>
  1375. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Ācārasaṇṭhāna</span>nti <a name="M3.0281"></a> ācārasaṇṭhiti. Ākarīyati pakāsīyati etenāti <span class="bld">ākāro</span>. Līnaṃ gamayati bodhetīti <span class="bld">liṅgaṃ</span>. Nimiyanti paricchijja ñāyanti etenāti <span class="bld">nimittaṃ</span>. Uddisīyanti apadisīyanti etenāti <span class="bld">uddeso</span>. ‘‘Amhākaṃ ida’’nti aññātaṃ aviditanti <span class="bld">aññātakaṃ</span>. Tañca atthato parasantakaṃyevāti āha <span class="bld">‘‘aññesaṃ santaka’’</span>nti.</p>
  1376. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Nānāsaṃvāsakabhāva</span>nti laddhinānāsaṃvāsakabhāvaṃ. Tassa abhibhavo nāma tesaṃ laddhivissajjāpananti āha <span class="bld">‘‘taṃ diṭṭhiṃ na nissajjāpentīti attho’’</span>ti.</p>
  1377. <p class="subhead">Nagantabbagantabbavārakathāvaṇṇanā</p>
  1378. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Uposathādhiṭṭhānatthaṃ sīmāpi nadīpi na gantabbā</span>ti garukaṃ pātimokkhuddesaṃ vissajjetvā lahukassa akattabbattā vuttaṃ. <span class="bld">Āraññakenāpi bhikkhunā</span>ti ekacārikena āraññakabhikkhunā, yattha vā saṅghapahonakā bhikkhū na santi, tādise araññe vasantena. <span class="bld">Tattha uposathaṃ katvāva gantabba</span>nti tassa vasanaṭṭhāne saṅghuposathassa appavattanato vuttaṃ. <span class="bld">Uposathantarāyo</span>ti attano uposathantarāyo.</p>
  1379. <p class="subhead">Vajjanīyapuggalasandassanakathāvaṇṇanā</p>
  1380. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Hatthapāsupagamanameva</span> <a name="V3.0256"></a> <span class="bld">pamāṇa</span>nti bhikkhunīādayo ṭhitā vā hontu nisinnā vā, tesaṃ hatthapāsupagamanameva āpattiyā pamāṇanti adhippāyo, tasmā ekasīmāyampi hatthapāsaṃ jahāpetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.</p>
  1381. <p class="centered">Uposathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1382. <p class="chapter">3. Vassūpanāyikakkhandhakaṃ</p>
  1383. <p class="subhead">Vassūpanāyikānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1384. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Vassūpanāyikakkhandhake <a name="M3.0282"></a><a name="V3.0257"></a> <span class="bld">idha-saddo nipātamatto</span>ti okāsaparidīpanassapi asambhavato atthantarassa abodhanato vuttaṃ. <span class="bld">Aparajjugatāya assā</span>ti iminā asamānādhikaraṇavisayo bāhiratthasamāsoyanti dasseti. <span class="bld">Aparajjū</span>ti āsāḷhīpuṇṇamito aparaṃ dinaṃ, pāṭipadanti attho. <span class="bld">Assā</span>ti āsāḷhīpuṇṇamiyā.</p>
  1385. <p class="subhead">Vassāne cārikāpaṭikkhepādikathāvaṇṇanā</p>
  1386. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Anapekkhagamanena vā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā āpatti veditabbā</span>ti ettha anapekkhagamanena upacārātikkame āpatti veditabbā, sāpekkhagamanena aññattha aruṇuṭṭhāpanena āpatti veditabbā.</p>
  1387. <p class="subhead">Sattāhakaraṇīyānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1388. <p class="bodytext"><a name="para187-189"></a><span class="paranum">187-189</span>. <span class="bld">Tīṇi parihīnānī</span>ti bhikkhunīnaṃ vaccakuṭiādīnaṃ paṭikkhittattā pahīnāni. <span class="bld">Vāreyya</span>nti āvāhavivāhamaṅgalaṃ. <span class="bld">Suttanto</span>ti attano paguṇasuttanto. <span class="bld">Na palujjatī</span>ti na vinassati na antaradhāyati.</p>
  1389. <p class="subhead">Pahiteyeva anujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1390. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Bhikkhugatiko</span>ti bhikkhunissitako. So pana yasmā bhikkhūhi saddhiṃ vasati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapuriso’’</span>ti. Sattāhakaraṇīyena gantvā bahiddhā aruṇuṭṭhāpanaṃ <a name="V3.0258"></a> <span class="bld">ratticchedo. Animantitena gantuṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha animantitattā sattāhakiccaṃ adhiṭṭhahitvā gacchantassapi vassacchedo ceva dukkaṭañca hotīti veditabbaṃ. Yathāvuttañhi ratticchedakāraṇaṃ vinā tirovihāre vasitvā āgacchissāmīti gacchatopi vassacchedaṃ vadanti. <span class="bld">Gantuṃ vaṭṭatī</span>ti sattāhakaraṇīyena gantuṃ vaṭṭati. Evaṃ gacchantena ca antoupacārasīmāyaṃ ṭhiteneva ‘‘antosattāhe āgacchissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantabbaṃ. Sace ābhogaṃ akatvā upacārasīmaṃ atikkamati, chinnavassova hotīti vadanti. <span class="bld">Bhaṇḍaka</span>nti cīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pahiṇantī</span>ti cīvaradhovanādikammena pahiṇanti. <span class="bld">Sampāpuṇituṃ</span> <a name="M3.0283"></a> <span class="bld">na sakkoti, vaṭṭatī</span>ti ettha ‘‘ajjeva āgamissāmī’’ti sāmantavihāraṃ gantvā puna āgacchantassa antarāmagge sace aruṇuggamanaṃ hoti, vassacchedopi na hoti, ratticchedadukkaṭañca natthīti vadanti. <span class="bld">‘‘Ācariyaṃ passissāmī’’ti pana gantuṃ labhatī</span>ti ‘‘agilānampi ācariyaṃ upajjhāyaṃ vā passissāmī’’ti sattāhakaraṇīyena gantuṃ labhati. <span class="bld">Sace pana naṃ ācariyo ‘‘ajja mā gacchā’’ti vadati, vaṭṭatī</span>ti evaṃ sattāhakaraṇīyena gataṃ antosattāheyeva puna āgacchantaṃ sace ācariyo upajjhāyo vā ‘‘ajja mā gacchā’’ti vadati, vaṭṭati, sattāhātikkamepi anāpattīti adhippāyo, vassacchedo pana hotiyevāti daṭṭhabbaṃ sattāhassa bahiddhā vītināmitattā.</p>
  1391. <p class="subhead">Antarāye anāpattivassacchedakathāvaṇṇanā</p>
  1392. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Sace dūraṃ gato hoti, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo</span>ti iminā vassacchedakāraṇe sati sattāhakaraṇīyena gantuṃ vaṭṭatīti dīpeti.</p>
  1393. <p class="subhead">Vajādīsu vassūpagamanakathāvaṇṇanā</p>
  1394. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">‘‘Idha vassaṃ upemī’’ti tikkhattuṃ vattabba</span>nti satthassāvihārattā ‘‘imasmiṃ vihāre’’ti avatvā ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti ettakameva vattabbaṃ. <span class="bld">Satthe pana vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatī</span>ti kuṭikādīnaṃ abhāve ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti vacībhedaṃ katvā upagantuṃ na vaṭṭati, ālayakaraṇamatteneva vaṭṭatīti adhippāyo. <span class="bld">Vippakiratī</span>ti visuṃ visuṃ gacchati. <span class="bld">Tīsu ṭhānesu natthi vassacchede āpattī</span>ti tehi saddhiṃ gacchantasseva natthi āpatti, tehi viyujjitvā gamane pana āpattiyeva, pavāretuñca na labhati.</p>
  1395. <p class="subhead">Vassaṃ anupagantabbaṭṭhānakathāvaṇṇanā</p>
  1396. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Seyyathāpi</span> <a name="V3.0259"></a> <span class="bld">pisācillikā</span>ti ettha pisācā eva <span class="bld">pisācillikā,</span> pisācadārakātipi vadanti. <span class="bld">Pavisanadvāraṃ yojetvā</span>ti sakavāṭabaddhameva yojetvā. <span class="bld">Pañcannaṃ chadanāna</span>nti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ chadanānaṃ. Idañca yebhuyyena vuttanti veditabbaṃ rukkhādīsu <a name="M3.0284"></a> padaracchadanāyapi kuṭikāya vassūpagamanassa vuttattā. <span class="bld">Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba</span>nti vacībhedaṃ katvā vassūpagamanaṃ sandhāyeva paṭikkhepo, na ālayakaraṇavasena upagamanaṃ sandhāyāti vadanti. Pāḷiyaṃ pana avisesena vuttattā aṭṭhakathāyañca dutiyapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.84) ‘‘vassaṃ upagacchantena hi nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapi pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena channeyeva sadvārabandhe senāsane upagantabbaṃ. Tasmā vassakāle sace senāsanaṃ labhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce labhati, hatthakammaṃ pariyesitvāpi kātabbaṃ. Hatthakammaṃ alabhantena sāmampi kātabbaṃ, na tveva asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti daḷhaṃ katvā vuttattā asenāsanikassa nāvādiṃ vinā aññattha ālayo na vaṭṭatīti amhākaṃ khanti. Nāvāsatthavajesuyeva hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, nāvāya vassaṃ upagantu’’ntiādinā sati asati vā senāsane vassūpagamanassa visuṃ anuññātattā ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti ayaṃ paṭikkhepo tattha na labbhatīti asati senāsane ālayavasenapi nāvādīsu upagamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ṭaṅkitamañco</span> nāma dīghe mañcapāde majjhe vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā kato mañco. Tassa idaṃ upari idaṃ heṭṭhāti natthi, parivattetvā atthatopi tādisova hoti, taṃ susāne devaṭṭhāne ca ṭhapenti, catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaṃ attharitvā kataṃ gehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati.</p>
  1397. <p class="centered">Vassaṃ anupagantabbaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1398. <p class="subhead">Adhammikakatikakathāvaṇṇanā</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Tassā lakkhaṇaṃ mahāvibhaṅge vutta</span>nti catutthapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissati, taṃ mayaṃ arahāti jānissāmā’’ti (pārā. 228) ettha dassitaṃ adhammikakatikavattalakkhaṇaṃ sandhāya vadati, paratopi senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ āvi bhavissatiyeva.</p>
  1400. <p class="subhead">Paṭissavadukkaṭāpattikathāvaṇṇanā</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Yasmā <a name="M3.0285"></a><a name="V3.0260"></a> nānāsīmāyaṃ dvīsu āvāsesu vassaṃ vasantassa dutiye ‘‘vasāmī’’ti citte uppanne paṭhamasenāsanaggāho paṭippassambhati, puna paṭhameyeva ‘‘vasāmī’’ti citte uppanne dutiyo paṭippassambhati, tasmā <span class="bld">‘‘tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyatī’’</span>ti vuttaṃ. Paṭissavassa visaṃvādanapaccayā hontampi dukkaṭaṃ satiyeva paṭissave hotīti āha <span class="bld">‘‘tassa tassa paṭissave dukkaṭa’’</span>nti. Tenevāha <span class="bld">‘‘tañca kho…pe… pacchā visaṃvādanapaccayā’’</span>ti.</p>
  1402. <p class="bodytext"><span class="bld">Akaraṇīyo</span>ti sattāhakaraṇīyena akaraṇīyo. <span class="bld">Sakaraṇīyo</span>ti sattāhakaraṇīyeneva sakaraṇīyo. Yadi evaṃ ‘‘sattāhakaraṇīyena akaraṇīyo sakaraṇīyo’’ti ca kasmā na vuttanti? ‘‘Akaraṇīyo’’ti vuttepi sattāhakaraṇīyena sakaraṇīyākaraṇīyatā viññāyatīti katvā na vuttaṃ. Yadi evaṃ parato ‘‘sattāhakaraṇīyena pakkamatī’’ti vāradvayepi ‘‘sakaraṇīyo pakkamatī’’ti ettakameva kasmā na vuttanti? Vuccate – tattha ‘‘sattāhakaraṇīyenā’’ti avatvā ‘‘sakaraṇīyo pakkamatī’’ti vutte so taṃ sattāhaṃ bahiddhā vītināmetīti na sakkā vattunti ‘‘sattāhakaraṇīyena pakkamatī’’ti vuttaṃ. Evañhi vutte sattāhassa adhikatattā so taṃ sattāhaṃ bahi vītināmetīti sakkā vattuṃ.</p>
  1403. <p class="bodytext">Ettha ca ādimhi cattāro vārā nirapekkhagamanaṃ sandhāya vuttā, tatthāpi purimā dve vārā vassaṃ anupagatassa vasena vuttā, pacchimā pana dve vārā vassaṃ upagatassa vasena, tato paraṃ dve vārā sāpekkhagamanaṃ sandhāya vuttā, tatthāpi paṭhamavāro sāpekkhassapi sattāhakaraṇīyena gantvā taṃ sattāhaṃ bahiddhā vītināmentassa vassacchedadassanatthaṃ vutto, itaro vuttanayeneva gantvā antosattāhe nivattantassa vassacchedābhāvadassanatthaṃ. ‘‘So sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamatī’’ti ayaṃ pana vāro navamito paṭṭhāya gantvā sattāhaṃ bahiddhā vītināmentassapi vassacchedābhāvadassanatthaṃ vutto. Ettha ca ‘‘akaraṇīyo pakkamatī’’ti dutiyavārassa anāgatattā navamito paṭṭhāya gacchantenapi satiyeva karaṇīye gantabbaṃ, nāsatīti daṭṭhabbaṃ. Ime ca satta vārā bahiddhā katauposathikassa vasena āgatā, apare <a name="M3.0286"></a> satta antovihāraṃ gantvā katauposathassa vasenāti evaṃ purimikāya vasena cuddasa vārā vuttā, tato paraṃ pacchimikāya vasena teyeva cuddasa vārā vuttāti evametesaṃ nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
  1404. <p class="bodytext">Imehi <a name="V3.0261"></a> pana sabbavārehi vuttamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘so tadaheva akaraṇīyotiādīsū’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Ko pana vādo dvīhatīhaṃ vasitvā antosattāhe nivattantassā</span>ti vassaṃ upagantvā dvīhatīhaṃ vasitvā sattāhakaraṇīyena gantvā antosattāhe nivattantassa ko pana vādo, kathā eva natthīti adhippāyo. <span class="bld">Asatiyā pana vassaṃ na upetī</span>ti ‘‘imasmiṃ vihāre imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti vacībhedaṃ katvā na upeti.</p>
  1405. <p class="bodytext"><span class="bld">Komudiyā cātumāsiniyā</span>ti pacchimakattikapuṇṇamāyaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā ‘‘cātumāsinī’’ti vuccati. Tadā hi kumudāni supupphitāni honti, tasmā kumudānaṃ samūho, kumudāni eva vā <span class="bld">komudā,</span> te ettha atthīti <span class="bld">‘‘komudī’’</span>ti vuccati, kumudavatīti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānameva.</p>
  1406. <p class="centered">Paṭissavadukkaṭāpattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1407. <p class="centered">Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1408. <p class="chapter">4. Pavāraṇakkhandhakaṃ</p>
  1409. <p class="subhead">Aphāsukavihārakathāvaṇṇanā</p>
  1410. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Pavāraṇakkhandhake <a name="M3.0287"></a><a name="V3.0262"></a> ādito lāpo <span class="bld">ālāpo,</span> vacanapaṭivacanavasena samaṃ lāpo <span class="bld">sallāpo. Piṇḍāya paṭikkameyyā</span>ti gāme piṇḍāya caritvā paccāgaccheyya. <span class="bld">Avakkārapātiṃ dhovitvā upaṭṭhāpeyyā</span>ti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṃ samuggapātiṃ dhovitvā ṭhapeyya. <span class="bld">Samuggapāti</span> nāma samuggapuṭasadisā pāti. <span class="bld">Appaharite</span>ti aparūḷhaharite, yasmiṃ ṭhāne piṇḍapātajjhottharaṇena vinassanadhammāni tiṇāni natthi, tasminti attho. Tena nittiṇañca mahātiṇagahanañca yattha sakaṭenapi chaḍḍite piṇḍapāte tiṇāni na vinassanti, tañca ṭhānaṃ pariggahitaṃ hoti. Bhūtagāmasikkhāpadassa hi avikopanatthametaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Appāṇake</span>ti nippāṇake, piṇḍapātajjhottharaṇena maritabbapāṇakarahite vā mahāudakakkhandhe. Parittodake eva hi bhattapakkhepena āluḷite sukhumapāṇakā maranti, na mahātaḷākādīsūti. Pāṇakānurakkhaṇatthañhi etaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Opilāpeyyā</span>ti nimujjāpeyya.</p>
  1411. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaccaghaṭa</span>nti ācamanakumbhī. <span class="bld">Ritta</span>nti rittakaṃ. <span class="bld">Tuccha</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Avisayha</span>nti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ atibhārikaṃ. <span class="bld">Hatthavikārenā</span>ti hatthasaññāya. Hatthehi ukkhipanaṃ hatthavilaṅghanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘hatthukkhepakenā’’</span>ti. Atha vā vilaṅgheti desantaraṃ pāpeti etenāti vilaṅghako, hattho eva vilaṅghako hatthavilaṅghako, tena <span class="bld">hatthavilaṅghakena,</span> aññamaññaṃ saṃsibbitahatthenāti vuttaṃ hoti. Dve hi janā hatthena hatthaṃ saṃsibbetvā dvīsu hatthesu ṭhapetvā uṭṭhapentā hatthavilaṅghakena uṭṭhapenti nāma. <span class="bld">Titthiyasamādāna</span>nti titthiyehi samādātabbaṃ.</p>
  1412. <p class="centered">Aphāsukavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1413. <p class="subhead">Pavāraṇābhedakathāvaṇṇanā</p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Dvemā</span><a name="M3.0288"></a><a name="V3.0263"></a>, <span class="bld">bhikkhave, pavāraṇā cātuddasikā ca pannarasikā cā</span>ti ettha purimavassaṃvutthānaṃ pubbakattikapuṇṇamā, tesaṃyeva sace bhaṇḍanakārakehi upaddutā pavāraṇaṃ paccukkaḍḍhanti, atha kattikamāsassa kāḷapakkhacātuddaso vā pacchimakattikapuṇṇamā vā, pacchimavassaṃvutthānañca pacchimakattikapuṇṇamā eva vāti ime tayo pavāraṇadivasāti veditabbā. Idañca pakaticārittavasena vuttaṃ, tathārūpapaccaye pana sati dvinnaṃ kattikapuṇṇamānaṃ purimesu cātuddasesupi pavāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭati, teneva mahāvihāre bhikkhū cātuddasiyā pavāretvā pannarasiyā kāyasāmaggiṃ denti, cetiyagirimahadassanatthampi aṭṭhamiyā gacchanti, tampi cātuddasiyaṃ pavāretukāmānaññeva hoti.</p>
  1415. <p class="subhead">Pavāraṇādānānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1416. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Sace pana vuḍḍhataro hotī</span>ti sace pavāraṇadāyako bhikkhu vuḍḍhataro hoti. <span class="bld">Tena ca bhikkhunā</span>ti pavāraṇadāyakena bhikkhunā.</p>
  1417. <p class="subhead">Anāpattipannarasakakathāvaṇṇanā</p>
  1418. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Pannarasakesu <span class="bld">pavāritamatte</span>ti pavāritasamanantaraṃ. <span class="bld">Avuṭṭhitāya parisāyā</span>ti pavāretvā pacchā aññamaññaṃ kathentiyā. <span class="bld">Ekaccāya vuṭṭhitāyā</span>ti ekaccesu yathānisinnesu ekaccesu sakasakaṭṭhānaṃ gatesu. <span class="bld">Puna pavāritabba</span>nti punapi sabbehi samāgantvā pavāretabbaṃ. <span class="bld">Āgacchanti samasamā, tesaṃ santike pavāretabba</span>nti gate anānetvā nisinnānaññeva santike pavāretabbaṃ. <span class="bld">Sabbāya vuṭṭhitāya parisāya āgacchanti samasamā, tesaṃ santike pavāretabba</span>nti yadi sabbe vuṭṭhahitvā gatā sannipātetuñca na sakkā, ekacce sannipātetvā pavāretuṃ vaṭṭati, ñattiṃ ṭhapetvā kattabbasaṅghakammābhāvā vaggaṃ na hoti. Uposathepi eseva nayo.</p>
  1419. <p class="subhead">Pavāraṇāṭhapanakathāvaṇṇanā</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. ‘‘Natthi dinna’’ntiādinayappavattā dasavatthukā <span class="bld">micchādiṭṭhi</span>. ‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā<a name="V3.0264"></a>, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’tiādinā sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhātīti <span class="bld">antaggāhikā</span>.</p>
  1421. <p class="subhead">Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1422. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Catutthe</span> <a name="M3.0289"></a> <span class="bld">kate suṇantī</span>ti catutthe pannarasikuposathe kate amhākaṃ pavāraṇaṃ ṭhapessantīti suṇanti. <span class="bld">Evampi dve cātuddasikā hontī</span>ti tatiyena saddhiṃ dve cātuddasikā honti.</p>
  1423. <p class="subhead">Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā</p>
  1424. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Ayaṃ pavāraṇāsaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnova hotīti āha <span class="bld">‘‘ekassapi vasena dātabbo’’</span>ti. <span class="bld">Āgantukā tesaṃ senāsanaṃ gahetuṃ na labhantī</span>ti sacepi saṭṭhivassabhikkhū āgacchanti, tesaṃ senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. <span class="bld">Pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantī</span>ti pavāraṇāsaṅgahe kate antarā pakkamitukāmā saṅghaṃ sannipātāpetvā pavāretuṃ labhanti. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1425. <p class="centered">Pavāraṇakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1426. <p class="chapter">5. Cammakkhandhakaṃ</p>
  1427. <p class="subhead">Soṇakoḷivisavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1428. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Cammakkhandhake <a name="M3.0290"></a><a name="V3.0265"></a> <span class="bld">uṇṇapāvāraṇa</span>nti uṇṇāmayaṃ pāvāraṇaṃ. <span class="bld">Vihārapacchāyāya</span>nti vihārapaccante chāyāyaṃ. Vihārassa vaḍḍhamānacchāyāyantipi vadanti.</p>
  1429. <p class="subhead">Soṇassa pabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1430. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Suttattho pana suttavaṇṇanātoyeva gahetabboti etthāyaṃ suttavaṇṇanā. <span class="bld">Sītavane</span>ti (a. ni. aṭṭha. 3.6.55) evaṃnāmake vane. Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanasatāni māpitāni, tesu thero attano sappāyaṃ caṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu, jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu, chiddāni ahesuṃ. Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi. Tassa vīriyena kilamitakāyassa caṅkamanakoṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha kho āyasmato’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">āraddhavīriyā</span>ti paripuṇṇapaggahitavīriyā. <span class="bld">Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī</span>ti ‘‘sace ahaṃ ugghaṭitaññū vā vipañcitaññū vā neyyo vā, na me cittaṃ na vimucceyya, addhā pana padaparamo, yena me cittaṃ na muccatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā <span class="bld">‘‘saṃvijjanti kho panā’’</span>tiādīni cintesi. Tattha <span class="bld">bhogā</span>ti upayogatthe paccattaṃ.</p>
  1431. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāturahosī</span>ti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi, gantvāssa vitakkaṃ sahoḍḍhaṃ gaṇhitvā vīṇopamakammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti sītavane pāturahosi. <span class="bld">Paññatte āsane</span>ti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanampi paññapetvāva padhānaṃ karonti<a name="V3.0266"></a>, aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇāni saṅgharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti. Theropi āsanaṃ paññapetvāva padhānaṃ akāsi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paññatte āsane’’ti.</p>
  1432. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="M3.0291"></a> <span class="bld">kiṃ maññasī</span>ti satthā ‘‘imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānena attho natthi, ayaṃ gandhabbasippe cheko ciṇṇavasī, attano visaye kathiyamāne khippameva sallakkhessatī’’ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. <span class="bld">Vīṇāya tantissare kusalatā</span> nāma vīṇāya vādanakusalatā, so ca tattha kusalo. Mātāpitaro hissa ‘‘amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati, idaṃ pana āsane nisinneneva sakkā uggaṇhitu’’nti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ. Tassa –</p>
  1433. <p class="gatha1">‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;</p>
  1434. <p class="gathalast">Ṭhānā ekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. –</p>
  1435. <p class="unindented">Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi. <span class="bld">Accāyatā</span>ti atiāyatā kharamucchanā. <span class="bld">Saravatī</span>ti sarasampannā. <span class="bld">Kammaññā</span>ti kammakkhamā kammayoggā. <span class="bld">Atisithilā</span>ti mandamucchanā. <span class="bld">Same guṇe patiṭṭhitā</span>ti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā.</p>
  1436. <p class="bodytext"><span class="bld">Accāraddha</span>nti atigāḷhaṃ. <span class="bld">Uddhaccāya saṃvattatī</span>ti uddhatabhāvāya saṃvattati. <span class="bld">Atilīna</span>nti atisithilaṃ. <span class="bld">Kosajjāyā</span>ti kusītabhāvatthāya. <span class="bld">Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhāhī</span>ti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhāhi, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. <span class="bld">Indriyānañca samataṃ adhiṭṭhāhī</span>ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti. Sati pana sabbatthikā, sā sadāpi balavatīyeva vaṭṭati. Tañca pana nesaṃ yojanāvidhānaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.60-62) āgatanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhī</span>ti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇha nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi.</p>
  1437. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha ca nimittaṃ aggahesī</span>ti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi. <span class="bld">Eko</span>ti asahāyo. <span class="bld">Vūpakaṭṭho</span>ti vatthukāmehi ca kilesakāmehi ca kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. <span class="bld">Appamatto</span>ti <a name="V3.0267"></a> kammaṭṭhāne satiṃ <a name="M3.0292"></a> avijahanto. <span class="bld">Ātāpī</span>ti kāyikacetasikavīriyātāpena ātāpo. Ātappati kilesehīti ātāpo, vīriyaṃ. <span class="bld">Pahitatto</span>ti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo, nibbāne vā pesitacitto. <span class="bld">Na cirassevā</span>ti kammaṭṭhānārambhato na cireneva. <span class="bld">Aññataro</span>ti eko. <span class="bld">Arahata</span>nti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro eko mahāsāvako ahosīti attho.</p>
  1438. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Vusitavā</span>ti vutthabrahmacariyavāso. <span class="bld">Katakaraṇīyo</span>ti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. <span class="bld">Ohitabhāro</span>ti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. <span class="bld">Anuppattasadattho</span>ti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. <span class="bld">Parikkhīṇabhavasaṃyojano</span>ti khīṇabhavabandhano. <span class="bld">Sammadaññā vimutto</span>ti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. <span class="bld">Cha ṭhānānī</span>ti cha kāraṇāni. <span class="bld">Adhimutto hotī</span>ti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. <span class="bld">Nekkhammādhimutto</span>tiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā <span class="bld">nekkhammaṃ,</span> teheva pavivittattā <span class="bld">paviveko,</span> byāpajjābhāvato <span class="bld">abyāpajjaṃ,</span> upādānassa khayante uppannattā <span class="bld">upādānakkhayo,</span> taṇhāya khayante uppannattā <span class="bld">taṇhakkhayo,</span> sammohābhāvato <span class="bld">asammoho</span>ti ca vuccati.</p>
  1439. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalaṃ saddhāmattaka</span>nti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. <span class="bld">Paṭicaya</span>nti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. <span class="bld">Vītarāgattā</span>ti maggapaṭivedhena rāgassa vihatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti, phalasamāpattivihārena viharati, tanninnamānasoyeva hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  1440. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhasakkārasiloka</span>nti catupaccayalābhañca tesaṃyeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. <span class="bld">Nikāmayamāno</span>ti icchamāno patthayamāno. <span class="bld">Pavivekādhimutto</span>ti ‘‘paviveke adhimutto aha’’nti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.</p>
  1441. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbataparāmāsa</span>nti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaggahaṇamattaṃ. <span class="bld">Sārato paccāgacchanto</span>ti sārabhāvena jānanto. <span class="bld">Abyāpajjādhimutto</span>ti <a name="M3.0293"></a> abyāpajjaṃ arahattaṃ byākaroti. Imināva nayena sabbavāresu attho daṭṭhabbo. Apicettha ‘‘nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ, sesesu pañcasu nibbāna’’nti eke vadanti. Apare ‘‘asammohādhimuttoti <a name="V3.0268"></a> ettheva nibbānaṃ kathitaṃ, sesesu arahatta’’nti vadanti. Ayaṃ panettha sāro – ‘‘sabbesvevetesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti.</p>
  1442. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhusā</span>ti balavanto dibbarūpasadisā. <span class="bld">Nevassa cittaṃ pariyādiyantī</span>ti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma. <span class="bld">Amissīkata</span>nti amissakataṃ. Kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. <span class="bld">Ṭhita</span>nti patiṭṭhitaṃ. <span class="bld">Āneñjappatta</span>nti acalanappattaṃ. <span class="bld">Vayañcassānupassatī</span>ti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati. <span class="bld">Bhusā vātavuṭṭhī</span>ti balavā vātakkhandho. <span class="bld">Neva naṃ saṅkampeyyā</span>ti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya. <span class="bld">Na sampakampeyyā</span>ti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya. <span class="bld">Na sampavedheyyā</span>ti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya.</p>
  1443. <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammaṃ adhimuttassā</span>ti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa. Sesapadesupi arahattameva kathitaṃ. <span class="bld">Upādānakkhayassa cā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Asammohañca cetaso</span>ti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. <span class="bld">Disvā āyatanuppāda</span>nti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. <span class="bld">Sammā cittaṃ vimuccatī</span>ti sammā hetunā nayena imāya vipassanāya paṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Atha vā iminā khīṇāsavassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā. Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassa ānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati. Evaṃ <span class="bld">tassa sammā vimuttassa…pe… na vijjati</span>. Tattha <span class="bld">santacittassā</span>ti nibbutacittassa. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1444. <p class="centered">Soṇassa pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1445. <p class="subhead">Sabbanīlikādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  1446. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Addāriṭṭhakavaṇṇā</span>ti <a name="M3.0294"></a> abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā. Udakena tintakākapattavaṇṇātipi vadanti.</p>
  1447. <p class="subhead">Ajjhārāme upāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  1448. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. Abhijīvanti <a name="V3.0269"></a> etenāti <span class="bld">abhijīvanikaṃ</span>. Kintaṃ? Sippaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yena sippenā’’</span>tiādi.</p>
  1449. <p class="subhead">Kaṭṭhapādukādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Uṇṇāhi katapādukā</span>ti uṇṇālomamayakambalehi, uṇṇālomehi eva vā katapādukā. <span class="bld">Na, bhikkhave, gāvīnaṃ visāṇesu gahetabba</span>ntiādīsu ‘‘mokkhādhippāyena visāṇādīsu gahetuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1451. <p class="subhead">Yānādipaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  1452. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Anujānāmi, bhikkhave, purisayuttaṃ hatthavaṭṭaka</span>nti ettha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, purisayuttaṃ, anujānāmi, bhikkhave, hatthavaṭṭaka’’nti evaṃ paccekavākyaparisamāpanaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘purisayuttaṃ itthisārathi vā…pe… purisā vā, vaṭṭatiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Pīṭhakasivika</span>nti pīṭhakayānaṃ. <span class="bld">Pāṭaṅki</span>nti andolikāyetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  1453. <p class="subhead">Uccāsayanamahāsayanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā</p>
  1454. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Vāḷarūpānī</span>ti āharimāni vāḷarūpāni. ‘‘Akappiyarūpākulo akappiyamañco pallaṅko’’ti <span class="bld">sārasamāse</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dīghalomako mahākojavo</span>ti caturaṅgulādhikalomo kāḷakojavo. ‘‘Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomānī’’ti vacanato caturaṅgulato heṭṭhā vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Vānacitro uṇṇāmayattharaṇo</span>ti bhitticchedādivasena vicitro uṇṇāmayattharaṇo. <span class="bld">Ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo</span>ti uṇṇāmayalohitattharaṇo. <span class="bld">Pakatitūlikā</span>ti rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. <span class="bld">‘‘Uddalomī</span>ti <a name="M3.0295"></a> ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. <span class="bld">Ekantalomī</span>ti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.15) vuttaṃ, <span class="bld">sārasamāse</span> pana ‘‘uddalomīti ekato uggatapupphaṃ. Ekantalomīti ubhato uggatapuppha’’nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Koseyyakaṭṭissamaya</span>nti koseyyakasaṭamaya’’nti <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ. <span class="bld">Suddhakoseyya</span>nti ratanaparisibbanarahitaṃ. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> panettha ‘‘ṭhapetvā <a name="V3.0270"></a> tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘ṭhapetvā tūlika’’nti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti. ‘‘Ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’ti iminā pana yāni ratanaparisibbitāni, tāni bhūmattharaṇavasena yathānurūpaṃ mañcādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitanti veditabbaṃ. Ettha ca vinayapariyāyaṃ patvā garuke ṭhātabbattā idha vuttanayenevettha vinicchayo veditabbo. Suttantikadesanāyaṃ pana gahaṭṭhānampi vasena vuttattā tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ…pe… vaṭṭantī’’ti vuttanti apare.</p>
  1455. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajinacammehī</span>ti ajinamigacammehi. Tāni kira cammāni sukhumatarāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajinapaveṇī’’</span>ti. Uttaraṃ uparibhāgaṃ chādetīti <span class="bld">uttaracchado,</span> vitānaṃ, tañca lohitavitānaṃ idhādhippetanti āha <span class="bld">‘‘uparibaddhena rattavitānenā’’</span>ti. ‘‘Rattavitānesu ca kāsāvaṃ vaṭṭati, kusumbhādirattameva na vaṭṭatī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mahāupadhāna</span>nti pamāṇātikkantaṃ upadhānaṃ. Ettha ca kiñcāpi <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni aṭṭha. 1.15) ‘‘alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva, tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni, dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhatī’’ti avisesena vuttaṃ, <span class="bld">senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ</span> (cūḷava. aṭṭha. 297) pana ‘‘agilānassa sīsupadhānañca pādupadhānañcāti dvayameva vaṭṭati, gilānassa bimbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi vaṭṭatī’’ti vuttattā gilānoyeva mañce tiriyaṃ attharitvā nipajjituṃ labhatīti veditabbaṃ.</p>
  1456. <p class="centered">Uccāsayanamahāsayanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1457. <p class="subhead">Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā</p>
  1458. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Abhinissāya</span> <a name="M3.0296"></a> <span class="bld">nisīditu</span>nti apassāya nisīdituṃ.</p>
  1459. <p class="subhead">Soṇakuṭikaṇṇavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Papatake pabbate</span>ti ettha ‘‘pavatte pabbate’’tipi paṭhanti, pavattanāmake pabbateti attho. <span class="bld">Soṇo upāsako</span>tiādīsu (udā. aṭṭha. 46) nāmena soṇo nāma, tīhi saraṇagamanehi <a name="V3.0271"></a> upāsakattapaṭivedanena upāsako, koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāraṇena ‘‘koṭikaṇṇo’’ti ca vattabbe ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti evaṃ abhiññāto, na sukumārasoṇoti adhippāyo. Ayañhi āyasmato mahākaccānassa santike dhammaṃ sutvā sāsane abhippasanno saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhito papatake pabbate chāyūdakasampanne ṭhāne vihāraṃ kāretvā theraṃ tattha vasāpetvā catūhi paccayehi upaṭṭhāti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘āyasmato mahākaccānassa upaṭṭhāko hotī’’</span>ti.</p>
  1461. <p class="bodytext">So kālena kālaṃ therassa upaṭṭhānaṃ gacchati, thero cassa dhammaṃ deseti, tena saṃvegabahulo dhammacariyāyaṃ ussāhajāto viharati. So ekadā satthena saddhiṃ vāṇijjatthāya ujjeniṃ gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ satthe niviṭṭhe rattiyaṃ janasambādhabhayena ekamantaṃ apakkamma niddaṃ upagañchi. Sattho paccūsavelāyaṃ uṭṭhāya gato, na ekopi soṇaṃ pabodhesi, sabbe vissaritvā agamiṃsu. So pabhātāya rattiyā pabujjhitvā uṭṭhāya kañci apassanto satthena gatamaggaṃ gahetvā sīghaṃ sīghaṃ gacchanto ekaṃ vaṭarukkhaṃ upagañchi. Tattha addasa ekaṃ mahākāyaṃ virūpadassanaṃ bībhacchaṃ purisaṃ aṭṭhito muttāni attano maṃsāni sayameva khādantaṃ, disvāna ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Petosmi, bhanteti. Kasmā evaṃ karosīti? Attano pubbakammenāti. Kiṃ pana taṃ kammanti? Ahaṃ pubbe bhārukacchanagaravāsī kūṭavāṇijo hutvā paresaṃ santakaṃ vañcetvā khādiṃ, samaṇe ca bhikkhāya upagate ‘‘tumhākaṃ maṃsaṃ khādathā’’ti akkosiṃ, tena kammena etarahi imaṃ dukkhaṃ anubhavāmīti. Taṃ sutvā soṇo ativiya saṃvegaṃ paṭilabhi.</p>
  1462. <p class="bodytext">Tato <a name="M3.0297"></a> paraṃ gacchanto mukhato paggharitakāḷalohite dve petadārake passitvā tatheva pucchi, tepissa attano kammaṃ kathesuṃ. Te kira bhārukacchanagare dārakakāle gandhavāṇijjāya jīvikaṃ kappentā attano mātari khīṇāsave nimantetvā bhojentiyā gehaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ santakaṃ kasmā samaṇānaṃ desi, tayā dinnaṃ bhojanaṃ bhuñjanakasamaṇānaṃ mukhato kāḷalohitaṃ paggharatū’’ti akkosiṃsu. Te tena kammena niraye paccitvā tassa vipākāvasesena petayoniyaṃ nibbattitvā tadā imaṃ dukkhaṃ anubhavanti. Tampi sutvā soṇo ativiya saṃvegajāto ahosi.</p>
  1463. <p class="bodytext">So ujjeniṃ gantvā taṃ karaṇīyaṃ tīretvā kuraragharaṃ paccāgato theraṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ ārocesi. Theropissa pavattinivattīsu ādīnavānisaṃse vibhāvento dhammaṃ <a name="V3.0272"></a> desesi. So theraṃ vanditvā gehaṃ gato sāyamāsaṃ bhuñjitvā sayanaṃ upagato thokaṃyeva niddāyitvā pabujjhitvā sayanatale nisajja yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhituṃ āraddho. Tassa taṃ dhammaṃ paccavekkhato te ca petattabhāve anussarato saṃsāradukkhaṃ ativiya bhayānakaṃ hutvā upaṭṭhāsi, pabbajjāya cittaṃ nami. So vibhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā theraṃ upagantvā attano ajjhāsayaṃ ārocetvā pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho soṇo upāsako…pe… pabbājetu maṃ, bhante, ayyo mahākaccāno’’</span>ti.</p>
  1464. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yathā yathā</span>tiādipadānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yena yena ākārena ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti ācikkhati paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttāniṃ karoti pakāseti, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti ‘‘yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparipuṇṇaṃ,</span> ekadivasampi kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ</span> likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… caritu’’nti.</p>
  1465. <p class="bodytext">Evaṃ attano parivitakkitaṃ soṇo upāsako therassa ārocetvā taṃ paṭipajjitukāmo <span class="bld">‘‘icchāmahaṃ bhante’’</span>tiādimāha. Thero pana <a name="M3.0298"></a> ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti upadhāretvā ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno <span class="bld">‘‘dukkaraṃ kho’’</span>tiādinā pabbajjāchandaṃ nivāresi. Tattha <span class="bld">ekaseyya</span>nti adutiyaseyyaṃ. Ettha ca seyyāsīsena ‘‘eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdatī’’tiādinā nayena vuttaṃ catūsu iriyāpathesu kāyavivekaṃ dīpeti, na ekikā hutvā sayanamattaṃ. <span class="bld">Ekabhatta</span>nti ‘‘ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā’’ti (dī. ni. 1.10, 194; ma. ni. 1.293 a. ni. 3.71) evaṃ vuttaṃ vikālabhojanā viratiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti methunaviratibrahmacariyaṃ, sikkhattayānuyogasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ vā. <span class="bld">Iṅghā</span>ti codanatthe nipāto. <span class="bld">Tatthevā</span>ti geheyeva. <span class="bld">Buddhānaṃ sāsanaṃ anuyuñjā</span>ti niccasīlauposathasīlaniyamādibhedaṃ pañcaṅgaṃ aṭṭhaṅgaṃ dasaṅgañca sīlaṃ tadanurūpañca samādhipaññābhāvanaṃ anuyuñja. Etañhi upāsakena pubbabhāge anuyuñjitabbaṃ buddhasāsanaṃ nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘kālayuttaṃ ekaseyyaṃ ekabhattaṃ brahmacariya’’</span>nti.</p>
  1466. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kālayutta</span>nti cātuddasīpañcaddasīaṭṭhamīpāṭihārikapakkhasaṅkhātena kālena yuttaṃ, yathāvuttakāle vā tuyhaṃ anuyuñjantassa yuttaṃ patirūpaṃ sakkuṇeyyaṃ, na sabbakālaṃ sabbanti adhippāyo<a name="V3.0273"></a>. Sabbametaṃ ñāṇassa aparipakkattā tassa kāmānaṃ duppahānatāya sammā paṭipattiyaṃ yogyaṃ kārāpetuṃ vadati, na pabbajjāchandaṃ nivāretuṃ. <span class="bld">Pabbajjābhisaṅkhāro</span>ti pabbajituṃ ārambho ussāho. <span class="bld">Paṭippassambhī</span>ti indriyānaṃ aparipakkattā saṃvegassa ca nātitikkhabhāvato vūpasami. Kiñcāpi paṭippassambhi, therena vuttavidhiṃ pana anutiṭṭhanto kālena kālaṃ theraṃ upasaṅkamitvā payirupāsanto dhammaṃ suṇāti. Tassa vuttanayeneva dutiyampi pabbajjāya cittaṃ uppajji, therassa ca ārocesi, dutiyampi thero paṭikkhipi. Tatiyavāre pana ñāṇassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ‘‘idāni naṃ pabbājetuṃ kālo’’ti thero pabbājesi, pabbajitañca taṃ tīṇi saṃvaccharāni atikkamitvā gaṇaṃ pariyesitvā upasampādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘dutiyampi kho soṇo…pe… upasampādesī’’</span>ti.</p>
  1467. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">appabhikkhuko</span>ti katipayabhikkhuko. Tadā kira bhikkhū yebhuyyena majjhimadeseyeva vasiṃsu, tasmā tattha katipayā eva ahesuṃ<a name="M3.0299"></a>. Te ca ekasmiṃ gāme eko, ekasmiṃ nigame dveti evaṃ visuṃ visuṃ vasiṃsu. <span class="bld">Kicchenā</span>ti dukkhena. <span class="bld">Kasirenā</span>ti āyāsena. <span class="bld">Tato tato</span>ti tasmā tasmā gāmanigamādito. Therena hi katipaye bhikkhū ānetvā aññesu ānīyamānesu pubbe ānītā kenacideva karaṇīyena pakkamiṃsu, kañci kālaṃ āgametvā puna tesu ānīyamānesu itare pakkamiṃsu. Evaṃ punappunaṃ ānayanena sannipāto cireneva ahosi. Theropi tadā ekavihārī ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ vassānaṃ…pe… sannipātāpetvā’’</span>ti.</p>
  1468. <p class="bodytext"><span class="bld">Vassaṃvutthassā</span>ti vassaṃ upagantvā vusitavato. <span class="bld">Ediso ca ediso cā</span>ti evarūpo ca evarūpo ca. ‘‘Evarūpāya nāma rūpakāyasampattiyā samannāgato, evarūpāya dhammakāyasampattiyā samannāgato’’ti <span class="bld">sutoyeva me so bhagavā. Na ca mayā sammukhā diṭṭho</span>ti ettha pana puthujjanasaddhāya eva āyasmā soṇo bhagavantaṃ daṭṭhukāmo ahosi. Aparabhāge pana satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā paccūsasamayaṃ ajjhiṭṭho soḷasa aṭṭhakavaggiyāni satthu sammukhā aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā atthadhammapaṭisaṃvedī hutvā bhaṇanto dhammupasañhitapāmojjādimukhena samāhito sarabhaññapariyosāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasanto anupubbena arahattaṃ pāpuṇi. Etadatthameva hissa bhagavatā attanā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vāso āṇattoti vadanti.</p>
  1469. <p class="bodytext">Keci panāhu ‘‘na ca mayā sammukhā diṭṭhoti idaṃ rūpakāyadassanameva sandhāya vuttaṃ. Āyasmā hi soṇo pabbajitvā therassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto anupasampannova <a name="V3.0274"></a> sotāpanno hutvā upasampajjitvā ‘upāsakāpi sotāpannā honti, ahampi sotāpanno, kimettha citta’nti uparimaggatthāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā antovasseyeva chaḷabhiñño hutvā visuddhipavāraṇāya pavāresi. Ariyasaccadassanena bhagavato dhammakāyo diṭṭho nāma hoti. Vuttañhetaṃ ‘yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmāssa dhammakāyadassanaṃ pageva siddhaṃ, pavāretvā pana rūpakāyaṃ daṭṭhukāmo ahosī’’ti.</p>
  1470. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsādika</span>ntiādipadānaṃ <a name="M3.0300"></a> attho aṭṭhakathāyameva vutto. Tattha <span class="bld">visūkāyikavipphanditāna</span>nti paṭipakkhabhūtānaṃ diṭṭhicittavipphanditānanti attho. <span class="bld">Pāsādika</span>nti (udā. aṭṭha. 10) vā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrappabhāya sampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sabbabhāgato pasādāvahaṃ. <span class="bld">Pasādanīya</span>nti dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasaāveṇikabuddhadhammappabhutiaparimāṇaguṇagaṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā parikkhakajanassa pasādanīyaṃ pasīditabbayuttaṃ pasādakaṃ vā. <span class="bld">Santindriya</span>nti cakkhādipañcindriyalolatāvigamena vūpasantapañcindriyaṃ. <span class="bld">Santamānasa</span>nti chaṭṭhassa manindriyassa nibbisevanabhāvūpagamanena vūpasantamānasaṃ. <span class="bld">Uttamadamathasamathaṃ anuppatta</span>nti lokuttarapaññāvimutticetovimuttisaṅkhātaṃ uttamaṃ damathaṃ samathañca anuppatvā adhigantvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Danta</span>nti suparisuddhakāyasamācāratāya hatthapādakukkuccābhāvato davādiabhāvato ca kāyena dantaṃ. <span class="bld">Gutta</span>nti suparisuddhavacīsamācāratāya niratthakavācābhāvato ravādiabhāvato ca vācāya guttaṃ. <span class="bld">Yatindriya</span>nti suparisuddhamanosamācāratāya ariyiddhiyogena abyāvaṭaappaṭisaṅkhupekkhābhāvato ca manindriyavasena yatindriyaṃ. <span class="bld">Nāga</span>nti chandādivasena agamanato, pahīnānaṃ rāgādikilesānaṃ apunāgamanato apaccāgamanato kassacipi āgussa sabbathāpi akaraṇato, punabbhavassa ca agamanatoti imehi kāraṇehi nāgaṃ. Ettha ca ‘‘pāsādika’’nti iminā rūpakāyena bhagavato pamāṇabhūtataṃ dīpeti, ‘‘pasādanīya’’nti iminā dhammakāyena. ‘‘Santindriya’’ntiādinā sesehi pamāṇabhūtataṃ dīpeti, tena catuppamāṇike lokasannivāse anavasesato sattānaṃ bhagavato pamāṇabhāvo pakāsitoti veditabbo. <span class="bld">Ekavihāre</span>ti ekagandhakuṭiyaṃ. Gandhakuṭi hi idha ‘‘vihāro’’ti adhippeto. <span class="bld">Vatthu</span>nti vasituṃ.</p>
  1471. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">Ajjhokāse vītināmetvā</span>ti (udā. aṭṭha. 46) ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā. ‘‘Yasmā bhagavā āyasmato soṇassa samāpattisamāpajjanena paṭisanthāraṃ karonto sāvakasādhāraṇā sabbā samāpattiyo <a name="M3.0301"></a> anulomapaṭilomaṃ samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi, tasmā āyasmāpi soṇo bhagavato adhippāyaṃ ñatvā tadanurūpaṃ sabbā tā samāpattiyo samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse <a name="V3.0275"></a> nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisī’’ti keci vadanti. Pavisitvā ca bhagavatā anuññāto cīvaraṃ tirokaraṇīyaṃ katvāpi bhagavato pādapasse nisajjāya vītināmesi. <span class="bld">Ajjhesī</span>ti āṇāpesi. <span class="bld">Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu</span>nti bhikkhu tuyhaṃ dhammo bhāsituṃ upaṭṭhātu ñāṇamukhaṃ āgacchatu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ bhaṇāhīti attho.</p>
  1472. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbāneva aṭṭhakavaggikānī</span>ti aṭṭhakavaggabhūtāni <span class="bld">kāmasuttā</span>dīni (mahāni. 1) soḷasa suttāni. <span class="bld">Sarena abhāsī</span>ti suttussāraṇasarena abhāsi, sarabhaññavasena kathesīti attho. <span class="bld">Sarabhaññapariyosāne</span>ti ussāraṇāvasāne. <span class="bld">Suggahitānī</span>ti sammā uggahitāni. <span class="bld">Sumanasikatānī</span>ti suṭṭhu manasi katāni. Ekacco uggahaṇakāle sammā uggahetvāpi pacchā sajjhāyādivasena manasikaraṇakāle byañjanāni vā micchā ropeti, padapaccābhaṭṭhaṃ vā karoti, na evamayaṃ. Iminā pana sammadeva yathuggahitaṃ manasi katāni. Tena vuttaṃ ‘‘sumanasikatānīti suṭṭhu manasi katānī’’ti. <span class="bld">Sūpadhāritānī</span>ti atthatopi suṭṭhu upadhāritāni. Atthe hi suṭṭhu upadhārite sakkā pāḷi sammā ussāretuṃ. <span class="bld">Kalyāṇiyāpi vācāya samannāgato</span>ti sithiladhanitādīnaṃ yathāvidhānaṃ vacanena parimaṇḍalapadabyañjanāya poriyā vācāya samannāgato. <span class="bld">Vissaṭṭhāyā</span>ti vimuttāya. Etenassa vimuttavāditaṃ dasseti. <span class="bld">Anelagalāyā</span>ti elaṃ vuccati doso, taṃ na paggharatīti anelagalā, tāya niddosāyāti attho. Atha vā <span class="bld">anelagalāyā</span>ti anelāya ca agalāya ca, niddosāya agalitapadabyañjanāya aparihīnapadabyañjanāyāti attho. Tathā hi naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ yadidaṃ soṇo kuṭikaṇṇo’’ti (a. ni. 1.198, 206) etadagge ṭhapesi. <span class="bld">Atthassa viññāpaniyā</span>ti yathādhippetaṃ atthaṃ ñāpetuṃ samatthāya.</p>
  1473. <p class="bodytext"><span class="bld">Kativasso</span>ti <a name="M3.0302"></a> so kira majjhimavayassa tatiye koṭṭhāse ṭhito ākappasampanno ca paresaṃ ciratarapabbajito viya khāyati. Taṃ sandhāya bhagavā pucchīti keci, taṃ akāraṇaṃ. Evaṃ santaṃ samādhisukhaṃ anubhavituṃ yutto, ettakaṃ kālaṃ kasmā pamādaṃ āpannosīti pana anuyuñjituṃ satthā ‘‘kativassosī’’ti taṃ pucchi. Tenevāha <span class="bld">‘‘kissa pana tvaṃ bhikkhu evaṃ ciraṃ akāsī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">kissā</span>ti kiṃkāraṇā. <span class="bld">Evaṃ ciraṃ akāsī</span>ti evaṃ cirāyi, kena kāraṇena evaṃ cirakālaṃ pabbajjaṃ anupagantvā agāramajjhe vasīti attho. <span class="bld">Ciraṃ diṭṭho me</span>ti cirena <a name="V3.0276"></a> cirakālena mayā diṭṭho. <span class="bld">Kāmesū</span>ti vatthukāmesu kilesakāmesu ca. <span class="bld">Ādīnavo</span>ti doso. <span class="bld">Apicā</span>ti kāmesu ādīnave kenaci pakārena diṭṭhepi na tāvāhaṃ gharāvāsato nikkhamituṃ asakkhiṃ. Kasmā? <span class="bld">Sambādho gharāvāso,</span> uccāvacehi kiccakaraṇīyehi samupabyūḷho agāriyabhāvo. Tenevāha <span class="bld">‘‘bahukicco bahukaraṇīyo’’</span>ti.</p>
  1474. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ viditvā</span>ti kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavadassino cittaṃ cirāyitvāpi gharāvāse na pakkhandati, aññadatthu padumapalāse udakabindu viya vinivattatiyevāti etamatthaṃ sabbākārato viditvā. <span class="bld">Imaṃ udāna</span>nti pavattiṃ nivattiñca sammadeva jānanto pavattiyaṃ taṃnimitte ca na kadācipi ramatīti idamatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  1475. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">disvā ādīnavaṃ loke</span>ti sabbasmimpi saṅkhāraloke ‘‘anicco dukkho vipariṇāmadhammo’’tiādīnavaṃ dosaṃ paññācakkhunā passitvā. Etena vipassanācāro kathito. <span class="bld">Ñatvā dhammaṃ nirūpadhi</span>nti sabbūpadhipaṭinissaggattā nirupadhiṃ nibbānadhammaṃ yathābhūtaṃ ñatvā, nissaraṇavivekāsaṅkhatāmatasabhāvato maggañāṇena paṭivijjhitvā. ‘‘Disvā ñatvā’’ti imesaṃ padānaṃ ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271) viya hetuatthatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Ariyo na ramatī pāpe</span>ti kilesehi ārakattā ariyo sappuriso aṇumattepi pāpe na ramati. Kasmā? <span class="bld">Pāpe na ramatī sucī</span>ti suvisuddhakāyasamācārāditāya suci suddhapuggalo rājahaṃso viya uccāraṭṭhāne pāpe saṃkiliṭṭhadhamme na ramati nābhinandati. ‘‘Pāpo <a name="M3.0303"></a> na ramatī suci’’ntipi pāṭho, tassattho – pāpo puggalo suciṃ anavajjaṃ vodānadhammaṃ na ramati, aññadatthu gāmasūkarādayo viya uccāraṭṭhānaṃ asuciṃ saṃkilesadhammaṃyeva ramatīti paṭipakkhato desanaṃ parivatteti.</p>
  1476. <p class="centered">Soṇakuṭikaṇṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1477. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Kāḷasīho</span>ti kāḷamukhavānarajāti. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyamevāti.</p>
  1478. <p class="centered">Cammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1479. <p class="chapter">6. Bhesajjakkhandhakaṃ</p>
  1480. <p class="subhead">Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā</p>
  1481. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. Bhesajjakkhandhake <a name="M3.0304"></a><a name="V3.0277"></a> <span class="bld">nacchādentī</span>ti ruciṃ na uppādenti.</p>
  1482. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Susukā</span>ti samudde bhavā ekā macchajāti. Kumbhīlātipi vadanti. <span class="bld">Saṃsaṭṭha</span>nti parissāvitaṃ. <span class="bld">Telaparibhogenā</span>ti sattāhakālikaparibhogaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1483. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Piṭṭhehī</span>ti pisitehi. <span class="bld">Ubbhidaṃ</span> nāma ūsarapaṃsumayaṃ.</p>
  1484. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Chakaṇa</span>nti gomayaṃ. <span class="bld">Pākatikacuṇṇaṃ</span> nāma apakkakasāvacuṇṇaṃ. Tena ṭhapetvā gandhacuṇṇaṃ sabbaṃ vaṭṭatīti vadanti.</p>
  1485. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Suvaṇṇageruko</span>ti suvaṇṇatutthādi. <span class="bld">Añjanūpapisana</span>nti añjanatthāya upapisitabbaṃ yaṃ kiñci cuṇṇajātaṃ.</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Sāmaṃ gahetvā</span>ti ettha sappadaṭṭhassa atthāya aññena bhikkhunā gahitampi sāmaṃ gahitasaṅkhameva gacchatīti veditabbaṃ.</p>
  1487. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Gharadinnakābādho</span> nāma vasīkaraṇatthāya gharaṇiyā dinnabhesajjasamuṭṭhito ābādho. Tenāha <span class="bld">‘‘vasīkaraṇapāṇakasamuṭṭhitarogo’’</span>ti. <span class="bld">Ghara</span>-saddo cettha abhedena gharaṇiyā vattamāno adhippeto. <span class="bld">‘‘Akaṭayūsenā</span>ti anabhisaṅkhatena muggayūsena. <span class="bld">Kaṭākaṭenā</span>ti mugge pacitvā acāletvāva parissāvitena muggasūpenā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1488. <p class="subhead">Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1489. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">Guḷakaraṇa</span>nti <a name="V3.0278"></a> guḷakaraṇaṭṭhānaṃ, ucchusālanti vuttaṃ hoti.</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">Avissatthā</span>ti sāsaṅkā.</p>
  1491. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Appamattakepi</span> <a name="M3.0305"></a> <span class="bld">pavārentī</span>ti appamattakepi gahite pavārenti, ‘‘bahumhi gahite aññesaṃ nappahotī’’ti maññamānā appamattakaṃ gahetvā pavārentīti adhippāyo. <span class="bld">Paṭisaṅkhāpi paṭikkhipantī</span>ti ‘‘divā bhojanatthāya bhavissatī’’ti sallakkhetvāpi paṭikkhipanti.</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Sambādhe dahanakammaṃ paṭikkhepābhāvo vaṭṭati.</p>
  1493. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Ubhatopasannā</span>ti ubhayato pasannā. <span class="bld">Māghāto</span>ti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātaghositadivaso.</p>
  1494. <p class="subhead">Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā</p>
  1495. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Madhugoḷaka</span>nti sakkarādisaṃyuttapūvaṃ. <span class="bld">Āyuṃ detī</span>ti āyudānaṃ deti. <span class="bld">Vaṇṇa</span>nti sarīravaṇṇaṃ. <span class="bld">Sukha</span>nti kāyikacetasikasukhaṃ. <span class="bld">Bala</span>nti sarīrathāmaṃ. <span class="bld">Paṭibhāna</span>nti yuttamuttapaṭibhānaṃ. <span class="bld">Vātaṃ anulometī</span>ti vātaṃ anulometvā harati. <span class="bld">Vatthiṃ sodhetī</span>ti dhamaniyo suddhaṃ karoti. <span class="bld">Āmāvasesaṃ pācetī</span>ti sace āmāvasesakaṃ hoti, taṃ pāceti. <span class="bld">Anuppavecchatī</span>ti deti. Vātañca byapanetīti sambandhitabbaṃ.</p>
  1496. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. Nanu ca ‘‘paramparabhojanena kāretabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Paramparabhojanañhi pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantitassa taṃ ṭhapetvā aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhuñjantassa hoti, ime ca bhikkhū bhojjayāguṃ paribhuñjiṃsu, pañcasu bhojanesu aññataranti āha <span class="bld">‘‘bhojjayāguyā hi pavāraṇā hotī’’</span>ti. Yasmā pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ paṭikkhipantassa vuttā pavāraṇā bhojjayāguṃ paṭikkhipantassapi hotiyeva, tasmā bhojjayāgupi odanagatikāyevāti adhippāyo.</p>
  1497. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">Sukhumojaṃ</span> <a name="V3.0279"></a> <span class="bld">pakkhipiṃsū</span>ti ‘‘bhagavā paribhuñjissatī’’ti maññamānā pakkhipiṃsu.</p>
  1498. <p class="subhead">Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1499. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Pāṭaligāmo</span>ti <a name="M3.0306"></a> (udā. aṭṭha. 76) evaṃnāmako magadharaṭṭhe eko gāmo. Tassa kira gāmassa māpanadivase gāmaṅgaṇaṭṭhāne dve tayo pāṭalaṅkurā pathavito ubbhijjitvā nikkhamiṃsu. Tena taṃ ‘‘pāṭaligāmo’’ tveva vohariṃsu. <span class="bld">Tadavasarī</span>ti taṃ pāṭaligāmaṃ avasari anupāpuṇi. <span class="bld">Pāṭaligāmikā</span>ti pāṭaligāmavāsino. <span class="bld">Upāsakā</span>ti te kira bhagavato paṭhamadassanena keci saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā. Tena vuttaṃ ‘‘upāsakā’’ti. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti pāṭaligāme kira ajātasattuno licchavirājūnañca manussā kālena kālaṃ gantvā gehasāmike gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti. Tena pāṭaligāmavāsino manussā niccupaddutā ‘‘etesañceva āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatīti ekapasse issarānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṭṭhānaṃ, ekapasse vasanaṭṭhānaṃ, ekapasse āgantukānaṃ addhikamanussānaṃ, ekapasse daliddānaṃ kapaṇamanussānaṃ, ekapasse gilānānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti sabbesaṃ aññamaññaṃ aghaṭṭetvā vasanappahonakaṃ nagaramajjhe mahatiṃ sālaṃ kāresuṃ, tassa nāmaṃ <span class="bld">āvasathāgāra</span>nti. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, tadeva āgāraṃ <span class="bld">āvasathāgāraṃ</span>.</p>
  1500. <p class="bodytext">Taṃ divasañca taṃ niṭṭhānaṃ agamāsi. Te tattha gantvā iṭṭhakakammasudhākammacittakammādivasena supariniṭṭhitaṃ susajjitaṃ devavimānasadisaṃ dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya oloketvā ‘‘idaṃ āvasathāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ, kena nu kho paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintesuṃ, tasmiṃyeva ca khaṇe ‘‘bhagavā taṃ gāmaṃ anuppatto’’ti assosuṃ, tena te uppannapītisomanassā ‘‘amhehi bhagavā gantvāpi ānetabbo siyā, so sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, ajja mayaṃ bhagavantaṃ idha vasāpetvā paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma, tathā bhikkhusaṅghaṃ, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ maṅgalaṃ vadāpessāma, dhammaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhutte pacchā amhākaṃ paresañca paribhogo bhavissati, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā etadatthameva bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu <span class="bld">‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā</span> <a name="M3.0307"></a> <span class="bld">āvasathāgāra’’</span>nti. <span class="bld">Tenupasaṅkamiṃsū</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 3.297-298; ma. ni. aṭṭha. 2.22) kiñcāpi taṃ divasameva pariniṭṭhitattā devavimānaṃ <a name="V3.0280"></a> viya susajjitaṃ supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā na paññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato ruciṃ jānitvāva paññapessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, idāni bhagavato ruciṃ jānitvā tathā paññāpetukāmā yenāvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā</span>ti ettha santharaṇaṃ santhari, sabbo sakalo santhari etthāti <span class="bld">sabbasanthari</span>. Atha vā santhatanti santhari, sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ <span class="bld">sabbasanthariṃ</span>. Bhāvanapuṃsakaniddesovāyaṃ, yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ santharitvāti attho. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyati, evaṃ cātujjātiyagandhehi limpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojave ādiṃ katvā hatthattharaṇādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā’’ti.</p>
  1501. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsanānī</span>ti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññapetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ attharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittavitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattādāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭhaapassayapīṭhamuṇḍapīṭhādīni paññapāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā sālāya pācīnapassaṃ attano nisajjāyoggaṃ kāresuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññapetvā’’ti.</p>
  1502. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakamaṇika</span>nti mahākucchikaṃ samekhalaṃ udakacāṭiṃ. Evaṃ bhagavā bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthapāde dhovissanti, mukhaṃ vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūretvā vāsatthāya nānāpupphāni <a name="M3.0308"></a> ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhapesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā’’ti.</p>
  1503. <p class="bodytext"><span class="bld">Telapadīpaṃ āropetvā</span>ti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu daṇḍadīpikāsu yonakarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu ca telapadīpe jalayitvā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti ettha pana te pāṭaligāmikaupāsakā na kevalaṃ āvasathāgārameva, atha kho sakalasmimpi gāme vīthiyo sajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliādayo ca ṭhapāpetvā <a name="V3.0281"></a> sakalagāmaṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, daharakumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.</p>
  1504. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamī</span>ti ‘‘yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira tehi kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ surattaṃ dupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya, saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya, vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya, ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya, mahati suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya, gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavalāhakena paṭicchādayamāno viya, kañcanagirimatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya, cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatājālena parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharamahāpathaviṃ cāletvā gahitanigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā vanagahanato kesarasīho viya, udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya, bālasūriyo viya ca attanā nisinnatarusaṇḍato nikkhami.</p>
  1505. <p class="bodytext">Athassa kāyato meghamukhato vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalasākhāviṭape viya samantato <a name="M3.0309"></a> rukkhe kariṃsu. Tāvadeva attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te ca naṃ parivāretvā ṭhitabhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Mahākassapappamukhā pana mahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vītarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.</p>
  1506. <p class="bodytext">Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi<a name="V3.0282"></a>, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattī, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena pāṭaligāmīnaṃ maggaṃ paṭipajji.</p>
  1507. <p class="bodytext">Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, pacchimakāyato dakkhiṇapassato vāmapassato suvaṇṇavaṇṇā ghanarasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, uparikesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, heṭṭhāpādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, dantato akkhīnaṃ setaṭṭhānato, nakhānañca maṃsavinimuttaṭṭhānato odātā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, rattapītavaṇṇānaṃ sambhinnaṭṭhānato mañjiṭṭhavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ, sabbatthakameva pabhassarā rasmiyo uṭṭhahiṃsu. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā <a name="M3.0310"></a> vidhāvamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandamānā mahāpadīpajālā viya, cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatā viya ca disodisaṃ pakkhandiṃsu. Yāhi sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi āsiñciyamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuddhatakiṃsukakaṇikārakikirātapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya cīnapiṭṭhacuṇṇasamparirañjitā viya ca virociṃsu.</p>
  1508. <p class="bodytext">Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhāparikkhepasamujjalaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ sarīraṃ abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ samujjalatārakapabhāsitaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitaṃ viya padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhīti sammadeva paripūritāhi samatiṃsāya pāramīhi alaṅkataṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnena dānena rakkhitena sīlena katena kalyāṇakammena ekasmiṃ attabhāve samosaritvā vipākaṃ dātuṃ okāsaṃ alabhamānena sambādhappattena <a name="V3.0283"></a> viya nibbattitaṃ nāvāsahassassa bhaṇḍaṃ ekaṃ nāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassassa bhaṇḍaṃ ekaṃ sakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi.</p>
  1509. <p class="bodytext">Imāya buddharasmiyā obhāsamānassapi bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu, tathā pacchato vāmapasse dakkhiṇapasse. Jātisumanacampakavanamālikārattuppalanīluppalabakulasinduvārādipupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikamahaāmeghavissaṭṭhā salilavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇapaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayamānā mukharā viya akaṃsu. Devasupaṇṇanāgayakkhagandhabbamanussānaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassehi gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.22; udā. aṭṭha. 76) –</p>
  1510. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ <a name="M3.0311"></a> sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;</p>
  1511. <p class="gathalast">Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.</p>
  1512. <p class="gatha1">‘‘Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho;</p>
  1513. <p class="gathalast">Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.</p>
  1514. <p class="gatha1">‘‘Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhāpādatalaṃ mudu;</p>
  1515. <p class="gathalast">Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasānupalimpati.</p>
  1516. <p class="gatha1">‘‘Ninnaṃ ṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;</p>
  1517. <p class="gathalast">Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.</p>
  1518. <p class="gatha1">‘‘Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;</p>
  1519. <p class="gathalast">Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.</p>
  1520. <p class="gatha1">‘‘Nātidūre uddharati, nāccāsanne ca nikkhipaṃ;</p>
  1521. <p class="gathalast">Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.</p>
  1522. <p class="gatha1">‘‘Nātisīghaṃ <a name="V3.0284"></a> pakkamati, sampannacaraṇo muni;</p>
  1523. <p class="gathalast">Na cātisaṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.</p>
  1524. <p class="gatha1">‘‘Uddhaṃ adho tiriyañca, disañca vidisaṃ tathā;</p>
  1525. <p class="gathalast">Na pekkhamāno so yāti, yugamattañhi pekkhati.</p>
  1526. <p class="gatha1">‘‘Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;</p>
  1527. <p class="gathalast">Cāru gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.</p>
  1528. <p class="gatha1">‘‘Usabharājāva sobhanto, cātucārīva kesarī;</p>
  1529. <p class="gathalast">Tosayanto bahū satte, gāmaseṭṭhaṃ upāgamī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 2.22; udā. aṭṭha. 76);</p>
  1530. <p class="bodytext">Vaṇṇakālo nāma kiresa. Evaṃvidhesu kālesu bhagavato sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ. Cuṇṇiyapadehi gāthābandhehi vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ, ‘‘dukkathita’’nti vā ‘‘atitthena pakkhando’’ti vā na vattabbo. Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā. Sakalampi hi kappaṃ vadantā pariyosāpetuṃ na sakkonti, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatapaṭiyattaṃ pāṭaligāmaṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena pupphagandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno āvasathāgāraṃ <a name="M3.0312"></a> pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.</p>
  1531. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāde pakkhāletvā</span>ti yadipi bhagavato pāde rajojallaṃ na upalimpati, tesaṃ pana upāsakānaṃ kusalābhivuddhiṃ ākaṅkhanto paresaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanatthaṃ bhagavā pāde pakkhālesi. Apica upādinnakasarīraṃ nāma sītikātabbampi hotīti tadatthampi bhagavā nahānapādadhovanāni karotiyeva. <span class="bld">Bhagavantaṃyeva purakkhatvā</span>ti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nahāpetvā dukūlacumbaṭena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitā rattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativiya virocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –</p>
  1532. <p class="gatha1">‘‘Gantvāna <a name="V3.0285"></a> maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacāraṇo;</p>
  1533. <p class="gathalast">Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.</p>
  1534. <p class="gatha1">‘‘Tahiṃ nisinno naradammasārathi,</p>
  1535. <p class="gatha2">Devātidevo satapuññalakkhaṇo;</p>
  1536. <p class="gatha3">Buddhāsane majjhagato virocati,</p>
  1537. <p class="gathalast">Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale.</p>
  1538. <p class="gatha1">‘‘Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;</p>
  1539. <p class="gathalast">Virocati vītamalo, maṇi verocano yathā.</p>
  1540. <p class="gatha1">‘‘Mahāsālova samphullo, merurājāvalaṅkato;</p>
  1541. <p class="gathalast">Suvaṇṇathūpasaṅkāso, padumo kosako yathā.</p>
  1542. <p class="gatha1">‘‘Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;</p>
  1543. <p class="gathalast">Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocathā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 2.22; udā. aṭṭha. 76);</p>
  1544. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭaligāmike upāsake āmantesī</span>ti yasmā tesu upāsakesu bahū janā sīle patiṭṭhitā, tasmā paṭhamaṃ tāva sīlavipattiyā ādīnavaṃ pakāsetvā pacchā sīlasampadāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcime gahapatayo’’</span>tiādinā dhammadesanatthaṃ āmantesi. Tattha <span class="bld">dussīlo</span>ti <a name="M3.0313"></a> nissīlo (dī. ni. aṭṭha. 2.149; a. ni. aṭṭha. 3.5.213; udā. aṭṭha. 76). Abhāvattho hettha <span class="bld">du</span>-saddo ‘‘duppañño’’tiādīsu viya. <span class="bld">Sīlavipanno</span>ti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Ettha ca ‘‘dussīlo’’ti padena puggalassa sīlābhāvo vutto. So panassa sīlābhāvo duvidho asamādānena vā samādinnassa bhedena vāti. Tesu purimo na tathā sāvajjo, yathā dutiyo sāvajjataro. Yathādhippetādīnavanimittaṃ sīlābhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassetuṃ <span class="bld">‘‘sīlavipanno’’</span>ti vuttaṃ, tena ‘‘dussīlo’’ti padassa atthaṃ dasseti. <span class="bld">Pamādādhikaraṇa</span>nti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena. Pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa <a name="V3.0286"></a> kammaṃ vinassati. Māghātakāle pāṇātipātaṃ pana adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati.</p>
  1545. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpako kittisaddo</span>ti gahaṭṭhassa ‘‘asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāma satthusāsane pabbajitvā nāsakkhi sīlāni rakkhituṃ, na buddhavacanaṃ uggahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati.</p>
  1546. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisārado</span>ti gahaṭṭho tāva ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ niggaṇhissantī’’ti vā, ‘‘rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi samāno dappito viya vadati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisārībhāvato.</p>
  1547. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammūḷho</span> <a name="M3.0314"></a> <span class="bld">kālaṃ karotī</span>ti dussīlassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlyakammānaṃ samādāya vattitaṭṭhānāni āpāthamāgacchanti. So ummīletvā attano puttadārādidassanavasena idhalokaṃ passati, nimīletvā gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati, tassa cattāro apāyā kammānurūpaṃ upaṭṭhahanti. Sattisatena pahariyamāno viya aggijālāya āliṅgiyamāno viya ca hoti. So ‘‘vāretha vārethā’’ti viravantova marati. Tena vuttaṃ ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti.</p>
  1548. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyassa bhedā</span>ti upādinnakakkhandhapariccāgā. <span class="bld">Paraṃ maraṇā</span>ti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā <span class="bld">kāyassa bhedā</span>ti jīvitindriyassa upacchedā. <span class="bld">Paraṃ maraṇā</span>ti cutito uddhaṃ. <span class="bld">Apāya</span>ntiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasaṅkhātā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa āgamanassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti <span class="bld">duggati,</span> dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti <span class="bld">duggati</span>. Vivasā <a name="V3.0287"></a> nipatanti ettha dukkaṭakārinoti <span class="bld">vinipāto,</span> vinassantā vā ettha nipatanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgāti <span class="bld">vinipāto</span>. Natthi ettha assādasaññito ayoti <span class="bld">nirayo</span>.</p>
  1549. <p class="bodytext">Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānaṃ vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sabbasampattisamussayehi vinipātattā vinipātoti ca vuccati. Nirayaggahaṇena pana avīciādikaṃ anekappakāraṃ nirayameva dīpeti. <span class="bld">Upapajjatī</span>ti nibbattati.</p>
  1550. <p class="bodytext"><span class="bld">Ānisaṃsakathā</span> vuttavipariyāyena veditabbā. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">sīlavā</span>ti samādānavasena sīlavā. <span class="bld">Sīlasampanno</span>ti parisuddhaṃ paripuṇṇañca katvā sīlassa sampādanena sīlasampanno. <span class="bld">Bhogakkhandha</span>nti bhogarāsiṃ. <span class="bld">Sugatiṃ saggaṃ loka</span>nti ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagati eva. Tattha sundarā gatīti <span class="bld">sugati,</span> rūpādīhi <a name="M3.0315"></a> visayehi suṭṭhu aggoti <span class="bld">saggo,</span> so sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena <span class="bld">loko</span>ti.</p>
  1551. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyā</span>ti aññāyapi pāḷimuttāya dhammakathāya ceva āvasathānumodanakathāya ca. Tadā hi bhagavā yasmā ajātasattunā tattha pāṭaliputtanagaraṃ māpentena aññāsu gāmanigamarājadhānīsu ye sīlācārasampannā kuṭumbikā, te ānetvā dhanadhaññāni gharavatthukhettavatthādīni ceva parihārañca dāpetvā nivesiyanti, tasmā pāṭaligāmikā upāsakā ānisaṃsadassāvitāya visesato sīlagarukāti sabbaguṇānañca sīlassa adhiṭṭhānabhāvato tesaṃ paṭhamaṃ sīlānisaṃse pakāsetvā tato paraṃ ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojanappamāṇaṃ mahāmadhuṃ cakkayantena pīḷetvā sumadhurarasaṃ pāyamāno viya ca pāṭaligāmikānaṃ upāsakānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathentopi ‘‘āvāsadānaṃ nāmetaṃ gahapatayo mahantaṃ puññaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto, bhikkhusaṅghena paribhutto, mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutte dhammaratanenapi paribhuttoyeva hoti, evaṃ tīhi ratanehi paribhutte aparimeyyova vipāko, apica āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti, bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vā saṅghaṃ uddissa katassa ānisaṃso paricchindituṃ na sakkā. Āvāsadānānubhāvena <a name="V3.0288"></a> hi bhave nibbattamānassapi sampīḷitagabbhavāso nāma na hoti, dvādasahattho ovarako viyassa mātukucchi asambādhova hotī’’ti evaṃ nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –</p>
  1552. <p class="gatha1">‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;</p>
  1553. <p class="gathalast">Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.</p>
  1554. <p class="gatha1">‘‘Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;</p>
  1555. <p class="gathalast">Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.</p>
  1556. <p class="gatha1">‘‘Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;</p>
  1557. <p class="gathalast">Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.</p>
  1558. <p class="gatha1">‘‘Vihāre <a name="M3.0316"></a> kāraye ramme, vāsayettha bahussute;</p>
  1559. <p class="gathalast">Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.</p>
  1560. <p class="gatha1">‘‘Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;</p>
  1561. <p class="gatha2">Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;</p>
  1562. <p class="gathalast">Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295, 315) –</p>
  1563. <p class="unindented">Evaṃ ayampi āvāsadāne ānisaṃso ayampi āvāsadāne ānisaṃsoti bahudeva rattiṃ atirekadiyaḍḍhayāmaṃ āvāsadānānisaṃsaṃ kathesi. Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati. <span class="bld">Sandassetvā</span>tiādīni vuttatthāneva.</p>
  1564. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantā</span>ti atikkantā dve yāmā gatā. <span class="bld">Yassadāni tumhe kālaṃ maññathā</span>ti yassa gamanassa tumhe kālaṃ maññatha, gamanakālo tumhākaṃ, gacchathāti vuttaṃ hoti. Kasmā pana bhagavā te uyyojesīti? Anukampāya. Tiyāmarattiñhi nisīditvā vītināmentānaṃ tesaṃ sarīre ābādho uppajjeyya, bhikkhusaṅghopi ca mahā, tassa sayananisajjānaṃ okāsaṃ laddhuṃ vaṭṭati, iti ubhayānukampāya uyyojesi.</p>
  1565. <p class="bodytext"><span class="bld">Suññāgāra</span>nti <a name="V3.0289"></a> pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma tattha natthi. Te kira gahapatayo tasseva āvasathāgārassa ekapasse paṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcaṃ paññapetvā tattha kappiyapaccattharaṇāni attharitvā upari suvaṇṇarajatatārakagandhamālādidāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelapadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissametukāmo idha nipajjeyya, evaṃ no idaṃ āvasathāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā sīhaseyyaṃ kappesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘suññāgāraṃ pāvisī’’ti. Tattha pādadhovanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patvā thokaṃ aṭṭhāsi, idaṃ tattha ṭhānaṃ. Dve yāme dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Upāsake uyyojetvā dhammāsanato oruyha yathāvutte ṭhāne sīhaseyyaṃ kappesi<a name="M3.0317"></a>. Etaṃ ṭhānaṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ ahosīti.</p>
  1566. <p class="centered">Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1567. <p class="subhead">Sunidhavassakāravatthukathāvaṇṇanā</p>
  1568. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Sunidhavassakārā</span>ti (dī. ni. 2.153; udā. aṭṭha. 76) sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā. <span class="bld">Magadhamahāmattā</span>ti magadharañño mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā, mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā. <span class="bld">Pāṭaligāme nagaraṃ māpentī</span>ti pāṭaligāmantasaṅkhāte bhūmippadese nagaraṃ māpenti, pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā māpentīti attho. <span class="bld">Vajjīnaṃ paṭibāhāyā</span>ti licchavirājūnaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. <span class="bld">Vatthūnī</span>ti gharavatthūni gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. <span class="bld">Cittāni namanti nivesanāni māpetu</span>nti rañño rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti. Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhāpathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne ‘‘idha nāgānaṃ nivāsapariggaho, idha yakkhānaṃ, idha bhūtānaṃ nivāsapariggaho, idha pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī’’ti jānanti, te tadā sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya taṃtaṃgehāni māpenti.</p>
  1569. <p class="bodytext">Atha vā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti. Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti. Saddhānaṃ kulānaṃ <a name="V3.0290"></a> saddhā devatā tathā karonti, assaddhānaṃ kulānaṃ assaddhā devatā ca. Kiṃ kāraṇā? Saddhānañhi evaṃ hoti ‘‘idha manussā nivesanaṃ māpentā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vadāpessanti, atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ dhammakathaṃ pañhavissajjanaṃ anumodanañca sotuṃ labhissāma, manussādānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī’’ti. Assaddhā devatāpi ‘‘attano icchānurūpaṃ tesaṃ paṭipattiṃ passituṃ kathañca sotuṃ labhissāmā’’ti tathā karonti.</p>
  1570. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāvatiṃsehī</span>ti <a name="M3.0318"></a> yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitaṃ manussaṃ, ekasmiñca vihāre ekaṃ bahussutaṃ bhikkhuṃ upādāya ‘‘asukakule manussā paṇḍitā, asukavihāre bhikkhū bahussutā’’ti saddo abbhuggacchati, evamevaṃ sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca devaputtaṃ upādāya ‘‘tāvatiṃsā paṇḍitā’’ti saddo abbhuggato. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehī’’ti. <span class="bld">Seyyathāpī</span>tiādinā devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya sunidhavassakārā nagaraṃ māpentīti dasseti.</p>
  1571. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā ariyaṃ āyatana</span>nti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. <span class="bld">Yāvatā vaṇippatho</span>ti yattakaṃ vāṇijānaṃ āhaṭabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma, vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi. <span class="bld">Idaṃ agganagara</span>nti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ nagaraṃ aggaṃ bhavissati jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ. <span class="bld">Puṭabhedana</span>nti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ, bhaṇḍaganthikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissati, aññattha vikkayaṃ agacchantampi idha vikkayaṃ gacchissati, tasmā idheva puṭaṃ bhindissatīti attho. Āyanti yāni catūsu dvāresu cattāri, sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni tattha uṭṭhahissanti, tānissa bhāvīni āyāni dasseti. <span class="bld">Aggito vā</span>tiādīsu ca-kārattho <span class="bld">vā</span>-saddo, agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho. Tassa hi eko koṭṭhāso agginā nassissati, nibbāpetumpi naṃ na sakkhissati, ekaṃ koṭṭhāsaṃ gaṅgā gahetvā gamissati, eko iminā akathitaṃ amussa, amunā akathitaṃ imassa vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedena vinassissati.</p>
  1572. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgātīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno nisīdi. Sunidhavassakārāpi ‘‘amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, so amhe upagate pucchissati ‘satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi, kiṃ tassa santikaṃ upasaṅkamittha, na upasaṅkamitthā’ti, ‘upasaṅkamimhā’ti ca vutte ‘nimantayittha, na nimantayitthā’ti <a name="V3.0291"></a> pucchissati, ‘na nimantayimhā’ti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati, idañcāpi mayaṃ akataṭṭhāne nagaraṃ māpema, samaṇassa kho <a name="M3.0319"></a> pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti, taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vācāpessāmā’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho sunidhavassakārā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pubbaṇhasamaya</span>nti pubbaṇhakāle. <span class="bld">Nivāsetvā</span>ti gāmappavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā. <span class="bld">Pattacīvaramādāyā</span>ti pattañca cīvarañca ādiyitvā kāyapaṭibaddhaṃ katvā, cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ hatthena gahetvāti attho.</p>
  1573. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavantetthā</span>ti sīlavante ettha attano vasanaṭṭhāne. <span class="bld">Saññate</span>ti kāyavācācittehi saññate. <span class="bld">Tāsaṃ dakkhiṇamādise</span>ti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyyapattiṃ dadeyya. <span class="bld">Pūjitā pūjayantī</span>ti ‘‘ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, tathāpi no pattiṃ dentīti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothā’’ti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti. <span class="bld">Mānitā mānayantī</span>ti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, tathāpi catumāsachamāsantare no balikammaṃ karontī’’ti mānenti uppannaparissayaṃ haranti. <span class="bld">Tato na</span>nti tato naṃ paṇḍitajātikaṃ manussaṃ. <span class="bld">Orasa</span>nti ure ṭhapetvā saṃvaḍḍhitaṃ, yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati, uppannaparissayaharaṇatthamevassa vāyamati, evaṃ anukampantīti attho. <span class="bld">Bhadrāni passatī</span>ti sundarāni passati.</p>
  1574. <p class="bodytext"><span class="bld">Anumoditvā</span>ti tehi tadā pasutapuññassa anumodanavasena tesaṃ dhammakathaṃ katvā. Sunidhavassakārāpi ‘‘yā tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise’’ti bhagavato vacanaṃ sutvā devatānaṃ pattiṃ adaṃsu. <span class="bld">Taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosī</span>ti tassa nagarassa yena dvārena bhagavā nikkhami, taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi. Gaṅgāya pana uttaraṇatthaṃ anotiṇṇattā gotamatitthaṃ nāma nāhosi. <span class="bld">Pūrā</span>ti puṇṇā. <span class="bld">Samatittikā</span>ti tīrasamaṃ udakassa tittā bharitā. <span class="bld">Kākapeyyā</span>ti tīre ṭhitakākehi pātuṃ sakkuṇeyyaudakā. Tīhipi padehi ubhatokūlasamaṃ paripuṇṇabhāvameva vadati. <span class="bld">Uḷumpa</span>nti pāragamanatthāya lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññasambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā nāvāsaṅkhepena kataṃ. <span class="bld">Kulla</span>nti veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kataṃ.</p>
  1575. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ</span> <a name="M3.0320"></a> <span class="bld">viditvā</span>ti etaṃ mahājanassa gaṅgudakamattassapi kevalaṃ tarituṃ asamatthataṃ, attano pana bhikkhusaṅghassa ca atigambhīravitthataṃ saṃsāramahaṇṇavaṃ taritvā ṭhitabhāvañca sabbākārato <a name="V3.0292"></a> viditvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Udānagāthāya attho pana aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva. Tattha <span class="bld">udakaṭṭhānassetaṃ adhivacana</span>nti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ aṇṇavanti adhivacanaṃ, na samuddassevāti adhippāyo. <span class="bld">Sara</span>nti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā. <span class="bld">Gambhīraṃ vitthata</span>nti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. <span class="bld">Visajjā</span>ti anāsajja appatvā eva pallalāni tesaṃ ataraṇato. <span class="bld">Kullañhi jano bandhatī</span>ti kullaṃ bandhituṃ āyāsaṃ āpajjati. <span class="bld">Vinā eva kullenā</span>ti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva. <span class="bld">Tiṇṇā medhāvino janā</span>ti ariyamaggañāṇasaṅkhātāya medhāya samannāgatattā medhāvino buddhā ca buddhasāvakā ca tiṇṇā paratīre patiṭṭhitā.</p>
  1576. <p class="centered">Sunidhavassakāravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1577. <p class="subhead">Koṭigāme saccakathāvaṇṇanā</p>
  1578. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Koṭigāmo</span>ti mahāpanādassa rañño pāsādakoṭiyaṃ katagāmo, patitassa pāsādassa thupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmoti attho. <span class="bld">Ariyasaccāna</span>nti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. <span class="bld">Ananubodhā</span>ti abujjhanena ajānanena. <span class="bld">Appaṭivedhā</span>ti appaṭivijjhanena. <span class="bld">Anubodho</span> cettha pubbabhāgiyañāṇaṃ, <span class="bld">paṭivedho</span> maggañāṇena abhisamayo. Tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhasambandho tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭe saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Tattha <span class="bld">sandhāvita</span>nti paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarupagamanena sandhāvitaṃ. <span class="bld">Saṃsarita</span>nti aparāparaṃ cavanupapajjanavasena saṃsaritaṃ. <span class="bld">Mamañceva tumhākañcā</span>ti mayā ca tumhehi ca. Atha vā <span class="bld">sandhāvitaṃ saṃsarita</span>nti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti evamettha attho veditabbo.</p>
  1579. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsita</span>nti <a name="M3.0321"></a> saṃsaritaṃ. <span class="bld">Bhavanetti samūhatā</span>ti dīgharajjuyā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ, taṇhārajjuyā baddhasattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti, sā bhavato bhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnā appavattikatāti bhavanetti samūhatā.</p>
  1580. <p class="subhead">Ambapālīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  1581. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Yānassa</span> <a name="V3.0293"></a> <span class="bld">bhūmī</span>ti yattha sakkā hoti yānaṃ āruyha yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. <span class="bld">Yānā paccorohitvā</span>ti vihārassa bahidvārakoṭṭhake yānato orohitvā.</p>
  1582. <p class="subhead">Licchavīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Nīlā</span>ti idaṃ sabbasaṅgāhakavacanaṃ. <span class="bld">Nīlavaṇṇā</span>tiādi tasseva vibhāgadassanatthaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nīlavatthā</span>ti paṭadukūlakoseyyādīnipi nesaṃ nīlāneva honti. <span class="bld">Nīlālaṅkārā</span>ti nīlamaṇialaṅkārehi nīlapupphehi ca alaṅkatā. Te kira alaṅkārā suvaṇṇavicittāpi indanīlamaṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti, rathāpi nesaṃ nīlamaṇikhacitā nīlavatthaparikkhittā nīladhajanīlavammikehi nīlābharaṇehi nīlaassehi yuttā, patodayaṭṭhiyopi nīlāyevāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. <span class="bld">Paṭivaṭṭesī</span>ti pahari. <span class="bld">Kissa je ambapālī</span>ti <span class="bld">je</span>-ti ālapanaṃ, bhoti ambapāli kiṃkāraṇāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sāhāra</span>nti ettha āharanti imasmā rājapurisā balinti <span class="bld">āhāro,</span> tabbhuttajanapado. Tena sahitaṃ sāhāraṃ, sajanapadanti attho. <span class="bld">Aṅguliṃ phoṭesu</span>nti aṅguliṃ cālesuṃ. <span class="bld">Ambakāyā</span>ti mātugāmena. Upacāravacanañhetaṃ, itthīsu yadidaṃ ambakā mātugāmo jananikāti. <span class="bld">Olokethā</span>ti passatha. <span class="bld">Apalokethā</span>ti apavattitvā oloketha, punappunaṃ passathāti attho. <span class="bld">Upasaṃharathā</span>ti upanetha, imaṃ licchavīparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsasadisaṃ upasaṃharatha upanetha allīyāpetha. Yatheva tāvatiṃsā <a name="M3.0322"></a> abhirūpā pāsādikā nīlādinānāvaṇṇā, evamime licchavīrājānopīti tāvatiṃsehi samake katvā passathāti attho.</p>
  1584. <p class="bodytext">Kasmā pana bhagavā anekasatehi suttehi cakkhādīnaṃ rūpādīsu nimittaggāhaṃ paṭisedhetvā idha mahantena ussāhena nimittaggāhe niyojetīti? Hitakāmatāya tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanatthaṃ. Tatra kira ekacce bhikkhū osannavīriyā, te sampattiyā palobhento ‘‘appamādena samaṇadhammaṃ karontānaṃ evarūpā issariyasampatti sulabhā’’ti samaṇadhamme ussāhajananatthaṃ āha. Atha vā nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana ‘‘dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattī’’ti anupubbikathāya sampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthañcāpi evamāha. Na cirasseva <a name="V3.0294"></a> hi sabbepime ajātasattussa vasena vināsaṃ pāpuṇissanti, atha nesaṃ rajjasirisampattiṃ disvā ṭhitabhikkhū ‘‘tathārūpāyapi nāma sirisampattiyā vināso paññāyissatī’’ti aniccalakkhaṇaṃ bhāvetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantīti aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ āha.</p>
  1585. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhivāsetū</span>ti ambapāliyā nimantitabhāvaṃ ñatvāpi kasmā nimantentīti? Asaddahanatāya ca vattasīsena ca. Sā hi dhuttā itthī animantetvāpi ‘‘nimantesi’’nti vadeyyāti tesaṃ ahosi. Dhammaṃ sutvā gamanakāle ca nimantetvā gamanaṃ nāma manussānaṃ vattameva.</p>
  1586. <p class="centered">Licchavīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1587. <p class="subhead">Sīhasenāpativatthukathāvaṇṇanā</p>
  1588. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Abhiññātā</span>ti (a. ni. aṭṭha. 3.8.12) ñātā paññātā pākaṭā. <span class="bld">Santhāgāre</span>ti mahājanassa santhambhanāgāre vissamanatthāya kate agāre. Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi, catūsu dvāresu ṭhitānaṃ paññāyati, catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti. Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthaṃ kataṃ <a name="M3.0323"></a> agārantipi vadantiyeva. Tattha hi nisīditvā licchavīrājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti. <span class="bld">Sannisinnā</span>ti tesaṃ nisīdanatthaṃyeva paññattesu mahārahapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā. <span class="bld">Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantī</span>ti rājakulakiccañceva lokatthakiriyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Paṇḍitā hi te rājāno saddhāsampannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā, te sabbepi lokiyajaṭaṃ bhinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti.</p>
  1589. <p class="bodytext">Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo sarīravaṇṇo guṇavaṇṇoti. Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu – ‘‘dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūrentena ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā’’ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā <a name="V3.0295"></a> ṭhapayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā panete ‘‘bhagavatā dhammo desito, nikāyato pañca nikāyā honti, piṭakato tīṇi piṭakāni, aṅgato nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya setacchattauparajjasenāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇayitvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti, setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyamahārājamahākappinapukkusātiādirājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asīti sahassāni ahesuṃ, anekakoṭidhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālaputtādīnaṃ paricchedo natthi, evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī’’ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇaṃ kathayiṃsu.</p>
  1590. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīho senāpatī</span>ti evaṃnāmako senāya adhipati. Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno, te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā’’ti vicinantā sīharājakumāraṃ disvā ‘‘ayaṃ sakkhissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa <a name="M3.0324"></a> rattamaṇivaṇṇakambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīho senāpatī’’ti. <span class="bld">Nigaṇṭhasāvako</span>ti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko. Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ upāli gahapati, kapilapure vappo sakko, vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti. <span class="bld">Nisinno hotī</span>ti sesarājūnampi parisāya antare āsanāni paññāpayiṃsu, sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti. <span class="bld">Nissaṃsaya</span>nti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena. Na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti.</p>
  1591. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamī</span>ti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, mayhaṃ parihāni bhavissatī’’ti cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca ‘‘senāpati imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti bahū vadanti, sace tvaṃ kañci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi, maṃ puccheyyāsi, ahaṃ te yuttaṭṭhānaññeva pesessāmi, ayuttaṭṭhānato nivāressāmī’’ti. So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘sace maṃ pesessati, gamissāmi. No ce, na gamissāmī’’ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami.</p>
  1592. <p class="bodytext">Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘yattha dānissāhaṃ <a name="V3.0296"></a> gamanaṃ na icchāmi, tattheva gantukāmo jāto, hatohamasmī’’ti anattamano hutvā ‘‘paṭibāhanupāyamassa karissāmī’’ti cintetvā <span class="bld">‘‘kiṃ pana tva’’</span>ntiādimāha. Evaṃ vadanto carantaṃ goṇaṃ tuṇḍe paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikujjanto viya ca sīhassa uppannaṃ pītiṃ vināsesi. <span class="bld">Gamikābhisaṅkhāro</span>ti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo. <span class="bld">So paṭippassambhī</span>ti so vūpasanto.</p>
  1593. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyampi kho</span>ti dutiyavārampi. Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi <a name="M3.0325"></a> upari kesaggehi paricchinditvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāvasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ekapadepi ekabyañjanepi avakkhalitaṃ nāma natthī’’ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti, terasasu pana dhutaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti, aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī’’ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.</p>
  1594. <p class="bodytext">Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘itipi so bhagavā’’ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu. Tato sīho cintesi ‘‘imesaṃ licchavīrājakulānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti, addhā anomaguṇasamannāgato so bhagavā, imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī’’ti. Athassa ‘‘kiñhi me karissanti nigaṇṭhā’’ti vitakko udapādi. Tattha <span class="bld">kiñhi me karissantī</span>ti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti. <span class="bld">Apalokitā vā anapalokitā vā</span>ti āpucchitā vā anāpucchitā vā. Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiissariyayasavisesaṃ dassanti, nāpi anāpucchitā māressanti, aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo.</p>
  1595. <p class="bodytext"><span class="bld">Divā divassā</span>ti divassa divā majjhanhike atikkantamatte. <span class="bld">Vesāliyā niyyāsī</span>ti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati, evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo, yathā dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ <a name="V3.0297"></a> gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti, evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo, yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakanaḷakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnameva <a name="M3.0326"></a> hoti, evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘aphalā nigaṇṭhā, nipphalā nigaṇṭhā, kiṃ me ime karissanti, gamissāmahaṃ satthu santika’’nti gamanaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi. Niyyanto ca ‘‘cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo jāto, na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena gantu’’nti ‘‘ye keci dasabalassa santikaṃ gantukāmo, sabbe nikkhamantū’’ti ghosanaṃ kāretvā pañca rathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi.</p>
  1596. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti ārāmaṃ pavisanto dūratova asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇā ghanabuddharasmiyo disvā ‘‘evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ, vañcito vatamhi, alābhā vata me’’ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami. <span class="bld">Dhammassa cānudhammaṃ byākarontī</span>ti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Kāraṇavacano hettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viya. <span class="bld">Kāraṇa</span>nti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. <span class="bld">Anukāraṇa</span>nti ca so evaṃ parehi tathā vuccamāno. <span class="bld">Sahadhammiko vādānuvādo</span>ti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhakāraṇaṃ natthīti. <span class="bld">Anabbhakkhātukāmā</span>ti na abhūtena vattukāmā.</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para291-292"></a><span class="paranum">291-292</span>. <span class="bld">Atthi sīha pariyāyo</span>tiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo. <span class="bld">Paramena assāsenā</span>ti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamaassāsena. <span class="bld">Assāsāya dhammaṃ desetī</span>ti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ deseti. Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhasenāpatissa dhammaṃ deseti.</p>
  1598. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Anuviccakāra</span>nti <a name="M3.0327"></a> anuviditvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vutta hoti. <span class="bld">Sādhu hotī</span>ti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā <a name="V3.0298"></a> nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti garahā uppajjati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. <span class="bld">Paṭākaṃ parihareyyu</span>nti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? ‘‘Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatī’’ti ca, sace panassa ‘‘kimahaṃ ete saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkaraṃ dāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. Tenāha ‘‘paṭākaṃ parihareyyu’’nti. <span class="bld">Opānabhūta</span>nti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. <span class="bld">Kula</span>nti tava nivesanaṃ. <span class="bld">Dātabbaṃ maññeyyāsī</span>ti pubbepi dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā desi, idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. <span class="bld">Sutaṃ me taṃ bhante</span>ti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā. Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti evaṃ vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sutaṃ me ta’’ntiādimāha.</p>
  1599. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Pavattamaṃsa</span>nti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ, mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo. <span class="bld">Sambahulā nigaṇṭhā</span>ti pañcasatamattā nigaṇṭhā. <span class="bld">Thūlaṃ pasu</span>nti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ. <span class="bld">Uddissakata</span>nti attānaṃ uddisitvā kataṃ, māritanti attho. <span class="bld">Paṭiccakamma</span>nti ettha <span class="bld">kamma</span>-saddo kammasādhano atītakālikoti āha <span class="bld">‘‘attānaṃ paṭicca kata’’</span>nti. Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘paṭicca kammaṃ phusatī’’tiādīsu (jā. 1.4.75) viya. <span class="bld">Nimittakammassā</span>ti nimittabhāvena laddhabbakammassa, na karaṇakārāpanavasena. <span class="bld">Paṭiccakammaṃ ettha atthī</span>ti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘buddhaṃ etassa atthīti buddho’’ti. Atha vā paṭicca kammaṃ phusatīti <a name="M3.0328"></a> pāṭhaseso daṭṭhabbo, svāyaṃ etaṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakakammaṃ phusatīti attho. Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa, upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi. <span class="bld">Upakaṇṇake</span>ti kaṇṇamūle. <span class="bld">Ala</span>nti paṭikkhepavacanaṃ, hotu kiṃ imināti attho. <span class="bld">Na ca pana te</span>ti ete āyasmantā dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Atha vā lajjanatthe idaṃ <span class="bld">jiridantī</span>ti padaṃ daṭṭhabbaṃ, na lajjantīti attho.</p>
  1600. <p class="centered">Sīhasenāpativatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1601. <p class="subhead">Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1602. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Abhilāpamatta</span>nti <a name="V3.0299"></a> desanāmattaṃ. <span class="bld">Āmisakhādanatthāyā</span>ti tattha tattha chaḍḍitassa āmisassa khādanatthāya. <span class="bld">Anuppageyevā</span>ti pātoyeva. <span class="bld">Oravasadda</span>nti mahāsaddaṃ. <span class="bld">Taṃ pana avatvāpī</span>ti <span class="bld">andhakaṭṭhakathāyaṃ</span>vuttanayena avatvāpi. <span class="bld">Pi</span>-saddena tathā vacanampi anujānāti. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu vuttanayenā</span>ti sesaaṭṭhakathāsu vuttanayena. ‘‘Kappiyakuṭiṃ karomā’ti vā, ‘kappiyakuṭī’ti vā vutte sādhāraṇalakkhaṇa’’nti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaussāvanantikākuṭikaraṇalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Caya</span>nti adhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Yato paṭṭhāyā</span>ti yato iṭṭhakato silato mattikāpiṇḍato vā paṭṭhāya. <span class="bld">Paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā na vaṭṭantī</span>ti bhittiyā paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā bhūmiyaṃ patiṭṭhāpiyamānā iṭṭhakādayo bhūmigatikattā ‘‘kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vatvā patiṭṭhāpetuṃ na vaṭṭanti. Yadi evaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā patiṭṭhāpiyamānā thambhā kasmā tathā vatvā patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭantīti āha <span class="bld">‘‘thambhā pana…pe… vaṭṭantī’’</span>ti. <span class="bld">Saṅghasantakamevā</span>ti vāsatthāya kataṃ saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Bhikkhusantaka</span>nti vāsatthāya eva kataṃ bhikkhussa puggalikasenāsanaṃ. <span class="bld">Mukhasannidhī</span>ti iminā antovutthadukkaṭameva dīpitaṃ.</p>
  1603. <p class="centered">Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1604. <p class="subhead">Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1605. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Yena</span> <a name="M3.0329"></a> <span class="bld">āpaṇaṃ tadavasarī</span>tiādīsu <span class="bld">āpaṇa</span>nti ekassa nigamassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Iti so āpaṇānaṃ ussannattā ‘‘āpaṇa’’ntveva saṅkhaṃ gato. Tassa pana nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyabhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṃ bhagavā viharati. <span class="bld">Keṇiyo</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Jaṭilo</span>ti āharimajaṭādharo tāpaso. So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā vasati. Assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṃ sovaṇṇamayaṃ phalaṃ muñcatīti vadanti. So divā kāsāvāni dhāreti, jaṭā ca bandhati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati.</p>
  1606. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattāro</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 1.285; ma. ni. aṭṭha. 2.427; a. ni. aṭṭha. 3.5.192) pavattayitāro<a name="V3.0300"></a>, pāvacanavasena vattāroti attho. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ santakaṃ. <span class="bld">Mantapada</span>nti mantasadde bahikatvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ, vedavacanaṃ. <span class="bld">Gīta</span>nti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇabrāhmaṇehi udāttānudāttādisarasampattivasena sajjhāyitaṃ. <span class="bld">Pavutta</span>nti pāvacanavasena aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. <span class="bld">Samihita</span>nti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, iruvedayajuvedasāmavedādivasena tatthāpi paccekaṃ mantabrāhmaṇādivasena sajjhāyanavācakādivasena ca piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. <span class="bld">Tadanugāyantī</span>ti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. <span class="bld">Tadanubhāsantī</span>ti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bhāsitamanubhāsantī</span>ti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. <span class="bld">Vācitamanuvācentī</span>ti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. <span class="bld">Seyyathida</span>nti te katameti attho. <span class="bld">Aṭṭhako</span>tiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ pubbenivāsañāṇena <a name="M3.0330"></a> atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato vaṭṭasannissitena vacanena saha saṃsanditvā mante ganthesuṃ. Aparāpare pana okkākarājakālādīsu uppannabrāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Rattibhojanaṃ ratti, tato uparatāti <span class="bld">rattūparatā</span>. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā <span class="bld">viratā vikālabhojanā. Paṭiyādāpetvā</span>ti sappimadhusakkarādīhi ceva maricehi ca susaṅkhataṃ pānaṃ paṭiyādāpetvā.</p>
  1607. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mahā kho keṇiya bhikkhusaṅgho’’</span>ti kasmā bhagavā punappunaṃ paṭikkhipi? Titthiyānaṃ paṭikkhepapasannatāya. Titthiyā hi ‘‘aho vatāyaṃ appiccho, yo nimantiyamānopi na sādiyatī’’ti upanimantiyamānassa paṭikkhepe pasīdantīti keci, akāraṇañcetaṃ. Natthi buddhānaṃ paccayahetu evarūpaṃ kohaññaṃ, ayaṃ pana aḍḍhatelasāni bhikkhusatāni disvā ettakānaṃyeva bhikkhaṃ paṭiyādessati, sveva selo brāhmaṇo tīhi purisasatehi saddhiṃ pabbajissati, ayuttaṃ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṃ gantuṃ, ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṃ gantuṃ. Athāpi sabbeva gahetvā gamissāmi, bhikkhāhāro nappahossati. Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti ‘‘cirassampi keṇiyo samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā yāpanamattaṃ dātuṃ nāsakkhī’’ti, sayañca vippaṭisārī bhavissati. Paṭikkhepe pana kate ‘‘samaṇo gotamo punappunaṃ ‘tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’ti brāhmaṇānaṃ nāmaṃ gaṇhātī’’ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati, tato <a name="V3.0301"></a> brāhmaṇe pāṭiyekkaṃ nimantessati, te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti, evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṃ paṭikkhipi. <span class="bld">Kiñcāpi kho bho gotamā</span>ti iminā idaṃ dīpeti ‘‘bho gotama, kiṃ jātaṃ, yadi ahaṃ brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu bhavaṃ gotamo, ahaṃ brāhmaṇānampi dātuṃ sakkomi tumhākampī’’ti. <span class="bld">Ṭhapetvā dhaññaphalarasa</span>nti ettha taṇḍuladhovanodakampi dhaññarasoyevāti vadanti. <span class="bld">Anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa</span>nti ettha nikkasaṭo ucchuraso sattāhakālikoti veditabbaṃ.</p>
  1608. <p class="bodytext"><span class="bld">Imāhi</span> <a name="M3.0331"></a> <span class="bld">gāthāhī</span>ti (ma. ni. aṭṭha. 2.400) imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi. Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato <span class="bld">‘‘aggihuttamukhā yaññā’’</span>ti vuttaṃ, aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho. Brāhmaṇā hi ‘‘aggimukhā devā’’ti aggijuhanapubbakaṃ yaññaṃ vidahanti. Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato sāvittī ‘‘chandaso mukha’’nti vuttā, sāvittī vedassa pubbaṅgamāti attho taṃpubbakattā vedasavanassa. Manussānaṃ seṭṭhabhāvato rājā ‘‘mukha’’nti vutto. Ogāhantīnaṃ nadīnaṃ ādhārabhāvato gantabbaṭṭhānabhāvena paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘mukha’’nti vutto. Candasamāyogena ‘‘ajja kattikā, ajja rohiṇī’’ti saññāyanato nakkhattāni abhibhavitvā ālokakaraṇato nakkhattehi ativisesasommabhāvato ca ‘‘nakkhattānaṃ mukhaṃ cando’’ti vuttaṃ. ‘‘Dīpasikhā aggijālā asanivicakka’’nti evamādīnaṃ tapantānaṃ vijjulatānaṃ aggattā ādicco ‘‘tapataṃ mukha’’nti vutto. Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukha’’nti vuttaṃ. Tena saṅgho puññassa āyamukhaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvenāti dasseti.</p>
  1609. <p class="centered">Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1610. <p class="subhead">Rojamallavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1611. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Rojavatthumhi <span class="bld">vihāro</span>ti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu. <span class="bld">Ataramāno</span>ti aturanto, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. <span class="bld">Āḷinda</span>nti pamukhaṃ. <span class="bld">Ukkāsitvā</span>ti ukkāsitasaddaṃ katvā. <span class="bld">Aggaḷa</span>nti kavāṭaṃ. <span class="bld">Ākoṭehī</span>ti agganakhena īsakaṃ kuñcikachiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā tiracchānajātikā koṭenti, tathā akoṭetvā majjhe chiddasamīpe manussā <a name="V3.0302"></a> koṭenti, idaṃ dvārakoṭakavattanti dīpentā vadanti. <span class="bld">Vivari</span> <a name="M3.0332"></a> <span class="bld">bhagavā dvāra</span>nti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari, vivaratūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vuttaṃ.</p>
  1612. <p class="centered">Rojamallavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1613. <p class="subhead">Vuḍḍhapabbajitavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1614. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Ātumāvatthumhi <span class="bld">aññataro vuḍḍhapabbajito</span>ti subhaddo nāma aññataro bhikkhu vuḍḍhakāle pabbajitattā ‘‘vuḍḍhapabbajito’’ti vutto. <span class="bld">Dve dārakā</span>ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dve puttā. <span class="bld">Nāḷiyāvāpakenā</span>ti nāḷiyā ceva thavikāya ca. <span class="bld">Saṃhariṃsū</span>ti yasmā manussā te dārake mañjubhāṇine paṭibhānavante disvā kāretukāmāpi akāretukāmāpi kārentiyeva, katakāle ca ‘‘kiṃ gaṇhissatha tātā’’ti pucchanti. Te vadanti ‘‘na amhākaṃ aññena kenaci attho, pitā pana no bhagavato āgatakāle yāgudānaṃ kātukāmo’’ti. Taṃ sutvā manussā aparigaṇetvāva yaṃ te sakkonti harituṃ, sabbaṃ denti. Yampi na sakkonti, manussehi pesenti. Tasmā te dārakā bahuṃ loṇampi telampi sappimpi taṇḍulampi khādanīyampi saṃhariṃsu.</p>
  1615. <p class="bodytext"><span class="bld">Ātumāyaṃ viharatī</span>ti ātumaṃ nissāya viharati. <span class="bld">Bhusāgāre</span>ti bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānasadisaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi. Atha bhagavati ātumaṃ āgantvā bhusāgārakaṃ paviṭṭhe subhaddo sāyanhasamayaṃ gāmadvāraṃ gantvā manusse āmantesi ‘‘upāsakā nāhaṃ tumhākaṃ santikā aññaṃ kiñci paccāsīsāmi, mayhaṃ dārakehi ānītatelādīniyeva saṅghassa pahonti, hatthakammamattaṃ me dethā’’ti. Kiṃ, bhante, karomāti? ‘‘Idañcidañca gaṇhathā’’ti sabbūpakaraṇāni gāhetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṃ kāḷakaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā tādisameva pārupitvā ‘‘idaṃ karotha, idaṃ karothā’’ti sabbarattiṃ vicārento satasahassaṃ vissajjetvā bhojjayāguñca <a name="M3.0333"></a> madhugoḷakañca paṭiyādāpesi. <span class="bld">Bhojjayāgu</span> nāma paṭhamaṃ bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha sappimadhuphāṇitamacchamaṃsapupphaphalarasādi yaṃkiñci khādanīyaṃ nāma, sabbaṃ pavisati, kīḷitukāmānaṃ sīsamakkhanayoggā hoti sugandhagandhā.</p>
  1616. <p class="bodytext">Atha <a name="V3.0303"></a> bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṃ ātumagāmanagarābhimukho pāyāsi. Manussā tassa ārocesuṃ ‘‘bhagavā piṇḍāya gāmaṃ pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā’’ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vanditvā ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā yāgu’’nti āha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho so vuḍḍhapabbajito tassā rattiyā accayena bahutaraṃ yāguṃ paṭiyādāpetvā bhagavato upanāmesī’’</span>ti. <span class="bld">Jānantāpi tathāgatā pucchantī</span>tiādi vuttanayameva. <span class="bld">Kutāya</span>nti kuto ayaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1617. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Dasabhāgaṃ datvā</span>ti dasamabhāgaṃ datvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘dasa koṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmisāmikānaṃ dātabbo’’</span>ti.</p>
  1618. <p class="centered">Vuḍḍhapabbajitavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1619. <p class="subhead">Catumahāpadesakathāvaṇṇanā</p>
  1620. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Parimaddantā</span>ti upaparikkhantā. Pattuṇṇadese sañjātavatthaṃ <span class="bld">pattuṇṇaṃ</span>. Koseyyavisesoti hi abhidhānakose vuttaṃ. Cīnadese somāradese ca sañjātavatthāni <span class="bld">cīnasomārapaṭāni</span>. Pattuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. <span class="bld">Iddhimayikaṃ</span> ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ. Taṃ khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃyeva anulomaṃ. Devatāhi dinnacīvaraṃ <span class="bld">devadattiyaṃ</span>. Taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jālinīdevakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ. Tampi khomādīnaññeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato. <span class="bld">Dve paṭā desanāmeneva vuttā</span>ti tesaṃ sarūpadassanaparametaṃ, nāññaṃ nivattanaparaṃ pattuṇṇapaṭassapi desanāmeneva vuttattā. <span class="bld">Tumbā</span>ti bhājanāni<a name="M3.0334"></a>. <span class="bld">Phalatumbo</span>ti lābuādi. <span class="bld">Udakatumbo</span>ti udakukkhipanakakuṭako. <span class="bld">Kilañjacchatta</span>nti veḷuvilīvehi vāyitvā katachattaṃ. <span class="bld">Sambhinnarasa</span>nti sammissitarasaṃ. <span class="bld">Pānakaṃ paṭiggahitaṃ hotī</span>ti ambapānādipānakaṃ paṭiggahitaṃ <a name="V3.0304"></a> hoti, taṃ vikālepi kappati asambhinnarasattā. <span class="bld">Tena tadahupaṭiggahitena saddhi</span>nti tena sattāhakālikena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  1621. <p class="centered">Catumahāpadesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1622. <p class="centered">Bhesajjakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1623. <p class="chapter">7. Kathinakkhandhakaṃ</p>
  1624. <p class="subhead">Kathinānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1625. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Kathinakkhandhake <a name="M3.0335"></a><a name="V3.0305"></a> <span class="bld">sīsavasenā</span>ti padhānaṅgavasena. <span class="bld">‘‘Kathina</span>nti pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘So nesaṃ bhavissatī’’ti yujjatī</span>ti ‘‘so tumhāka’’nti avatvā ‘‘nesa’’nti vacanaṃ yujjati. <span class="bld">Ye atthatakathinā</span>ti na kevalaṃ tumhākameva, ye aññepi atthatakathinā, tesampi bhavissatīti attho. <span class="bld">Anāmantetvā caraṇa</span>nti cārittasikkhāpade vuttanayena anāpucchitvā kulesu caraṇaṃ. <span class="bld">Matakacīvara</span>nti matassa santakaṃ cīvaraṃ. <span class="bld">Tatruppādena ābhata</span>nti vihārasantakena khettavatthuādinā ānītaṃ.</p>
  1626. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamapavāraṇāya pavāritā</span>ti idaṃ vassacchedaṃ akatvā vassaṃvutthabhāvasandassanatthaṃ vuttaṃ antarāyena appavāritānampi vutthavassānaṃ kathinatthārasambhavato. Teneva ‘‘appavāritā vā’’ti avatvā ‘‘chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā na labhantī’’ti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantī</span>ti nānāsīmāya aññasmiṃ vihāre vutthavassā imasmiṃ vihāre kathinatthāraṃ na labhantīti attho. <span class="bld">Khalimakkhitasāṭako</span>ti ahatavatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dānakammavācā</span>ti kathinadussadānakammavācā. <span class="bld">Akātuṃ na labbhatī</span>ti iminā anādariyena akarontassa dukkaṭanti dīpeti. <span class="bld">Kammavācā pana ekāyeva vaṭṭatī</span>ti kathinatthārasāṭakassa dānakāle vuttā ekāyeva kammavācā vaṭṭati. Puna tassa aññasmiṃ vatthe diyyamāne kammavācāya dātabbakiccaṃ natthi, apalokanameva alanti adhippāyo.</p>
  1627. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Mahābhūmika</span>nti mahāvisayaṃ, catuvīsatiākāravantatāya mahāvitthārikanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pañcaka</span>nti pañcakhaṇḍaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Paṭhamacimilikā</span>ti kathinavatthato aññā attano pakaticimilikā. <span class="bld">‘‘Kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenā</span>ti thirajiṇṇānaṃ cimilikānaṃ ekato katvā sibbanassetaṃ adhivacana’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ kurundiyañca</span> <a name="M3.0336"></a><a name="V3.0306"></a> ‘‘vuttavacananidassanaṃ byañjane eva bhedo, atthe natthīti dassanatthaṃ kata’’nti vadanti. <span class="bld">Piṭṭhianuvātāropanamattenā</span>ti dīghato anuvātassa āropanamattena. <span class="bld">Kucchianuvātāropanamattenā</span>ti puthulato anuvātassa āropanamattena. <span class="bld">Sāruppaṃ hotī</span>ti samaṇasāruppaṃ hoti. <span class="bld">Rattinissaggiyenā</span>ti rattiatikkantena.</p>
  1628. <p class="centered">Kathinānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1629. <p class="subhead">Ādāyasattakādikathāvaṇṇanā</p>
  1630. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Aya</span>nti āsāvacchediko kathinuddhāro. <span class="bld">Idha na vutto</span>ti pāḷiyaṃ mātikāpadabhājane savanantikānantaraṃ na vutto. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ sīmātikkantike kathinuddhāre. ‘‘Sīmātikkantiko nāma cīvarakālasīmātikkantiko’’ti <span class="bld">kenaci</span> vuttaṃ. ‘‘Bahisīmāyaṃ cīvarakālasamayassa atikkantattā sīmātikkantiko’’ti ayaṃ amhākaṃ khanti. Sahubbhāre ‘‘so katacīvaro’’ti pāṭho dissati, evañca sati cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjatīti viññāyati, idha pana parivārapāḷiyañca ‘‘dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti (pari. 415) vacanato taṃ na sameti, tasmā vīmaṃsitabbamettha kāraṇaṃ.</p>
  1631. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. ‘‘Samādāyavāro ādāyavārasadiso, upasaggamattamettha viseso’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘sabbaṃ attano parikkhāraṃ anavasesetvā pakkamanto ‘samādāya pakkamatī’ti vuccatī’’ti vadanti. Puna samādāyavārepi teyeva dassitāti sambandho. Vippakatacīvare pakkamanantikassa kathinuddhārassa asambhavato <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti vuttaṃ. Pakkamanantiko hi kathinuddhāro niṭṭhitacīvarasseva vasena vutto ‘‘bhikkhu atthatakathino katacīvaraṃ ādāya pakkamatī’’ti vuttattā, tasmā so vippakatacīvaro na sambhavatīti chaḷeva ubbhārā tattha dassitā.</p>
  1632. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya vāravibhāvanā – ādāyavārā satta, tathā samādāyavārāti dve sattakavārā, tato pakkamanantikaṃ vajjetvā vippakatacīvarassa ādāyasamādāyavāravasena dve chakkavārā, tato paraṃ <a name="M3.0337"></a> niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena tīṇi tikāni dassitāni. Tattha paṭhamattikaṃ antosīmāyaṃ ‘‘paccessaṃ na paccessa’’nti imaṃ vidhiṃ anāmasitvā bahisīmāyameva ‘‘na paccessa’’nti pavattaṃ, tasmā pakkamanantikasīmātikkantikasaubbhārā tattha <a name="V3.0307"></a> na yujjanti. Dutiyattikaṃ antosīmāyaṃ ‘‘na paccessa’’nti pavattaṃ. Tatiyattikaṃ <span class="bld">anadhiṭṭhita</span>-padena visesetvā pavattaṃ, atthato paṭhamattikena sameti. <span class="bld">Anadhiṭṭhitenā</span>ti ca ‘‘paccessaṃ na paccessa’’nti evaṃ anadhiṭṭhitena, aniyamitenāti attho. Tatiyattikānantaraṃ catutthattikaṃ sambhavantaṃ antosīmāyaṃ ‘‘paccessa’’nti vacanavisesena sambhavati. Tathā ca yojiyamānaṃ itarehi savanantikādīhi aviruddhaṃ hotīti catutthattikaṃ ahutvā chakkaṃ jātanti veditabbaṃ. Evaṃ tīṇi tikāni ekaṃ chakkañcāti paṭhamaṃ pannarasakaṃ veditabbaṃ.</p>
  1633. <p class="bodytext"><a name="para316-320"></a><span class="paranum">316-320</span>. Tato idameva pannarasakaṃ upasaggavisesena dutiyaṃ samādāyapannarasakaṃ nāma kataṃ. Puna ‘‘vippakatacīvaraṃ ādāyā’’ti tatiyaṃ pannarasakaṃ, ‘‘samādāyā’’ti catutthaṃ pannarasakaṃ dassitanti evaṃ cattāri pannarasakāni veditabbāni. Tattha paṭhamadutiyesu pannarasakesu sabbena sabbaṃ akatacīvaraṃ adhippetaṃ, itaresu dvīsu vippakatanti veditabbaṃ. Tato paraṃ ‘‘cīvarāsāya pakkamatī’’tiādinā nayena niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanaāsāvacchedikavasena eko vāroti idamekaṃ catukkaṃ jātaṃ, tasmā pubbe vuttāni tikāni āsāvacchedikāni tīṇi ca tikānīti etaṃ anāsāyadvādasakanti veditabbaṃ. Tadanantare āsāyadvādasake kiñcāpi paṭhamaṃ dvādasakaṃ labbhati, tathāpi taṃ nibbisesanti tamekaṃ dvādasakaṃ avuttasiddhaṃ katvā visesato dassetuṃ ādito paṭṭhāya ‘‘antosīmāyaṃ paccessa’’nti vuttaṃ. Taṃ dutiyacatukke ‘‘so bahisīmagato suṇātī’’tiādivacanassa tatiyacatukke savanantikādīnañca okāsakaraṇatthanti veditabbaṃ. Idaṃ pana dvādasakaṃ anāsāyavasenapi labbhamānaṃ iminā avuttasiddhaṃ katvā na dassitanti veditabbaṃ. Evamettha dve dvādasakāni uddharitabbāni. Karaṇīyadvādasakepi yathādassitaṃ anāsāyadvādasakaṃ avuttasiddhaṃ āsāyadvādasakañcāti dve dvādasakāni uddharitabbāni.</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para321-322"></a><span class="paranum">321-322</span>. Yasmā disaṃgamikanavake ‘‘disaṃgamiko pakkamatī’’ti vacaneneva ‘‘na paccessa’’nti idaṃ avuttasiddhameva, tasmā taṃ na vuttaṃ. Ettāvatā <a name="M3.0338"></a> ca āvāsapalibodhābhāvo dassito. <span class="bld">Cīvarapaṭivīsaṃ apavilāyamāno</span>ti iminā cīvarapalibodhasamaṅgitamassa dasseti. Tattha <span class="bld">cīvarapaṭivīsa</span>nti attano pattabbacīvarabhāgaṃ. <span class="bld">Apavilāyamāno</span>ti ākaṅkhamāno. Tassa cīvaralābhe sati vassaṃvutthāvāse niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena ekaṃ tikaṃ, tesaṃyeva vasena antarāmagge ekaṃ, gataṭṭhāne ekanti tiṇṇaṃ tikānaṃ vasena ekaṃ navakaṃ veditabbaṃ.</p>
  1635. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Tato <a name="V3.0308"></a> paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikasīmātikkantikasaubbhārānaṃ vasena phāsuvihārapañcakaṃ vuttaṃ. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1636. <p class="centered">Ādāyasattakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1637. <p class="centered">Kathinakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1638. <p class="chapter">8. Cīvarakkhandhakaṃ</p>
  1639. <p class="subhead">Jīvakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1640. <p class="bodytext"><a name="para329-330"></a><span class="paranum">329-330</span>. Cīvarakkhandhake <a name="M3.0339"></a><a name="V3.0309"></a> <span class="bld">kammavipāka</span>nti kammajarogaṃ. <span class="bld">Saṃyamassā</span>ti ānisaṃsassa, upayogatthe cetaṃ sāmivacanaṃ.</p>
  1641. <p class="subhead">Pajjotarājavatthukathādivaṇṇanā</p>
  1642. <p class="bodytext"><a name="para334-336"></a><span class="paranum">334-336</span>. <span class="bld">Vicchikassa jāto</span>ti tassa kira mātuyā utusamaye sayanagatāya vicchiko nābhippadesaṃ āruḷho, sā tassa samphassena gabbhaṃ gaṇhi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘vicchikassa jāto’’ti. <span class="bld">Ussannadoso</span>ti sañcitapittādidoso.</p>
  1643. <p class="subhead">Varayācanakathāvaṇṇanā</p>
  1644. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Itarītarenā</span>ti itarena itarena. <span class="bld">Itara</span>-saddo pana aniyamavacano dvikkhattuṃ vuccamāno yaṃkiñci-saddehi samānattho hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appagghenapi mahagghenapi yena kenacī’’</span>ti. <span class="bld">Mahāpiṭṭhiyakojava</span>nti hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya mahāpiṭṭhiyanti laddhasamaññaṃ caturaṅgulapupphaṃ kojavaṃ.</p>
  1645. <p class="subhead">Kambalānujānanādikathāvaṇṇanā</p>
  1646. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti susānassa āsanne padese. <span class="bld">Chaḍḍetvā gatā</span>ti kiñci avatvāyeva chaḍḍetvā gatā. <span class="bld">So eva sāmī</span>ti akatāya katikāya yena gahitaṃ, sova sāmī.</p>
  1647. <p class="subhead">Cīvarapaṭiggāhakasammutiādikathāvaṇṇanā</p>
  1648. <p class="bodytext"><a name="para342-343"></a><span class="paranum">342-343</span>. <span class="bld">Dhuravihāraṭṭhāne</span>ti <a name="V3.0310"></a> vihāradvārassa sammukhaṭṭhāne. <span class="bld">Vihāramajjheyeva sammannitabba</span>nti sabbesaṃ jānanatthāya vihāramajjheyeva nisinnehi sammannitabbaṃ. <span class="bld">Tulābhūto</span>ti tulāsadiso. <span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvā</span>ti sabbakoṭṭhāse agghato samake katvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘same paṭivīse ṭhapetvā’’</span>ti. <span class="bld">Ida</span>nti sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsassa dānaṃ. <span class="bld">Phātikamma</span>nti sammuñjanībandhanādihatthakammaṃ<a name="M3.0340"></a>. <span class="bld">Ukkuṭṭhiṃ karontī</span>ti mahāsaddaṃ karonti. <span class="bld">Samapaṭivīso dātabbo</span>ti karissāmāti yācantānaṃ paṭiññāmattenapi samakoṭṭhāso dātabbo.</p>
  1649. <p class="subhead">Cīvararajanakathāvaṇṇanā</p>
  1650. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Rajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā</span>ti antorajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā evaṃ vaṭṭādhārake antorajanakumbhiyā pakkhitte majjhe udakaṃ tiṭṭhati, vaṭṭādhārakato bahi samantā antokumbhiyaṃ rajanacchalli. <span class="bld">Rajanaṃ pakkhipitu</span>nti rajanacchalliṃ pakkhipituṃ.</p>
  1651. <p class="subhead">Ticīvarānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1652. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Uddhaste aruṇe</span>ti uggate aruṇasīse. <span class="bld">Nandimukhiyā</span>ti tuṭṭhamukhiyā.</p>
  1653. <p class="subhead">Atirekacīvarādikathāvaṇṇanā</p>
  1654. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Acchupeyya</span>nti patiṭṭhapeyyaṃ. <span class="bld">Hatavatthakāna</span>nti kālātītavatthānaṃ. <span class="bld">Uddharitvā allīyāpanakhaṇḍa</span>nti dubbalaṭṭhānaṃ apanetvā allīyāpanavatthakhaṇḍaṃ.</p>
  1655. <p class="subhead">Visākhāvatthukathāvaṇṇanā</p>
  1656. <p class="bodytext"><a name="para349-351"></a><span class="paranum">349-351</span>. Visākhāvatthumhi <span class="bld">kallakāyā</span>ti akilantakāyā pītisomanassehi phuṭasarīrā. <span class="bld">Gatī</span>ti ñāṇagati ñāṇādhigamo. <span class="bld">Abhisamparāyo</span>ti ñāṇābhisamparāyo ñāṇasahito peccabhāvo.</p>
  1657. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="V3.0311"></a> <span class="bld">bhagavā byākarissatī</span>ti ‘‘so bhikkhu sotāpanno sakadāgāmī’’tiādinā tassa taṃ ñāṇagatiṃ, tato paraṃ ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1004) ñāṇābhisamparāyañca āvi karissati. <span class="bld">Sovaggika</span>nti saggasaṃvattanikaṃ. Sokaṃ nudati vinodetīti <span class="bld">sokanudaṃ</span>.</p>
  1658. <p class="subhead">Nisīdanādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1659. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Dukkhaṃ</span> <a name="M3.0341"></a> <span class="bld">supatī</span>ti nānāvidhasupinaṃ passanto dukkhaṃ supati. <span class="bld">Dukkhaṃ paṭibujjhatī</span>ti paṭibujjhantopi uttasitvā salomahaṃso dukkhaṃ paṭibujjhati.</p>
  1660. <p class="subhead">Pacchimavikappanupagacīvarādikathāvaṇṇanā</p>
  1661. <p class="bodytext"><a name="para359-362"></a><span class="paranum">359-362</span>. <span class="bld">Aṭṭhapadakacchannena pattamukhaṃ sibbitu</span>nti aṭṭhapadaphalakākārena pattamukhe tattha tattha gabbhaṃ dassetvā sibbituṃ. <span class="bld">Aggaḷaguttiyeva pamāṇa</span>nti imehi catūhi nikkhepakāraṇehi ṭhapentenapi aggaḷaguttivihāreyeva ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  1662. <p class="subhead">Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā</p>
  1663. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Pañca māse</span>ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato</span>ti vassāvāsikatthāya veyyāvaccakarehi vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato. <span class="bld">Tatruppādato</span>ti nāḷikeraārāmāditatruppādato. ‘‘Vassāvāsikalābhavasena vā matakacīvaravasena vā tatruppādavasena vā aññena vā kenaci ākārena saṅghaṃ uddissa uppannacīvaraṃ, sabbaṃ tasseva atthatakathinassa pañca māse, anatthatakathinassa ekaṃ cīvaramāsaṃ pāpuṇātī’’ti avisesato vatvāpi puna vassāvāsikalābhavasena uppanne labbhamānavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ pana ida’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">idhā</span>ti abhilāpamattametaṃ. ‘‘Vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vuttepi soyeva nayo. <span class="bld">Anatthatakathinassapi pañca māse pāpuṇātī</span>ti vassāvāsikalābhavasena uppannattā anatthatakathinassapi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘idha-saddena niyamitattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ. Tathā hi idha-saddena aniyametvāpi ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vā ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vā antohemante vassāvāsikalābhavasena dinnaṃ cīvaraṃ anatthatakathinassapi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti, teneva <a name="V3.0312"></a> parato aṭṭhasu mātikāsu ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa detī’’ti imassa mātikāpadassa vinicchaye (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ <a name="M3.0342"></a> demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā, atītavassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tato para</span>nti pañcamāsato paraṃ, gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti attho.</p>
  1664. <p class="bodytext">‘‘Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ ‘‘udāhu anāgatavasse’’ti imassānantaraṃ daṭṭhabbaṃ. Gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāya uppannameva hi piṭṭhisamaye uppannattā ‘‘kiṃ atītavasse idaṃ vassāvāsika’’ntiādinā pucchitabbaṃ, teneva paratopi vakkhati ‘‘gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya vutte pana mātikā āropetabbā ‘atītavassāvāsassa pañca māsā atikkantā, anāgato cātumāsaccayena bhavissati, kataravassāvāsassa desī’ti. Sace ‘atītavassaṃvutthānaṃ dammī’ti vadati, taṃantovassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379). Potthakesu pana ‘‘anatthatakathinassapi pañca māse pāpuṇātī’’ti imassānantaraṃ ‘‘kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ likhanti, taṃ na yujjati. Na hi piṭṭhisamaye uppannaṃ sandhāya ‘‘anatthatakathinassapi pañca māse pāpuṇātī’’ti vuttaṃ, na ca piṭṭhisamaye uppannaṃ vutthavassasseva pāpuṇāti, sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti, teneva parato vakkhati ‘‘asukavihāre vassaṃvutthasaṅghassāti vadati, tatra vassaṃvutthānameva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti (mahāva. aṭṭha. 379).</p>
  1665. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitikā pana na tiṭṭhatī</span>ti ettha aṭṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace eko bhikkhu āgacchati, majjhe chinditvā dvīhipi gahetabbaṃ. Ṭhitāya pana ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace navakataro āgacchati, ṭhitikā heṭṭhā gacchati. Sace vuḍḍhataro āgacchati, ṭhitikā uddhamārohati. Atha añño natthi, puna attano pāpetvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Duggahitāni hontī</span>ti ettha saṅghikāneva hontīti adhippāyo. <span class="bld">Gahitameva nāmā</span>ti ‘‘imassa idaṃ patta’’nti kiñcāpi na viditaṃ, te pana bhāgā atthato tesaṃ pattāyevāti adhippāyo. <span class="bld">Itovā</span>ti therānaṃ dātabbatoyeva.</p>
  1666. <p class="centered">Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1667. <p class="subhead">Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1668. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Sattāhavārena</span> <a name="M3.0343"></a><a name="V3.0313"></a> <span class="bld">aruṇameva uṭṭhāpetī</span>ti etaṃ vacanamattameva ekasmiṃ vihāre sattāhakiccābhāvato. <span class="bld">Ida</span>nti ekādhippāyadānaṃ. <span class="bld">Nānālābhehī</span>tiādīsu nānā visuṃ visuṃ lābho etesūti nānālābhā, dve vihārā, tehi <span class="bld">nānālābhehi</span>. Nānā visuṃ visuṃ pākārādīhi paricchinno upacāro etesanti nānūpacārā, tehi <span class="bld">nānūpacārehi. Ekasīmavihārehī</span>ti ekūpacārasīmāyaṃ dvīhi vihārehi.</p>
  1669. <p class="subhead">Gilānavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1670. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Palipanno</span>ti nimuggo, makkhitoti attho. <span class="bld">Uccāretvā</span>ti ukkhipitvā. <span class="bld">Samānācariyako</span>ti ettha sacepi ekassa ācariyassa eko antevāsiko hoti, eko saddhivihāriko, etepi aññamaññaṃ samānācariyakā evāti vadanti.</p>
  1671. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Bhesajjaṃ yojetuṃ asamattho hotī</span>ti vejjena ‘‘idañcidañca bhesajjaṃ gahetvā iminā yojetvā dātabba’’nti vutte tathā kātuṃ asamatthoti attho. <span class="bld">Nīhātu</span>nti nīharituṃ, chaḍḍetunti attho.</p>
  1672. <p class="subhead">Matasantakakathāvaṇṇanā</p>
  1673. <p class="bodytext"><a name="para367-369"></a><span class="paranum">367-369</span>. <span class="bld">Bhikkhussa kālakate</span>ti ettha <span class="bld">kālakata</span>-saddo bhāvasādhanoti āha <span class="bld">‘‘kālakiriyāyā’’</span>ti. <span class="bld">Tattha tattha saṅghassā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ vihāre saṅghassa.</p>
  1674. <p class="subhead">Saṅghe bhinne cīvaruppādakathāvaṇṇanā</p>
  1675. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Yattha pana dakkhiṇodakaṃ pamāṇa</span>nti bhikkhū yasmiṃ raṭṭhe dakkhiṇodakapaaggahaṇamattenapi deyyadhammassa sāmino hontīti adhippāyo. <span class="bld">Parasamudde</span>ti jambudīpe.</p>
  1676. <p class="bodytext"><a name="para378"></a><span class="paranum">378</span>. <span class="bld">Matakacīvaraṃ adhiṭṭhātī</span>ti ettha maggaṃ gacchanto tassa kālakiriyaṃ sutvā avihāraṭṭhāne <a name="V3.0314"></a> ce dvādasaratanabbhantare aññesaṃ bhikkhūnaṃ abhāvaṃ ñatvā ‘‘idaṃ cīvaraṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’ti adhiṭṭhāti, svādhiṭṭhitaṃ.</p>
  1677. <p class="subhead">Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā</p>
  1678. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Puggalādhiṭṭhānanayena</span> <a name="M3.0344"></a> <span class="bld">vutta</span>nti ‘‘sīmāyadāna’’ntiādinā vattabbe ‘‘sīmāya detī’’tiādi puggalādhiṭṭhānanayena vuttaṃ. <span class="bld">Parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā</span>ti iminā aparikkhittassa vihārassa dhuvasannipātaṭṭhānādito paṭhamaleḍḍupātassa anto upacārasīmāti dasseti. Idāni dutiyaleḍḍupātassa antopi upacārasīmāyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Dhuvasannipātaṭṭhānampi pariyantagatameva gahetabbaṃ. Bhikkhunīnaṃ ārāmappavesanasenāsanāpucchanādi parivāsamānattārocanavassacchedanissayasenāsanaggāhādi vidhānanti idaṃ sabbaṃ imissāyeva upacārasīmāya vasena veditabbaṃ. Lābhatthāya ṭhapitasīmā <span class="bld">lābhasīmā</span>. Samānasaṃvāsaavippavāsasīmāsu dinnassa idaṃ nānattaṃ – ‘‘avippavāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ gāmaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? ‘‘Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti vuttattā. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāya dammī’’ti dinnaṃ pana gāme ṭhitānampi pāpuṇātīti.</p>
  1679. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhādhivuttho</span>ti buddhena bhagavatā adhivuttho. <span class="bld">Ekasmi</span>nti ekasmiṃ vihāre. <span class="bld">Pākavaṭṭa</span>nti dānavaṭṭaṃ. <span class="bld">Vattatī</span>ti pavattati. <span class="bld">Paṃsukūlikānampi vaṭṭatī</span>ti ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avatvā ‘‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ demā’’ti vuttattā paṃsukūlikānaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Vicāritamevā</span>ti upāhanatthavikādīnamatthāya vicāritameva.</p>
  1680. <p class="bodytext"><span class="bld">Upaḍḍhaṃ dātabba</span>nti yaṃ ubhatosaṅghassa dinnaṃ, tato upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ, upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbaṃ. Sacepi eko bhikkhu hoti ekā vā bhikkhunī, antamaso anupasampannassapi upaḍḍhameva dātabbaṃ. <span class="bld">‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte pana puggalo visuṃ na labhatī</span>ti idaṃ aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ. Na hettha visesakāraṇaṃ upalabbhati. Tathā hi ‘‘ubhatosaṅghassa ca tuyhañca dammī’’ti vutte sāmaññavisesavacanehi saṅgahitattā yathā puggalo visuṃ labhati, evamidhāpi ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti sāmaññavisesavacanasabbhāvato bhavitabbameva visuṃ puggalapaṭivīsenāti viññāyati, tasmā aṭṭhakathāvacanamevettha pamāṇaṃ. <span class="bld">Pāpuṇanaṭṭhānato ekameva labhatī</span>ti attano vassaggena pattaṭṭhānato ekameva <a name="M3.0345"></a> koṭṭhāsaṃ labhati. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘kasmā? Bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’</span>ti, bhikkhusaṅghaggahaṇeneva puggalassapi gahitattāti <a name="V3.0315"></a> adhippāyo. <span class="bld">Bhikkhusaṅghassa harāti vuttepi haritabba</span>nti īdisaṃ gihiveyyāvaccaṃ na hotīti katvā vuttaṃ.</p>
  1681. <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇaññū vadantī</span>ti idaṃ sanniṭṭhānavacanaṃ, aṭṭhakathāsu anāgatattā pana evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bahiupacārasīmāyaṃ…pe… sabbesaṃ pāpuṇātī</span>ti yattha katthaci vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇātīti adhippāyo. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi (kaṅkhā. aṭṭha. akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘vassaṃvutthasaṅghassā’ti vadati, yattha katthaci vutthavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘vassāvāsassa ananurūpe padese ṭhatvā vuttattā vassaṃvutthānaṃ avutthānañca sabbesaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa dammī’’ti vutte avutthavassānaṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Evaṃ vadatī</span>ti ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa dammī’’ti vadati. <span class="bld">Uddesaṃ gahetuṃ āgato</span>ti tassa santike uddesaṃ agahitapubbassapi uddesaṃ gaṇhissāmīti āgatakālato paṭṭhāya antevāsikabhāvūpagamanato vuttaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  1682. <p class="centered">Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1683. <p class="centered">Cīvarakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1684. <p class="chapter">9. Campeyyakkhandhakaṃ</p>
  1685. <p class="subhead">Kassapagottabhikkhuvatthukathāvaṇṇanā</p>
  1686. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. Campeyyakkhandhake <a name="M3.0346"></a><a name="V3.0316"></a> <span class="bld">campāya</span>nti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā ‘‘campā’’ti saṅkhaṃ agamāsi. <span class="bld">Gaggarāya pokkharaṇiyā tīre</span>ti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā ‘‘gaggarā’’ti laddhavohārā pokkharaṇī atthi, tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ, tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya ‘‘gaggarāya pokkharaṇiyā tīre’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tantibaddho</span>ti <span class="bld">tanti</span> vuccati byāpāro, tattha baddho pasuto ussukkaṃ āpannoti attho, tasmiṃ āvāse akataṃ senāsanaṃ karoti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharoti, kate issaro hotīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ āvāse kattabbattā tantipaṭibaddho’’</span>ti, kattabbakamme ussāhamāpannoti attho.</p>
  1687. <p class="subhead">Ñattivipannakammādikathāvaṇṇanā</p>
  1688. <p class="bodytext"><a name="para385-387"></a><span class="paranum">385-387</span>. <span class="bld">Paṭikkosantesū</span>ti nivārentesu. <span class="bld">Hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthī</span>ti ñattikammassa ekāya eva ñattiyā kattabbattā tato hāpanaṃ na sambhavati, anussāvanāya abhāvato pacchā ñattiṭhapanavasena dvīhi ñattīhi karaṇavasena ca aññathā karaṇaṃ natthi.</p>
  1689. <p class="subhead">Catuvaggakaraṇādikathāvaṇṇanā</p>
  1690. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. Ukkhepanīyakammakato <span class="bld">kammanānāsaṃvāsako,</span> ukkhittānuvattako <span class="bld">laddhinānāsaṃvāsako</span>.</p>
  1691. <p class="subhead">Dvenissāraṇādikathāvaṇṇanā</p>
  1692. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Appatto</span> <a name="V3.0317"></a> <span class="bld">nissāraṇa</span>nti ettha <span class="bld">nissāraṇakammaṃ</span> nāma kuladūsakānaññeva anuññātaṃ, ayañca ‘‘bālo hoti abyatto’’tiādinā niddiṭṭho kuladūsako na hoti, tasmā ‘‘appatto’’ti vutto<a name="M3.0347"></a>. Yadi evaṃ kathaṃ sunissārito hotīti? Bālaabyattatādiyuttassapi kammakkhandhake ‘‘ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 27) vuttattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘tañcesa…pe… tasmā sunissārito hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ta</span>nti pabbājanīyakammaṃ. <span class="bld">Eso</span>ti ‘‘bālo’’tiādinā niddiṭṭho. <span class="bld">Āveṇikena lakkhaṇenā</span>ti pabbājanīyakammassa āveṇikabhūtena kuladūsakabhāvalakkhaṇena.</p>
  1693. <p class="bodytext"><span class="bld">Tañce saṅgho nissāreti, sunissārito</span>ti ettha adhippetassa pabbājanīyakammassa vasena atthaṃ dassetvā idāni yadi ‘‘tañce saṅgho nissāretī’’ti tajjanīyādikammavasena nissāraṇā adhippetā, tadā nissāraṇaṃ sampattoyeva tajjanīyādivasena sunissāritoti byatirekamukhena atthaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘tañce saṅgho nissāretī’’</span>ti ulliṅgetvā attho kathito. Natthi etassa apadānaṃ avakhaṇḍanaṃ āpattipariyantoti <span class="bld">anapadāno. Ekekenapi aṅgena nissāraṇā anuññātā</span>ti kammakkhandhake anuññātā. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1694. <p class="centered">Dvenissāraṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1695. <p class="centered">Campeyyakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1696. <p class="chapter">10. Kosambakakkhandhakaṃ</p>
  1697. <p class="subhead">Kosambakavivādakathāvaṇṇanā</p>
  1698. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. Kosambakakkhandhake <a name="M3.0348"></a><a name="V3.0318"></a> <span class="bld">sace hoti, desessāmī</span>ti subbacatāya sikkhākāmatāya ca āpattiṃ passi. <span class="bld">Natthi āpattī</span>ti anāpattipakkhopi ettha sambhavatīti adhippāyenāha. Sā panāpatti eva. Tenāha <span class="bld">‘‘so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosī’’</span>ti.</p>
  1699. <p class="bodytext"><a name="para453-454"></a><span class="paranum">453-454</span>. <span class="bld">Sambhamaatthavasenā</span>ti turitatthavasena. <span class="bld">‘‘Akāraṇe tumhehi so bhikkhu ukkhitto’’ti vadeyyā</span>ti yasmā pubbe vinayadharassa vacanena ‘‘sace āpatti hoti, desessāmī’’ti anena paṭiññātaṃ, idānipi tasseva vacanena ‘‘asañcicca assatiyā katattā natthettha āpattī’’ti anāpattisaññī, tasmā ‘‘akāraṇe tumhehi so bhikkhu ukkhitto’’ti ukkhepake bhikkhū yadi vadeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Ukkhittānuvattake vā ‘‘tumhe āpattiṃ āpannā’’ti vadeyyā</span>ti yasmā vatthujānanacittenāyaṃ sacittakā āpatti, ayañca udakāvasese udakāvasesasaññī, tasmā sāpattikasseva ‘‘tumhe chandāgatiṃ gacchathā’’ti adhippāyena ‘‘tumhe āpattiṃ āpannā’’ti ukkhittānuvattake vadeyya.</p>
  1700. <p class="bodytext"><a name="para455-456"></a><span class="paranum">455-456</span>. <span class="bld">Kammaṃ kopetī</span>ti ‘‘nānāsaṃvāsakacatuttho ce, bhikkhave, kammaṃ kareyya, akammaṃ na ca karaṇīya’’ntiādivacanato (mahāva. 389) sace saṅgho taṃ gaṇapūrakaṃ katvā kammaṃ kareyya, ayaṃ tattha nisinnopi taṃ kammaṃ kopetīti adhippāyo. <span class="bld">Upacāraṃ muñcitvā</span>ti ettha <span class="bld">upacāro</span> nāma aññamaññaṃ hatthena pāpuṇanaṭṭhānaṃ.</p>
  1701. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. <span class="bld">Bhaṇḍanajātā</span>tiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma, taṃ jātaṃ etesanti <span class="bld">bhaṇḍanajātā,</span> hatthaparāmāsādivasena matthakaṃ patto kalaho jāto etesanti <span class="bld">kalahajātā,</span> viruddhavādabhūtaṃ vādaṃ āpannāti <span class="bld">vivādāpannā. Mukhasattīhī</span>ti vācāsattīhi. <span class="bld">Vitudantā</span>ti vijjhantā<a name="M3.0349"></a>. <a name="V3.0319"></a> <span class="bld">Bhagavantaṃ etadavocā</span>ti ‘‘idha, bhante, kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā’’tiādivacanaṃ avoca, tañca kho neva piyakamyatāya, na bhedādhippāyena, atha kho atthakāmatāya hitakāmatāya. Sāmaggīkārako kiresa bhikkhu, tasmāssa etadahosi ‘‘yathā ime bhikkhū vivādaṃ āraddhā, na sakkā mayā, nāpi aññena bhikkhunā samagge kātuṃ, appeva nāma sadevake loke aggapuggalo bhagavā sayaṃ vā gantvā attano vā santikaṃ pakkosāpetvā etesaṃ bhikkhūnaṃ khantimettāpaṭisaṃyuttaṃ sāraṇīyadhammadesanaṃ kathetvā sāmaggiṃ kareyyā’’ti atthakāmatāya hitakāmatāya gantvā avoca. <span class="bld">Tasmā evamāhā</span>ti atthakāmattā evamāha, na bhagavato vacanaṃ anādiyanto. Ye pana tadā satthu vacanaṃ na gaṇhiṃsu, te kiñci avatvā tuṇhībhūtā maṅkubhūtā aṭṭhaṃsu, tasmā ubhayesampi satthari agāravapaṭipatti nāhosi.</p>
  1702. <p class="centered">Kosambakavivādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1703. <p class="subhead">Dīghāvuvatthukathāvaṇṇanā</p>
  1704. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesī</span>tiādīsu <span class="bld">bhūtapubba</span>nti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ purāvutthaṃ dassento āha. <span class="bld">Aḍḍho</span>ti issaro. Yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti āha <span class="bld">‘‘mahaddhano’’</span>ti. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāma, tasmā pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti <span class="bld">mahābhogo</span>. Mahantaṃ senābalañceva thāmabalañca etassāti <span class="bld">mahabbalo</span>. Mahanto hatthiassādivāhano etassāti <span class="bld">mahāvāhano</span>. Mahantaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ etassāti <span class="bld">mahāvijito. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro</span>ti <span class="bld">koso</span> vuccati bhaṇḍāgārasāragabbho, <span class="bld">koṭṭhaṃ</span> vuccati dhaññassa āṭhapanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ <span class="bld">koṭṭhāgāraṃ,</span> nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso dhaññānañca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho.</p>
  1705. <p class="bodytext">Atha <a name="M3.0350"></a> vā catubbidho koso hatthī assā rathā pattīti. Yathā hi asino tikkhabhāvaparipālako paricchado ‘‘koso’’ti vuccati, evaṃ rañño tikkhabhāvaparipālakattā caturaṅginī senā ‘‘koso’’ti vuccati. Tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti. Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti <span class="bld">paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Caturaṅginiṃ sena</span>nti hatthiassarathapattisaṅkhātehi <a name="V3.0320"></a> catūhi aṅgehi samannāgataṃ senaṃ. <span class="bld">Sannayhitvā</span>ti cammapaṭimuñcanādīhi sannāhaṃ kāretvā. <span class="bld">Abbhuyyāsī</span>ti abhiuyyāsi, abhimukho hutvā nikkhamīti attho. <span class="bld">Ekasaṅghātampī</span>ti ekappahārampi. <span class="bld">Dhovana</span>nti dhovanudakaṃ. <span class="bld">Parinetvā</span>ti nīharitvā. ‘‘Anatthado’’ti vattabbe da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘anatthato’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi.</p>
  1706. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. Vaggabhāvena vā puthu nānā saddo assāti <span class="bld">puthusaddo. Samajano</span>ti bhaṇḍane samajjhāsayo jano.<span class="bld"> Tatthā</span>ti tasmiṃ janakāye. <span class="bld">Ahaṃ bāloti na maññitthā</span>ti bālalakkhaṇe ṭhitopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti na maññi. <span class="bld">Bhiyyo cā</span>ti attano bālabhāvassa ajānanato bhiyyo ca bhaṇḍanassa upariphoṭo viya saṅghabhedassa attano kāraṇabhāvampi uppajjamānaṃ na maññittha nāññāsi.</p>
  1707. <p class="bodytext">Kalahavasena pavattavācāyeva gocarā etesanti <span class="bld">vācāgocarā. Mukhāyāma</span>nti vivadanavasena mukhaṃ āyāmetvā bhāṇino. <span class="bld">Na taṃ jānantī</span>ti taṃ kalahaṃ na jānanti. Kalahaṃ karonto ca taṃ na jānanto nāma natthi. Yathā pana na jānanti, taṃ dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘evaṃ sādīnavo aya’’</span>nti, ayaṃ kalaho nāma attano paresañca atthahāpanato anatthuppādanato diṭṭheva dhamme samparāye ca sādīnavo sadosoti attho. <span class="bld">Taṃ na jānantī</span>ti taṃ kalahaṃ na jānanti. Kathaṃ na jānantīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ sādīnavo aya’’</span>nti, ‘‘evaṃ sādīnavo ayaṃ kalaho’’ti evaṃ taṃ kalahaṃ na jānantīti attho.</p>
  1708. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkocchi ma</span>ntiādīsu <span class="bld">akkocchī</span>ti akkosi. <span class="bld">Avadhī</span>ti pahari. <span class="bld">Ajinī</span>ti kūṭasakkhiotāraṇena vā vādapaṭivādena vā karaṇuttariyakaraṇena vā ajesi. <span class="bld">Ahāsī</span>ti mama santakaṃ pattādīsu kiñcideva avahari<a name="M3.0351"></a>. <span class="bld">Ye ca ta</span>nti ye keci devā vā manussā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā taṃ ‘‘akkocchi ma’’ntiādivatthukaṃ kodhaṃ sakaṭadhuraṃ viya naddhinā pūtimacchādīni viya ca kusādīhi punappunaṃ veṭhentā <span class="bld">upanayhanti</span> upanāhavasena anubandhanti, tesaṃ sakiṃ uppannaṃ veraṃ na sammatīti attho.</p>
  1709. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ca taṃ nupanayhantī</span>ti assatiyā amanasikāravasena vā kammapaccavekkhaṇādivasena vā ye taṃ akkosādivatthukaṃ kodhaṃ ‘‘tayāpi koci niddoso purimabhave akkuṭṭho bhavissati, pahaṭo bhavissati, kūṭasakkhiṃ otāretvā jito bhavissati, kassaci te pasayha kiñci acchinnaṃ bhavissati, tasmā niddoso hutvāpi akkosādīni pāpuṇāsī’’ti evaṃ na upanayhanti<a name="V3.0321"></a>, tesu pamādena uppannampi veraṃ iminā anupanayhanena nirindhano viya jātavedo upasammati.</p>
  1710. <p class="bodytext"><span class="bld">Na hi verena verānī</span>ti yathā hi kheḷasiṅghāṇikādiasucimakkhitaṃ ṭhānaṃ teheva asucīhi dhovanto suddhaṃ niggandhaṃ kātuṃ na sakkoti, atha kho taṃ ṭhānaṃ bhiyyoso mattāya asuddhatarañca duggandhatarañca hoti, evameva akkosantaṃ paccakkosanto paharantaṃ paṭipaharanto verena veraṃ vūpasametuṃ na sakkoti, atha kho bhiyyo verameva karoti. Iti verāni nāma verena kismiñcipi kāle na sammanti, atha kho vaḍḍhantiyeva. <span class="bld">Averena ca sammantī</span>ti yathā pana tāni kheḷādīni asucīni vippasannena udakena dhoviyamānāni nassanti, taṃ ṭhānaṃ suddhaṃ hoti niggandhaṃ, evameva averena khantimettodakena yonisomanasikārena paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇena verāni vūpasammanti paṭippassambhanti abhāvaṃ gacchanti. <span class="bld">Esa dhammo sanantano</span>ti esa averena verūpasamanasaṅkhāto porāṇako dhammo sabbesaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ gatamaggo.</p>
  1711. <p class="bodytext"><span class="bld">Na jānantī</span>ti aniccasaññaṃ na paccupaṭṭhāpentīti adhippāyo. <span class="bld">Tato sammanti medhagā</span>ti tato tasmā kāraṇā medhagā kalahā sammanti vūpasamaṃ gacchanti. Kathaṃ te sammantīti āha <span class="bld">‘‘evañhī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">evañhi te jānantā</span>ti te paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti evaṃ jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya <a name="M3.0352"></a> paṭipajjanti, atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammantīti adhippāyo.</p>
  1712. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesampi hoti saṅgatī</span>ti ye mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chindanti, pāṇe haranti, gavādīni ca pasayha gaṇhanti, evaṃ raṭṭhaṃ vilumpamānānaṃ tesampi saṅgati hoti, kimaṅgaṃ pana tumhākaṃ na siyāti adhippāyo.</p>
  1713. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā</span>ti ‘‘bālasahāyatāya ime bhikkhū kalahapasutā, paṇḍitasahāyānaṃ pana idaṃ na siyā’’ti paṇḍitasahāyassa bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. <span class="bld">Nipaka</span>nti nepakkapaññāya samannāgataṃ. <span class="bld">Sādhuvihāri dhīra</span>nti bhaddakavihāriṃ paṇḍitaṃ. <span class="bld">Pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā</span>ti sīhabyagghādayo pākaṭaparissaye ca rāgabhayadosabhayādayo paṭicchannaparissaye cāti sabbeva parissaye abhibhavitvā.</p>
  1714. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekakā</span> <a name="V3.0322"></a> <span class="bld">cariṃsū</span>ti ‘‘idaṃ rajjaṃ nāma mahantaṃ pamādaṭṭhānaṃ, kiṃ amhākaṃ rajjena kāritenā’’ti raṭṭhaṃ pahāya tato mahāaraññaṃ pavisitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā catūsu iriyāpathesu ekakā cariṃsūti attho.</p>
  1715. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekassa caritaṃ seyyo</span>ti pabbajitassa pabbajitakālato paṭṭhāya ekībhāvābhiratassa ekakasseva caritaṃ seyyoti attho. <span class="bld">Natthi bāle sahāyatā</span>ti cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ dasa kathāvatthūni terasa dhutaguṇā vipassanāñāṇaṃ cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā amatamahānibbānanti ayaṃ sahāyatā nāma, sā bālaṃ nissāya adhigantuṃ na sakkāti natthi bāle sahāyatā. Mātaṅgo araññe <span class="bld">mātaṅgaraññe</span>ti saralopena sandhi. ‘‘Mātaṅgarañño’’tipi pāṭho, araññako mātaṅgo viyāti attho. <span class="bld">Mātaṅga</span>-saddeneva hatthibhāvassa vuttattā nāgavacanaṃ tassa mahattavibhāvanatthanti āha <span class="bld">‘‘nāgoti mahantādhivacanameta’’</span>nti. Mahantapariyāyo hi <span class="bld">nāga</span>-saddo hoti ‘‘etaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino’’tiādīsu (udā. 35).</p>
  1716. <p class="centered">Dīghāvuvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1717. <p class="subhead">Bālakaloṇakagamanakathāvaṇṇanā</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para465"></a><span class="paranum">465</span>. <span class="bld">Bālakaloṇakāragāmo</span>ti <a name="M3.0353"></a> upāligahapatissa evaṃnāmako bhogagāmo. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti dhammasenāpatimahāmoggallānattheresu vā asītimahāsāvakesu vā antamaso dhammabhaṇḍāgārikaṃ ānandattherampi kañci anāmantetvā sayameva pattacīvaramādāya anīkanissaṭo hatthī viya yūthanissaṭo kāḷasīho viya vātacchinno valāhako viya ca ekakova upasaṅkami. Kasmā upasaṅkami? Gaṇe kirassa ādīnavaṃ disvā ekavihāriṃ bhikkhuṃ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādipīḷito uṇhādiṃ patthayamāno viya upasaṅkami. Atha vā bhagavatā so ādīnavo pageva pariññāto, na tena satthā nibbinno, tasmiṃ pana antovasse keci buddhaveneyyā nāhesuṃ, tena aññattha gamanaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ damanupāyoti pālileyyakaṃ uddissa gacchanto ekavihāriṃ āyasmantaṃ bhaguṃ sampahaṃsetuṃ tattha gato. Evaṃ gate ca satthari pañcasatā bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu ‘‘āvuso ānanda satthā ekakova gato, mayaṃ anubandhissāmā’’ti. ‘‘Āvuso, yadā bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ adutiyo gacchati, tadā ekacārikaṃ <a name="V3.0323"></a> carituṃ bhagavato ajjhāsayo, sāvakena nāma satthu ajjhāsayānurūpaṃ paṭipajjitabbaṃ, tasmā na imesu divasesu bhagavā anugantabbo’’ti nivāresi, sayampi nānugañchi. <span class="bld">Dhammiyā kathāyā</span>ti ekībhāve ānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammakathāya.</p>
  1719. <p class="centered">Bālakaloṇakagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1720. <p class="subhead">Pācīnavaṃsadāyagamanakathāvaṇṇanā</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. <span class="bld">Yena pācīnavaṃsadāyo</span>ti tattha kasmā upasaṅkami? Yathā nāma jighacchitassa bhojane, pipāsitassa pānīye, sītena phuṭṭhassa uṇhe, uṇhena phuṭṭhassa sīte, dukkhitassa sukhe abhiruci uppajjati, evameva bhagavato kosambake bhikkhū aññamaññaṃ vivādāpanne asamaggavāsaṃ vasante, samaggavāsaṃ <a name="M3.0354"></a> vasante āvajjentassa ime tayo kulaputtā āpāthamāgamiṃsu, atha nesaṃ paggaṇhitukāmo upasaṅkami ‘‘evāyaṃ paṭipattianukkamena kosambakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayanūpāyo hotī’’ti. <span class="bld">Viharantī</span>ti sāmaggirasaṃ anubhavamānā viharanti.</p>
  1722. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāyapālo</span>ti (ma. ni. aṭṭha. 1.325) araññapālo. So araññaṃ yathā icchiticchitappadesena manussā pavisitvā tattha pupphaṃ vā phalaṃ vā niyyāsaṃ vā dabbasambhāraṃ vā na haranti, evaṃ vatiyā parikkhittassa araññassa yojite dvāre nisīditvā araññaṃ rakkhati, tasmā ‘‘dāyapālo’’ti vutto. <span class="bld">Attakāmarūpā viharantī</span>ti attano hitaṃ kāmayamānasabhāvā hutvā viharanti. Yo hi imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammadūtakammapahiṇagamanādīnaṃ vasena ekavīsatianesanāhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na attakāmarūpo nāma. Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā ekavīsatianesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyadhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmantaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā samāpattiyo nibbattetvā vipassanāya kammaṃ kurumāno vicarati, ayaṃ attakāmo nāma. Tepi tayo kulaputtā evarūpā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘attakāmarūpā viharantī’’ti.</p>
  1723. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā tesaṃ aphāsumakāsī</span>ti tesaṃ aphāsukaṃ mā akāsīti bhagavantaṃ vāresi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ime kulaputtā samaggā viharanti, ekaccassa ca gataṭṭhāne <a name="V3.0324"></a> bhaṇḍanakalahavivādā vattanti, tikhiṇasiṅgo caṇḍagoṇo viya ovijjhanto vicarati, athekamaggena dvinnaṃ gamanaṃ na hoti, kadāci ayampi evaṃ karonto imesaṃ kulaputtānaṃ samaggavāsaṃ bhindeyya, pāsādiko ca panesa suvaṇṇavaṇṇo rasagiddho maññe, gatakālato paṭṭhāya paṇītadāyakānaṃ attano upaṭṭhākānaṃ vaṇṇakathanādīhi imesaṃ kulaputtānaṃ appamādavihāraṃ bhindeyya, vasanaṭṭhānāni cāpi etesaṃ kulaputtānaṃ nibaddhāni paricchinnāni tissova paṇṇasālā tayo caṅkamā tīṇi divāṭṭhānāni tīṇi mañcapīṭhāni, ayaṃ pana samaṇo mahākāyo vuḍḍhataro maññe bhavissati, so akāle ime kulaputte senāsanā vuṭṭhapessati, evaṃ sabbathāpi etesaṃ aphāsu bhavissatī’’ti. Taṃ anicchanto ‘‘mā tesaṃ aphāsumakāsī’’ti bhagavantaṃ vāreti.</p>
  1724. <p class="bodytext">Kiṃ <a name="M3.0355"></a> panesa jānanto vāresi ajānantoti? Ajānanto. Sammāsambuddho hi nāma yadā anekabhikkhusahassaparivāro byāmappabhāya asītianubyañjanehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā ca buddhānubhāvaṃ dassento vicarati, tadā ‘‘ko eso’’ti apucchitvāva jānitabbo hoti. Tadā pana bhagavā ‘‘māssu koci mama buddhānubhāvaṃ aññāsī’’ti tathārūpena iddhābhisaṅkhārena sabbampi taṃ buddhānubhāvaṃ cīvaragabbhena viya paṭicchādetvā valāhakagabbhena paṭicchanno puṇṇacando viya sayameva pattacīvaramādāya aññātakavesena agamāsi. Iti taṃ ajānantova dāyapālo vāresi.</p>
  1725. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadavocā</span>ti thero kira ‘‘mā samaṇā’’ti dāyapālassa kathaṃ sutvā cintesi ‘‘mayaṃ tayo janā idha viharāma, añño pabbajito nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṃ katheti, ko nu kho bhavissatī’’ti divāṭṭhānato uṭṭhāya dvāre ṭhatvā maggaṃ olokento bhagavantaṃ addasa. Bhagavāpi therassa saha dassaneneva sarīrobhāsaṃ muñci, asītianubyañjanavirājitā byāmappabhā pasāritasuvaṇṇapaṭo viya virocittha. Thero ‘‘ayaṃ dāyapālo phaṇakataāsīvisaṃ gīvāya gahetuṃ hatthaṃ pasārento viya loke aggapuggalena saddhiṃ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṃ kathetī’’ti nivārento etaṃ ‘‘māvuso, dāyapālā’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
  1726. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti kasmā bhagavato paccuggamanaṃ akatvāva upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi ‘‘mayaṃ tayo janā samaggavāsaṃ vasāma, sacāhaṃ ekakova paccuggamanaṃ karissāmi, samaggavāso nāma na bhavissati, piyamitte gahetvāva paccuggamanaṃ karissāmi. Yathā ca bhagavā <a name="V3.0325"></a> mayhaṃ piyo, evaṃ sahāyānampi me piyo’’ti tehi saddhiṃ paccuggamanaṃ kātukāmo sayaṃ akatvā upasaṅkami. Keci pana ‘‘tesaṃ therānaṃ paṇṇasāladvāre caṅkamanakoṭiyā bhagavato āgamanamaggo hoti, tasmā thero tesaṃ saññaṃ dadamānova gato’’ti vadanti. <span class="bld">Abhikkamathā</span>ti ito āgacchatha. <span class="bld">Pāde pakkhālesī</span>ti vikasitapadumasannibhehi jālahatthehi maṇivaṇṇaṃ udakaṃ gahetvā suvaṇṇavaṇṇesu piṭṭhipādesu udakaṃ āsiñcitvā pādena pādaṃ ghaṃsento pakkhālesi. Buddhānaṃ <a name="M3.0356"></a> kāye rajojallaṃ nāma na upalimpati, kasmā pakkhālesīti? Sarīrassa utuggahaṇatthaṃ tesañca cittasampahaṃsanatthaṃ. Amhehi abhihaṭena udakena bhagavā pāde pakkhālesi, paribhogaṃ akāsīti tesaṃ bhikkhūnaṃ balavasomanassavasena cittaṃ pīṇitaṃ hoti, tasmā pakkhālesi.</p>
  1727. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavocā</span>ti so kira tesaṃ vuḍḍhataro, tassa saṅgahe kate sesānaṃ katova hotīti theraññeva etaṃ ‘‘kacci vo anuruddhā’’tiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Anuruddhā</span>ti vā ekasesanayena vuttaṃ virūpekasesassapi icchitabbattā, evañca katvā bahuvacananiddeso ca samatthito hoti. <span class="bld">Kaccī</span>ti pucchanatthe nipāto. <span class="bld">Vo</span>ti sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci anuruddhā tumhākaṃ khamanīyaṃ, iriyāpatho vo khamati, kacci yāpanīyaṃ, kacci vo jīvitaṃ yāpeti ghaṭiyati, kacci piṇḍakena na kilamatha, kacci tumhākaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sampatte vo disvā manussā uḷuṅkayāguṃ vā kaṭacchubhikkhaṃ vā dātabbaṃ maññantīti bhikkhācāravattaṃ pucchati. Kasmā? Yasmā paccayena akilamantena sakkā samaṇadhammo kātuṃ, vattameva vā etaṃ pabbajitānaṃ.</p>
  1728. <p class="bodytext">Atha tena paṭivacane dinne ‘‘anuruddhā tumhe rājapabbajitā mahāpuññā, manussā tumhākaṃ araññe vasantānaṃ adatvā kassa aññassa dātabbaṃ maññissanti, tumhe pana etaṃ bhuñjitvā kiṃ nu kho migapotakā viya aññamaññaṃ ghaṭṭentā viharatha, udāhu sāmaggibhāvo vo atthī’’ti sāmaggirasaṃ pucchanto <span class="bld">‘‘kacci pana vo anuruddhā samaggā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">khīrodakībhūtā</span>ti yathā khīrañca udakañca aññamaññaṃ saṃsandati, visuṃ na hoti, ekattaṃ viya upeti, kacci evaṃ sāmaggivasena ekattupagatacittuppādā viharathāti pucchati. <span class="bld">Piyacakkhūhī</span>ti mettacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā olokanato piyabhāvadīpakāni cakkhūni piyacakkhūni nāma, ‘‘kacci tathārūpehi cakkhūhi aññamaññaṃ passantā viharathā’’ti pucchati. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃsena mayaṃ bhanteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yathā kathaṃ panā</span>ti ettha <span class="bld">yathā</span>ti nipātamattaṃ, <span class="bld">katha</span>nti <a name="V3.0326"></a> kāraṇapucchā, kathaṃ pana tumhe evaṃ viharatha, kena kāraṇena viharatha, taṃ me kāraṇaṃ brūhīti vuttaṃ hoti.</p>
  1729. <p class="bodytext"><span class="bld">Mettaṃ</span> <a name="M3.0357"></a> <span class="bld">kāyakamma</span>nti mettacittavasena pavattaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Āvi ceva raho cā</span>ti sammukhā ceva parammukhā ca. Itaresupi eseva nayo. Tattha sammukhā kāyavacīkammāni sahavāse labbhanti, itarāni vippavāse, manokammaṃ sabbattha labbhati. Yañhi saheva vasantesu ekena mañcapīṭhaṃ vā dārubhaṇḍaṃ vā mattikābhaṇḍaṃ vā bahi dunnikkhittaṃ hoti, taṃ disvā ‘‘kenidaṃ vaḷañjita’’nti avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittaṃ viya gahetvā paṭisāmentassa paṭijaggitabbayuttaṃ vā pana ṭhānaṃ paṭijaggantassa sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ pakkante tena dunnikkhittaṃ senāsanaparikkhāraṃ tatheva nikkhipantassa paṭijaggitabbayuttaṃ vā pana ṭhānaṃ paṭijaggantassa parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Sahavasantassa pana therehi saddhiṃ madhuraṃ sammodanīyakathaṃ paṭisanthārakathaṃ sāraṇīyakathaṃ dhammakathaṃ sarabhaññaṃ sākacchaṃ pañhapucchanaṃ pañhavissajjananti evamādikaraṇe sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Theresu pana pakkantesu ‘‘mayhaṃ piyasahāyo nandiyatthero kimilatthero evaṃ sīlasampanno evaṃ ācārasampanno’’tiādiguṇakathane parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. ‘‘Mayhaṃ piyamitto nandiyatthero kimilatthero avero hotu abyāpajjo sukhī’’ti evaṃ samannāharato pana sammukhāpi parammukhāpi mettaṃ manokammaṃ hotiyeva.</p>
  1730. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānā hi kho no bhante kāyā</span>ti ayañhi kāyo piṭṭhaṃ viya mattikā viya ca omadditvā ekato kātuṃ na sakkā. <span class="bld">Ekañca pana maññe citta</span>nti cittaṃ pana no attano viya aññamaññassa hitabhāvena avirodhabhāvena bhedābhāvena samaggabhāvena ekamevāti dasseti. Kathaṃ panete sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā itaresaṃ cittavasena vattiṃsūti? Ekassa patte malaṃ uṭṭhahati, ekassa cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ hoti, ekassa paribhaṇḍakammaṃ hoti. Tattha yassa patte malaṃ uṭṭhitaṃ, tena ‘‘mamāvuso patte malaṃ uṭṭhitaṃ, pacituṃ vaṭṭatī’’ti vutte itare ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ dhovitabbaṃ, mayhaṃ paribhaṇḍaṃ kātabba’’nti avatvā araññaṃ pavisitvā dārūni āharitvā bhinditvā pattakaṭāhe bahalatanumattikāhi lepaṃ katvā pattaṃ pacitvā tato paraṃ cīvaraṃ vā dhovanti, paribhaṇḍaṃ vā karonti. ‘‘Mamāvuso cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ, dhovituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘mama paṇṇasālā uklāpā, paribhaṇḍaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṭhamataraṃ ārocitepi eseva nayo.</p>
  1731. <p class="bodytext">Idāni <a name="M3.0358"></a> tesaṃ appamādalakkhaṇaṃ pucchanto <span class="bld">‘‘kacci pana vo anuruddhā’’</span>tiādimāha. Tattha <a name="V3.0327"></a> <span class="bld">vo</span>ti nipātamattaṃ, paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. <span class="bld">Amhāka</span>nti amhesu tīsu janesu. <span class="bld">Piṇḍāya paṭikkamatī</span>ti gāme piṇḍāya caritvā paccāgacchati. <span class="bld">Avakkārapāti</span>nti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṃ samuggapātiṃ dhovitvā ṭhapeti. <span class="bld">Yo pacchā</span>ti te kira therā na ekatova bhikkhācāraṃ pavisanti. Phalasamāpattiratā hete pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā vattapaṭipattiṃ pūretvā senāsanaṃ pavisitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdanti. Tesu yo paṭhamataraṃ nisinno attano kālaparicchedavasena paṭhamataraṃ uṭṭhāti, so piṇḍāya caritvā paṭinivatto bhattakiccaṭṭhānaṃ āgantvā jānāti ‘‘dve bhikkhū pacchato, ahaṃ paṭhamataraṃ āgato’’ti. Atha pattaṃ pidahitvā āsanapaññāpanādīni katvā yadi patte paṭivīsamattameva hoti, nisīditvā bhuñjati, yadi atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pātiṃ pidhāya bhuñjati, katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā pattacīvaraṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisati.</p>
  1732. <p class="bodytext">Dutiyopi āgantvāva jānāti ‘‘eko paṭhamaṃ āgato, eko pacchato’’ti. So sace patte bhattaṃ pamāṇameva hoti, bhuñjati. Sace mandaṃ, avakkārapātito gahetvā bhuñjati. Sace atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pamāṇameva bhuñjitvā purimatthero viya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Tatiyopi āgantvāva jānāti ‘‘dve paṭhamaṃ āgatā, ahaṃ pacchimo’’ti. Sopi dutiyatthero viya bhuñjitvā katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā āsanāni ukkhipitvā paṭisāmeti, pānīyaghaṭe vā paribhojanīyaghaṭe vā avasesaudakaṃ chaḍḍetvā ghaṭe nikujjitvā avakkārapātiyaṃ sace avasesabhattaṃ hoti, taṃ vuttanayena jahitvā pātiṃ dhovitvā paṭisāmeti, bhattaggaṃ sammajjati, so kacavaraṃ chaḍḍetvā sammajjaniṃ ukkhipitvā upacikāhi muttaṭṭhāne ṭhapetvā pattacīvaramādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Idaṃ therānaṃ bahivihāre araññe bhattakiccakaraṇaṭṭhāne bhojanasālāya vattaṃ. Idaṃ sandhāya ‘‘yo pacchā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  1733. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span> <a name="M3.0359"></a> <span class="bld">passatī</span>tiādi pana nesaṃ antovihāre vattanti veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">vaccaghaṭa</span>nti ācamanakumbhiṃ. <span class="bld">Ritta</span>nti rittakaṃ. <span class="bld">Tuccha</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Avisayha</span>nti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ atibhāriyaṃ. <span class="bld">Hatthavikārenā</span>ti hatthasaññāya. Te kira pānīyaghaṭādīsu yaṃkiñci tucchakaṃ gahetvā pokkharaṇiṃ gantvā anto ca bahi ca dhovitvā udakaṃ parissāvetvā tīre ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ hatthavikārena āmantenti, odissa vā anodissa vā saddaṃ na karonti. Kasmā odissa na karonti? Tañhi bhikkhuṃ saddo bādheyyāti. Kasmā anodissa na <a name="V3.0328"></a> karonti? Anodissa sadde dinne ‘‘ahaṃ pure, ahaṃ pure’’ti dvepi nikkhameyyuṃ. Tato dvīhi kattabbakamme tatiyassa kammacchedo bhaveyya. Saṃyatapadasaddo pana hutvā aparassa bhikkhuno divāṭṭhānasantikaṃ gantvā tena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā hatthasaññaṃ karoti, tāya saññāya itaro āgacchati, tato dve janā hatthena hatthaṃ saṃsibbantā dvīsu hatthesu ṭhapetvā uṭṭhāpenti. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhāpemā’’</span>ti.</p>
  1734. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcāhikaṃ kho panā</span>ti cātuddase pannarase aṭṭhamiyanti idaṃ tāva pakatidhammassavanameva, taṃ akhaṇḍaṃ katvā pañcame pañcame divase dve therā nātivikāle nahāyitvā anuruddhattherassa vasanaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha tayopi nisīditvā tiṇṇaṃ piṭakānaṃ aññatarasmiṃ aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti, aññamaññaṃ vissajjenti. Tesaṃ evaṃ karontānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettāvatā therena bhagavatā appamādalakkhaṇaṃ pucchitena pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjitaṃ hoti. Aññesañhi bhikkhūnaṃ bhikkhācārapavisanakālo nikkhamanakālo nivāsanaparivattanaṃ cīvarapārupanaṃ antogāme piṇḍāya caraṇaṃ dhammakathanaṃ anumodanaṃ antogāmato nikkhamitvā bhattakiccakaraṇaṃ pattadhovanaṃ pattaosāpanaṃ pattacīvarapaṭisāmananti papañcakaraṇaṭṭhānāni etāni. Tasmā thero ‘‘amhākaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ muñcitvā vissaṭṭhakathāpavattanena kammaṭṭhāne pamajjanaṭṭhānāni, tatthāpi mayaṃ, bhante, kammaṭṭhānaviruddhaṃ na paṭipajjāmā’’ti aññesaṃ pamādaṭṭhānesuyeva sikhāppattaṃ attano appamādalakkhaṇaṃ vissajjesi. Imināva etāni ṭhānāni muñcitvā aññattha vihārasamāpattīnaṃ avaḷañjanavasena pamādakālo nāma amhākaṃ natthīti dīpeti.</p>
  1735. <p class="centered">Pācīnavaṃsadāyagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1736. <p class="subhead">Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā</p>
  1737. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Dhammiyā</span> <a name="M3.0360"></a> <span class="bld">kathāyā</span>ti samaggavāse ānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammakathāya. <span class="bld">Anupubbena</span> (udā. aṭṭha. 35) <span class="bld">cārikaṃ caramāno</span>ti anukkamena gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ caramāno. <span class="bld">Yena pālileyyakaṃ tadavasarī</span>ti ekakova yena pālileyyakagāmo, taṃ avasari. Pālileyyakagāmavāsinopi paccuggantvā bhagavato dānaṃ datvā pālileyyakagāmassa avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha bhagavā vasatū’’ti yācitvā vāsayiṃsu. <span class="bld">Bhaddasālo</span>ti pana tattheko manāpo laṭṭhiko sālarukkho. Bhagavā taṃ gāmaṃ upanissāya <a name="V3.0329"></a> vanasaṇḍe paṇṇasālāya samīpe tasmiṃ rukkhamūle vihāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle’’</span>ti.</p>
  1738. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho bhagavato rahogatassā</span>tiādi bhagavato vivekasukhapaccavekkhaṇadassanaṃ. <span class="bld">Ākiṇṇo na phāsu vihāsi</span>nti sambādhappatto ākiṇṇo vihāsiṃ. Kiṃ pana bhagavato sambādho atthi saṃsaggo vāti? Natthi. Na hi koci bhagavantaṃ anicchāya upasaṅkamituṃ sakkoti. Durāsadā hi buddhā bhagavanto sabbattha ca anupalittā, hitesitāya pana sattesu anukampaṃ upādāya ‘‘mutto mocessāmī’’ti paṭiññānurūpaṃ caturoghanittharaṇatthaṃ aṭṭhannaṃ parisānaṃ attano santikaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ adhivāseti, sayañca mahākaruṇāsamussāhito kālaññū hutvā tattha upasaṅkamīti idaṃ sabbabuddhānaṃ āciṇṇaṃ. Nāyamidha ākiṇṇavihāro adhippeto, idha pana tehi kalahakārakehi kosambakabhikkhūhi saddhiṃ ekavihāre vāsaṃ vihāsi, tadā vinetabbābhāvato ākiṇṇavihāraṃ katvā vuttaṃ ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo na phāsu vihāsi’’nti. Tenevāha <span class="bld">‘‘tehi kosambakehi bhikkhūhi bhaṇḍanakārakehī’’</span>tiādi.</p>
  1739. <p class="bodytext"><span class="bld">Daharapotakehī</span>ti daharehi hatthipotakehi, ye bhiṅkātipi vuccanti. <span class="bld">Tehī</span>ti hatthiādīhi. <span class="bld">Kaddamodakānī</span>ti kaddamamissāni udakāni. <span class="bld">Ogāhā</span>ti ettha ‘‘ogāha’’ntipi pāḷi. <span class="bld">Assā</span>ti hatthināgassa. <span class="bld">Upanighaṃsantiyo</span>ti ghaṭṭentiyo. Upanighaṃsiyamānopi attano uḷārabhāvena <a name="M3.0361"></a> na kujjhati, tena tā ghaṃsantiyeva. <span class="bld">Vūpakaṭṭho</span>ti vūpakaṭṭho dūrībhūto.</p>
  1740. <p class="bodytext"><span class="bld">Yūthā</span>ti hatthighaṭāya. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti so kira hatthināgo yūthavāse ukkaṇṭhito taṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭho. Tattha bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā pasannacitto bhagavato santike aṭṭhāsi, tato paṭṭhāya vattasīse ṭhatvā bhaddasālassa paṇṇasālāya ca samantato appaharitaṃ katvā sākhābhaṅgena sammajjati, bhagavato mukhadhovanaṃ deti, nahānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, araññato madhurāni phalāphalāni āharitvā satthu upaneti. Satthā tāni paribhuñjati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’</span>tiādi. So kira soṇḍāya dārūni āharitvā aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ uṭṭhāpetvā dārūni jālāpetvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi vaṭṭetvā soṇḍiyaṃ khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā bhagavato santikaṃ upagantvā tiṭṭhati. Bhagavā ‘‘hatthināgo mama nahānaṃ icchatī’’ti tattha gantvā nahānakiccaṃ karoti. Pānīyepi eseva <a name="V3.0330"></a> nayo. Tasmiṃ pana sītale jāte upasaṅkamati. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’</span>ti.</p>
  1741. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano ca pavivekaṃ viditvā</span>ti kehici anākiṇṇabhāvaladdhaṃ kāyavivekaṃ jānitvā. Itare pana vivekā bhagavato sabbakālaṃ vijjantiyeva. <span class="bld">Imaṃ udānaṃ udānesī</span>ti imaṃ attano hatthināgassa ca vivekābhiratiyā samānajjhāsayabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  1742. <p class="bodytext">Gāthāya pana evamatthayojanā veditabbā (udā. aṭṭha. 35) – <span class="bld">etaṃ īsādantassa</span> rathaīsāsadisadantassa hatthināgassa <span class="bld">cittaṃ nāgena</span> buddhanāgassa <span class="bld">cittena sameti</span> saṃsandati. Kathaṃ sameti ce? <span class="bld">Yadeko ramatī vane,</span> yasmā buddhanāgo ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsi’’nti purimaṃ ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni yathā <span class="bld">eko</span> adutiyo <span class="bld">vane</span> araññe <span class="bld">ramati</span> abhiramati, evaṃ ayampi hatthināgo pubbe <a name="M3.0362"></a> attano hatthiādīhi ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā idāni <span class="bld">eko</span> asahāyo vane ekavihāraṃ <span class="bld">ramati</span> abhinandati, tasmāssa <span class="bld">cittaṃ nāgena sameti,</span> tassa cittena sametīti katvā ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho.</p>
  1743. <p class="centered">Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1744. <p class="subhead">Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1745. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā</span>ti ettha yo senāsanārahassa senāsanaṃ paṭibāhati, tasseva āpatti. Kalahakārakādīnaṃ panettha ‘‘okāso natthī’’tiādikaṃ saṅghassa katikaṃ ārocetvā na paññapentassa ‘‘ahaṃ vuḍḍho’’ti pasayha attanāva attano paññapetvā gaṇhantaṃ ‘‘yuttiyā gaṇhathā’’ti vatvā vārentassa ca natthi āpatti. ‘‘Bhaṇḍanakārakaṃ nikkaḍḍhatīti vacanato kuladūsakassa pabbājanīyakammānuññāya ca idha kalahavūpasamanatthaṃ āgatānaṃ kosambakānampi ‘yathāvuḍḍha’nti avatvā ‘vivitte asati vivittaṃ katvāpi dātabba’nti vuttattā vivittaṃ katvā dentaṃ paṭibāhantasseva āpattī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1746. <p class="subhead">Upālisaṅghasāmaggīpucchāvaṇṇanā</p>
  1747. <p class="bodytext"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V3.0331"></a> <span class="bld">mūlā mūlaṃ gantvā</span>ti mūlato mūlaṃ agantvā. <span class="bld">Atthato apagatā</span>ti sāmaggisaṅkhātaatthato apagatā.</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. Yena naṃ paccatthikā vadeyyuṃ, taṃ na hi hotīti sambandho. <span class="bld">Anapagata</span>nti kāraṇato anapetaṃ, sakāraṇanti vuttaṃ hoti.</p>
  1749. <p class="bodytext"><span class="bld">Usūyāyā</span>ti iminā dosāgatigamanassa saṅgahitattā <span class="bld">‘‘agatigamanenā’’</span>ti avasesaagatigamanaṃ dassitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhahi dūtaṅgehī</span>ti ‘‘sotā ca hoti sāvetā ca uggahetā ca dhāretā ca viññāpetā <a name="M3.0363"></a> ca kusalo ca sahitāsahitadassano ca akalahakārako cā’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi dūtaṅgehi. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1750. <p class="centered">Kosambakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1751. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  1752. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1753. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1754. <p class="chapter">Cūḷavagga-ṭīkā</p>
  1755. <p class="chapter">1. Kammakkhandhakaṃ</p>
  1756. <p class="subhead">Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā</p>
  1757. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Cūḷavaggassa <a name="M3.0365"></a><a name="V3.0332"></a> paṭhame kammakkhandhake tāva ‘‘yaṭṭhiṃ pavesaya, kunte pavesayā’’tiādīsu viya sahacaraṇañāyena ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tiādīsu viya nissitesu nissayavohāravasena vā paṇḍukalohitakanissitā paṇḍukalohitakasaddena vuttāti āha <span class="bld">‘‘tesaṃ nissitakāpi paṇḍukalohitakātveva paññāyantī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭivadathā</span>ti paṭivacanaṃ detha.</p>
  1758. <p class="subhead">Adhammakammadvādasakakathāvaṇṇanā</p>
  1759. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Tīhi</span> <a name="V3.0333"></a> <span class="bld">aṅgehi samannāgata</span>nti paccekaṃ samuditehi vā tīhi aṅgehi samannāgataṃ. Na hi tiṇṇaṃ eva aṅgānaṃ samodhānena adhammakammaṃ hoti, ekenapi hotiyeva. ‘‘Appaṭiññāya kataṃ hotīti lajjiṃ sandhāya vutta’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> kathitaṃ.</p>
  1760. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘adesanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti idaṃ parato ‘‘tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho tajjanīyakammaṃ kareyya, adhisīle sīlavipanno hotī’’ti iminā virujjhati. Adesanāgāminiṃ āpanno hi ‘‘adhisīle sīlavipanno’’ti vuccatīti? Tattha keci vadanti ‘‘tajjanīyakammassa hi visesena bhaṇḍanakārakattaṃ aṅga’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pāḷiyā āgatanidānena sameti, tasmā sabbatikesupi bhaṇḍanaṃ āropetvā bhaṇḍanapaccayā āpannāpattivasena idaṃ kammaṃ kātabbaṃ. Tasmā ‘adhisīle sīlavipanno’ti etthāpi <a name="M3.0366"></a> pubbabhāge vā parabhāge vā codanāsāraṇādikāle bhaṇḍanapaccayā āpannāpattivaseneva kātabbaṃ, na kevalaṃ saṅghādisesapaccayā kātabba’’nti. Apare pana vadanti ‘‘adesanāgāminiyāti idaṃ pārājikāpattiṃyeva sandhāya vuttaṃ, na saṅghādisesaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘adesanāgāminiyāti pārājikāpattiyā vā saṅghādisesāpattiyā vā’ti vuttaṃ. Tattha saṅghādisesāpattiyā vāti atthuddhāravasena vuttaṃ, ‘adhisīle sīlavipanno’ti ca idaṃ saṅghādisesaṃyeva sandhāya vuttaṃ, na pārājikaṃ. Tasmā pārājikāpattipaccayā na tajjanīyakammaṃ kātabbaṃ payojanābhāvā, saṅghādisesapaccayā kātabbanti ayamattho siddho hoti. Sukkapakkhe ‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’ti iminā virujjhatīti ce? Na ekena pariyāyena saṅghādisesassapi desanāgāminīvohārasambhavato’’ti, taṃ yuttaṃ viya dissati.</p>
  1761. <p class="subhead">Nappaṭippassambhetabbaaṭṭhārasakakathāvaṇṇanā</p>
  1762. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Lomaṃ pātentī</span>tiādi sammāvattanāya pariyāyavacanaṃ.</p>
  1763. <p class="subhead">Niyassakammakathāvaṇṇanā</p>
  1764. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Niyassakamme <span class="bld">‘‘nissāya te vatthabba</span>nti garunissayaṃ sandhāya vuttaṃ, na itara’’nti <span class="bld">kenaci</span> likhitaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘niyassakammaṃ yasmā bālavasena karīyati, tasmā nissāya vatthabbanti <a name="V3.0334"></a> nissayaṃ gāhāpetabbo’’ti vuttaṃ, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Apissū</span>ti ettha <span class="bld">su</span>iti nipātamattaṃ, bhikkhū api niccabyāvaṭā hontīti vuttaṃ hoti.</p>
  1765. <p class="subhead">Pabbājanīyakammakathāvaṇṇanā</p>
  1766. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Pabbājanīyakamme <span class="bld">tena hi, bhikkhave, saṅgho pabbājanīyakammaṃ paṭippassambhetū</span>ti idaṃ tesu vibbhamantesupi pakkamantesupi sammāvattanteyeva sandhāya vuttaṃ.</p>
  1767. <p class="subhead">Paṭisāraṇīyakammakathāvaṇṇanā</p>
  1768. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Sudhammavatthusmiṃ <span class="bld">macchikāsaṇḍe</span>ti evaṃnāmake nagare. Tattha kira (dha. pa. aṭṭha. 1.72 cittagahapativatthu) citto gahapati pañcavaggiyānaṃ abbhantaraṃ mahānāmattheraṃ piṇḍāya caramānaṃ disvā <a name="M3.0367"></a> tassa iriyāpathe pasīditvā pattaṃ ādāya gehaṃ pavesetvā bhojetvā bhattakiccāvasāne dhammakathaṃ suṇanto sotāpattiphalaṃ patvā acalasaddho hutvā ambāṭakavanaṃ nāma attano uyyānaṃ saṅghārāmaṃ kātukāmo therassa hatthe udakaṃ pātetvā niyyātesi. Tasmiṃ khaṇe ‘‘patiṭṭhitaṃ buddhasāsana’’nti udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi, mahāseṭṭhi uyyāne mahāvihāraṃ kāresi. Tatthāyaṃ sudhammo bhikkhu āvāsiko ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘āyasmā sudhammo macchikāsaṇḍe cittassa gahapatino āvāsiko hotī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">dhuvabhattiko</span>ti niccabhattiko.</p>
  1769. <p class="bodytext">Aparena samayena cittassa guṇakathaṃ sutvā bhikkhusahassena saddhiṃ dve aggasāvakā tassa saṅgahaṃ kattukāmā macchikāsaṇḍaṃ agamaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘tena kho pana samayena sambahulā therā’’</span>tiādi. Citto gahapati tesaṃ āgamanaṃ sutvā addhayojanamattaṃ paccuggantvā te ādāya attano vihāraṃ pavesetvā āgantukavattaṃ katvā ‘‘bhante, thokaṃ dhammakathaṃ sotukāmomhī’’ti dhammasenāpatiṃ yāci. Atha naṃ thero ‘‘upāsaka, addhānenāmhā kilantarūpā, apica thokaṃ suṇāhī’’ti tassa dhammakathaṃ kathesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekamantaṃ nisinnaṃ kho cittaṃ gahapatiṃ āyasmā sāriputto dhammiyā kathāya sandassesī’’</span>tiādi. So therassa dhammakathaṃ suṇantova anāgāmiphalaṃ pāpuṇi.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Nāsakkhi cittaṃ gahapatiṃ khamāpetu</span>nti so tattha gantvā ‘‘gahapati, mayhameva so doso<a name="V3.0335"></a>, khamāhi me’’ti vatvāpi ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto taṃ khamāpetuṃ nāsakkhi. Punadeva satthu santikaṃ paccāgamāsi. Satthā ‘‘nāssa upāsako khamissatī’’ti jānantopi ‘‘mānathaddho esa tiṃsayojanaṃ gantvāva paccāgacchatū’’ti khamanupāyaṃ anācikkhitvāva uyyojesi. Athassa puna āgatakāle nihatamānassa anudūtaṃ datvā ‘‘gaccha, iminā saddhiṃ gantvā upāsakaṃ khamāpehī’’ti vatvā ‘‘samaṇena nāma ‘mayhaṃ vihāro, mayhaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, mayhaṃ upāsako, mayhaṃ upāsikā’ti mānaṃ vā issaṃ vā kātuṃ na vaṭṭati. Evaṃ karontassa hi icchāmānādayo kilesā vaḍḍhantī’’ti ovadanto –</p>
  1771. <p class="gatha1">‘‘Asantaṃ <a name="M3.0368"></a> bhāvanamiccheyya, purekkhārañca bhikkhusu;</p>
  1772. <p class="gathalast">Āvāsesu ca issariyaṃ, pūjā parakulesu ca.</p>
  1773. <p class="gatha1">‘‘Mameva kata maññantu, gihī pabbajitā ubho;</p>
  1774. <p class="gatha2">Mamevātivasā assu, kiccākiccesu kismici;</p>
  1775. <p class="gathalast">Iti bālassa saṅkappo, icchā māno ca vaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 73-74) –</p>
  1776. <p class="unindented"><span class="bld">Dhammapade</span> imā gāthā abhāsi.</p>
  1777. <p class="bodytext">Sudhammattheropi imaṃ ovādaṃ sutvā satthāraṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā padakkhiṇaṃ katvā tena anudūtena bhikkhunā saddhiṃ gantvā upāsakassa cakkhupathe āpattiṃ paṭikaritvā upāsakaṃ khamāpesi. So upāsakena ‘‘khamāmahaṃ bhante, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha me’’ti paṭikhamāpito satthārā dinnaovāde ṭhatvā katipāheneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.</p>
  1778. <p class="subhead">Āpattiyā adassane ukkhepanīyakammakathāvaṇṇanā</p>
  1779. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Tassā adassaneyeva kammaṃ kātabba</span>nti tassā adassaneyeva ukkhepanīyakammaṃ kātabbaṃ. Tajjanīyādikammaṃ pana āpattiṃ āropetvā tassā adassane appaṭikamme vā bhaṇḍanakārakādiaṅgehi kātabbaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  1780. <p class="centered">Kammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1781. <p class="chapter">2. Pārivāsikakkhandhakaṃ</p>
  1782. <p class="subhead">Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā</p>
  1783. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Pārivāsikakkhandhake <a name="M3.0369"></a><a name="V3.0336"></a> <span class="bld">navakataraṃ pārivāsika</span>nti attano navakataraṃ pārivāsikaṃ. Pārivāsikassa hi attano navakataraṃ pārivāsikaṃ ṭhapetvā aññe mūlāyapaṭikassanārahamānattārahamānattacārikaabbhānārahāpi pakatattaṭṭhāneyeva tiṭṭhanti. Tenāha <span class="bld">‘‘antamaso mūlāyapaakassanārahādīnampī’’</span>ti. Pāde ghaṃsenti etenāti <span class="bld">pādaghaṃsanaṃ,</span> sakkharakathalādi. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tisso pādaghaṃsaniyo sakkharaṃ kathalaṃ samuddapheṇaka’’nti (cūḷava. 269) hi vuttaṃ. <span class="bld">Saddhivihārikādīnampi sādiyantassā</span>ti saddhivihārikānampi abhivādanādiṃ sādiyantassa. ‘‘Mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathā’’ti vutte anāpucchāpi gāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Yo yo vuḍḍho</span>ti pārivāsikesu bhikkhūsu yo yo vuḍḍho. <span class="bld">Navakatarassa sāditu</span>nti pārivāsikanavakatarassa abhivādanādiṃ sādituṃ.</p>
  1784. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthevā</span>ti saṅghanavakaṭṭhāneyeva. <span class="bld">Attano pāḷiyā pavāretabba</span>nti attano vassaggena pattapāḷiyā pavāretabbaṃ, na pana sabbesu pavāritesūti attho. <span class="bld">Yadi pana na gaṇhāti na vissajjetī</span>ti yadi purimadivase attano na gaṇhāti gahetvā ca na vissajjeti. <span class="bld">Catussālabhatta</span>nti bhojanasālāyaṃ paṭipāṭiyā diyyamānabhattaṃ. <span class="bld">Hatthapāse ṭhitenā</span>ti dāyakassa hatthapāse ṭhitena.</p>
  1785. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Añño sāmaṇero na gahetabbo</span>ti upajjhāyena hutvā añño sāmaṇero na gahetabbo. <span class="bld">Upajjhaṃ datvā gahitasāmaṇerāpī</span>ti pakatattakāle upajjhaṃ datvā gahitasāmaṇerāpi. Laddhasammutikena āṇattopi garudhammehi aññehi vā ovadituṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘paṭibalassa vā bhikkhussa bhāro kātabbo’’</span>ti. Āgatā bhikkhuniyo vattabbāti sambandho. <span class="bld">Savacanīya</span>nti sadosaṃ<a name="V3.0337"></a>. <span class="bld">Jeṭṭhakaṭṭhānaṃ na kātabba</span>nti padhānaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ. Kiṃ tanti āha <span class="bld">‘‘pātimokkhuddesakena vā’’</span>tiādi.</p>
  1786. <p class="bodytext">Rajehi <a name="M3.0370"></a> hatā upahatā bhūmi etissāti <span class="bld">rajohatabhūmi,</span> rajokiṇṇabhūmīti attho. <span class="bld">Paccaya</span>nti vassāvāsikalābhaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ekapasse ṭhatvā</span>ti pāḷiṃ vihāya bhikkhūnaṃ pacchato ṭhatvā. <span class="bld">Senāsanaṃ na labhatī</span>ti seyyāpariyantabhāgitāya vassaggena gaṇhituṃ na labhati. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. ‘‘Āgantukena ārocetabbaṃ, āgantukassa ārocetabba’’nti avisesena vuttattā sace dve pārivāsikā gataṭṭhāne aññamaññaṃ passanti, ubhohipi aññamaññassa ārocetabbaṃ. Yathā bahi disvā ārocitassa bhikkhuno vihāraṃ āgate puna ārocanakiccaṃ natthi, evaṃ aññaṃ vihāraṃ gatenapi tattha pubbe ārocitassa puna ārocanakiccaṃ natthīti vadanti.</p>
  1787. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Avisesenā</span>ti pārivāsikassa ukkhittakassa ca avisesena. <span class="bld">Obaddha</span>nti palibuddhaṃ.</p>
  1788. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Sahavāso</span>ti vuttappakāre channe pakatattena bhikkhunā saddhiṃ sayanameva adhippetaṃ, na sesairiyāpathakappanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  1789. <p class="centered">Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1790. <p class="chapter">3. Samuccayakkhandhakaṃ</p>
  1791. <p class="subhead">Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā</p>
  1792. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Samuccayakkhandhake <a name="M3.0371"></a><a name="V3.0338"></a> <span class="bld">vuttanayena vattaṃ samādātabba</span>nti pārivāsikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttanayena dvīhi padehi ekena vā samādātabbaṃ. <span class="bld">Vediyāmī</span>ti cittena sampaṭicchitvā sukhaṃ anubhavāmi, na tappaccayā ahaṃ dukkhitoti adhippāyo. <span class="bld">Vuttanayeneva saṅghamajjhe nikkhipitabba</span>nti pārivāsikakkhandhake vuttanayena ‘‘mānattaṃ nikkhipāmi, vattaṃ nikkhipāmī’’ti imehi dvīhi ekena vā nikkhipitabbaṃ. <span class="bld">Tassa ārocetvā nikkhipitabba</span>nti anārocanena vattabhedadukkaṭaparimocanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dve leḍḍupāte atikkamitvā</span>ti bhikkhūnaṃ sajjhāyanasaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ, <span class="bld">mahāmaggato okkammā</span>ti maggappaṭipannabhikkhūnaṃ upacāravijahanatthaṃ, <span class="bld">gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne</span>ti dassanūpacāravijahanatthaṃ. Anikkhittavattena antoupacāragatānaṃ sabbesampi ārocetabbattā <span class="bld">‘‘ayaṃ nikkhittavattassa parihāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nikkhittavattassā</span>ti vattaṃ nikkhipitvā parivasantassāti attho. Ayaṃ panettha therassa adhippāyo – vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa upacāragatānaṃ sabbesaṃ ārocanakiccaṃ natthi, diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ, adiṭṭhaasutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ. Idaṃ vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa lakkhaṇanti.</p>
  1793. <p class="subhead">Parivāsakathāvaṇṇanā</p>
  1794. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. ‘‘Satiyeva antarāye antarāyikasaññī chādeti, acchannā hoti. Antarāyikassa pana anantarāyikasaññāya chādayato acchannāvā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Averī</span>ti hitakāmo. <span class="bld">Uddhaste aruṇe</span>ti uṭṭhite aruṇe. <span class="bld">Suddhassa santike</span>ti sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa santike. <span class="bld">Vatthu</span>nti asucimocanādivītikkamaṃ.</p>
  1795. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkavissaṭṭhīti</span> <a name="V3.0339"></a> <span class="bld">vatthu ceva gottañcā</span>ti <span class="bld">sukkavissaṭṭhī</span>ti idaṃ asucimocanalakkhaṇassa vītikkamassa pakāsanato vatthu ceva hoti, sajātiyasādhāraṇavijātiyavinivattasabhāvāya sukkavissaṭṭhiyā eva pakāsanato gottañca hotīti attho. Gaṃ tāyatīti hi gottaṃ. <span class="bld">Saṅghādisesoti</span> <a name="M3.0372"></a> <span class="bld">nāmañceva āpatti cā</span>ti <span class="bld">saṅghādiseso</span>ti tena tena vītikkamena āpannassa āpattinikāyassa nāmappakāsanato nāmañceva hoti āpattisabhāgattā āpatti ca.</p>
  1796. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadanurūpaṃ kammavācaṃ katvā mānattaṃ dātabba</span>nti –</p>
  1797. <p class="indent">‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu ekaṃ āpattiṃ āpajji sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhapaṭicchannaṃ, so saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ yāci. Saṅgho itthannāmassa bhikkhuno ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ adāsi. So parivutthaparivāso. Ayaṃ itthannāmo bhikkhu ekaṃ āpattiṃ āpajji sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ appaṭicchannaṃ, so saṅghaṃ tāsaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattaṃ yācati. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmassa bhikkhuno dvinnaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattaṃ dadeyya, esā ñatti.</p>
  1798. <p class="indent">Suṇātu me, bhante…pe… so parivutthaparivāso. Ayaṃ itthannāmo bhikkhu ekaṃ āpattiṃ āpajji sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ appaṭicchannaṃ, so saṅghaṃ tāsaṃ…pe… yācati. Saṅgho itthannāmassa bhikkhuno dvinnaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattaṃ deti. Yassāyasmato khamati itthannāmassa bhikkhuno dvinnaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattassa dānaṃ, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya.</p>
  1799. <p class="indent">Dutiyampi etamatthaṃ vadāmi…pe… tatiyampi etamatthaṃ vadāmi…pe…</p>
  1800. <p class="indent">Dinnaṃ saṅghena itthannāmassa bhikkhuno dvinnaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ <a name="V3.0340"></a> paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī. Evametaṃ dhārayāmīti –</p>
  1801. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M3.0373"></a> kammavācaṃ katvā mānattaṃ dātabbaṃ. Ciṇṇamānattassa ca imināva nayena kammavācaṃ yojetvā abbhānaṃ kātabbaṃ.</p>
  1802. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññasmi</span>nti suddhantaparivāsavasena āpattivuṭṭhānato aññasmiṃ. Dasasataṃ āpattiyo rattisataṃ chādayitvāti yojetabbaṃ.</p>
  1803. <p class="centered">Parivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1804. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāyā</span>ti vihāre baddhasīmameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vihārūpacāratopi dve leḍḍupātā atikkamitabbā</span>ti bhikkhuvihāraṃ sandhāya vadati gāmūpacārātikkameneva bhikkhunīvihārūpacārātikkamassa siddhattā. <span class="bld">Vihārassa cā</span>ti bhikkhuvihārassa. <span class="bld">Gāmassāti na vutta</span>nti gāmassa upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatīti na vuttaṃ, tasmā gāmūpacārepi vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  1805. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattheva ṭhānaṃ paccāsīsantī</span>ti bhikkhūnaṃ ṭhānaṃ paccāsīsanti. <span class="bld">Parivāsavattādīna</span>nti parivāsanissayapaṭippassaddhiādīnaṃ. <span class="bld">Yuttataraṃ dissatī</span>ti iminā anikkhittavattabhikkhunā viya bhikkhuniyāpi antoupacārasīmagatānaṃyeva ārocetabbaṃ, na gāme ṭhitānampi gantvā ārocetabbanti dīpeti. <span class="bld">Tasmiṃ gāme</span>ti yasmiṃ gāme bhikkhunupassayo hoti, tasmiṃ gāme. <span class="bld">Bahi upacārasīmāya ṭhatvā</span>ti upacārasīmato bahi ṭhatvā. <span class="bld">Sammannitvā dātabbā</span>ti ettha sammannitvā dinnāya sahavāsepi ratticchedo na hoti.</p>
  1806. <p class="subhead">Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā</p>
  1807. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Visuṃ mānattaṃ caritabba</span>nti mūlāyapaṭikassanaṃ akatvā visuṃ kammavācāya mānattaṃ gahetvā caritabbaṃ.</p>
  1808. <p class="centered">Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1809. <p class="subhead">Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā</p>
  1810. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Ekāpattimūlaka</span>nti <a name="M3.0374"></a><a name="V3.0341"></a> ‘‘ekā āpatti ekāhappaṭicchannā, ekā āpatti dvīhappaṭicchannā’’tiādinā vuttanayaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Āpattivaḍḍhanaka</span>nti ‘‘ekā āpatti ekāhappaṭicchannā, dve āpattiyo dvīhappaṭicchannā’’tiādinā vuttaṃ āpattivaḍḍhanakanayaṃ sandhāya.</p>
  1811. <p class="subhead">Dvebhikkhuvāraekādasakādikathāvaṇṇanā</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Thullaccayādīhi missaka</span>nti ekavatthumhi pubbabhāge āpannathullaccayadukkaṭehi missakaṃ. <span class="bld">Makkhadhammo</span> nāma chādetukāmatā.</p>
  1813. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">Sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjati parimāṇampī</span>tiādi jātivasenekavacanaṃ, bhāvanapuṃsakaniddeso vā. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1814. <p class="centered">Samuccayakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1815. <p class="chapter">4. Samathakkhandhakaṃ</p>
  1816. <p class="subhead">Sammukhāvinayakathāvaṇṇanā</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Samathakkhandhake <a name="M3.0375"></a><a name="V3.0342"></a> <span class="bld">saññāpetī</span>ti ettha <span class="bld">saṃ</span>-saddūpapado <span class="bld">ñā</span>-saddo tosanavisiṭṭhe avabodhane vattatīti āha <span class="bld">‘‘paritosetvā jānāpetī’’</span>ti.</p>
  1818. <p class="subhead">Sativinayādikathāvaṇṇanā</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para195-200"></a><span class="paranum">195-200</span>. <span class="bld">Desanāmattameveta</span>nti ‘‘pañcimānī’’ti etaṃ desanāmattaṃ. Sativepullappattassa khīṇāsavassa dātabbo vinayo <span class="bld">sativinayo</span>. Amūḷhassa dātabbo vinayo <span class="bld">amūḷhavinayo</span>. Paṭiññātena karaṇaṃ <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ</span>.</p>
  1820. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Tiṇavatthārakasadisattā</span>ti taṃsadisatāya tabbohāroti dasseti yathā ‘‘esa brahmadatto’’ti.</p>
  1821. <p class="subhead">Adhikaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  1822. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇassa kiṃ mūla</span>ntiādīsu <span class="bld">vivādamūlānī</span>ti vivādassa mūlāni. <span class="bld">Kodhano</span>ti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. <span class="bld">Upanāhī</span>ti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. <span class="bld">Agāravo</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 3.323; ma. ni. aṭṭha. 3.44) gāravavirahito. <span class="bld">Appatisso</span>ti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute <a name="V3.0343"></a> vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, aññehi ca bhikkhūhi ‘‘kasmā evaṃ karosi, na idaṃ vaṭṭati, sammāsambuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tuṇhī hohi, buddho buddhoti vadasi, kiṃ buddho nāmā’’ti bhaṇati, ayaṃ <span class="bld">satthari agāravo</span> nāma.</p>
  1823. <p class="bodytext">Yo <a name="M3.0376"></a> pana dhammasavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, niddāyati vā sallapanto vā nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti na vāceti, ‘‘kiṃ dhamme agāravaṃ karosī’’ti vutte ‘‘tuṇhī hohi, dhammo dhammoti vadasi, kiṃ dhammo nāmā’’ti vadati, ayaṃ <span class="bld">dhamme agāravo</span> nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti uddisati pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati tiṭṭhati nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ‘‘bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttepi ‘‘tuṇhī hohi, saṅgho saṅghoti vadasi, kiṃ saṅgho, migasaṅgho ajasaṅgho’’tiādīni vadati, ayaṃ <span class="bld">saṅghe agāravo</span> nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe katoyeva hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamāno <span class="bld">sikkhāya na paripūrakārī</span> nāma.</p>
  1824. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahitāya dukkhāya devamanussāna</span>nti (dī. ni. aṭṭha. 3.325; ma. ni. aṭṭha. 3.42; a. ni. aṭṭha. 3.6.36) ekasmiṃ vihāre dvinnaṃ bhikkhūnaṃ uppannavivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato ‘‘yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ taccha’’nti dhammaṃ vissajjetvā bahutarā adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ ekasmiṃ vihāre dvinnaṃ bhikkhūnaṃ uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti. <span class="bld">Ajjhattaṃ vā</span>ti attani vā attano parisāya vā. <span class="bld">Bahiddhā vā</span>ti parasmiṃ vā parassa parisāya vā. <span class="bld">Āyatiṃ anavassavāyā</span>ti āyatiṃ anuppādāya.</p>
  1825. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhī</span>ti <a name="V3.0344"></a> paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. <span class="bld">Paḷāsī</span>ti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. <span class="bld">Issukī</span>ti parasakkārādīnaṃ issāyanalakkhaṇāya <a name="M3.0377"></a> issāya samannāgato. <span class="bld">Maccharī</span>ti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. <span class="bld">Saṭho</span>ti kerāṭiko. <span class="bld">Māyāvī</span>ti katapāpapaṭicchādako. <span class="bld">Pāpiccho</span>ti asantasambhāvanicchako dussīlo. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. <span class="bld">Sandiṭṭhiparāmāsī</span>ti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati gaṇhāti. <span class="bld">Ādhānaggāhī</span>ti daḷhaggāhī. <span class="bld">Duppaṭinissaggī</span>ti na sakkā hoti gahitaṃ nissajjāpetuṃ. Ettha ca <span class="bld">kodhano hoti upanāhī</span>tiādinā puggalādhiṭṭhānanayena kodhūpanāhādayo akusaladhammā vivādamūlānīti dassitāni, tathā <span class="bld">duṭṭhacittā vivadantī</span>tiādinā lobhadosamohā. <span class="bld">Aduṭṭhacittā vivadantī</span>tiādinā ca alobhādayo vivādamūlānīti dassitāni.</p>
  1826. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Dubbaṇṇo</span>ti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. <span class="bld">Duddassiko</span>ti vijātamātuyāpi amanāpadassano. <span class="bld">Okoṭimako</span>ti lakuṇḍako. <span class="bld">Kāṇo</span>ti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. <span class="bld">Kuṇī</span>ti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. <span class="bld">Khañjo</span>ti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. <span class="bld">Pakkhahato</span>ti hatapakkho pīṭhasappī.</p>
  1827. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākata</span>nti vivādādhikaraṇaṃ kiṃ kusalaṃ akusalaṃ udāhu abyākatanti pucchati. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusala</span>ntiādi vissajjanaṃ. Esa nayo sesesupi. Vivadanti etenāti <span class="bld">vivādo</span>ti āha <span class="bld">‘‘yena vivadanti, so cittuppādo vivādo’’</span>ti. Kathaṃ pana so cittuppādo adhikaraṇaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇa’’</span>nti, samathehi sametabbatāya adhikaraṇanti attho. Vivādahetubhūtassa hi cittuppādassa vūpasamena tappabhavassa saddassapi vūpasamo hotīti cittuppādassa samathehi adhikaraṇīyatā pariyāyo sambhavati.</p>
  1828. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata</span>nti ayaṃ vikappo paññattivajjaṃyeva sandhāya vutto, na lokavajjanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sandhāyabhāsitavasenā’’</span>tiādimāha. Kasmā panettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabboti āha <span class="bld">‘‘yasmiṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pathavīkhaṇanādike</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena bhūtagāmapātabyatādipaññattivajjaṃ sikkhāpadaṃ <a name="M3.0378"></a> saṅgaṇhāti. Yo vinaye apakataññutāya vattasīsena sammuñjaniādinā pathavīkhaṇanādīni karoti, tadā tassuppannacittaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘kusalacittaṃ aṅgaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Aṅgaṃ hotī</span>ti ca vattasīsena karontassapi ‘‘imaṃ pathaviṃ khaṇāmī’’tiādinā vītikkamajānanavasena <a name="V3.0345"></a> pavattattā taṃ kusalacittaṃ āpattādhikaraṇaṃ, kusalacittaṃ āpattiyā kāraṇaṃ hotīti attho. Na hi vītikkamaṃ ajānantassa pathavīkhaṇanādīsu āpatti sambhavati. <span class="bld">Tasmiṃ satī</span>ti tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite satīti adhippāyo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā kusalacitte āpattibhāvena gahite sati ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti na sakkā vattuṃ, tasmā. <span class="bld">Nayidaṃ aṅgappahonakacittaṃ sandhāya vutta</span>nti ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti idaṃ āpattisamuṭṭhāpakabhāvena aṅgappahonakaṃ āpattiyā kāraṇabhūtaṃ cittaṃ sandhāya na vuttaṃ. Kiṃ pana sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘idaṃ panā’’</span>tiādi. Bhikkhumhi kammaṭṭhānagatacittena nipanne niddāyante vā mātugāmo ce seyyaṃ kappeti, tasmiṃ khaṇe seyyākārena vattamānarūpameva āpatti, na kusalādivasappavattaṃ cittanti āha <span class="bld">‘‘asañcicca…pe… sahaseyyādivasena āpajjato</span> (pari. 323 atthato samānaṃ) <span class="bld">abyākataṃ hotī’’</span>ti. Tasmiñhi khaṇe uṭṭhātabbe jāte anuṭṭhānato tadākārapavatto rūpakkhandhova āpatti.</p>
  1829. <p class="bodytext">‘‘Āpattiṃ āpajjanto kusalacitto vā āpajjati akusalābyākatacitto vā’’ti vacanato kusalampi āpattādhikaraṇaṃ siyāti ce? Na. Yo hi āpattiṃ āpajjatīti vuccati, so tīsu cittesu aññataracittasamaṅgī hutvā āpajjati, na aññathāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘kusalacitto vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayañhettha attho – pathavīkhaṇanādīsu kusalacittakkhaṇe vītikkamādivasena pavattarūpasambhavato kusalacitto vā tathāpavattarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati, tathā abyākatacitto vā abyākatarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati. Pāṇātipātādiṃ akusalacitto vā akusalāpattiṃ āpajjati, rūpaṃ panettha abbohārikaṃ. Supinante ca pāṇātipātādiṃ karonto sahaseyyādivasena āpajjitabbāpattiṃ āpajjanto akusalacitto abyākatāpattiṃ āpajjatīti.</p>
  1830. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalacittaṃ</span> <a name="M3.0379"></a> <span class="bld">āpajjeyyā</span>ti eḷakalomaṃ gahetvā kammaṭṭhānamanasikārena tiyojanaṃ atikkamantassa paññattiṃ ajānitvā padaso dhammaṃ vācentassa ca āpajjitabbāpattiyā kusalacittaṃ āpajjeyya. <span class="bld">Na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅga</span>nti tasmiṃ vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ na hoti, sayaṃ āpatti na hotīti attho. <span class="bld">Calitappavattāna</span>nti calitānaṃ pavattānañca. Calito kāyo, pavattā vācā. <span class="bld">Aññatarameva aṅga</span>nti kāyavācānaṃ aññatarameva āpattīti attho. <span class="bld">Tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākata</span>nti iminā abyākatamāpattādhikaraṇaṃ, nāññanti dasseti.</p>
  1831. <p class="bodytext">Yadi <a name="V3.0346"></a> evaṃ ‘‘sāpattikassa, bhikkhave, nirayaṃ vā vadāmi tiracchānayoniṃ vā’’ti vacanato abyākatassapi vipākadhammatā āpajjeyyāti? Nāpajjeyya. Asañcicca āpannā hi āpattiyo yāva so na jānāti, tāva anantarāyakarā, jānitvā chādento pana chādanappaccayā aññaṃ dukkaṭasaṅkhātaṃ akusalamāpattādhikaraṇamāpajjati, tañca akusalasabhāvattā saggamokkhānaṃ antarāyakaraṇanti sāpattikassa apāyagāmitā vuttā. Abyākataṃ pana āpattādhikaraṇaṃ avipākadhammamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Teneva <span class="bld">porāṇagaṇṭhipadesu</span>pi ‘‘puthujjano kalyāṇaputhujjano sekkho arahāti cattāro puggale dassetvā tesu arahato āpattādhikaraṇaṃ abyākatameva, tathā sekkhānaṃ, tathā kalyāṇaputhujjanassa asañcicca vītikkamakāle abyākatameva. Itarassa akusalampi hoti abyākatampi. Yasmā cassa sañcicca vītikkamakāle akusalameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’nti. Sabbattha evaṃ abyākatanti vipākābhāvamattaṃ sandhāya vutta’’nti likhitaṃ. Yañca āpattādhikaraṇaṃ akusalaṃ, tampi desitaṃ vuṭṭhitaṃ vā anantarāyakaraṃ. Yathā hi ariyūpavādakammaṃ akusalampi samānaṃ accayaṃ desetvā khamāpanena payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpannaṃ ahosikammaṃ hoti, evamidampi desitaṃ vuṭṭhitaṃ vā payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammatāya ahosikammabhāvena anantarāyakaraṃ jātaṃ. Teneva ‘‘sāpattikassa, bhikkhave, nirayaṃ vā vadāmi tiracchānayoniṃ vā’’ti sāpattikasseva apāyagāmitā vuttā.</p>
  1832. <p class="subhead">Adhikaraṇavūpasamanasamathakathāvaṇṇanā</p>
  1833. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Vivādasaṅkhāte <a name="M3.0380"></a> atthe paccatthikā <span class="bld">atthapaccatthikā</span>.</p>
  1834. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Sammukhāvinayasmi</span>nti sammukhāvinayabhāve.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Antarenā</span>ti kāraṇena.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. Ubbāhikāya khīyanake pācitti na vuttā tattha chandadānassa natthitāya.</p>
  1837. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Tassa kho ta</span>nti ettha <span class="bld">kho ta</span>nti nipātamattaṃ.</p>
  1838. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. ‘‘Kā <a name="V3.0347"></a> ca tattha tassapāpiyasikāyā’’ti potthakesu likhanti. ‘‘Kā ca tassapāpiyasikā’’ti evaṃ panettha pāṭho veditabbo.</p>
  1839. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammatī</span>ti ettha ‘‘kiccameva kiccādhikaraṇa’’nti (pārā. aṭṭha. 2.385-86) vacanato apalokanakammādīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṃ vivādādhikaraṇādīni viya samathehi sametabbaṃ na hoti, kintu sammukhāvinayena sampajjati, tasmā <span class="bld">sammatī</span>ti ettha sampajjatīti attho gahetabbo. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  1840. <p class="centered">Samathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1841. <p class="chapter">5. Khuddakavatthukkhandhakaṃ</p>
  1842. <p class="subhead">Khuddakavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1843. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Khuddakavatthukkhandhake <a name="M3.0381"></a><a name="V3.0348"></a> <span class="bld">aṭṭhapadākārenā</span>ti aṭṭhapadaphalakākārena, jūtaphalakasadisanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Mallakamūlasaṇṭhānenā</span>ti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena.</p>
  1844. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Muttolambakādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Palambakasutta</span>nti yaññopacitākārena olambakasuttaṃ.</p>
  1845. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Cikkalenā</span>ti silesena.</p>
  1846. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Sādhugīta</span>nti aniccatādipaṭisaṃyuttagītaṃ.</p>
  1847. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Caturassena vattenā</span>ti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ uccāraṇavidhānāni naṭṭhappayogāni. <span class="bld">Bāhiralomi</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso, yathā tassa uṇṇapāvārassa bahiddhā lomāni dissanti, tathā dhārentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti.</p>
  1848. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Imāni cattāri ahirājakulānī</span>ti (a. ni. aṭṭha. 2.4.67) idaṃ daṭṭhavise sandhāya vuttaṃ. Ye hi keci daṭṭhavisā, sabbe te imesaṃ catunnaṃ ahirājakulānaṃ abbhantaragatāva honti. <span class="bld">Attaguttiyā</span>ti attano guttatthāya. <span class="bld">Attarakkhāyā</span>ti attano rakkhaṇatthāya. <span class="bld">Attaparittaṃkātu</span>nti attano parittāṇatthāya attaparittaṃ nāma kātuṃ anujānāmīti attho.</p>
  1849. <p class="bodytext">Idāni yathā taṃ parittaṃ kātabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘evañca pana bhikkhave’’</span>tiādimāha. Tattha <a name="V3.0349"></a> (jā. aṭṭha. 2.2.105) <span class="bld">virūpakkhehī</span>ti virūpakkhanāgakulehi. Sesesupi eseva nayo. Sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ, etehi saha mayhaṃ mittabhāvoti vuttaṃ hoti <span class="bld">apādakehī</span>ti apādakasattehi. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti ito pubbe ettakena ṭhānena <a name="M3.0382"></a> odissakamettaṃ kathetvā idāni anodissakamettaṃ kathetuṃ idamāraddhaṃ. Tattha <span class="bld">sattā pāṇā bhūtā</span>ti sabbānetāni puggalavevacanāneva. <span class="bld">Bhadrāni passantū</span>ti bhadrāni ārammaṇāni passantu. <span class="bld">Mā kañci pāpamāgamā</span>ti kañci sattaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ mā āgacchatu.</p>
  1850. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāṇo buddho</span>ti ettha <span class="bld">buddho</span>ti buddhaguṇā veditabbā, te hi appamāṇā nāma. Sesadvayesupi eseva nayo, <span class="bld">pamāṇavantānī</span>ti guṇappamāṇena yuttāni. <span class="bld">Uṇṇanābhī</span>ti lomasanābhiko makkaṭako. <span class="bld">Sarabū</span>ti gharagoḷikā. <span class="bld">Katā me rakkhā kataṃ me paritta</span>nti mayā ettakassa janassa rakkhā ca parittāṇañca kataṃ. <span class="bld">Paṭikkamantu bhūtānī</span>ti sabbepi me kataparittāṇā sattā apagacchantu, mā maṃ viheṭhayiṃsūti attho. <span class="bld">Soha</span>nti yassa mama etehi sabbehipi mettaṃ, so ahaṃ bhagavato namo karomi, vipassīādīnañca sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ namo karomīti sambandho.</p>
  1851. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamhi chetabbamhī</span>ti rāgānusayaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tādisaṃ vā dukkha</span>nti muṭṭhiādīhi dukkhaṃ uppādentassa.</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Jālāni parikkhipāpetvā</span>ti parissayamocanatthañceva pamādena gaḷitānaṃ ābharaṇādīnaṃ rakkhaṇatthañca jālāni karaṇḍakākārena parikkhipāpetvā. <span class="bld">Candanagaṇṭhi āgantvā jāle laggā</span>ti eko kira rattacandanarukkho gaṅgāya uparitīre jāto gaṅgodakena dhotamūlo patitvā tattha tattha pāsāṇesu sambhijjamāno vippakiri. Tato ekā ghaṭappamāṇā ghaṭikā pāsāṇesu ghaṃsiyamānā udakaūmīhi pothiyamānā maṭṭhā hutvā anupubbena vuyhamānā sevālapariyonaddhā āgantvā tasmiṃ jāle laggi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Lekha</span>nti likhitagahitaṃ cuṇṇaṃ. <span class="bld">Uḍḍitvā</span>ti veḷuparamparāya uddhaṃ pāpetvā, uṭṭhāpetvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Oharatū</span>ti iddhiyā otāretvā gaṇhatu.</p>
  1853. <p class="bodytext">Pūraṇakassapādayo <span class="bld">cha satthāro</span>. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 1.151-152; ma. ni. aṭṭha. 1.312) <span class="bld">pūraṇo</span>ti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. <span class="bld">Kassapo</span>ti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto. Tenassa ‘‘pūraṇo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā <a name="V3.0350"></a> cassa kataṃ ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā ‘‘na kata’’nti<a name="M3.0383"></a>. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu. So paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu. Evamayaṃ gaṇācariyo hutvā ‘‘satthā’’ti loke pākaṭo ahosi.</p>
  1854. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhalī</span>ti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā <span class="bld">gosālo</span>ti dutiyanāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ ‘‘tāta mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi, so sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.</p>
  1855. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajito</span>ti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti <span class="bld">kesakambalo</span>. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ‘‘ajito kesakambalo’’ti vuccati. Tattha <span class="bld">kesakambalo</span> nāma manussānaṃ kesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).</p>
  1856. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakudho</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Kaccāyano</span>ti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā ‘‘pakudho kaccāyano’’ti vuccati. Sītūdakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpanissirikaladdhiko esa.</p>
  1857. <p class="bodytext"><span class="bld">Sañcayo</span>ti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa putto <span class="bld">belaṭṭhaputto</span>. ‘‘Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibundhanakileso natthi, kilesagaṇṭhirahitā maya’’nti <a name="M3.0384"></a> evaṃvāditāya laddhanāmavasena <span class="bld">nigaṇṭho</span>. Nāṭassa puttoti <span class="bld">nāṭaputto</span>.</p>
  1858. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍolabhāradvājo</span>ti <a name="V3.0351"></a> (udā. aṭṭha. 36) piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti <span class="bld">piṇḍolo</span>. So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo hutvā mahantaṃ bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito. So mahantaṃ kapallapattaṃ ‘‘patta’’nti gahetvā carati, kapallapūraṃ yāguṃ pivati, bhattaṃ bhuñjati, pūvakhajjakañca khādati. Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocayiṃsu. Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni. Thero heṭṭhāmañce pattaṃ nikujjitvā ṭhapeti. So ṭhapentopi ghaṃsentova paṇāmetvā ṭhapeti, gaṇhantopi ghaṃsentova ākaḍḍhitvā gaṇhāti. Taṃ gacchante gacchante kāle ghaṃsanena parikkhīṇaṃ nāḷikodanamattasseva gaṇhanakaṃ jātaṃ. Tato satthu ārocesuṃ. Athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni. Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvento aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Iti so pubbe savisesaṃ piṇḍatthāya ulatīti <span class="bld">piṇḍolo</span>. Gottena pana <span class="bld">bhāradvājo</span>ti ubhayaṃ ekato katvā ‘‘piṇḍolabhāradvājo’’ti vuccati.</p>
  1859. <p class="bodytext">‘‘Atha kho āyasmā piṇḍolabhāradvājo…pe… etadavocā’’ti kasmā evamāhaṃsu? So kira (dha. pa. aṭṭha. 2.180 devorohaṇavatthu) seṭṭhi neva sammādiṭṭhi, na micchādiṭṭhi, majjhattadhātuko. So cintesi ‘‘mayhaṃ gehe candanaṃ bahu, kiṃ nu kho iminā karissāmī’’ti. Athassa etadahosi ‘‘imasmiṃ loke ‘mayaṃ arahanto, mayaṃ arahanto’ti vattāro bahū, ahaṃ ekaṃ arahantampi na jānāmi, gehe bhamaṃ yojetvā pattaṃ likhāpetvā sikkāya ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthamatte ākāse olambāpetvā ‘sace arahā atthi, ākāsenāgantvā gaṇhātū’ti vakkhāmi. Yo taṃ gahessati, tassa saputtadāro saraṇaṃ gamissāmī’’ti. So cintitaniyāmeneva pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya ussāpetvā ‘‘yo imasmiṃ loke arahā, so ākāsena āgantvā imaṃ pattaṃ gaṇhātū’’ti āha.</p>
  1860. <p class="bodytext">Tadā <a name="M3.0385"></a> cha satthāro ‘‘amhākaṃ esa anucchaviko, amhākameva naṃ dehī’’ti vadiṃsu. So ‘‘ākāsenāgantvā gaṇhathā’’ti āha. Chaṭṭhe divase nigaṇṭho nāṭaputto antevāsike pesesi ‘‘gacchatha seṭṭhiṃ evaṃ vadetha ‘amhākaṃ ācariyasseva anucchaviko, mā appamattakassa kāraṇā ākāsena āgamanaṃ kari, dehi kira te patta’nti’’. Te gantvā seṭṭhiṃ tathā vadiṃsu. Seṭṭhi ‘‘ākāsenāgantvā gaṇhituṃ samatthova gaṇhātū’’ti āha. Nāṭaputto sayaṃ gantukāmo hutvā antevāsikānaṃ saññaṃ adāsi ‘‘ahaṃ ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipitvā uppatitukāmo viya bhavissāmi, tumhe maṃ ‘ācariya kiṃ karotha, dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaṃ arahattaguṇaṃ mahājanassa mā dassayitthā’ti vatvā maṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā ākaḍḍhantā <a name="V3.0352"></a> bhūmiyaṃ pāteyyāthā’’ti. So tattha gantvā seṭṭhiṃ āha ‘‘mahāseṭṭhi ayaṃ patto aññesaṃ nānucchaviko, mā te appamattakassa kāraṇā mama ākāse uppatanaṃ rucci, dehi me patta’’nti. Bhante, ākāsena uppatitvāva gaṇhathāti. Tato nāṭaputto ‘‘tena hi apetha apethā’’ti antevāsike apanetvā ‘‘ākāse uppatissāmī’’ti ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipi. Atha naṃ antevāsikā ‘‘ācariya, kiṃ nāmetaṃ karotha, chavassa dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaguṇena tumhehi mahājanassa dassitena ko attho’’ti taṃ hatthapādesu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātesuṃ. So seṭṭhiṃ āha ‘‘mahāseṭṭhi, ime me uppatituṃ na denti, dehi me patta’’nti. Uppatitvāva gaṇhatha bhanteti. Evaṃ titthiyā cha divasāni vāyamitvāpi pattaṃ na labhiṃsuyeva.</p>
  1861. <p class="bodytext">Atha sattame divase āyasmato ca moggallānassa āyasmato ca piṇḍolabhāradvājassa ‘‘rājagahe piṇḍāya carissāmā’’ti gantvā ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe ṭhatvā cīvaraṃ pārupanakāle dhuttakā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘hambho pubbe cha satthāro ‘mayaṃ arahantāmhā’ti vicariṃsu, rājagahaseṭṭhino pana ajja sattamo divaso pattaṃ ussāpetvā ṭhapayato ‘sace arahā atthi, ākāsenāgantvā gaṇhātū’ti vadantassa, ekopi ‘ahaṃ arahā’ti ākāse uppatanto natthi, ajja no loke arahantānaṃ natthibhāvo ñāto’’ti. Taṃ kathaṃ sutvā āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃ <a name="M3.0386"></a> āha ‘‘sutaṃ te, āvuso bhāradvāja, imesaṃ vacanaṃ, ime buddhasāsanaṃ pariggaṇhantā viya vadanti, tvañca mahiddhiko mahānubhāvo, gacchetaṃ pattaṃ ākāsena gantvā gaṇhāhī’’ti. ‘‘Āvuso moggallāna, tvaṃ ‘iddhimantānaṃ aggo’ti pākaṭo, tvaṃ etaṃ gaṇha, tayi pana aggaṇhante ahaṃ gaṇhissāmī’’ti āha. Atha āyasmā mahāmoggallāno ‘‘gaṇhāvuso’’ti āha. Iti te lokassa arahantehi asuññabhāvadassanatthaṃ evamāhaṃsu.</p>
  1862. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyī</span>ti tikkhattuṃ rājagahaṃ anugantvā paribbhami. ‘‘Sattakkhattu’’ntipi vadanti. Thero kira abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tigāvutaṃ piṭṭhipāsāṇaṃ antantena paricchindanto tūlapicu viya ākāse uṭṭhāpetvā rājagahanagarassa upari sattakkhattuṃ anupariyāyi. So tigāvutappamāṇassa nagarassa apidhānaṃ viya paññāyi. Nagaravāsino ‘‘pāsāṇo no avattharitvā gaṇhātī’’ti bhītā suppādīni matthake katvā tattha tattha nilīyiṃsu. Sattame vāre thero piṭṭhipāsāṇaṃ bhinditvā attānaṃ dasseti. Mahājano theraṃ disvā ‘‘bhante piṇḍolabhāradvāja, tava pāsāṇaṃ gāḷhaṃ katvā gaṇha, mā <a name="V3.0353"></a> no sabbe nāsayī’’ti āha. Thero pāsāṇaṃ pādantena khipitvā vissajjesi. So gantvā yathāṭhāneyeva patiṭṭhāsi. Thero seṭṭhissa gehamatthake aṭṭhāsi. Taṃ disvā seṭṭhi urena nipajjitvā ‘‘otara sāmī’’ti vatvā ākāsato otiṇṇaṃ theraṃ nisīdāpetvā pattaṃ gahetvā catumadhurapuṇṇaṃ katvā therassa adāsi. Thero pattaṃ gahetvā vihārābhimukho pāyāsi. Athassa ye araññagatā pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu, te sannipatitvā ‘‘bhante, amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehī’’ti theraṃ anubandhiṃsu. So tesaṃ tesaṃ pāṭihāriyaṃ dassento vihāraṃ agamāsi. Satthā taṃ anubandhitvā unnādentassa mahājanassa saddaṃ sutvā ‘‘ānanda, kasseso saddo’’ti pucchi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘assosi kho bhagavā…pe… kiṃ nu kho so, ānanda, uccāsaddo mahāsaddo’’</span>ti.</p>
  1863. <p class="bodytext"><span class="bld">Vikubbaniddhiyā pāṭihāriyaṃ paṭikkhitta</span>nti ettha <span class="bld">vikubbaniddhi</span> nāma ‘‘so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evamāgatā pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattā <a name="M3.0387"></a> iddhi. <span class="bld">Adhiṭṭhāniddhi</span> pana ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’’’ti (paṭi. ma. 3.10 dasaiddhiniddesa) evaṃ vibhajitvā dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā iddhi.</p>
  1864. <p class="bodytext"><a name="para253-254"></a><span class="paranum">253-254</span>. <span class="bld">Na acchupiyantī</span>ti na suphassitāni honti. <span class="bld">Rūpakākiṇṇānī</span>ti itthirūpādīhi ākiṇṇāni. <span class="bld">Bhūmiādhārake</span>ti valayādhārake. <span class="bld">Dāruādhārakadaṇḍādhārakesū</span>ti ekadārunā kataādhārake bahūhi daṇḍakehi kataādhārake vāti attho, tīhi daṇḍehi kato pana na vaṭṭati. <span class="bld">Bhūmiyaṃ pana nikkujjitvā ekameva ṭhapetabba</span>nti ettha dve ṭhapentena upari ṭhapitapattaṃ ekena passena bhūmiyaṃ phusāpetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Ālindakamiḍḍhikādīna</span>nti pamukhamiḍḍhikānaṃ. <span class="bld">Parivattitvā tattheva patiṭṭhātī</span>ti ettha ‘‘parivattitvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Paribhaṇḍaṃ</span> nāma gehassa bahi kuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā vuccati. <span class="bld">Tanukamiḍḍhikāyā</span>ti khuddakamiḍḍhikāya. Miḍḍhantepi ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ādhāraka’’nti hi vacanato miḍḍhādīsu yattha katthaci ādhārakaṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhārake ṭhapanokāsassa aniyamitattāti vadanti. ‘‘Pattamāḷo nāma vaṭṭetvā pattānaṃ agamanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā kato’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1865. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Ghaṭika</span>nti upari yojitaṃ aggaḷaṃ. <span class="bld">Tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī</span>ti sakideva gahetvā <a name="V3.0354"></a> tena āmisaṃ paribhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. <span class="bld">Ghaṭikaṭāhe</span>ti bhājanakapāle. <span class="bld">Abhuṃ me</span>ti ettha bhavatīti <span class="bld">bhū,</span> vaḍḍhi. Na bhūti <span class="bld">abhū,</span> avaḍḍhi. Bhayavasena pana sā itthī ‘‘abhu’’nti āha, vināso mayhanti attho. <span class="bld">Chavasīsassa patta</span>nti chavasīsamayaṃ pattaṃ. Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ, abhedepi vā bhedūpacārenāyaṃ vohāro ‘‘silāputtakassa sarīra’’ntiādīsu viya.</p>
  1866. <p class="bodytext"><span class="bld">Cabbetvā</span>ti khāditvā. <span class="bld">Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvā</span>ti vāmahattheneva pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetvā. <span class="bld">Ucchiṭṭhahatthenā</span>ti sāmisena hatthena. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ekagaṇḍusagahaṇamattena. <span class="bld">Luñcitvā</span>ti tato maṃsaṃ <a name="M3.0388"></a> uddharitvā. Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā mā vā, āpattiyeva.</p>
  1867. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Kiṇṇacuṇṇenā</span>ti surākiṇṇacuṇṇena. <span class="bld">‘‘Anuvātaṃ paribhaṇḍa</span>nti kilañjādīsu karontī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Bidalaka</span>nti duguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Kassa duguṇakaraṇaṃ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinaṃ atthataṃ, tassa. Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā duguṇaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Paṭiggaha</span>nti aṅgulikañcukaṃ.</p>
  1868. <p class="bodytext"><a name="para257-259"></a><span class="paranum">257-259</span>. <span class="bld">Pāti</span> nāma paṭiggahaṇasaṇṭhānena kato bhājanaviseso. <span class="bld">Na sammatī</span>ti nappahoti.</p>
  1869. <p class="bodytext"><a name="para260-262"></a><span class="paranum">260-262</span>. <span class="bld">Nīcavatthukaṃ cinitu</span>nti bahikuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā cinituṃ. <span class="bld">Arahaṭaghaṭiyantaṃ</span> nāma sakaṭacakkasaṇṭhānaṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ.</p>
  1870. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Āviddhapakkhapāsaka</span>nti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ. <span class="bld">Maṇḍale</span>ti kaṇṇikamaṇḍale. <span class="bld">Pakkhapāsake ṭhapetvā</span>ti samantā pakkhapāsakaphalakāni ṭhapetvā.</p>
  1871. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. ‘‘Namatakaṃ santhatasadisa’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Cammakhaṇḍaparihārena paribhuñjitabba</span>nti anadhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ. <span class="bld">Ettheva paviṭṭhānī</span>ti maḷorikāya eva antogadhāni. Pubbe pattasaṅgopanatthaṃ ādhārako anuññāto, idāni bhuñjanatthaṃ.</p>
  1872. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Nikkujjitabbo</span>ti <a name="V3.0355"></a> tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikkujjitabbo, na adhomukhaṭhapanena. Tenevāha <span class="bld">‘‘evañca pana, bhikkhave, nikkujjitabbo’’</span>tiādi. <span class="bld">Alābhāyā</span>ti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya. <span class="bld">Anatthāyā</span>ti upaddavāya avaḍḍhiyā.</p>
  1873. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Pasādessāmā</span>ti āyācissāma. <span class="bld">Etadavocā</span>ti ‘‘appatirūpaṃ mayā kataṃ, bhagavā pana mahantepi aguṇe acintetvā mayhaṃ accayaṃ paṭiggaṇhissatī’’ti maññamāno etaṃ ‘‘accayo maṃ bhante’’tiādivacanaṃ avoca<a name="M3.0389"></a>. Tattha ñāyapaṭipattiṃ aticca eti pavattatīti <span class="bld">accayo,</span> aparādho. <span class="bld">Maṃ accagamā</span>ti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Purisena madditvā abhibhavitvā pavattitopi hi aparādho atthato purisaṃ aticca abhibhavitvā pavatto nāma hoti. <span class="bld">Paṭiggaṇhātū</span>ti khamatu. <span class="bld">Āyatiṃ saṃvarāyā</span>ti anāgate saṃvaraṇatthāya puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Yathādhammaṃ paṭikarosī</span>ti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmā</span>ti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. <span class="bld">Vuḍḍhi hesā, āvuso vaḍḍha, ariyassa vinaye</span>ti esā, āvuso vaḍḍha, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto <span class="bld">‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’</span>ti āha.</p>
  1874. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. Bodhirājakumāravatthumhi (ma. ni. aṭṭha. 2.324 ādayo) <span class="bld">kokanado</span>ti <span class="bld">kokanadaṃ</span> vuccati padumaṃ, so ca maṅgalapāsādo olokanapadumaṃ dassetvā kato, tasmā ‘‘kokanado’’ti saṅkhaṃ labhi. <span class="bld">Yāva pacchimasopānakaḷevarā</span>ti ettha <span class="bld">pacchimasopānakaḷevara</span>nti paṭhamasopānaphalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā dussena santhatattā. Uparimasopānaphalakato paṭṭhāya hi sopānaṃ santhataṃ. <span class="bld">Addasā kho</span>ti olokanatthaṃyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa.</p>
  1875. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavā tuṇhī ahosī</span>ti ‘‘kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato’’ti āvajjento puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi. So hi rājaputto aputtako. Sutañcānena ahosi ‘‘buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī’’ti. So ‘‘sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi, sammāsambuddho imaṃ celapaṭikaṃ akkamissati. No ce labhissāmi, na akkamissatī’’ti patthanaṃ katvā santharāpesi. Atha bhagavā ‘‘nibbattissati nu kho etassa putto’’ti āvajjetvā ‘‘na nibbattissatī’’ti addasa. Pubbe kira so ekasmiṃ <a name="V3.0356"></a> dīpe vasamāno <a name="M3.0390"></a> samānacchandena sakuṇapotake khādi. Sacassa mātugāmo puññavā bhaveyya, puttaṃ labheyya. Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ, tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi. Dusse pana akkante ‘‘buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitaṃ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahāadhikāro kato, na ca puttaṃ labhāmi, tucchaṃ idaṃ vacana’’nti micchāgahaṇaṃ gaṇheyya. Titthiyāpi ‘‘natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma, celapaṭikaṃ maddantā āhiṇḍantī’’ti ujjhāyeyyuṃ. Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbataṃ jānitvā akkamissanti, abhabbataṃ jānitvā na akkamissanti. Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṃ na jānissanti, tesu akkamantesu sace patthitaṃ ijjhissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce ijjhissati, ‘‘pubbe bhikkhusaṅghassa adhikāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti, idāni na labhanti, teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ, ime pana paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī’’ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi tīhi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi. <span class="bld">Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī</span>ti idaṃ pana thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṃ kāraṇaṃ sandhāyāha. Maṅgalaṃ icchantīti <span class="bld">maṅgalikā</span>.</p>
  1876. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Bījani</span>nti caturassabījaniṃ. <span class="bld">Tālavaṇṭa</span>nti tālapattādīhi kataṃ maṇḍalikabījaniṃ.</p>
  1877. <p class="bodytext"><a name="para270-275"></a><span class="paranum">270-275</span>. <span class="bld">‘‘Ekapaṇṇacchattaṃ</span> nāma tālapatta’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Kammasatenā</span>ti ettha <span class="bld">sata</span>-saddo anekapariyāyo, anekena kammenāti attho, mahatā ussāhenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Rudhī</span>ti khuddakavaṇaṃ.</p>
  1878. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. ‘‘Akāyabandhanena sañcicca asañcicca vā gāmappavesane āpatti. Saritaṭṭhānato bandhitvā pavisitabbaṃ nivattitabbaṃ vā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kata</span>nti bahū rajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi veṭhetvā murajavaṭṭisadisaṃ kataṃ. Teneva <span class="bld">dutiyapārājikavaṇṇanāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 1.85 pāḷimuttakavinicchaya) vuttaṃ ‘‘bahū rajjuke ekato katvā ekena <a name="M3.0391"></a> nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ, taṃ vaṭṭatī’’ti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Muddikakāyabandhanaṃ</span> nāma caturassaṃ akatvā sajjitaṃ. <span class="bld">Pāmaṅgadasā</span> caturassā. <span class="bld">Mudiṅgasaṇṭhānenā</span>ti varakasīsākārena. <span class="bld">Pāsanto</span>ti dasāmūlaṃ.</p>
  1879. <p class="bodytext"><a name="para280-282"></a><span class="paranum">280-282</span>. <span class="bld">Muṇḍavaṭṭī</span>ti <a name="V3.0357"></a> mallakammakarādayo. <span class="bld">Pamāṇaṅgulenā</span>ti vaḍḍhakīaṅgulaṃ sandhāya vuttaṃ. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva.</p>
  1880. <p class="centered">Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1881. <p class="chapter">6. Senāsanakkhandhakaṃ</p>
  1882. <p class="subhead">Vihārānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1883. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. Senāsanakkhandhake <a name="M3.0392"></a><a name="V3.0358"></a> <span class="bld">senāsanaṃ apaññattaṃ hotī</span>ti vihārasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Catubbidhañhi (ma. ni. aṭṭa. 1.296) senāsanaṃ vihārasenāsanaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ santhatasenāsanaṃ okāsasenāsananti. Tattha ‘‘mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi bhisipi bimbohanampi vihāropi aḍḍhayogopi pāsādopi hammiyampi guhāpi aṭṭopi māḷopi leṇampi veḷugumbopi rukkhamūlampi maṇḍapopi senāsanaṃ. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527) vacanato vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti idaṃ <span class="bld">vihārasenāsanaṃ</span> nāma. Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti idaṃ <span class="bld">mañcapīṭhasenāsanaṃ</span> nāma. Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti idaṃ <span class="bld">santhatasenāsanaṃ</span> nāma. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti idaṃ <span class="bld">okāsasenāsanaṃ</span> nāma.</p>
  1884. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhamūle</span>tiādīsu <span class="bld">rukkhamūlasenāsanaṃ</span> nāma yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ. <span class="bld">Pabbato</span> nāma selo. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnā nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānā samaṇadhammaṃ karonti. <span class="bld">Kandare</span>ti <span class="bld">kaṃ</span> vuccati udakaṃ, tena dārito udakena bhinno pabbatappadeso <span class="bld">kandaraṃ</span>. Yaṃ ‘‘nitamba’’ntipi ‘‘nadīkuñja’’ntipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati, evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītaṃ katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā tattha nisinnā te bhikkhū samaṇadhammaṃ karonti. <span class="bld">Giriguhā</span> nāma dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ.</p>
  1885. <p class="bodytext">‘‘Vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādivacanato (vibha. 531) yattha na <a name="V3.0359"></a> kasanti na vapanti, tādisaṃ manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ araññakasenāsanaṃ ‘‘vanapattha’’nti vuccati. <span class="bld">Ajjhokāso</span> nāma kenaci <a name="M3.0393"></a> acchanno padeso. Ākaṅkhamānā panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasanti. <span class="bld">Palālapuñje</span>ti palālarāsimhi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ parikkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pañca leṇānī</span>ti pañca līyanaṭṭhānāni. Nilīyanti ettha bhikkhūti leṇāni, vihārādīnametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Supaṇṇavaṅkageha</span>nti garuḷapakkhasaṇṭhānena katagehaṃ.</p>
  1886. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Anumodanagāthāsu <span class="bld">sīta</span>nti ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasaena vā uppajjanakasītaṃ. <span class="bld">Uṇha</span>nti aggisantāpaṃ, tassa vanadāhādīsu vā sambhavo daṭṭhabbo. <span class="bld">Paṭihantī</span>ti bādhati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. <span class="bld">Vāḷamigānī</span>ti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. <span class="bld">Sarīsape</span>ti ye keci sarante gacchante dīghajātike. <span class="bld">Makase</span>ti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnampi eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sisire</span>ti sisirakālavasena sattāhavaddhalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. <span class="bld">Vuṭṭhiyo</span>ti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo.</p>
  1887. <p class="bodytext"><span class="bld">Vātātapo ghoro</span>ti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca <span class="bld">paṭihaññati</span> paṭibāhīyati. <span class="bld">Leṇattha</span>nti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. <span class="bld">Sukhattha</span>nti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. <span class="bld">Jhāyitu</span>nti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ. <span class="bld">Vipassitu</span>nti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ.</p>
  1888. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāre</span>ti patissaye. <span class="bld">Kāraye</span>ti kārāpeyya. <span class="bld">Ramme</span>ti manorame nivāsasukhe. <span class="bld">Vāsayettha bahussute</span>ti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca <a name="M3.0394"></a> pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.</p>
  1889. <p class="bodytext">Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññupakāritaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘te tassā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">te</span>ti <a name="V3.0360"></a> te bahussutā. <span class="bld">Tassā</span>ti upāsakassa. <span class="bld">Dhammaṃ desentī</span>ti sakalavaṭṭadukkhāpanūdanaṃ saddhammaṃ desenti. <span class="bld">Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyā</span>ti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammā paṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.</p>
  1890. <p class="bodytext"><span class="bld">So ca sabbadado hotī</span>ti āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hotīti katvā vuttaṃ. Tathā hi (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.42) dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nahāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti, bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe parissayā na honti, sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhāvikkhepābhāvato, bahi vicarantassa ca sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhāni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti, etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ ‘‘so ca sabbadado hoti, yo dadāti upassaya’’nti.</p>
  1891. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Āviñchanacchidda</span>nti yattha aṅguliṃ pavesetvā dvāraṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti, tassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Āviñchanarajju</span>nti kavāṭeyeva chiddaṃ katvā tattha pavesetvā yena rajjukena kaḍḍhantā dvāraṃ phusāpenti, taṃ āviñchanarajjukaṃ. Senāsanaparibhoge akappiyacammaṃ nāma natthīti <a name="M3.0395"></a> dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sacepi dīpinaṅguṭṭhena katā hoti, vaṭṭatiyevā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Cetiye vedikāsadisa</span>nti vātapānabāhāsu cetiye vedikāya viya paṭṭikādīhi dassetvā kataṃ. <span class="bld">Thambhakavātapānaṃ</span> nāma tiriyaṃ dārūni adatvā ujukaṃ ṭhitehi eva veṇusalākādīhi kataṃ.</p>
  1892. <p class="centered">Vihārānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1893. <p class="subhead">Mañcapīṭhādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1894. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Poṭakitūla</span>nti <a name="V3.0361"></a> erakatiṇatūlaṃ. Poṭakigahaṇañcettha tiṇajātīnaṃ nidassanamattanti āha <span class="bld">‘‘yesaṃ kesañci tiṇajātikāna’’</span>nti. <span class="bld">Pañcavidhaṃ uṇṇāditūlampi vaṭṭatī</span>ti etthāpi ‘‘bimbohane’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Tūlapūritaṃ bhisiṃ apassayituṃ na vaṭṭatī’’ti keci vadanti, vaṭṭatīti apare. <span class="bld">Upadahantī</span>ti ṭhapenti. <span class="bld">Sīsappamāṇa</span>nti yattha galavāṭakato paṭṭhāya sabbasīsaṃ upadahanti, taṃ sīsappamāṇaṃ. Tañca ukkaṭṭhaparicchedato tiriyaṃ muṭṭhiratanaṃ hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa vitthārato tīsu kaṇṇesū’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hotī</span>ti bimbohanassa majjhaṭṭhānaṃ tiriyato muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti. <span class="bld">Masūrake</span>ti cammamayabhisiyaṃ. <span class="bld">Phusitāni dātu</span>nti saññākaraṇatthaṃ bindūni dātuṃ.</p>
  1895. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Na nibandhatīti <span class="bld">anibandhanīyo,</span> na allīyatīti attho. <span class="bld">Paṭibāhetvā</span>ti maṭṭhaṃ katvā.</p>
  1896. <p class="subhead">Iṭṭhakācayādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1897. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Rukkhaṃ vijjhitvā</span>ti rukkhadāruṃ vijjhitvā. <span class="bld">Khāṇuke ākoṭetvā</span>ti dve dve khāṇuke ākoṭetvā. <span class="bld">Taṃ āharimaṃ bhittipāda</span>nti vuttanayena khāṇuke ākoṭetvā kataṃyeva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetu</span>nti mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā bhittipādassa upatthambhanavasena ussāpetvā khāṇukehi bhittipādaṃ ussāpetvā ṭhapetunti adhippāyo. <span class="bld">Ubhato kuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassā</span>ti yathā antodvārasamīpe <a name="M3.0396"></a> nisinnehi ujukaṃ bahi oloketuṃ na sakkā hoti, evaṃ ubhohi passehi kuṭṭaṃ nīharitvā abhimukhe bhittiṃ upaṭṭhapetvā katapadesassa. <span class="bld">Samantā pariyāgāro</span>ti samantato āviddhapamukhaṃ. <span class="bld">Ugghāṭanakiṭika</span>nti daṇḍehi ukkhipitvā ṭhapanakapadarakiṭikaṃ.</p>
  1898. <p class="subhead">Anāthapiṇḍikavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1899. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthumhi (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.242) <span class="bld">kenacideva karaṇīyenā</span>ti vāṇijjakammaṃ adhippetaṃ. Anāthapiṇḍiko kira rājagahaseṭṭhi ca aññamaññaṃ bhaginipatikā honti. Yadā rājagahe uṭṭhānakabhaṇḍaṃ samagghaṃ hoti, tadā rājagahaseṭṭhi taṃ gahetvā <a name="V3.0362"></a> sakaṭasatehi sāvatthiṃ gantvā yojanamatte ṭhito attano āgatabhāvaṃ jānāpeti. Anāthapiṇḍiko paccuggantvā tassa mahāsakkāraṃ katvā ekaṃ yānaṃ āropetvā sāvatthiṃ pavisati. So sace bhaṇḍaṃ lahukaṃ vikkīyati, vikkiṇāti. No ce, bhaginighare ṭhapetvā pakkamati. Anāthapiṇḍikopi tatheva karoti. Svāyaṃ tadāpi teneva karaṇīyena agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  1900. <p class="bodytext">Taṃ divasaṃ pana rājagahaseṭṭhi yojanamatte ṭhitena anāthapiṇḍikena āgatabhāvajānanatthaṃ pesitaṃ paṇṇaṃ na suṇi, dhammassavanatthāya vihāraṃ agamāsi. So dhammakathaṃ sutvā svātanāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano ghare uddhanakhaṇāpanadāruphālanādīni kāresi. Anāthapiṇḍikopi ‘‘idāni mayhaṃ paccuggamanaṃ karissati, idāni karissatī’’ti gharadvārepi paccuggamanaṃ alabhitvā antogharaṃ paviṭṭho paṭisanthārampi na bahuṃ alattha. ‘‘Kiṃ mahāseṭṭhi kusalaṃ dārakarūpānaṃ, nasi magge kilanto’’ti ettakova paṭisanthāro ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa etadahosī’’</span>tiādi.</p>
  1901. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhoti tvaṃ gahapati vadesī</span>ti tassa kira mukhato buddhasaddaṃ sutvā anāthapiṇḍiko pañcavaṇṇaṃ pītiṃ paṭilabhati, sā tassa sīse uṭṭhahitvā yāva pādapiṭṭhiyā, pādapiṭṭhiyā uṭṭhāya yāva sīsā gacchati, ubhato uṭṭhāya majjhe osarati, majjhe uṭṭhāya ubhato gacchati. So pītiyā nirantaraṃ phuṭo ‘‘buddhoti tvaṃ gahapati vadesī’’ti evaṃ tikkhattuṃ pucchi. <span class="bld">Akālo kho, gahapati, imaṃ kālaṃ taṃ bhagavantaṃ</span> <a name="M3.0397"></a> <span class="bld">dassanāya upasaṅkamitu</span>nti ‘‘buddhā nāma durāsadā āsīvisasadisā honti, satthā ca sivathikāya samīpe vasati, na sakkā tattha imāya velāya iminā gantu’’nti maññamāno evamāha. <span class="bld">Buddhagatāya satiyā nipajjī</span>ti aññaṃ kiñci acintetvā buddhagatāya eva satiyā nipajji. Taṃ divasaṃ kirassa bhaṇḍasakaṭesu vā upaṭṭhākesu vā cittampi nuppajji, sāyamāsampi na akāsi. Sattabhūmikaṃ pana pāsādaṃ āruyha supaññattālaṅkatavarasayane ‘‘buddho buddho’’ti sajjhāyaṃ karontova nipajjitvā niddaṃ okkami. <span class="bld">Tikkhattuṃ vuṭṭhāsi pabhātaṃ maññamāno</span>ti paṭhamayāme tāva vītivatte uṭṭhāya buddhaṃ anussari, athassa balavappasādo udapādi, pītiāloko ahosi, sabbatamaṃ vigacchi, dīpasahassujjalanaṃ viya canduṭṭhānasūriyuṭṭhānaṃ viya ca jātaṃ. So ‘‘pamādaṃ āpannomhi, vañcitomhi, sūriyo uggato’’ti uṭṭhāya ākāsatale ṭhatvā candaṃ oloketvā ‘‘ekova yāmo gato, aññe dve atthī’’ti puna pavisitvā nipajji, etenupāyena majjhimayāmāvasānepi pacchimayāmāvasānepi tikkhattuṃ uṭṭhāsi. Pacchimayāmāvasāne pana balavapaccūseyeva <a name="V3.0363"></a> uṭṭhāya ākāsatalaṃ āgantvā mahādvārābhimukho ahosi, sattabhūmikadvāraṃ sayameva vivaṭaṃ ahosi, pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajji.</p>
  1902. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Amanussā</span>ti adhigatavisesā devatā. Tathā hi tā seṭṭhissa bhāvinisampattiṃ paccakkhato sampassamānā ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhi ‘buddhupaṭṭhānaṃ gamissāmī’ti nikkhanto paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ aggupaṭṭhāko hutvā asadisaṃ saṅghārāmaṃ katvā cātuddisassa ariyasaṅghassa anāvaṭadvāro bhavissati, na yuttamassa dvāraṃ pidahitu’’nti cintetvā dvāraṃ vivariṃsu. <span class="bld">Antaradhāyī</span>ti rājagahaṃ kira ākiṇṇamanussaṃ, antonagare nava koṭiyo bahinagare navāti taṃ upanissāya aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti. Avelāya matamanusse bahi nīharituṃ asakkontā aṭṭālake ṭhatvā bahidvāre khipanti. Mahāseṭṭhi nagarato bahi nikkhantamattova allasarīraṃ pādena akkami, aparampi piṭṭhipādena pahari, makkhikā uppatitvā pakiriṃsu, duggandho nāsāpuṭaṃ abhihani, buddhappasādo tanuttaṃ gato. Tenassa āloko antaradhāyi andhakāro pāturahosi pītivegassa tanubhāve taṃsamuṭṭhitarūpānaṃ paridubbalabhāvato<a name="M3.0398"></a>. <span class="bld">Saddamanussāvesī</span>ti ‘‘seṭṭhissa ussāhaṃ janessāmī’’ti suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ ghaṭṭento viya madhurassarena saddaṃ anussāvesi.</p>
  1903. <p class="bodytext"><span class="bld">Sataṃ kaññāsahassānī</span>ti purimapadānipi imināva sahassa-padena saddhiṃ sambandhitabbāni. Yatheva hi sataṃ kaññāsahassāni, evaṃ sataṃ sahassāni hatthī, sataṃ sahassāni assā, sataṃ sahassāni rathāti ayamettha attho, iti ekekaṃ satasahassaṃ dīpitaṃ hoti. <span class="bld">Padavītihārassā</span>ti padaṃ vītiharati etthāti <span class="bld">padavītihāro</span>. So dutavilambitaṃ akatvā samagamane dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. <span class="bld">Kalaṃ nāgghanti soḷasi</span>nti taṃ ekaṃ padavītihāraṃ soḷasa bhāge katvā tato eko koṭṭhāso puna soḷasadhā, tato eko soḷasadhāti evaṃ soḷasa vāre soḷasadhā bhinnassa eko koṭṭhāso soḷasī kalā nāma, taṃ soḷasiṃ kalaṃ etāni cattāri satasahassāni na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – sataṃ hatthisahassāni sataṃ assasahassāni sataṃ rathasahassāni sataṃ kaññāsahassāni, tā ca kho āmukkamaṇikuṇḍalā sakalajambudīparājadhītarovāti imasmā ettakā lābhā vihāraṃ gacchantassa tasmiṃ soḷasikalāsaṅkhāte padese laṅghanasādhanavasena pavattacetanāva uttaritarāti. Padaṃ vā vītiharati etenāti <span class="bld">padavītihāro,</span> tathāpavattā kusalacetanā, tassā phalaṃ soḷasadhā katvāti ca vadanti. Idaṃ pana vihāragamanaṃ kassa vasena gahitanti? Vihāraṃ gantvā anantarāyena sotāpattiphale patiṭṭhahantassa vasena gahitaṃ. ‘‘Gandhamālādīhi pūjaṃ karissāmi, cetiyaṃ vandissāmi, dhammaṃ sossāmi, <a name="V3.0364"></a> dīpapūjaṃ karissāmi, saṅghaṃ nimantetvā dānaṃ dassāmi, sikkhāpadesu vā saraṇesu vā patiṭṭhahissāmī’’ti gacchatopi vasena vaṭṭatiyeva.</p>
  1904. <p class="bodytext"><span class="bld">Andhakāro antaradhāyī</span>ti so kira cintesi ‘‘ahaṃ ekakoti saññaṃ karomi, amanussā ca me anugāmino sahāyā atthi, kasmā bhāyāmī’’ti sūro ahosi. Athassa balavā buddhappasādo udapādi, tasmā andhakāro antaradhāyi. Sesavāresupi eseva nayo. <span class="bld">Āloko pāturahosī</span>ti purimabuddhesu cirakālaparicayasambhūtassa balavato pasādassa vasena uppannāya uḷārāya buddhārammaṇāya pītiyā samuṭṭhāpito <a name="M3.0399"></a> vipassanobhāsasadiso sātisayo cittapaccayautusamuṭṭhāno āloko pāturahosi. Devatāhi katotipi vadanti, purimoyevettha yuttataro. <span class="bld">Ehi sudattā</span>ti so kira seṭṭhi gacchamānova cintesi ‘‘imasmiṃ loke bahū pūraṇakassapādayo titthiyā ‘mayaṃ buddhā, mayaṃ buddhā’ti vadanti, kathaṃ nu kho ahaṃ satthu buddhabhāvaṃ jāneyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘mayhaṃ guṇavasena uppannaṃ nāmaṃ mahājano jānāti, kuladattiyaṃ pana me nāmaṃ aññatra mayā na koci jānāti, sace buddho bhavissati, kuladattikanāmena maṃ ālapissatī’’ti. Satthā tassa cittaṃ ñatvā evamāha.</p>
  1905. <p class="bodytext"><span class="bld">Parinibbuto</span>ti kilesaparinibbānena parinibbuto. <span class="bld">Āsattiyo</span>ti rūpādīsu āsañjanaṭṭhena āsattiyo, taṇhāyo. <span class="bld">Santi</span>nti kilesavūpasamaṃ. <span class="bld">Pappuyyā</span>ti aggamaggena patvā. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ. Yañcettha anuttānamatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva.</p>
  1906. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Vayameva <span class="bld">veyyāyika</span>nti āha <span class="bld">‘‘veyyāyikanti vayakaraṇaṃ vuccatī’’</span>ti.</p>
  1907. <p class="centered">Anāthapiṇḍikavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1908. <p class="subhead">Aggāsanādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1909. <p class="bodytext"><a name="para310-311"></a><span class="paranum">310-311</span>. <span class="bld">Dakkhiṇodaka</span>nti aggato upanīyamānaṃ dakkhiṇodakaṃ. <span class="bld">Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesī</span>ti (jā. aṭṭha. 1.1.36 tittirajātakavaṇṇanā) tehi bhikkhūhi attano attano rucivasena aggāsanādirahānaṃ kathitakāle ‘‘na, bhikkhave, mayhaṃ sāsane aggāsanādīni patvā khattiyakulā pabbajito pamāṇaṃ, na brāhmaṇakulā, na gahapatikulā pabbajito, na vinayadharo, na suttantiko, na ābhidhammiko, na paṭhamajjhānādilābhino, na sotāpannādayo <a name="V3.0365"></a> pamāṇaṃ, atha kho, bhikkhave, imasmiṃ sāsane yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbaṃ, aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍo laddhabbo, idamettha pamāṇaṃ, tasmā vuḍḍhataro bhikkhu etesaṃ anucchaviko. Idāni kho pana, bhikkhave, sāriputto mayhaṃ aggasāvako anudhammacakkappavattako <a name="M3.0400"></a> mamānantarasenāsanaṃ laddhuṃ arahati. So imaṃ rattiṃ senāsanaṃ alabhanto rukkhamūle vītināmesi. Tumhe idāneva evaṃ agāravā appatissā, gacchante gacchante kāle kinti katvā viharissathā’’ti vatvā atha nesaṃ ovādadānatthāya ‘‘pubbe, bhikkhave, tiracchānagatāpi ‘na kho panetaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ aññamaññaṃ agāravā appatissā asabhāgavuttino vihareyyāma, amhesu mahallakataraṃ jānitvā tassa abhivādanādīni karissāmā’ti sādhukaṃ vīmaṃsitvā ‘ayaṃ mahallako’ti ñatvā tassa abhivādanādīni katvā devapathaṃ pūrayamānā gatā’’ti vatvā atītaṃ āharitvā dassetuṃ bhikkhū āmantesi.</p>
  1910. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye vuḍḍhamapacāyantī</span>ti jātivuḍḍho vayovuḍḍho guṇavuḍḍhoti tayo vuḍḍhā. Tesu jātisampanno <span class="bld">jātivuḍḍho</span> nāma, vaye ṭhito <span class="bld">vayovuḍḍho</span> nāma, guṇasampanno <span class="bld">guṇavuḍḍho</span> nāma. Tesu guṇasampanno vayovuḍḍho imasmiṃ ṭhāne vuḍḍhoti adhippeto. <span class="bld">Apacāyantī</span>ti jeṭṭhāpacāyikakammena pūjenti. <span class="bld">Dhammassa kovidā</span>ti jeṭṭhāpacāyanadhammassa kovidā kusalā. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Pāsaṃsā</span>ti pasaṃsārahā. <span class="bld">Samparāye ca suggatī</span>ti samparetabbe imaṃ lokaṃ hitvā gantabbe paralokepi tesaṃ sugatiyeva hotīti attho. Ayaṃ panettha piṇḍattho – bhikkhave, khattiyā vā hontu brāhmaṇā vā vessā vā suddā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā tiracchānagatā vā, ye keci sattā jeṭṭhāpacitikamme chekā kusalā guṇasampannānaṃ vayovuḍḍhānaṃ apacitiṃ karonti, te imasmiñca attabhāve jeṭṭhāpacitikārakāti pasaṃsaṃ vaṇṇanaṃ thomanaṃ labhanti, kāyassa ca bhedā sagge nibbattantīti.</p>
  1911. <p class="centered">Aggāsanādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1912. <p class="subhead">Āsanappaṭibāhanādikathāvaṇṇanā</p>
  1913. <p class="bodytext"><a name="para313-4"></a><span class="paranum">313-4</span>. <span class="bld">Uddissakata</span>nti gihīhi saṅghaṃ uddissa kataṃ. <span class="bld">Gihivikata</span>nti gihīhi kataṃ paññattaṃ, gihisantakanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Atisamīpaṃ agantvā</span>ti bhikkhūnaṃ āsannataraṃ ṭhānaṃ agantvā.</p>
  1914. <p class="subhead">Senāsanaggāhāpakasammutikathāvaṇṇanā</p>
  1915. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Paccayeneva</span> <a name="M3.0401"></a><a name="V3.0366"></a> <span class="bld">hi taṃ paṭijagganaṃ labhissatī</span>ti tasmiṃ senāsane mahātherā tassa paccayassa kāraṇā aññattha agantvā vasantāyeva naṃ paṭijaggissantīti attho. <span class="bld">Ubbhaṇḍikā bhavissantī</span>ti ukkhittabhaṇḍā bhavissanti, attano attano parikkhāre gahetvā tattha tattha vicarissantīti attho. <span class="bld">Dīghasālā</span>ti caṅkamanasālā. <span class="bld">Maṇḍalamāḷo</span> upaṭṭhānasālā. <span class="bld">Anudahatī</span>ti pīḷeti. <span class="bld">Jambudīpe panā</span>ti ariyadese bhikkhū sandhāya vuttaṃ. Te kira tathā paññāpenti. <span class="bld">Na gocaragāmo ghaṭṭetabbo</span>ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘na tattha manussā vattabbā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Vitakkaṃ chinditvā</span>ti ‘‘iminā nīhārena gacchantaṃ disvā nivāretvā paccaye dassantī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ anuppādetvā. <span class="bld">Tesu ce eko</span>ti tesu manussesu eko paṇḍitapuriso. <span class="bld">Bhaṇḍapaṭicchādana</span>nti paṭicchādanakabhaṇḍaṃ, sarīrapaṭicchādanaṃ cīvaranti attho.</p>
  1916. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭijaggitabbānī</span>ti sammajjanādīhi paṭijaggitabbāni. <span class="bld">Muṇḍavedikāyā</span>ti cetiyassa hammiyavedikāya. <span class="bld">Hammiyavedikā</span>ti ca cetiyassa upari caturassavediyo vuccati. <span class="bld">Paṭikkammā</span>ti vihārato apasakkitvā. <span class="bld">Upanikkhepa</span>nti khettaṃ vā nāḷikerādiārāmaṃ vā kahāpaṇādīni vā ārāmikādīnaṃ niyyātetvā ‘‘ito uppannā vaḍḍhi vassāvāsikatthāya hotū’’ti dinnaṃ. <span class="bld">Vattaṃ katvā</span>ti tasmiṃ senāsane kattabbavattaṃ katvā.</p>
  1917. <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalavaseneva kātabba</span>nti parato vakkhamānanayena ‘‘bhikkhū cīvarena kilamanti, ettakaṃ nāma taṇḍulabhāgaṃ bhikkhūnaṃ cīvaraṃ kātuṃ ruccatī’’tiādinā puggalaparāmāsavaseneva kātabbaṃ, ‘‘saṅgho cīvarena kilamatī’’tiādinā pana saṅghaparāmāsavasena na kātabbaṃ. <span class="bld">Cīvarapaccaya</span>nti cīvarasaṅkhātaṃ paccayaṃ. <span class="bld">Vutta</span>nti <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span>vuttaṃ. Kasmā evaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘evañhi navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca navakassa gāhessatī’’</span>ti, yasmā attanāva attano pāpetuṃ na sakkā, tasmā dvīsu sammatesu navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca navakassāti ubho aññamaññaṃ gāhessantīti adhippāyo. Sammatasenāsanaggāhāpakassa āṇattiyā aññena gāhitepi gāho ruhatiyevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhapi soḷasapi jane</span> <a name="M3.0402"></a> <span class="bld">sammannituṃ vaṭṭatī</span>ti kiṃ visuṃ visuṃ sammannituṃ vaṭṭati, udāhu ekatoti? Ekatopi vaṭṭati. Niggahakammameva hi saṅgho saṅghassa na karoti, sammutidānaṃ pana bahūnampi ekato kātuṃ vaṭṭati, teneva sattasatikakkhandhake ubbāhikasammutiyaṃ aṭṭhapi janā ekato sammatāti.</p>
  1918. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo</span>ti <a name="V3.0367"></a> magge katadīghasālā. <span class="bld">Pokkharaṇī</span>ti nahāyantānaṃ pokkharaṇiyaṃ katasālā. <span class="bld">Rukkhamūlā</span>dayo channā kavāṭabaddhāva senāsanaṃ. <span class="bld">Vijaṭetvā</span>ti viyojetvā, visuṃ visuṃ katvāti attho. <span class="bld">Āvāsesū</span>ti senāsanesu. <span class="bld">Pakkhipitvā</span>ti ettha <span class="bld">pakkhipanaṃ</span> nāma tesu vasantānaṃ ito uppannavassāvāsikadānaṃ. <span class="bld">Pavisitabba</span>nti aññehi bhikkhūhi tasmiṃ mahālābhe pariveṇe vasitvā cetiye vattaṃ katvāva lābho gahetabboti adhippāyo.</p>
  1919. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayaṃ vissajjetī</span>ti cīvarapaccayaṃ nādhivāseti. <span class="bld">Ayampī</span>ti tena vissaṭṭhapaccayopi. <span class="bld">Upanibandhitvā gāhetabba</span>nti ‘‘imasmiṃ rukkhe vā maṇḍape vā vasitvā cetiye vattaṃ katvā gaṇhathā’’ti evaṃ upanibandhitvā gāhetabbaṃ. ‘‘Kattha nu kho vasissāmi, kattha vasantassa phāsu bhavissati, kattha vā paccayo bhavissatī’’ti evaṃ uppannena vitakkena caratīti <span class="bld">vitakkacāriko</span>. Araññavihāresu parissayavijānanatthaṃ icchitabbattā <span class="bld">‘‘pañca pañca ukkā koṭṭetabbā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1920. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatta</span>nti katikavattaṃ. <span class="bld">Tividhampī</span>ti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi. <span class="bld">Sodhetvā pabbājethā</span>ti bhabbe ācārakulaputte upaparikkhitvā pabbājetha. <span class="bld">Dasavatthukakathā</span> nāma appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā.</p>
  1921. <p class="bodytext">Viggahasaṃvattanikavacanaṃ <span class="bld">viggāhikaṃ. Caturārakkhaṃ ahāpentā</span>ti buddhānussati mettā asubhaṃ maraṇassatīti imaṃ caturārakkhaṃ aparihāpentā. <span class="bld">Dantakaṭṭhakhādanavattaṃ ācikkhitabba</span>nti ettha <span class="bld">dantakaṭṭhakhādanavattaṃ</span> yo devasikaṃ saṅghamajjhe osarati, tena sāmaṇerādīhi āharitvā bhikkhūnaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanatthāya dantakaṭṭhamāḷake nikkhittesu dantakaṭṭhesu divase divase ekameva dantakaṭṭhaṃ gahetabbaṃ. Yo <a name="M3.0403"></a> pana devasikaṃ na osarati, padhānaghare vasitvā dhammassavane vā uposathagge vā dissati, tena pamāṇaṃ sallakkhetvā cattāri pañca dantakaṭṭhāni attano vasanaṭṭhāne ṭhapetvā khāditabbāni. Tesu khīṇesu sace punapi dantakaṭṭhamāḷake bahūni hontiyeva, punapi āharitvā khāditabbāni. Yadi pana pamāṇaṃ asallakkhetvā āharati, tesu akhīṇesuyeva māḷake khīyati, tato keci therā ‘‘yehi gahitāni, te paṭiharantū’’ti vadeyyuṃ, keci ‘‘khādantu, puna sāmaṇerā āharissantī’’ti. Tasmā vivādaparihāratthaṃ pamāṇaṃ sallakkhetabbaṃ. Gahaṇe pana doso natthi, maggaṃ gacchantenapi ekaṃ vā dve vā thavikāya pakkhipitvā gantabbanti. <span class="bld">Bhikkhācāravattaṃ</span> vattakkhandhake piṇḍacārikavatte āvi bhavissati.</p>
  1922. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaṭṭhāne</span>ti <a name="V3.0368"></a> vassaggena āgantukabhikkhuno pattaṭṭhāne. Tesaṃ chinnavassattā ‘‘sādiyantāpi hi te neva vassāvāsikassa sāmino’’ti vuttaṃ, paṭhamaṃyeva katikāya katattā khīyantāpi ca āvāsikā neva adātuṃ labhantīti vuttaṃ. <span class="bld">Bhatiniviṭṭha</span>nti bhatiṃ katvā viya niviṭṭhaṃ pariyiṭṭhaṃ. <span class="bld">Saṅghikaṃ pana apalokanakammaṃ katvā gāhita</span>nti tatruppādaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Paccayavasena gāhita</span>nti dāyakānaṃ vassāvāsikapaccayavasena gāhitaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Idha, bhikkhave, vassaṃvuttho bhikkhu vibbhamati, saṅghasseveta’’nti (mahāva. 374-375) vacanato <span class="bld">‘‘gataṭṭhāne…pe… saṅghikaṃ hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Manusse</span>ti dāyakamanusse. <span class="bld">Varabhāgaṃ sāmaṇerassā</span>ti paṭhamabhāgassa gāhitattā vuttaṃ.</p>
  1923. <p class="centered">Senāsanaggāhāpakasammutikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1924. <p class="subhead">Upanandavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1925. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Yaṃ tayā tattha senāsanaṃ gahitaṃ…pe… idha muttaṃ hotī</span>ti yaṃ tayā tattha gāmakāvāse pacchā senāsanaṃ gahitaṃ, taṃ te gaṇhanteneva idha sāvatthiyaṃ paṭhamagahitasenāsanaṃ muttaṃ hoti. <span class="bld">Idha dānāhaṃ</span> <a name="M3.0404"></a> <span class="bld">…pe… tatrāpi mutta</span>nti ‘‘idānāhaṃ, āvuso, imasmiṃ gāmakāvāse gahitasenāsanaṃ muñcāmī’’ti vadantena tatrāpi gāmakāvāse gahitasenāsanaṃ muttaṃ.</p>
  1926. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Dīghāsanaṃ</span> nāma mañcapīṭhavinimuttaṃ yaṃ kiñci ekato sukhaṃ nisīdituṃ pahoti. Hatthimhi nakho assāti <span class="bld">hatthinakho</span>. ‘‘Pāsādassa nakho nāma heṭṭhimaparicchedo, so ca hatthikumbhe patiṭṭhito’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Gihivikatanīhārena labbhantī</span>ti gihivikatanīhārena paribhuñjituṃ labbhanti, tehi attharitvā dinnāneva nisīdituṃ labbhanti, na sayaṃ atthatāni attharāpitāni vā.</p>
  1927. <p class="subhead">Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā</p>
  1928. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Arañjaro</span>ti bahuudakagaṇhanakā mahācāṭi. Jalaṃ gaṇhituṃ alanti <span class="bld">arañjaro</span>. ‘‘Vaṭṭacāṭi viya hutvā thokaṃ dīghamukho majjhe paricchedaṃ dassetvā kato’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Pañcanimmalalocano</span>ti maṃsadibbadhammabuddhasamantacakkhuvasena pañcalocano.</p>
  1929. <p class="bodytext"><span class="bld">Thāvarena</span> <a name="V3.0369"></a> <span class="bld">ca thāvaraṃ garubhaṇḍena ca garubhaṇḍa</span>nti ettha pañcasu koṭṭhāsesu purimadvayaṃ thāvaraṃ, pacchimattayaṃ garubhaṇḍanti veditabbaṃ. <span class="bld">Jānāpetvā</span>ti bhikkhusaṅghaṃ jānāpetvā. <span class="bld">Kappiyamañcā sampaṭicchitabbā</span>ti ‘‘saṅghassa demā’’ti dinnaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana ‘‘vihārassa demā’’ti vadanti, suvaṇṇarajatamayādiakappiyamañcepi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Na kevalaṃ…pe… parivattetuṃ vaṭṭantī</span>ti iminā athāvarena thāvarampi athāvarampi parivattetuṃ vaṭṭatīti dasseti. Thāvarena athāvarameva hi parivattetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Akappiyaṃ vā mahagghaṃ kappiyaṃ vā</span>ti ettha <span class="bld">akappiyaṃ</span> nāma suvaṇṇamayamañcādi akappiyabhisibimbohanāni ca. <span class="bld">Mahagghaṃ kappiyaṃ</span> nāma dantamayamañcādi pāvārādikappiyaattharaṇādīni ca.</p>
  1930. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārihāriyaṃ na vaṭṭatī</span>ti attano santakaṃ viya gahetvā pariharituṃ na vaṭṭati. ‘‘Gihivikatanīhāreneva paribhuñjitabba’’nti iminā sace ārāmikādayo paṭisāmetvā paṭidenti, paribhuñjituṃ vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">‘‘Paṇṇasūci</span> nāma lekhanī’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
  1931. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aḍḍhabāhū</span>ti <a name="M3.0405"></a> kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭa’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Aḍḍhabāhu</span> nāma vidatthicaturaṅgulantipi vadanti. <span class="bld">Tatthajātakā</span>ti saṅghikabhūmiyaṃ jātā. <span class="bld">Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamatto</span>ti dīghato aṭṭhaṅgulamatto pariṇāhato paṇṇasūcidaṇḍamatto. Muñjapabbajānaṃyeva pāḷiyaṃ visuṃ āgatattā <span class="bld">‘‘muñjaṃ pabbajañca ṭhapetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhaṅgulappamāṇo</span>ti dīghato aṭṭhaṅgulappamāṇo. <span class="bld">Ghaṭṭanaphalakaṃ</span> nāma yattha ṭhapetvā rajitacīvaraṃ hatthena ghaṭṭenti. <span class="bld">Ghaṭṭanamuggaro</span> nāma anuvātādighaṭṭanatthaṃ katoti vadanti. <span class="bld">Ambaṇa</span>nti phalakehi pokkharaṇīsadisaṃ katapānīyabhājanaṃ. <span class="bld">Rajanadoṇī</span>ti yattha pakkarajanaṃ ākiritvā ṭhapenti. <span class="bld">Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī</span>ti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Paccattharaṇagatika</span>nti iminā mañcapīṭhepi attharituṃ vaṭṭatīti dīpeti. Pāvārādipaccattharaṇampi garubhaṇḍanti eke, noti apare, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Muṭṭhipaṇṇa</span>nti tālapaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1932. <p class="subhead">Navakammadānakathāvaṇṇanā</p>
  1933. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. <span class="bld">Kiñcideva samādapetvā kāressatī</span>ti sāmikoyeva kañci bhikkhuṃ samādapetvā kāressati. <span class="bld">Utukāle paṭibāhituṃ na labhatī</span>ti hemantagimhesu aññe sampattabhikkhū paṭibāhituṃ na labhati. <span class="bld">Tibhāga</span>nti tatiyabhāgaṃ. <span class="bld">Sace saddhivihārikānaṃ dātukāmo hotī</span>ti sace so saṅghassa bhaṇḍakaṭhapanaṭṭhānaṃ vā navakānaṃ vā vasanaṭṭhānaṃ dātuṃ na icchati, attano saddhivihārikānaññeva <a name="V3.0370"></a> dātukāmo hotīti attho. <span class="bld">Etañhi saddhivihārikānaṃ dātuṃ labhatī</span>ti etaṃ tatiyabhāgaṃ upaḍḍhabhāgaṃ vā dātuṃ labhati. <span class="bld">Akataṭṭhāne</span>ti senāsanato bahi cayādīnaṃ akataṭṭhāne. <span class="bld">Bahikuṭṭe</span>ti kuṭṭato bahi.</p>
  1934. <p class="subhead">Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā</p>
  1935. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Cakkalika</span>nti kambalādīhi veṭhetvā cakkasaṇṭhānena pādapuñchanayoggaṃ kataṃ. <span class="bld">Paribhaṇḍakatā bhūmi</span> nāma saṇhamattikāhi katā kāḷavaṇṇādibhūmi. <span class="bld">Senāsanaṃ</span> mañcapīṭhādi. <span class="bld">Tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭatī</span>ti aññehi āvāsikabhikkhūhi paribhuttanīhārena paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘‘Nevāsikā pakatiyā anatthatāya bhūmiyā ṭhapenti ce, tesampi anāpattiyevā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Dvārampī</span>tiādinā vuttadvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. <span class="bld">Lomesū</span>ti lomesu phusantesu.</p>
  1936. <p class="subhead">Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā</p>
  1937. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Uddesabhattaṃ</span> <a name="M3.0406"></a> <span class="bld">nimantananti imaṃ vohāraṃ pattānī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, ‘‘uddesabhattaṃ nimantana’’ntiādivohāraṃ pattānīti ayamettha attho. <span class="bld">Tampi anto katvā</span>ti āyatiṃ bhikkhūnaṃ kukkuccavinodanatthāya tampi saṅghabhattaṃ anto katvā.</p>
  1938. <p class="subhead">Uddesabhattakathāvaṇṇanā</p>
  1939. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano vihāradvāre</span>ti vihārassa dvārakoṭṭhakasamīpaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Bhojanasālāyā</span>ti bhattuddesaṭṭhānabhūtāya bhojanasālāya. <span class="bld">‘‘Dinnaṃ panā’’</span>ti vatvā yathā so dāyako deti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅghato bhante’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Antaraghare</span>ti antogehe. <span class="bld">Antoupacāragatāna</span>nti ettha gāmadvāravīthicatukkesu dvādasahatthabbhantaraṃ antoupacāro nāma. Antaragharassa upacāre pana labbhamānavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘gharūpacāro cetthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ekavaḷañja</span>nti ekena dvārena vaḷañjitabbaṃ. <span class="bld">Nānānivesanesū</span>ti nānākulassa nivesanesu. Lajjī pesalo agatigamanaṃ vajjetvā medhāvī ca upaparikkhitvā uddisissatīti āha <span class="bld">‘‘pesalo lajjī medhāvī icchitabbo’’</span>ti. <span class="bld">Nisinnassapi niddāyantassapī</span>ti anādare sāmivacanaṃ. <span class="bld">Ticīvaraparivāra</span>nti ettha ‘‘udakapattalābhī viya aññopi uddesabhattaṃ alabhitvā vatthādimanekappakārakaṃ labhati ce, tasseva <a name="V3.0371"></a> ta’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Attano rucivasena yaṃ kiñci vatvā āharituṃ vissajjitattā <span class="bld">vissaṭṭhadūto</span> nāma. <span class="bld">Yaṃ icchatī</span>ti ‘‘uddesapattaṃ dethā’’tiādīni vadanto yaṃ icchati. <span class="bld">Pucchāsabhāgenā</span>ti pucchāsadisena.</p>
  1940. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekā kūṭaṭṭhitikā nāma hotī’’</span>ti vatvā tameva ṭhitikaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘rañño vā hī’’</span>tiādimāha. Aññehi uddesabhattehi amissetvā visuṃyeva ṭhitikāya gahetabbattā <span class="bld">‘‘ekacārikabhattānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Theyyāya harantī</span>ti pattahārakā haranti. <span class="bld">Gīvā hotī</span>ti āṇāpakassa gīvā hoti. <span class="bld">‘‘Manussānaṃ vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gacchantī</span>ti ‘‘manussānaṃ vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti tena bhikkhunā vuttā gacchanti. <span class="bld">Akatabhāgo nāmā</span>ti āgantukabhāgo nāma. <span class="bld">‘‘Sabbo saṅgho paribhuñjatū’’ti</span> <a name="M3.0407"></a> <span class="bld">vutte</span>ti ettha ‘‘paṭhamameva ‘sabbaṃ saṅghikaṃ pattaṃ dethā’ti vatvā pacchā ‘sabbo saṅgho paribhuñjatū’ti avuttepi bhājetvāva paribhuñjitabba’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  1941. <p class="subhead">Nimantanabhattakathāvaṇṇanā</p>
  1942. <p class="bodytext">‘‘Ettake bhikkhū saṅghato uddisitvā dethā’’tiādīni avatvā ‘‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ bhattaṃ gaṇhathā’’ti vatvā dinnaṃ <span class="bld">saṅghikaṃ nimantanaṃ</span> nāma. <span class="bld">Piṇḍapātikānampi vaṭṭatī</span>ti bhikkhāpariyāyena vuttattā vaṭṭati. <span class="bld">Paṭipāṭiyā</span>ti laddhapaṭipāṭiyā. <span class="bld">Vicchinditvā</span>ti ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti padaṃ avatvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhattanti avadantenā’’</span>ti. <span class="bld">Ālopasaṅkhepenā</span>ti ekekapiṇḍavasena. Ayañca nayo nimantaneyeva, na uddesabhatte. Tattha hi ekassa pahonakappamāṇaṃyeva bhājetabbaṃ, tasmā uddesabhatte ālopaṭṭhitikā nāma natthi. <span class="bld">Acchatī</span>ti tiṭṭhati. <span class="bld">‘‘Ekavāra</span>nti yāva tasmiṃ āvāse vasanti bhikkhū, sabbe labhantī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo – ekavāranti na ekadivasaṃ sandhāya vuttaṃ, yattakā pana bhikkhū tasmiṃ āvāse vasanti, te sabbe. Ekasmiṃ divase gahitabhikkhū aññadā aggahetvā yāva ekavāraṃ sabbe bhikkhū bhojitā honti, tāva ye jānanti, te gahetvā gantabbanti.</p>
  1943. <p class="subhead">Salākabhattakathāvaṇṇanā</p>
  1944. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanibandhitvā</span>ti likhitvā. <span class="bld">Niggahena datvā</span>ti anicchantampi niggahena sampaṭicchāpetvā<a name="V3.0372"></a>. <span class="bld">Ekagehavasenā</span>ti ekāya gharapāḷiyā vasena. <span class="bld">Uddisitvā</span>ti ‘‘tuyhañca tuyhañca pāpuṇātī’’ti vatvā. Dūrattā niggahetvāpi vārena gāhetabbagāmo <span class="bld">vāragāmo</span>. Vihāravāre niyuttā <span class="bld">vihāravārikā,</span> vārena vihārarakkhaṇakā. <span class="bld">Aññathatta</span>nti pasādaññathattaṃ. <span class="bld">Phātikammameva bhavantī</span>ti vihārarakkhaṇatthāya saṅghena dātabbaatirekalābhā honti. <span class="bld">Saṅghanavakena laddhakāle</span>ti divase divase ekekassa pāpitāni dve tīṇi ekacārikabhattāni teneva niyāmena attano pāpuṇanaṭṭhāne saṅghanavakena laddhakāle. <span class="bld">Yassa kassaci sammukhībhūtassa pāpetvā</span>ti ettha ‘‘yebhuyyena ce bhikkhū bahisīmagatā honti, sammukhībhūtassa <a name="M3.0408"></a> yassa kassaci pāpetabbaṃ sabhāgattā ekena laddhaṃ sabbesaṃ hoti, tasmimpi asati attano pāpetvā dātabba’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Rasasalāka</span>nti ucchurasasalākaṃ.</p>
  1945. <p class="bodytext">‘‘Saṅghato nirāmisasalākāpi vihāre pakkabhattampi vaṭṭatiyevā’’ti sādhāraṇaṃ katvā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.26) vuttattā ‘‘evaṃ gāhite sāditabbaṃ, evaṃ na sāditabba’’nti visesetvā avuttattā ca bhesajjādisalākāyo cettha kiñcāpi piṇḍapātikānampi vaṭṭanti, salākavasena gāhitattā pana na sāditabbāti ettha adhippāyo vīmaṃsitabbo. Yadi hi bhesajjādisalākā salākavasena gāhitā na sāditabbā siyā, saṅghato nirāmisasalākā vaṭṭatiyevāti na vadeyya, ‘‘atirekalābho saṅghabhattaṃ uddesabhatta’’ntiādivacanato (mahāva. 128) ‘‘atirekalābhaṃ paṭikkhipāmī’’ti salākavasena gāhetabbaṃ bhattameva paṭikkhittaṃ, na bhesajjaṃ. Saṅghabhattādīni hi cuddasa bhattāniyeva tena na sāditabbānīti vuttāni, khandhakabhāṇakānaṃ vā matena idha evaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Aggato dātabbabhikkhā <span class="bld">aggabhikkhā. Laddhā vā aladdhā vā</span>ti labhitvā vā alabhitvā vā. Nibaddhāya aggabhikkhāya appamattikāya eva sambhavato labhitvāpi punadivase gaṇhituṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aggabhikkhāmatta</span>nti hi ettha <span class="bld">matta</span>-saddo bahubhāvaṃ nivatteti.</p>
  1946. <p class="bodytext">Salākabhattaṃ nāma vihāreyeva uddisīyati vihārameva sandhāya diyyamānattāti āha <span class="bld">‘‘vihāre apāpitaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatra āsanasālāyā</span>ti tasmiṃ gāme āsanasālāya. <span class="bld">Vihāraṃ ānetvā gāhetabba</span>nti tathā vatvā tasmiṃ divase dinnabhattaṃ vihārameva ānetvā ṭhitikāya gāhetabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ disābhāge. <span class="bld">Taṃ gahetvā</span>ti taṃ vāragāmasalākaṃ attanā gahetvā. <span class="bld">Tenā</span>ti yo attano pattaṃ vāragāmasalākaṃ disaṃgamikassa adāsi, tena. <span class="bld">Anatikkanteyeva tasmiṃ tassa salākā gāhetabbā</span>ti yasmā upacārasīmaṭṭhasseva salākā pāpuṇāti, tasmā tasmiṃ disaṃgamike <a name="V3.0373"></a> upacārasīmaṃ anatikkanteyeva tassa disaṃgamikassa pattasalākā attano pāpetvā gahetabbā.</p>
  1947. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgatadivase</span>ti <a name="M3.0409"></a> ettha kathaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ āgatānāgatabhāvo viññāyatīti ce? Yasmā tato tato āgatā bhikkhū tasmiṃ gāme āsanasālāya sannipatanti, tasmā tesaṃ āgatānāgatabhāvo sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Amhākaṃ gocaragāme</span>ti salākabhattadāyakānaṃ gāme. <span class="bld">Bhuñjituṃ āgacchantī</span>ti ‘‘mahāthero ekakova vihāre ohīno avassaṃ sabbasalākā attano pāpetvā ṭhito’’ti maññamānā āgacchanti.</p>
  1948. <p class="subhead">Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā</p>
  1949. <p class="bodytext">Abhilakkhitesu catūsu pakkhadivasesu dātabbabhattaṃ <span class="bld">pakkhikaṃ. Abhilakkhitesū</span>ti ettha <span class="bld">abhī</span>ti upasaggamattaṃ, lakkhaṇīyesu icceva attho, uposathasamādānadhammassavanapūjāsakkārādikaraṇatthaṃ lakkhitabbesu sallakkhetabbesu upalakkhetabbesūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sve pakkho</span>ti ‘‘ajja pakkhikaṃ na gāhetabba’’nti pakkhikassa aniyamattā vuttaṃ. ‘‘Sve amhākaṃ ghare lūkhabhattaṃ bhavissatī’’ti potthakesu likhanti, ‘‘pakkhabhattaṃ bhavissatī’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">uposathikaṃ. Nibandhāpita</span>nti ‘‘asukavihārassā’’ti niyamitaṃ. <span class="bld">Gāhetvā bhuñjitabba</span>nti tasmiṃ senāsane vasantehi ṭhitikāya gāhetvā bhuñjitabbaṃ. <span class="bld">Taṇḍulādīnipesenti…pe… vaṭṭatī</span>ti abhihaṭabhikkhattā vaṭṭati. <span class="bld">Tathā paṭiggahitattā</span>ti bhikkhānāmena paṭiggahitattā. <span class="bld">Pattaṃ pūretvā thaketvā dinna</span>nti ‘‘guḷakabhattaṃ demā’’ti dinnaṃ. <span class="bld">Guḷapiṇḍepi…pe… dātabbo</span>ti ettha <span class="bld">guḷapiṇḍaṃ</span> tālapakkappamāṇanti veditabbaṃ. Sesamettha suviññeyyamevāti.</p>
  1950. <p class="centered">Senāsanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1951. <p class="chapter">7. Saṅghabhedakakkhandhakaṃ</p>
  1952. <p class="subhead">Chasakyapabbajjākathāvaṇṇanā</p>
  1953. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Saṅghabhedakakkhandhake <a name="M3.0410"></a><a name="V3.0374"></a> <span class="bld">anupiyāya</span>ntiādīsu ‘‘anupiyā nāmā’’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ anunāsikassa ca āgamaṃ katvā <span class="bld">‘‘anupiyaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mallāna</span>nti mallarājūnaṃ. <span class="bld">Na heṭṭhā pāsādā orohatī</span>ti uparipāsādato heṭṭhimatalaṃ na orohati, ‘‘heṭṭhāpāsāda’’ntipi paṭhanti. Anuruddho vā pabbājeyyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Gharāvāsattha</span>nti gharāvāsassa anucchavikaṃ kammaṃ. <span class="bld">Udakaṃ abhinetabba</span>nti udakaṃ āharitabbaṃ. <span class="bld">Ninnetabba</span>nti ābhatamudakaṃ puna nīharitabbaṃ. <span class="bld">Niddhāpetabba</span>nti antarantarā uṭṭhitatiṇāni uddharitvā apanetabbaṃ. <span class="bld">Lavāpetabba</span>nti paripakkakāle lavāpetabbaṃ. <span class="bld">Ubbāhāpetabba</span>nti khalamaṇḍalaṃ harāpetabbaṃ. <span class="bld">Ujuṃ kārāpetabba</span>nti puñjaṃ kārāpetabbaṃ. <span class="bld">Palālāni uddharāpetabbā</span>nīti palālāni apanetabbāni. <span class="bld">Bhusikā uddharāpetabbā</span>ti gunnaṃ khuraggehi sañchinnā bhusasaṅkhātā nāḷadaṇḍā apanetabbā. <span class="bld">Opunāpetabba</span>nti vātamukhe opunāpetvā palālaṃ apanetabbaṃ. <span class="bld">Atiharāpetabba</span>nti antokoṭṭhāgāraṃ upanetabbaṃ. <span class="bld">Na kammā</span>ti na kammāni. <span class="bld">Gharāvāsatthenā</span>ti upayogatthe karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Upajānāhī</span>ti ca upasaggamatto <span class="bld">upa</span>-saddo. Tenāha <span class="bld">‘‘gharāvāsatthaṃ jānāhī’’</span>ti. <span class="bld">Jānāhī</span>ti cettha paṭipajjāti attho veditabbo. <span class="bld">Akāmakā</span>ti anicchamānā.</p>
  1954. <p class="bodytext"><a name="para331-332"></a><span class="paranum">331-332</span>. <span class="bld">Yaṃ na nivatto</span>ti yasmā na nivatto. <span class="bld">Suññāgāragato</span>ti (udā. aṭṭha. 20) ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti (pārā.92) vuttaṃ araññaṃ rukkhamūlañca ṭhapetvā aññaṃ pabbatakandarādi pabbajitasāruppaṃ nivāsaṭṭhānaṃ janasambādhābhāvato idha ‘‘suññāgāra’’nti adhippetaṃ. Atha vā jhānakaṇṭakānaṃ saddānaṃ abhāvato vivittaṃ yaṃ kiñci agārampi ‘‘suññāgāra’’nti veditabbaṃ. Taṃ suññāgāraṃ upagato. <span class="bld">Abhikkhaṇa</span>nti bahulaṃ. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti so hi āyasmā araññe divāvihāraṃ upagatopi rattivāsūpagatopi yebhuyyena phalasamāpattisukhena nirodhasamāpattisukhena ca vītināmesi, tasmā <a name="M3.0411"></a> taṃ sukhaṃ sandhāya pubbe <a name="V3.0375"></a> attanā anubhūtaṃ sabhayaṃ sapariḷāhaṃ rajjasukhaṃ jigucchitvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti somanassasahitañāṇasamuṭṭhānaṃ pītisamuggāraṃ samuggirati. <span class="bld">Te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocu</span>nti te sambahulā bhikkhū ullumpanasabhāvasaṇṭhitā tassa anuggaṇhanādhippāyena bhagavantaṃ etadavocuṃ, na ujjhānavasena. <span class="bld">Nissaṃsaya</span>nti asandehena, ekantenāti attho. Te kira bhikkhū puthujjanā tassa āyasmato vivekasukhaṃ sandhāya udānaṃ ajānantā evamāhaṃsu. <span class="bld">Samanussaranto</span>ti ukkaṇṭhanavasena anussaranto.</p>
  1955. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatara</span>nti nāmagottena apākaṭaṃ ekaṃ bhikkhuṃ. <span class="bld">Āmantesī</span>ti āṇāpesi te bhikkhū saññāpetukāmo. <span class="bld">Eva</span>nti vacanasampaṭiggahe, sādhūti attho. <span class="bld">Evaṃ bhante</span>ti ettha pana <span class="bld">evaṃ</span>-saddo paṭiññāyaṃ. ‘‘Abhikkhaṇaṃ ‘aho sukhaṃ aho sukha’nti imaṃ udānaṃ udānesī’’ti yathā te bhikkhū vadanti, taṃ evaṃ tathevāti attano udānaṃ paṭijānāti. <span class="bld">‘‘Kiṃ pana tvaṃ bhaddiyā’’</span>ti kasmā bhagavā pucchati, kiṃ tassa cittaṃ na jānātīti? No na jānāti, teneva pana tamatthaṃ vadāpetvā te bhikkhū saññāpetuṃ pucchati. Vuttañhetaṃ ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti, jānantāpi na pucchantī’’tiādi (pārā. 16, 194). <span class="bld">Atthavasa</span>nti kāraṇaṃ.</p>
  1956. <p class="bodytext"><span class="bld">Antopi antepure</span>ti itthāgārassa sañcaraṇaṭṭhānabhūte rājagehassa abbhantare, yattha rājā nahānabhojanasayanādiṃ kappeti. <span class="bld">Rakkhā susaṃvihitā</span>ti ārakkhādikatapurisehi gutti suṭṭhu samantato vihitā. <span class="bld">Bahipi antepure</span>ti aṭṭakaraṇaṭṭhānādike antepurato bahibhūte rājagehe. <span class="bld">Evaṃ rakkhito gopito santo</span>ti evaṃ rājageharājadhānīrajjadesesu anto bahi ca anekesu ṭhānesu anekasatehi susaṃvihitarakkhāvaraṇaguttiyā mameva nibbhayatthaṃ phāsuvihāratthaṃ rakkhito gopito samāno. <span class="bld">Bhīto</span>tiādīni padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā <span class="bld">bhīto</span>ti pararājūhi bhāyamāno. <span class="bld">Ubbiggo</span>ti sakarajjepi pakatikkhobhato uppajjanakabhayubbegena ubbiggo calito. <span class="bld">Ussaṅkī</span>ti ‘‘raññā nāma sabbakālaṃ avissatthena bhavitabba’’nti vacanato sabbattha avissāsanavasena tesaṃ tesaṃ kiccakaraṇīyānaṃ accayato uppajjanakaparisaṅkāya ca uddhamuddhaṃ saṅkamāno. <span class="bld">Utrāsī</span>ti ‘‘santikāvacarehipi ajānantasseva me kadāci <a name="M3.0412"></a> anattho bhaveyyā’’ti uppannena sarīrakampampi uppādanasamatthena tāsena utrāsi. ‘‘Utrasto’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Viharāmī</span>ti evaṃbhūto hutvā viharāmi.</p>
  1957. <p class="bodytext"><span class="bld">Etarahī</span>ti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya. <span class="bld">Eko</span>ti asahāyo. Tena vivekaṭṭhakāyataṃ dasseti. <span class="bld">Abhīto</span>tiādīnaṃ padānaṃ vuttavipariyāyena attho veditabbo. Bhayādinimittassa pariggahassa <a name="V3.0376"></a> taṃnimittassa ca kilesagahanassa abhāvenevassa abhītāditāti etena cittavivekaṃ dasseti. <span class="bld">Appossukko</span>ti sarīraguttiyaṃ nirussukko. <span class="bld">Pannalomo</span>ti lomahaṃsuppādakassa chambhitattassa abhāvena anuggatalomo. Padadvayenapi serivihāraṃ dasseti. <span class="bld">Paradattavutto</span>ti parehi dinnena cīvarādinā vattamāno. Etena sabbaso saṅgābhāvadīpanamukhena anavasesabhayahetuvirahaṃ dasseti. <span class="bld">Migabhūtena cetasā</span>ti vissatthavihāritāya migassa viya jātena cittena. Migo hi amanussapathe araññe vasamāno vissattho tiṭṭhati nisīdati nipajjati yenakāmañca pakkamati appaṭihatacāro, evaṃ ahampi viharāmīti dasseti. Vuttañhetaṃ paccekasambuddhena –</p>
  1958. <p class="gatha1">‘‘Migo araññamhi yathā abaddho;</p>
  1959. <p class="gatha2">Yenicchakaṃ gacchati gocarāya;</p>
  1960. <p class="gatha3">Viññū naro serita pekkhamāno;</p>
  1961. <p class="gathalast">Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 39; apa. thera 1.1.95);</p>
  1962. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ kho ahaṃ, bhante, atthavasa</span>nti bhagavā yadidaṃ mama etarahi paramaṃ vivekasukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ, idameva kāraṇaṃ sampassamāno ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānemi. <span class="bld">Etamattha</span>nti etaṃ bhaddiyattherassa puthujjanavisayātītaṃ vivekasukhasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. <span class="bld">Imaṃ udāna</span>nti imaṃ sahetukabhayasokavigamānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  1963. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassantarato na santi kopā</span>ti yassa ariyapuggalassa antarato abbhantare attano citte cittakālussiyakaraṇato cittappakopā <a name="M3.0413"></a> rāgādayo āghātavatthuādikāraṇabhedato anekabhedā dosakopā eva vā na santi, maggena pahīnattā na vijjanti. Ayañhi <span class="bld">antara</span>-saddo kiñcāpi ‘‘mañca tvañca kimantara’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe dissati, ‘‘antaraṭṭhake himapātasamaye’’tiādīsu (mahāva. 346) vemajjhe, ‘‘antarā ca jetavanaṃ antarā ca sāvatthi’’ntiādīsu (udā. 13, 44) vivare, ‘‘bhayamantarato jāta’’ntiādīsu (itivu. 88; mahāni. 5) citte, idhāpi citte eva daṭṭhabbo. Tenevāha <span class="bld">‘‘yassa citte kopā na santī’’</span>ti.</p>
  1964. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhava</span>-saddassa <span class="bld">vibhava</span>-saddena atthuddhāre kāraṇamāha <span class="bld">‘‘vibhavoti ca abhavoti ca atthato eka’’</span>nti. <span class="bld">Iti</span>-saddo pakāravacanoti āha <span class="bld">‘‘iti anekappakārā bhavābhavatā’’</span>ti. <span class="bld">Vītivatto</span>ti atikkanto<a name="V3.0377"></a>. Ettha ca ‘‘yassā’’ti idaṃ yo vītivattoti vibhattivipariṇāmavasena yojetabbaṃ. <span class="bld">Taṃ vigatabhaya</span>nti taṃ evarūpaṃ yathāvuttaguṇasamannāgataṃ khīṇāsavaṃ cittakopābhāvato itibhavābhavasamatikkamanato ca bhayahetuvigamena vigatabhayaṃ. Vivekasukhena aggaphalasukhena ca <span class="bld">sukhiṃ,</span> vigatabhayattā eva <span class="bld">asokaṃ. Devā nānubhavanti dassanāyā</span>ti adhigatamagge ṭhapetvā sabbepi upapattidevā vāyamantāpi cittacāradassanavasena dassanāya daṭṭhuṃ nānubhavanti na abhisambhuṇanti na sakkonti, pageva manussā. Sekkhāpi hi puthujjanā viya arahato cittappavattiṃ na jānanti. <span class="bld">Tassa dassanaṃ devānampi dullabha</span>nti etthāpi cittacāradassanavasena tassa dassanaṃ devānampi dullabhaṃ alabbhanīyaṃ, devehipi taṃ dassanaṃ na sakkā pāpuṇitunti evamattho gahetabbo. Abhāvattho hettha <span class="bld">du</span>-saddo ‘‘duppañño’’tiādīsu viya.</p>
  1965. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">Bhattābhihāro</span>ti abhiharitabbabhattaṃ. Tassa pana pamāṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañca ca thālipākasatānī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha eko thālipāko dasannaṃ purisānaṃ bhattaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Lābhasakkārasilokenā</span>ti ettha <span class="bld">lābho</span> nāma catupaccayalābho. <span class="bld">Sakkāro</span>ti tesaṃyeva sukatānaṃ susaṅkhatānaṃ lābho. <span class="bld">Siloko</span>ti vaṇṇaghoso. <span class="bld">Manomayaṃ kāya</span>nti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ. <span class="bld">Upapanno</span>ti upagato. <span class="bld">Attabhāvappaṭilābho</span>ti sarīrapaṭilābho. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānī</span>ti <a name="M3.0414"></a> ettha <span class="bld">māgadhakaṃ gāmakhettaṃ</span> atthi khuddakaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi mahantaṃ. <span class="bld">Khuddakaṃ gāmakhettaṃ</span> ito cattālīsa usabhāni, etto cattālīsa usabhānīti gāvutaṃ hoti. <span class="bld">Majjhimaṃ</span> ito gāvutaṃ, etto gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti. <span class="bld">Mahantaṃ</span> ito diyaḍḍhagāvutaṃ, etto diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti. Tesu khuddakena gāmakhettena tīṇi, khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakhettāni tassa attabhāvo. Tigāvutañhissa sarīraṃ. <span class="bld">Pariharissāmī</span>ti paṭijaggissāmi gopayissāmi. <span class="bld">Rakkhasseta</span>nti rakkhassu etaṃ.</p>
  1966. <p class="subhead">Pañcasatthukathāvaṇṇanā</p>
  1967. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Satthāro</span>ti gaṇasatthāro. <span class="bld">Nāssassā</span>ti na etassa bhaveyya. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ satthāraṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti amanāpena. <span class="bld">Samudācareyyāmā</span>ti katheyyāma. <span class="bld">Sammannatī</span>ti amhākaṃ sammānaṃ karoti. Tenāha <span class="bld">‘‘sammānetī’’</span>ti, <span class="bld">sammannatī</span>ti vā parehi sammānīyatīti attho.</p>
  1968. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Nāsāya pittaṃ bhindeyyu</span>nti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vā nāsāpuṭe pakkhipeyyuṃ. <span class="bld">Parābhavāyā</span>ti avaḍḍhiyā vināsāya. <span class="bld">Assatarī</span>ti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassajātā, taṃ assena <a name="V3.0378"></a> saddhiṃ sampayojenti, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti, pādehi bhūmiṃ paharantī tiṭṭhati, athassā cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potakaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātī’’</span>ti.</p>
  1969. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Potthanika</span>nti churikaṃ, yaṃ kharantipi vuccati.</p>
  1970. <p class="subhead">Nāḷāgiripesanakathāvaṇṇanā</p>
  1971. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Mā kuñjara nāgamāsado</span>ti bho, kuñjara, buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha. <span class="bld">Dukkha</span>nti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ. Kathaṃ taṃ dukkhanti āha <span class="bld">‘‘na hi nāgahatassā’’</span>tiādi. Nāgahatassa sugatipaṭikkhepena buddhanāgassa ghāto duggatidukkhakāraṇanti dasseti. <span class="bld">Ito</span>ti ito jātito. <span class="bld">Yato</span>ti yasmā. <span class="bld">Ito paraṃ yato</span>ti ito paraṃ gacchantassāti vā <a name="M3.0415"></a> attho. <span class="bld">Mado</span>ti mānamado. <span class="bld">Pamādo</span>ti pamattabhāvo. <span class="bld">Paṭikuṭito</span>ti saṅkuṭito. <span class="bld">Alakkhiko</span>ti ahiriko. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma.</p>
  1972. <p class="subhead">Pañcavatthuyācanakathāvaṇṇanā</p>
  1973. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Tikabhojana</span>nti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ, tiṇṇaṃ ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ paññapessāmīti attho. <span class="bld">Kokāliko</span>tiādīni catunnaṃ devadattapakkhiyānaṃ gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni. <span class="bld">Āyukappa</span>nti ekaṃ mahākappaṃ asītibhāgaṃ katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ antarakappasaññitaṃ kālaṃ.</p>
  1974. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocā</span>ti (udā. aṭṭha. 48) devadatto sabbaṃ saṅghabhedassa pubbabhāgaṃ nipphādetvā ‘‘ekaṃseneva ajja āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammañca karissāmī’’ti cintetvā etaṃ <span class="bld">‘‘ajjatagge’’</span>tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">aññatreva bhagavatā</span>ti vinā eva bhagavantaṃ, taṃ satthāraṃ akatvāti attho. <span class="bld">Aññatra bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cā</span>ti bhagavato ovādakārakaṃ bhikkhusaṅghaṃ vinā maṃ anuvattantehi bhikkhūhi saddhiṃ āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammāni ca karissāmi. <span class="bld">Ajjatagge, bhante, devadatto saṅghaṃ bhindissatī</span>ti bhedakārakānaṃ sabbesaṃ devadattena sajjitattā ‘‘ekaṃseneva devadatto ajja saṅghaṃ bhindissatī’’ti maññamāno evamāha. <span class="bld">Bhindissatī</span>ti dvidhā karissati.</p>
  1975. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ</span> <a name="V3.0379"></a> <span class="bld">viditvā</span>ti etaṃ avīcimahānirayuppattisaṃvattaniyaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ devadattena nibbattiyamānaṃ saṅghabhedakammaṃ sabbākārato viditvā. <span class="bld">Imaṃ udāna</span>nti kusalākusalesu yathākkamaṃ sappurisāsappurisānaṃ sukarā paṭipatti, na pana nesaṃ akusalakusalesūti idamatthavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  1976. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sukaraṃ sādhunā sādhū</span>ti attano paresañca hitaṃ sādhetīti <span class="bld">sādhu,</span> sammāpaṭipanno. Tena sādhunā sāriputtādinā sāvakena paccekasambuddhena sammāsambuddhena aññena vā lokiyasādhunā sādhu sundaraṃ bhaddakaṃ attano paresañca hitasukhāvahaṃ sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkā. <span class="bld">Sādhu pāpena dukkara</span>nti tadeva pana vuttalakkhaṇaṃ sādhu pāpena devadattādinā <a name="M3.0416"></a> pāpapuggalena dukkaraṃ kātuṃ na sakkā, na so taṃ kātuṃ sakkotīti attho. <span class="bld">Pāpaṃ pāpena sukara</span>nti pāpaṃ asundaraṃ attano paresañca anatthāvahaṃ pāpena yathāvuttapāpapuggalena sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkuṇeyyaṃ. <span class="bld">Pāpamariyehi dukkara</span>nti ariyehi pana buddhādīhi taṃ pāpaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ. Setughātoyeva hi tesaṃ tatthāti dīpeti.</p>
  1977. <p class="subhead">Saṅghabhedakathāvaṇṇanā</p>
  1978. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Atha kho āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā</span>tiādīsu parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ <span class="bld">ādesanāpāṭihāriyaṃ,</span> sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanaṃ <span class="bld">anusāsanīpāṭihāriyaṃ,</span> iddhividhaṃ <span class="bld">iddhipāṭihāriyaṃ</span>. Tattha iddhipāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānattherassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Tena vuttaṃ ‘‘āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā bhikkhū dhammiyā kathāya ovadī’’tiādi. Tadā hi dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ bhikkhūnaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi, mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi, pāḷiyañcettha dvinnampi therānaṃ desanāya dhammacakkhupaṭilābhova dassito. Dīghabhāṇakā pana evaṃ vadanti ‘‘bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi, therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsū’’ti. <span class="bld">Devadattaṃ uṭṭhāpesī</span>ti jaṇṇukena hadayamajjhe paharitvā uṭṭhāpesi.</p>
  1979. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Sarasī</span>ti <a name="V3.0380"></a> saro. <span class="bld">Suvikkhālita</span>nti suṭṭhu vikkhālitaṃ, suvisodhitaṃ katvāti attho. <span class="bld">Saṃkhāditvā</span>ti suṭṭhu khāditvā. <span class="bld">Mahiṃ vikubbato</span>ti mahiṃ dantehi vilikhantassa. Nadīsu bhisaṃ ghasānassāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Nadī</span>ti cettha mahāsaro adhippeto. <span class="bld">Jaggato</span>ti hatthiyūthaṃ pālentassa. <span class="bld">Bhiṅkovā</span>ti hatthipotako viya. <span class="bld">Mamānukubba</span>nti maṃ anukaronto.</p>
  1980. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Dūteyya</span>nti <a name="M3.0417"></a> dūtakammaṃ. <span class="bld">Gantumarahatī</span>ti dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ harituṃ dhāretvā harituṃ arahati. <span class="bld">Sotā</span>ti yaṃ assa sāsanaṃ denti, tassa sotā. <span class="bld">Sāvetā</span>ti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. <span class="bld">Uggahetā</span>ti suuggahitaṃ katvā uggahetā. <span class="bld">Dhāretā</span>ti sudhāritaṃ katvā dhāretā. <span class="bld">Viññātā</span>ti attanā tassa atthaṃ jānitā. <span class="bld">Viññāpetā</span>ti paraṃ vijānāpetā. <span class="bld">Sahitāsahitassā</span>ti ‘‘idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahita’’nti evaṃ sahitāsahitassa <span class="bld">kusalo</span> upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitāsahitaṃ sallakkhetvā āroceti. <span class="bld">Na byathatī</span>ti na vedhati na chambhati. <span class="bld">Uggavādini</span>nti pharusavacanena samannāgataṃ. <span class="bld">Pucchito</span>ti paṭiññatthāya pucchito.</p>
  1981. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Aṭṭhahi, bhikkhave, asaddhammehī</span>tiādīsu <span class="bld">asaddhammehī</span>ti (itivu. aṭṭha. 89) asataṃ dhammehi, asantehi vā asobhanehi vā dhammehi. <span class="bld">Abhibhūto</span>ti ajjhotthaṭo. <span class="bld">Pariyādinnacitto</span>ti khepitacitto lābhādihetukena icchācārena mānamadādinā ca khayaṃ pāpitakusalacitto. Atha vā <span class="bld">pariyādinnacitto</span>ti parito ādinnacitto, vuttappakārena akusalakoṭṭhāsena yathā kusalacittassa uppattivāro na hoti, evaṃ samantato gahitacittasantānoti attho. Apāye nibbattanārahatāya <span class="bld">āpāyiko</span>. Tatthapi avīcisaṅkhāte mahāniraye uppajjatīti <span class="bld">nerayiko</span>. Ekaṃ antarakappaṃ paripuṇṇameva katvā tattha tiṭṭhatīti <span class="bld">kappaṭṭho. Atekiccho</span>ti buddhehipi anivattanīyattā avīcinibbattiyā tikicchābhāvato atekiccho, atikicchanīyoti attho. <span class="bld">Lābhenā</span>ti lābhena hetubhūtena. Atha vā lābhahetukena mānādinā. Lābhañhi nissāya idhekacce puggalā pāpicchā icchāpakatā icchācāre ṭhatvā ‘‘lābhaṃ nibbattessāmā’’ti anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti. Apare yathālābhaṃ labhitvā taṃnimittaṃ mānātimānamadamacchariyādivasena pamādaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti, ayañca tādiso. Tena vuttaṃ ‘‘lābhena, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko’’tiādi. <span class="bld">Asakkārenā</span>ti hīḷetvā paribhavitvā parehi attani pavattitena <a name="M3.0418"></a> asakkārena, asakkārahetukena vā mānādinā. Asantaguṇasambhāvanādhippāyena pavattā pāpā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo <span class="bld">pāpicchatā,</span> <a name="V3.0381"></a> tāya. ‘‘Ahaṃ buddho bhavissāmi, bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti hi tassa icchā uppannā. Kokālikādayo pāpā lāmakā mittā etassāti pāpamitto, tassa bhāvo <span class="bld">pāpamittatā,</span> tāya.</p>
  1982. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti abhibhavitvā madditvā.</p>
  1983. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Tīhi, bhikkhave, asaddhammehī</span>tiādi vuttanayameva. <span class="bld">Oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṃ āpādī</span>ti ettha pana ayamattho. <span class="bld">Oramattakenā</span>ti appamattakena jhānābhiññāmattena. <span class="bld">Visesādhigamenā</span>ti uttarimanussadhammādhigamena. <span class="bld">Antarā</span>ti vemajjhe. <span class="bld">Vosānaṃ āpādī</span>ti akatakiccova samāno ‘‘katakiccomhī’’ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji. Idaṃ vuttaṃ hoti – jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate satiyeva taṃ anadhigantvā samaṇadhammato vigamaṃ āpajjīti. Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāseti ‘‘bhāriyo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhadukkhahetuasantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcisaṃvattanikaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavatī’’ti.</p>
  1984. <p class="bodytext">Gāthāsu <span class="bld">mā</span>ti paṭisedhe nipāto. <span class="bld">Jātū</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Kocī</span>ti sabbasaṅgāhakavacanaṃ. <span class="bld">Lokasmi</span>nti sattaloke. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotūti. <span class="bld">Tadamināpi jānātha, pāpicchānaṃ yathā gatī</span>ti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathāgati yādisī nibbatti yādiso abhisamparāyoti imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha.</p>
  1985. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍitoti samaññāto</span>ti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto. <span class="bld">Bhāvitattoti sammato</span>ti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito. Tathā hi so ‘‘mahiddhiko godhiputto, mahānubhāvo godhiputto’’ti <a name="M3.0419"></a> dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi. <span class="bld">Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti vissuto</span>ti attano kittiyā parivārena ca jalanto viya obhāsanto viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi. ‘‘Me suta’’ntipi pāṭho, mayā sutaṃ sutamattaṃ, katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādisavanamattamevāti attho.</p>
  1986. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="V3.0382"></a> <span class="bld">pamādaṃ anuciṇṇo, āsajja naṃ tathāgata</span>nti so evaṃbhūto devadatto ‘‘buddhopi sākiyaputto, ahampi sākiyaputto, buddhopi samaṇo, ahampi samaṇo, buddhopi iddhimā, ahampi iddhimā, buddhopi dibbacakkhuko, dibbasotacetopariyañāṇalābhī, buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti, ahampi te jānāmī’’ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena pamādaṃ āpajjanto ‘‘idānāhaṃ buddho bhavissāmi, bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti abhimārapayojanādinā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā. ‘‘Pamādamanujiṇṇo’’tipi paṭhanti. Tassattho – pamādaṃ vuttanayena pamajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujiṇṇo parihīnoti. <span class="bld">Avīcinirayaṃ patto, catudvāraṃ bhayānaka</span>nti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘avīcī’’ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto. Tathā hi vuttaṃ –</p>
  1987. <p class="gatha1">‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;</p>
  1988. <p class="gathalast">Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.</p>
  1989. <p class="gatha1">‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;</p>
  1990. <p class="gathalast">Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36);</p>
  1991. <p class="bodytext"><span class="bld">Aduṭṭhassā</span>ti aduṭṭhacittassa. <span class="bld">Dubbhe</span>ti dusseyya. <span class="bld">Tameva pāpaṃ phusatī</span>ti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati. <span class="bld">Bhesmā</span>ti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpano, bhiṃsāpento viya vipulagambhīroti attho. <span class="bld">Vādenā</span>ti dosena. <span class="bld">Upahiṃsatī</span>ti bādhati āsādeti. <span class="bld">Vādo tamhi na rūhatī</span>ti tasmiṃ tathāgate <a name="M3.0420"></a> parena āropiyamāno doso na ruhati na tiṭṭhati, visakumbho viya samuddassa na tassa vikāraṃ janetīti attho.</p>
  1992. <p class="bodytext">Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttiṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento <span class="bld">‘‘tādisaṃ mitta’’</span>nti osānagāthamāha. Tassattho – <span class="bld">yassa</span> sammā paṭipannassa <span class="bld">maggānugo</span> paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalassa vaṭṭadukkhassa <span class="bld">khayaṃ</span> pariyosānaṃ <a name="V3.0383"></a> pāpuṇeyya, tādisaṃ buddhaṃ buddhasāvakaṃ vā <span class="bld">paṇḍito</span> sappañño attano <span class="bld">mittaṃ kubbetha</span> tena mettiṃ kareyya, <span class="bld">tañca sevetha</span> tameva payirupāseyyāti.</p>
  1993. <p class="bodytext">Kiṃ panetaṃ suttaṃ devadattassa nirayūpapattito pubbe bhāsitaṃ, udāhu pacchāti? <span class="bld">Itivuttakaṭṭhakathāyaṃ</span> (itivu. aṭṭha. 89) tāva –</p>
  1994. <p class="indent">‘‘Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhikā aññatitthiyā ‘samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho’ti abbhācikkhiṃsu. Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘siyā nu kho etadevaṃ, yathā ime bhaṇantī’ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ. Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Atha kho bhagavā ‘na, bhikkhave, tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti, tasmā na devadatto mayā abhisapito, attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho’ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsī’’ti –</p>
  1995. <p class="unindented">Vuttaṃ, tasmā tesaṃ matena tassa nirayūpapattito pacchāpi bhagavā idaṃ suttamabhāsīti veditabbaṃ. Idha pana tassa nirayūpapattito paṭhamameva uppanne vatthumhi bhāsitaṃ pāḷiāruḷhanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘avīcinirayaṃ patto’’ti idaṃ pana āsaṃsāyaṃ atītavacananti vuttaṃ, <span class="bld">āsaṃsā</span>ti cettha avassambhāvinī atthasiddhi adhippetā. Avassambhāviniñhi atthasiddhimapekkhitvā anāgatampi bhūtaṃ viya voharanti, tañca saddalakkhaṇānusārena veditabbaṃ.</p>
  1996. <p class="centered">Saṅghabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1997. <p class="subhead">Upālipañhakathāvaṇṇanā</p>
  1998. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. Upālipañhe <a name="M3.0421"></a> yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva. Tattha <span class="bld">anunayanto</span>ti anujānāpento, bhedassa anurūpaṃ vā bodhento, yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbe bhikkhū viññāpentoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na tumhāka’’</span>ntiādi.</p>
  1999. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. Aṭṭhārasabhedakaravatthumhi dasa akusalakammapathā saṃkiliṭṭhadhammatāya vodānadhammapaapakkhattā ‘‘adhammo’’ti dassitā, tathā upādānādayo, bodhipakkhiyadhammānaṃ ekantānavajjabhāvato <a name="V3.0384"></a> natthi adhammabhāvo, bhagavatā pana desitākārena hāpetvā vaḍḍhetvā vā kathanaṃ yathādhammaṃ akathananti katvā adhammabhāvoti dassento āha <span class="bld">‘‘tayo satipaṭṭhānā’’</span>tiādi. <span class="bld">Niyyānika</span>nti sapāṭihīraṃ appaṭihataṃ hutvā pavattatīti attho. <span class="bld">Tathevā</span>ti iminā ‘‘evaṃ amhāka’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Kātabbaṃ kammaṃ dhammo nāmā</span>ti yathādhammaṃ karaṇato <span class="bld">dhammo</span> nāma, itaraṃ vuttavipariyāyato <span class="bld">adhammo</span> nāma.</p>
  2000. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgavinayo…pe… ayaṃ vinayo nāmā</span>ti rāgādīnaṃ vinayanato saṃvaraṇato pajahanato paṭisaṅkhānato ca <span class="bld">vinayo</span> nāma, vuttavipariyāyena itaro <span class="bld">avinayo</span>. Vatthusampattiādivasena sabbesaṃ vinayakammānaṃ akuppatāti āha <span class="bld">‘‘vatthusampatti…pe… ayaṃ vinayo nāmā’’</span>ti. Tappaṭipakkhato <span class="bld">avinayo</span> veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘vatthuvipattī’’</span>tiādi. Yāsaṃ āpannassa pabbajjā sāvasesā, tā āpattiyo <span class="bld">sāvasesā</span>.</p>
  2001. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Āpāyiko</span>tiādigāthāsu (itivu. aṭṭha. 18) saṅghassa bhedasaṅkhāte vagge ratoti <span class="bld">vaggarato</span>. Adhammikatāya adhamme bhedakaravatthumhi saṅghabhedasaṅkhāte eva ca adhamme ṭhitoti <span class="bld">adhammaṭṭho. Yogakkhemā padhaṃsatī</span>ti hitato parihāyati, catūhipi yogehi anupaddutattā <span class="bld">yogakkhemaṃ</span> nāma arahattaṃ nibbānañca, tato panassa dhaṃsane vattabbameva natthi. Diṭṭhisīlasāmaññato saṅghataṭṭhena <span class="bld">saṅghaṃ,</span> tato eva <a name="M3.0422"></a> ekakammādividhānayogena <span class="bld">samaggaṃ</span> sahitaṃ <span class="bld">bhinditvā</span> pubbe vuttalakkhaṇena saṅghabhedena bhinditvā. <span class="bld">Kappa</span>nti antarakappasaṅkhātaṃ āyukappaṃ. <span class="bld">Nirayamhī</span>ti avīcimahānirayamhi.</p>
  2002. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhā saṅghassa sāmaggī</span>ti (itivu. aṭṭa. 19) sukhassa paccayabhāvato sāmaggī ‘‘sukhā’’ti vuttā yathā ‘‘sukho buddhānamuppādo’’ti (dha. pa. 194). <span class="bld">Samaggānañcanuggaho</span>ti samaggānaṃ sāmaggianumodanena anuggaṇhanaṃ sāmaggianurūpaṃ vā, yathā te sāmaggiṃ na vijahanti, tathā gahaṇaṃ ṭhapanaṃ anubalappadānanti attho. <span class="bld">Samaggaṃ katvānā</span>ti bhinnaṃ saṅghaṃ saṅgharājippattaṃ vā samaggaṃ sahitaṃ katvā. <span class="bld">Kappa</span>nti āyukappameva. <span class="bld">Saggamhi modatī</span>ti kāmāvacaradevaloke aññe deve dasahi ṭhānehi abhibhavitvā dibbasukhaṃ anubhavanto icchitanibbattiyā ca modati pamodati laḷati kīḷati.</p>
  2003. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Siyā nu kho, bhante, saṅghabhedako</span>tiādi pāḷianusāreneva veditabbaṃ. ‘‘Pañcahi, upāli, ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti <a name="V3.0385"></a> evaṃ <span class="bld">parivāre</span> (pari. 458) āgatampi saṅghabhedalakkhaṇaṃ idha vuttena kiṃ nānākaraṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘parivāre panā’’</span>tiādimāha. Ettha ca sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvanasalākaggāhassa kammaṃ vā karontassa uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana ‘‘vaṭṭatī’’ti saññāya vā karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ. Tato ūnaparisāya karontassa neva saṅghabhedo na ānantariyaṃ. Sabbantimena hi paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati, tassa ānantariyakammaṃ hoti, anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjaṃ kammaṃ, dhammavādino anavajjā. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  2004. <p class="centered">Upālipañhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2005. <p class="centered">Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2006. <p class="chapter">8. Vattakkhandhakaṃ</p>
  2007. <p class="subhead">Āgantukavattakathāvaṇṇanā</p>
  2008. <p class="bodytext"><a name="para356-357"></a><span class="paranum">356-357</span>. Vattakkhandhake <a name="M3.0423"></a><a name="V3.0386"></a> <span class="bld">uparipiṭṭhito</span>ti piṭṭhisaṅghāṭassa uparibhāgato, dvārabāhassa uparipadesatoti attho. <span class="bld">Vissajjetabba</span>nti sukkhāpanatthaṃ ātape vissajjitabbaṃ. <span class="bld">Abhivādāpetabbo</span>ti tassa vasse pucchite yadi daharo hoti, sayameva vandissati, tadā imināva vandāpito nāma hoti. <span class="bld">Nilloketabbo</span>ti oloketabbo. <span class="bld">Yathābhāga</span>nti pubbe paññattaṃ padesabhāgaṃ anatikkamitvā. <span class="bld">Santānaka</span>nti uṇṇanābhisuttaṃ. <span class="bld">Ullokā</span>ti gehassa uparibhāgato paṭṭhāya, paṭhamaṃ uparibhāgo sammajjitabboti vuttaṃ hoti.</p>
  2009. <p class="subhead">Āvāsikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2010. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Mahāāvāse</span>ti mahāvihārasadise mahāāvāse.</p>
  2011. <p class="subhead">Anumodanavattakathāvaṇṇanā</p>
  2012. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Pañcame nisinne</span>ti anumodanatthāya nisinne. <span class="bld">Upanisinnakathā</span> nāma bahūsu sannipatitesu parikathākathanaṃ.</p>
  2013. <p class="subhead">Bhattaggavattakathāvaṇṇanā</p>
  2014. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Manussānaṃ parivisanaṭṭhāna</span>nti yattha manussā saputtadārā āvasitvā denti. <span class="bld">Hatthadhovanaudakaṃ sandhāyā</span>ti bhuttāvissa bhojanāvasāne hatthadhovanaudakaṃ sandhāya. Tenevāha <span class="bld">‘‘antarā pipāsitena pana…pe… hatthā na dhovitabbā’’</span>ti. Potthakesu pana ‘‘pānīyaṃ pivitvā <a name="V3.0387"></a> hatthā na dhovitabbā’’ti likhanti, ‘‘hatthā dhovitabbā’’ti pāṭhena bhavitabbanti amhākaṃ khanti. Aññathā ‘‘na tāva udakanti idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya vutta’’nti vatvā ‘‘antarā pipāsitena panā’’tiādinā vuttaviseso na upalabbhati. Atha mataṃ <span class="bld">‘‘na tāva therena udakaṃ paṭiggahetabba</span>nti idaṃ kiṃ pānīyapaṭiggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, udāhu hatthadhovanaudakaggahaṇaṃ sandhāyāti āsaṅkānivattanatthaṃ ‘idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya <a name="M3.0424"></a> vutta’ntiādi kathita’’nti, tañca na, tattha āsaṅkāya eva asambhavato. Na hi bhagavā ‘‘yāva aññe na bhuttāvino honti, tāva pānīyaṃ na pātabba’’nti vakkhatīti sakkā viññātuṃ. Yadi cetaṃ pānīyapaṭiggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘na tāva therena udakaṃ paṭiggahetabba’’nti udakasaddappayogo ca na kattabbo siyā, aṭṭhakathāyañca ‘‘idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya vutta’’nti vatvā tena nivattitabbamatthaṃ dassentena ‘‘antarā pipāsitena pana gale vilaggāmisena vā pānīyaṃ pivitabba’’nti ettakameva vattabbaṃ, ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā na dhovitabbā’’ti evaṃ pana na vattabbanti. <span class="bld">Dhure nisinnā hontī</span>ti dvārasamīpe nisinnā honti.</p>
  2015. <p class="subhead">Piṇḍacārikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2016. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Parāmasatī</span>ti gaṇhāti. <span class="bld">Ṭhapeti vā</span>ti ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti vadantī ṭhapeti nāma.</p>
  2017. <p class="subhead">Āraññikavattakathāvaṇṇanā</p>
  2018. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Kenajja, bhante, yutta</span>nti kena nakkhattena ajja cando yuttoti evaṃ vadantena nakkhattaṃ pucchitaṃ hoti.</p>
  2019. <p class="subhead">Senāsanavattakathāvaṇṇanā</p>
  2020. <p class="bodytext"><a name="para369-370"></a><span class="paranum">369-370</span>. <span class="bld">Aṅgaṇe</span>ti abbhokāse. <span class="bld">Na vuḍḍhaṃ anāpucchā</span>ti ettha tassa ovarake tadupacāre ca āpucchitabbanti vadanti. <span class="bld">Bhojanasālādīsupi evameva paṭipajjitabba</span>nti bhojanasālādīsupi uddesadānādi āpucchitvāva kātabbanti attho.</p>
  2021. <p class="subhead">Vaccakuṭivattakathāvaṇṇanā</p>
  2022. <p class="bodytext"><a name="para373-374"></a><span class="paranum">373-374</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V3.0388"></a> <span class="bld">ativivaṭa</span>nti idaṃ ṭhānaṃ gumbādīhi appaṭicchannattā ativiya pakāsanaṃ. <span class="bld">Nibaddhagamanatthāyā</span>ti attano nibaddhagamanatthāya. <span class="bld">Puggalikaṭṭhānaṃ vā</span>ti attano vihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  2023. <p class="bodytext">Imasmiṃ <a name="M3.0425"></a> vattakkhandhake āgatāni āgantukāvāsikagamiyānumodanabhattaggapiṇḍacārikāraññika senāsana jantāghara vaccakuṭi upajjhācariya saddhivihārika antevāsikavattāni <span class="bld">cuddasa mahāvattāni</span> nāma, ito aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni <span class="bld">asīti khandhakavattānī</span>ti veditabbāni. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘imāniyeva cuddasa mahāvattāni aggahitaggahaṇena gahiyamānāni asīti khandhakavattāānī’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ.</p>
  2024. <p class="centered">Vattakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2025. <p class="chapter">9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakaṃ</p>
  2026. <p class="subhead">Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā</p>
  2027. <p class="bodytext"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake <a name="M3.0426"></a><a name="V3.0389"></a> <span class="bld">tadahū</span>ti (udā. aṭṭha. 45) tasmiṃ ahani tasmiṃ divase. <span class="bld">Uposathe</span>ti ettha upavasanti etthāti <span class="bld">uposatho, upavasantī</span>ti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayañhi <span class="bld">uposatha</span>-saddo ‘‘aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasāmī’’tiādīsu (a. ni. 3.71; 10.46) sīle āgato. ‘‘Uposatho vā pavāraṇā vā’’tiādīsu (mahāva. 155) pātimokkhuddesādivinayakamme. ‘‘Gopālakūposatho nigaṇṭhūposatho’’tiādīsu (a. ni. 3.71) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyaṃ. ‘‘Ajjuposatho pannaraso’’tiādīsu (mahāva. 168) divase. Idhāpi divaseyeva daṭṭhabbo. Tasmā <span class="bld">tadahuposathe</span>ti tasmiṃ uposathadivasabhūte ahanīti attho. <span class="bld">Nisinno hotī</span>ti mahābhikkhusaṅghaparivuto ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ upāsikāya ratanapāsāde nisinno hoti. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale idha nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhāvassa muddhā phalissatī’’ti tasmiṃ anukampāya tuṇhīyeva ahosi.</p>
  2028. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantā</span>ti atikkantā parikkhīṇā. <span class="bld">Uddhaste aruṇe</span>ti uggate aruṇasīse. <span class="bld">Nandimukhiyā</span>ti tuṭṭhimukhiyā. <span class="bld">Uddhastaṃ aruṇa</span>nti aruṇuggamanaṃ patvāpi ‘‘uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci tasmiṃ kāle ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo’’ti (mahāva. 183) sikkhāpadassa apaññattattā. <span class="bld">Aparisuddhā, ānanda, parisā</span>ti tikkhattuṃ therena pātimokkhuddesassa yācitattā anuddesassa kāraṇaṃ kathento ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha<a name="V3.0390"></a>. Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ tathā vītināmesi? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ.</p>
  2029. <p class="bodytext"><span class="bld">Addasā</span>ti <a name="M3.0427"></a> kathaṃ addasa. Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa purisassa dussīlyacittaṃ passi. Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti, tasmā <span class="bld">‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīla’’</span>nti vuttaṃ. Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī pajānāti, evaṃ atītepīti. <span class="bld">Dussīla</span>nti nissīlaṃ, sīlavirahitanti attho. <span class="bld">Pāpadhamma</span>nti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvaṃ. <span class="bld">Asuci</span>nti aparisuddhehi kāyakammādīhi samannāgatattā na suciṃ. <span class="bld">Saṅkassarasamācāra</span>nti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyatāya saṅkāya saritabbasamācāraṃ. Atha vā kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāraṃ. Lajjitabbatāya paṭicchādetabbassa karaṇato paṭicchannaṃ kammantaṃ etassāti <span class="bld">paṭicchannakammantaṃ</span>. Kucchitasamaṇavesadhāritāya na samaṇanti <span class="bld">assamaṇaṃ</span>. Salākaggahaṇādīsu ‘‘kittakā samaṇā’’ti gaṇanāya ‘‘ahampi samaṇomhī’’ti micchāpaṭiññāya <span class="bld">samaṇapaṭiññaṃ</span>. Aseṭṭhacāritāya <span class="bld">abrahmacāriṃ</span>. Aññe brahmacārino sunivatthe supārute kusumbhakapaṭadhare gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā abrahmacārī samāno sayampi tādisena ākārena paṭipajjanto uposathādīsu ca sandissanto ‘‘ahampi brahmacārī’’ti paṭiññaṃ dento viya hotīti <span class="bld">brahmacāripaṭiññaṃ</span>. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā <span class="bld">antopūtiṃ</span>. Chahi dvārehi rāgādikilesāvassavena tintattā <span class="bld">avassutaṃ</span>. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca <span class="bld">kasambujātaṃ. Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinna</span>nti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ.</p>
  2030. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhosī</span>ti ‘‘ayaṃ na pakatatto’’ti bhagavatā diṭṭho asi. Yasmā ca evaṃ diṭṭho, tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso. Yasmā pana so saṃvāso tava natthi, tasmā uṭṭhehi āvusoti evamettha padayojanā veditabbā. <span class="bld">Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosī</span>ti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘thero sayameva nibbinno oramissati, idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī’’ti vā adhippāyena tuṇhī <a name="M3.0428"></a> ahosi. <span class="bld">Bāhāyaṃ gahetvā</span>ti ‘‘bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho, yāvatatiyaṃ ‘uṭṭhehī’ti ca vutto na uṭṭhāti, idānissa nikkaḍḍhanakālo<a name="V3.0391"></a>, mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī’’ti bāhāyaṃ aggahesi. <span class="bld">Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā</span>ti dvārakoṭṭhakā dvārasālato nikkhāmetvā, <span class="bld">bahī</span>ti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ. Atha vā <span class="bld">bahidvārakoṭṭhakā</span>ti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā, na antodvārakoṭṭhakato eva. Ubhayathāpi vihārato bahikatvāti attho. <span class="bld">Sūcighaṭikaṃ datvā</span>ti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā, suṭṭhu kavāṭaṃ thaketvāti attho. <span class="bld">Yāva bāhāgahaṇāpi nāmā</span>ti ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamissati, acchariyamidanti dasseti. Idañca garahaṇacchariyamevāti veditabbaṃ.</p>
  2031. <p class="subhead">Mahāsamudde aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā</p>
  2032. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde</span>ti (udā. aṭṭha. 45) ko anusandhi? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso, so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehi sattahi acchariyaabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde acchariyaabbhutadhamme dassento satthā <span class="bld">‘‘aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Asurā</span>ti devā viya na suranti na īsanti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā <span class="bld">asurā,</span> vepacittipahārādādayo. Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge, te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādīni nimminitvā kīḷantāva abhiramanti. Sā tattha tesaṃ abhirati ime guṇe disvāti āha <span class="bld">‘‘ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">abhiramantī</span>ti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho.</p>
  2033. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupubbaninno</span>tiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvasseva vevacanāni. <span class="bld">Na āyatakeneva papāto</span>ti nacchinnataṭamahāsobbho viya ādito <a name="M3.0429"></a> eva papāto. So hi tīradesato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.</p>
  2034. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitadhammo</span>ti ṭhitasabhāvo avaṭṭhitasabhāvo. <span class="bld">Kuṇapenā</span>ti yena kenaci hatthiassādikaḷevarena. <span class="bld">Vāhetī</span>ti hatthena gahetvā viya vīcippahāreneva thale khipati. <span class="bld">Gaṅgā yamunā</span>ti <a name="V3.0392"></a> anotattadahassa dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgātiādinā pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Tattha <span class="bld">nadī ninnagā</span>tiādikaṃ gottaṃ, <span class="bld">gaṅgā yamunā</span>tiādikaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Savantiyo</span>ti yā kāci savamānā sandamānā gacchantiyo mahānadiyo vā kunnadiyo vā. <span class="bld">Appentī</span>ti allīyanti osaranti. <span class="bld">Dhārā</span>ti vuṭṭhidhārā. <span class="bld">Pūratta</span>nti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmī’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle atimahantā vuṭṭhi, labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā na sakkā vattuṃ. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi tīraṃ bhassitvā sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā otarati, na uddhaṃ uttarati. <span class="bld">Ekaraso</span>ti asambhinnaraso.</p>
  2035. <p class="bodytext"><span class="bld">Muttā</span>ti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhamuttā. <span class="bld">Maṇī</span>ti rattanīlādibhedo anekavidho maṇi. <span class="bld">Veḷuriyo</span>ti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādisaṇṭhānato anekavidho. <span class="bld">Saṅkho</span>ti dakkhiṇāvaṭṭakatumbakucchidhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. <span class="bld">Silā</span>ti setakāḷamuggavaṇṇādibhedā anekavidhā. <span class="bld">Pavāḷampi</span> khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. <span class="bld">Lohitako</span> padumarāgādibhedo anekavidho. <span class="bld">Masāragallaṃ</span> kabaramaṇi. Cittaphalikantipi vadanti. <span class="bld">Mahataṃ bhūtāna</span>nti mahantānaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Timi timiṅgalo timitimiṅgalo</span>ti tisso macchajātiyo. Timiṃ gilanasamattho <span class="bld">timiṅgalo,</span> timiñca timiṅgalañca gilanasamattho timitimiṅgaloti vadanti. <span class="bld">Nāgā</span>ti ūmipiṭṭhivāsinopi vimānaṭṭhakanāgāpi.</p>
  2036. <p class="subhead">Imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para385"></a><span class="paranum">385</span>. <span class="bld">Evameva</span> <a name="M3.0430"></a> <span class="bld">kho</span>ti kiñcāpi satthā imasmiṃ dhammavinaye soḷasapi bāttiṃsapi tato bhiyyopi acchariyabbhutadhamme vibhajitvā dassetuṃ sakkoti, upamābhāvena pana gahitānaṃ aṭṭhannaṃ anurūpavasena aṭṭheva te upametabbadhamme vibhajitvā dassanto <span class="bld">‘‘evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">anupubbasikkhāya</span> tisso sikkhā gahitā, <span class="bld">anupubbakiriyāya</span> terasa dhutadhammā, <span class="bld">anupubbapaṭipadāya</span> satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā ca gahitā. <span class="bld">Na āyatakeneva aññāpaṭivedho</span>ti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādīni akatvā arahattapaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva arahattappattīti attho.</p>
  2038. <p class="bodytext"><span class="bld">Mama</span> <a name="V3.0393"></a> <span class="bld">sāvakā</span>ti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati. <span class="bld">Na saṃvasatī</span>ti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti. <span class="bld">Ukkhipatī</span>ti apaneti. <span class="bld">Ārakāvā</span>ti dūre eva. <span class="bld">Tathāgatappavedite</span>ti tathāgatena bhagavatā sāvakesu desite akkhāte pakāsite. <span class="bld">Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā</span>ti asaṅkhyeyyepi mahākappe buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na sakkā vattuṃ, buddhakāle pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti. <span class="bld">Vimuttiraso</span>ti kilesehi vimuccanaraso. Sabbā hi sāsanasampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttīti attho.</p>
  2039. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratanānī</span>ti ratijananaṭṭhena ratanāni. Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anekavidhaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti, pageva aparabhāge. Vuttañhetaṃ –</p>
  2040. <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
  2041. <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);</p>
  2042. <p class="unindented">Lokiyaratananimittaṃ <a name="M3.0431"></a> pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghati. Apica –</p>
  2043. <p class="gatha1">Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;</p>
  2044. <p class="gathalast">Anomasattaparibhogaṃ, ratananti pavuccati. (dī. ni. aṭṭha. 2.33);</p>
  2045. <p class="bodytext">Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti, satipaṭṭhānādīnaññeva bhūto ratanabhāvo. Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo, yaṃ sāvakā sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekasambuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti āsannakāraṇattā. Paramparakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃ sātisayo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā’’</span>tiādi.</p>
  2046. <p class="bodytext">Ārammaṇe okkanditvā upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, satiyeva paṭṭhānaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānaṃ</span>. Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’</span>ti. Tathā hi kāyavedanācittadhammesu <a name="V3.0394"></a> subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattabhāvaggahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto.</p>
  2047. <p class="bodytext">Sammā padahanti etena, sayaṃ vā sammā padahati, pasatthaṃ sundaraṃ vā padahananti <span class="bld">sammappadhānaṃ,</span> puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato <span class="bld">sammappadhānaṃ,</span> vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanapahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ uppādanaṭhāpanavasena ca catukiccasādhakattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cattāro sammappadhānā’’</span>ti.</p>
  2048. <p class="bodytext">Ijjhatīti <span class="bld">iddhi,</span> samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti tāya vā sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti <span class="bld">iddhi</span>. Paṭhamena atthena iddhi eva pādo <span class="bld">iddhipādo,</span> iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamupāyoti <span class="bld">iddhipādo</span>. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattīyati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cattāro iddhipādo’’</span>ti.</p>
  2049. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcindriyānī</span>ti <a name="M3.0432"></a> saddhādīni pañca indriyāni. Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti <span class="bld">saddhā indriyaṃ</span>. Kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇe, pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe, vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe, aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti <span class="bld">paññā indriyaṃ</span>.</p>
  2050. <p class="bodytext">Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ca <span class="bld">balāni</span> veditabbāni.</p>
  2051. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta bojjhaṅgā</span>ti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti <span class="bld">bojjhaṅgā</span>. Yā hi esā dhammasāmaggī, yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati kilesaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti <span class="bld">‘‘bodhī’’</span>ti vuccati, tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti <span class="bld">bojjhaṅgā</span> jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako <span class="bld">‘‘bodhī’’</span>ti vuccati, tassa bodhissa vā aṅgātipi <span class="bld">bojjhaṅgā</span> senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu porāṇā ‘‘bujjhanakassa puggalassa <a name="V3.0395"></a> aṅgāti bojjhaṅgā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182; vibha. aṭṭha. 466; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.25), ‘‘bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayenapi bojjhaṅgaṭṭho veditabbo.</p>
  2052. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo</span>ti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca <span class="bld">ariyo</span>. Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi, aṭṭhaṅgāniyeva vā <span class="bld">aṭṭhaṅgiko</span>. Mārento kilese gacchati, nibbānatthikehi vā maggīyati, sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti <span class="bld">maggo</span>ti evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo.</p>
  2053. <p class="bodytext"><span class="bld">Sotāpanno</span>ti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito, sotāpattiphalaṭṭhoti attho. <span class="bld">Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno</span>ti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇatthāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho<a name="M3.0433"></a>, yo aṭṭhamakotipi vuccati. <span class="bld">Sakadāgāmī</span>ti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho. <span class="bld">Anāgāmī</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭho. Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījīti evamādiko ariyapuggalavibhāgo, so tesaṃyeva bhedoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  2054. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthaṃ viditvā</span>ti etaṃ attano dhammavinaye matakuṇapasadisena dussīlapuggalena saddhiṃ saṃvāsābhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā. <span class="bld">Imaṃ udāna</span>nti imaṃ asaṃvāsārahasaṃvāsārahabhāvānaṃ kāraṇaparidīpanaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  2055. <p class="centered">Tattha <span class="bld">channamativassatī</span>ti āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ</p>
  2056. <p class="bodytext">Āpajjati, tato aparanti evaṃ āpattivassaṃ kilesavassaṃ ativiya vassati. <span class="bld">Vivaṭaṃ nātivassatī</span>ti āpattiṃ āpanno taṃ appaṭicchādetvā vivaranto sabrahmacārīnaṃ pakāsento yathādhammaṃ yathāvinayaṃ paṭikaronto desento vuṭṭhahanto aññaṃ navaṃ āpattiṃ nāpajjati, tenassa taṃ vivaṭaṃ puna āpattivassaṃ kilesavassaṃ na vassati. Yasmā ca etadeva, tasmā <span class="bld">channaṃ</span> chāditaṃ āpattiṃ vivaretha. <span class="bld">Evaṃ taṃ nātivassatī</span>ti evaṃ sante taṃ āpattiṃ āpajjanapuggalānaṃ attabhāvaṃ ativijjhitvā kilesavassanena na vassati na temeti, evaṃ so kilesehi anavassuto parisuddhasīlo samāhito hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammasanto anukkamena nibbānaṃ pāpuṇātīti adhippāyo.</p>
  2057. <p class="centered">Imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2058. <p class="subhead">Pātimokkhasavanārahakathāvaṇṇanā</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para386"></a><span class="paranum">386</span>. Atha <a name="V3.0396"></a> bhagavā cintesi ‘‘idāni bhikkhusaṅghe abbudo jāto, aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti, na ca tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ uddisati, anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati, yannūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaññeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti, evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaññeva pātimokkhuddesaṃ anujāni<a name="M3.0434"></a>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha kho bhagavā…pe… pātimokkhaṃ uddiseyyāthā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">nadānāha</span>nti na idāni ahaṃ. Uposathaṃ na karissāmi, pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ <span class="bld">na</span>-kārena sambandho. Duvidhaṃ pātimokkhaṃ āṇāpātimokkhaṃ ovādapātimokkhanti. Tesu ‘‘suṇātu me bhante’’tiādikaṃ <span class="bld">āṇāpātimokkhaṃ,</span> taṃ sāvakāva uddisanti, na buddhā, yaṃ anvaddhamāsaṃ uddisīyati. ‘‘Khantī paramaṃ…pe… sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… anupavādo anupaghāto…pe… etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185) imā pana tisso gāthā <span class="bld">ovādapātimokkhaṃ</span> nāma, taṃ buddhāva uddisanti, na sāvakā. Channampi vassānaṃ accayena uddisanti. Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddeso, appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva, tato paraṃ itaro, tañca kho bhikkhū eva uddisanti, na buddhā. Tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi.</p>
  2060. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāna</span>nti akāraṇaṃ. <span class="bld">Anavakāso</span>ti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati, evaṃ ‘‘avakāso’’tipi vuccati. <span class="bld">Ya</span>nti kiriyāparāmasanaṃ. <span class="bld">Na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabba</span>ntiādi padatthato suviññeyyaṃ. Vinicchayato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāya vuttameva. Tattha <span class="bld">pure vā pacchā vā</span>ti ñattito pubbe vā pacchā vā.</p>
  2061. <p class="subhead">Dhammikādhammikapātimokkhaṭṭhapanakathāvaṇṇanā</p>
  2062. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Katañca akatañca ubhayaṃ gahetvā</span>ti yassa ekantena katāpi atthi, akatāpi atthi, tassa tadubhayaṃ gahetvā.</p>
  2063. <p class="subhead">Dhammikapātimokkhaṭṭhapanakathāvaṇṇanā</p>
  2064. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Parisā</span> <a name="V3.0397"></a> <span class="bld">vuṭṭhātī</span>ti yasmiṃ vatthusmiṃ pātimokkhaṃ ṭhapitaṃ, taṃ vatthuṃ avinicchinitvā kenaci antarāyena vuṭṭhāti.</p>
  2065. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Paccādiyatī</span>ti pati ādiyati, ‘‘akataṃ kamma’’ntiādinā puna ārabhatīti attho.</p>
  2066. <p class="subhead">Attādānaaṅgakathāvaṇṇanā</p>
  2067. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. Paraṃ <a name="M3.0435"></a> codetuṃ attanā ādātabbaṃ gahetabbaṃ adhikaraṇaṃ <span class="bld">attādānaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sāsanaṃ sodhetukāmo’’</span>tiādi. <span class="bld">Vassāratto</span>ti vassakālo.</p>
  2068. <p class="subhead">Codakena paccavekkhitabbadhammakathāvaṇṇanā</p>
  2069. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. <span class="bld">Paṭimāsitu</span>nti parāmasituṃ. <span class="bld">Palibodhe chinditvā…pe… adhigataṃ mettacitta</span>nti iminā appanāppattaṃ mettābhāvanaṃ dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘vikkhambhanavasena vihatāghāta’’</span>nti.</p>
  2070. <p class="subhead">Codakena upaṭṭhāpetabbadhammakathāvaṇṇanā</p>
  2071. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">No dosantaro</span>ti ettha cittapariyāyo <span class="bld">antara</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘na duṭṭhacitto hutvā’’</span>ti.</p>
  2072. <p class="subhead">Codakacuditakapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā</p>
  2073. <p class="bodytext"><a name="para401"></a><span class="paranum">401</span>. <span class="bld">Karuṇa</span>nti appanāppattaṃ karuṇajjhānaṃ. <span class="bld">Karuṇāpubbabhāga</span>nti parikammupacāravasappavattaṃ karuṇaṃ. <span class="bld">Mettañca mettāpubbabhāgañcā</span>ti etthāpi eseva nayo. Sesamettha suviññeyyamevāti.</p>
  2074. <p class="centered">Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2075. <p class="chapter">10. Bhikkhunikkhandhakaṃ</p>
  2076. <p class="subhead">Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā</p>
  2077. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. Bhikkhunikkhandhake <a name="M3.0436"></a><a name="V3.0398"></a> <span class="bld">sakkesu viharatī</span>ti paṭhamagamanena gantvā viharati. <span class="bld">Mahāpajāpati gotamī</span>ti ettha <span class="bld">gotamī</span>ti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu, tasmā puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantatāya ‘‘mahāpajāpatī’’ti nāmaṃ akaṃsu, idha pana gottena saddhiṃ saṃsanditvā ‘‘mahāpajāpati gotamī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi, sattame divase rāhulakumāraṃ. <span class="bld">Cumbaṭakakalahe</span> pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā <span class="bld">attadaṇḍasuttaṃ</span> (su. ni. 941 ādayo) kathesi. Rājāno pasīditvā aḍḍhateyyasate aḍḍhateyyasate dārake adaṃsu. Tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu. Atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu. Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā <span class="bld">kuṇālajātaka</span>kathāya (jā. 2.21.kuṇālajātaka) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphale. Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ‘‘abhabbā mayaṃ gharāvāsassā’’ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu. Tā ‘‘na dāni amhākaṃ paragharaṃ gantuṃ yuttaṃ, mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā’’ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayye, amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā’’ti āhaṃsu. Mahāpajāpati ca tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami, setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti puna kapilapurameva pāvisi.</p>
  2078. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhirantaṃ</span> <a name="M3.0437"></a><a name="V3.0399"></a> <span class="bld">viharitvā</span>ti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayena viharitvā. <span class="bld">Cārikaṃ pakkāmī</span>ti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi. <span class="bld">Sambahulāhi sākiyānīhi saddhi</span>nti antonivesanasmiṃyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā tāpi pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti gamanaṃ abhinīhari. Gamanābhinīharaṇakāle panassā ‘‘sukumārā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantī’’ti sākiyakoliyarājāno suvaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu, tā pana ‘‘yāne āruyha gacchantīhi satthari agāravo kato hotī’’ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ maggaṃ padasāva paṭipajjiṃsu. Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūretvā ‘‘gatagataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā’’ti purise pesayiṃsu. <span class="bld">Sūnehi pādehī</span>ti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti, eko bhijjati, ubho pādā kaṭakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā. Tena vuttaṃ ‘‘sūnehi pādehī’’ti. <span class="bld">Bahidvārakoṭṭhake</span>ti dvārakoṭṭhakassa bahi. Kasmā panevaṃ ṭhitāti? Evaṃ kirassā ahosi ‘‘ahaṃ tathāgatena anuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ, evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto, sace satthā pabbajjaṃ anujānissati, iccetaṃ kusalaṃ. Sace nānujānissati, mahatī garahā bhavissatī’’ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānā aṭṭhāsi. <span class="bld">Kiṃ nu tvaṃ gotamī</span>ti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā, kena nu tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā sūnehi pādehi…pe… ṭhitāti.</p>
  2079. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññenapi pariyāyenā</span>ti aññenapi kāraṇena. <span class="bld">Āpādikā</span>ti saṃvaḍḍhikā, tumhākaṃ hatthapādesu hatthapādakiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho. <span class="bld">Posikā</span>ti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. <span class="bld">Thaññaṃ pāyesī</span>ti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharataro. Tasmiṃ jāte mahāpajāpati attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā <a name="M3.0438"></a> sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. <span class="bld">Sādhu bhante</span>ti ‘‘bahukārā’’tiādīhi tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha.</p>
  2080. <p class="centered">Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2081. <p class="subhead">Aṭṭhagarudhammakathāvaṇṇanā</p>
  2082. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. Satthāpi <a name="V3.0400"></a> ‘‘itthiyo nāma parittasaddhā, ekāyācitamatteyeva pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī’’ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya <span class="bld">‘‘sace, ānanda, mahāpajāpati gotamī aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāvassā hotu upasampadā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sāvassā</span>ti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu.</p>
  2083. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadahupasampannassā</span>ti taṃ divasampi upasampannassa. <span class="bld">Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabba</span>nti mānātimānaṃ akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ, āsanā uṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ, dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ, āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ sāmīcikammañca kattabbaṃ. <span class="bld">Abhikkhuke āvāse</span>ti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanārahe ṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma, evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ. <span class="bld">Anvaddhamāsa</span>nti anuposathikaṃ. <span class="bld">Ovādūpasaṅkamana</span>nti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti cakkhunā diṭṭhena. <span class="bld">Sutenā</span>ti sotena sutena. <span class="bld">Parisaṅkāyā</span>ti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena. <span class="bld">Garudhamma</span>nti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ. <span class="bld">Pakkhamānatta</span>nti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ. <span class="bld">Chasu dhammesū</span>ti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu. <span class="bld">Sikkhitasikkhāyā</span>ti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya.</p>
  2084. <p class="bodytext"><span class="bld">Na akkositabbo na paribhāsitabbo</span>ti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo, bhayupadaṃsanāya kāyaci <a name="M3.0439"></a> paribhāsāya na paribhāsitabbo. <span class="bld">Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho</span>ti ovādānusāsanidhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovaṭo pihito, na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo vā anusāsitabbo vā, ‘‘bhante porāṇakattherā idañcidañca vattaṃ pūrayiṃsū’’ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsū</span>ti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito, yathāruciyā ovadantu anusāsantu dhammakathaṃ kathentūti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā garudhammakathā mahāvibhaṅge vuttanayeneva veditabbā.</p>
  2085. <p class="bodytext">Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvā mahāpajāpatiyā <a name="V3.0401"></a> tāvamahantaṃ domanassaṃ khaṇena paṭippassambhi. Anotattadahato āhaṭena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena uppannapītipāmojjaṃ āvi karontī <span class="bld">‘‘seyyathāpi, bhante’’</span>tiādikaṃ udānaṃ udānesi. Tattha <span class="bld">daharo</span>ti taruṇo. <span class="bld">Yuvā</span>ti yobbaññabhāve ṭhito. <span class="bld">Maṇḍanakajātiko</span>ti alaṅkārasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo. Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni lokasammatattā vuttāni. Ito paraṃ yaṃ yaṃ vattabbaṃ, taṃ taṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva.</p>
  2086. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mātugāmassa pabbajitattā</span>ti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ. <span class="bld">Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vutta</span>nti ettha ‘‘paṭisambhidāpattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassa</span>ntiādinā ca yaṃ vuttaṃ. Taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 3.161) pana evaṃ vuttaṃ –</p>
  2087. <p class="indent">‘‘Paṭisambhidāpattehi <a name="M3.0440"></a> vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti.</p>
  2088. <p class="unindented"><span class="bld">Aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyampi</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) –</p>
  2089. <p class="indent">‘‘Buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti, gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannā’’ti –</p>
  2090. <p class="unindented">Vuttaṃ.</p>
  2091. <p class="unindented"><span class="bld">Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.156) –</p>
  2092. <p class="indent">‘‘Paṭhamabodhiyañhi <a name="V3.0402"></a> bhikkhū paṭisambhidāpattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ, tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti, tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ, gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī’’ti –</p>
  2093. <p class="unindented">Vuttaṃ.</p>
  2094. <p class="bodytext">Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññapaṭiviruddhaṃ, tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ. Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti.</p>
  2095. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāniyevā</span>ti tāniyeva pañca vassasahassāni. Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha <span class="bld">‘‘na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthī’’</span>tiādi. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃkāraṇā? Ayañhi pariyatti <a name="M3.0441"></a> paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa, iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti, ‘‘esa bhikkhu puthujjano’’ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti, imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti, kadāci appā, iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyattiyeva pamāṇaṃ. Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so ‘‘na jānāmī’’ti āha, tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti, tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti. Yathāpi mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ, tesu sati <a name="V3.0403"></a> mahātaḷāke padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbaṃ. Evaṃ ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ.</p>
  2096. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyattiyā antarahitāyā</span>ti ettha <span class="bld">pariyattī</span>ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sāṭṭhakathā pāḷi. Yāva sā tiṭṭhati, tāva pariyatti paripuṇṇā nāma hoti. Gacchante gacchante kāle kaliyugarājāno adhammikā honti, tesu adhammikesu tesampi amaccādayo adhammikā honti, tato raṭṭhajanapadavāsinoti tesaṃ adhammikatāya na devo sammā vassati, tato sassāni na sampajjanti, tesu asampajjantesu paccayadāyakā bhikkhusaṅghassa paccaye dātuṃ na sakkonti, bhikkhū paccayehi kilamantā antevāsike saṅgahetuṃ na sakkonti. Gacchante gacchante kāle pariyatti parihāyati, atthavasena dhāretuṃ na sakkonti, pāḷivaseneva <a name="M3.0442"></a> dhārenti. Tato kāle gacchante pāḷimpi sakalaṃ dhāretuṃ na sakkonti, paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ parihāyati, parihāyamānaṃ matthakato paṭṭhāya parihāyati. Paṭhamameva hi mahāpakaraṇaṃ parihāyati, tasmiṃ parihīne yamakaṃ, kathāvatthu, puggalapaññatti, dhātukathā, vibhaṅgo, dhammasaṅgahoti.</p>
  2097. <p class="bodytext">Evaṃ abhidhammapiṭake parihīne matthakato paṭṭhāya suttantapiṭakaṃ parihāyati. Paṭhamañhi aṅguttaranikāyo parihāyati, tasmimpi paṭhamaṃ ekādasakanipāto…pe… tato ekakanipātoti. Evaṃ aṅguttaranikāye parihīne matthakato paṭṭhāya saṃyuttanikāyo parihāyati. Paṭhamañhi mahāvaggo parihāyati, tato saḷāyatanavaggo, khandhakavaggo, nidānavaggo, sagāthāvaggoti. Evaṃ saṃyuttanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya majjhimanikāyo parihāyati. Paṭhamañhi uparipaṇṇāsako parihāyati, tato majjhimapaṇṇāsako, tato mūlapaṇṇāsakoti. Evaṃ majjhimanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya dīghanikāyo parihāyati. Paṭhamañhi pāthikavaggo parihāyati, tato mahāvaggo, tato sīlakkhandhavaggoti. Evaṃ dīghanikāye parihīne suttantapiṭakaṃ parihīnaṃ nāma hoti. Vinayapiṭakena saddhiṃ jātakameva dhārenti. Vinayapiṭakañhi lajjino dhārenti, lābhakāmā pana ‘‘suttante kathitepi sallakkhentā natthī’’ti jātakameva dhārenti. Gacchante kāle jātakampi dhāretuṃ na sakkonti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ vessantarajātakaṃ parihāyati, tato paṭilomakkamena puṇṇakajātakaṃ, mahānāradajātakanti pariyosāne apaṇṇakajātakaṃ parihāyati, vinayapiṭakameva dhārenti.</p>
  2098. <p class="bodytext">Gacchante kāle tampi matthakato paṭṭhāya parihāyati. Paṭhamañhi parivāro parihāyati, tato <a name="V3.0404"></a> khandhako, bhikkhunīvibhaṅgo, mahāvibhaṅgoti anukkamena uposathakkhandhakamattameva dhārenti. Tadāpi pariyatti anantarahitāva hoti. Yāva pana manussesu catuppadikagāthāpi pavattati, tāva pariyatti anantarahitāva hoti. Yadā saddho pasanno rājā hatthikkhandhe suvaṇṇacaṅkoṭakamhi sahassatthavikaṃ ṭhapāpetvā ‘‘buddhehi kathitaṃ catuppadikaṃ gāthaṃ jānanto imaṃ sahassaṃ gaṇhatū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā ‘‘ekavāraṃ carāpite nāmaṃ suṇantāpi honti asuṇantāpī’’ti yāvatatiyaṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā rājapurisā <a name="M3.0443"></a> sahassatthavikaṃ puna rājakulaṃ pavesenti, tadā pariyatti antarahitā nāma hoti.</p>
  2099. <p class="bodytext"><span class="bld">Ciraṃ pavattissatī</span>ti pariyattiyā antarahitāyapi liṅgamattaṃ addhānaṃ pavattissati. Kathaṃ? Gacchante gacchante hi kāle cīvaraggahaṇaṃ pattaggahaṇaṃ samiñjanapasāraṇaṃ ālokitavilokitaṃ na pāsādikaṃ hoti, nigaṇṭhasamaṇā viya alābupattaṃ bhikkhū pattaṃ aggabāhāya parikkhipitvā ādāya vicaranti, ettāvatāpi liṅgaṃ anantarahitameva hoti. Gacchante pana kāle aggabāhato otāretvā hatthena vā sikkāya vā olambetvā vicaranti, cīvarampi rajanasāruppaṃ akatvā oṭṭhaṭṭhivaṇṇaṃ katvā rajanti. Gacchante kāle rajanampi na hoti, dasacchindanaṃ ovaṭṭikāvijjhanaṃ kappamattañca katvā vaḷañjanti, puna ovaṭṭikaṃ vijjhitvā kappaṃ na karonti. Tato ubhayampi akatvā dasā chetvā paribbājakā viya caranti. Gacchante kāle ‘‘ko iminā amhākaṃ attho’’ti khuddakaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāyaṃ vā bandhanti, kesesu vā allīyāpenti, dārabharaṇaṃ karontā kasitvā vapitvā jīvikaṃ kappetvā vicaranti, tadā dakkhiṇaṃ dento jano saṅghaṃ uddissa etesampi deti. Idaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ ‘‘bhavissanti kho panānanda, anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā, tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti, tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380). Tato gacchante kāle nānāvidhāni kammāni karontā ‘‘papañco esa, kiṃ iminā amhāka’’nti kāsāvakhaṇḍaṃ chinditvā araññe khipanti, tasmiṃ kāle liṅgaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Kassapadasabalassa kira kālato paṭṭhāya yonakānaṃ setavatthāni pārupitvā caraṇacārittaṃ jātaṃ. Evaṃ pariyattiyā antarahitāyapi liṅgamattaṃ ciraṃ pavattissatīti veditabbaṃ.</p>
  2100. <p class="centered">Aṭṭhagarudhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2101. <p class="subhead">Bhikkhunīupasampannānujānanakathāvaṇṇanā</p>
  2102. <p class="bodytext"><a name="para404-405"></a><span class="paranum">404-405</span>. <span class="bld">Yadaggenā</span>ti <a name="M3.0444"></a><a name="V3.0405"></a> yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā. <span class="bld">Tadevā</span>ti tasmiññeva divase. <span class="bld">Anuññattiyā</span>ti anuññāya. <span class="bld">Ekāhaṃ, bhante ānanda, bhagavantaṃ varaṃ yācāmī</span>ti ‘‘evameva kho ahaṃ, bhante ānanda, ime aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāmi yāvajīvaṃ anatikkamanīye’’ti paṭijānitvā idāni kasmā varaṃ yācatīti ce? Parūpavādavivajjanatthaṃ. Evañhi keci vadeyyuṃ ‘‘mahāpajāpatiyā paṭhamaṃ sampaṭicchitattā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ nāhosi, sā ce varaṃ yāceyya, bhagavā anujāneyyā’’ti.</p>
  2103. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Sarāgāyā</span>ti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. <span class="bld">Saññogāyā</span>ti vaṭṭe saṃyojanatthāya. <span class="bld">Ācayāyā</span>ti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. <span class="bld">Mahicchatāyā</span>ti mahicchabhāvāya. <span class="bld">Asantuṭṭhiyā</span>ti asantuṭṭhibhāvāya. <span class="bld">Saṅgaṇikāyā</span>ti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. <span class="bld">Kosajjāyā</span>ti kusītabhāvāya. <span class="bld">Dubbharatāyā</span>ti dupposatāya. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. <span class="bld">Visaññogāyā</span>ti kāmarāgādīhi visaṃyujjanatthāya. <span class="bld">Apacayāyā</span>ti sabbassapi vaṭṭassa apacayatthāya, nibbānāyāti attho. <span class="bld">Appicchatāyā</span>ti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. <span class="bld">Santuṭṭhiyā</span>ti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. <span class="bld">Pavivekāyā</span>ti pavivittabhāvāya kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. <span class="bld">Vīriyārambhāyā</span>ti kāyikassa ceva cetasikassa ca vīriyassa paggaṇhanatthāya. <span class="bld">Subharatāyā</span>ti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato <span class="bld">eso dhammo, eso vinayo</span> sammadeva apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato <span class="bld">etaṃ satthusāsana</span>nti <span class="bld">dhāreyyāsi</span> jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ, dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  2104. <p class="bodytext"><a name="para409-410"></a><span class="paranum">409-410</span>. <span class="bld">Vimānetvā</span>ti <a name="M3.0445"></a> aparajjhitvā. <span class="bld">Kammappattāyopī</span>ti kammārahāpi. <span class="bld">Āpattigāminiyopī</span>ti āpattiāpannāyopi. <span class="bld">Vuttanayeneva kāretabbataṃ āpajjantī</span>ti tathākaraṇassa paṭikkhittattā dukkaṭena kāretabbataṃ āpajjanti.</p>
  2105. <p class="bodytext"><a name="para413-5"></a><span class="paranum">413-5</span>. <span class="bld">Dve tisso bhikkhuniyo</span>ti dvīhi tīhi bhikkhunīhi. <span class="bld">Na ārocentī</span>ti pātimokkhuddesakassa <a name="V3.0406"></a> na ārocenti. <span class="bld">Na paccāharantī</span>ti bhikkhunīnaṃ na paccāharanti. <span class="bld">Visesaka</span>nti vattabhaṅgaṃ.</p>
  2106. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>. <span class="bld">Tena ca bhikkhu nimantetabbo</span>ti sāmīcidassanametaṃ, na pana animantiyā āpatti.</p>
  2107. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Tayo nissaye</span>ti senāsananissayaṃ apanetvā apare tayo nissaye. Rukkhamūlasenāsanañhi sā na labhati.</p>
  2108. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. <span class="bld">Anuvādaṃ paṭṭhapentī</span>ti issariyaṃ pavattenti.</p>
  2109. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Bhikkhudūtena upasampādentī</span>ti bhikkhuyeva dūto bhikkhudūto, tena bhikkhudūtena, bhikkhudūtaṃ katvā upasampādentīti attho.</p>
  2110. <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Na sammatī</span>ti nappahoti. <span class="bld">Navakamma</span>nti navakammaṃ katvā ‘‘ettakāni vassāni vasatū’’ti apaloketvā saṅghikabhūmidānaṃ.</p>
  2111. <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Sannisinnagabbhā</span>ti patiṭṭhitagabbhā.</p>
  2112. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. <span class="bld">Pabbajjampi na labhatī</span>ti titthāyatanasaṅkantāya abhabbabhāvūpagamanato na labhati. <span class="bld">Idaṃ odissa anuññātaṃ vaṭṭatī</span>ti ekato vā ubhato vā avassave satipi odissa anuññātattā vaṭṭati. Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyamevāti.</p>
  2113. <p class="centered">Bhikkhunīupasampannānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2114. <p class="centered">Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2115. <p class="chapter">11. Pañcasatikakkhandhakaṃ</p>
  2116. <p class="subhead">Saṅgītinidānakathāvaṇṇanā</p>
  2117. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. Pañcasatikakkhandhake <a name="M3.0446"></a><a name="V3.0407"></a> <span class="bld">pāvāya kusināra</span>nti (dī. ni. aṭṭha. 2.231) pāvānagare piṇḍāya caritvā kusināraṃ gamissāmīti addhānamaggappaṭipanno. <span class="bld">Mandāravapupphaṃ gahetvā</span>ti mahācāṭippamāṇaṃ pupphaṃ āgantukadaṇḍake ṭhapetvā chattaṃ viya gahetvā. <span class="bld">Addasaṃ kho</span>ti āgacchantaṃ dūratova addasaṃ. Disvā ca pana ‘‘pucchissāmi naṃ bhagavato pavatti’’nti cittaṃ uppādetvā ‘‘sace kho pana nisinnakova pucchissāmi, satthari agāravo kato bhavissatī’’ti uṭṭhahitvā ṭhitaṭṭhānato apakkamma chaddanto nāgarājā maṇicammaṃ viya dasabaladattiyaṃ meghavaṇṇapaṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā satthari katena gāravena ājīvakassa abhimukho hutvā ‘‘apāvuso amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti āha. Kiṃ pana satthu parinibbānaṃ jānanto pucchi ajānantoti? Āvajjanappaṭibaddhaṃ khīṇāsavānaṃ jānanaṃ. Anāvajjitattā panesa ajānanto pucchīti eke. Thero samāpattibahulo rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇamaṇḍapādīsu niccaṃ samāpattiphaleneva yāpeti. Kulasantakampi gāmaṃ pavisitvā dvāre samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhitova bhikkhaṃ gaṇhāti. Thero kira ‘‘iminā me pacchimena attabhāvena mahājanānuggahaṃ karissāmi, ye mayhaṃ bhikkhaṃ vā denti, gandhamālādīhi vā sakkāraṃ karonti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hotū’’ti evaṃ karoti. Tasmā samāpattibahulatāya na jāni. Iti ajānantova pucchīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hettha ajānanakāraṇaṃ atthi. Abhilakkhitaṃ satthu parinibbānaṃ ahosi dasasahassilokadhātukampanādīhi nimittehi. Therassa pana parisāya kehici bhikkhūhi bhagavā diṭṭhapubbo, kehici na diṭṭhapubbo. Tattha yehi diṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva. Yehipi adiṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva. Tattha yehi na diṭṭhapubbo, te abhidassanakāmatāya gantvā ‘‘kuhiṃ bhagavā’’ti pucchantā ‘‘parinibbuto’’ti sutvā sandhāretuṃ na sakkhissanti. Cīvaraṃ chaḍḍetvā ekavatthā vā dunnivatthā vā urāni paṭipisantā parodissanti. Tattha manussā ‘‘mahākassapena saddhiṃ <a name="V3.0408"></a> āgatapaṃsukūlikā sayampi itthiyo viya parodanti, te <a name="M3.0447"></a> kiṃ amhe samassāsentī’’ti mayhaṃ dosaṃ dassanti. Idaṃ pana suññaṃ mahāraññaṃ, idha yathā tathā rodantesu doso natthi. Purimataraṃ sutvā nāma sokopi tanuko hotīti bhikkhūnaṃ satuppādalābhatthaṃ jānantova pucchi.</p>
  2118. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja sattāhaparinibbuto</span>ti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto. <span class="bld">Tato me ida</span>nti tato samaṇassa gotamassa parinibbutaṭṭhānato. <span class="bld">Avītarāgā</span>ti puthujjanā ceva sotāpannasakadāgāmino ca. Tesañhi domanassaṃ appahīnaṃ, tasmā tepi bāhā paggayha kandanti, ubho hatthe sīse ṭhapetvā rodanti. <span class="bld">Chinnapātaṃ papatantī</span>ti chinnānaṃ pāto viya chinnapāto, taṃ chinnapātaṃ, bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ, majjhe chinnā viya hutvā yato vā tato vā patantīti attho. <span class="bld">Āvaṭṭantī</span>ti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. <span class="bld">Vivaṭṭantī</span>ti yattha patitā, tato nivaṭṭanti, patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantīti attho. Apica purato vaṭṭanaṃ <span class="bld">āvaṭṭanaṃ,</span> passato pacchato ca vaṭṭanaṃ <span class="bld">vivaṭṭanaṃ</span>. Tasmā dve pāde pasāretvā sakiṃ purato sakiṃ pacchato sakiṃ vāmato sakiṃ dakkhiṇato samparivaṭṭamānāpi āvaṭṭanti vivaṭṭantīti vuccanti. <span class="bld">Vītarāgā</span>ti pahīnadomanassā iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya silāthambhasadisā anāgāmikhīṇāsavā. Kāmañhi domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavoyeva. Tadekaṭṭhabhāvato hi rāgappahānena pahīnadomanassā vuttā, na khīṇāsavā eva.</p>
  2119. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbeheva piyehī</span>tiādīsu piyāyitabbato <span class="bld">piyehi</span> manavaḍḍhanato <span class="bld">manāpehi</span> mātāpitābhātābhaginīādikehi. <span class="bld">Nānābhāvo</span>ti jātiyā nānābhāvo, jātianurūpagamanena visuṃ bhāvo, asambaddhabhāvoti attho. <span class="bld">Vinābhāvo</span>ti maraṇena vinābhāvo, cutiyā tenattabhāvena apunapavattanato vippayogoti attho. <span class="bld">Aññathābhāvo</span>ti bhavena aññathābhāvo, bhavantaraggahaṇena ‘‘kāmāvacarasatto <a name="M3.0448"></a> rūpāvacaro hotī’’tiādinā tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādinā ca purimākārato aññākāratāti attho. <span class="bld">Ta</span>nti tasmā. <span class="bld">Kutettha labbhā</span>ti kuto kuhiṃ kasmiṃ nāma ṭhāne ettha etasmiṃ khandhappavatte yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjīti laddhuṃ sakkā, na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi sambodhiṃ patvāpi dhammacakkaṃ pavattetvāpi yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi devorohaṇaṃ katvāpi yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ <a name="V3.0409"></a> palokadhammaṃ, tañca tathāgatassapi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenapi kandantenapi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti.</p>
  2120. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena kho panāvuso, samayena subhaddo nāma vuḍḍhapabbajito</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">nidānavaṇṇanāyaṃ</span> (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) vuttanayameva.</p>
  2121. <p class="centered">Saṅgītinidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2122. <p class="subhead">Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā</p>
  2123. <p class="bodytext"><a name="para441"></a><span class="paranum">441</span>. <span class="bld">Samūhaneyyā</span>ti ākaṅkhamāno samūhanatu, yadi icchati, samūhaneyyāti attho. Kasmā pana ‘‘samūhanathā’’ti ekaṃseneva avatvā ‘‘ākaṅkhamāno samūhaneyyā’’ti vikappavacaneneva bhagavā ṭhapesīti? Mahākassapassa ñāṇabalassa diṭṭhattā. Passati hi bhagavā ‘‘samūhanathāti vuttepi saṅgītikāle kassapo na samūhanissatī’’ti, tasmā vikappeneva ṭhapesi. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya vattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya, amhākamevāyaṃ doso, yato amhesuyeva keci samūhananaṃ na icchantīti<a name="M3.0449"></a>. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yaṃ kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti vuttepi na samūhaniṃsu. Aññadatthu purato viya tassa accayepi rakkhiṃsuyevāti satthu sāsanassa saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana, bhante, khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato, teneva ekasikkhāpadampi apariccajitvā sabbesaṃ anuggahetabbabhāvadassanatthaṃ ‘‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakānī’’tiādimāhaṃsu. Evañhi vadantehi ‘‘khuddānukhuddakā ime nāmā’’ti avinicchitattā sabbesaṃ anuggahetabbabhāvo dassito hoti.</p>
  2124. <p class="bodytext"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>. <span class="bld">Atha</span> <a name="V3.0410"></a> <span class="bld">kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesī</span>ti ettha pana keci vadanti ‘‘bhante nāgasena, katamaṃ khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddakanti milindaraññā pucchite ‘dukkaṭaṃ mahārāja, khuddakaṃ, dubbhāsitaṃ anukhuddaka’nti (mi. pa. 4.2.1) vuttattā nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jāni, mahākassapatthero pana taṃ ajānanto ‘suṇātu me āvuso’tiādinā kammavācaṃ sāvesī’’ti, na taṃ evaṃ gahetabbaṃ. Nāgasenatthero hi paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ saññāpesi, mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāvesi.</p>
  2125. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gihigatānī</span>ti gihipaṭisaṃyuttānīti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni <span class="bld">gihigatānī</span>ti evaṃ panettha attho daṭṭhabbo. Dhūmakālo etassāti <span class="bld">dhūmakālikaṃ</span> citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato. <span class="bld">Appaññatta</span>ntiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 2.136; a. ni. aṭṭha. 3.7.23) navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā bandhantā <span class="bld">appaññattaṃ paññapenti</span> nāma purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā <span class="bld">paññattaṃ samucchindanti</span> nāma vassasataparinibbute bhagavati <a name="M3.0450"></a> vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā <span class="bld">yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti</span> nāma assajipunabbasukā viya. Navaṃ pana katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā abandhantā, dhammato vinayato sāsanaṃ dīpentā, khuddānukhuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā <span class="bld">appaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti</span> nāma āyasmā upaseno viya āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya ca.</p>
  2126. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. <span class="bld">Bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne</span>ti vesāliṃ nissāya cāpāle cetiye viharantena bhagavatā –</p>
  2127. <p class="indent">‘‘Ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenacetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakacetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambacetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtacetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadacetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālacetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho pana, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā <a name="V3.0411"></a> yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti (dī. ni. 2.166) –</p>
  2128. <p class="unindented">Evaṃ oḷārike nimitte kayiramāne.</p>
  2129. <p class="bodytext"><span class="bld">Mārena pariyuṭṭhitacitto</span>ti mārena ajjhotthaṭacitto. Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti<a name="M3.0451"></a>. Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi, taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi.</p>
  2130. <p class="centered">Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2131. <p class="subhead">Brahmadaṇḍakathāvaṇṇanā</p>
  2132. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. <span class="bld">Ujjavanikāyā</span>ti paṭisotagāminiyā. <span class="bld">Rajoharaṇa</span>nti rajopuñchanī. <span class="bld">Na kulavaṃ gamentī</span>ti niratthakavināsanaṃ na gamenti. Kucchito lavo <span class="bld">kulavo,</span> anayavināsoti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhammavinayasaṅgītiyā’’ti vattabbe saṅgītiyā vinayappadhānattā <span class="bld">‘‘vinayasaṅgītiyā’’</span>ti vuttaṃ. Vinayappadhānā saṅgīti <span class="bld">vinayasaṅgīti</span>. Sesamettha suviññeyyamevāti.</p>
  2133. <p class="centered">Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2134. <p class="chapter">12. Sattasatikakkhandhakaṃ</p>
  2135. <p class="subhead">Dasavatthukathāvaṇṇanā</p>
  2136. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. Sattasatikakkhandhake <a name="M3.0452"></a><a name="V3.0412"></a> <span class="bld">nikkhittamaṇisuvaṇṇā</span>ti rūpiyasikkhāpadeneva paṭikkhittamaṇisuvaṇṇā. Tattha maṇiggahaṇena sabbaṃ dukkaṭavatthu, suvaṇṇaggahaṇena sabbaṃ pācittiyavatthu gahitaṃ hoti. <span class="bld">Bhikkhaggenā</span>ti bhikkhugaṇanāya.</p>
  2137. <p class="bodytext"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>. <span class="bld">Upakkilesā</span>ti virocituṃ adatvā upakkiliṭṭhabhāvakaraṇena upakkilesā. <span class="bld">Mahikā</span>ti himaṃ. Dhūmo ca rajo ca <span class="bld">dhūmarajo</span>. Ettha purimā tayo asampattaupakkilesā, rāhu pana sampattaupakkilesavasena kathitoti veditabbo. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocantī</span>ti guṇapatāpena na tapanti guṇobhāsena na bhāsanti guṇavirocanena na virocanti. <span class="bld">Surāmerayapānā appaṭiviratā</span>ti pañcavidhāya surāya catubbidhassa ca merayassa pānato aviratā.</p>
  2138. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjānivuṭā</span>ti avijjāya nivāritā pihitā. <span class="bld">Piyarūpābhinandino</span>ti piyarūpaṃ sātarūpaṃ abhinandamānā tussamānā. <span class="bld">Sādiyantī</span>ti gaṇhanti. <span class="bld">Aviddasū</span>ti andhabālā. <span class="bld">Sarajā</span>ti sakilesarajā. <span class="bld">Magā</span>ti migasadisā. Tasmiṃ tasmiṃ visaye bhave vā netīti netti, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Tāya saha vattantīti <span class="bld">sanettikā</span>.</p>
  2139. <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. <span class="bld">Taṃ parisaṃ etadavocā</span>ti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.362) tassa kira evaṃ ahosi ‘‘kulaputtā pabbajantā puttadārañceva jātarūparajatañca pahāyeva pabbajanti, na ca sakkā yaṃ pahāya pabbajitā taṃ etehi gāhetu’’nti nayaggāhe ṭhatvā etaṃ <span class="bld">‘‘mā ayyā’’</span>tiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Ekaṃseneta</span>nti etaṃ pañcakāmaguṇakappanaṃ ‘‘assamaṇadhammo asakyaputtiyadhammo’’ti ekaṃsena dhāreyyāsi.</p>
  2140. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇa</span>nti <a name="V3.0413"></a> senāsanacchadanatiṇaṃ. <span class="bld">Pariyesitabba</span>nti tiṇacchadane vā iṭṭhakacchadane vā gehe palujjante yehi taṃ kāritaṃ, tesaṃ santikaṃ gantvā <a name="M3.0453"></a> ‘‘tumhehi kāritaṃ senāsanaṃ ovassati, na sakkā tattha vasitu’’nti ācikkhitabbaṃ. Manussā sakkontā karissanti, asakkontā ‘‘tumhe vaḍḍhakī gahetvā kārāpetha, mayaṃ te saññāpessāmā’’ti vakkhanti. Evaṃ vutte kāretvā tesaṃ ācikkhitabbaṃ, manussā vaḍḍhakīnaṃ dātabbaṃ dassanti. Sace āvāsasāmikā natthi, aññesampi bhikkhācāravattena ārocetvā kāretuṃ vaṭṭati. Imaṃ sandhāya ‘‘pariyesitabba’’nti vuttaṃ.</p>
  2141. <p class="bodytext"><span class="bld">Dārū</span>ti senāsane gopānasiādīsu palujjamānesu tadatthāya dāru pariyesitabbaṃ. <span class="bld">Sakaṭa</span>nti gihivikaṭaṃ vā tāvakālikaṃ vā katvā sakaṭaṃ pariyesitabbaṃ. Na kevalañca sakaṭameva, aññampi vāsipharasukudālādiupakaraṇaṃ evaṃ pariyesituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Puriso</span>ti hatthakammavasena puriso pariyesitabbo. Yaṃ kañci hi purisaṃ ‘‘hatthakammaṃ āvuso dassasī’’ti vatvā ‘‘dassāmi bhante’’ti vutte ‘‘imasmiṃ idañcidañca karohī’’ti yaṃ icchati, taṃ kāretuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Na tvevāhaṃ gāmaṇi kenaci pariyāyenā</span>ti jātarūparajataṃ panāhaṃ kenacipi kāraṇena pariyesitabbanti na vadāmi.</p>
  2142. <p class="bodytext"><a name="para449"></a><span class="paranum">449</span>. <span class="bld">Pāpakaṃ kata</span>nti asundaraṃ kataṃ.</p>
  2143. <p class="bodytext"><a name="para450"></a><span class="paranum">450</span>. <span class="bld">Ahogaṅgo</span>ti tassa pabbatassa nāmaṃ.</p>
  2144. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Paṭikacceva gaccheyya</span>nti yattha taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ bhikkhū sannipatanti, tattha paṭhamameva gaccheyyaṃ. <span class="bld">Sambhāvesu</span>nti pāpuṇiṃsu.</p>
  2145. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. <span class="bld">Aloṇakaṃ bhavissatī</span>ti aloṇakaṃ bhattaṃ vā byañjanaṃ vā bhavissati. <span class="bld">Āsutā</span>ti sabbasambhārasajjitā. ‘‘Asuttā’’ti vā pāṭho.</p>
  2146. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Ujjaviṃsū</span>ti nāvaṃ āruyha paṭisotena gacchiṃsu. <span class="bld">Pācīnakā</span>ti pācīnadesavāsino.</p>
  2147. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Nanu tvaṃ āvuso vuḍḍho vīsativassosī</span>ti nanu tvaṃ āvuso vīsativasso, na nissayapaṭibaddho<a name="V3.0414"></a>, kasmā taṃ thero paṇāmetīti dīpenti. <span class="bld">Garunissayaṃ gaṇhāmā</span>ti kiñcāpi mayaṃ mahallakā, etaṃ pana theraṃ garuṃ katvā vasissāmāti adhippāyo.</p>
  2148. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. Mettāya <a name="M3.0454"></a> rūpāvacarasamādhimattabhāvato <span class="bld">‘‘kullakavihārenā’’</span>ti vuttaṃ, khuddakena vihārenāti attho, khuddakatā cassa agambhīrabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘uttānavihārenā’’</span>ti. <span class="bld">Suññatāvihārenā</span>ti suññatāmukhena adhigataphalasamāpattiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2149. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. <span class="bld">Suttavibhaṅge</span>ti padabhājanīye. <span class="bld">Tena saddhi</span>nti purepaṭiggahitaloṇena saddhiṃ. <span class="bld">Na hi ettha yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita</span>nti ‘‘kappati siṅgiloṇakappo’’ti ettha vuttasiṅgiloṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi pure paṭiggahetvā siṅgena parihaṭaṃ na tadahupaṭiggahitaṃ. <span class="bld">Yāvakālikameva tadahupaṭiggahita</span>nti siṅgiloṇena missetvā bhuñjitabbaṃ aloṇāmisaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Uposathasaṃyutte</span>ti uposathapaṭisaṃyutte, uposathakkhandhaketi vuttaṃ hoti. Atisaraṇaṃ atisāro, atikkamo. Vinayassa atisāro <span class="bld">vinayātisāro. Taṃ pamāṇaṃ karontassā</span>ti dasāya saddhiṃ nisīdane yaṃ pamāṇaṃ vuttaṃ, dasāya vinā taṃ pamāṇaṃ karontassa. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  2150. <p class="centered">Sattasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2151. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvivaggasaṅgahā</span>ti cūḷavaggamahāvaggasaṅkhātehi dvīhi vaggehi saṅgahitā. <span class="bld">Dvāvīsatipabhedanā</span>ti mahāvagge dasa, cūḷavagge dvādasāti evaṃ dvāvīsatippabhedā. <span class="bld">Sāsane</span>ti satthusāsane. Ye khandhakā vuttāti yojetabbaṃ.</p>
  2152. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  2153. <p class="centered">Cūḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2154. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  2155. <p class="chapter">Parivāra-ṭīkā</p>
  2156. <p class="chapter">Soḷasamahāvāro</p>
  2157. <p class="subhead">Paññattivāravaṇṇanā</p>
  2158. <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddhaparivārassā</span>ti <a name="M3.0455"></a><a name="V3.0415"></a> sabbaso parisuddhakhīṇāsavaparivārassa. <span class="bld">Dhammakkhandhasarīrassā</span>ti sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātadhammakkhandhasarīrassa sāsaneti sambandho. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘parivāro’’ti yo saṅgahaṃ āruḷho, tassa. <span class="bld">Pubbāgataṃ naya</span>nti pubbe āgataṃ vinicchayaṃ.</p>
  2159. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Pakatatthapaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttatthassa yāya vinayapaññattiyā bhagavā pakato adhikato supākaṭo ca, taṃ vinayapaññattiṃ <a name="V3.0416"></a> saddhiṃ yācanāya atthabhāvena dassento <span class="bld">‘‘yo so…pe… vinayapaññattiṃ paññapesī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">vinayapaññatti</span>nti vinayabhūtaṃ paññattiṃ.</p>
  2160. <p class="bodytext">‘‘Jānatā passatā’’ti imesaṃ padānaṃ vinayassa adhikatattā tattha vuttanayena tāva atthaṃ yojetvā idāni suttantanayena dassento satipi ñāṇadassana-saddānaṃ paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisesapavattidassanatthaṃ vijjattayavasena abhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca atthaṃ yojetvā dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pubbenivāsādīhī</span>ti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. <span class="bld">Paṭivedhapaññāyā</span>ti ariyamaggapaññāya. <span class="bld">Desanāpaññāya passatā</span>ti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā. <span class="bld">Arahatā</span>ti arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnañca arahattā arahatā. <span class="bld">Sammāsambuddhenā</span>ti sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena. Atha vā antarāyikadhamme <a name="M3.0456"></a> <span class="bld">jānatā,</span> niyyānikadhamme <span class="bld">passatā,</span> kilesārīnaṃ hatattā <span class="bld">arahatā,</span> sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā <span class="bld">sammāsambuddhenā</span>ti evaṃ catuvesārajjavasenapettha yojanā veditabbā.</p>
  2161. <p class="bodytext">Apica ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ <span class="bld">jānatā,</span> yathākammūpage satte <span class="bld">passatā,</span> savāsanaāsavānaṃ chinnattā <span class="bld">arahatā,</span> abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato <span class="bld">sammāsambuddhena</span>. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya <span class="bld">jānatā,</span> kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito sammā kāritāya <span class="bld">passatā,</span> davādīnaṃ abhāvasādhikāya pahānasampadāya <span class="bld">arahatā,</span> chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya <span class="bld">sammāsambuddhenā</span>ti evaṃ dasabalaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā.</p>
  2162. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Pucchāvissajjane</span>ti pucchāya vissajjane. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ pucchāvissajjane. <span class="bld">Majjhimadeseyeva paññattī</span>ti tasmiṃyeva dese yathāvuttavatthuvītikkame āpattisambhavato. <span class="bld">Vinītakathā</span>ti vinītavatthukathā, ayameva vā pāṭho.</p>
  2163. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyena pana āpattiṃ āpajjatī</span>ti pubbabhāge sevanacittaṃ aṅgaṃ katvā kāyadvārasaṅkhātaviññattiṃ janayitvā pavattacittuppādasaṅkhātaṃ āpattiṃ āpajjati. Kiñcāpi hi cittena samuṭṭhāpitā viññatti, tathāpi cittena adhippetassa atthassa kāyaviññattiyā sādhitattā <a name="V3.0417"></a> ‘‘kāyadvārena āpattiṃ āpajjatī’’ti vuccati. <span class="bld">Imamatthaṃ sandhāyā</span>ti āpannāya āpattiyā anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyatāsaṅkhātamatthaṃ sandhāya, na bhaṇḍanādivūpasamaṃ.</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Porāṇakehi mahātherehī</span>ti sīhaḷadīpavāsīhi mahātherehi. <span class="bld">Ṭhapitā</span>ti potthakasaṅgahārohanakāle ṭhapitā. Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti. Ubhatovibhaṅge dvattiṃsa vārā suviññeyyāva.</p>
  2165. <p class="chapter">Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā</p>
  2166. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. Samuṭṭhānakathāya <a name="M3.0457"></a><a name="V3.0418"></a> pana karuṇāsītalabhāvena candasadisattā <span class="bld">‘‘buddhacande’’</span>ti vuttaṃ, kilesatimirapahānato <span class="bld">‘‘buddhādicce’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Piṭake tīṇi desayī</span>ti yasmā te desayanti, tasmā aṅgirasopi piṭakāni tīṇi desayi. Tāni katamānīti āha <span class="bld">‘‘suttanta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Mahāguṇa</span>nti mahānisaṃsaṃ. <span class="bld">Evaṃ nīyati saddhammo, vinayo yadi tiṭṭhatī</span>ti yadi vinayapariyatti anantarahitā tiṭṭhati pavattati, evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammo nīyati pavattati. Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘ubhatocā’’</span>tiādi. Parivārena ganthitā tiṭṭhantīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tasseva parivārassā</span>ti tasmiṃyeva parivāre.</p>
  2167. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyatakata</span>nti kataniyataṃ, niyamitanti attho. <span class="bld">Aññehi saddhi</span>nti sesasikkhāpadehi saddhiṃ. <span class="bld">Asambhinnasamuṭṭhānānī</span>ti asaṅkarasamuṭṭhānāni.</p>
  2168. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā sikkhe</span>ti yasmā vinaye sati saddhammo tiṭṭhati, vinayo ca parivārena ganthito tiṭṭhati, parivāre ca samuṭṭhānādīni dissanti, tasmā sikkheyya parivāraṃ, uggaṇheyyāti attho.</p>
  2169. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādimhi tāva purimanaye</span>ti ‘‘channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ katihi samuṭṭhānehi samuṭṭhātīti ekena samuṭṭhānena samuṭṭhāti, kāyato ca cittato ca samuṭṭhātī’’tiādinā (pari. 187) paññattivāre sakiṃ āgatanayaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  2170. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">Nānubandhe pavattini</span>nti ‘‘yā pana bhikkhunī vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyyā’’ti (pāci. 1111) vuttasikkhāpadaṃ.</p>
  2171. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Akata</span>nti aññehi amissīkataṃ, niyatasamuṭṭhānanti vuttaṃ hoti.</p>
  2172. <p class="chapter">Antarapeyyālaṃ</p>
  2173. <p class="subhead">Katipucchāvāravaṇṇanā</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Veraṃ</span> <a name="M3.0458"></a><a name="V3.0419"></a> <span class="bld">maṇatī</span>ti rāgādiveraṃ maṇati vināseti. <span class="bld">Etāyā</span>ti viratiyā. <span class="bld">Niyyāna</span>nti maggaṃ. <span class="bld">Kāyapāgabbiya</span>nti kāyapāgabbiyavasena pavattaṃ kāyaduccaritaṃ.</p>
  2175. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">Sāraṇīyā</span>ti saritabbayuttā anussaraṇārahā addhāne atikkantepi na sammussitabbā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti <span class="bld">mettaṃ</span> kāyakammaṃ, taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettacittena kataṃ kāyakamma’’</span>nti. <span class="bld">Āvī</span>ti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Raho</span>ti apakāsaṃ. Apakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘parammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Ubhayehī</span>ti navakehi therehi ca. Piyaṃ piyāyitabbaṃ karotīti <span class="bld">piyakaraṇo</span>. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karotīti <span class="bld">garukaraṇo. Saṅgahāyā</span>ti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇatthāya. <span class="bld">Avivādāyā</span>ti saṅgahavatthubhāvato eva na vivādāya. Sati ca avivādahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha <span class="bld">‘‘samaggabhāvāyā’’</span>tiādi.</p>
  2176. <p class="bodytext"><span class="bld">Paggayha vacana</span>nti kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā ‘‘devatthero’’ti guṇehi thirabhāvajotanaṃ paggaṇhitvā uccaṃ katvā vacanaṃ. Mamattabodhanavacanaṃ <span class="bld">mamāyanavacanaṃ</span>. Ekantatirokkhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavaseneva hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ hatthavikārādiṃ anāmasitvāyeva dassento <span class="bld">‘‘nayanāni ummīletvā’’</span>tiādimāha. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’</span>ti.</p>
  2177. <p class="bodytext">Imāni <a name="M3.0459"></a><a name="V3.0420"></a> (dī. ni. aṭṭha. 2.141; ma. ni. aṭṭha. 1.492; a. ni. aṭṭha. 3.6.11) ca mettakāyakammādīni pāḷiyaṃ bhikkhūnaṃ vasena āgatāni gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ācariyupajjhāyavattādiābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Sabbañca anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti veditabbaṃ. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ vā piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ, pattapaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpana kammaṭṭhānakathana dhammadesanā paripucchana aṭṭhakathākathanavasena pavattiyamānaṃ tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanatthāya gacchāma, bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhāpetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.</p>
  2178. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhā</span>ti cīvarādayo laddhapaccayā. <span class="bld">Dhammikā</span>ti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. <span class="bld">Antamaso pattapariyāpannamattampī</span>ti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti <span class="bld">appaṭivibhattabhogī</span>. Ettha hi dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ puggalapaṭivibhattañca. Tattha ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ <span class="bld">āmisapaṭivibhattaṃ</span> nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana <span class="bld">puggalapaṭivibhattaṃ</span> nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ <span class="bld">appaṭivibhattabhogī</span> nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘neva āmisaṃ paṭivibhajitvā bhuñjatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Adātumpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena <a name="M3.0460"></a> dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ, tena dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena. Sāraṇīyadhammapūrakassa appaṭivibhattabhogitāya <span class="bld">‘‘sabbesaṃ dātabbamevā’’</span>ti vuttaṃ. Gilānādīnaṃ pana odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa <a name="V3.0421"></a> na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha <span class="bld">‘‘gilānagilānupaṭṭhāka…pe… viceyya dātumpi vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
  2179. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhāraṇabhogī</span>ti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati, taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ nijigīsanamukhena gihīnaṃ deti attano ājīvasuddhiṃ rakkhamāno, na attanāva paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Taṃ paṭiggaṇhanto ca ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati. Iminā ca tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. ‘‘Taṃ paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, ‘‘gahetvā…pe… passatī’’ti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidampi paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti.</p>
  2180. <p class="bodytext">Imaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.141; ma. ni. aṭṭha. 1.492; a. ni. aṭṭha. 3.6.11) pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūreti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavanto gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ detu, sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati. Tena pana <a name="M3.0461"></a> odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ.</p>
  2181. <p class="bodytext">Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi susikkhitāya parisāya supūro hoti. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, na atirekaṃ. Ayañca pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya <a name="V3.0422"></a> caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassapi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṃ. Sace hi dvādasamepi vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca ‘‘kasseso patto’’ti vatvā ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvāva rittapattaṃ ṭhapeti. Atha so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ anavasesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārino paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.</p>
  2182. <p class="bodytext">Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṃ hoti, manussānaṃ piyo hoti sulabhapaccayo, pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti.</p>
  2183. <p class="bodytext">Tatrimāni vatthūni – leṇagirivāsī tissatthero kira mahākhīragāmaṃ upanissāya vasati. Paññāsamattā therā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā khīragāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti. Vicarimha, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha ‘‘bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti<a name="M3.0462"></a>. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamiṃsu. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheraṃ āha. Thero ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā ‘‘bhante, dhammena samena laddho piṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhathā’’tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji. Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi āvusoti? Etampi me, bhante, natthīti. Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti? Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu sappurisa anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva <span class="bld">pattagataṃ na khīyatī</span>ti ettha vatthu.</p>
  2184. <p class="bodytext">Ayameva <a name="V3.0423"></a> pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti. Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumā sāṭakā vaṭṭantī’’ti vatvā ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘bhante, imaṃ dhammaṃ kadā paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti. Āma mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu bhante, anucchavikamidaṃ tumhāka’’nti <a name="M3.0463"></a> vanditvā pakkāmi. Idaṃ <span class="bld">bhājanīyaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātī</span>ti ettha vatthu.</p>
  2185. <p class="bodytext">Caṇḍālatissabhayena pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye ‘‘ati viya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ‘‘ayye aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva ethā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi, so ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamo attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ ayyā’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Sā ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāre vasitvā sveva gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ āgamaṃsu.</p>
  2186. <p class="bodytext">Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko tāta piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti. Vaṭṭissati therīti. Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi. Patto ākāse aṭṭhāsi. Thero ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī’’ti vatvā ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno ‘bho piṇḍapātika <a name="V3.0424"></a> bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ āruhi. Rukkhadevatāpi ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na naṃ nivattessāmi, sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññapetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi<a name="M3.0464"></a>. Idaṃ <span class="bld">devatā ussukkaṃ āpajjantī</span>ti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.</p>
  2187. <p class="bodytext">Natthi etesaṃ khaṇḍanti <span class="bld">akhaṇḍāni,</span> taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘sattasū’’</span>tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. <span class="bld">Pariyante chinnasāṭako viyā</span>ti vatthante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. <span class="bld">Khaṇḍa</span>nti khaṇḍavantaṃ, khaṇḍitaṃ vā. <span class="bld">Chidda</span>ntiādīsupi eseva nayo. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgaṃ vā sambhinnavaṇṇaṃ <span class="bld">sabalaṃ,</span> visabhāgavaṇṇeheva pana bindūhi antarantarā vimissaṃ <span class="bld">kammāsaṃ</span>. Ayaṃ imesaṃ viseso.</p>
  2188. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhujissabhāvakaraṇato</span>ti taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato. Sīlassa ca taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tenassa vivaṭṭūpanissayatā dassitā. ‘‘Bhujissabhāvakaraṇato’’ti ca iminā bhujissakarāni <span class="bld">bhujissānī</span>ti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā <span class="bld">viññupasatthāni</span>. Aviññūnaṃ pasaṃsāya appamāṇabhāvato viññūgahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā</span>ti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Atha vā ‘‘ayaṃ te sīlesu dāso’’ti catūsu vipattīsu yaṃ vā taṃ vā vipattiṃ dassetvā ‘‘imaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ asakkuṇeyyattā <span class="bld">aparāmaṭṭhānī</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha <span class="bld">‘‘samādhisaṃvattanikānī’’</span>ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni <span class="bld">samādhisaṃvattanikāni</span>.</p>
  2189. <p class="bodytext">Samānabhāvo <a name="M3.0465"></a><a name="V3.0425"></a> sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti <span class="bld">sīlasāmaññagato</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’</span>ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Kāmañhi puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikanti idha nādhippetaṃ, maggasīlaṃ pana ekantikaṃ niyatabhāvatoti tameva sandhāya <span class="bld">‘‘yāni tāni sīlānī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2190. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāya</span>nti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. <span class="bld">Diṭṭhī</span>ti maggasammādiṭṭhi. <span class="bld">Niddosā</span>ti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. <span class="bld">Niyyātī</span>ti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyantīyeva hi taṃmaggasamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti <span class="bld">takkaro,</span> tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. <span class="bld">Diṭṭhisāmaññagato</span>ti saccasampaṭivedhena samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato.</p>
  2191. <p class="centered">Katipucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2192. <p class="subhead">Chaāpattisamuṭṭhānavārakathāvaṇṇanā</p>
  2193. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Paṭhamena āpattisamuṭṭhānenā</span>tiādi sabbaṃ uddesaniddesādivasena pavattapāḷiṃ anusāreneva sakkā viññātuṃ.</p>
  2194. <p class="title">Samathabhedaṃ</p>
  2195. <p class="subhead">Adhikaraṇapariyāyavārakathāvaṇṇanā</p>
  2196. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Lobho</span> <a name="M3.0466"></a><a name="V3.0426"></a> <span class="bld">pubbaṅgamo</span>tiādīsu pana lobhahetu vivadanato ‘‘lobho pubbaṅgamo’’ti vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. Tiṭṭhanti etthāti <span class="bld">ṭhānaṃ</span>. Ke tiṭṭhanti? Vivādādhikaraṇādayo. Vasanti etthāti <span class="bld">vatthu</span>. Bhavanti etthāti <span class="bld">bhūmi</span>. Kusalākusalābyākatacittasamaṅgino vivadanato <span class="bld">‘‘nava hetū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dvādasa mūlānī</span>ti ‘‘kodhano hoti upanāhī’’tiādīni dvādasa mūlāni.</p>
  2197. <p class="bodytext"><a name="para294-295"></a><span class="paranum">294-295</span>. Imāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ <span class="bld">‘‘cuddasa mūlānī’’</span>ti vuttāni. <span class="bld">Satta āpattikkhandhā ṭhānānī</span>ti ettha āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa yā āpatti, tassā pubbe āpannā āpattiyo ṭhānānīti veditabbaṃ. ‘‘Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vacanato āpattādhikaraṇe akusalābyākatavasena cha hetū vuttā. Kusalacittaṃ pana aṅgaṃ hoti, na hetu.</p>
  2198. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Cattāri kammāni ṭhānānī</span>ti ettha ‘‘evaṃ kattabba’’nti itikattabbatādassanavasena pavattapāḷi <span class="bld">kammaṃ</span> nāma, yathāṭhitapāḷivasena karontānaṃ kiriyā <span class="bld">kiccādhikaraṇaṃ</span> nāma. Ñattiñattidutiyañatticatutthakammāni ñattito jāyanti, apalokanakammaṃ apalokanatovāti āha <span class="bld">‘‘ñattito vā apalokanato vā’’</span>ti. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena <span class="bld">sammati,</span> sampajjatīti attho. Tehi sametabbattā ‘‘vivādādhikaraṇassa sādhāraṇā’’ti vuttaṃ.</p>
  2199. <p class="subhead">Tabbhāgiyavārakathāvaṇṇanā</p>
  2200. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇassa tabbhāgiyā</span>ti vivādādhikaraṇassa vūpasamato tappakkhikā.</p>
  2201. <p class="subhead">Samathā samathassa sādhāraṇavārakathāvaṇṇanā</p>
  2202. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Ekaṃ <a name="V3.0427"></a> adhikaraṇaṃ sabbe samathā ekato hutvā sametuṃ sakkonti na sakkontīti pucchanto <span class="bld">‘‘samathā samathassa sādhāraṇā, samathā</span> <a name="M3.0467"></a> <span class="bld">samathassa asādhāraṇā’’</span>ti āha. Yebhuyyasikāya samanaṃ sammukhāvinayaṃ vinā na hotīti āha <span class="bld">‘‘yebhuyyasikā sammukhāvinayassa sādhāraṇā’’</span>ti. Sativinayādīhi samanassa yebhuyyasikāya kiccaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘sativinayassa…pe… asādhāraṇā’’</span>ti. Evaṃ sesesupi. Tabbhāgiyavārepi eseva nayo.</p>
  2203. <p class="subhead">Vinayavārakathāvaṇṇanā</p>
  2204. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. Sabbesampi samathānaṃ vinayapariyāyo labbhatīti <span class="bld">‘‘vinayo sammukhāvinayo’’</span>tiādinā vinayavāro uddhaṭo. <span class="bld">Siyā na sammukhāvinayo</span>ti ettha sammukhāvinayaṃ ṭhapetvā sativinayādayo sesasamathā adhippetā. Esa nayo sesesupi.</p>
  2205. <p class="subhead">Kusalavārakathāvaṇṇanā</p>
  2206. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Saṅghassa sammukhā paṭiññāte taṃ paṭijānanaṃ saṅghasammukhatā nāma. Tassa paṭijānanacittaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sammukhāvinayo kusalo’’</span>tiādi vuttanti vadanti. <span class="bld">Natthi sammukhāvinayo akusalo</span>ti dhammavinayapuggalasammukhatāhi tivaṅgiko sammukhāvinayo etehi vinā natthi. Tattha kusalacittehi karaṇakāle kusalo, arahantehi karaṇakāle abyākato. Etesaṃ saṅghasammukhatādīnaṃ akusalapaṭipakkhattā akusalassa sambhavo natthi, tasmā ‘‘natthi sammukhāvinayo akusalo’’ti vuttaṃ. ‘‘Yebhuyyasikā adhammavādīhi vūpasamanakāle, dhammavādīnampi adhammavādimhi salākaggāhāpake jāte akusalā. Sativinayo anarahato sañcicca sativinayadāne akusalo. Amūḷhavinayo anummattakassa dāne, paṭiññātakaraṇaṃ mūḷhassa ajānato paṭiññāya karaṇe, tassapāpiyasikā suddhassa karaṇe, tiṇavatthārakaṃ mahākalahe sañcicca karaṇe ca akusalaṃ. Sabbattha arahato vaseneva abyākata’’nti sabbametaṃ <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  2207. <p class="subhead">Samathavāravissajjanāvārakathāvaṇṇanā</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para304-305"></a><span class="paranum">304-305</span>. <span class="bld">Yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatī</span>tiādi pucchā. <span class="bld">Yasmiṃ</span> <a name="V3.0428"></a> <span class="bld">samaye sammukhāvinayena cā</span>tiādi tassā <a name="M3.0468"></a> vissajjanaṃ, yasmiṃ samaye sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca adhikaraṇaṃ vūpasammati, tasmiṃ samaye yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatīti evaṃ sabbattha sambandho. <span class="bld">Yattha paṭiññātakaraṇaṃ labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatī</span>ti ettha ekaṃ vā dve vā bahū vā bhikkhū ‘‘imaṃ nāma āpattiṃ āpannosī’’ti pucchite sati ‘‘āmā’’ti paṭijānane dvepi paṭiññātakaraṇasammukhāvinayā labbhanti. Tattha ‘‘saṅghasammukhatā dhammavinayapuggalasammukhatā’’ti evaṃ vuttasammukhāvinaye saṅghassa purato paṭiññātaṃ ce, saṅghasammukhatā. Tattheva desitaṃ ce, dhammavinayasammukhatāyopi laddhā honti. Atha vivadantā aññamaññaṃ paṭijānanti ce, puggalasammukhatā. Tasseva santike desitaṃ ce, dhammavinayasammukhatāyopi laddhā honti. Ekasseva vā ekassa santike āpattidesanakāle ‘‘passasi, passāmī’’ti vutte tattha dhammavinayapuggalasammukhatāsaññito sammukhāvinayo ca paṭiññātakaraṇañca laddhaṃ hoti.</p>
  2209. <p class="subhead">Saṃsaṭṭhavārakathāvaṇṇanā</p>
  2210. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Adhikaraṇānaṃ vūpasamova <span class="bld">samatho</span> nāma, tasmā adhikaraṇena vinā samathā natthīti āha <span class="bld">‘‘mā hevantissa vacanīyo…pe… vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’</span>nti.</p>
  2211. <p class="subhead">Samathādhikaraṇavārakathāvaṇṇanā</p>
  2212. <p class="bodytext"><a name="para309-310"></a><span class="paranum">309-310</span>. <span class="bld">Samathā samathehi sammantī</span>tiādi pucchā. <span class="bld">Siyā samathā samathehi sammantī</span>tiādi vissajjanaṃ. Tattha <span class="bld">samathā samathehi sammantī</span>ti ettha <span class="bld">sammantī</span>ti sampajjanti, adhikaraṇā vā pana sammanti vūpasamaṃ gacchanti, tasmā <span class="bld">yebhuyyasikā sammukhāvinayena sammatī</span>ti ettha sammukhāvinayena saddhiṃ yebhuyyasikā sampajjati, na sativinayādīhi saddhiṃ tesaṃ tassā anupakārattāti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  2213. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. ‘‘Sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena sammatī’’ti pāṭho. ‘‘Sammukhāvinayo na kenaci sammatī’’ti hi avasāne vuttattā sammukhāvinayo <a name="M3.0469"></a> sayaṃ samathena vā adhikaraṇena vā sametabbo na hoti.</p>
  2214. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ…pe… kiccādhikaraṇena sammatī</span>ti ettha ‘‘suṇātu me bhante <a name="V3.0429"></a> …pe… paṭhamaṃ salākaṃ nikkhipāmī’’ti evaṃ vivādādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇena sammatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2215. <p class="subhead">Samuṭṭhāpanavārakathāvaṇṇanā</p>
  2216. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ na katamaṃ adhikaraṇaṃ samuṭṭhāpetī</span>ti ‘‘nāyaṃ dhammo’’ti vuttamatteneva kiñci adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpetīti attho.</p>
  2217. <p class="subhead">Bhajativārakathāvaṇṇanā</p>
  2218. <p class="bodytext"><a name="para318-9"></a><span class="paranum">318-9</span>. <span class="bld">Katamaṃ adhikaraṇaṃ pariyāpanna</span>nti katamādhikaraṇapariyāpannaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatī</span>ti paṭhamuppannavivādaṃ pacchā uppanno bhajati. <span class="bld">Vivādādhikaraṇaṃ dve samathe bhajatī</span>ti ‘‘maṃ vūpasametuṃ samatthā tumhe’’ti vadantaṃ viya bhajati. <span class="bld">Dvīhi samathehi saṅgahita</span>nti ‘‘mayaṃ taṃ vūpasamessāmā’’ti vadantehi viya dvīhi samathehi saṅgahitaṃ.</p>
  2219. <p class="title">Khandhakapucchāvāro</p>
  2220. <p class="subhead">Pucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2221. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Nidānena</span> <a name="M3.0470"></a><a name="V3.0430"></a> <span class="bld">ca niddesena ca saddhi</span>nti ettha <span class="bld">nidānenā</span>ti sikkhāpadapaññattidesasaṅkhātena nidānena. <span class="bld">Niddesenā</span>ti puggalādiniddesena. Ubhayenapi tassa tassa sikkhāpadassa vatthu dassitaṃ, tasmā vatthunā saddhiṃ khandhakaṃ pucchissāmīti ayamettha attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ upasampadakkhandhake. <span class="bld">Uttamāni padāni vuttānī</span>ti ‘‘na, bhikkhave, ūnavīsativasso puggalo upasampādetabbo’’tiādinā (mahāva. 99, 124) nayena uttamapadāni vuttāni. <span class="bld">Cammasaṃyutte</span>ti cammakkhandhake.</p>
  2222. <p class="chapter">Ekuttarikanayo</p>
  2223. <p class="subhead">Ekakavāravaṇṇanā</p>
  2224. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Mūlavisuddhiyā</span> <a name="M3.0471"></a><a name="V3.0431"></a> <span class="bld">antarāpattī</span>ti antarāpattiṃ āpajjitvā mūlāyapaṭikassanaṃ katvā ṭhitena āpannā. <span class="bld">‘‘Agghavisuddhiyā antarāpattī</span>ti sambahulā āpattiyo āpajjitvā tāsu sabbacirapaṭicchannavasena agghasamodhānaṃ gahetvā vasantena āpannāpattī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Saussāheneva cittenā</span>ti ‘‘punapi āpajjissāmī’’ti saussāheneva cittena. Bhikkhunīnaṃ aṭṭhavatthukāya vasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikameva hotī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Dhammikassa paṭissavassa asaccāpane’’</span>ti vuttattā adhammikapaṭissavassa visaṃvāde dukkaṭaṃ na hoti. ‘‘Tumhe vibbhamathā’’ti hi vutte suddhacitto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sace na vibbhamati, anāpatti. Evaṃ sabbattha. <span class="bld">Pañcadasasu dhammesū</span>ti ‘‘kālena vakkhāmi, no akālenā’’tiādinā vuttapañcadasadhammesu. Āpattiṃ āpajjituṃ bhabbatāya <span class="bld">bhabbāpattikā</span>.</p>
  2225. <p class="centered">Ekakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2226. <p class="subhead">Dukavāravaṇṇanā</p>
  2227. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Dukesu <span class="bld">nidahane</span>ti ātape aticiraṃ ṭhapetvā nidahane. Vatthusabhāgaṃ desento <span class="bld">desento āpajjati,</span> āpannaṃ āpattiṃ na desessāmīti dhuraṃ nikkhipanto <span class="bld">na desento āpajjati</span>. Romajanapade jātaṃ <span class="bld">romakaṃ. Pakkālaka</span>nti yavakkhāraṃ. Anuññātaloṇattā loṇānipi dukesu vuttāni.</p>
  2228. <p class="centered">Dukavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2229. <p class="subhead">Tikavāravaṇṇanā</p>
  2230. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Tikesu <a name="M3.0472"></a><a name="V3.0432"></a> <span class="bld">vacīsampayuttaṃ kāyakiriyaṃ katvā</span>ti kāyena nipaccakāraṃ katvā. <span class="bld">Mukhālambarakaraṇādibhedo</span>ti mukhabherivādanādippabhedo. Yassa sikkhāpadassa vītikkame kāyasamuṭṭhānā āpattiyo, taṃ kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Upaghātetī</span>ti vināseti. <span class="bld">Na ādātabba</span>nti ‘‘imasmā vihārā parampi mā nikkhama, vinayadharānaṃ vā santikaṃ āgaccha vinicchayaṃ dātu’’nti vutte tassa vacanaṃ na gahetabbanti attho.</p>
  2231. <p class="bodytext"><span class="bld">Akusalāni ceva mūlāni cā</span>ti akosallasambhūtaṭṭhena ekantākusalabhāvato akusalāni, attanā sampayuttadhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato mūlāni, na akusalabhāvasādhanato. Na hi mūlato akusalānaṃ akusalabhāvo, kusalādīnaṃ vā kusalādibhāvo. Tathā ca sati momūhacittadvayamohassa akusalabhāvo na siyā.</p>
  2232. <p class="bodytext"><span class="bld">Duṭṭhu caritānī</span>ti paccayato sampayuttadhammato pavattiākārato ca na suṭṭhu asammāpavattitāni. <span class="bld">Virūpānī</span>ti bībhacchāni sampati āyatiñca aniṭṭharūpattā. <span class="bld">Suṭṭhu caritānī</span>tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo. Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paṇṇattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ, avītikkamo kāyasucaritaṃ. Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, avītikkamo vacīsucaritaṃ. Ubhayattha paññattasikkhāpadassa vītikkamo manoduccaritaṃ manodvāre paññattasikkhāpadassa abhāvato. Tayidaṃ dvāradvaye akiriyasamuṭṭhānāya āpattiyā vasena veditabbaṃ. Yathāvuttāya āpattiyā avītikkamova manosucaritaṃ. Ayaṃ <span class="bld">paṇṇattikathā</span>.</p>
  2233. <p class="bodytext">Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvāre vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ dvārantare uppannassapi kammassa sanāmāpariccāgato yebhuyyavuttiyā tabbahulavuttiyā ca. Tenāhu aṭṭhakathācariyā –</p>
  2234. <p class="gatha1">‘‘Dvāre caranti kammāni, na dvārā dvāracārino;</p>
  2235. <p class="gathalast">Tasmā dvārehi kammāni, aññamaññaṃ vavatthitā’’ti. (dha. sa. aṭṭha. kāmāvacarakusala dvārakathā, kāyakammadvāra);</p>
  2236. <p class="bodytext">Tathā <a name="M3.0473"></a><a name="V3.0433"></a> catasso musāvādādicetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā vacīduccaritaṃ, abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo manokammabhūtāya cetanāya sampayuttadhammā manoduccaritaṃ, kāyavacīkammabhūtāya pana cetanāya sampayuttā abhijjhādayo taṃtaṃpakkhikā vā honti abbohārikā vā. Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ kāyikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato. Kāyena pana sikkhāpadānaṃ samādiyamāne sīlassa kāyasucaritabhāve vattabbameva natthi. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ vācasikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ <span class="bld">kammapathakathā</span>.</p>
  2237. <p class="centered">Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2238. <p class="subhead">Catukkavāravaṇṇanā</p>
  2239. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Catukkesu <span class="bld">anariyavohārā</span>ti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā saṃvohārā abhilāpavācā. <span class="bld">Ariyavohārā</span>ti ariyānaṃ sappurisānaṃ vohārā. <span class="bld">Diṭṭhavāditā</span>ti ‘‘diṭṭhaṃ mayā’’ti evaṃvāditā. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo.</p>
  2240. <p class="bodytext">Paṭhamakappikesu paṭhamaṃ purisaliṅgameva uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ uppannavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Purimaṃ purisaliṅgaṃ pajahatī</span>ti yathāvuttenatthena pubbaṅgamabhāvato purimasaṅkhātaṃ purisaliṅgaṃ jahati. <span class="bld">Sataṃ tiṃsañca sikkhāpadānī</span>ti tiṃsādhikāni sataṃ sikkhāpadāni.</p>
  2241. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca catūsu pārājikesū</span>ti sādhāraṇesuyeva catūsu pārājikesu. <span class="bld">Paṭhamo pañho</span>ti ‘‘atthi vatthunānattatā, no āpattinānattatā’’ti ayaṃ pañho. ‘‘Atthi āpattisabhāgatā, no vatthusabhāgatā’’ti ayaṃ idha dutiyo nāma.</p>
  2242. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāpattivassacchedassā</span>ti natthi etasmiṃ vassacchede āpattīti anāpattivassacchedo, tassa, anāpattikassa vassacchedassāti attho. <span class="bld">Mantābhāsā</span>ti <a name="M3.0474"></a> matiyā upaparikkhitvā bhāsanato asamphappalāpavācā idha ‘‘mantābhāsā’’ti vuttā.</p>
  2243. <p class="bodytext"><span class="bld">Navamabhikkhunito</span> <a name="V3.0434"></a> <span class="bld">paṭṭhāya upajjhāyāpi abhivādanārahā no paccuṭṭhānārahā</span>ti yasmā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhattagge aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ avasesānaṃ yathāgatika’’nti vadantena bhagavatā bhattagge ādito paṭṭhāya aṭṭhannaṃyeva bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ anuññātaṃ, avasesānaṃ āgatapaṭipāṭiyā, tasmā navamabhikkhunito paṭṭhāya sace upajjhāyāpi bhikkhunī pacchā āgacchati, na paccuṭṭhānārahā, yathānisinnāhiyeva sīsaṃ ukkhipitvā abhivādetabbattā abhivādanārahā. Ādito nisinnāsu pana aṭṭhasu yā abbhantarimā aññā vuḍḍhatarā āgacchati, sā attano navakataraṃ vuṭṭhāpetvā nisīdituṃ labhati. Tasmā sā tāhi aṭṭhahi bhikkhunīhi paccuṭṭhānārahā. Yā pana aṭṭhahipi navakatarā, sā sacepi saṭṭhivassā hoti, āgatapaṭipāṭiyāva nisīdituṃ labhati.</p>
  2244. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha na kappantīti vadanto</span>ti paccantimajanapadesu ṭhatvā ‘‘idha na kappantī’’ti vadanto vinayātisāradukkaṭaṃ āpajjati. Kappiyañhi ‘‘na kappatī’’ti vadanto paññattaṃ samucchindati nāma. <span class="bld">Idha kappantī</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  2245. <p class="centered">Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2246. <p class="subhead">Pañcakavāravaṇṇanā</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. Pañcakesu ‘‘nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’’ti (pāci. 294-297) vacanato akappiyanimantanaṃ sādiyantasseva anāmantacāro na vaṭṭatīti <span class="bld">‘‘piṇḍapātikassa kappantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇabhojanā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Adhiṭṭhahitvā bhojana</span>nti ‘‘gilānasamayo’’tiādinā ābhogaṃ katvā bhojanaṃ. <span class="bld">Avikappanā</span>ti ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ avikappanā.</p>
  2248. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayasato vā garahato vā</span>ti ettha parammukhā aguṇavacanaṃ <span class="bld">ayaso</span>. Sammukhā <span class="bld">garahā</span>. Viyasatīti <span class="bld">byasanaṃ,</span> hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ <a name="M3.0475"></a> byasanaṃ <span class="bld">ñātibyasanaṃ,</span> corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho. Bhogānaṃ byasanaṃ <span class="bld">bhogabyasanaṃ,</span> rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Rogo eva byasanaṃ <span class="bld">rogabyasanaṃ</span>. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ. Sīlassa byasanaṃ <span class="bld">sīlabyasanaṃ,</span> dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ <span class="bld">diṭṭhibyasanaṃ. Ñātisampadā</span>ti ñātīnaṃ sampadā pāripūri bahubhāvo<a name="V3.0435"></a>. <span class="bld">Bhogasampadāya</span>pi eseva nayo. Ārogyassa sampadā <span class="bld">ārogyasampadā</span>. Pāripūri dīgharattaṃ arogatā. <span class="bld">Sīladiṭṭhisampadā</span>supi eseva nayo.</p>
  2249. <p class="bodytext"><span class="bld">Vattaṃ paricchindī</span>ti tasmiṃ divase kātabbavattaṃ niṭṭhāpesi. <span class="bld">Aṭṭha kappe anussarī</span>tiādinā tasmiṃ khaṇe jhānaṃ nibbattetvā pubbenivāsañāṇaṃ nibbattesīti dīpeti. <span class="bld">Ñattiyā kammappatto hutvā</span>ti ñattiyā ṭhapitāya anussāvanakammappatto hutvāti attho.</p>
  2250. <p class="bodytext"><span class="bld">Mandattā momūhattā</span>ti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ, attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññiko hoti. <span class="bld">Pāpiccho icchāpakato</span>ti ‘‘araññe me viharantassa ‘ayaṃ āraññiko’ti catuppaccayasakkāraṃ karissanti, ‘ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto’tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī’’ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññiko hotīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘araññavāsena paccayalābhaṃ patthayamāno’’</span>ti. Ummādavasena araññaṃ pavisitvā viharanto <span class="bld">ummādā cittakkhepā āraññiko</span> nāma hoti. <span class="bld">Vaṇṇita</span>nti idaṃ āraññikaṅgaṃ nāma buddhehi buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti āraññiko hoti.</p>
  2251. <p class="centered">Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2252. <p class="subhead">Chakkavāravaṇṇanā</p>
  2253. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Chakkesu <span class="bld">chabbassaparamatā dhāretabba</span>nti padabhājanaṃ dassitaṃ. Sesaṃ uttānameva.</p>
  2254. <p class="centered">Chakkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2255. <p class="subhead">Sattakavāravaṇṇanā</p>
  2256. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. Sattakesu <a name="M3.0476"></a> <span class="bld">chakke vuttāniyeva sattakavasena yojetabbānī</span>ti chakke vuttacuddasaparamāni dvidhā katvā dvinnaṃ sattakānaṃ vasena yojetabbāni.</p>
  2257. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattiṃ jānātī</span>ti āpattiṃyeva ‘‘āpattī’’ti jānāti. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Ābhicetasikāna</span>nti <a name="V3.0436"></a> ettha (ma. ni. aṭṭha. 1.66) <span class="bld">abhiceto</span>ti pākatikakāmāvacaracittehi sundaratāya paṭipakkhato visuddhattā ca abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati, upacārajjhānacittassetaṃ adhivacanaṃ. Abhicetasi jātāni <span class="bld">ābhicetasikāni,</span> abhicetosannissitānīti vā <span class="bld">ābhicetasikāni. Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammo</span>ti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārabhūtānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiññeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti nikāmena lābhī, attano icchāvasena lābhī, icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Akicchalābhī</span>ti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvā samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti akasirānaṃ lābhī vipulānaṃ, yathāparicchedeneva vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃ hoti. Ekacco hi lābhīyeva hoti, na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ. Ekacco sakkoti tathā samāpajjituṃ, pāripanthike pana kicchena vikkhambheti. Ekacco tathā ca samāpajjati, pāripanthike ca akiccheneva vikkhambheti, na sakkoti kālamānanāḷikayantaṃ viya yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṃ.</p>
  2258. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>ti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. <span class="bld">Anāsava</span>nti āsavavirahitaṃ. <span class="bld">Cetovimuttiṃ paññāvimutti</span>nti ettha <span class="bld">ceto</span>-vacanena arahattaphalasampayutto samādhi, <span class="bld">paññā</span>-vacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ (saṃ. ni. 5.520). Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ <a name="M3.0477"></a> (saṃ. ni. 5.516). Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti (a. ni. 2.32). Apicettha samathaphalaṃ cetovimutti, vipassanāphalaṃ paññāvimuttīti veditabbāti. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā</span>ti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Sutamayañāṇādinā viya parappaccayataṃ nayaggāhañca muñcitvā paratoghosānugatabhāvanādhigamabhūtāya attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, na sayambhūñāṇabhūtāyāti adhippāyo. <span class="bld">Upasampajja viharatī</span>ti pāpuṇitvā sampādetvā viharati.</p>
  2259. <p class="centered">Sattakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2260. <p class="subhead">Aṭṭhakavāravaṇṇanā</p>
  2261. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Aṭṭhakesu <a name="V3.0437"></a> <span class="bld">aṭṭhānisaṃse sampassamānenā</span>ti –</p>
  2262. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu āpattiṃ āpanno hoti, so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hoti, aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino honti, te ce, bhikkhave, bhikkhū taṃ bhikkhuṃ evaṃ jānanti ‘ayaṃ kho āyasmā bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo paṇḍito byatto medhāvī lajjī kukkuccako sikkhākāmo, sace mayaṃ imaṃ bhikkhuṃ āpattiyā adassane ukkhipissāma, na mayaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ uposathaṃ karissāma, vinā iminā bhikkhunā uposathaṃ karissāma, bhavissati saṅghassa tatonidānaṃ bhaṇḍanaṃ kalaho viggaho vivādo saṅghabhedo saṅgharāji saṅghavavatthānaṃ saṅghanānākaraṇa’nti, bhedagarukehi, bhikkhave, bhikkhūhi na so bhikkhu āpattiyā adassane ukkhipitabbo’’ti (mahāva. 453) –</p>
  2263. <p class="unindented">Ādinā vuttaaṭṭhānisaṃse sampassamānena. Tena hi saddhiṃ uposathādiakaraṇaṃ ādīnavo bhedāya saṃvattanato, karaṇaṃ ānisaṃso <a name="M3.0478"></a> sāmaggiyā saṃvattanato. Tasmā ete aṭṭhānisaṃse sampassamānena na so bhikkhu ukkhipitabboti attho.</p>
  2264. <p class="bodytext">Dutiyaaṭṭhakepi <span class="bld">aṭṭhānisaṃse sampassamānenā</span>ti –</p>
  2265. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu āpattiṃ āpanno hoti, so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hoti, aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino honti, so ce, bhikkhave, bhikkhu te bhikkhū evaṃ jānāti ‘ime kho āyasmanto bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā paṇḍitā byattā medhāvino lajjino kukkuccakā sikkhākāmā, nālaṃ mamaṃ vā kāraṇā aññesaṃ vā kāraṇā chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, sace maṃ ime bhikkhū āpattiyā adassane ukkhipissanti, na mayā saddhiṃ uposathaṃ karissanti, vinā mayā uposathaṃ karissanti, bhavissati saṅghassa tatonidānaṃ bhaṇḍanaṃ kalaho viggaho vivādo saṅghabhedo saṅgharāji saṅghavavatthānaṃ saṅghanānākaraṇa’nti, bhedagarukena, bhikkhave, bhikkhunā paresampi saddhāya sā āpatti desetabbā’’ti (mahāva. 453) –</p>
  2266. <p class="unindented">Ādinā <a name="V3.0438"></a> vuttaaṭṭhānisaṃse sampassamānenāti attho.</p>
  2267. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiyaṃ āgatehi sattahī</span>ti ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’ti, bhaṇitassa hoti ‘musā mayā bhaṇita’nti vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya bhāva’’nti (pārā. 220) evamāgatehi sattahi.</p>
  2268. <p class="bodytext"><span class="bld">Abrahmacariyā</span>ti aseṭṭhacariyato. <span class="bld">Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojana</span>nti uposathaṃ upavuttho rattibhojanañca divāvikālabhojanañca na bhuñjeyya. <span class="bld">Mañce chamāyaṃva sayetha santhate</span>ti kappiyamañce vā sudhādiparikammakatāya bhūmiyaṃ vā tiṇapaṇṇapalālādīni santharitvā kate santhate vā sayethāti attho. <span class="bld">Etañhi aṭṭhaṅgīkamāhuposatha</span>nti etaṃ pāṇātipātādīni asamācarantena upavutthauposathaṃ aṭṭhahi aṅgehi samannāgatattā ‘‘aṭṭhaṅgika’’nti vadanti.</p>
  2269. <p class="bodytext">‘‘Akappiyakataṃ <a name="M3.0479"></a> hoti appaṭiggahitaka’’ntiādayo <span class="bld">aṭṭha anatirittā</span> nāma. <span class="bld">Sappi</span>ādi aṭṭhame aruṇuggamane nissaggiyaṃ hoti. <span class="bld">Aṭṭhakavasena yojetvā veditabbānī</span>ti purimāni aṭṭha ekaṃ aṭṭhakaṃ, tato ekaṃ apanetvā sesesupi ekekaṃ pakkhipitvāti evamādinā nayena aññānipi aṭṭhakāni kātabbānīti attho.</p>
  2270. <p class="centered">Aṭṭhakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2271. <p class="subhead">Navakavāravaṇṇanā</p>
  2272. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. Navakesu <span class="bld">āghātavatthūnī</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 3.340; a. ni. aṭṭha. 3.9.29) āghātakāraṇāni. <span class="bld">Āghātapaṭivinayānī</span>ti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. <span class="bld">Taṃ kutettha labbhā</span>ti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā kena kāraṇena sakkā laddhuṃ. ‘‘Paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivinodeti. Atha vā sacāhaṃ paṭikkopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvatoti attho. Kammassakā hi sattā, te kassa ruciyā dukkhitā sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ kujjhanamattamevāti adhippāyo. Atha vā taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa <a name="V3.0439"></a> kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ yadidaṃ khandhapañcakaṃ yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te ca saṅkhārā ittarakālā khaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. ‘‘Kuto lābhā’’tipi pāṭho, sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā, lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anatthuppattitoti attho. Imasmiñca atthe <span class="bld">ta</span>nti nipātamattameva hoti.</p>
  2273. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhaṃ paṭiccā</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 2.103; a. ni. aṭṭha. 3.9.23) dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ <span class="bld">esanataṇhā</span> nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu <a name="M3.0480"></a> taṇhā, ayaṃ <span class="bld">esitataṇhā</span> nāma. Idha esitataṇhā daṭṭhabbā. <span class="bld">Pariyesanā</span>ti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. <span class="bld">Lābho</span>ti rūpādiārammaṇappaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti. <span class="bld">Vinicchayo</span> pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ <span class="bld">ñāṇavinicchayo</span>. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni <span class="bld">taṇhāvinicchayo</span>. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo <span class="bld">diṭṭhivinicchayo</span>. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha <span class="bld">vinicchayo</span>ti vutto <span class="bld">vitakko</span>yeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkena vinicchināti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’</span>ti.</p>
  2274. <p class="bodytext"><span class="bld">Chandarāgo</span>ti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. <span class="bld">Ajjhosāna</span>nti ‘‘ahaṃ, mama’’nti balavasanniṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pariggaho</span>ti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. <span class="bld">Macchariya</span>nti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayheva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. <span class="bld">Ārakkho</span>ti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhi karotīti <span class="bld">adhikaraṇaṃ,</span> kāraṇassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Ārakkhādhikaraṇa</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ <span class="bld">daṇḍādānaṃ</span>. Ekatodhārādino satthassa ādānaṃ <span class="bld">satthādānaṃ. Kalaho</span>ti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho <span class="bld">viggaho,</span> pacchimo pacchimo <span class="bld">vivādo</span>. Tuvaṃ tuvanti agāravavasena <span class="bld">‘‘tuvaṃ tuva’’</span>nti vacanaṃ.</p>
  2275. <p class="centered"><span class="bld">Adhiṭṭhitakālato</span> <a name="V3.0440"></a> <span class="bld">paṭṭhāya na vikappetabbānī</span>ti vikappentena adhiṭṭhānato pubbe vā</p>
  2276. <p class="bodytext">Vikappetabbaṃ, vijahitādhiṭṭhānaṃ vā pacchāvikappetabbaṃ. Avijahitādhiṭṭhānaṃ <a name="M3.0481"></a> pana na vikappetabbanti adhippāyo. <span class="bld">Dukkaṭavasena vuttānī</span>ti ‘‘vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadatī’’tiādinā (pāci. 150) nayena adhammakamme dve navakāni dukkaṭavasena vuttāni.</p>
  2277. <p class="centered">Navakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2278. <p class="subhead">Dasakavāravaṇṇanā</p>
  2279. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Dasakesu <span class="bld">natthi dinnantiādivasena veditabbā</span>ti ‘‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti (ma. ni. 2.94, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210) evamāgataṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sassato lokotiādivasenā</span>ti ‘‘sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti (ma. ni. 1.269) evamāgataṃ saṅgaṇhāti.</p>
  2280. <p class="bodytext"><span class="bld">Micchādiṭṭhiādayo micchāvimuttipariyosānā</span>ti ‘‘micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi micchāñāṇaṃ micchāvimuttī’’ti (vibha. 970) evamāgataṃ sandhāya vadati. Tattha <span class="bld">micchāñāṇa</span>nti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpakaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho. <span class="bld">Micchāvimuttī</span>ti avimuttasseva sato vimuttisaññitā. <span class="bld">Samathakkhandhake niddiṭṭhā</span>ti ‘‘oramattakaṃ adhikaraṇaṃ hoti, na ca gatigataṃ, na ca saritasārita’’ntiādinā (cūḷava. 204) niddiṭṭhā. Samathakkhandhake vuttehi samannāgato hotīti <a name="M3.0482"></a> sambandho. Māturakkhitādayo <span class="bld">dasa itthiyo</span>. Dhanakkītādayo <span class="bld">dasa bhariyāyo</span>.</p>
  2281. <p class="centered">Dasakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2282. <p class="subhead">Ekādasakavāravaṇṇanā</p>
  2283. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. Ekādasakesu <a name="V3.0441"></a> <span class="bld">na vodāyantī</span>ti na pakāsanti. <span class="bld">Suyuttayānasadisāya katāyā</span>ti icchiticchitakāle sukhena pavattetabbattā yuttayānaṃ viya katāya. <span class="bld">Yathā patiṭṭhā hotī</span>ti sampattīnaṃ yathā patiṭṭhā hoti. <span class="bld">Anu anu pavattitāyā</span>ti bhāvanābahulīkārehi anu anu pavattitāya.</p>
  2284. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhaṃ supatī</span>tiādīsu (a. ni. aṭṭha. 3.11.15; visuddhi 1.258) yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati, niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. <span class="bld">Sukhaṃ paṭibujjhatī</span>ti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati. Anubhūtapubbavasena devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti āha <span class="bld">‘‘pāpakameva na passatī’’</span>tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ. Tattha <span class="bld">pāpakameva na passatī</span>ti yathā aññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya, vāḷehi upaddutaṃ viya, papāte patantaṃ viya ca passanti, evaṃ pāpakameva supinaṃ na passati. <span class="bld">Bhadrakaṃ pana vuḍḍhikāraṇabhūtaṃ passatī</span>ti cetiyaṃ vandanto viya, pūjaṃ karonto viya, dhammaṃ suṇanto viya ca hoti.</p>
  2285. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussānaṃ piyo hotī</span>ti ure āmukkamuttāhāro viya, sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. <span class="bld">Amanussānaṃ piyo hotī</span>ti yatheva ca manussānaṃ piyo, evaṃ amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya. <span class="bld">Nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī</span>ti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasīvattherasseva <a name="M3.0483"></a> visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati na pavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti, ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍakaṃ sattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya vivaṭṭamānā gatā, neva upacārabalena na appanābalena, kevalaṃ pana vacchake balavahitacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettā. <span class="bld">Khippaṃ samādhiyatī</span>ti kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamanussaritabhāvato khippameva samādhiyati. <span class="bld">Mukhavaṇṇo vippasīdatī</span>ti bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. <span class="bld">Asammūḷho kālaṃ</span> <a name="V3.0442"></a> <span class="bld">karotī</span>ti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷhova niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti.</p>
  2286. <p class="centered">Ekādasakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2287. <p class="centered">Ekuttarikanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2288. <p class="chapter">Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. ‘‘Saṅghaṃ, bhante, pavāremītiādi pavāraṇākathā nāmā’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
  2290. <p class="subhead">Atthavasapakaraṇavaṇṇanā</p>
  2291. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Paṭhamapārājikavaṇṇanāyameva vutta</span>nti ‘‘saṅghasuṭṭhutāyā’’tiādīnaṃ atthavaṇṇanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dasakkhattuṃ yojanāya padasataṃ vutta</span>nti ekamūlakanaye dasakkhattuṃ yojanāya katāya saṅkhalikanaye vuttapadehi saddhiṃ padasataṃ vuttanti evamattho gahetabbo. Aññathā ekamūlake eva naye na sakkā padasataṃ laddhuṃ. Ekamūlakanayehi purimapacchimapadāni ekato katvā ekekasmiṃ vāre nava nava padāni vuttānīti dasakkhattuṃ yojanāya navuti padāniyeva labbhanti. Tasmā tāni navuti padāni saṅkhalikanaye baddhacakkavasena yojite dasa padāni labbhantīti tehi saddhiṃ padasatanti sakkā vattuṃ. Ito aññathā pana ubhosupi <a name="M3.0484"></a> nayesu visuṃ visuṃ atthasataṃ dhammasatañca yathā labbhati, tathā paṭhamapārājikasaṃvaṇṇanāyameva amhehi dassitaṃ, taṃ tattha vuttanayeneva gahetabbaṃ. Purimapacchimapadāni ekattena gahetvā ‘‘padasata’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘tattha pacchimassa pacchimassa padassa vasena atthasataṃ, purimassa purimassa vasena dhammasata’’</span>nti vuttaṃ. Tasmiṃ padasate ‘‘saṅghasuṭṭhū’’tiādinā vuttapurimapadānaṃ vasena dhammasataṃ, ‘‘saṅghaphāsū’’tiādinā vuttapacchimapadānaṃ vasena atthasatanti adhippāyo.</p>
  2292. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2293. <p class="chapter">Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ</p>
  2294. <p class="subhead">Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
  2295. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Aḍḍhuḍḍhasatānī</span>ti <a name="M3.0485"></a><a name="V3.0443"></a> tīṇi satāni paññāsañca sikkhāpadāni. <span class="bld">Viggaha</span>nti manussaviggahaṃ. <span class="bld">Atireka</span>nti dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ. <span class="bld">Kāḷaka</span>nti ‘‘suddhakāḷakāna’’nti vuttakāḷakaṃ. <span class="bld">Bhūta</span>nti bhūtārocanaṃ. <span class="bld">Paramparabhatta</span>nti paramparabhojanaṃ. <span class="bld">Bhikkhunīsu ca akkoso</span>ti ‘‘yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā’’ti (pāci. 1029) vuttasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Antaravāsaka</span>nti aññātikāya bhikkhuniyā cīvarapaṭiggaṇhanaṃ. <span class="bld">Rūpiya</span>nti rūpiyasaṃvohāraṃ. <span class="bld">Sutta</span>nti ‘‘sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehī’’ti (pārā. 637) vuttasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Ujjhāpanake</span>ti ujjhāpanake khiyyanake pācittiyaṃ. <span class="bld">Pācitapiṇḍa</span>nti bhikkhunīparipācitaṃ. <span class="bld">Cīvaraṃ datvā</span>ti ‘‘samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā’’ti (pāci. 485) vuttasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Vosāsantī</span>ti ‘‘bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti, tatra cesā bhikkhunī’’ti (pāci. 558) vuttapāṭidesanīyaṃ. <span class="bld">Giragga</span>nti ‘‘yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā’’ti (pāci. 834) vuttasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Cariyā</span>ti ‘‘antovassaṃ cārikaṃ careyyā’’ti (pāci. 970) ca, ‘‘vassaṃvutthā cārikaṃ na pakkameyyā’’ti (pāci. 974) ca vuttasikkhāpadadvayaṃ. <span class="bld">Chandadānenā</span>ti pārivāsikena chandadānena.</p>
  2296. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikāni cattārī</span>ti bhikkhunīnaṃ cattāri pārājikāni. <span class="bld">Kuṭī</span>ti kuṭikārasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Kosiya</span>nti kosiyamissakasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Seyyā</span>ti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Khaṇane</span>ti pathavīkhaṇanaṃ. <span class="bld">Gaccha devate</span>ti bhūtagāmasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Siñca</span>nti sappāṇakaudakasiñcanaṃ. <span class="bld">Mahāvihāro</span>ti mahallakavihāro. <span class="bld">Añña</span>nti aññavādakaṃ. <span class="bld">Dvāra</span>nti yāva dvārakosā. <span class="bld">Sahadhammo</span>ti sahadhammikaṃ vuccamāno. <span class="bld">Payopāna</span>nti surusurukārakaṃ. <span class="bld">Eḷakalomānī</span>ti eḷakalomadhovāpanaṃ. <span class="bld">Patto</span>ti ūnapañcabandhanapatto. <span class="bld">Ovādo</span>ti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo. <span class="bld">Bhesajja</span>nti taduttaribhesajjaviññāpanaṃ. <span class="bld">Sūcī</span>ti aṭṭhimayādisūcigharaṃ. <span class="bld">Āraññiko</span>ti <a name="V3.0444"></a> ‘‘yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanānī’’tiādinā (pāci. 570) vuttapāṭidesanīyaṃ<a name="M3.0486"></a>. <span class="bld">Ovādo</span>ti ‘‘yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyyā’’ti (pāci. 1055) vuttasikkhāpadaṃ.</p>
  2297. <p class="bodytext"><span class="bld">Pārājikāni cattārī</span>tiādinā chasu nagaresu paññattaṃ ekato sampiṇḍitvā sāvatthiyā paññattaṃ visuṃ gaṇetvā sabbāneva sikkhāpadāni dvīhi rāsīhi saṅgaṇhāti.</p>
  2298. <p class="centered">Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2299. <p class="subhead">Catuvipattivaṇṇanā</p>
  2300. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Ekatiṃsa garukā</span> nāma ubhato aṭṭha pārājikā, bhikkhūnaṃ terasa, bhikkhunīnaṃ dasa saṅghādisesā. <span class="bld">Aṭṭhettha anavasesā</span>ti etesu yathāvuttagarukesu sādhāraṇāsādhāraṇavasena aṭṭha pārājikā anavasesā nāma.</p>
  2301. <p class="subhead">Asādhāraṇādivaṇṇanā</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. ‘‘Dhovanañca paṭiggaho’’ti gāthā aṭṭhakathācariyānaṃ. Tattha <span class="bld">dhovanañca paṭiggaho</span>ti aññātikāya bhikkhuniyā cīvaradhovāpanaṃ cīvarapaṭiggahaṇañca. <span class="bld">Koseyya…pe… dve lomā</span>ti eḷakalomavagge ādito satta sikkhāpadāni vuttāni. <span class="bld">Vassikā</span>ti vassikasāṭikasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Āraññakena cā</span>ti sāsaṅkasikkhāpadaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paṇīta</span>nti paṇītabhojanaviññatti. <span class="bld">Ūna</span>nti ūnavīsativassasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Nisīdane ca yā sikkhā, vassikā yā ca sāṭikā</span>ti nisīdanavassikasāṭikānaṃ pamāṇātikkamo.</p>
  2303. <p class="bodytext">Āpattikkhandhā ceva uposathādīni ca ‘‘pārājikasaṅghādisesā’’tiādinā vibhattattā <span class="bld">‘‘vibhattiyo’’</span>ti vuttāni. <span class="bld">Tevīsati saṅghādisesā</span>ti bhikkhunīnaṃ āgatāni dasa, bhikkhūnaṃ terasāti tevīsati. <span class="bld">Dvecattālīsa nissaggiyā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Dvīhi…pe… kiccaṃ ekena sammatī</span>ti dvīhi vivādādhikaraṇaṃ, catūhi anuvādādhikaraṇaṃ, tīhi āpattādhikaraṇaṃ, ekena kiccādhikaraṇaṃ sammatīti attho.</p>
  2304. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Niraṅkato</span>ti <a name="V3.0445"></a> saṅghamhā apasārito.</p>
  2305. <p class="chapter">Adhikaraṇabhedavaṇṇanā</p>
  2306. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. Yasmā <a name="M3.0487"></a> adhikaraṇaṃ ukkoṭento samathappattameva ukkoṭeti, tasmā <span class="bld">‘‘vivādādhikaraṇaṃ ukkoṭento kati samathe ukkoṭetī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Pāḷimuttakavinicchayenevā</span>ti vinayalakkhaṇaṃ vinā kevalaṃ dhammadesanāmattavasenevāti attho. <span class="bld">Yenāpi vinicchayenā</span>ti pāḷimuttakavinicchayameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Khandhakato ca parivārato ca suttenā</span>ti khandhakaparivārato ānītasuttena. <span class="bld">Nijjhāpentī</span>ti paññāpenti.</p>
  2308. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccāna</span>nti pubbe kataukkhepanīyādikiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānaṃ. Kīdisānaṃ? Yāvatatiyasamanubhāsanādīnaṃ.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Taṃ hī</span>ti taṃ vivādādhikaraṇaṃ.</p>
  2310. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Adhikaraṇesu yena adhikaraṇena sammanti, taṃ dassetuṃ vutta</span>nti yadā adhikaraṇehi sammanti, tadā kiccādhikaraṇeneva sammanti, na aññehi adhikaraṇehīti dassanatthaṃ vuttanti adhippāyo.</p>
  2311. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. ‘‘Sattannaṃ samathānaṃ katame chattiṃsa samuṭṭhānā’’ti pucchitvāpi ‘‘kammassa kiriyā karaṇa’’ntiādinā sammukhāvinayassa samuṭṭhānāni avibhajitvāva sativinayādīnaṃ channaññeva cha samuṭṭhānāni vibhattāni, taṃ kasmāti āha <span class="bld">‘‘kiñcāpi sattannaṃ samathāna’’</span>ntiādi. Sativinayādīnaṃ viya saṅghasammukhatādīnaṃ kiccayatā nāma natthīti āha <span class="bld">‘‘kammasaṅgahābhāvenā’’</span>ti.</p>
  2312. <p class="chapter">Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā</p>
  2313. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. Mantaggahaṇanti <a name="V3.0446"></a> aññamaññaṃ saṃsandanaṃ. Anu anu sandhānaṃ anusandhitanti bhāvasādhano <span class="bld">anusandhita</span>saddoti āha <span class="bld">‘‘anusandhitanti kathānusandhī’’</span>ti.</p>
  2314. <p class="chapter">Saṅgāmadvayavaṇṇanā</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Ṭhānanisajjavattādinissitā</span>ti <a name="M3.0488"></a> ‘‘evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ nisīditabba’’nti evamādikā. <span class="bld">Saññājananattha</span>nti cuditakacodakānaṃ saññuppādanatthaṃ. <span class="bld">Anuyogavattaṃ kathāpetvā</span>ti ‘‘kiṃ anuyogavattaṃ jānāsī’’ti pucchitvā teneva kathāpetvā.</p>
  2316. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Nīlādivaṇṇāvaṇṇavasenā</span>ti nīlādivaṇṇavasena ārogyatthādiavaṇṇavasena ca.</p>
  2317. <p class="chapter">Kathinabhedavaṇṇanā</p>
  2318. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Purejātapaccaye panesa uddiṭṭhadhammesu ekadhammampi na labhatī</span>ti esa udakāharaṇādipayogo attano purejātapaccayabhāve pubbakaraṇavasena uddiṭṭhesu dhovanādidhammesu ekadhammampi na labhati attano purejātassa pubbakaraṇasaṅgahitassa dhammassa natthitāya.</p>
  2319. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Rūpādīsu dhammesū</span>ti vaṇṇagandhādīsu suddhaṭṭhakadhammesu.</p>
  2320. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Purimā dve</span>ti imasmiṃ adhikāre paṭhamaṃ vuttā antarubbhārasahubbhārā, na pakkamanantikādayo dve uddhārā.</p>
  2321. <p class="chapter">Upālipañcakavaṇṇanā</p>
  2322. <p class="bodytext"><a name="para420-421"></a><span class="paranum">420-421</span>. <span class="bld">Omaddakārako</span>ti omadditvā abhibhavitvā kārako. <span class="bld">Upatthambho na dātabbo</span>ti sāmaggivināsāya anubalaṃ na dātabbaṃ. <span class="bld">Diṭṭhāvikammampi katvā</span>ti ‘‘na metaṃ khamatī’’ti diṭṭhiṃ āvi katvāpi.</p>
  2323. <p class="subhead">Vohāravaggavaṇṇanā</p>
  2324. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Kāyappayogena <a name="V3.0447"></a> āpajjitabbā <span class="bld">kāyappayogā</span>. Vacīpayogena āpajjitabbā <span class="bld">vacīpayogā. Navasu ṭhānesū</span>ti osāraṇādīsu navasu ṭhānesu. <span class="bld">Dvīsu ṭhānesū</span>ti ñattidutiyañatticatutthakammesu. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena ubhatovibhaṅgā asaṅgahitā, tasmā. Yaṃ kurundiyaṃ vuttaṃ, taṃ gahetabbanti sambandho.</p>
  2325. <p class="subhead">Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā</p>
  2326. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. ‘‘Catūhi <a name="M3.0489"></a> pañcahī’’ti vacanato dvīhi vā tīhi vā ekato desetuṃ vaṭṭati, tato paraṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Māḷakasīmāyā</span>ti khaṇḍasīmāya. <span class="bld">Avippavāsasīmāyā</span>ti mahāsīmāya.</p>
  2327. <p class="subhead">Musāvādavaggavaṇṇanā</p>
  2328. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">Pariyāyena jānantassa vuttamusāvādo</span>ti yassa kassaci jānantassa pariyāyena vuttamusāvādoti attho.</p>
  2329. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Anuyogo na dātabbo</span>ti tena vuttaṃ anādiyitvā tuṇhī bhavitabbanti attho.</p>
  2330. <p class="subhead">Bhikkhunovādavaggavaṇṇanā</p>
  2331. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Ekūnavīsatibhedāyā</span>ti maggapaccavekkhaṇādivasena ekūnavīsatibhedāya.</p>
  2332. <p class="subhead">Adhikaraṇavūpasamavaggavaṇṇanā</p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Pañcahi kāraṇehī</span>ti idaṃ atthanipphādanakāni tesaṃ pubbabhāgāni ca kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ pañcannaṃ samānayogakkhemattā. <span class="bld">Anussāvanenā</span>ti bhedassa anurūpasāvanena. Yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘nanu tumhe’’</span>tiādi. <span class="bld">Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā</span>ti etena pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ voharaṇaṃ. Tattha attanā vinicchitamattaṃ <a name="V3.0448"></a> rahassavasena viññāpanaṃ anussāvananti dasseti. <span class="bld">Kammameva uddeso vā pamāṇa</span>nti tehi saṅghabhedasiddhito pamāṇaṃ, itare pana tesaṃ sambhārabhūtā. Tenāha <span class="bld">‘‘vohārā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti voharaṇe.</p>
  2334. <p class="subhead">Kathinatthāravaggavaṇṇanā</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Antarā vuttakāraṇenā</span>ti ‘‘tañhi vandantassa mañcapādādīsupi nalāṭaṃ paṭihaññeyyā’’tiādinā vuttakāraṇena.</p>
  2336. <p class="chapter">Samuṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>. <span class="bld">Pubbe</span> <a name="M3.0490"></a> <span class="bld">vuttamevā</span>ti sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti sacittakaṃ. <span class="bld">Bhiṃsāpanādīni katvā</span>ti bhiṃsāpanādinā āpattiṃ āpajjitvāti adhippāyo.</p>
  2338. <p class="chapter">Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ</p>
  2339. <p class="subhead">Kāyikādiāpattivaṇṇanā</p>
  2340. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. Vinaye garukā <span class="bld">vinayagarukā</span>. Kiñcāpi idaṃ dvīsu gāthāsu āgataṃ, aññehi pana missetvā vuttabhāvato nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ.</p>
  2341. <p class="subhead">Desanāgāminiyādivaṇṇanā</p>
  2342. <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. <span class="bld">Dve saṃvāsakabhūmiyo</span>ti ettha <span class="bld">bhūmī</span>ti avatthā. Aṅgahīnatā kāraṇavekallavasenapi veditabbāti āha <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Esa nayo</span>ti ‘‘apicetthā’’tiādinā vuttanayo. <span class="bld">Vanappatiṃ chindantassa pārājika</span>nti adinnādāne vanappatikathāya āgataṃ parasantakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vissaṭṭhichaḍḍane</span>ti sukkavissaṭṭhiyā mocane. <span class="bld">Dukkaṭā katā</span>ti dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhamasikkhāpadamhiyevā</span>ti bhikkhunovādakavaggassa paṭhamasikkhāpadeyeva. Āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā pubbapayoge dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ.</p>
  2343. <p class="subhead">Pācittiyavaṇṇanā</p>
  2344. <p class="bodytext"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>. <span class="bld">Abbhuṇhasīlo</span>ti <a name="V3.0449"></a> abhinavasīlo.</p>
  2345. <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. <span class="bld">Asuttaka</span>nti suttavirahitaṃ, suttato apanītaṃ natthīti attho.</p>
  2346. <p class="chapter">Sedamocanagāthā</p>
  2347. <p class="subhead">Avippavāsādipañhavaṇṇanā</p>
  2348. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. Sedamocanagāthāsu <a name="M3.0491"></a> <span class="bld">tahi</span>nti tasmiṃ puggale. ‘‘Akappiyasambhogo nāma methunadhammādī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Esā pañhā kusalehi cintitā</span>ti liṅgavipallāsavasenetaṃ vuttaṃ, eso pañho kusalehi cintitoti attho.</p>
  2349. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasā</span>ti avandiye dasa. <span class="bld">Ekādasā</span>ti paṇḍakādayo ekādasa. <span class="bld">Ubbhakkhake na vadāmī</span>ti iminā mukhe methunadhammābhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Adhonābhiṃ vivajjiyā</span>ti iminā vaccamaggapassāvamaggesu.</p>
  2350. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāmantarapariyāpannaṃ nadīpāraṃ okkantabhikkhuniṃ sandhāyā</span>ti ettha nadī bhikkhuniyā gāmapariyāpannā, paratīraṃ gāmantarapariyāpannaṃ. Tattha paratīre paṭhamaleḍḍupātappamāṇo gāmūpacāro nadīpariyantena paricchinno, tasmā paratīre ratanamattampi araññaṃ natthi, paratīrañca tiṇādīhi paṭicchannattā dassanūpacāravirahitaṃ karoti. Tattha attano gāme āpatti natthi, paratīre pana paṭhamaleḍḍupātasaṅkhāte gāmūpacāreyeva pādaṃ ṭhapeti. Antare <span class="bld">abhidhamme</span> vuttanayena araññabhūtaṃ sakagāmaṃ atikkamati nāma, tasmā gaṇamhā ohīyanā nāma hotīti veditabbaṃ.</p>
  2351. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhūnaṃ santike ekatoupasampannā</span> nāma mahāpajāpatipamukhā pañcasatasākiniyo bhikkhuniyo. Mahāpajāpatipi hi ānandattherena dinnaovādassa paṭiggahitattā bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma.</p>
  2352. <p class="subhead">Pārājikādipañhavaṇṇanā</p>
  2353. <p class="bodytext"><a name="para480"></a><span class="paranum">480</span>. Saha <a name="V3.0450"></a> dussena methunavītikkamassa sakkuṇeyyatāya <span class="bld">‘‘dussakuṭiādīni sandhāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Liṅgaparivattaṃ sandhāya vuttā</span>ti ‘‘liṅgaparivatte sati paṭiggahaṇassa vijahanato sāmaṃ gahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti liṅgaparivattanaṃ sandhāya vuttā.</p>
  2354. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. <span class="bld">Suppatiṭṭhitanigrodhasadisa</span>nti yojanadviyojanādiparamaṃ mahānigrodhaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2355. <p class="centered">Sedamocanagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2356. <p class="chapter">Pañcavaggo</p>
  2357. <p class="subhead">Kammavaggavaṇṇanā</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. Kammavagge <a name="M3.0492"></a><a name="V3.0451"></a> ummattakassa bhikkhuno ummattakasammuti ummattake yācitvā gate asammukhāpi dātuṃ vaṭṭati, tattha nisinnepi na kuppati niyamābhāvato. Asammukhā kate pana dosābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asammukhākataṃ sukataṃ hotī’’</span>ti vuttaṃ. Dūtena upasampadā pana sammukhā kātuṃ na sakkā kammavācānānattasambhavato. Pattanikkujjanādayo hatthapāsato apanītamattepi kātuṃ vaṭṭanti. <span class="bld">Saṅghasammukhatā</span>tiādīsu yāvatikā bhikkhū kammappattā, te āgatā honti, chandārahānaṃ chando āhaṭo hoti, sammukhībhūtā na paṭikkosanti, ayaṃ <span class="bld">saṅghasammukhatā</span>. Yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena saṅgho kammaṃ karoti, ayaṃ <span class="bld">dhammasammukhatā</span>. Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti bhūtaṃ vatthu. <span class="bld">Vinayo</span>ti codanā ceva sāraṇā ca. <span class="bld">Satthusāsanaṃ</span> nāma ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca. Yassa saṅgho kammaṃ karoti, tassa sammukhabhāvo <span class="bld">puggalasammukhatā</span>. Kattikamāsassa pavāraṇamāsattā <span class="bld">‘‘ṭhapetvā kattikamāsa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso cā</span>ti kāḷapakkhe cātuddasiṃ vā pannarasiṃ vā sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dve ca puṇṇamāsiyo</span>ti paṭhamapacchimavassūpagatānaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  2359. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. Ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ <span class="bld">sithilaṃ,</span> tāniyeva dhanitāni asithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ <span class="bld">dhanitaṃ</span>. Dvimattakālaṃ <span class="bld">dīghaṃ,</span> ekamattakālaṃ <span class="bld">rassaṃ. Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo</span>ti evaṃ sithilādivasena byañjanabuddhiyā akkharuppādakacittassa dasappakārena pabhedo. Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni yathādhippetatthabyañjanato byañjanāni ca. Saṃyogo paro etasmāti saṃyogaparo, na saṃyogaparo <span class="bld">asaṃyogaparo</span>. <span class="bld">Āyasmato buddharakkhitatherassa yassa na khamatī</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>-kāra <span class="bld">na</span>-kārasahitākāro asaṃyogaparo. <span class="bld">Karaṇānī</span>ti kaṇṭhādīni.</p>
  2360. <p class="bodytext"><a name="para488"></a><span class="paranum">488</span>. Anukkhittā <a name="M3.0493"></a><a name="V3.0452"></a> pārājikaṃ anāpannā ca pakatattāti āha <span class="bld">‘‘pakatattā anukkhittā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">anissāritā</span>ti purimapadasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Parisuddhasīlā</span>ti pārājikaṃ anāpannā. <span class="bld">Na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā etī</span>ti tīsu dvīsu vā nisinnesu ekassa vā dvinnaṃ vā chandapārisuddhi āhaṭāpi anāhaṭāva hotīti adhippāyo.</p>
  2361. <p class="subhead">Apalokanakammakathāvaṇṇanā</p>
  2362. <p class="bodytext"><a name="para495-496"></a><span class="paranum">495-496</span>. <span class="bld">Kāyasambhogasāmaggī</span>ti sahaseyyapaṭiggahaṇādi. <span class="bld">So rato</span>ti subhe rato. Suṭṭhu oratoti vā <span class="bld">sorato. Nivātavuttī</span>ti nīcavutti. <span class="bld">Paṭisaṅkhā</span>ti paṭisaṅkhāya ñāṇena upaparikkhitvā. Yaṃ taṃ avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. <span class="bld">Imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotī</span>ti evampi apalokanakammaṃ pavattatīti attho. Kammameva lakkhaṇanti <span class="bld">kammalakkhaṇaṃ</span>. Osāraṇanissāraṇabhaṇḍukammādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati, kammameva hutvā upalakkhīyatīti ‘‘kammalakkhaṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Etampi kammalakkhaṇamevā</span>ti vuttakammalakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘acchinnacīvarajiṇṇacīvaranaṭṭhacīvarāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Iṇapalibodhampī</span>ti iṇameva palibodho iṇapalibodho, tampi dātuṃ vaṭṭati. Sace tādisaṃ bhikkhuṃ iṇāyikā palibundhanti, tatruppādatopi tassa iṇaṃ sodhetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
  2363. <p class="bodytext"><span class="bld">Chattaṃ vā vedikaṃ vā</span>ti ettha <span class="bld">vedikā</span>ti cetiyassa upari caturassacayo vuccati. <span class="bld">Chatta</span>nti tato uddhaṃ valayāni dassetvā kato aggacayo vuccati. <span class="bld">Cetiyassa upanikkhepato</span>ti cetiye navakammattāya upanikkhittato, cetiyasantakatoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Aññā katikā kātabbā</span>ti purimakatikāya asaṅgahitattā vuttaṃ. <span class="bld">Tehī</span>ti yesaṃ puggalikaṭṭhāne tiṭṭhanti, tehi. <span class="bld">Dasabhāga</span>nti dasamabhāgaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ vihāre. <span class="bld">Mūle</span>ti pubbe. <span class="bld">‘‘Ito paṭṭhāya bhājetvā khādantū’’</span>ti vacaneneva yathāsukhaṃ paribhogo paṭikkhitto hotīti āha <span class="bld">‘‘purimakatikā paṭippassambhatī’’</span>ti.</p>
  2364. <p class="centered"><span class="bld">Anuvicaritvā</span>ti pacchato pacchato gantvā. <span class="bld">Apaccāsīsantenā</span>ti tesaṃ santikā</p>
  2365. <p class="bodytext">Paccayaṃ apaccāsīsantena. <span class="bld">Mūlabhāga</span>nti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘dasabhāgamatta’’</span>nti. <span class="bld">Akatāvāsaṃ vā katvā</span>ti tato uppannaāyena <a name="M3.0494"></a> katvā. <span class="bld">Jaggitakāle ca na vāretabbā</span>ti jaggitānaṃ pupphaphalabharitakāle na vāretabbā. <span class="bld">Jagganakāle</span>ti jaggituṃ āraddhakāle. <span class="bld">Ñattikammaṭṭhānabhede</span>ti ñattikammassa ṭhānabhede.</p>
  2366. <p class="centered">Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2367. <p class="subhead">Apaññatte paññattavaggavaṇṇanā</p>
  2368. <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. Satta <a name="V3.0453"></a> āpattikkhandhā paññattaṃ nāmāti sambandho. Kakusandhakoṇāgamanakassapā eva satta āpattikkhandhe paññapesuṃ, vipassīādayo pana ovādapātimokkhaṃ uddisiṃsu, na sikkhāpadaṃ paññapesunti āha <span class="bld">‘‘kakusandhañca…pe… antarā kenaci apaññatte sikkhāpade’’</span>ti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  2369. <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
  2370. <p class="centered">Parivāraṭṭhakathāvaṇṇanā samattā.</p>
  2371. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  2372. <p class="bodytext">Avasānagāthāsu <a name="M3.0495"></a> pana ayamattho. <span class="bld">Vibhattadesana</span>nti ubhatovibhaṅgakhandhakaparivārehi vibhattadesanaṃ vinayapiṭakanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa vinayassa.</p>
  2373. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrida</span>ntiādi paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.</p>
  2374. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthumahābodhivibhūsito</span>ti satthunā paribhuttamahābodhivibhūsito maṇḍito, tassa mahāvihārassa dakkhiṇabhāge uttamaṃ yaṃ padhānagharanti sambandho. Tattha <span class="bld">padhānaghara</span>nti taṃnāmakaṃ pariveṇaṃ. <span class="bld">Sucicārittasīlena, bhikkhusaṅghena sevita</span>nti idampi padhānagharavisesanaṃ.</p>
  2375. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ padhānaghare. <span class="bld">Cārupākārasañcita</span>nti manāpena pākārena parikkhittaṃ. <span class="bld">Sītacchāyatarūpeta</span>nti ghananicitapattasañchannasākhāpasākhatāya sītacchāyehi rukkhehi upetaṃ. Vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannamadhurasītaludakapuṇṇatāya sampannā salilāsayā assāti <span class="bld">sampannasalilāsayo. Uddisitvā</span>ti buddhasiriṃ nāma theraṃ nissāya, tassa ajjhesanaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Iddhā</span>ti atthavinicchayādīhi iddhā phītā paripuṇṇā.</p>
  2376. <p class="bodytext"><span class="bld">Sirinivāsassā</span>ti siriyā nivāsaṭṭhānabhūtassa. <span class="bld">Jayasaṃvacchare</span>ti jayappattasaṃvacchare. <span class="bld">Aya</span>nti theraṃ buddhasiriṃ uddissa yā vinayavaṇṇanā āraddhā, ayaṃ. <span class="bld">Dhammūpasaṃhitā</span>ti kusalasannissitā. Idāni sadevakassa lokassa accantasukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmento <span class="bld">‘‘ciraṭṭhitattha dhammassā’’</span>tiādimāha<a name="V3.0454"></a>. Tattha <span class="bld">samācita</span>nti upacitaṃ. <span class="bld">Sabbassa ānubhāvenā</span>ti sabbassa tassa puññassa tejena. <span class="bld">Sabbepi pāṇino</span>ti kāmāvacarādibhedā sabbe sattā. <span class="bld">Saddhammarasasevino</span>ti yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena saddhammarasasevino bhavantu. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  2377. <p class="centered">Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2378. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  2379. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M3.0496"></a> ca –</p>
  2380. <p class="gatha1">Vinaye pāṭavatthāya, sāsanassa ca vuḍḍhiyā;</p>
  2381. <p class="gathalast">Vaṇṇanā yā samāraddhā, vinayaṭṭhakathāya sā.</p>
  2382. <p class="gatha1"><span class="bld">Sāratthadīpanī</span> nāma, sabbaso pariniṭṭhitā;</p>
  2383. <p class="gathalast">Tiṃsasahassamattehi, ganthehi parimāṇato.</p>
  2384. <p class="gatha1">Ajjhesito narindena, sohaṃ <span class="bld">parakkamabāhunā</span>;</p>
  2385. <p class="gathalast">Saddhammaṭṭhitikāmena, sāsanujjotakārinā.</p>
  2386. <p class="gatha1">Teneva kārite ramme, pāsādasatamaṇḍite;</p>
  2387. <p class="gathalast">Nānādumagaṇākiṇṇe, bhāvanābhiratālaye.</p>
  2388. <p class="gatha1">Sītalūdakasampanne, vasaṃ <span class="bld">jetavane</span> imaṃ;</p>
  2389. <p class="gathalast">Atthabyañjanasampannaṃ, akāsiṃ suvinicchayaṃ.</p>
  2390. <p class="gatha1">Yaṃ siddhaṃ iminā puññaṃ, yaṃ caññaṃ pasutaṃ mayā;</p>
  2391. <p class="gathalast">Etena puññakammena, dutiye attasambhave.</p>
  2392. <p class="gatha1">Tāvatiṃse pamodento, sīlācāraguṇe rato;</p>
  2393. <p class="gathalast">Alaggo pañcakāmesu, patvāna paṭhamaṃ phalaṃ.</p>
  2394. <p class="gatha1">Antime <a name="V3.0455"></a> attabhāvamhi, metteyyaṃ munipuṅgavaṃ;</p>
  2395. <p class="gathalast">Lokaggapuggalaṃ nāthaṃ, sabbasattahite rataṃ.</p>
  2396. <p class="gatha1">Disvāna tassa dhīrassa, sutvā saddhammadesanaṃ;</p>
  2397. <p class="gathalast">Adhigantvā phalaṃ aggaṃ, sobheyyaṃ jinasāsanaṃ.</p>
  2398. <p class="gatha1">Sadā rakkhantu rājāno, dhammeneva imaṃ pajaṃ;</p>
  2399. <p class="gathalast">Niratā puññakammesu, jotentu jinasāsanaṃ.</p>
  2400. <p class="gatha1">Ime ca pāṇino sabbe, sabbadā nirupaddavā;</p>
  2401. <p class="gathalast">Niccaṃ kalyāṇasaṅkappā, pappontu amataṃ padanti.</p>
  2402. <p class="centered">Sāratthadīpanī nāma vinayaṭīkā niṭṭhitā.</p>
  2403. </body>