| 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Vinayapiṭake</p>
- <p class="book">Sāratthadīpanī-ṭīkā (dutiyo bhāgo)</p>
- <p class="chapter">1. Pārājikakaṇḍaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṭhamapārājikaṃ</p>
- <p class="subhead">Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Anupadavaṇṇana</span>nti <a name="M2.0001"></a><a name="V2.0001"></a> padaṃ padaṃ paṭivaṇṇanaṃ, padānukkamena vaṇṇanaṃ vā. <span class="bld">Bhaṇḍappayojanauddhārasāraṇādinā kiccenā</span>ti ettha vikkāyikabhaṇḍassa vikkiṇanaṃ <span class="bld">bhaṇḍappayojanaṃ,</span> dātuṃ <a name="V2.0002"></a> saṅketite divase gantvā gahaṇaṃ <span class="bld">uddhāro,</span> ‘‘asukasmiṃ divase dātabba’’nti satuppādanaṃ <span class="bld">sāraṇaṃ</span>. <span class="bld">Catubbidhāyā</span>ti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇānaṃ vasena catubbidhāya, bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikānaṃ vasena vā. <span class="bld">Disvānassa etadahosī</span>ti hetuattho ayaṃ disvāna-saddo asamānakattuko yathā ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti. Dassanakāraṇā hi evaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Kiñcāpi ettha ‘‘bhabbakulaputtassā’’ti vuttaṃ, tathāpi upanissayasampannassapi ajātasattuno viya antarāyo bhavissatīti imassa therassapi katapāpakammamūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo ahosīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāvepi tesaṃ antarāyo hotīti? Āma hoti, na pana buddhe paṭicca. Buddhā hi paresaṃ <a name="M2.0002"></a> maggaphalādhigamāya ussāhajātā tattha nirantaraṃ yuttapayuttā eva honti, tasmā te paṭicca tesaṃ antarāyo na hoti, atha kho kiriyāparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti, kiriyāparihāni ca desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato veditabbā, desakavasena panettha parihāni sāvakānaṃ vaseneva veditabbā, na buddhānaṃ vasena. Tathā hi sace dhammasenāpati dhanañjāniyassa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ desayissa, brāhmaṇo sotāpanno abhavissa. Evaṃ tāva desakassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti. Sace pesso hatthārohaputto bhagavato sammukhā dhammaṃ suṇanto muhuttaṃ nisīdeyya, yāva tassa bhagavā attantapādike cattāro puggale vitthārena vibhajitvā deseti, sotāpattiphalena saṃyutto abhavissa. Evaṃ puggalassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti nāma. Imassa hi upāsakassa kiriyāparihāni jātā apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkantattā. Sace ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissa, sāmaññaphalasuttakathitadivase sotāpanno abhavissa, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana nāhosi. Evaṃ pāpamittatāya antarāyo hoti. Sudinnassapi pāpamittavasena antarāyo ahosīti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi tena mātāpitūnaṃ vacanaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya methunadhammo paṭisevito nābhavissa, na taṃmūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo abhavissa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yannūnā</span>ti parivitakkanatthe nipātoti āha <span class="bld">‘‘parivitakkadassanameta’’</span>nti. ‘‘Dhammaṃ suṇeyya’’nti kiriyāpadena vuccamāno eva hi attho ‘‘yannūnā’’ti nipātapadena jotīyati. Ahaṃ yannūna dhammaṃ suṇeyyanti yojanā. <span class="bld">Yannūnā</span>ti ca yadi panāti attho. Yadi panāti idampi hi tena samānatthameva. Yaṃ dhammaṃ suṇātīti sambandho. <span class="bld">Uḷāruḷārajanā</span>ti khattiyamahāsālādiuḷāruḷārajanākiṇṇā<a name="V2.0003"></a>. Sace ayampi paṭhamaṃ āgaccheyya, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdituṃ araharūpoti āha <span class="bld">‘‘pacchā āgatenā’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhattayūpasaṃhita</span>nti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayayuttaṃ. Thokaṃ dhammakathaṃ sutvā ahosīti sambandho. Idhāpi sutvā-saddo hetuatthoti daṭṭhabbo, savanakāraṇā etadahosīti vuttaṃ <a name="M2.0003"></a> hoti. Yadi evaṃ atha kasmā ‘‘ekamantaṃ nisinnassa…pe… etadahosī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘taṃ panassa yasmā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ta</span>nti parivitakkanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhepakathā</span>ti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā samāsato atthavaṇṇanā. <span class="bld">Yena yena ākārenā</span>ti yena yena pakārena. <span class="bld">Tena tena me upaparikkhato</span>ti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.42; pāci. 417; mahāni. 3; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 147) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi avabujjhāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. <span class="bld">Sikkhattayabrahmacariya</span>nti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. <span class="bld">Ekampi divasa</span>nti ekadivasamattampi. <span class="bld">Akhaṇḍaṃ katvā</span>ti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā, akhaṇḍaacchiddādibhāvāpādanena vā. Akhaṇḍalakkhaṇavacanañhetaṃ. <span class="bld">Carimakacitta</span>nti cuticittaṃ. Kiñcipi ekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya <span class="bld">ekantaparipuṇṇaṃ. Kilesamalena amalīnaṃ katvā</span>ti taṇhāsaṃkilesādinā asaṃkiliṭṭhaṃ katvā, cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā. Accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya <span class="bld">ekantaparisuddhaṃ</span>. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti <span class="bld">saṅkhalikhitaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘likhitasaṅkhasadisa’’</span>nti. Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitanti āha <span class="bld">‘‘dhotasaṅkhasappaṭibhāga’’</span>nti. ‘‘Ajjhāvasatā’’ti padappayogena <span class="bld">agāra</span>nti bhummatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘agāramajjhe’’</span>ti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā <span class="bld">‘‘massu’’</span>tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattānīti <span class="bld">kāsāyānī</span>ti āha <span class="bld">‘‘kasāyarasapītatāyā’’</span>ti. <span class="bld">Paridahitvā</span>ti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. <span class="bld">Agārassa hita</span>nti agāravāso agāraṃ uttarapadalopena, tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Ñātisālohitā</span>tiādīsu ‘‘ayaṃ ajjhattiko’’ti jānanti, ñāyanti vāti <span class="bld">ñātī,</span> lohitena sambandhāti <span class="bld">sālohitā</span>. Pitupakkhikā ñātī, mātupakkhikā sālohitā. Mātupakkhikā pitupakkhikā vā ñātī<a name="M2.0004"></a>, sassusasurapakkhikā sālohitā. Mittāyantīti <span class="bld">mittā,</span> <a name="V2.0004"></a> minanti vā sabbaguyhesu anto pakkhipantīti <span class="bld">mittā</span>. Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti <span class="bld">amaccā</span>. Mamāyatīti <span class="bld">mātā,</span> piyāyatīti <span class="bld">pitā. Sarīrakiccalesenā</span>ti uccārapassāvādisarīrakiccalesena. <span class="bld">Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājetī</span>ti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa ca cittaññathattaṃ mā hotū’’ti na pabbājeti. Tatoyeva ca suddhodanamahārājassa tathā varo dinno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Dhuranikkhepenā</span>ti bhaṇḍappayojanādīsu dhuranikkhepena. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Piyāyitabboti <span class="bld">piyo</span>ti āha <span class="bld">‘‘pītijananako’’</span>ti. Manassa appāyanato <span class="bld">manāpo</span>ti āha <span class="bld">‘‘manavaḍḍhanako’’</span>ti. <span class="bld">Sukhedhito</span> taruṇadārakakāle, tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā <span class="bld">sukhaparihato</span>. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchedasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca <span class="bld">sukhedhito,</span> akiccheneva dukkhapaccayavinodanena <span class="bld">sukhaparihato</span>. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā <span class="bld">sukhedhito,</span> bāhiraṅgasampattiyā <span class="bld">sukhaparihato</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcī</span>ti etassa vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘appamattakampi kalabhāga’’</span>nti. Yadā jānāti-saddo bodhanattho na hoti, tadā tassa payoge ‘‘sappino jānāti, madhuno jānātī’’tiādīsu viya karaṇatthe sāmivacanaṃ saddatthavidū icchantīti āha <span class="bld">‘‘kiñci dukkhena nānubhosī’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘karaṇatthe sāmivacanaṃ, anubhavanatthe ca jānanā’’</span>ti. Ettha ca <span class="bld">kiñci dukkhena nānubhosī</span>ti kenaci dukkhena karaṇabhūtena visayaṃ nānubhosīti evamattho veditabbo. ‘‘Kiñcī’’ti etthāpi hi karaṇatthe sāmivacanassa lopo kato. Teneva ca vakkhati ‘‘vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopo daṭṭhabbo’’ti. Yadā pana jānāti-saddo saraṇattho hoti, tadā saraṇatthānaṃ dhātusaddānaṃ payoge ‘‘mātu sarati, pitu sarati, bhātu jānātī’’tiādīsu viya upayogatthe sāmivacanaṃ saddasatthavidū vadantīti āha <span class="bld">‘‘atha vā kiñci dukkhaṃ nassarasīti attho’’</span>ti, kassaci dukkhassa ananubhūtattā attanā anubhūtaṃ appamattakampi dukkhaṃ pariyesamānopi abhāvatoyeva nassarasīti attho<a name="M2.0005"></a>. <span class="bld">Vikappadvayepī</span>ti anubhavanasaraṇatthavasena vutte dutiyatatiyavikappadvaye. <span class="bld">Purimapadassā</span>ti ‘‘kiñcī’’ti padassa. <span class="bld">Uttarapadenā</span>ti ‘‘dukkhassā’’ti padena. <span class="bld">Samānavibhattilopo</span>ti uttarapadena samānassa sāmivacanassa lopo. ‘‘Kassaci dukkhassā’’ti vattabbe vikappadvayepi purimapade sāmivacanassa lopaṃ katvā ‘‘kiñci dukkhassā’’ti niddeso kato. <span class="bld">Anicchakā</span>ti anicchantā. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti nanu mayaṃ sudinna sāmādīsu kenacipi upāyena appaṭisādhanena appaṭikārena maraṇenapi tayā akāmakāpi <a name="V2.0005"></a> vinā bhavissāma, evaṃ sati. <span class="bld">Yenā</span>ti yena kāraṇena. <span class="bld">Kiṃ panā</span>ti ettha <span class="bld">ki</span>nti karaṇatthe paccattavacananti dassento āha <span class="bld">‘‘kena pana kāraṇenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Gandhabbanaṭanāṭakādīnī</span>ti ettha <span class="bld">gandhabbā</span> nāma gāyanakā, <span class="bld">naṭā</span> nāma raṅganaṭā, <span class="bld">nāṭakā</span> laṅghanakādayo. <span class="bld">Paricārehī</span>ti ettha parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehīti atthoti āha <span class="bld">‘‘indriyāni cārehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Paricārehī</span>ti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā <span class="bld">‘‘laḷā’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato pañca kāmaguṇā bhogā nāmāti āha <span class="bld">‘‘bhoge bhuñjanto’’</span>ti. <span class="bld">Dānappadānānī</span>ti ettha niccadānaṃ <span class="bld">dānaṃ</span> nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ <span class="bld">padānaṃ</span> nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ <span class="bld">dānaṃ</span> nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ <span class="bld">padānaṃ</span> nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ <span class="bld">dānaṃ</span> nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ <span class="bld">padānaṃ</span> nāma. <span class="bld">Ādi</span>-saddena sīlādīni saṅgaṇhāti. Natthi etassa vacanappaṭivacanasaṅkhāto ālāpasallāpoti <span class="bld">nirālāpasallāpo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Balaṃ gāhetvā</span>ti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha <span class="bld">‘‘kāyabalaṃ janetvā’’</span>ti. <span class="bld">Assumukha</span>nti assūni mukhe etassāti assumukho, taṃ assumukhaṃ, assukilinnamukhanti attho. Gāmoyeva <span class="bld">gāmantasenāsanaṃ</span> gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa. <span class="bld">Atirekalābhapaṭikkhepenā</span>ti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato adhikalābho saṅghabhattādiatirekalābho, tassa paṭikkhepenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘cuddasa</span> <a name="M2.0006"></a> <span class="bld">bhattāni paṭikkhipitvā’’</span>ti. Saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanabhattaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ vihārabhattaṃ dhurabhattaṃ vārabhattanti imāni cuddasa bhattāni. Tattha sakalassa saṅghassa dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">saṅghabhattaṃ</span>. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">uddesabhattaṃ</span>. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">pakkhikaṃ</span>. Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">uposathikaṃ</span>. Pāṭipadadivase dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">pāṭipadikaṃ</span>. Vihāraṃ uddissa dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">vihārabhattaṃ</span>. Dhurageheyeva ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">dhurabhattaṃ</span>. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">vārabhattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atha <span class="bld">‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’</span>ti kasmā vuttaṃ. Gahaṇe hi sati paṭikkhepo yujjeyya, na ca paṭhamabodhiyaṃ gahapaticīvarassa paṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ parato <span class="bld">jīvakavatthusmiṃ</span> anuññātattā. Teneva vakkhati <span class="bld">jīvakavatthusmiṃ</span> (mahāva. aṭṭha. 337) ‘‘bhagavato hi buddhabhāvappattito <a name="V2.0006"></a> paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ, etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi, sabbe paṃsukūlikāva ahesu’’nti. Sudinno ca paṭhamabodhiyaṃyeva pabbajito. Teneva vakkhati ‘‘sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajito, vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho, sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā’’ti. Tasmā ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’ti kasmā vuttanti? Vuccate – ananuññātepi gahapaticīvare paṃsukūlikaṅgasamādānavasena gahapaticīvaraṃ paṭikkhittaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Loluppacāraṃ paṭikkhipitvā</span>ti kusalabhaṇḍassa bhusaṃ vilumpanaṭṭhena loluppaṃ vuccati taṇhā, loluppena caraṇaṃ loluppacāro, taṇhāvasena gharapaṭipāṭiṃ atikkamitvā bhikkhāya caraṇaṃ, taṃ paṭikkhipitvāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘gharapaṭipāṭiyā bhikkhāya pavisatī’’</span>ti. Ettha ca āraññikaṅgādipadhānaṅgavasena sesadhutaṅgānipi gahitāneva hontīti veditabbaṃ. <span class="bld">Vajjīna</span>nti rājāno apekkhitvā sāmivacanaṃ kataṃ, vajjīrājūnanti attho. Janapada-saddassa taṃnivāsīsupi pavattanato <span class="bld">‘‘vajjīsū’’</span>ti janapadāpekkhaṃ bhummavacanaṃ, vajjināmake janapadeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upabhogaparibhogūpakaraṇamahantatāyā</span>ti <a name="M2.0007"></a> pañcakāmaguṇasaṅkhātānaṃ upabhogānañceva hatthiassarathaitthiyādiupabhogūpakaraṇānañca mahantatāya. Upabhogūpakaraṇāneva hi idha paribhogūpakaraṇasaddena vuttāni. Tenevāha <span class="bld">‘‘ye hi tesaṃ upabhogā, yāni ca upabhogūpakaraṇāni, tāni mahantānī’’</span>ti. ‘‘Upabhogā hatthiassarathaitthīādayo, upabhogūpakaraṇāni tesameva suvaṇṇādiupakaraṇānī’’tipi vadanti. <span class="bld">Sārakānī</span>ti sārabhūtāni. <span class="bld">Nidhetvā</span>ti nidahitvā, nidhānaṃ katvāti attho. <span class="bld">Divasaparibbayasaṅkhātabhogamahantatāyā</span>ti divase divase paribhuñjitabbasaṅkhātabhogānaṃ mahantatāya. <span class="bld">Jātarūparajatasseva pahūtatāyā</span>ti piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatasseva pahūtatāya. <span class="bld">Vittī</span>ti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ, pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārabhūtaṃ vittūpakaraṇametesanti <span class="bld">pahūtavittūpakaraṇā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘alaṅkārabhūtassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vohāravasenā</span>ti vaṇijjāvasena vaḍḍhikatādivasena. <span class="bld">Dhanadhaññassa pahūtatāyā</span>ti sattaratanasaṅkhātassa dhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāyāti attho. Tattha ‘‘suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni satta ratanānī’’ti vadanti. Sālivīhiādi <span class="bld">pubbaṇṇaṃ</span> purakkhataṃ sassaphalanti katvā, tabbipariyāyato muggamāsādi <a name="V2.0007"></a> <span class="bld">aparaṇṇa</span>nti veditabbaṃ. <span class="bld">Ukkaṭṭhapiṇḍapātikattā</span>ti sesadhutaṅgaparivāritena ukkaṭṭhapiṇḍapātadhutaṅgena samannāgatattā. Tenāha <span class="bld">‘‘sapadānacāraṃ caritukāmo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Antojātatāya vā ñātisadisī dāsīti <span class="bld">ñātidāsī</span>. Pūtibhāveneva lakkhitabbadoso vā <span class="bld">ābhidosiko,</span> abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti <span class="bld">ābhidosiko</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ekarattātikkantassa vā’’</span>tiādi. Pūtibhūtabhāvena paribhogaṃ nārahatīti <span class="bld">aparibhogāraho</span>. Chaḍḍanīyasabhāve nicchitepi pucchākāle sandehavohāravaseneva pucchituṃ yuttanti āha <span class="bld">‘‘sace’’</span>ti. <span class="bld">Ariyavohārenā</span>ti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. <span class="bld">Nissaṭṭhapariggaha</span>nti pariccattālayaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ākirā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘viññatti vā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘sace taṃ chaḍḍanīyadhamma’’nti pariyāyaṃ amuñcitvā vuttattā <span class="bld">‘‘payuttavācā vā’’</span>ti vuttaṃ, paccayapaṭisaṃyuttā vācā payuttavācā. <span class="bld">Vattuṃ vaṭṭatī</span>ti nirapekkhabhāvato vuttaṃ<a name="M2.0008"></a>, idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. <span class="bld">Aggaariyavaṃsiko</span>ti ariyavaṃsapaṭipattipūrakānaṃ aggo uttamo. Nimīyati saññāyatīti <span class="bld">nimittaṃ,</span> yathāsallakkhito ākāroti āha <span class="bld">‘‘gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāra’’</span>nti. Hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā ‘‘sāmiputtassa me sudinnassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro’’ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Kasmā pana sā ñātidāsī disvāva na sañjānīti āha <span class="bld">‘‘sudinno hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pabbajjupagatenā</span>ti pabbajjaṃ upagatena, pabbajitenāti attho. <span class="bld">Gharaṃ pavisitvā</span>ti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. <span class="bld">Yagghe</span>ti imassa ārocayāmīti ayamatthoti āha <span class="bld">‘‘ārocanatthe nipāto’’</span>ti. ‘‘Yagghe jāneyyāsīti suṭṭhu jāneyyāsī’’tipi atthaṃ vadanti. <span class="bld">Ālapane</span>ti dāsijanassa ālapane. Tenāha <span class="bld">‘‘evañhī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Gharesu sālā hontī</span>ti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā. <span class="bld">Udakakañjiya</span>nti udakañca kañjiyañca. Kasmā pana īdisāyameva sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti ayamattho vuttoti āha <span class="bld">‘‘na hi pabbajitā’’</span>tiādi. <span class="bld">Asāruppe ṭhāne</span>ti bhikkhūnaṃ ananucchavike padese. <span class="bld">Atthi nu kho</span>ti <span class="bld">nu</span>-saddo pucchanatthe, <span class="bld">kho</span>-saddo vacanasiliṭṭhatāya vutto. <span class="bld">Nukho</span>ti vā nipātasamudāyo pucchanattho. Tena nāma-saddassa pucchanatthataṃ dasseti. <span class="bld">Yesaṃ no tva</span>nti yesaṃ no putto tvaṃ. <span class="bld">Īdise ṭhāne</span>ti kiñcāpi <a name="V2.0008"></a> taṃ ṭhānaṃ bhikkhūnaṃ ananurūpaṃ na hoti, tathāpi mādisānaṃ mahābhogakulānaṃ puttassa parakule āsanasālāyaṃ nisīditvā bhojanaṃ nāma ayuttarūpanti maññamāno āha. Tenevāha ‘‘nanu nāma, tāta sudinna, sakaṃ gehaṃ gantabba’’nti. Aññenapi pakārena nāmasaddassa pucchanatthatameva dassento āha <span class="bld">‘‘tathā atthi nu kho tātā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tathā</span>ti samuccayattho. Idāni nāmasaddassa maññanatthataṃ dassento āha <span class="bld">‘‘tathā atthi maññe’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhābhitunnatāyā</span>ti mānasikena dukkhena abhipīḷitattā. <span class="bld">Etamattha</span>nti ‘‘atthi nu kho, tāta sudinna, amhākaṃ dhana’’ntiādinā yathāvuttamatthaṃ. <span class="bld">Anokappanāmarisanatthavasenā</span>ti <a name="M2.0009"></a> ettha <span class="bld">anokappanaṃ</span> asaddahanaṃ. <span class="bld">Amarisanaṃ</span> asahanaṃ. <span class="bld">Anāgatavacanaṃ</span> anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha <span class="bld">‘‘paccakkhampī’’</span>ti. <span class="bld">Na marisayāmī</span>ti na visahāmi. <span class="bld">Taṃ na sundara</span>nti ‘‘tadāya’’nti pāṭhaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Alaṃ, gahapati, kataṃ me ajja bhattakicca</span>nti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha. <span class="bld">Ukkaṭṭhaekāsanikatāyā</span>ti ca idaṃ bhūtakathanavasena vuttaṃ therassa tathābhāvadīpanatthaṃ. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattampi bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha <span class="bld">tipiṭakacūḷābhayatthero</span> ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. <span class="bld">Ukkaṭṭhapiṇḍapātikopi samāno</span>ti nidassanamattamidaṃ, thero sapadānacārikesupi ukkaṭṭhoyeva. Ukkaṭṭhasapadānacārikopi hi purato ca pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvāva gharadvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti, tasmā thero ukkaṭṭhasapadānacārikattāpi svātanāya bhikkhaṃ nādhivāseti. Atha kasmā ‘‘adhivāsesī’’ti āha <span class="bld">‘‘sace ekabhattampi na gahessāmī’’</span>tiādi. Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgavisuddhikā na bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Majjhimappamāṇo</span>ti catuhattho puriso majjhimappamāṇo. ‘‘Chahattho’’tipi keci. Tiro karonti etāyāti tirokaraṇīti sāṇipākāravacano ayaṃ <span class="bld">tirokaraṇī</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘tirokaraṇiyanti karaṇatthe bhumma’’</span>nti. ‘‘Tirokaraṇiyā’’ti vattabbe ‘‘tirokaraṇiya’’nti karaṇatthe bhummaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tirokaraṇīya</span>-saddo vā ayaṃ sāṇipākārapariyāyoti dassento āha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃ parikkhipitvā</span>ti taṃ samantato khipitvā, parito bandhitvāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘samantato katvā’’</span>ti. Vibhattipatirūpakopi nipāto hotīti āha <span class="bld">‘‘tenāti ayampi vā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. ‘‘Atha <a name="V2.0009"></a> kho āyasmato sudinnassa pitā sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā āyasmato sudinnassa kālaṃ ārocesi – ‘kālo, tāta sudinna, niṭṭhitaṃ bhatta’nti’’ evaṃ kālārocanassa pāḷiyaṃ anāruḷhattā āha – <span class="bld">‘‘kiñcāpi pāḷiyaṃ kālārocanaṃ</span> <a name="M2.0010"></a><span class="bld"> na vutta’’</span>nti. <span class="bld">Ārociteyeva kāle</span>ti ‘‘kālo, tāta sudinna, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti kāle ārociteyeva. <span class="bld">Dve puñje</span>ti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pettika</span>nti pitito āgataṃ pettikaṃ. <span class="bld">Nihita</span>nti bhūmigataṃ. <span class="bld">Payutta</span>nti vaḍḍhivasena payojitaṃ. <span class="bld">Taddhitalopaṃ katvā veditabba</span>nti yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañjayo’’ti vuttaṃ, evaṃ taddhitalopaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pitāmahato āgataṃ, pitāmahassa vā idaṃ <span class="bld">petāmahaṃ</span>. <span class="bld">Pabbajitaliṅga</span>nti samaṇavesaṃ. <span class="bld">Na rājabhīto</span>ti aparādhakāraṇā na rājakulā bhīto. Yesaṃ santakaṃ dhanaṃ gahitaṃ, te <span class="bld">iṇāyikā</span>. <span class="bld">Palibuddho</span> pīḷito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhattipatirūpako</span>ti ‘‘tenā’’ti padaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Taṃnidāna</span>nti taṃ dhanaṃ nidānaṃ kāraṇamassāti taṃnidānaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti paccattavacanassa, padassa vā. <span class="bld">Bhaya</span>nti cittassa utrastākārena pavattabhayaṃ adhippetaṃ, na ñāṇabhayaṃ, nāpi ‘‘bhāyati etasmā’’ti evaṃ vuttaṃ ārammaṇabhayanti āha <span class="bld">‘‘cittutrāsoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Chambhitatta</span>nti teneva cittutrāsabhayena sakalasarīrassa chambhitabhāvo. Visesato pana hadayamaṃsacalananti āha <span class="bld">‘‘kāyakampo hadayamaṃsacalana’’</span>nti. <span class="bld">Lomahaṃso</span>ti tena bhayena tena chambhitattena sakalasarīralomānaṃ haṭṭhabhāvo, so pana nesaṃ bhittiyaṃ nāgadantānaṃ viya uddhaṃmukhatāti āha <span class="bld">‘‘lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Attanā</span>ti paccatte karaṇavacanaṃ, sayanti attho. <span class="bld">Devaccharāna</span>nti anaccantiyo sandhāyāha. <span class="bld">Devanāṭakāna</span>nti naccantiyo, pariyāyavacanaṃ vā etaṃ devakaññānaṃ. <span class="bld">Samuppannabalavasokā hutvā</span>ti ayaṃ loko nāma attānaṃva cinteti, tasmā sāpi ‘‘idāni ahaṃ anāthā jātā’’ti attānaṃva cintayamānā ‘‘ayaṃ ajja āgamissati, ajja āgamissatī’’ti aṭṭha vassāni bahi na nikkhantā etaṃ nissāya mayā dārakopi na laddho, yassa ānubhāvena jīveyyāmi, ito cāmhi parihīnā aññato cāti samuppannabalavasokā hutvā. Kularukkhapatiṭṭhāpane bījasadisattā kulavaṃsappatiṭṭhāpako putto idha bījakoti adhippetoti āha <span class="bld">‘‘kulavaṃsabījakaṃ</span> <a name="M2.0011"></a> <span class="bld">ekaṃ putta’’</span>nti. Saṃ nāma dhanaṃ, tassa patīti saṃpati, dhanavā <a name="V2.0010"></a> vibhavasampanno. Diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa hitanti sāpateyyaṃ, tadeva dhanaṃ vibhavoti āha – <span class="bld">‘‘imaṃ sāpateyyaṃ evaṃ mahantaṃ amhākaṃ vibhava’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Itthīnaṃ kumārībhāvappattito paṭṭhāya pacchimavayato oraṃ asati vibandhe aṭṭhame aṭṭhame sattāhe gabbhāsayasaññite tatiye āvatte katipayā lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapubbā eva bhijjanti, tato lohitaṃ paggharati, tattha utusamaññā pupphasamaññā cāti āha – <span class="bld">‘‘pupphanti utukāle uppannalohitassa nāma’’</span>nti. <span class="bld">Gabbhapatiṭṭhānaṭṭhāne</span>ti yasmiṃ okāse dārako nibbattati, tasmiṃ padese. <span class="bld">Saṇṭhahitvā</span>ti nibbattitvā. <span class="bld">Bhijjantī</span>ti aggahitapubbā eva bhijjanti. Ayañhi tāsaṃ sabhāvo. <span class="bld">Dosenā</span>ti lohitamalena. <span class="bld">Suddhe vatthumhī</span>ti paggharitalohitattā anāmayattā ca nahānato paraṃ catutthadivasato paṭṭhāya suddhe gabbhāsaye. Suddhe pana vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti gabbhasaṇṭhahanassa parittassa lohitalepassa vijjamānattā. Keci pana ‘‘aḍḍhamāsamattampi khettamevā’’ti vadanti. <span class="bld">Bāhāya</span>nti adhikaraṇe bhummanti āha <span class="bld">‘‘purāṇadutiyikāya yā bāhā, tatra naṃ gahetvā’’</span>ti. Upayogatthe bhummavacanampi yujjatiyeva yathā ‘‘sudinnassa pādesu gahetvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Pubbepi paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāvato <span class="bld">apaññatte sikkhāpade</span>ti pārājikaṃ sandhāya vuttanti āha – <span class="bld">‘‘paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapite’’</span>ti. Vuttamevatthaṃ vibhāvento āha – <span class="bld">‘‘bhagavato kira paṭhamabodhiya’’</span>ntiādi. <span class="bld">Evarūpa</span>nti pārājikapaññattiyā anurūpaṃ. Nidassanamattañcetaṃ, saṅghādisesapaññattiyā anurūpampi ajjhācāraṃ nākaṃsuyeva. Tenevāha – <span class="bld">‘‘avasese pañca khuddakāpattikkhandhe eva paññapesī’’</span>ti. Idañca thullaccayādīnaṃ pañcannaṃ lahukāpattikkhandhānaṃ sabbhāvamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na pañcāpattikkhandhānaṃ anavasesato paññattattāva. Paṭhamabodhiyaṃ pañcannaṃ lahukāpattīnaṃ sabbhāvavacaneneva dhammasenāpatissa sikkhāpadapaññattiyācanā visesato garukāpattipaññattiyā pātimokkhuddesassa ca hetubhūtāti daṭṭhabbā. Keci <a name="M2.0012"></a> pana ‘‘tasmiṃ tasmiṃ pana vatthusmiṃ avasesapañcakhuddakāpattikkhandhe eva paññapesīti idaṃ dvādasame vasse verañjāyaṃ vutthavassena bhagavatā tato paṭṭhāya aṭṭhavassabbhantare paññattasikkhāpadaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ tato pubbepi sikkhāpadapaññattiyā sabbhāvato. Teneva verañjakaṇḍe ‘‘ekabhikkhunāpi ratticchedo vā pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmāti vassacchedo vā na kato’’ti ca ‘‘sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti, na ca vaṭṭatī’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Ārādhayiṃsū</span>ti cittaṃ gaṇhiṃsu, ajjhāsayaṃ <a name="V2.0011"></a> pūrayiṃsu, hadayagāhiniṃ paṭipattiṃ paṭipajjiṃsūti attho. <span class="bld">Ekaṃ samaya</span>nti ekasmiṃ samaye, paṭhamabodhiyanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ ādīnavanti sambandho. <span class="bld">Sikkhāpadaṃ paññapento</span>ti paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ paññapento. <span class="bld">Ādīnavaṃ dassessatī</span>ti ‘‘varaṃ te, moghapurisa, āsīvisassa ghoravisassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ, na tveva mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātaṃ pakkhitta’’ntiādinā yaṃ ādīnavaṃ dassessati. <span class="bld">Abhiviññāpesī</span>ti imassa ‘‘pavattesī’’ti ayamattho kathaṃ laddhoti āha <span class="bld">‘‘pavattanāpi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kāyaviññatticopanato</span>ti kāyaviññattivasena pavattacalanato. Kasmā panesa methunadhammena anatthikopi samāno tikkhattuṃ abhiviññāpesīti āha – <span class="bld">‘‘tikkhattuṃ abhiviññāpanañcesā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tikkhattuṃ abhiviññāpana</span>nti muttipāpanavasena tīsu vāresu methunadhammassa pavattanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesampi padānaṃ avadhāraṇaphalattā vināpi evakāraṃ avadhāraṇattho viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘teneva ajjhācārenā’’</span>ti. Aṭṭha hi gabbhakāraṇāni. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Methunacoḷaggahaṇaṃ, tanusaṃsaggo ca nābhiāmasanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pānaṃ dassanasavanaṃ, ghāyanamiti gabbhahetavo aṭṭhā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetukāmo āha – <span class="bld">‘‘kiṃ pana aññathāpi gabbhaggahaṇaṃ hotī’’</span>tiādi. Nanu ca nābhiparāmasanampi kāyasaṃsaggoyeva, kasmā naṃ visuṃ vuttanti? Ubhayesaṃ chandarāgavasena kāyasaṃsaggo vutto, itthiyā chandarāgavasena nābhiparāmasanaṃ, vatthuvasena vā taṃ visuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana kāyasaṃsaggena gabbhaggahaṇaṃ hoti, kathañca tattha sukkasoṇitassa sambhavoti āha <span class="bld">‘‘itthiyo hī’’</span>tiādi<a name="M2.0013"></a>. Chandarāguppattivasena itthiyā sukkakoṭṭhāso calito hoti, sopi gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotīti adhippāyo. Itthisantānepi hi rasādisattadhātuyo labbhantiyeva. Tenāha – <span class="bld">‘‘aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyantiyopi gabbhaṃ gaṇhantī’’</span>ti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘kāyasaṃsaggādinā sattappakārena gabbhaggahaṇe pitu sukkakoṭṭhāsaṃ vinā chandarāgavasena mātu vikārappattaṃ lohitameva gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yassa aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyitvā mātā puttaṃ paṭilabhati, sace so aparena samayena paripuṇṇindriyo hutvā tādisaṃ pitaraṃ manussajātikaṃ jīvitā voropeti, pitughātakova hotī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="V2.0012"></a> <span class="bld">asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesī</span>ti purāṇacīvaraṃ dhovantī tattha yaṃ asuciṃ addasa, taṃ asuciṃ ekadesaṃ pivi. ‘‘Vaṭṭati tumhākaṃ methunadhammo’’ti puṭṭho ‘‘kappatu vā mā vā kappatu, mayaṃ tena anatthikā’’ti dassento āha <span class="bld">‘‘anatthikā mayaṃ etenā’’</span>ti. Kiñcāpi nābhiparāmasane methunarāgo natthi, tathāpi nābhiparāmasanakāle phassasādiyanavasena assādamattaṃ tassā ahosīti gahetabbaṃ, aññathā gabbhasaṇṭhahanaṃ na siyā. Diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena maṇḍabyassa nibbatti ahosi, caṇḍapajjotamātu nābhiyaṃ vicchikā pharitvā gatā, tena caṇḍapajjotassa nibbatti ahosīti āha <span class="bld">‘‘eteneva nayenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Purisaṃ upanijjhāyatī</span>ti vātapānādinā disvā vā diṭṭhapubbaṃ vā purisaṃ upanijjhāyati. <span class="bld">Rājorodhā viyā</span>ti sīhaḷadīpe kira ekissā itthiyā tathā ahosi, tasmā evaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ vatthusmiṃ. <span class="bld">Aya</span>nti sudinnassa purāṇadutiyikā. <span class="bld">Yaṃ sandhāyā</span>ti yaṃ ajjhācāraṃ sandhāya. Sukkaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘mātāpitaro ca sannipatitā hontī’’</span>ti vuttaṃ, <span class="bld">mātā ca utunī hotī</span>ti lohitaṃ sandhāya. Tattha <span class="bld">sannipatitā hontī</span>ti asaddhammavasena ekasmiṃ ṭhāne samāgatā saṅgatā honti. <span class="bld">Mātā ca utunī hotī</span>ti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ, na lokasamaññākarajassa lagganadivasamattaṃ. <span class="bld">Gandhabbo</span>ti tatrūpagasatto, gantabboti vuttaṃ hoti. Ta-kārassa dha-kāro katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā gandhanato uppajjanagatiyā nimittupaṭṭhānena sūcanato <a name="M2.0014"></a> dīpanato gandhoti laddhanāmena bhavagāmikammunā abbati pavattatīti gandhabbo, tattha uppajjanakasatto. <span class="bld">Paccupaṭṭhito hotī</span>ti upagato hoti. Ettha ca na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito nāma hoti, kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako purimajātiyaṃ ṭhitoyeva gatinimittādiārammaṇakaraṇavasena upapattābhimukho hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sannipātā</span>ti samodhānena samāgamena. <span class="bld">Gabbhassā</span>ti gabbhe nibbattanakasattassa. Gabbhe nibbattanakasattopi hi gabbhoti vuccati. Yathāha – ‘‘yathā kho panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī’’ti (ma. ni. 3.205). Katthaci pana gabbhoti mātukucchi vutto. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;</p>
- <p class="gathalast">Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363); –</p>
- <p class="unindented">Ettha <a name="V2.0013"></a> ca gabbhati attabhāvabhāvena pavattatīti gabbho, kalalādiavattho dhammappabandho, taṃnissitattā pana sattasantāno ‘‘gabbho’’ti vutto yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃnissayabhāvato mātukucchi ‘‘gabbho’’ti veditabbo. Gabbho viyāti vā. Yathā hi nivāsaṭṭhānatāya sattānaṃ ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati, evaṃ gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ yāva abhijāti nivāsaṭṭhānatāya mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuttoti veditabbo. <span class="bld">Avakkanti hotī</span>ti nibbatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakkhadevatā</span>ti tassa ārakkhatthāya ṭhitā devatā. Assa taṃ ajjhācāranti sambandho. <span class="bld">Tathā nicchāresu</span>nti tathā mahantaṃ saddaṃ katvā nicchāresuṃ. Kiñcāpi idha pāḷiyaṃ ākāsaṭṭhadevatā visuṃ na āgatā, tathāpi saddassa anussāvane ayamanukkamoti dassetuṃ cātumahārājikadevatāyo dvidhā katvā ākāsaṭṭhadevatā visuṃ vuttā. Tenettha ākāsaṭṭhakānaṃ visuṃ gahitattā cātumahārājikāti paribhaṇḍapabbataṭṭhakā veditabbā. <span class="bld">Itihā</span>ti nipātasamudāyo evaṃsaddassa atthe daṭṭhabboti āha <span class="bld">‘‘eva’’</span>nti. <span class="bld">Khaṇena muhuttenā</span>ti padadvayaṃ vevacanabhāvato samānatthamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekakolāhalamahosī</span>ti devabrahmalokesu <a name="M2.0015"></a> ekakolāhalamahosi. Kiñcāpi hi so saddo yāva brahmalokā abbhuggacchi, tathāpi na so manussānaṃ visayo tesaṃ rūpaṃ viya, teneva bhikkhū pucchiṃsu – ‘‘kacci no tvaṃ, āvuso sudinna, anabhirato’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">‘‘Evaṃ mātāputtānaṃ pabbajjā saphalā ahosi, pitā pana vippaṭisārābhibhūto vihāsī’’</span>ti vacanato sudinnassa tasmiṃ attabhāve arahattādhigamo nāhosīti viññāyati. Keci pana ‘‘pubbekatapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassāti vuttattā sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi, teneva pabbajjā anuññātā’’ti vadanti. Taṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti. Pubbekatapuññatā ca appamāṇaṃ tādisassapi antarākatapāpakammassa vasena ajātasattuno viya adhigamantarāyadassanato. Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha <span class="bld">‘‘ajjhācārahetuko pacchānutāpo’’</span>ti. Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ <span class="bld">vippaṭisāro</span>ti āha <span class="bld">‘‘vippaṭisārotipi tasseva nāma’’</span>nti. Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ, kukatameva <span class="bld">kukkucca</span>nti āha <span class="bld">‘‘kucchitakiriyābhāvato kukkucca’’</span>nti. <span class="bld">Pariyādinnamaṃsalohitattā</span>ti parikkhīṇamaṃsalohitattā. <span class="bld">Avipphāriko</span>ti uddesādīsu byāpārarahito, abyāvaṭoti attho. <span class="bld">Vahacchinno</span>ti <a name="V2.0014"></a> chinnavaho, bhāravahanena chinnakkhandhoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ taṃ cintayī</span>ti ‘‘yadi ahaṃ taṃ pāpaṃ na karissaṃ, ime bhikkhū viya paripuṇṇasīlo assa’’ntiādinā taṃ taṃ cintayi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Evaṃbhūta</span>nti kisalūkhādibhāvappattaṃ. <span class="bld">Gaṇasaṅgaṇikāpapañcenā</span>ti gaṇe janasamāgame sannipatanaṃ gaṇasaṅgaṇikā, gaṇasaṅgaṇikāyeva papañco gaṇasaṅgaṇikāpapañco, tena. <span class="bld">Yassā</span>ti ye assa. <span class="bld">Kathāphāsukā</span>ti vissāsikabhāveneva kathākaraṇe phāsukā, sukhena vattuṃ sakkuṇeyyā, sukhasambhāsāti attho. Pasādassa pamāṇato ūnādhikattaṃ sabbadā sabbesaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘pasādapatiṭṭhānokāsassa sampuṇṇattā’’</span>ti. <span class="bld">Dānī</span>ti imasmiṃ atthe etarahi-saddo atthīti āha <span class="bld">‘‘dānīti nipāto’’</span>ti. <span class="bld">No</span>-saddopi nu-saddo viya pucchanatthoti āha <span class="bld">‘‘kacci</span> <a name="M2.0016"></a> <span class="bld">nu tva’’</span>nti. <span class="bld">Tameva anabhirati</span>nti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ. ‘‘Tamevā’’ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘adhikusalāna’’</span>ntiādi. Adhikusalā dhammā samathavipassanādayo. <span class="bld">Atthī</span>ti visayabhāvena citte parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na pāpassa vattamānataṃ sandhāya, atthi visayabhāvena citte parivattatīti vuttaṃ hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘niccakālaṃ abhimukhaṃ viya me tiṭṭhatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ tva</span>nti ettha <span class="bld">ya</span>nti hetuatthe nipāto, karaṇatthe vā paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘yena pāpenā’’</span>ti. <span class="bld">Anekapariyāyenā</span>ti ettha <span class="bld">pariyāya</span>-saddo kāraṇavacanoti āha <span class="bld">‘‘anekakāraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Virāgatthāyā</span>ti bhavabhogesu virajjanatthāya. <span class="bld">No rāgena rajjanatthāyā</span>ti bhavabhogesuyeva rāgena arañjanatthāya. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavatā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Esa nayo sabbapadesū</span>ti adhippāyikamattaṃ sabbapadesu atidissati. <span class="bld">Idaṃ panettha pariyāyavacanamatta</span>nti ‘‘visaṃyogāyā’’tiādīsu sabbapadesu ‘‘kilesehi visaṃyujjanatthāyā’’tiādinā padatthavibhāvanavasena vuttapariyāyavacanaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Na saṃyujjanatthāyā</span>ti kilesehi na saṃyujjanatthāya. <span class="bld">Aggahaṇatthāyā</span>ti kilese aggahaṇatthāya, bhavabhoge vā taṇhādiṭṭhivasena aggahaṇatthāya. <span class="bld">Na saṅgahaṇatthāyā</span>ti etthāpi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbattitalokuttaranibbānamevā</span>ti saṅkhārehi nikkhantaṃ vivittaṃ, tatoyeva lokato uttiṇṇattā lokuttaraṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Madanimmadanāyāti vā</span>ti ettha avuttasamuccayatthena <span class="bld">vā</span>-saddena ādiatthena <span class="bld">iti</span>-saddena vā ‘‘pipāsavinayāyā’’tiādi sabbaṃ saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā rāgamānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha <span class="bld">‘‘yasmā pana taṃ āgammā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">taṃ āgammā</span>ti nibbānaṃ āgamma paṭicca <a name="V2.0015"></a> ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu. <span class="bld">Mānamadapurisamadādayo</span>ti ettha jātiādiṃ nissāya seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā uppajjanakamānoyeva madajananaṭṭhena madoti <span class="bld">mānamado. Purisamado</span> vuccati purisamāno, ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. ‘‘Asaddhammasevanasamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā purisamado’’ti keci. <span class="bld">Ādi</span>-saddena balamadayobbanamadādiṃ saṅgaṇhāti<a name="M2.0017"></a>. <span class="bld">Mahāgaṇṭhipade</span> pana <span class="bld">majjhimagaṇṭhipade</span> ca ‘‘purisamado nāma sambhavo’’ti vuttaṃ, taṃ idha yuttaṃ viya na dissati. Na hi ‘‘bhagavatā sambhavassa vināsāya dhammo desito’’ti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nimmadā</span>ti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘amadā’’</span>ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti <span class="bld">madanimmadano</span>. Esa nayo sesapadesupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmapipāsā</span>ti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhāti attho. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇāti āha <span class="bld">‘‘pañca kāmaguṇālayā’’</span>ti. Pañcasu hi kāmaguṇesu chandarāgappahāneneva pañca kāmaguṇāpi pahīnā nāma honti, teneva ‘‘yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgo’’tiādi (saṃ. ni. 3.323) vuttaṃ. Pañcakāmaguṇesu vā ālayā <span class="bld">pañcakāmaguṇālayā</span>. Ālīyanti allīyanti abhiramanavasena sevantīti ālayāti hi taṇhāvicaritānaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Tebhūmakavaṭṭa</span>nti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ. <span class="bld">Virajjatī</span>ti palujjati. <span class="bld">‘‘Virajjatī</span>ti kāmavināso vutto, <span class="bld">nirujjhatī</span>ti ekappahārena vināso’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Virāgo nirodho</span>ti sāmaññacodanāyapi ‘‘taṇhākkhayo’’ti adhikatattā taṇhāya eva virajjanaṃ nirujjhanañca vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catasso yoniyo</span>ti ettha <span class="bld">yonī</span>ti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo (saṃ. ni. 3.342-343) catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti (ma. ni. 3.226) ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ettha passāvamaggo. Idha pana khandhakoṭṭhāso ‘‘yonī’’ti adhippeto. Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā hontīti <span class="bld">yoni</span>. Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattiviseso, sā ca aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena catubbidhā. Vuttañhetaṃ ‘‘catasso kho imā, sāriputta, yoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā yoni jalābujā yoni saṃsedajā yoni opapātikā yonī’’ti (ma. ni. 1.152).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0018"></a><a name="V2.0016"></a> aṇḍe jātā <span class="bld">aṇḍajā</span>. Jalābumhi jātā <span class="bld">jalābujā</span>. Saṃsede jātā <span class="bld">saṃsedajā</span>. Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattāti <span class="bld">opapātikā</span>. Ettha ca petaloke tiracchāne manussesu ca aṇḍajādayo catassopi yoniyo sambhavanti, manussesu panettha kecideva opapātikā honti mahāpadumakumārādayo viya. Aṇḍajāpi kontaputtā dvebhātiyatherā viya, saṃsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatīdevīādayo viya kecideva honti, yebhuyyena pana manussā jalābujāva. Petesupi nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccadukkhāturatāya kāmasevanā natthi, tasmā te gabbhaseyyakā na honti. Jālāvantatāya na tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāti, tasmā te opapātikāyeva saṃsedajatāyapi asambhavato, avasesapetā pana catuyonikāpi honti. Yathā ca te, evaṃ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbe catuyonikāyeva. Sabbe nerayikā ca catumahārājikato paṭṭhāya uparidevā ca opapātikāyeva, bhummadevā pana catuyonikāva honti. Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ viseso – saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti, opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca gatiyo</span>ti ettha sukatadukkaṭakammavasena gantabbā upapajjitabbāti gatiyo. Yathā hi kammabhavo paramatthato asatipi kārake paccayasāmaggiyā siddho, taṃsamaṅginā santānalakkhaṇena sattena katoti voharīyati, evaṃ upapattibhavalakkhaṇagatiyo paramatthato asatipi gamake taṃtaṃkammavasena yesaṃ tāni kammāni tehi gantabbāti voharīyanti. Apica gatigati nibbattigati ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigatīti bahuvidhā gati nāma. Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti (a. ni. 4.184) ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti (dha. pa. 420; su. ni. 649) ca ayaṃ <span class="bld">gatigati</span> nāma. ‘‘Imesaṃ kho panāhaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ayaṃ <span class="bld">nibbattigati</span> nāma. ‘‘Evampi kho te ahaṃ brahme gatiñca pajānāmi cutiñca pajānāmī’’ti (ma. ni. 1.503) ayaṃ <span class="bld">ajjhāsayagati</span> nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato <a name="M2.0019"></a> gatī’’ti (pari. 339) ayaṃ <span class="bld">vibhavagati</span> nāma. ‘‘Dveyeva gatiyo sambhavanti anaññā’’ti (dī. ni. 1.258; 2.34; 3.200) ayaṃ <span class="bld">nipphattigati</span> nāma. Tāsu idha gatigati adhippetā, sā pana nirayatiracchānayonipettivisayamanaussadevānaṃ vasena pañcavidhā hoti. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devā’’ti (ma. ni. 1.153).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0017"></a> yassa uppajjati, taṃ brūhentoyeva uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Natthi ettha ayoti <span class="bld">nirayo,</span> tato eva ramitabbaṃ assādetabbaṃ tattha natthīti niratiatthena nirassādaṭṭhena ca nirayoti vuccati. Tiriyaṃ añcitāti <span class="bld">tiracchānā,</span> devamanussādayo viya uddhaṃ dīghā ahutvā tiriyaṃ dīghāti attho. Pakaṭṭhato sukhato ayanaṃ apagamo peccabhāvo, taṃ peccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti <span class="bld">pettivisayo,</span> petayoni. Manassa ussannatāya <span class="bld">manussā,</span> satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasatāya ukkaṭṭhaguṇacittatāya manussāti vuttaṃ hoti, ayaṃ panattho nippariyāyato jambudīpavāsīvasena veditabbo. Yathāha – ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21). Tathā hi buddhā ca bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti, tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā. Te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca paripūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana ‘‘manuno <a name="M2.0020"></a> apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāvasena pituṭṭhāniyo, yo sāsane mahāsammatoti vuccati amhākaṃ bodhisatto, paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā, mānusā’’ti ca vuccanti. Tato eva hi te ‘‘mānavā manujā’’ti ca voharīyanti.</p>
- <p class="bodytext">Pañcahi kāmaguṇehi attano attano devānubhāvasaṅkhātehi iddhivisesehi ca dibbanti kīḷanti laḷanti jotantīti <span class="bld">devā</span>. Tattha kāmadevā kāmaguṇehi ceva iddhivisesehi ca, itare iddhiviseseheva dibbantīti veditabbā. Saraṇanti vā gamiyanti abhitthavīyantīti vā devā. Ettha ca nirayagatidevagatimanussagatīhi saddhiṃ okāsena khandhā vuttā. Tiracchānayonipettivisayaggahaṇena khandhānaṃ eva gahaṇaṃ veditabbaṃ tesaṃ tādisassa paricchinnassa okāsassa abhāvato. Yattha yattha vā te araññasamuddapabbatapādādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa <a name="V2.0018"></a> vasena okāsopi gahetabbo. <span class="bld">Satta viññāṇaṭṭhitiyo nava sattāvāsā</span> ca heṭṭhā saṃvaṇṇitanayā eva. <span class="bld">Aparāparabhāvāyā</span>ti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. <span class="bld">Ābandhanaṃ</span> gaṇṭhikaraṇaṃ, <span class="bld">saṃsibbanaṃ</span> tunnakaraṇaṃ. <span class="bld">Taṇhāya nikkhantaṃ</span> tattha tassā sabbaso abhāvato, nikkhamanañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha <span class="bld">‘‘visaṃyutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmānaṃ pahāna</span>nti ettha kāmaggahaṇena kāmīyatīti kāmo, kāmetīti kāmoti duvidhassapi kāmassa saṅgaho katoti āha <span class="bld">‘‘vatthukāmānaṃ kilesakāmānañca pahāna’’</span>nti. Vatthukāmappahānañcettha tesu chandarāgappahānenāti veditabbaṃ. <span class="bld">Kāmasaññāna</span>nti kāmesu, kāmasahagatānaṃ vā saññānaṃ. <span class="bld">Pariññā</span>ti tividhāpi pariññā idhādhippetāti āha <span class="bld">‘‘ñātatīraṇapahānavasena tividhā pariññā’’</span>ti. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbaṃ tebhūmakaṃ nāmarūpaṃ ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo, idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ phassādibhedaṃ nāmañca lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānato vavatthapeti, kammāvijjādikañcassa paccayaṃ pariggaṇhāti, ayaṃ <span class="bld">ñātapariññā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Katamā <a name="M2.0021"></a> tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṃ sabbaṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi, ayaṃ <span class="bld">tīraṇapariññā</span> nāma. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena sabbasmiṃ chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ <span class="bld">pahānapariññā</span>. Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo vā ñātapariññā, maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhiādayo, kalāpasammasanādianulomapariyosānā vā paññā tīraṇapariññā, ariyamagge ñāṇaṃ nippariyāyena pahānapariññā. Idha pana kāmasaññānaṃ sabhāvalakkhaṇapaṭivedhavasena aniccādisāmaññalakkhaṇavasena ca pavattamānānaṃ ñātatīraṇapariññānampi kiccanipphattiyā maggeneva ijjhanato maggakkhaṇaṃyeva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā. Teneva ‘‘imesu pañcasu ṭhānesu kilesakkhayakaro lokuttaramaggova kathito’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kāmesu, kāme vā pātumicchā kāmapipāsāti āha – <span class="bld">‘‘kāmesu pātabyatānaṃ, kāme vā pātumicchāna’’</span>nti. <span class="bld">Imesu pañcasu ṭhānesū</span>ti ‘‘kāmānaṃ pahānaṃ akkhāta’’ntiādinā vuttesu pañcasu ṭhānesu. <span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti ‘‘virāgāya dhammo desito, no sarāgāya, visaṃyogāya dhammo desito, no saṃyogāya, anupādānāya dhammo desito, no saupādānāyā’’ti evaṃ vuttesu ṭhānesu. <span class="bld">Vippaṭisāraṃ karotī</span>ti evaṃ taṃ pāpaṃ vippaṭisāraṃ uppādeti. Kīdisaṃ vippaṭisāraṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘īdisepi nāmā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Neva</span> <a name="V2.0019"></a> <span class="bld">piyakamyatāyā</span>ti attani satthu neva piyabhāvakāmatāya. <span class="bld">Na bhedapurekkhāratāyā</span>ti na satthu tena bhikkhunā bhedanādhippāyapurekkhāratāya. <span class="bld">Na kalisāsanāropanatthāyā</span>ti na dosāropanatthāya. <span class="bld">Kalī</span>ti kodhassetaṃ adhivacanaṃ, tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ, kodhavasena vuccamāno garahadoso. <span class="bld">Vela</span>nti sikkhāpadavelaṃ. <span class="bld">Mariyāda</span>nti tasseva vevacanaṃ. Sikkhāpadañhi anatikkamanīyaṭṭhena ‘‘velā, mariyādā’’ti ca vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhācāravītikkamo</span>ti methunavasena pavattaajjhācārasaṅkhāto vītikkamo. <span class="bld">Pakaraṇe</span>ti ettha <span class="bld">pa</span>-saddo ārambhavacanoti āha <span class="bld">‘‘kattuṃ ārabhatī’’</span>ti. Katthaci upasaggo dhātuatthameva vadati, na visesatthajotakoti āha <span class="bld">‘‘karotiyeva vā’’</span>ti. <span class="bld">Jātiyā</span>ti <a name="M2.0022"></a> khattiyādijātiyā. <span class="bld">Gottenā</span>ti gotamakassapādigottena. <span class="bld">Kolaputtiyenā</span>ti khattiyādijātīsuyeva sakkakulasotthiyakulādivisiṭṭhakulānaṃ puttabhāvena. <span class="bld">Yasassī</span>ti mahāparivāro. <span class="bld">Pesala</span>nti piyasīlaṃ. <span class="bld">Avikampamānenā</span>ti paṭighānunayehi akampamānena. Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapurisā’’ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyīādike viya. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapurisā’’ti vadantiyeva dhaniyaupasenattherādike viya. Sudinnassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo samucchinnoyeva, tena naṃ ‘‘moghapurisā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇakaraṇānaṃ dhammāna</span>nti hirottappādīnaṃ. <span class="bld">Maggaphalanibbāna</span>ggahaṇena paṭivedhasāsanassa gahitattā <span class="bld">sāsanāna</span>nti paṭipattipariyattisāsanānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Chavi</span>nti tesaṃ pabhassarakaraṇaṃ chaviṃ. Kiṃ tanti āha <span class="bld">‘‘chāya’’</span>nti, tesaṃ pakāsakaṃ obhāsanti attho. Kiṃ tanti āha <span class="bld">‘‘sundarabhāva’’</span>nti. Chavimanugataṃ <span class="bld">anucchavikaṃ</span>. <span class="bld">Patirūpa</span>ntiādīsupi ‘‘tesa’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Samaṇānaṃ kammaṃ sāmaṇakaṃ, na sāmaṇakaṃ <span class="bld">assāmaṇakaṃ</span>. Kathaṃ-saddayogena ‘‘na sakkhissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. ‘‘Nāma-saddayogenā’’ti ca vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dayālukenā</span>ti anukampāya sahitena. <span class="bld">Paribhāsanto</span>ti garahanto. Niruttinayena āsīvisa-saddassa atthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘āsu sīgha’’</span>ntiādi. <span class="bld">Etassā</span>ti āsīvisassa. <span class="bld">Āgacchatī</span>ti yo tena daṭṭho, taṃ patiāgacchati. Āsittavisotipi <span class="bld">āsīviso,</span> sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitaviso parassa ca sarīre āsiñcanavisoti attho. Asitavisotipi <span class="bld">āsīviso</span>. Yaṃ yañhi etena asitaṃ hoti paribhuttaṃ, taṃ visameva sampajjati, tasmā asitaṃ visaṃ etassāti asitavisoti vattabbe ‘‘āsīviso’’ti niruttinayena <a name="V2.0020"></a> vuttaṃ. Asisadisavisotipi <span class="bld">āsīviso,</span> asi viya tikhiṇaṃ parassa mammacchedanasamatthaṃ visaṃ etassāti āsīvisoti vuttaṃ hoti. Āsīti vā dāṭhā vuccati, tattha sannihitavisoti <span class="bld">āsīviso</span>. Sesasappehi kaṇhasappassa mahāvisattā āsīvisassānantaraṃ kaṇhasappo vutto. Sappamukhampi <a name="M2.0023"></a> aṅgārakāsu viya bhayāvahattā akusaluppattiyā ṭhānaṃ na hotīti akusalakammato nivāraṇādhippāyena sīlabhedatopi suddhasīle ṭhitassa maraṇameva varataranti dassetuṃ ‘‘āsīvisassa kaṇhasappassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ vara’’nti vuttaṃ. Pabbajitena hi katapāpakammaṃ bhagavato āṇātikkamanato vatthumahantatāya mahāsāvajjaṃ. <span class="bld">Kāsu</span>nti āvāṭopi vuccati rāsipi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi;</p>
- <p class="gathalast">Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti. (jā. 2.22.3) –</p>
- <p class="unindented">Ettha hi āvāṭo kāsu nāma.</p>
- <p class="gathalast">‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti (jā. 2.22.462) –</p>
- <p class="unindented">Ettha rāsi. Idha pana ubhayampi adhippetanti āha <span class="bld">‘‘aṅgārapuṇṇakūpe aṅgārarāsimhi vā’’</span>ti. Kassati khaṇīyatīti kāsu, āvāṭo. Kasīyati cīyatīti kāsu, rāsi. <span class="bld">Padittāyā</span>ti dippamānāya. Saṃ-saddo ettha samantapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘samantato pajjalitāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātapakkhipanaṃ nidānaṃ kāraṇamassa nirayupapajjanassāti <span class="bld">itonidānaṃ,</span> bhāvanapuṃsakañcetaṃ. Paccattavacanassa to-ādeso kato, tassa ca samāsepi alopo. <span class="bld">Tattha nāma tva</span>nti ettha <span class="bld">tvaṃ</span>-saddo ‘‘samāpajjissasī’’ti iminā sambandhamupagacchamāno atthīti āha <span class="bld">‘‘tvanti taṃsaddassa vevacana’’</span>nti. ‘‘Yaṃ tanti pana pāṭho yuttarūpo’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Yaṃ tanti nāyaṃ uddesaniddeso, yathā loke yaṃ vā taṃ vāti avaññātavacanaṃ, evaṃ daṭṭhabbanti āha – <span class="bld">‘‘yaṃ vā taṃ vā hīḷitaṃ avaññātanti vuttaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Nīcajanāna</span>nti nihīnaguṇānaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Gāmadhamma</span>nti ettha <span class="bld">gāma</span>-saddena gāmavāsino vuttā abhedūpacārenāti āha <span class="bld">‘‘gāmavāsikamanussāna’’</span>nti. <span class="bld">Kilesapaggharaṇakaṃ dhamma</span>nti rāgādikilesavissandanakadhammaṃ<a name="V2.0021"></a>. Methunadhammo hi rāgaṃ paggharati. Methunadhammassa mahāsāvajjatāya oḷārikattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘asukhuma’’</span>nti. <span class="bld">Anipuṇa</span>nti tasseva vevacanaṃ. Udake bhavaṃ odakaṃ. Kiṃ taṃ? Udakakiccanti āha – <span class="bld">‘‘udakakiccaṃ antikaṃ avasānaṃ assā’’</span>ti. <span class="bld">Samāpajjissatī</span>ti anāgatavacanaṃ nāma-saddayogena katanti āha – <span class="bld">‘‘samāpajjissatīti…pe… nāma-saddena</span> <a name="M2.0024"></a> <span class="bld">yojetabba’’</span>nti. Loke methunadhammassa ādikattā koci paṭhamakappiko, na panāyanti āha – <span class="bld">‘‘sāsanaṃ sandhāya vadatī’’</span>ti. <span class="bld">Bahūna</span>nti puggalāpekkhaṃ, na pana akusalāpekkhanti āha <span class="bld">‘‘bahūnaṃ puggalāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ asaṃvaraṃ paṭicca dubbharatādupposatādi hoti, so asaṃvaro dubbharatādi-saddena vutto kāraṇe phalūpacārenāti āha – <span class="bld">‘‘dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassā’’</span>ti. <span class="bld">Vatthubhūtassā</span>ti kāraṇabhūtassa. Vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti hi kāraṇaṃ vatthu. <span class="bld">Attā</span>ti cittaṃ sarīrañca, cittameva vā. <span class="bld">Dubbharatañceva dupposatañca āpajjatī</span>ti attanā paccayadāyakehi ca dukkhena bharitabbataṃ posetabbatañca āpajjati. Asaṃvare ṭhito hi ekacco attanopi dubbharo hoti dupposo, ekacco upaṭṭhākānampi. Kathaṃ? Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati, aññassa ghare laddhaṃ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṃ gāmaṃ caritvā rittapattova vihāraṃ pavisitvā nipajjati, ayaṃ <span class="bld">attano dubbharo</span>. Yo pana sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, ayaṃ <span class="bld">upaṭṭhākānaṃ dubbharo</span>. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā posetu’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahicchata</span>nti ettha mahantāni vatthūni icchati, mahatī vā panassa icchāti mahiccho, tassa bhāvo mahicchatā, santaguṇavibhāvanatā paṭiggahaṇe amattaññutā ca. Mahiccho hi icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇe vibhāveti, tādisassa paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti. Yaṃ sandhāya vadanti ‘‘santaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā, etaṃ mahicchatālakkhaṇa’’nti. Sā panesā mahicchatā ‘‘idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti’’ iminā nayena āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo dussantappiyo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aggikkhandho <a name="V2.0022"></a> samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;</p>
- <p class="gathalast">Sakaṭena paccayaṃ dentu, tayopete atappiyā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.252; a. ni. aṭṭha. 1.1.63; vibha. aṭṭha. 850; udā. aṭṭha. 31; mahāni. aṭṭha. 85);</p>
- <p class="bodytext">Sattehi <a name="M2.0025"></a> kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ <span class="bld">saṅgaṇikā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya cā’’</span>ti. <span class="bld">Kosajjānugato ca hotī</span>ti kusītabhāvena anugato hoti, kusītassa bhāvo kosajjaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakusītavatthupāripūriyā</span>ti ettha kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusītabhāvo idha kusīta-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho, kosajjakāraṇānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmi…pe… maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo kilanto akammañño, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo garuko akammañño māsācitaṃ maññe, handāhaṃ nipajjāmi…pe… uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho, atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, tassa me kāyo dubbalo akammañño, handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthu’’nti (dī. ni. 3.334; a. ni. 8.80) –</p>
- <p class="unindented">Evamāgatāni <a name="M2.0026"></a><a name="V2.0023"></a> ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ pavattaosīdanāni uparūpari kosajjakāraṇattā aṭṭha kusītavatthūni nāma, tesaṃ pāripūriyā saṃvattatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subharo hoti suposo</span>ti attano upaṭṭhākehi ca sukhena bharitabbo posetabboti attho. Saṃvare ṭhito hi ekacco attanopi subharo hoti suposo, ekacco upaṭṭhākānampi. Kathaṃ? Yo hi yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṃ gantvā attano kammaṃ karoti, ayaṃ <span class="bld">attano subharo</span>. Yo pana paresampi appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā dānaṃ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā etesaṃ sammukhāva paribhuñjitvā yāti, ayaṃ <span class="bld">upaṭṭhākānaṃ subharo</span>. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti, ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo, thokathokenapi tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. <span class="bld">Appicchata</span>nti icchāvirahitattaṃ. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Appa-saddo hettha abhāvatthoti sakkā viññātuṃ ‘‘appābādhatañca sañjānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.225) viya. Tenevāha <span class="bld">‘‘nittaṇhabhāva’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tippabhedāya santuṭṭhiyā</span>ti yathālābhādisantosasāmaññena vuttaṃ, catūsu pana paccayesu tayo tayo santosāti dvādasavidho hoti santoso. Kathaṃ? Cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti tividho hoti santoso. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.252; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.144; a. ni. aṭṭha. 1.1.65) – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa <span class="bld">cīvare yathālābhasantoso</span>. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhoyeva hoti. Ayamassa <span class="bld">cīvare yathābalasantoso</span>. Pakatidubbalādīnañhi garucīvarāni na phāsubhāvāvahāni sarīrakhedāvahāni ca hontīti payojanavasena anatricchatādivasena tāni parivattetvā lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti. Aparo <a name="M2.0027"></a> paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhānaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">cīvare yathāsāruppasantoso</span>. Mahagghañhi cīvaraṃ bahūni vā <a name="V2.0024"></a> cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa <span class="bld">piṇḍapāte yathālābhasantoso</span>. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">piṇḍapāte yathābalasantoso</span>. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">piṇḍapāte yathāsāruppasantoso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasantharakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa <span class="bld">senāsane yathālābhasantoso</span>. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">senāsane yathābalasantoso</span>. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">senāsane yathāsāruppasantoso</span>. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ <a name="M2.0028"></a> pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa <span class="bld">senāsane yathāsāruppasantoso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa <span class="bld">gilānapaccaye yathālābhasantoso</span>. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">gilānapaccaye yathābalasantoso</span>. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ <a name="V2.0025"></a> labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa <span class="bld">gilānapaccaye yathāsāruppasantoso</span>. Evaṃ yathālābhādivasena tippabhedo santoso catunnaṃ paccayānaṃ vasena dvādasavidho hotīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṃsāvitakkānaṃ vasena <span class="bld">akusalavitakkattayaṃ</span>. Nekkhammavitakkaabyāpādavitakkaavihiṃ sāvitakkānaṃ vasena <span class="bld">kusalavitakkattayaṃ</span>. <span class="bld">Sabbakilesāpacayabhūtāya vivaṭṭāyā</span>ti rāgādisabbakilesānaṃ apacayahetubhūtāya nibbānadhātuyā. <span class="bld">Aṭṭhavīriyārambhavatthupāripūriyā</span>ti aṭṭhannaṃ vīriyārambhakāraṇānaṃ pāripūriyā. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaabbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūnīti veditabbāni. Tathā hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho panāhaṃ karonto <a name="M2.0029"></a> nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo lahuko kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo balavā kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, ṭhānaṃ <a name="V2.0026"></a> kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho paccudāvatteyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti (dī. ni. 3.335; a. ni. 8.80) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ pavattaanurūpapaccavekkhaṇāsahitāni abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadanucchavikaṃ tadanulomika</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>-saddo vakkhamānāpekkho ca atītāpekkho ca hotīti āha <span class="bld">‘‘yaṃ idāni sikkhāpadaṃ paññapessatī’’</span>tiādi. Sabbanāmāni hi vakkhamānavacanānipi honti pakkantavacanānipi. <span class="bld">Saṃvarappahānapaṭisaṃyutta</span>nti pañcasaṃvarehi ceva pañcapahānehi ca paṭisaṃyuttaṃ. Pañcavidho hi saṃvaro sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti. Pahānampi pañcavidhaṃ tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) evamāgato pātimokkhasaṃvaro <span class="bld">sīlasaṃvaro</span> nāma, so ca atthato <a name="M2.0030"></a> kāyikavācasiko avītikkamo. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) evamāgatā indriyārakkhā <span class="bld">satisaṃvaro,</span> sā ca atthato tathāpavattā sati eva. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041; netti. 11) evamāgato <span class="bld">ñāṇasaṃvaro</span>. Ettha hi ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjādikilesānaṃ samucchedakañāṇaṃ pidahanaṭṭhena saṃvaroti vuttaṃ. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’tievamāgatā (ma. ni. 1.24; ma. ni. 3.159; a. ni. 4.114) adhivāsanā <span class="bld">khantisaṃvaro,</span> sā ca atthato tathāpavattā khandhā adoso vā. Paññāti eke, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26) evamāgataṃ kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva <span class="bld">vīriyasaṃvaro</span>. Sabbo cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādīnaṃ vā akkhanti aññāṇakosajjānañca saṃvaraṇato pidahanato chādanato ‘‘saṃvaro’’ti vuccati. Saṃvaratīti saṃvaro, pidahati nivāreti pavattituṃ na <a name="V2.0027"></a> detīti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva hi idha saṃvaraṇaṃ nāma. Evaṃ tāva pañcavidho saṃvaro veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tena tena guṇaṅgena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ <span class="bld">tadaṅgappahānaṃ</span>. Nāmarūpaparicchedādīsu hi vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāge uppannena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāyātiādinā nayena tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ <span class="bld">tadaṅgappahāna</span>nti veditabbaṃ. Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ <span class="bld">vikkhambhanappahānaṃ</span> nāma. Vikkhambhanameva pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato <a name="M2.0031"></a> attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ <span class="bld">samucchedappahānaṃ</span> nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ vūpasantatā kilesānaṃ, etaṃ <span class="bld">paṭippassaddhippahānaṃ</span> nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ <span class="bld">nissaraṇappahānaṃ</span> nāma. Sabbampi cetaṃ cāgaṭṭhena pahānanti vuccati. Evamimehi yathāvuttasaṃvarehi ceva pahānehi ca paṭisaṃyuttā dhammadesanā ‘‘saṃvarappahānapaṭisaṃyuttā’’ti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asuttantavinibaddha</span>nti suttantesu anibaddhaṃ, pāḷianāruḷhanti attho. Pakiṇṇakadhammadesanā hi saṅgahaṃ na ārohati. Vuttamevatthaṃ pakāsento āha <span class="bld">‘‘pāḷivinimutta’’</span>nti. Atha vā <span class="bld">asuttantavinibaddha</span>nti suttābhidhammapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">pāḷivinimutta</span>nti vinayapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya. <span class="bld">Okkantikadhammadesanā</span> nāma ñāṇena anupavisitvā antarā kathiyamānā dhammadesanā, <span class="bld">paṭikkhipanādhippāyā</span> bhaddālittherasadisā. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paraloko. Tattha bhavaṃ <span class="bld">samparāyikaṃ</span>. <span class="bld">Vaṭṭabhayena tajjento</span>ti ‘‘evaṃ dussīlā nirayādīsu dukkhaṃ pāpuṇantī’’ti tajjento. <span class="bld">Dīghanikāyappamāṇampi majjhimanikāyappamāṇampi dhammadesanaṃ karotī</span>ti ‘‘tena khaṇena tena muhuttena kathaṃ bhagavā tāvamahantaṃ dhammadesanaṃ karotī’’ti na vattabbaṃ. Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṃ padaṃ kathenti, tāva ānandatthero aṭṭha padāni katheti. Ānandatthere pana ekaṃ <a name="V2.0028"></a> padaṃ kathenteyeva bhagavā soḷasa padāni katheti. Iminā nayena lokiyajanassa ekapaduccāraṇakkhaṇe bhagavā aṭṭhavīsasataṃ padāni katheti. Kasmā? Bhagavato hi jivhā mudu, dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ, vacanaṃ agaḷitaṃ, bhavaṅgaparivāso lahuko, tasmā sace eko bhikkhu kāyānupassanaṃ pucchati, añño vedanānupassanaṃ, añño cittānupassanaṃ, añño dhammānupassanaṃ, ‘‘iminā puṭṭhe ahaṃ pucchissāmī’’ti eko ekaṃ na oloketi, evaṃ santepi tesaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ pucchi, ayaṃ dutiya’’ntiādinā pucchanavāro tādisassa paññavato paññāyati sukhumassa antarassa labbhanato. Buddhānaṃ pana desanāvāro aññesaṃ na paññāyateva <a name="M2.0032"></a> accharāsaṅghātamatte khaṇe anekakoṭisahassacittappavattisambhavato. Daḷhadhammena dhanuggahena khittasarassa vidatthicaturaṅgulaṃ tālacchāyaṃ atikkamanato puretaraṃyeva bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ, navavidhena vedanānupassanaṃ, soḷasavidhena cittānupassanaṃ, pañcavidhena dhammānupassanaṃ katheti. Tiṭṭhantu vā ete cattāro, sace hi aññe cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañcindriyesu, aññe pañcabalesu, aññe sattabojjhaṅgesu, aññe aṭṭhamaggaṅgesu pañhe puccheyyuṃ, tampi bhagavā katheyya. Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha, sace aññe sattatiṃsa janā bodhipakkhiyesu pañhe puccheyyuṃ, tampi bhagavā tāvadeva katheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṃ nissayo patiṭṭhā</span>ti pacchimaṃ pacchimaṃ paṭhamassa paṭhamassa vevacananti daṭṭhabbaṃ. Tattha <span class="bld">patiṭṭhā</span>ti sampayogavasena upanissayavasena ca okāsabhāvo. Sikkhāsaṅkhātānañhi avasesakusaladhammānaṃ methunaviratisampayogavasena vā patiṭṭhā siyā upanissayabhāvena vā. Tenevāha <span class="bld">‘‘methunasaṃvaro hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Vuttatthavasenā</span>ti patiṭṭhāadhigamūpāyavasena. Sikkhāpadavibhaṅge niddiṭṭhaviraticetanā taṃsampayuttadhammā ca sikkhāpadanti dassetukāmo āha – <span class="bld">‘‘ayañca attho sikkhāpadavibhaṅge vuttanayena veditabbo’’</span>ti. Sikkhāpadavibhaṅge hi viratiādayo dhammā nippariyāyato pariyāyato ca ‘‘sikkhāpada’’nti vuttā. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha <a name="V2.0029"></a> katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yā tasmiṃ samaye kāmesumicchācārā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velānatikkamo setughāto, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ. Avasesā dhammā veramaṇiyā sampayuttā.</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yā tasmiṃ <a name="M2.0033"></a> samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ. Avasesā dhammā cetanāya sampayuttā.</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yo tasmiṃ samaye phasso…pe… paggāho avikkhepo, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpada’’nti (vibha. 706).</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi yasmā na kevalaṃ viratiyeva sikkhāpadaṃ, cetanāpi sikkhāpadameva, tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vutto. Yasmā ca na kevalaṃ eteyeva dve dhammā sikkhāpadaṃ, cetanāsampayuttā pana paropaṇṇāsa dhammāpi sikkhitabbakoṭṭhāsato sikkhāpadameva, tasmā tatiyanayo dassito. Duvidhañhi sikkhāpadaṃ nippariyāyasikkhāpadaṃ pariyāyasikkhāpadanti. Tattha virati <span class="bld">nippariyāyasikkhāpadaṃ</span>. Sā hi ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’ti pāḷiyaṃ āgatā, no cetanā. Viramanto ca tāya eva tato tato viramati, na cetanāya, cetanampi pana āharitvā dasseti, tathā sesacetanāsampayuttadhamme. Tasmā cetanā ceva avasesasampayuttadhammā ca <span class="bld">pariyāyasikkhāpada</span>nti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni na kevalaṃ idha viratiādayo dhammāva sikkhāpadaṃ, atha kho tadatthajotikā paññattipīti dassento āha <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Yo tattha nāmakāyo padakāyo</span>ti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Nāmakāyo</span>ti nāmasamūho nāmapaṇṇattiyeva. Padaniruttibyañjanāni nāmavevacanāneva ‘‘nāmaṃ nāmakammaṃ nāmaniruttī’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) viya. <span class="bld">Sikkhākoṭṭhāso</span>ti viratiādayova vuttā, tadatthajotakaṃ vacanampi sikkhāpadanti idampi ettha labbhateva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthavase</span>ti vuddhivisese ānisaṃsavisese. Tesaṃ pana sikkhāpadapaññattikāraṇattā āha <span class="bld">‘‘dasa kāraṇavase’’</span>ti, dasa kāraṇaviseseti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘hitavisese’’</span>ti. Atthoyeva vā <span class="bld">atthavaso,</span> dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atha vā attho <a name="M2.0034"></a> phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso <a name="V2.0030"></a> etassāti <span class="bld">atthavaso,</span> hetūti evampettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Suṭṭhu devā</span>ti idaṃ <span class="bld">rājantepurappavesanasikkhāpade</span> (pāci. 494 ādayo) vuttaṃ. ‘‘Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Asampaṭicchane ādīnava</span>nti <span class="bld">bhaddālisutte</span> (ma. ni. 2.134 ādayo) viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā. Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto. Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maṅkuta</span>nti nittejabhāvaṃ. <span class="bld">Dhammenā</span>tiādīsu <span class="bld">dhammo</span>ti bhūtaṃ vatthu. <span class="bld">Vinayo</span>ti codanā ceva sāraṇā ca. <span class="bld">Satthusāsana</span>nti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca. <span class="bld">Piyasīlāna</span>nti sikkhākāmānaṃ. Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘sikkhattayapāripūriyā ghaṭamānā’’</span>ti. <span class="bld">Sandiṭṭhamānā</span>ti saṃsayaṃ āpajjamānā. <span class="bld">Ubbāḷhā hontī</span>ti pīḷitā honti. <span class="bld">Saṅghakammānī</span>ti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalibaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Samaggānaṃ bhāvo <span class="bld">sāmaggī</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na vo ahaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;</p>
- <p class="gatha2">Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;</p>
- <p class="gathalast">Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –</p>
- <p class="unindented">Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā <span class="bld">āsavā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’</span>tiādi. Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na paññapeyya, tato asaddhammapaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca taṃnimittameva nirayādīsu <a name="M2.0035"></a> nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavananānappakārā anatthā, te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo<a name="V2.0031"></a>, tattha bhavā <span class="bld">diṭṭhadhammikā</span>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’</span>ti. Sammukhā garahaṇaṃ <span class="bld">akitti,</span> parammukhā garahaṇaṃ <span class="bld">ayaso</span>. Atha vā sammukhā parammukhā ca garahaṇaṃ <span class="bld">akitti,</span> parivārahāni <span class="bld">ayaso</span>ti veditabbaṃ. <span class="bld">Āgamanamaggathakanāyā</span>ti āgamanadvārapidahanatthāya. Samparetabbato pecca gantabbato <span class="bld">samparāyo,</span> paralokoti āha <span class="bld">‘‘samparāye narakādīsū’’</span>ti. Methunādīni <span class="bld">rajjanaṭṭhānāni,</span> pāṇātipātādīni <span class="bld">dussanaṭṭhānāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cuddasa khandhakavattāni</span> nāma vattakkhandhake vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti imāni cuddasa vattāni. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni <span class="bld">dveasīti mahāvattāni,</span> na sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā cuddasakhandhakavattesu agaṇitāni, tāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti (cūḷava. 75 ādayo) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādinā (cūḷava. 82) vuttavattāni pakatattacaritabbehi anaññattā visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 75) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) dasāti evametāni dvāsīti vattāni. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāāni, kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti eva, aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ <a name="M2.0036"></a> ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘asīti khandhakavattānī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvaravinayo</span>ti sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidhopi saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. <span class="bld">Pahānavinayo</span>ti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidhampi pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ<a name="V2.0032"></a>, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā pahānavinayoti vuccati. <span class="bld">Samathavinayo</span>ti satta adhikaraṇasamathā. <span class="bld">Paññattivinayo</span>ti sikkhāpadameva. Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni –</p>
- <p class="indent">‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ appasannānaṃ pasādāya, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saddhammaṭṭhitiyā, taṃ vinayānuggahāya.</p>
- <p class="indent">‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ vinayānuggahāya.</p>
- <p class="indent">‘‘Yaṃ <a name="M2.0037"></a> saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ vinayānuggahāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ saṅghasuṭṭhutāya.</p>
- <p class="indent">‘‘Yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya…pe… yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya…pe… yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya…pe… yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya…pe… yaṃ appasannānaṃ pasādāya…pe… yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya…pe… yaṃ saddhammaṭṭhitiyā…pe… yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhutāya<a name="V2.0033"></a>, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghaphāsutāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saddhammaṭṭhitiyā (pari. 334).</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atthasataṃ dhammasataṃ, dve ca niruttisatāni;</p>
- <p class="gathalast">Cattāri ñāṇasatāni, atthavase pakaraṇe’’ti (pari. 334) –</p>
- <p class="unindented">Yaṃ vuttaṃ <span class="bld">parivāre,</span> taṃ dassento <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti iminā anukkamena yaṃ vuttaṃ, taṃ sandhāya āsannāsannapadānaṃ uparūparipadehi saddhiṃ yojitattā saṅkhalikabandhanasadisattā <span class="bld">‘‘saṅkhalikanaya’’</span>nti vuttaṃ. Saṅkhalikanayaṃ katvāti sambandho. ‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti evamādinā dasasu padesu ekamekaṃ padaṃ tadavasesehi navanavapadehi yojetvā yaṃ vuttaṃ, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ekekapadamūlikaṃ dasakkhattuṃ yojanaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthasata</span>ntiādīsu <a name="M2.0038"></a> saṅkhalikanaye tāva purimapurimapadānaṃ vasena dhammasataṃ veditabbaṃ, pacchimapacchimānaṃ vasena atthasataṃ daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ? Kiñcāpi <span class="bld">parivāre</span> ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’tiādinā saṅkhalikanaye khaṇḍacakkameva vuttaṃ, tathāpi teneva nayena baddhacakkassapi nayo dinno, tasmā ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’tiādiṃ vatvā ‘‘yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhū’’ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ. Evaṃ ‘‘yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādiṃ vatvāpi ‘‘yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ. Iminā anukkamena sesapadesupi yojitesu saṅkhalikanayena dasa baddhacakkāni honti. Tesu ekekasmiṃ cakke purimapurimapadānaṃ vasena dasa dasa dhammā, pacchimapacchimapadānaṃ vasena dasa dasa atthāti saṅkhalikanaye atthasataṃ dhammasatañca sampajjati. Ekamūlakanaye pana ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti evamādinā ekameva padaṃ sesehi navahi padehi yojitanti purimapadassa <a name="V2.0034"></a> ekattā ekameva dhammapadaṃ naveva atthapadāni honti, tasmā ekamūlakanaye dasasu padesu ekamekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya katāya dhammapadānaṃ vasena dhammapadāni dasa, atthapadāni navutīti atthasataṃ dhammasatañca na sampajjati, tasmā ekamūlakanaye saṅkhalikanaye vuttanayena atthasataṃ dhammasatañca aggahetvā yaṃ tattha dasadhammapadānaṃ navutiatthapadānañca vasena padasataṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ dhammasatanti gahetvā tadatthajotanavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttāni saṅghasuṭṭhubhāvādīni atthapadāni atthasatanti evaṃ gahite atthasataṃ dhammasatañca sampajjati. Evaṃ tāva atthasataṃ dhammasatañca veditabbaṃ. <span class="bld">Dve ca niruttisatānī</span>ti ettha pana atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni ca veditabbāni. <span class="bld">Cattāri ñāṇasatānī</span>ti atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ, dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca pana, bhikkhave</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo bhinnakkamena yojetabboti āha <span class="bld">‘‘uddiseyyātha cā’’</span>ti. Kathaṃ panettha ‘‘uddiseyyāthā’’ti vutte pariyāpuṇeyyāthātiādi atthasambhavoti āha <span class="bld">‘‘atirekānayanattho hi ettha ca-saddo’’</span>ti. Vuttatthato atirekassa atthassa ānayanaṃ atirekānayanaṃ, so attho etassāti <span class="bld">atirekānayanattho,</span> avuttasamuccayatthoti <a name="M2.0039"></a> vuttaṃ hoti. ‘‘Asaṃvāso’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘daḷhaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Paṭhamapaññattikathā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Anuttānapadavaṇṇanā</span>ti uttānaṃ vuccati pākaṭaṃ, tappaṭipakkhena anuttānaṃ apākaṭaṃ appacuraṃ duviññeyyañca, anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā. Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttānaggahaṇaṃ. <span class="bld">Pacurapaṭisevano hotī</span>ti bahulapaṭisevano hoti, divase divase nirantaraṃ paṭisevatīti attho. <span class="bld">Pacuratthe hi vattamānavacana</span>nti sabbadā paṭisevanābhāvepi ‘‘iha <a name="V2.0035"></a> mallā yujjhantī’’tiādīsu viya bāhullavuttiṃ upādāya vattamānavacanaṃ. <span class="bld">Āhiṇḍantā</span>ti vicarantā. <span class="bld">Aññesupī</span>ti aññesupi bhikkhūsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Sahoḍḍhaggahito</span>ti saha bhaṇḍena gahito. Attano micchāgāhena lesaoḍḍanena vā paripuṇṇatthampi paṭhamapaññattiṃ aññathā karonto ‘‘tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatāyā’’ti āha. <span class="bld">Dassana</span>nti sānurāgadassanaṃ. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti anurāgavaseneva hatthena gahaṇaṃ. <span class="bld">Āmasanaṃ</span> attano sarīrena tassā sarīrassa upari āmasanamattaṃ, <span class="bld">phusanaṃ</span> tato daḷhataraṃ katvā saṃphusanaṃ, <span class="bld">ghaṭṭanaṃ</span> tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ. <span class="bld">Taṃ sabbampī</span>ti dassanādi sabbampi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsī</span>ti imasmiṃ adhikāre anupaññattiyā sikkhāpadassa daḷhīkaraṇaṃ sithilakaraṇañca pasaṅgato āpannaṃ vibhajitvā dassetukāmo <span class="bld">‘‘duvidhañhi sikkhāpada’’</span>ntiādimāha. Tattha yassa sacittakassa sikkhāpadassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ. Yassa sacittakācittakapakkhasahitassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva <a name="M2.0040"></a> hoti, tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Sacittakapakkhe’’ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesane payojanaṃ atthi. Sacittakapakkheti ca vatthuvītikkamavijānanacittena ‘‘sacittakapakkhe’’ti gahetabbaṃ, na paṇṇattivijānanacittena. Yadi hi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṇṇattivijānanacittenapi yassa sikkhāpadassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, tampi lokavajjanti vadeyya, sabbesaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadānampi lokavajjatā āpajjeyya paṇṇattivajjānampi ‘‘na vaṭṭatī’’ti jānitvā vītikkame akusalacittasseva sambhavato. Na hi bhagavato āṇaṃ jānitvā maddantassa kusalacittaṃ uppajjati anādariyavasena paṭighacittasseva uppajjanato.</p>
- <p class="bodytext">Apicettha ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyati. Yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā, ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā. ‘‘Yassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti ettake vutte surāti ajānitvā pivantassa gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā tāni limpantīnaṃ bhikkhunīnañca <a name="V2.0036"></a> vināpi akusalacittena āpattisambhavato ekantākusalaṃ sacittakasikkhāpadaṃ ṭhapetvā surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyāti tesampi saṅgaṇhatthaṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti vuttaṃ. Teneva <span class="bld">cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ ‘‘etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti, evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti. Yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti, evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana vadanti ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājiko natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. ‘‘Bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ, sāmaṇero jānitvā <a name="M2.0041"></a> pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, ‘‘akusalaṃ pana hotī’’ti na vuttanti. Aparampi vadanti ‘‘ajānitvā pivantassapi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti, tampi na sundaraṃ. Bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabbaṃ. Teneva dīghanikāye <span class="bld">kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.352) vuttaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati, na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati, na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce? Idampi dhammatāsiddhanti veditabba’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ <span class="bld">surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> (pāci. aṭṭha. 329) ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā, akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti kasmā vuttaṃ? Nāyaṃ doso. Ayañhettha adhippāyo – sacittakapakkhe akusalacitteneva pātabbatāya lokavajjatāti. Imināyeva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatāyeva vuttā, na pana sacittakatā. Teneva <span class="bld">bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> (pāci. aṭṭha. 1227) vuttaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Giraggasamajjaṃ <a name="V2.0037"></a> cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhakavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittānī’’ti,</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Tasmā <span class="bld">bhikkhuvibhaṅge</span> āgatāni surāpānauyyuttauyyodhikasikkhāpadāni tīṇi, <span class="bld">bhikkhunīvibhaṅge</span> āgatāni giraggasamajjādīni dasāti imesaṃ terasannaṃ acittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatādassanatthaṃ ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ katanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yasmā <a name="M2.0042"></a> pana paṇṇattivajjassa vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, tasmā tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti sesaṃ paṇṇattivajjanti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rundhantī</span>ti vītikkamaṃ rundhantī. <span class="bld">Dvāraṃ pidahantī</span>ti vītikkamalesassa dvāraṃ pidahantī. <span class="bld">Sotaṃ pacchindamānā</span>ti uparūpari vītikkamasotaṃ pacchindamānā. Atha vā <span class="bld">rundhantī</span>ti anāpattilesaṃ rundhantī. <span class="bld">Dvāraṃ pidahantī</span>ti anāpattilesassa dvāraṃ pidahantī. <span class="bld">Sotaṃ pacchindamānā</span>ti anāpattisotaṃ pacchindamānā, āpattimeva kurumānāti vuttaṃ hoti. Nanu ca lokavajje kāci anupaññatti uppajjamānā sithilaṃ karontī uppajjati, tasmā <span class="bld">‘‘lokavajje anupaññatti uppajjamānā…pe… gāḷhataraṃ karontī uppajjatī’’</span>ti idaṃ kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘aññatra adhimānā aññatra supinantā’’</span>tiādi. ‘‘Aññatra adhimānā’’ti imissā anupaññattiyā ‘‘vītikkamābhāvā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti imissā ‘‘abbohārikattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vītikkamābhāvā</span>ti pāpiccho icchāpakatotiādivītikkamābhāvā. Uttarimanussadhamme hi ‘‘pāpiccho icchāpakato uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (mahāva. 129) vacanato visaṃvādanādhippāyena musā bhaṇanto pārājiko hoti. Ayaṃ pana adhimānena adhigatasaññī hutvā ullapati, na sikkhāpadaṃ vītikkamitukāmo, tasmā ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayaṃ anupaññatti uppajjamānā vītikkamābhāvā anāpattikarā jātā. <span class="bld">Abbohārikattā</span>ti supinante vijjamānāyapi cetanāya vītikkamicchāya ca abbohārikattā. Kiñcāpi hi supinante mocanassādacetanā saṃvijjati, kadāci upakkamanampi hoti, tathāpi thinamiddhena abhibhūtattā taṃ cittaṃ abbohārikaṃ, cittassa abbohārikattā upakkamakiriyāsaṃvattanikāpi cetanā abbohārikā. Teneva <a name="V2.0038"></a> ‘‘atthesā bhikkhave cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) bhagavatā vuttā, tasmā ‘‘aññatra supinantā’’ti ayaṃ anupaññatti abbohārikattā anāpattikarā jātā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akate vītikkame</span>ti ‘‘kukkuccāyantā na bhuñjiṃsū’’tiādīsu viya vītikkame akate. <span class="bld">Sithilaṃ karontī</span>ti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā <a name="M2.0043"></a> attano attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī. <span class="bld">Dvāraṃ dadamānā</span>ti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā. Tenevāha <span class="bld">‘‘aparāparampi anāpattiṃ kurumānā’’</span>ti. Nanu ca sañcarittasikkhāpade ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti anupaññatti uppajjamānā āpattimeva karontī uppannā, atha kasmā ‘‘anāpattiṃ kurumānā uppajjatī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’</span>tiādi. Udāyinā bhikkhunā taṅkhaṇikāya sañcarittaṃ āpannavatthusmiṃ paññattattā <span class="bld">‘‘kate vītikkame’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paññattigatikāva hotī</span>ti mūlapaññattiyaṃyeva antogadhā hoti.</p>
- <p class="centered">Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Santhatabhāṇavāro</p>
- <p class="subhead">Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Vesālī nivāso etesanti <span class="bld">vesālikā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vesālivāsino’’</span>ti. Vajjīsu janapade vasantā vajjino, vajjīnaṃ puttakā <span class="bld">vajjiputtakā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā’’</span>ti. <span class="bld">Ñātīnaṃ byasana</span>nti ñātīnaṃ vināso. So pana ñātīnaṃ vināso rājadaṇḍādikāraṇena hotīti āha <span class="bld">‘‘rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittenā’’</span>ti. Bhogānaṃ byasanaṃ vināso <span class="bld">bhogabyasanaṃ</span>. Tañca hiraññasuvaṇṇadāsidāsādīnaṃ upabhogaparibhogavatthūnaṃ rājadaṇḍādinā vināsoti āha <span class="bld">‘‘esa nayo dutiyapadepī’’</span>ti. <span class="bld">Na buddhaṃ garahāmā</span>ti ‘‘asabbaññu buddho’’tiādinā buddhaṃ na garahāma. <span class="bld">Na dhammagarahino</span>ti ‘‘aniyyāniko dhammo’’tiādinā dhammaṃ na garahāma. <span class="bld">Na saṅghagarahino</span>ti ‘‘duppaṭipanno saṅgho’’tiādinā saṅghaṃ na garahāma. <span class="bld">Aṭṭhatiṃsārammaṇesū</span>ti dasa kasiṇā dasa asubhā dasānussatiyo cattāro brahmavihārā cattāro āruppā catudhātuvavatthānaṃ āhāre paṭikūlasaññāti imesu cattālīsakammaṭṭhānesu pāḷiyaṃ anāgatattā ālokākāsakasiṇadvayaṃ ṭhapetvā avasesāni gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Vibhattā kusalā</span> <a name="V2.0039"></a> <span class="bld">dhammā</span>ti ‘‘imasmiṃ ārammaṇe idaṃ hotī’’ti evaṃ vibhattā upacārajjhānena saddhiṃ paṭhamajjhānādayo mahaggatakusalā dhammā<a name="M2.0044"></a>. <span class="bld">Teva dhamme</span>ti te eva kusale dhamme. Majjhimayāmo bhikkhūnaṃ niddākilamathavinodanokāsattā na gahitoti āha <span class="bld">‘‘paṭhamayāmañca pacchimayāmañcā’’</span>ti. Saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi, arahattamaggañāṇaṃ. Upakārakattena tassa pakkhe bhavā <span class="bld">bodhipakkhiyā</span>ti āha <span class="bld">‘‘bodhissa pakkhe bhavānaṃ, arahattamaggañāṇassa upakārakāna’’</span>nti. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. <span class="bld">‘‘Gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāyā’’</span>ti imesaṃyeva dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchedassa sudukkarabhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Yuttapayuttā</span>ti sammadeva yuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsaya</span>nti ajjhāsayaṃ. Sikkhaṃ appaccakkhāya bhikkhubhāve ṭhatvā paṭisevitamethunānaṃ tesaṃ vajjiputtakānaṃ upasampadaṃ anujānanto bhagavā ‘‘pārājiko hoti asaṃvāso’’ti evaṃ paññattasikkhāpadaṃ samūhanati nāmāti āha – <span class="bld">‘‘yadi hi bhagavā…pe… paññattaṃ samūhaneyyā’’</span>ti. ‘‘Yo pana bhikkhū’’ti vuttattā pana sikkhaṃ paccakkhāya paṭisevitamethunassa upasampadaṃ anujānanto na samūhanati nāma. Na hi so bhikkhu hutvā paṭisevati. ‘‘So āgato na upasampādetabbo’’ti vacanato sāmaṇerabhūmi anuññātāti āha <span class="bld">‘‘sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito’’</span>tiādi. <span class="bld">Uttamattha</span>nti arahattaṃ nibbānameva vā.</p>
- <p class="centered">Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Nīharitvā</span>ti sāsanato nīharitvā. Tathā hi ‘‘pañcahupāli aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’ti (pari. 442) evamādipariyattisāsanato suttaṃ suttānulomañca nīharitvā pakāsesuṃ, ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti gaṇhātī’’ti evamādipariyattisāsanato ācariyavādaṃ nīharitvā pakāsesuṃ, <span class="bld">bhārukacchakavatthusmiṃ</span> (pārā. 78) ‘‘āyasmā <a name="M2.0045"></a> upāli evamāha anāpatti āvuso supinantenā’’ti evamādipariyattisāsanato eva attanomatiṃ nīharitvā pakāsesuṃ. Tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhānaṃ labhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vutta</span>nti <a name="V2.0040"></a> nāgasenattherena vuttaṃ. Pajjate anena atthoti padaṃ, bhagavatā kaṇṭhādivaṇṇappavattiṭṭhānaṃ āhacca visesetvā bhāsitaṃ padaṃ <span class="bld">āhaccapadaṃ,</span> bhagavatoyeva vacanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āhaccapadanti suttaṃ adhippeta’’</span>nti. ‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti evaṃ avisesetvā ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, tañce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) vuttaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ idha ‘‘raso’’ti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘rasoti suttānuloma’’</span>nti. Dhammasaṅgāhakappabhutiācariyaparamparato ānītā aṭṭhakathātanti idha ‘‘ācariyavaṃso’’ti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘ācariyavaṃsoti ācariyavādo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idha vinayavinicchayassa adhikatattā tadanucchavikameva suttaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘suttaṃ nāma sakale vinayapiṭake pāḷī’’</span>ti. <span class="bld">Mahāpadesā</span>ti mahāokāsā, mahantāni vinayassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni yesu patiṭṭhāpito vinayo vinicchayati asandehato. Mahantāni vā kāraṇāni <span class="bld">mahāpadesā,</span> mahantāni vinayavinicchayakāraṇānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Atthato pana ‘yaṃ, bhikkhave’tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva mahāpadesā’’ti vadanti. Tenevāha <span class="bld">‘‘ye bhagavatā evaṃ vuttā’’</span>tiādi. Ime ca mahāpadesā khandhake āgatā, tasmā tesaṃ vinicchayakathā tattheva āvi bhavissatīti idha na vuccati. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti katvā. Tenāha – <span class="bld">‘‘ācariyavādo nāma…pe… aṭṭhakathātantī’’</span>ti. Tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Kiñcāpi attanomati suttādīhi saṃsanditvāva parikappīyati, tathāpi sā na suttādīsu visesato <a name="M2.0046"></a> niddiṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā’’</span>ti. <span class="bld">Anubuddhiyā</span>ti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. <span class="bld">Nayaggāhenā</span>ti suttādito labbhamānanayaggahaṇena.</p>
- <p class="bodytext">Attanomatiṃ sāmaññato paṭhamaṃ dassetvā idāni tameva visesetvā dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Idāni tattha paṭipajjitabbākāraṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘taṃ pana attanomatiṃ gahetvā kathentenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Atthenā</span>ti attanā sallakkhitena atthena. <span class="bld">Ācariyavāde otāretabbā</span>ti ācariyavāde ñāṇena anuppavesetabbā. <span class="bld">Sabbadubbalā</span>ti puggalassa sayaṃ <a name="V2.0041"></a> paṭibhānabhāvato. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci suttānulomena asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha – <span class="bld">‘‘ācariyavādopi…pe… samento eva gahetabbo’’</span>ti. <span class="bld">Samentameva gahetabba</span>nti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Suttānulomassa suttekadesattepi sutte viya ‘‘idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti paricchinditvā āhaccabhāsitaṃ kiñci natthīti āha – <span class="bld">‘‘suttānulomato hi suttameva balavatara’’</span>nti. <span class="bld">Appaṭivattiya</span>nti appaṭibāhiyaṃ. <span class="bld">Kārakasaṅghasadisa</span>nti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. <span class="bld">Buddhānaṃ ṭhitakālasadisa</span>nti iminā buddheheva kathitattā dharamānabuddhasadisanti vuttaṃ hoti. Sutte hi paṭibāhite buddhova paṭibāhito hoti. <span class="bld">Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetī</span>ti sakavādī attano suttaṃ gahetvā voharati. <span class="bld">Paravādī suttānuloma</span>nti aññanikāyavādī attano nikāye suttānulomaṃ gahetvā katheti. <span class="bld">Khepaṃ vā garahaṃ vā akatvā</span>ti ‘‘kiṃ iminā’’ti khepaṃ vā ‘‘kimesa bālo vadatī’’ti garahaṃ vā akatvā. <span class="bld">Suttānuloma</span>nti paravādinā vuttaṃ aññanikāye suttānulomaṃ. <span class="bld">Sutte otāretabba</span>nti sakavādinā attano sutte otāretabbaṃ. <span class="bld">Suttasmiṃyeva ṭhātabba</span>nti attano sutteyeva ṭhātabbaṃ. Evaṃ sesavāresupi atthayojanā kātabbā. <span class="bld">Aya</span>nti sakavādī. <span class="bld">Paro</span>ti aññanikāyavādī. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘suttānulomato suttameva balavatara’’nti heṭṭhā vuttaṃ, idha pana ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi kasmā vuttanti? Nāyaṃ virodho. ‘‘Suttānulomato suttameva balavatara’’nti hi idaṃ <a name="M2.0047"></a> sakamateyeva suttaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi sakamatipariyāpannameva suttādiṃ sandhāya ‘‘attanomati sabbadubbalā, attanomatito ācariyavādo balavataro, ācariyavādato suttānulomaṃ balavataraṃ, suttānulomato suttameva balavatara’’nti ca vuttaṃ. Idha pana paravādinā ānītaṃ aññanikāye suttaṃ sandhāya ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi vuttaṃ. Tasmā paravādinā ānītaṃ suttādiṃ attano suttānulomaācariyavādaattanomatīsu otāretvā samentaṃyeva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbanti ayaṃ nayo idha vuccatīti na koci pubbāparavirodho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhirakasutta</span>nti tisso saṅgītiyo anāruḷhaguḷhavessantarādīni mahāsaṅghikanikāyavāsīnaṃ suttāni. <span class="bld">Vedallādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena guḷhaummaggādiggahaṇaṃ veditabbaṃ, itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Attanomatiyameva ṭhātabba</span>nti iminā aññanikāyato ānītasuttatopi sakanikāye attanomatiyeva balavatarāti dasseti. Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādīpi suttamevātievamādinā <a name="V2.0042"></a> samānajātikānaṃ vasena vāro na vutto, suttassa sutteyeva otāraṇaṃ bhinnaṃ viya hutvā na paññāyati, vuttanayeneva ca sakkā yojetunti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni sakavādīparavādīnaṃ kappiyākappiyādibhāvaṃ sandhāya vivāde uppanne tattha paṭipajjitabbavidhiṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sutte ca suttānulome ca otāretabba</span>nti sakavādinā attanoyeva sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. <span class="bld">Paro kāraṇaṃ na vindatī</span>ti paravādī kāraṇaṃ na labhati. <span class="bld">Suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dassetī</span>ti paravādī attano suttato bahuṃ kāraṇaṃ vinicchayañca āharitvā dasseti. <span class="bld">Sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeva ṭhātabba</span>nti iminā attano nikāye suttādīni alabhantena sakavādinā paravādīvacaneyeva ṭhātabbanti vadati. <span class="bld">Dvinnampi kāraṇacchāyā dissatī</span>ti sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi kappiyākappiyabhāvasādhakaṃ kāraṇapatirūpakaṃ dissati. Yadi dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, kasmā ‘‘akappiyeva ṭhātabba’’nti āha <span class="bld">‘‘vinayañhi patvā’’</span>tiādi. ‘‘Vinayaṃ patvā’’ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento āha <span class="bld">‘‘kappiyākappiyavicāraṇamāgammā’’</span>ti. <span class="bld">Rundhitabba</span>ntiādīsu <a name="M2.0048"></a> dubbiññeyyavinicchaye kappiyākappiyabhāve sati kappiyanti gahaṇaṃ rundhitabbaṃ, akappiyanti gahaṇaṃ <span class="bld">gāḷhaṃ kātabbaṃ</span>. Aparāparaṃ pavattakappiyagahaṇa<span class="bld">sotaṃ pacchinditabbaṃ,</span> garukabhāvasaṅkhāte akappiyabhāveyeva ṭhātabbanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahūhi suttavinicchayakāraṇehī</span>ti bahūhi suttehi ceva tato ānītavinicchayakāraṇehi ca. <span class="bld">Attano gahaṇaṃ na vissajjetabba</span>nti sakavādinā attano akappiyanti gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ nigamento <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">yo</span>ti sakavādīparavādīsu yo koci. Keci pana ‘‘sakavādīsuyeva yo koci idhādhippeto’’ti vadanti, evaṃ sante ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādīsu sabbattha ubhopi sakavādinoyeva siyuṃ heṭṭhā vuttasseva nigamanavasena ‘‘eva’’ntiādīnaṃ vuttattā, tasmā taṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Atirekakāraṇaṃ labhatī</span>ti ettha suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma, yo vā suttādīsu catūsu bahutaraṃ kāraṇaṃ labhati, so atirekakāraṇaṃ labhati nāma.</p>
- <p class="bodytext">Suṭṭhu pavatti etassāti suppavatti, suṭṭhu pavattati sīlenāti vā suppavatti. Tenāha <span class="bld">‘‘suppavattīti suṭṭhu pavatta’’</span>nti. Vācāya uggataṃ <span class="bld">vācuggataṃ,</span> vacasā suggahitanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Suttato</span>ti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘pāḷito’’</span>ti. Ettha ca ‘‘suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭaka’’nti vuttattā <a name="V2.0043"></a> <span class="bld">pāḷito</span>ti tadatthadīpikā aññāyeva pāḷi veditabbā. <span class="bld">Anubyañjanaso</span>ti imassa vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘paripucchato ca aṭṭhakathāto cā’’</span>ti. Pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato pakāsanato <span class="bld">anubyañjana</span>nti hi paripucchā aṭṭhakathā ca vuccati. Ettha ca aṭṭhakathāya visuṃ gahitattā <span class="bld">paripucchā</span>ti theravādo vutto. Saṅghabhedassa pubbabhāge pavattakalahassetaṃ adhivacanaṃ <span class="bld">saṅgharājī</span>ti. <span class="bld">Kukkuccako</span>ti aṇumattesupi vajjesu bhayadassanavasena kukkuccaṃ uppādento. <span class="bld">Tantiṃ avisaṃvādetvā</span>ti pāḷiṃ aññathā akatvā. <span class="bld">Avokkamanto</span>ti anatikkamanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitthunatī</span>ti atthaṃ adisvā nitthunati. <span class="bld">Vipphandatī</span>ti kampati. <span class="bld">Santiṭṭhituṃ na sakkotī</span>ti ekasmiṃyeva atthe patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ</span> <a name="M2.0049"></a> <span class="bld">yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānātī’’</span>ti. <span class="bld">Paravādaṃ gaṇhātī</span>ti ‘‘ucchumhi kasaṭaṃ yāvajīvikaṃ, raso sattāhakāliko, tadubhayavinimutto ca ucchu nāma visuṃ natthi, tasmā ucchupi vikāle vaṭṭatī’’ti paravādinā vutte tampi gaṇhāti. <span class="bld">Ekekaloma</span>nti palitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yamhī</span>ti yasmiṃ puggale. <span class="bld">Parikkhayaṃ pariyādāna</span>nti atthato ekaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotī</span>ti ettha <span class="bld">ācariyaparamparā</span>ti ācariyānaṃ vinicchayaparamparā. Teneva vakkhati ‘‘yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. <span class="bld">Pubbāparānusandhito</span>ti ‘‘idaṃ pubbavacanaṃ, idaṃ paravacanaṃ, ayamanusandhī’’ti evaṃ pubbāparānusandhito. <span class="bld">Ācariyaparampara</span>nti imasseva vevacanaṃ <span class="bld">theravādaṅga</span>nti, therapaṭipāṭinti attho. <span class="bld">Dve tayo parivaṭṭā</span>ti dve tisso paramparā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehī</span>ti ‘‘suttamassa svāgataṃ hotī’’tiādinā heṭṭhā vuttehi tīhi lakkhaṇehi. Ettha ca paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto, dutiyena uggahitena acalatā suppatiṭṭhitatā vuttā, tatiyena yaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca natthi, tampi ācariyavacanena vinicchinituṃ samatthatā vuttā. <span class="bld">Otiṇṇe vatthusmi</span>nti codanāsaṅkhāte vītikkamasaṅkhāte vā vatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe, osaṭeti attho. Vuttameva vibhāvento <span class="bld">‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’</span>ti āha. Keci pana ‘‘codakena otiṇṇe vatthusmiṃ cuditakena ca vutte vattabbe’’ti evaṃ yojenti. Apare pana ‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vinayadharena ca vattabbe’’ti evampi yojenti. ‘‘Codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’ti ayameva pana yojanā sundaratarāti veditabbā. <span class="bld">Vatthu oloketabba</span>nti tassa tassa sikkhāpadassa vatthu oloketabbaṃ. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā…pe… yo āgaccheyya, āpatti <a name="V2.0044"></a> dukkaṭassā’’ti (pārā. 517) hi idaṃ nissaggiye aññātakaviññattisikkhāpadassa vatthusmiṃ paññattaṃ, thullaccayadubbhāsitāpattīnaṃ mātikāya anāgatattā <span class="bld">‘‘pañcannaṃ āpattīnaṃ aññatara’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Aññataraṃ vā āpatti</span>nti ‘‘kāle vikālasaññī āpatti dukkaṭassa, kāle vematiko āpatti dukkaṭassā’’ti <a name="M2.0050"></a> evamādinā (pāci. 250) āgataṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sikkhāpadantaresū</span>ti vinītavatthuṃ antokatvā ekekasmiṃ sikkhāpadantare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumā</span>ti attanopi duviññeyyasabhāvassa lahuparivattino cittassa sīghaparivattitāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘cittalahukā’’</span>ti. Cittaṃ lahu sīghaparivatti etesanti <span class="bld">cittalahukā. Te</span>ti te vītikkame. <span class="bld">Taṃvatthuka</span>nti te adinnādānamanussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthukaṃ. <span class="bld">Sīlāni sodhetvā</span>ti yaṃvatthukaṃ kukkuccaṃ uppannaṃ, taṃ amanasikaritvā avasesasīlāni sodhetvā. Pākaṭabhāvato sukhavaḷañjanatāya ca <span class="bld">‘‘dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī’’</span>ti vuttaṃ. Aññasmiṃ pana kammaṭṭhāne kataparicayena tadeva manasi kātabbaṃ. <span class="bld">Kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatī</span>ti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ālambanabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati. <span class="bld">Saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantī</span>ti vipassanākammaṭṭhāniko ce, tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti. Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya, tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Attanā jānātī</span>ti sayameva jānāti. Paccatte cetaṃ karaṇavacanaṃ, attā jānātīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Aññā ca devatā jānantī</span>ti ārakkhadevatāhi aññā paracittaviduniyo devatā ca jānanti.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā catubbidhavinayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Vinayadharassa ca lakkhaṇādikathāvaṇṇanā.</p>
- <p class="subhead">Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pana-saddaṃ apanetvā aniyamena puggaladīpakaṃ yo-saddameva āha, tasmā. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ yo-sadde. Pana-saddassa nipātamattattā yo-saddasseva atthaṃ pakāsento <span class="bld">‘‘yo kocīti vuttaṃ hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Yo koci nāmā</span>ti yo vā so vā yo kocīti vutto. <span class="bld">Vāsadhurayutto vā</span>ti vipassanādhurayutto vā. <span class="bld">Sīlesū</span>ti pakatīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhatī</span>ti <a name="M2.0051"></a><a name="V2.0045"></a> yācati. <span class="bld">Labhanto vā alabhanto vā</span>ti yo koci bhikkhati bhikkhaṃ esati gavesati, so taṃ labhatu vā mā vā, tathāpi bhikkhatīti bhikkhūti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Ariyāya yācanāyā</span>ti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti evaṃ vuttāya ariyayācanāya, na kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ viya ‘‘dehi dehī’’ti evaṃ pavattayācanāya. <span class="bld">Bhikkhācariya</span>nti uñchācariyaṃ. <span class="bld">Ajjhupagatattā</span>ti anuṭṭhitattā. <span class="bld">Kājabhatta</span>nti kājehi ānītaṃ bhattaṃ. <span class="bld">Agghaphassavaṇṇabhedenā</span>ti agghādīnaṃ purimapakativijahena. Purimapakativijahanañhettha bhedoti adhippetaṃ. Dhovitvā apanetuṃ asakkuṇeyyasabhāvaṃ <span class="bld">malaṃ,</span> tathā apanetuṃ sakkuṇeyyasabhāvā <span class="bld">jallikā</span>. <span class="bld">Bhinnapaṭadharo</span>ti nibbacanaṃ bhinnapaṭadhare bhikkhu-saddassa niruḷhattā kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upanissayasampanna</span>nti pubbe aṭṭhaparikkhāradānūpanissayasampannaṃ. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa taṃ sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Brahmaghosa</span>nti uttamaghosaṃ, brahmuno ghosasadisaṃ vā ghosaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca. Dukkhassa sammā antakiriyāyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Bhaṇḍū</span>ti muṇḍo. <span class="bld">Vāsī</span>ti dantakaṭṭhacchedanavāsi. <span class="bld">Bandhana</span>nti kāyabandhanaṃ. Yutto bhāvanānuyogo assāti <span class="bld">yuttayogo,</span> tassa yuttayogassa, bhāvanānuyogamanuyuttassāti vuttaṃ hoti. Iriyāpathasampannatāvibhāvanatthaṃ <span class="bld">‘‘saṭṭhivassikatthero viyā’’</span>ti vuttaṃ. Buddhova pabbajjācariyo upasampadācariyo ca assāti <span class="bld">buddhācariyako</span>. Paṭhamabodhiyampi paṭhamakāleyeva sesaupasampadānaṃ abhāvoti āha <span class="bld">‘‘paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle’’</span>ti. <span class="bld">Pañca pañcavaggiyattherā</span>ti pañcavaggiyattherā pañca. <span class="bld">Tīṇi sata</span>nti tīṇi satāni, gāthābandhasukhatthaṃ vacanavipallāso kato. <span class="bld">Eko ca thero</span>ti aṅgulimālattheraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Na vuttā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ na vuttā. <span class="bld">Tatthā</span>ti vinayapāḷiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Veḷuvanamahāvihāre <a name="M2.0052"></a> gandhakuṭiyaṃ nisinnoyeva bhagavā mahākassapattherassa attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ viditvā tassa paccuggamanaṃ karonto tigāvutaṃ maggaṃ ekakova gantvā bahuputtanigrodhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano santikaṃ āgantvā paramanipaccakāraṃ dassetvā ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti tikkhattuṃ attano sāvakattaṃ sāvetvā ṭhitassa mahākassapattherassa nipaccakāramahattataṃ <a name="V2.0046"></a> attano ca mahānubhāvataṃ dīpetuṃ yassa aññassa ajānaṃyeva ‘‘jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭacchinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā vā phaleyyāti dassento ‘‘yo kho, kassapa, evaṃ sabbacetasā samannāgataṃ sāvakaṃ ajānaṃyeva vadeyya ‘jānāmī’ti, apassaṃyeva vadeyya ‘passāmī’ti, muddhāpi tassa vipateyya, sattadhā vā phaleyya, ahaṃ kho, kassapa, jānaṃyeva vadāmi ‘jānāmī’ti, passaṃyeva vadāmi ‘passāmī’’’ (saṃ. ni. 2.154) ti vatvā jātimadamānamadarūpamadappahānatthaṃ tīhi ovādehi mahākassapattheraṃ ovadanto <span class="bld">‘‘tasmātiha te kassapā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) <span class="bld">tasmātihā</span>ti tasmā icceva vuttaṃ hoti, yasmā ahaṃ jānantova ‘‘jānāmī’’ti passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmāti attho. <span class="bld">Ti</span>-kāra <span class="bld">ha</span>-kārā nipātā. <span class="bld">Ihā</span>ti vā imasmiṃ sāsane, <span class="bld">ta</span>-kāro padasandhivasena āgato. <span class="bld">Evaṃ sikkhitabba</span>nti idāni vuccamānākārena sikkhitabbaṃ. <span class="bld">Tibba</span>nti bahalaṃ mahantaṃ. <span class="bld">Hirottappañcā</span>ti hirī ca ottappañca. <span class="bld">Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatī</span>ti upasaṅkamanato paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Tathā hi sati tesaṃ purato assa sagāravasappatissavatā saṇṭhāti. Yo ca therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati, therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. <span class="bld">Kusalūpasaṃhita</span>nti kusalanissitaṃ, anavajjadhammanissitanti attho. <span class="bld">Aṭṭhiṃ katvā</span>ti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ dhammo’’ti aṭṭhiṃ katvā. <span class="bld">Manasi katvā</span>ti citte ṭhapetvā. <span class="bld">Sabbacetasā samannāharitvā</span>ti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento <a name="M2.0053"></a> sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. <span class="bld">Ohitasoto</span>ti ṭhapitasoto, dhamme nihitasototi attho. <span class="bld">Evañhi te sikkhitabba</span>nti ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmī’’ti evañhi te sikkhitabbaṃ. <span class="bld">Sātasahagatā ca me kāyagatāsatī</span>ti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Kasiṇārammaṇaṃ rūpāvacarajjhānaṃ rūpasaññā. Saññāsīsena hettha jhānaṃ vuttaṃ, tadeva ca uddhumātakapaṭibhāgārammaṇattā <span class="bld">‘‘uddhumātakasaññā’’</span>ti vuttaṃ. Sopākasāmaṇero bhagavatā puṭṭho ‘‘ete dve rūpāvacarabhāvena ekatthā, byañjanameva nāna’’nti āha. <span class="bld">Āraddhacitto</span>ti ārādhitacitto. Garudhammapaṭiggahaṇādiupasampadā upari vitthārato sayameva āvi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇaputhujjanādayo</span>ti <a name="V2.0047"></a> ettha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ avihatattā janeti, tāhi vā janitoti puthujjano, kalyāṇo ca so puthujjano cāti kalyāṇaputhujjano, so ādi yesaṃ sotāpannādīnaṃ te kalyāṇaputhujjanādayo. Kalyāṇaggahaṇena cettha andhaputhujjanaṃ nivatteti. Dvidhā hi puthujjanā andhaputhujjano kalyāṇaputhujjanoti. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;</p>
- <p class="gathalast">Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61; a. ni. aṭṭha. 1.1.51);</p>
- <p class="bodytext">Bhadrāya paññāya bhadrāya vimuttiyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Sīlenā</span>tiādīsu <span class="bld">sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Samādhī</span>ti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. <span class="bld">Paññā</span>ti lokiyalokuttarañāṇaṃ. <span class="bld">Vimuttī</span>ti ariyaphalavimutti. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassana</span>nti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Yathāsambhavena cettha yojanā veditabbā. Kalyāṇaputhujjanassa hi sīlādayo tayo eva sambhavanti, ariyānaṃ pana sabbepi sīlādayo. Sāro bhikkhūtipi kalyāṇaputhujjanādayova vuttāti āha <span class="bld">‘‘tehiyeva sīlasārādīhī’’</span>tiādi. Atha vā nippariyāyato khīṇāsavova sāro <a name="M2.0054"></a> bhikkhu nāmāti āha <span class="bld">‘‘vigatakilesapheggubhāvato vā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekhoti āha <span class="bld">‘‘puthujjanakalyāṇakena saddhi’’</span>nti. <span class="bld">Satta ariyā</span>ti cattāro maggaṭṭhā, heṭṭhimā ca tayo phalaṭṭhāti ime satta ariyā. <span class="bld">Tisso sikkhā</span>ti adhisīlādikā tisso sikkhā. Sikkhāsu jātoti vā <span class="bld">sekho</span>. Ariyapuggalo hi ariyāya jātiyā jāyamāno sikkhāsu jāyati, na yoniyaṃ. Sikkhanasīloti vā <span class="bld">sekho,</span> puggalādhiṭṭhānāya vā kathāya sekhassa ayanti anaññasādhāraṇā maggaphalattayadhammā sekhapariyāyena vuttā. <span class="bld">Asekho</span>ti ca yattha sekhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vimuttattā parisuddhā, upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato <a name="V2.0048"></a> etā sikkhāti vattuṃ yuttā, aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayasamaṅgino viya arahattaphalasamaṅgīpi tāsu sikkhāsu jātoti taṃsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekhatte sati sekhassa ayanti, sikkhā sīlaṃ etassāti ca sekhoti vattabbo siyāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘asekho’’ti yathāvuttasekhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphalehi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgī sekhavacanaṃ, na ca sikkhanasīlo, sikkhāsu jātoti ca vattabbataṃ arahati, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekhavacanaṃ sikkhanasīlā, sikkhāsu jātāti ca vattabbataṃ arahanti ‘‘sikkhantīti sekhā’’ti apariyositasikkhānaṃ dassitattā, ‘‘na sikkhatīti asekho’’ti iminā pariyositasikkho dassito, na sikkhāya rahitoti āha – <span class="bld">‘‘sekkhadhamme atikkamma</span> <a name="M2.0055"></a> <span class="bld">…pe… khīṇāsavo asekhoti vuccatī’’</span>ti. Vuddhippattasikkho vā asekhoti etasmiṃ atthe sekhadhammesu eva ṭhitassa kassaci ariyassa asekhabhāvāpattīti arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi atthehi sekhāti katvā taṃsamaṅgino aggamaggaṭṭhassa asekhabhāvo āpannoti? Na, taṃsadisesu tabbohārato. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññākiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekhā aggaphaladhammabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ. Kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti taṃsamaṅgī asekhoti vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbantimena pariyāyenā</span>ti sabbantimena paricchedena. Upasampadākammassa adhikārattā <span class="bld">‘‘pañcavaggakaraṇīye’’</span>ti vuttaṃ. Pañcannaṃ vaggo samūhoti pañcavaggo, pañcaparimāṇayutto vā vaggo pañcavaggo, tena kattabbaṃ kammaṃ <span class="bld">pañcavaggakaraṇīyaṃ. Yāvatikā bhikkhū</span>ti yattakā bhikkhū. <span class="bld">Kammappattā</span>ti kammārahā pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. Upasampadākammassa pañcavaggakaraṇīyattā pañceva bhikkhū kammappattā ettakehipi kammasiddhito, itare chandārahā. <span class="bld">Ñatticatutthenā</span>ti ettha kiñcāpi ñatti sabbapaṭhamaṃ vuccati, tissannaṃ pana anussāvanānaṃ atthabyañjanabhedābhāvato atthabyañjanabhinnā ñatti tāsaṃ catutthāti katvā ‘‘ñatticatuttha’’nti vuccati. Byañjanānurūpameva aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā’’</span>ti vuttaṃ, atthappavattikkamena pana ‘‘ekāya ñattiyā tīhi anussāvanāhī’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Vatthuñattianaussāvanasīmāparisasampattisampannattā</span>ti ettha <span class="bld">vatthū</span>ti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ <a name="V2.0049"></a> antimavatthuṃ ajjhāpannapubbaṃ paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Ūnavīsativassādayo hi terasa puggalā upasampadāya avatthu, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ <span class="bld">vatthusampattisampannaṃ</span> nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext">Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ <span class="bld">vatthuaparāmasanaṃ</span> nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’ti ettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ <span class="bld">saṅghaaparāmasanaṃ</span> nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ <span class="bld">puggalaaparāmasanaṃ</span> <a name="M2.0056"></a> nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ <span class="bld">ñattiaparāmasanaṃ</span> nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ <span class="bld">pacchā ñattiṭṭhapanaṃ</span> nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ <span class="bld">ñattisampattisampannaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni sāvanāya hāpanaṃ akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha <span class="bld">vatthā</span>dīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva, sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva. Atha vā pana kammavācabbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā <span class="bld">sāvanāya hāpanaṃ</span> nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ <span class="bld">akāle sāvanaṃ</span> nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ <span class="bld">anussāvanasampattisampannaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ <span class="bld">sīmāsampattisampannaṃ</span> nāma. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisadosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ <span class="bld">parisasampattisampannaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Upasampadākammavācāsaṅkhātaṃ bhagavato vacanaṃ upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā ṭhānaṃ, yathā ca taṃ kattabbanti bhagavatā anusiṭṭhaṃ, tathā katattā tadanucchavikaṃ yathāvuttaṃ anūnaṃ ñattianussāvanaṃ uppaṭipāṭiyā ca avuttaṃ <span class="bld">ṭhānārahaṃ</span>. Yathā kattabbanti hi bhagavatā vuttaṃ, tathā akate upasampadākammassa kāraṇaṃ na hotīti na taṃ ṭhānārahaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kāraṇārahena satthusāsanārahenā’’</span>ti. Iminā ñattianussāvanasampatti kathitāti veditabbā. ‘‘Samaggena saṅghenā’’ti <a name="V2.0050"></a> iminā pana parisasampatti kathitāva. ‘‘Akuppenā’’ti iminā pārisesato vatthusīmāsampattiyo kathitāti veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana akuppalakkhaṇaṃ ekattha sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">akuppenā</span>ti imassa ‘‘vatthuñattianussāvanasīmāparisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbataṃ upagatenā’’ti attho vutto. Keci pana ‘‘ṭhānārahenātiettha ‘na hatthacchinno pabbājetabbo’tiādi (mahāva. 119) satthusāsanaṃ ṭhāna’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñatticatutthena <a name="M2.0057"></a> kammenā’’ti imasmiṃ adhikāre pasaṅgato āharitvā yaṃ kammalakkhaṇaṃ sabbaaṭṭhakathāsu papañcitaṃ, taṃ yathāāgataṭṭhāneyeva dassetukāmo idha tassa avacane tattha vacane ca payojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhasu upasampadāsu ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādapaṭiggahaṇūpasampadā pañhabyākaraṇūpasampadāti imāhi upasampadāhi upasampannānaṃ lokavajjasikkhāpadavītikkame abhabbattā garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imāsañca tissannaṃ upasampadānaṃ bhikkhunīnaṃyeva anuññātattā ñatticatuttheneva kammena upasampanno gahitoti veditabbo. Tathā hi ehibhikkhūpasampadā antimabhavikānaṃyeva, saraṇagamanūpasampadā parisuddhānaṃ, ovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇūpasampadā mahākassapasopākānaṃ, na ca te bhabbā pārājikādilokavajjaṃ āpajjituṃ, garudhammapaṭiggahaṇādayo ca bhikkhunīnaṃyeva anuññātā, ayañca bhikkhu, tasmā ettha ñatticatutthena upasampannova gahitoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Paṇṇattivajjesu pana sikkhāpadesu aññepi ehibhikkhūpasampadāya upasampannādayo saṅgahaṃ gacchanti. Tepi hi sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjantiyeva. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti ñatticatuttheneva kammena upasampanno kasmā vuttoti? Sabbasikkhāpadavītikkamārahattā sabbakālikattā ca. Ehibhikkhūpasampadādayo hi na sabbasikkhāpadavītikkamārahā asabbakālikā ca. Tathā hi aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthakammūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imā tissoyeva thāvarā, sesā buddhe dharamāneyeva ahesuṃ. Teneva ca <span class="bld">bhikkhunīvibhaṅge</span>pi (pāci. 658) ‘‘tatra yāyaṃ bhikkhunī samaggena ubhatosaṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā bhikkhunī’’ti dūtenūpasampadāya aṭṭhavācikūpasampadāya ca upasampannaṃ antokatvā ubhatosaṅghena ñatticatuttheneva kammena upasampannā bhikkhunī vuttā, na garudhammapaṭiggahaṇūpasampadāya upasampannā tassā upasampadāya pāṭipuggalikabhāvato <a name="V2.0051"></a> asabbakālikattā. Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā hi mahāpajāpatiyā eva anuññātattā pāṭipuggalikāti, tasmā sabbasikkhāpadavītikkamārahaṃ <a name="M2.0058"></a> sabbakālikāya ñatticatutthakammūpasampadāya upasampannameva gahetvā sabbasikkhāpadāni paññattānīti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesu sikkhāpadesu ca ehibhikkhūpasampannādīnampi saṅgaho kathaṃ viññāyatīti? Atthato āpannattā. Tathā hi ‘‘dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā ca, dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti (pari. 322) sāmaññato vuttattā ehibhikkhūpasampannādayopi asañcicca assatiyā acittakaṃ paṇṇattivajjaṃ sahaseyyādiāpattiṃ āpajjantīti atthato āpannanti ayamettha sāro. Yaṃ panettha ito aññathā <span class="bld">kenaci</span> papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niruttivasenā</span>ti nibbacanavasena. <span class="bld">Abhilāpavasenā</span>ti vohāravasena. <span class="bld">Anuppannāya kammavācāyā</span>ti anuppannāya ñatticatutthakammavācāya. <span class="bld">Guṇavasenā</span>ti sīlāditaṃtaṃguṇayogato. Ettha ca bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhūti nibbacanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhitabbā</span>ti āsevitabbā. <span class="bld">Uttama</span>nti visiṭṭhaṃ. Adhisīlādīsu vijjamānesu sīlādīhipi bhavitabbaṃ. Yathā hi omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ ‘‘atichattaṃ atidhajo’’ti vuccati, evamihāpi ‘‘anukkaṭṭhasīlaṃ upādāya adhisīlena bhavitabbaṃ, tathā anukkaṭṭhaṃ cittaṃ paññañca upādāya adhicittena adhipaññāya ca bhavitabba’’nti manasi katvā sīlādiṃ sarūpato vibhāvetukāmo <span class="bld">‘‘katamaṃ panettha sīla’’</span>ntiādimāha. Aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlesveva antogadhattā visuṃ aggahetvā <span class="bld">‘‘pañcaṅgadasaṅgasīla’’</span>nti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarasīla</span>nti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti vuccati. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro<a name="M2.0059"></a>, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlanaṭṭhena sīlanti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aparo <a name="V2.0052"></a> nayo (udā. aṭṭha. 31; itivu. aṭṭha. 97) – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavābhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhāsaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M2.0060"></a> vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttena atthena mokkho cāti <a name="V2.0053"></a> patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā pa-iti pakāre, <span class="bld">atī</span>ti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho.</p>
- <p class="bodytext">Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhetīti attho, patimokkho eva pātimokkho. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkho. Pativattati mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlaṃ <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasīlaṃ,</span> atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo ceva cetanā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhisīlanti vuccatī</span>ti anavasesato kāyikavācasikasaṃvarabhāvato ca maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca pātimokkhasaṃvarasīlaṃ adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlaṃ adhisīlanti vuccati. <span class="bld">Pajjotāna</span>nti ālokānaṃ. Nanu ca paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti, evaṃ sati kasmā ‘‘buddhuppādeyeva pavattati, na vinā buddhuppādā’’ti <a name="M2.0061"></a> niyametvā vuttanti āha – <span class="bld">‘‘na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā’’</span>tiādi. Kiñcāpi paccekabuddhā pātimokkhasaṃvarasampannāgatā honti, na pana tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. ‘‘Imasmiṃ vatthusmiṃ imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī’’ti paññapanaṃ aññesaṃ avisayo, buddhānaṃyeva esa visayo, buddhānaṃ balanti āha – <span class="bld">‘‘buddhāyeva panā’’</span>tiādi. Lokiyasīlassa adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīla’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Na hi taṃ samāpanno bhikkhū</span>ti gahaṭṭhesu sotāpannānaṃ sadāravītikkamasambhavato vuttaṃ. Tathā hi te saputtadārā agāraṃ ajjhāvasanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādāpanaṃ</span> <a name="V2.0054"></a> <span class="bld">samādānañcā</span>ti aññesaṃ samādāpanaṃ sayaṃ samādānañca. <span class="bld">Adhicittanti vuccatī</span>ti maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato adhicittanti vuccati. <span class="bld">Na vinā buddhuppādā</span>ti kiñcāpi paccekabuddhānaṃ vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ hotiyeva, na pana te tattha aññe samādāpetuṃ sakkontīti na tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. Vipassanāpaññāyapi adhipaññatāsādhane ‘‘na vinā buddhuppādā’’ti vacanaṃ imināva adhippāyena vuttanti veditabbaṃ. Lokiyacittassa adhicittatā pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatopi ca maggaphalacittameva adhicitta’’</span>nti āha. <span class="bld">Taṃ pana idha anadhippeta</span>nti iminā aṭṭhakathāvacanena lokiyacittassa vasena adhicittasikkhāpi idha adhippetāti viññāyati. <span class="bld">Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī</span>ti ca iminā lokiyaadhicittaṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti āpannaṃ. Adhipaññāniddese ca ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’ti vatvā ‘‘sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti vuttattā lokiyapaññāvasena adhipaññāsikkhāyapi idhādhippetabhāvo taṃ samāpannassa methunadhammapaṭisevanañca aṭṭhakathāyaṃ anuññātanti viññāyati. Idañca sabbaṃ ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti imāya pāḷiyā na sameti. Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā, na itarāti dīpeti, tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca evamadhippāyo veditabbo – lokiyaadhicittaadhipaññāsamāpannassa tathārūpapaccayaṃ paṭicca ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti citte uppanne tato adhicittato <a name="M2.0062"></a> adhipaññato ca parihāni sambhavatīti taṃ dvayaṃ samāpannena na sakkā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitunti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā. Adhisīlasikkhañhi yāva vītikkamaṃ na karoti, tāva samāpannova hoti. Na hi cittuppādamattena pātimokkhasaṃvarasīlaṃ bhinnaṃ nāma hotīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana lokiyaadhicittato adhipaññato ca parihāyitvāpi bhikkhuno methunadhammapaṭisevanaṃ kadāci bhaveyyāti taṃ dvayaṃ appaṭikkhipitvā maggaphaladhammānaṃ akuppasabhāvattā taṃ samāpannassa bhikkhuno tato parihāyitvā methunadhammapaṭisevanaṃ nāma na kadāci sambhavatīti lokuttarādhicittaadhipaññānaṃyeva paṭikkhepo katoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhantiādinayappavatta</span>nti iminā –</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha katamaṃ kammassakataññāṇaṃ? ‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā <a name="V2.0055"></a> paṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati kammassakataññāṇaṃ. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇa’’nti (vibha. 793) –</p>
- <p class="unindented">Imaṃ vibhaṅgapāḷiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha (vibha. aṭṭha. 793) <span class="bld">atthi dinna</span>ntiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo. <span class="bld">Dinna</span>nti ca deyyadhammasīsena dānaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yiṭṭha</span>nti mahāyāgo, sabbasādhāraṇaṃ mahādānanti attho. <span class="bld">Huta</span>nti pahonakasakkāro adhippeto. <span class="bld">Atthi mātā, atthi pitā</span>ti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattiādīnaṃ phalasambhavo vutto. <span class="bld">Idaṃ vuccatī</span>ti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti jānāti, idaṃ kammassakataññāṇaṃ nāma vuccatīti attho. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ <span class="bld">na sakakammaṃ</span> nāma, tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ <span class="bld">sakakammaṃ</span> nāma. Attano vāpi hotu parassa vā, sabbampi akusalaṃ <span class="bld">na sakakammaṃ</span> <a name="M2.0063"></a> nāma. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Attano vā hotu parassa vā, sabbampi kusalaṃ <span class="bld">sakakammaṃ</span> nāma. Kasmā? Anatthabhañjanato atthajananato ca. Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ sattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. <span class="bld">Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇa</span>nti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tilakkhaṇākāraparicchedaka</span>nti aniccādilakkhaṇattayassa hutvā abhāvādiākārapaacchindanakaṃ. <span class="bld">Adhipaññāti vuccatī</span>ti maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato vipassanāñāṇaṃ adhipaññāti vuccati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anubhoti dvayametaṃ, anubandhati kāraka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);</p>
- <p class="unindented">Evaṃ <a name="V2.0056"></a> atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññā adhipaññātipi vadanti. Lokiyapaññāya adhipaññābhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saha ājīvanti etthāti <span class="bld">sājīvo</span>ti sabbasikkhāpadaṃ vuttanti āha – <span class="bld">‘‘sabbampi…pe… tasmā sājīvanti vuccatī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sikkhāpada</span>nti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ. <span class="bld">Sabhāgavuttino</span>ti samānavuttikā, sadisappavattikāti attho. <span class="bld">Tasmiṃ sikkhatī</span>ti ettha ādheyyāpekkhattā adhikaraṇassa kimādheyyamapekkhitvā ‘‘tasmi’’nti adhikaraṇaṃ niddiṭṭhanti āha – <span class="bld">‘‘taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā’’</span>ti, taṃ sājīvasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi, na sikkhāmī’’ti evaṃ pavattivasena sikkhāpadavisayattā tadādheyyabhūtassa cittassa adhikaraṇaṃ katvāti attho. Nanu ca ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti imassa padabhājanaṃ karontena ‘‘yaṃ sikkhaṃ sājīvañca samāpanno, tadubhayaṃ dassetvā tesu sikkhati, tena <a name="M2.0064"></a> vuccati sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vattabbaṃ siyā, evamavatvā ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti ettakameva kasmā vuttanti antolīnacodanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na kevalañcāyametasmi’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Tassā ca sikkhāyā</span>ti tassā adhisīlasaṅkhātāya sikkhāya. <span class="bld">Sikkhaṃ paripūrento</span>ti</p>
- <p class="bodytext">Sīlasaṃvaraṃ paripūrento, vārittasīlavasena viratisampayuttaṃ cetanaṃ cārittasīlavasena virativippayuttaṃ cetanañca attani pavattentoti attho. <span class="bld">Tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatī</span>ti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti evaṃ vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ avītikkamanto hutvā tasmiṃ yathāvuttasikkhāpade sikkhatīti attho. Sīlasaṃvarapūraṇaṃ sājīvānatikkamanañcāti idameva ca dvayaṃ idha sikkhanaṃ nāmāti adhippāyo. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Sājīvānatikkamato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hoti. Apicettha ‘‘sikkhaṃ paripūrento sikkhatī’’ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito, ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti iminā pana appavattanakālopi. Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti vuccatīti.</p>
- <p class="centered">Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">‘‘Appaccakkhāya <a name="V2.0057"></a> appaccakkhātāyā’’ti ubhayathāpi pāṭho tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vutto. <span class="bld">Dubbalye āvikatepī</span>ti ‘‘yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyya’’ntiādinā dubbalabhāve pakāsitepi. <span class="bld">Sikkhāya pana paccakkhātāyā</span>ti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā sikkhāya paccakkhātāya. Yasmā dirattavacane gahite tena purimapacchimapadāni saṃsiliṭṭhāni honti, na tasmiṃ aggahite, tasmā dirattavacanena byañjanasiliṭṭhatāmattameva payojananti āha <span class="bld">‘‘byañjanasiliṭṭhatāyā’’</span>ti. <span class="bld">Mukhāruḷhatāyā</span>ti yasmā evarūpaṃ vacanaṃ lokassa mukhamāruḷhaṃ, tasmāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjanaṃ</span> <a name="M2.0065"></a> <span class="bld">sampādetī</span>ti tassa visuṃ atthābhāvato vuttamevatthaṃ aññapadena dīpento byañjanaṃ sampādeti. Vuttamevatthaṃ kāraṇena vibhāvento āha <span class="bld">‘‘parivārakapadavirahitañhī’’</span>tiādi. Atthadīpakaṃ padaṃ <span class="bld">atthapadaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhāpaccakkhānassā</span>ti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa. ‘‘Buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu ‘‘evaṃ kho, bhikkhave, dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātā’’ti vuttattā ubhayampi hotīti āha – <span class="bld">‘‘ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī’’</span>ti. Kiñcāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa dubbalyāvikammapadattho na hoti, tathāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vutte sikkhāparipūraṇe dubbalyāvibhāvassapi gamyamānattā ‘‘sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Naṃ sandhāyā</span>ti naṃ atthabhūtaṃ dubbalyāvikammaṃ sandhāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesāvisesa</span>nti ettha yena dubbalyāvikammameva hoti, na sikkhāpaccakkhānaṃ, tattha sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ atthi viseso. Yena pana sikkhāpaccakkhānañceva dubbalyāvikammañca hoti, tattha nevatthi visesoti veditabbaṃ. Kaṭhakicchajīvaneti dhātūsu paṭhitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kicchajīvikappatto’’</span>ti. Ukkaṇṭhanaṃ ukkaṇṭhā, kicchajīvikā, taṃ ito pattoti <span class="bld">ukkaṇṭhito. Ito</span>ti ito ṭhānato, ito vihārato vā. <span class="bld">Etthā</span>ti gantumicchitaṃ padesaṃ vadati. Anabhiratiyā pīḷito vikkhittacitto hutvā sīsaṃ ukkhipitvā uddhaṃmukho ito cito ca olokento āhiṇḍatīti āha <span class="bld">‘‘uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭīyamāno</span>ti ettha aṭṭamiva attānamācarati aṭṭīyatīti aṭṭīyasaddassa antogadhaupamānabhūtakammattā <a name="V2.0058"></a> upameyyabhūtena attanāva sakammakattaṃ, na bhikkhubhāvenāti āha <span class="bld">‘‘bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvenā’’</span>ti. Na hi so bhikkhubhāvaṃ aṭṭamiva ācarati, kiñcarahi attānaṃ tasmā bhikkhubhāvena karaṇabhūtena attānaṃ aṭṭīyamānoti evamettha attho daṭṭhabboti āha <span class="bld">‘‘karaṇatthe upayogavacana’’</span>nti. <span class="bld">Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyā</span>ti ettha pana karaṇattheyeva karaṇavacananti āha – <span class="bld">‘‘yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vutta’’</span>nti. Kattuatthe vā upayogavacanaṃ daṭṭhabbanti āha – <span class="bld">‘‘tena vā bhikkhubhāvenā’’</span>tiādi, tena kattubhūtena bhikkhubhāvenāti attho. Imasmiṃ panatthe aṭṭaṃ karotīti aṭṭīyatīti <a name="M2.0066"></a> aṭṭīya-saddaṃ nipphādetvā tato kammani māna-sadde kate ‘‘aṭṭīyamāno’’ti padasiddhi veditabbā. Tenevāha – <span class="bld">‘‘aṭṭo kariyamāno pīḷiyamāno’’</span>ti. <span class="bld">Jigucchamāno</span>ti iminā pana sambandhe kariyamāne bhikkhubhāvanti upayogatthe eva upayogavacananti āha – <span class="bld">‘‘asuciṃ viya taṃ jigucchanto’’</span>ti, taṃ bhikkhubhāvaṃ jigucchantoti attho. <span class="bld">Sacāha</span>nti sace ahaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccakkhānākārena vuttānī</span>ti ‘‘paccakkheyyaṃ paccakkheyya’’nti vuttattā paccakkhānākārasambandhena vuttāni. <span class="bld">Bhāvavikappākārenā</span>ti ‘‘assaṃ assa’’nti āgatattā yaṃ yaṃ bhavitukāmo, tassa tassa bhāvassa vikappākārena, bhikkhubhāvato aññabhāvavikappākārenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Na ussahāmī</span>ti attano tattha tattha ussahābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Na visahāmī</span>ti ekabhattādīnaṃ asayhabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Na ramāmī</span>ti ‘‘pabbajjāmūlakaṃ natthi me sukha’’nti dasseti. <span class="bld">Nābhiramāmī</span>ti pabbajjāya attano santosābhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni sikkhāpaccakkhānavāre ṭhatvā ayaṃ vinicchayo veditabbo – tattha ‘‘sāmaññā cavitukāmo’’tiādīhi padehi cittaniyamaṃ dasseti. ‘‘Buddhaṃ dhamma’’ntiādīhi padehi khettaniyamaṃ dasseti. Yathā hi loke sassānaṃ ruhanaṭṭhānaṃ ‘‘khetta’’nti vuccati, evamidampi sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānattā ‘‘khetta’’nti vuccati. ‘‘Paccakkhāmi dhārehī’’ti etena kālaniyamaṃ dasseti. ‘‘Vadatī’’ti iminā payoganiyamaṃ dasseti. ‘‘Alaṃ me buddhena, kinnu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādīhi anāmaṭṭhakālavasenapi paccakkhānaṃ hotīti dasseti. ‘‘Viññāpetī’’ti iminā vijānananiyamaṃ dasseti. ‘‘Ummattako sikkhaṃ paccakkhāti, ummattakassa santike sikkhaṃ paccakkhātī’’tiādīhi puggalaniyamaṃ dasseti. ‘‘Ariyakena milakkhassa santike sikkhaṃ paccakkhāti, so ca nappaṭivijānāti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’tiādīhi puggalādiniyame satipi vijānananiyamāsambhavaṃ dasseti<a name="V2.0059"></a>. ‘‘Davāya sikkhaṃ paccakkhāti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’tiādīhi khettādiniyame satipi cittaniyamābhāvena na ruhatīti dasseti. ‘‘Sāvetukāmo na sāveti, apaccakkhātā hoti sikkhā’’ti iminā cittaniyamepi sati payoganiyamābhāvena na ruhatīti <a name="M2.0067"></a> dasseti. ‘‘Aviññussa sāveti, viññussa na sāvetī’’ti etehi cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamepi sati yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti, tasseva savanena ruhati, na aññassāti dasseti. ‘‘Sabbaso vā pana na sāveti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’ti idaṃ pana cittādiniyameneva sikkhā paccakkhātā hoti, na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena appaccakkhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ <span class="bld">cittavasena</span> sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ catuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, assamaṇo, asakyaputtiyoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu ca yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadatopi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā sikkhaṃ paccakkhantassa. Evaṃ <span class="bld">khettavasena</span> sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca ‘‘maṃ dhārehī’’ti ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kinnu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘dhāressasī’’ti vā ‘‘yanūnāhaṃ paccakkheyya’’nti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ <span class="bld">vattamānakālavasena</span> ceva <span class="bld">anāmaṭṭhakālavasena</span> ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Payogo <a name="M2.0068"></a><a name="V2.0060"></a> pana duvidho kāyiko vācasiko. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa. Evaṃ <span class="bld">vācasikapayogeneva</span> paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ <span class="bld">yathāvuttapuggalavasena</span> paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātā hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ <span class="bld">vijānanavasena</span> paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vaseneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. ‘‘Vadatī’’ti vacībhedappayogaṃ dassetvā tadanantaraṃ ‘‘viññāpetī’’ti vuttattā teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanaṃ idhādhippetaṃ, na yena kenaci upāyenāti āha <span class="bld">‘‘teneva vacībhedenā’’</span>ti. <span class="bld">Padapaccābhaṭṭhaṃ katvā</span>ti padaviparāvuttiṃ katvā. Idañca padappayogassa aniyamitattā vuttaṃ. Yathā hi loke ‘‘āhara pattaṃ, pattaṃ āharā’’ti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ diṭṭhaṃ, evamidhāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, paccakkhāmi buddha’’nti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ hotiyevāti adhippāyo. Buddhaṃ paccakkhāmīti atthappadhāno ayaṃ <a name="M2.0069"></a> niddeso, na saddappadhānoti āha <span class="bld">‘‘milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyyā’’</span>ti. Māgadhabhāsato avasiṭṭhā sabbāpi andhadamiḷādibhāsā milakkhabhāsāti veditabbā. Khettapadesu ekaṃ vattukāmo sacepi aññaṃ vadeyya, khettapadantogadhattā paccakkhātāva <a name="V2.0061"></a> hoti sikkhāti dassento āha <span class="bld">‘‘buddhaṃ paccakkhāmīti vattukāmo’’</span>tiādi. Yadipi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattuṃ anicchanto cittena taṃ paṭikkhipitvā aññaṃ vattukāmo puna virajjhitvā tameva vadeyya, tathāpi sāsanato cavitukāmatācitte sati khettapadasseva vuttattā aṅgapāripūrisambhavato hotveva sikkhāpaccakkhānanti veditabbaṃ. <span class="bld">Khettameva otiṇṇa</span>nti sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānabhūtaṃ khettameva otiṇṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paccakkhāmi dhārehī’’ti vattamānakālassa padhānabhāvena vattumicchitattā atītānāgataparikappavacanehi nevatthi sikkhāpaccakkhānanti dassento āha <span class="bld">‘‘sace pana buddhaṃ paccakkhinti vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vadati viññāpetī</span>ti ettha <span class="bld">vadatī</span>ti iminā payogassa niyamitattā ekassa santike attano vacībhedappayogeneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na dūtasāsanādippayogenāti dassento āha <span class="bld">‘‘dūtaṃ vā pahiṇātī’’</span>tiādi. Tattha ‘‘mama sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ kathehī’’ti mukhasāsanavasena ‘‘dūtaṃ vā pahiṇātī’’ti vuttaṃ. Paṇṇe likhitvā pahiṇanavasena <span class="bld">‘‘sāsanaṃ vā pesetī’’</span>ti vuttaṃ. Rukkhādīsu akkharāni likhitvā dassanavasena <span class="bld">‘‘akkharaṃ vā chindatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Hatthamuddāya vā tamatthaṃ ārocetī</span>ti hatthena adhippāyaviññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ. Adhippāyaviññāpako hi hatthavikāro hatthamuddā. Hattha-saddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘na sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī’’tiādīsu (pāci. 618) viya. Tasmā adhippāyaviññāpakena aṅgulisaṅkocādinā hatthavikārena tamatthaṃ ārocetīti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittasampayutta</span>nti paccakkhātukāmatācittasampayuttaṃ. Idāni vijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ niyamitāniyamitavasena dvidhā veditabbanti dassento āha – <span class="bld">‘‘yadi ayameva jānātū’’</span>tiādi. Ayañca vibhāgo ‘‘vadati viññāpetīti ekavisayattā <a name="M2.0070"></a> yassa vadati, tasseva vijānanaṃ adhippetaṃ, na aññassā’’ti iminā nayena laddhoti daṭṭhabbaṃ. Na hi yassa vadati, tato aññaṃ viññāpetīti ayamattho sambhavati. <span class="bld">Soyeva jānātī</span>ti avadhāraṇena tasmiṃ avijānanteyeva aññassa jānanaṃ paṭikkhipati. Tenevāha – <span class="bld">‘‘atha so na jānāti, añño samīpe ṭhito jānāti, apaccakkhātā hoti sikkhā’’</span>ti. Tasmā ‘‘ayameva jānātū’’ti ekaṃ niyametvā ārocite yadipi sopi jānāti aññopi, niyamitassa pana niyamitavasena vijānanasambhavato sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ ‘‘añño mā jānātū’’ti aniyamitattā. <span class="bld">Dvinnampi niyametvā</span>ti idaṃ ‘‘dve vā jānantu eko vā, imesaṃyeva dvinnaṃ ārocemī’’ti evaṃ niyametvā ārocanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ekasmiṃ</span> <a name="V2.0062"></a> <span class="bld">jānantepi dvīsu jānantesupī’’</span>ti. Tasmā ‘‘dveyeva jānantu, eko mā jānātū’’ti evaṃ dvinnaṃ niyametvā ārocite dvīsuyeva jānantesu sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na ekasmiṃ jānanteti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāge</span>ti vissāsike. <span class="bld">Parisaṅkamāno</span>ti ‘‘sace te jāneyyuṃ, maṃ te vāressantī’’ti āsaṅkamāno. <span class="bld">Samayaññū</span>ti sāsanācārakusalo, idha pana tadadhippāyajānanamattenapi samayaññū nāma hoti. Teneva āha – <span class="bld">‘‘ukkaṇṭhito ayaṃ…pe… sāsanato cutoti jānātī’’</span>ti. Tasmā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti imassa atthaṃ ñatvāpi sace ‘‘ayaṃ bhikkhubhāvato cavitukāmo, gihī vā hotukāmo’’ti na jānāti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Sace pana ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vacanassa atthaṃ ajānitvāpi ‘‘ukkaṇṭhito gihī hotukāmo’’ti adhippāyaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Aññasmiṃ khaṇe sotaviññāṇavīthiyā saddaggahaṇaṃ, aññasmiṃyeva ca manoviññāṇavīthiyā tadatthavijānananti āha – <span class="bld">‘‘taṅkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjāna’’</span>nti. Na hi ekasmiṃyeva khaṇe saddasavanaṃ tadatthavijānanañca sambhavati. Tathā hi ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘paṭo’’ti vā kenaci vutte tattha gha-saddaṃ paccuppannaṃ gahetvā ekā sotaviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ ekā manoviññāṇavīthi tameva atītaṃ gahetvā uppajjati. Evaṃ tena vuttavacane yattakāni akkharāni honti, tesu ekamekaṃ akkharaṃ paccuppannamatītañca gahetvā sotaviññāṇavīthiyā manoviññāṇavīthiyā ca uppajjitvā niruddhāya avasāne <a name="M2.0071"></a> tāni akkharāni sampiṇḍetvā akkharasamūhaṃ gahetvā ekā manoviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ ‘‘ayamakkharasamūho etassa nāma’’nti nāmapaññattiggahaṇavasena aparāya manoviññāṇavīthiyā uppajjitvā niruddhāya tadanantaraṃ uppannāya manoviññāṇavīthiyā ‘‘ayametassa attho’’ti pakatiyā tadatthavijānanaṃ sambhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvajjanasamayenā</span>ti bhummatthe karaṇavacanaṃ, atthābhogasamayeti attho. Idāni tameva āvajjanasamayaṃ vibhāvento āha – <span class="bld">‘‘yathā pakatiyā…pe… jānantī’’</span>ti. Teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanassa idhādhippetattā aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti taṃ kaṅkhantassa cirena adhippāyavijānanaṃ aññenapi kenaci upāyantarena sambhavati, na kevalaṃ vacībhedamattenāti āha – <span class="bld">‘‘atha aparabhāge…pe… appaccakkhātā hoti sikkhā’’</span>ti. ‘‘Gihī bhavissāmī’’ti vutte atthabhedo kālabhedo ca hotīti appaccakkhātā hoti sikkhā. ‘‘Dhārehī’’ti hi imassa yo attho kālo ca, na so ‘‘bhavissāmī’’ti etassa. ‘‘Gihī <a name="V2.0063"></a> homī’’ti vutte pana atthabhedoyeva, na kālabhedo ‘‘homī’’ti vattamānakālasseva vuttattā. ‘‘Gihī jātomhi, gihīmhī’’ti etthāpi atthassa ceva kālassa ca bhinnattā appaccakkhātā hoti sikkhā. ‘‘Ajja paṭṭhāyā’’ti idaṃ tathā vuttepi dosabhāvato paripuṇṇaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Dhārehī’’ti atthappadhānattā niddesassa pariyāyavacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘jānāhī’’</span>tiādi. Dhārehi jānāhi sañjānāhi manasi karohīti hi etāni padāni atthato kālato ca abhinnāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Purimāneva cuddasā</span>ti buddhādisabrahmacārīpariyantāni. Hotu bhavatūti idampi paṭikkhepamattamevāti āha <span class="bld">‘‘hotu, pariyattanti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Vaṇṇapaṭṭhāna</span>nti mahāsaṅghikānaṃ buddhaguṇaparidīpakaṃ ekaṃ suttanti vadanti. <span class="bld">Upāligāthāsū</span>ti (ma. ni. 2.76) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dhīrassa <a name="M2.0072"></a> vigatamohassa,</p>
- <p class="gatha2">Pabhinnakhīlassa vijitavijayassa;</p>
- <p class="gatha3">Anīghassa susamacittassa;</p>
- <p class="gatha2">Vuddhasīlassa sādhupaññassa;</p>
- <p class="gatha3">Vesamantarassa vimalassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Akathaṃkathissa tusitassa;</p>
- <p class="gatha2">Vantalokāmisassa muditassa;</p>
- <p class="gatha3">Katasamaṇassa manujassa;</p>
- <p class="gatha2">Antimasārīrassa narassa;</p>
- <p class="gatha3">Anopamassa virajassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṃsayassa kusalassa;</p>
- <p class="gatha2">Venayikassa sārathivarassa;</p>
- <p class="gatha3">Anuttarassa <a name="V2.0064"></a> ruciradhammassa;</p>
- <p class="gatha2">Nikkaṅkhassa pabhāsakassa;</p>
- <p class="gatha3">Mānacchidassa vīrassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nisabhassa appameyyassa;</p>
- <p class="gatha2">Gambhīrassa monappattassa;</p>
- <p class="gatha3">Khemaṅkarassa vedassa;</p>
- <p class="gatha2">Dhammaṭṭhassa saṃvutattassa;</p>
- <p class="gatha3">Saṅgātigassa muttassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāgassa pantasenassa;</p>
- <p class="gatha2">Khīṇasaṃyojanassa muttassa;</p>
- <p class="gatha3">Paṭimantakassa dhonassa;</p>
- <p class="gatha2">Pannaddhajassa vītarāgassa;</p>
- <p class="gatha3">Dantassa nippapañcassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Isisattamassa <a name="M2.0073"></a> akuhassa;</p>
- <p class="gatha2">Tevijjassa brahmappattassa;</p>
- <p class="gatha3">Nhātakassa padakassa;</p>
- <p class="gatha2">Passaddhassa viditavedassa;</p>
- <p class="gatha3">Purindadassa sakkassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ariyassa bhāvitattassa;</p>
- <p class="gatha2">Pattippattassa veyyākaraṇassa;</p>
- <p class="gatha3">Satimato vipassissa;</p>
- <p class="gatha2">Anabhinatassa no apanatassa;</p>
- <p class="gatha3">Anejassa <a name="V2.0065"></a> vasippattassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samuggatassa jhāyissa;</p>
- <p class="gatha2">Ananugatantarassa suddhassa;</p>
- <p class="gatha3">Asitassa hitassa;</p>
- <p class="gatha2">Pavivittassa aggappattassa;</p>
- <p class="gatha3">Tiṇṇassa tārayantassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Santassa bhūripaññassa;</p>
- <p class="gatha2">Mahāpaññassa vītalobhassa;</p>
- <p class="gatha3">Tathāgatassa sugatassa;</p>
- <p class="gatha2">Appaṭipuggalassa asamassa;</p>
- <p class="gatha3">Visāradassa nipuṇassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṇhacchidassa <a name="M2.0074"></a> buddhassa;</p>
- <p class="gatha2">Vītadhūmassa anupalittassa;</p>
- <p class="gatha3">Āhuneyyassa yakkhassa;</p>
- <p class="gatha2">Uttamapuggalassa atulassa;</p>
- <p class="gatha3">Mahato yasaggappattassa;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavato tassa sāvakohamasmī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ upāligahapatinā vuttāsu upālisutte āgatagāthāsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathārutamevā</span>ti yathāvuttameva, pāḷiyaṃ āgatamevāti adhippāyo. Yasmā ‘‘sammāsambuddhaṃ anantabuddhiṃ anomabuddhiṃ bodhipaññāṇa’’nti imāni vaṇṇapaṭṭhāne āgatanāmāni, ‘‘dhīra’’ntiādīni pana upāligāthāsu āgatanāmāni. Tattha bodhi vuccati sabbaññutaññāṇaṃ, taṃ sañjānanahetuttā paññāṇaṃ etassāti <span class="bld">bodhipaññāṇo,</span> bhagavā. Dhiyā paññāya rāti gaṇhāti<a name="V2.0066"></a>, sevatīti vā <span class="bld">dhīro</span>. Samucchinnasabbacetokhīlattā <span class="bld">pabhinnakhīlo</span>. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijayanti vijinissanti cāti vijayā. Ke te? Maccumārakilesamāradevaputtamārā. Te vijitā vijayā etenāti <span class="bld">vijitavijayo,</span> bhagavā. Kilesamāramaccumāravijayeneva panettha abhisaṅkhārakkhandhamārāpi vijitāva hontīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Svākkhāta</span>ntiādīsu (visuddhi. 1.147) sātthasabyañjanakevalaparipuṇṇaparisuddhabrahmacariyassa pakāsanato <span class="bld">svākkhāto</span> dhammo, atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti <span class="bld">svākkhāto</span>. Yathā hi aññatitthiyānaṃ dhammassa attho vipallāsaṃ āpajjati ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ antarāyikattābhāvato, ‘‘niyyānikā’’ti ca vuttadhammānaṃ niyyānikattābhāvato, tena te aññatitthiyā durakkhātadhammāyeva honti, na tathā bhagavato dhammassa attho vipallāsaṃ āpajjati ‘‘ime dhammā antarāyikā niyyānikā’’ti evaṃ vuttadhammānaṃ tathābhāvānatikkamanatoti. Evaṃ tāva pariyattidhammo svākkhāto dhammo.</p>
- <p class="bodytext">Lokuttaradhammo pana nibbānānurūpāya paṭipattiyā paṭipadānurūpassa ca nibbānassa akkhātattā svākkhāto. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Supaññattā <a name="M2.0075"></a> kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296).</p>
- <p class="bodytext">Ariyamaggo cettha antadvayaṃ anupagamma majjhimāpaṭipadābhūtova ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti akkhātattā svākkhāto. Sāmaññaphalāni paṭippassaddhakilesāneva ‘‘paṭippassaddhakilesānī’’ti akkhātattā svākkhātāni. Nibbānaṃ sassatāmatatāṇaleṇādisabhāvameva sassatādisabhāvavasena akkhātattā svākkhātanti evaṃ lokuttaradhammopi svākkhāto.</p>
- <p class="bodytext">Ariyamaggo attano santāne rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena passitabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva <span class="bld">sandiṭṭhiko</span>. Apica navavidho lokuttaradhammo yena yena adhigato hoti, tena tena ariyasāvakena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccakkhañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti <span class="bld">sandiṭṭhiko</span>. Atha vā pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhiyā jayatīti <span class="bld">sandiṭṭhiko</span>. Tathā hettha ariyamaggo sampayuttāya, ariyaphalaṃ kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ visayibhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, tasmā yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ navavidhopi lokuttaradhammo sandiṭṭhiyā jayatīti <a name="V2.0067"></a> sandiṭṭhiko. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti <span class="bld">sandiṭṭhiko</span>. Lokuttaradhammo hi bhāvanābhisamayavasena sacchikiriyābhisamayavasena ca dissamānoyeva vaṭṭabhayaṃ nivatteti, tasmā yathā vatthamarahatīti vatthiko, evaṃ sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko.</p>
- <p class="bodytext">Attano phaladānaṃ sandhāya nāssa āgametabbo kālo atthīti akālo. Yathā hi lokiyakusalassa upapajjaaparāpariyāyetiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Akāloyeva <span class="bld">akāliko,</span> na pañcāhasattāhādibhedaṃ kālaṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phaladoti <a name="M2.0076"></a> vuttaṃ hoti. Atha vā attano phalappadāne vippakaṭṭho dūro kālo patto upanīto assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Ko so? Lokiyo kusaladhammo. Ayaṃ pana samanantaraphaladāyakattā na kālikoti <span class="bld">akāliko</span>. Maggameva hi sandhāya ‘‘akāliko’’ti idaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ehi passa imaṃ dhamma’’nti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti <span class="bld">ehipassiko</span>. Kasmā panesa taṃ vidhiṃ arahatīti? Paramatthato vijjamānattā parisuddhattā ca. Rittamuṭṭhiyañhi hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā atthīti vatvāpi ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ. Kasmā? Avijjamānattā. Vijjamānampi ca gūthaṃ vā muttaṃ vā manuññabhāvappakāsanena cittasampahaṃsanatthaṃ ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ, apica kho naṃ tiṇehi vā paṇṇehi vā paṭicchādetabbameva hoti. Kasmā? Aparisuddhattā. Ayaṃ pana navavidhopi lokuttaradhammo sabhāvato ca vijjamāno vigatavalāhake ca ākāse sampuṇṇacandamaṇḍalaṃ viya paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya ca parisuddho, tasmā vijjamānattā parisuddhattā ca ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko.</p>
- <p class="bodytext">Upanetabboti <span class="bld">opaneyyiko</span>. Ayaṃ panettha vinicchayo – upanayanaṃ upanayo, ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayanaṃ uppādanaṃ arahatīti opaneyyiko. Idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjati, asaṅkhato pana attano citte ārammaṇabhāvena upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko, sacchikiriyāvasena allīyanaṃ arahatīti attho<a name="V2.0068"></a>. Atha vā nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti ariyamaggo upaneyyo, sacchikātabbataṃ upanetabboti phalanibbānadhammo upaneyyo, upaneyyo eva <span class="bld">opaneyyiko</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbehi ugghaṭitaññūādīhi viññūhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabboti <span class="bld">paccattaṃ veditabbo viññūhi</span>. Na hi upajjhāyena bhāvitena maggena saddhivihārikassa kilesā pahīyanti, na so tassa phalasamāpattiyā phāsu viharati, na tena sacchikataṃ nibbānaṃ sacchikaroti, tasmā na esa parassa sīse ābharaṇaṃ viya daṭṭhabbo, attano pana citteyeva daṭṭhabbo, anubhavitabbo viññūhīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhata</span>nti <a name="M2.0077"></a> saṅgamma samāgamma paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā anurūpehi paccayehi akataṃ anibbattitanti asaṅkhataṃ. Natthi ettha matanti <span class="bld">amataṃ,</span> etasmiṃ vā adhigate natthi puggalassa mataṃ maraṇanti amataṃ. Kiñcāpi ettha ‘‘svākkhātaṃ dhammaṃ paccakkhāmī’’tiādinā sabbattha dhamma-saddappayogo dassito, tathāpi dhamma-saddena ayojetvā vutte vevacane na paccakkhānaṃ nāma na hotīti ‘‘svākkhātaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Svākkhātaṃ dhamma’’ntiādinā pana dhamma-saddappayogo svākkhātā-disaddānaṃ dhamma-visesanabhāvadassanatthaṃ katoti veditabbaṃ. <span class="bld">Ekadhammakkhandhassapi nāma</span>nti ettha ‘‘paṭhamadhammakkhandhaṃ dutiyadhammakkhandhaṃ pucchādhammakkhandhaṃ vissajjanādhammakkhandha’’ntiādinā dhammakkhandhanāmāni veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suppaṭipanna</span>nti svākkhāte dhammavinaye yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā suppaṭipannaṃ. Majjhimāya paṭipadāya antadvayaṃ anupagamma paṭipannattā kāyavacīmanovaṅkakuṭilajimhadosappahānāya paṭipannattā ca <span class="bld">ujuppaṭipannaṃ</span>. Ñāyo vuccati nibbānaṃ ariyamaggādīhi ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyatīti katvā, tadatthāya paṭipannattā <span class="bld">ñāyappaṭipannaṃ</span>. Yathā paṭipannā guṇasambhāvanāya parehi kariyamānaṃ paccuṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahanti, tathā paṭipannattā <span class="bld">sāmīcippaṭipannaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yugaḷavasena paṭhamamaggaṭṭho phalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷanti evaṃ cattāri purisayugāni honti. Ettha pana ‘‘catupurisayugaṃ saṅgha’’nti vattabbe ‘‘cattārī’’ti vibhattilopaṃ akatvā niddeso katoti daṭṭhabbaṃ. Cattāri purisayugāni etthāti <span class="bld">catupurisayugo</span>ti hi saṅgho vuccati. <span class="bld">Aṭṭhapurisapuggala</span>nti <a name="V2.0069"></a> purisapuggalavasena eko paṭhamamaggaṭṭho, eko phalaṭṭhoti iminā nayena aṭṭheva purisapuggalā honti. Aṭṭha purisapuggalā etthāti <span class="bld">aṭṭhapurisapuggalo,</span> saṅgho. Ettha ca purisoti vā puggaloti vā ekatthānetāni padāni, veneyyavasena panetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āhuneyya</span>ntiādīsu (visuddhi. 1.156) ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi ānetvā sīlavantesu dātabbānaṃ catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Taṃ āhunaṃ paṭiggahetuṃ yutto tassa mahapphalabhāvakaraṇatoti <span class="bld">āhuneyyo,</span> saṅgho. Atha vā dūratopi āgantvā sabbasāpateyyampi ettha hunitabbanti <a name="M2.0078"></a> āhavanīyo, sakkādīnampi vā āhavanaṃ arahatīti āhavanīyo. Yo cāyaṃ brāhmaṇānaṃ āhavanīyo aggi, yattha hutaṃ mahapphalanti tesaṃ laddhi. Sace hutassa mahapphalatāya āhavanīyo, saṅghova āhavanīyo. Saṅghe hutañhi mahapphalaṃ hoti. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo ca vassasataṃ jantu, aggiṃ paricare vane;</p>
- <p class="gatha2">Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye;</p>
- <p class="gathalast">Sāyeva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. (dha. pa. 107);</p>
- <p class="bodytext">Tadetaṃ nikāyantare ‘‘āhavanīyo’’ti padaṃ idha ‘‘āhuneyyo’’ti iminā padena atthato ekaṃ, byañjanato panettha kiñcimattameva nānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāhuneyya</span>nti ettha pana pāhunaṃ vuccati disāvidisato āgatānaṃ piyamanāpānaṃ ñātimittānaṃ atthāya sakkārena paṭiyattaṃ āgantukadānaṃ. Tampi ṭhapetvā te tathārūpe piyamittādike pāhunake saṅghasseva dātuṃ yuttaṃ, saṅghova taṃ paṭiggahetuṃ yutto. Saṅghasadiso hi pāhunako natthi. Tathā hesa ekabuddhantare vītivatteyeva dissati, abbokiṇṇañca piyamanāpattakarehi sīlādidhammehi samannāgatoti evaṃ pāhunamassa dātuṃ yuttaṃ, pāhunañca paṭiggahetuṃ yuttoti <span class="bld">pāhuneyyo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā, paralokaṃ saddahitvā dātabbadānaṃ. Taṃ dakkhiṇaṃ arahati, dakkhiṇāya vā hito yasmā naṃ mahapphalakaratāya visodhetīti <span class="bld">dakkhiṇeyyo</span>. Ubho hatthe sirasi patiṭṭhāpetvā sabbalokena kariyamānaṃ añjalikammaṃ arahatīti <span class="bld">añjalikaraṇīyo. Anuttaraṃ puññakkhetta</span>nti sabbalokassa asadisaṃ puññaviruhanaṭṭhānaṃ<a name="V2.0070"></a>. Yathā hi rañño vā amaccassa vā sālīnaṃ vā yavānaṃ vā viruhanaṭṭhānaṃ rañño sālikkhettaṃ yavakkhettanti vuccati, evaṃ saṅgho sabbalokassa puññānaṃ viruhanaṭṭhānaṃ. Saṅghaṃ nissāya hi lokassa nānappakārahitasukhasaṃvattanikāni puññāni viruhanti, tasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Etthāpi ‘‘suppaṭipannaṃ saṅgha’’ntiādinā sabbattha saṅgha-saddappayogo suppaṭipannā-disaddānaṃ saṅghavisesanabhāvadassanatthaṃ kato, tasmā ‘‘suppaṭipannaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sikkhāvevacanesu <a name="M2.0079"></a> pana sikkhā-saddaṃ vinā kevalaṃ bhikkhu-saddo bhikkhunī-saddo ca sikkhāya adhivacanaṃ na hotīti <span class="bld">‘‘bhikkhusikkhaṃ bhikkhunīsikkha’’</span>nti vutteyeva sīsaṃ eti, adhisīlādayo pana sikkhā evāti ‘‘adhisīlaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sīsaṃ eti. <span class="bld">Paṭhamaṃ pārājika</span>ntiādinā sikkhāpadānaṃyeva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na āpattīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Upajjhāyavevacanesu upajjhāyo hutvā yo pabbājesi ceva upasampādesi ca, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yo maṃ pabbājesī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yassa mūlenā</span>ti yassa padhānabhāvena kāraṇabhāvena vā. Yassa mūlaṃ padhānabhāvo kāraṇabhāvo vā etissāti <span class="bld">yassamūlikā,</span> pabbajjā upasampadā ca. Mūla-saddassa sāpekkhabhāvepi niccasāpekkhatāya gamakattā taddhitavutti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ācariyavevacanesu pana yo upajjhaṃ adatvā ācariyova hutvā pabbājesi, kammavācācariyo hutvā upasampādesi ca, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yo maṃ pabbājesi, yo maṃ anusāvesī’’</span>ti vuttaṃ. Imehi dvīhi vacanehi pabbajjācariyo ca upasampadācariyo ca dassito. <span class="bld">Yāhaṃ nissāya vasāmī</span>ti nissayācariyaṃ dasseti. <span class="bld">Yāhaṃ uddisāpemī</span>tiādinā pana dhammācariyo vutto. Tattha <span class="bld">uddisāpemī</span>ti pāṭhaṃ uddisāpemi. <span class="bld">Paripucchāmī</span>ti uggahitapāṭhassa atthaṃ paripucchāmi. Saddhivihārikavevacanādīsu ca vuttānusāreneva attho veditabbo. <span class="bld">Tassa mūle</span>ti ettha pana tassa santiketi attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okallako</span>ti khuppipāsādidukkhaparetānaṃ khīṇasukhānaṃ nahānādisarīrapaṭijagganarahitānaṃ kapaṇamanussānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Moḷibaddho</span>ti sikhābaddho omukkamakuṭo vā. Kiñcāpi dvevāciko upāsako paṭhamabodhiyaṃyeva sambhavati, tathāpi tadā labbhamānanāmaṃ gahetvā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘dvevāciko upāsako’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Dvevāciko’’ti idameva <a name="V2.0071"></a> panettha vevacananti daṭṭhabbaṃ, tasmā ‘‘dvevācikoti maṃ dhārehī’’ti ettakepi vutte sīsaṃ eti. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kumārako</span>ti <a name="M2.0080"></a> kumārāvattho ativiya daharasāmaṇero. <span class="bld">Cellako</span>ti tato mahantataro khuddakasāmaṇero. <span class="bld">Ceṭako</span>ti majjhimo. <span class="bld">Moḷigallo</span>ti mahāsāmaṇero. <span class="bld">Samaṇuddeso</span>ti pana avisesato sāmaṇerādhivacanaṃ. <span class="bld">Nigaṇṭhupaṭṭhāko</span>tiādīnipi titthiyasāvakavevacanānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dussīlo</span>ti nissīlo sīlavirahito. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvo. <span class="bld">Asucisaṅkassarasamācāro</span>ti aparisuddhakāyakammāditāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācāro. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyo hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. <span class="bld">Paṭicchannakammanto</span>ti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammanto. <span class="bld">Assamaṇo</span>ti na samaṇo. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya <span class="bld">samaṇapaṭiñño,</span> aseṭṭhacāritāya <span class="bld">abrahmacārī,</span> uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya <span class="bld">brahmacāripaṭiñño,</span> pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā <span class="bld">antopūti,</span> chahi dvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā <span class="bld">avassuto,</span> sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca <span class="bld">kasambujāto. Koṇṭho</span>ti dussīlādhivacanametaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yāni vā panaññānipi atthi buddhavevacanāni vā’’tiādinā yaṃ-saddaparāmaṭṭhānaṃ buddhādivevacanānaṃyeva taṃ-saddena parāmasanaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘tehi ākārehi…pe… buddhādīnaṃ vevacanehī’’</span>ti. Kathaṃ pana tāni ākārādisaddehi voharīyantīti āha <span class="bld">‘‘vevacanāni hī’’</span>tiādi. Saṇṭhānavantānaṃ buddhādīnaṃ saṇṭhānadīpanaṃ tāva hotu, saṇṭhānarahitānaṃ pana dhammasikkhādīnaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānattā eva vā’’</span>ti. Sikkhāpaccakkhānarūpāni hi vevacanāni <span class="bld">‘‘sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānānī’’</span>ti vuccanti. <span class="bld">Evaṃ kho</span>ti ettha <span class="bld">kho</span>ti avadhāraṇatthe nipātoti āha <span class="bld">‘‘evamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Mucchāpareto</span>ti <a name="M2.0081"></a> mucchāya abhibhūto. Vacanatthavijānanasamatthaṃ tiracchānagataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāgamāṇavakassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tihetukapaṭisandhikā</span>ti yebhuyyavasena vuttaṃ. Na hi sabbāpi devatā <a name="V2.0072"></a> tihetukapaṭisandhikāva honti dvihetukānampi sambhavato. <span class="bld">Atikhippaṃ jānantī</span>ti devatānaṃ bhavaṅgaparivāsassa manussānaṃ viya adandhabhāvato vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāgassā</span>ti purisassa. <span class="bld">Visabhāgassā</span>ti mātugāmassa. <span class="bld">Anariyako</span>ti māgadhavohārato añño. <span class="bld">Davā</span>ti sahasā. <span class="bld">Ravā</span>ti virajjhitvā. Aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇanto buddhaṃ paccakkhāmīti bhaṇatīti yojetabbaṃ. Akkharasamayānabhiññatāya vā karaṇasampattiyā abhāvato vā kathetabbaṃ kathetuṃ asakkonto hutvā aññaṃ kathento ravā bhaṇati nāma. Ubhayathāpi aññaṃ bhaṇitukāmassa aññabhaṇanaṃ samānanti āha <span class="bld">‘‘purimena ko viseso’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vācetī</span>ti pāḷiṃ kathento aññaṃ uggaṇhāpento vā vāceti. <span class="bld">Paripucchatī</span>ti pāḷiyā atthaṃ paripucchanto pāḷiṃ paripucchati. <span class="bld">Uggaṇhātī</span>ti aññassa santike pāḷiṃ uggaṇhāti. <span class="bld">Sajjhāyaṃ karotī</span>ti uggahitapāḷiṃ sajjhāyati. <span class="bld">Vaṇṇetī</span>ti pāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇento pāḷiṃ vaṇṇeti. Mahallakassa kiñci ajānanato aviditindriyatāya vā <span class="bld">‘‘potthakarūpasadisassā’’</span>ti vuttaṃ, mattikāya katarūpasadisassāti attho. <span class="bld">Garumedhassā</span>ti ārammaṇesu lahuppavattiyā abhāvato dandhagatikatāya garupaññassa, mandapaññassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sabbaso vā</span>ti iminā ‘‘idaṃ padaṃ sāvessāmi ‘sikkhaṃ paccakkhāmī’’’ti evaṃ pavattacittuppādassa abhāvaṃ dasseti. Yasmā pana asati evarūpe cittuppāde kenaci pariyāyena tathāvidhaṃ vacībhedaṃ katvā sāvanaṃ nāma neva sambhavati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘buddhaṃ paccakkhāmītiādīsu…pe… vacībhedaṃ katvā na sāvetī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Mūlapaññattivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Niddisitabbassā</span>ti <a name="M2.0082"></a> vivaritabbassa pakāsetabbassa. <span class="bld">Kilesehī</span>ti ahirikādīhi kilesehi. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti duṭṭhulla-padato paṭṭhāya. <span class="bld">Tassa kammassā</span>ti methunadhammapaṭisevanasaṅkhātassa kammassa. <span class="bld">Dassana</span>ntiādi vuttanayameva. <span class="bld">Assā</span>ti methunadhammassa.</p>
- <p class="bodytext">Dvīhi dvīhi samāpajjitabbā <span class="bld">dvayaṃdvayasamāpattī</span>ti āha <span class="bld">‘‘dvayena dvayena samāpajjitabbato’’</span>ti. Rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvappattiyā mithunānaṃ idaṃ methunaṃ, methunameva dhammo <span class="bld">methunadhammo</span>ti <a name="V2.0073"></a> āha <span class="bld">‘‘ubhinnaṃ rattāna’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">rattāna</span>nti methunarāgena rattānaṃ. <span class="bld">Sārattāna</span>nti teneva rāgena ativiya rattānaṃ. <span class="bld">Avassutāna</span>nti lokassādamittasanthavavasena uppannamethunarāgena tintānaṃ. <span class="bld">Pariyuṭṭhitāna</span>nti methunarāguppattiyā pariyonaddhacittānaṃ. <span class="bld">Sadisāna</span>nti rattatādīhi sadisānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā ‘‘paṭisevati nāmā’’ti padaṃ mātikāya natthi, tasmā ‘‘paṭisevati nāmāti kasmā uddhaṭa’’nti yo maññati, tassa kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘paṭiseveyyāti ettha…pe… mātikāpada’’</span>nti āha. <span class="bld">Itthiyā nimittenā</span>ti idaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādi viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘maggena gacchatī’’ti vutte ‘‘maggaṃ gacchati, magge vā gacchatī’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘itthiyā nimittena pavesetī’’ti vutte ‘‘itthiyā nimittaṃ paveseti, nimitte vā pavesetī’’ti ayamattho labbhati. Idañca yebhuyyena purisapayogadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nimittaṃ aṅgajāta</span>nti atthato ekaṃ. Pavesanaṃ nāma na bahi chupanamattanti āha <span class="bld">‘‘vātena asamphuṭṭhe allokāse’’</span>ti. Abbhantarañhi pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati, na bahi chupanto. <span class="bld">Abbhantara</span>nti ca pakatiyā sabbaso pihitassa nimittassa vātena asamphuṭṭhokāso vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni sabbathā lesokāsapidahanatthaṃ itthinimitte purisanimitte ca labbhamānaṃ pavesakāle aññamaññaṃ phassārahaṃ padesavisesaṃ vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘itthinimitte cattāri passānī’’</span>tiādimāha. Vātena hi asamphuṭṭhe allokāse yattha katthaci ekenapi padesena chupitvā pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati. <span class="bld">Vemajjha</span>nti yathā cattāri passāni asamphusanto paveseti, evaṃ katavivarassa itthinimittassa heṭṭhimatalaṃ vuccati<a name="M2.0083"></a>, purisanimitte pana <span class="bld">majjha</span>nti aggakoṭiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Uparī</span>ti aggakoṭito uparibhāgappadeso. Idañca majjhena samiñjitvā pavesentassa majjhimapabbasamiñjitaṅguliṃ katthaci pavesentassa aṅguliyā majjhimapabbapiṭṭhisadisaṃ aṅgajātassa uparibhāgavemajjhaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Heṭṭhā pavesento</span>ti itthinimittassa heṭṭhimabhāgena chupantaṃ pavesento. <span class="bld">Majjhena pavesento</span>ti abbhantaratalaṃ chupitvā majjhena pavesento. Katthaci acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa hi natthi pārājikaṃ, dukkaṭaṃ pana hoti chinnasīsavatthusmiṃ vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa viya. <span class="bld">Majjheneva chupantaṃ pavesento</span>ti aggakoṭiyā chupantaṃ pavesento. Majjhimapabbapiṭṭhiyā samiñjitaṅgulinti sambandho. Atha vā samiñjitaṅguliṃ majjhimapabbapiṭṭhiyā pavesento viyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Saṅkocetvā</span>ti nimittamajjhena bhinditvā. <span class="bld">Uparibhāgenā</span>ti saṅkocitassa uparibhāgakoṭiyā. Idāni purisanimittassa heṭṭhā vuttesu chasu ṭhānesu uparīti vuttaṭṭhānantarassa vasena visuṃ cattāri <a name="V2.0074"></a> passāni gahetvā purisanimitte dasadhā ṭhānabhedaṃ dassento <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha. Heṭṭhā pana visuṃ tāni aggahetvā ‘‘cattāri passānī’’ti vacanasāmaññatopi visuṃ visuṃ labbhamānāni ekaccaṃ gahetvā cha ṭhānāni vuttāni. <span class="bld">Tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassā</span>ti ujukaṃ pavesentassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimitte jāta</span>nti attano nimitte jātaṃ. <span class="bld">Cammakhīla</span>nti nimitte uṭṭhitaṃ cammameva. ‘‘Uṇṇigaṇḍo’’tipi vadanti. Nimitte jātampi cammakhīlādi nimittamevāti āha <span class="bld">‘‘āpatti pārājikassā’’</span>ti. ‘‘Upahatakāyappasāda’’nti avatvā <span class="bld">‘‘naṭṭhakāyappasāda’’</span>nti vacanaṃ upādinnabhāvassa natthitādassanatthaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘matacammaṃ vā sukkhapīḷakaṃ vā’’</span>ti. Sati hi upādinnabhāve upahatepi kāyappasāde upahatindriyavatthusmiṃ viya pārājikāpattiyeva siyā, matacammaṃ pana sukkhapīḷakañca anupādinnakaṃ upādinnakeyeva ca pārājikāpatti. Tenevāha <span class="bld">‘‘āpatti dukkaṭassā’’</span>ti. Na ca evaṃ karontassa anāpatti sakkā vattunti dukkaṭaṃ vuttaṃ, itthinimittassa pana naṭṭhepi upādinnabhāve pārājikāpattiyeva. Mate akkhāyite yebhuyyena akkhāyite pārājikāpattivacanato <span class="bld">methunassādenā</span>ti iminā kāyasaṃsaggarāgaṃ nivatteti. Sati hi kāyasaṃsaggarāge saṅghādisesova siyā, bījānipi nimittasaṅkhyaṃ na gacchantīti dukkaṭameva vuttaṃ. ‘‘Nimittena nimittaṃ pavesetī’’ti hi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0084"></a> imissā methunakathāya asabbhirūpattā ‘‘īdisaṃ ṭhānaṃ kathentehi suṇantehi ca evaṃ paṭipajjitabba’’nti anusāsanto <span class="bld">‘‘ayañca methunakathā nāmā’’</span>tiādimāha. Methunakathāya rāgavuddhihetuttā hāsavisayattā ca tadubhayanivattanatthaṃ paṭikūlamanasikārādīsu niyojeti. Paṭikūlamanasikārena hi rāgo nivattati, samaṇasaññādīsu paccupaṭṭhitesu hāso nivattati. <span class="bld">Sattānuddayāyā</span>ti sattānaṃ apāyadukkhādīhi anurakkhaṇatthaṃ. <span class="bld">Lokānukampāyā</span>ti sattalokavisayāya anukampāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhaṃ apidhāyā</span>ti mukhaṃ apidahitvā, yena kenaci pamādena kadāci mandahāso bhaveyya, tadā garuttaṃ kuppeyya, tasmā tādise kāle garubhāvassa avikopanatthaṃ bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā nisīditabbanti adhippāyo. Atha vā <span class="bld">mukhaṃ apidhāyā</span>ti mukhaṃ pidahitvāti attho. Bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā hasamānena na nisīditabbanti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Dantavidaṃsaka</span>nti dante dassetvā vivaritvā cāti attho. <span class="bld">Gabbhitenā</span>ti saṅkocaṃ anāpajjantena, ussāhajātenāti attho. Yadi hi ‘‘īdisaṃ nāma asabbhiṃ kathemī’’ti saṅkocaṃ <a name="V2.0075"></a> āpajjeyya, atthavibhāvanaṃ na siyā, tasmā ‘‘tādisena sammāsambuddhenapi tāva īdisaṃ kathitaṃ, kimaṅgaṃ panāhaṃ kathemī’’ti evaṃ ussāhajātena kathetabbanti adhippāyo. <span class="bld">Satthupaṭibhāgenā</span>ti satthukappena, satthusadisenāti attho.</p>
- <p class="centered">Mūlapaññattivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Anupaññattivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiracchānesu gatāyā</span>ti tiracchānesu uppannāya. Yasmā tiracchānagatā nāma atikhuddakāpi honti, yesaṃ maggesu tilaphalamattampi pavesanaṃ nappahoti, tasmā na sabbāva tiracchānagatitthiyo pārājikavatthubhūtāti pavesanappahonakavasena labbhamānakatiracchānagatitthiyo paricchinditvā dassento <span class="bld">‘‘pārājikavatthubhūtā eva cetthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Apadānaṃ ahimacchā</span>tiādigāthā pārājikavatthūnaṃ heṭṭhimaparicchedadassanatthaṃ porāṇehi ṭhapitā. Tattha <span class="bld">ahī</span>ti jātiniddesena sabbāpi <a name="M2.0085"></a> sappajāti saṅgahitāti āha – <span class="bld">‘‘ahiggahaṇena…pe… dīghajāti saṅgahitā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">gonasā</span>ti sappavisesā, yesaṃ piṭṭhīsu mahantāni maṇḍalāni sandissanti. <span class="bld">Maccha</span>ggahaṇaṃ odakajātiyā upalakkhaṇapadanti āha – <span class="bld">‘‘macchaggahaṇena…pe… odakajāti saṅgahitā’’</span>ti. Teneva maṇḍūkakacchapānaṃ sapādakattepi odakajātikattā saṅgaho kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhasaṇṭhāna</span>nti oṭṭhacammasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Vaṇasaṅkhepaṃ gacchatī</span>ti vaṇasaṅgahaṃ gacchati navasu vaṇamukhesu saṅgahitattāti adhippāyo. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti imassa vasena veditabbaṃ. Tasmiñhi sutte dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharantassa thullaccayaṃ vuttaṃ. Vakkhati ca ‘‘imassa suttassa anulomavasena sabbattha vaṇasaṅkhepe thullaccayaṃ veditabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.66). <span class="bld">Kukkuṭi</span>ggahaṇampi sabbāya pakkhijātiyā upalakkhaṇapadanti āha – <span class="bld">‘‘kukkuṭiggahaṇena…pe… pakkhijāti saṅgahitā’’</span>ti. <span class="bld">Majjāri</span>ggahaṇampi catuppadajātiyā upalakkhaṇapadanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘majjāriggahaṇena…pe… catuppadajāti saṅgahitā’’</span>ti. <span class="bld">Rukkhasunakhā</span> nāma kalandakātipi vadanti. <span class="bld">Maṅgusā</span>ti naṅgulā.</p>
- <p class="bodytext">Parājita-saddo upasaggassa vuddhiṃ katvā ta-kārassa ca ka-kāraṃ katvā <span class="bld">pārājiko</span>ti niddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘pārājikoti parājito’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Katthaci āpattī</span>ti ‘pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā’tiādīsu <a name="V2.0076"></a> (pārā. 384, 391), <span class="bld">katthaci sikkhāpada</span>nti idaṃ pana disvā jānitabba’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Parājayatīti pārājikaṃ, pārājikāti ca kattusādhanena pārājika-saddena sikkhāpadaṃ āpatti ca vuccatīti dassento āha <span class="bld">‘‘yo taṃ atikkamatī’’</span>tiādi. Puggalo pana kammasādhanena pārājika-saddena vuccatīti dassento āha <span class="bld">‘‘puggalo yasmā parājito’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etameva hi atthaṃ sandhāyā</span>ti ‘‘taṃ āpattiṃ āpanno puggalo parājito hoti parājayamāpanno’’ti etamatthaṃ sandhāya. <span class="bld">Cuto paraddho</span>tiādinā hi taṃ āpattiṃ āpannapuggalo cuto hoti parājito parājayaṃ āpannoti ayamattho viññāyati, na pana puggalo pārājiko nāma hotīti etamatthaṃ sandhāyāti evamattho gahetabbo. Na hi <span class="bld">parivāre</span>pi gāthā puggalavuttipārājikasaddanibbacanadassanatthaṃ vuttā <a name="M2.0086"></a> āpattivuttīnaṃ pārājikā-disaddānaṃ nibbacanavibhāgappasaṅge vuttattā. Ayañhi parivāragāthāya attho (pari. aṭṭha. 339) – yadidaṃ puggalāpattisikkhāpadapārājikesu āpattipārājikaṃ nāma vuttaṃ, taṃ āpajjanto puggalo yasmā parājito parājayamāpanno saddhamā cuto paraddho bhaṭṭho niraṅkato ca hoti, anīhaṭe tasmiṃ puggale puna uposathapavāraṇādibhedo saṃvāso natthi, <span class="bld">tenetaṃ iti vuccati</span> tena kāraṇena etaṃ āpattipārājikaṃ iti vuccatīti. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yasmā parājito hoti etena, tasmā etaṃ pārājikanti vuccatīti. <span class="bld">Paribhaṭṭho</span>ti sāsanato bhaṭṭho, parihīnoti attho. <span class="bld">Chinno</span>ti antarā khaṇḍito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhiṃ yojanāyā</span>ti padayojanāya saddhiṃ. <span class="bld">Catubbidhaṃ saṅghakamma</span>nti apalokanādivasena catubbidhaṃ kammaṃ. <span class="bld">Sīmāparicchinnehī</span>ti ekasīmāpariyāpannehi. <span class="bld">Pakatattā</span> nāma pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. <span class="bld">Pañcavidhopī</span>ti nidānuddesādivasena pañcavidhopi. Nahāpitapubbakānaṃ viya odhisaanuññātaṃ ṭhapetvā avasesaṃ sabbampi sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi anatikkamanīyattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Sama</span>nti saddhiṃ, ekappahārena vā. <span class="bld">Sikkhitabbabhāvato</span>ti anatikkamanavasena uggahaparipucchādinā ca sikkhitabbabhāvato. Sāmaññasikkhāpadesu ‘‘idaṃ tayā na sikkhitabba’’nti evaṃ abahikātabbato <span class="bld">‘‘na ekopi tato bahiddhā sandissatī’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ taṃ vuttanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Na kevalaṃ itthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthū</span>ti iminā kevalaṃ itthiyā eva nimittaṃ <a name="V2.0077"></a> pārājikavatthu na hoti, atha kho ubhatobyañjanakapaṇḍakapurisānampi nimittaṃ pārājikavatthūti dasseti. <span class="bld">Na ca manussitthiyā evā</span>ti iminā pana manussitthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthu na hoti, amanussitthitiracchānagatitthiamanussubhatobyañjanakādīnampi nimittaṃ pārājikavatthūti dasseti. <span class="bld">‘‘Vatthumeva na hotī</span>ti amanussitthipasaṅgena āgataṃ suvaṇṇarajatādimayaṃ paṭikkhipatī’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya na dissati. Na hi ito pubbe amanussitthiggahaṇaṃ kataṃ atthi, yena tappasaṅgo siyā. Idāneva hi ‘‘tisso itthiyo’’tiādinā amanussitthiggahaṇaṃ kataṃ, na ca amanussitthiggahaṇena suvaṇṇarajatādimayānaṃ <a name="M2.0087"></a> pasaṅgo yutto. Manussāmanussatiracchānajātivasena tividhā katvā pārājikavatthubhūtasattānaṃ niddesena suvaṇṇarajatādimayānaṃ pasaṅgassa nivattitattā. Tathā hi itthipurisādīsu manussāmanussādīsu vā kañci anāmasitvā avisesena ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ettakameva mātikāyaṃ vuttaṃ. Tassa padabhājane ca ‘‘paṭisevati nāmā’’ti mātikaṃ padaṃ uddharitvā ‘‘yo nimittena nimittaṃ aṅgajātena aṅgajātaṃ antamaso tilaphalamattampi paveseti, eso paṭisevati nāmā’’ti paṭisevanākārova dassito, na pana pārājikavatthubhūtanimittanissayā manussāmanussatiracchānagatā itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanakā niyametvā dassitā, tasmā ‘‘itthiyā eva nu kho nimittaṃ pārājikavatthu, udāhu aññesampī’’ti evamādi sandeho siyā, nimittavohāro ca suvaṇṇarajatādimayarūpakesu ca labbhatiyeva. Teneva <span class="bld">vinītavatthūsu</span> (pārā. 71) ‘‘lepacittassa nimittaṃ aṅgajātena chupi, dārudhītalikāya nimittaṃ aṅgajātena chupī’’ti vuttaṃ, tasmā nimittasāmaññato ‘‘suvaṇṇarajatādimayānampi nimittaṃ pārājikavatthu hoti, na hotī’’ti kassaci āsaṅkā siyā. Teneva ‘‘lepacittādivatthūsu tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tasmā tadāsaṅkānivattanatthaṃ pārājikavatthubhūtasattaniyamanatthañca jātivasena manussāmanussādito tidhā katvā pārājikavatthubhūte satte bhagavā vibhajitvā dasseti, tasmā ‘‘vatthumeva na hotī’’ti nimittasāmaññato pasaṅgāgataṃ suvaṇṇarajatādimayānaṃ nimittaṃ paṭikkhipatīti vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo magge</span>ti bhummatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘tīsu maggesūti attho veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ sabbatthā</span>ti iminā ‘‘dve magge’’ti etthāpi dvīsu maggesūti attho veditabboti atidissati.</p>
- <p class="centered">Anupaññattivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Assā</span>ti <a name="V2.0078"></a> ākhyātikapadanti tassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘assāti puggalaṃ parāmasitvā hotīti <a name="M2.0088"></a> vacanaseso dassito’’tipi atthavikappo dassito, na so sundarataro. Yadi hi vacanaseso adhippeto siyā, ‘‘hotī’’ti vattabbaṃ, teneva aññasmiṃ atthavikappe hotīti vacanaseso kato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Sādiyantassevā</span>ti ettha sādiyanaṃ nāma sevetukāmatācittassa upaṭṭhāpananti āha <span class="bld">‘‘paṭisevanacittasamaṅgissā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Paṭipakkhaṃ atthayantī</span>ti sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipakkhaṃ dussīlabhāvaṃ atthayantī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Attano veripuggalassa pana paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ atthayanti gavesantīti evamettha attho daṭṭhabbo. Paccatthikā hi attano veriṃ nāsetukāmā tassa paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ attano sahāyabhāvamupagacchantaṃ icchanti. Rājapaccatthikādīnaṃ upari vakkhamānattā tadanurūpavasena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhikkhū eva paccatthikā bhikkhupaccatthikā’’</span>ti āha. ‘‘Bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikā’’ti evaṃ pana vuccamāne bhikkhussa paccatthikā rājādayopi ettheva saṅgayhantīti rājapaccatthikādayo visuṃ na vattabbā siyuṃ, aññattha pana bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikāti ayamattho labbhateva ‘‘sāsanapaccatthikā’’ti yathā. <span class="bld">Issāpakatā</span>ti paresaṃ lābhasakkārādiasahanalakkhaṇāya issāya abhibhūtā. <span class="bld">Nipparipphanda</span>nti paripphandavirahitaṃ, yathā calituṃ parivattituṃ na sakkoti, tathā gahetvāti attho. <span class="bld">Sampayojentī</span>ti vaccamaggena saddhiṃ yojenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ khaṇe</span>ti tasmiṃ pavesanakkhaṇe, aggato yāva mūlā pavesanakālo ‘‘pavesanakkhaṇo’’ti vuccati. Sādiyanaṃ nāma sevanacittassa uppādananti āha <span class="bld">‘‘sevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Paviṭṭhakāle</span>ti aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ, tattakaṃ anavasesato paviṭṭhakāle. Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakālo <span class="bld">ṭhitaṃ</span> nāma. Aṭṭhakathāyaṃ pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyamato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sukkavissaṭṭhisamaye’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uddharaṇaṃ</span> nāma yāva aggā nīharaṇakāloti āha – <span class="bld">‘‘nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Aṅgārakāsu</span>nti aṅgārarāsiṃ. Evarūpe kāle asādiyanaṃ nāma na sabbesaṃ visayoti āha <span class="bld">‘‘imañhi evarūpaṃ āraddhavipassaka’’</span>ntiādi<a name="M2.0089"></a>. <span class="bld">Ekādasahi aggīhī</span>ti rāgadosamohajātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsasaṅkhātehi ekādasahi aggīhi. Rāgādayo hi anuḍahanaṭṭhena ‘‘aggī’’ti vuccanti. Te hi yassa santi<a name="V2.0079"></a>, taṃ niḍahanti, mahāpariḷāhā ca honti dunnibbāpayā ca. Bhagavatā ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho icchitoyevāti āha – <span class="bld">‘‘paccatthikānañcassa manorathavighātaṃ karonto’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti asādiyantassa yathāvuttaguṇasamaṅgissa.</p>
- <p class="centered">Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59-60"></a><span class="paranum">59-60</span>. Akkhāyitanimittā akkhāyita-saddena vuttā uttarapadalopenāti āha <span class="bld">‘‘soṇasiṅgālādīhi akkhāyitanimitta’’</span>nti. Akkhāyitaṃ nimittaṃ yassā sā <span class="bld">akkhāyitanimittā</span>. ‘‘Jāgaranti’’ntiādi visesanarahitattā <span class="bld">‘‘suddhikacatukkānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samānācariyakā therā</span>ti ekācariyassa pāṭhakantevāsikā. <span class="bld">Mahābhaye</span>ti brāhmaṇatissabhaye. Gaṅgāya aparabhāgo <span class="bld">aparagaṅgaṃ</span>. <span class="bld">Vata re</span>ti garahatthe nipāto. Avissajjantena kiṃ kattabbanti āha <span class="bld">‘‘niccakālaṃ sotabba’’</span>ntiādi. <span class="bld">Evaṃ vinayagarukāna</span>nti iminā upari tehi vuccamānavinicchayassa garukaraṇīyatāya kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabbaṃ pariyādiyitvā</span>ti sabbaṃ pārājikakkhettaṃ anavasesato gahetvā. <span class="bld">Sotaṃ chinditvā</span>ti pārājikakkhette vītikkamasotaṃ chinditvā. Apaññattabhāvato yuttiabhāvato ca <span class="bld">‘‘pārājikacchāyā panettha na dissatī’’</span>ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘upaḍḍhakkhāyitabhāvassa dubbinicchayattā tattha pārājikaṃ na paññapesī’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, na ca dubbinicchayatā apaññattikāraṇaṃ yebhuyyakkhāyitādīsupi dubbinicchayabhāvassa samānattā. Upaḍḍhakkhāyitato hi kiñcideva adhikaṃ ūnaṃ vā yadi khāyitaṃ siyā, tampi yebhuyyena khāyitaṃ akkhāyitanti saṅkhyaṃ gacchatīti upaḍḍhakkhāyitamiva yebhuyyakkhāyitādīnipi dubbinicchayāneva. Apica upaḍḍhakkhāyitaṃ yadi sabhāvato <a name="M2.0090"></a> pārājikakkhettaṃ siyā, na tattha bhagavā dubbinicchayanti pārājikaṃ na paññapeti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni therena katavinicchayameva upatthambhetvā aparampi tattha kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Nimitte appamattikāpi maṃsarāji sace avasiṭṭhā hoti, taṃ <span class="bld">yebhuyyakkhāyita</span>meva hoti, tato paraṃ pana sabbaso khāyite nimitte dukkaṭamevāti dassento āha <span class="bld">‘‘tato paraṃ thullaccayaṃ natthī’’</span>ti. Atha vā <span class="bld">yebhuyyena khāyitaṃ</span> nāma vaccamaggapassāvamaggamukhānaṃ catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāse atikkamma yāva tatiyakoṭṭhāsassa pariyosānā <a name="V2.0080"></a> khāditaṃ, tato paraṃ pana tatiyakoṭṭhāsaṃ atikkamma yāva catutthakoṭṭhāsassa pariyosānā khāditaṃ dukkaṭavatthūti veditabbaṃ. <span class="bld">Matasarīrasmiṃyeva veditabba</span>nti ‘‘mataṃ yebhuyyena akkhāyita’’ntiādivacanato. <span class="bld">‘‘Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyita</span>ntiādi sabbaṃ jīvamānakasarīrameva sandhāya vutta’’nti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade</span> vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘taṃ vīmaṃsitvā gahetabba’’nti likhitaṃ. Kimettha vīmaṃsitabbaṃ jīvamānakasarīrasseva adhikatattā matasarīre labbhamānassa vinicchayassa visuṃ vakkhamānattā ca. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyampi</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) –</p>
- <p class="indent">‘‘Jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati, tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhikaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhīlaṃ vā pavesentassapi sevanacitte sati pārājikaṃ, naṭṭhakāyappasādaṃ sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ. Sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito, tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasena thullaccaya’’nti –</p>
- <p class="unindented">Jīvamānakasarīrasmiṃyeva yathāvuttavinicchayo dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso khāyita</span>nti nimittappadese bahiṭṭhitaṃ chavicammaṃ sabbaso chinditvā soṇasiṅgālādīhi khāyitasadisaṃ kataṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘chavicammaṃ natthī’’</span>ti. Nimittamaṃsassa pana abbhantare chavicammassa ca vijjamānattā <span class="bld">‘‘nimittasaṇṭhānaṃ paññāyatī’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘pavesanaṃ jāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Nimittasaṇṭhānaṃ pana</span> <a name="M2.0091"></a> <span class="bld">anavasesetvā</span>ti nimittākārena ṭhitaṃ chavicammamaṃsādiṃ anavasesetvā. Jīvamānakasarīre labbhamānavisesaṃ dassetvā idāni matasarīre labbhamānavisesaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘matasarīre panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manussānaṃ jīvamānakasarīre</span>tiādinā pana akkhiādayopi vaṇasaṅgahaṃ gacchantīti vaṇena ekaparicchedaṃ katvā akkhiādīsupi thullaccayaṃ vuttaṃ. Tesañca vaṇasaṅgaho ‘‘navadvāro mahāvaṇo’’ti (mi. pa. 2.6.1) evamādisuttānusārena veditabbo. Tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ pana aṭṭhakathāppamāṇena gahetabbaṃ. Yathā hi manussāmanussatiracchānagatesu vaccamaggapassāvamaggamukhānaṃ pārājikavatthubhāve nānākaraṇaṃ natthi, evaṃ akkhiādīnampi thullaccayādivatthubhāve ninnānākaraṇena bhavitabbaṃ. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena <a name="V2.0081"></a> amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 66) sāmaññato vuttaṃ, na pana ‘‘manussāna’’nti visesanaṃ atthi. Yadi ca tiracchānagatānaṃ vaṇesu thullaccayena na bhavitabbaṃ, pataṅgamukhamaṇḍūkassa mukhasaṇṭhāne vaṇasaṅkhepato thullaccayaṃ na vattabbaṃ, vuttañca, tasmā aṭṭhakathācariyā evettha pamāṇaṃ. Bhagavato adhippāyaññuno hi aṭṭhakathācariyā. Teneva vuttaṃ ‘‘buddhena dhammo vinayo ca vutto, yo tassa puttehi tatheva ñāto’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.). <span class="bld">Manussāna</span>nti itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanakānaṃ sāmaññato vuttaṃ. <span class="bld">Vatthikosesū</span>ti vatthipuṭesu purisānaṃ aṅgajātakosesu. Matasarīraṃ yāva uddhumātakādibhāvena kuthitaṃ na hoti, tāva allasarīranti veditabbaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahatī</span>ti ettha pārājikavatthubhāvaṃ thullaccayavatthubhāvañca vijahatīti attho veditabbo. Matānaṃ tiracchānagatānanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Methunarāgena vatthikosaṃ pavesentassa thullaccayaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘patthikosaṃ appavesento’’</span>ti. <span class="bld">Itthiyā appavesento</span>ti itthiyā nimittaṃ appavesento. <span class="bld">Appavesento</span>ti ca pavesanādhippāyassa abhāvaṃ dasseti. Pavesanādhippāyena bahi chupantassa pana methunassa pubbapayogattā dukkaṭeneva bhavitabbaṃ. <span class="bld">Nimittena nimittaṃ chupati, thullaccaya</span>nti idaṃ ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti <a name="M2.0092"></a> (mahāva. 252) imassa suttassa vasena vuttaṃ. Tattha ca kesañci aññathāpi atthavikappassa vidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādimāha. Tattha kiñcāpi ‘‘katvā mahāaṭṭhakathaṃ sarīra’’nti (pārā. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) vuttaṃ, tathāpi sesaaṭṭhakathāsu ‘‘methunarāgena mukhenā’’ti vacanassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṅgajātenā’’ti avuttattā <span class="bld">‘‘avisesenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni mahāaṭṭhakathaṃ pāḷiyā saṃsanditvā dassento <span class="bld">‘‘yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāya’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Itarathā hi dukkaṭaṃ siyā</span>ti pakatimukhena chupantassa visāṇādiggahaṇe viya dukkaṭaṃ siyā. Evaṃ mahāaṭṭhakathaṃ pāḷiyā saṃsanditvā idāni tattha kesañci aññathā atthavikappaṃ dassento <span class="bld">‘‘keci panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Saṅghādiseso</span>ti kāyasaṃsaggasikkhāpadena saṅghādiseso. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti methunarāgeneva. ‘‘Nimittamukhenā’’ti vuttattā tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ methunarāgena pakatimukhena chupantassa dukkaṭanti veditabbaṃ. <span class="bld">Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭa</span>nti nimittamukhena vā pakatimukhena vā kāyasaṃsaggarāgena chupantassa dukkaṭameva.</p>
- <p class="centered">Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Santhatacatukkabhedakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61-2"></a><span class="paranum">61-2</span>. <span class="bld">Paṭipannakassā</span>ti <a name="V2.0082"></a> āraddhavipassakassa. <span class="bld">Upādinnaka</span>nti kāyindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Upādinnakena phusatī</span>ti upādinnakena phusīyati ghaṭṭīyatīti evaṃ kammani ya-kāralopena attho veditabbo. Atha vā evaṃ karonto kiñci upādinnakaṃ upādinnakena na phusati na ghaṭṭetīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Lesaṃ oḍḍessantī</span>ti lesaṃ samuṭṭhāpessanti, parikappessantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Santhatādibhedehi bhinditvā</span>ti santhatādivisesanehi visesetvā, santhatādīhi catūhi yojetvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santhatāyā</span>ti ekadese samudāyavohāro ‘‘paṭo daḍḍho’’tiādīsu viya. Tathā hi paṭassa ekadesepi daḍḍhe ‘‘paṭo daḍḍho’’ti voharanti<a name="M2.0093"></a>, evaṃ itthiyā vaccamaggādīsu kismiñci magge santhate itthī ‘‘santhatā’’ti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘santhatā nāmā’’</span>tiādi. Vatthādīni anto appavesetvā bahi ṭhapetvā bandhanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘paliveṭhetvā’’</span>ti vuttaṃ. Ekadese samudāyavohāravaseneva bhikkhupi ‘‘santhato’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘santhato nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yattake paviṭṭhe</span>ti tilaphalamatte paviṭṭhe. Akkhiādimhi santhatepi yathāvatthukamevāti āha <span class="bld">‘‘thullaccayakkhette thullaccayaṃ, dukkaṭakkhette dukkaṭameva hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭa</span>nti itthinimittassa anto khāṇuṃ pavesetvā samatalaṃ atirittaṃ vā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ pavesābhāvato. Sace pana īsakaṃ anto pavisitvā ṭhitaṃ khāṇukameva aṅgajātena chupati, pārājikameva. <span class="bld">Tassa tala</span>nti veḷunaḷādikassa antotalaṃ. Vinītavatthūsu ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu sīvathikaṃ gantvā chinnasīsaṃ passitvā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesesi. Tassa kukkuccaṃ ahosi…pe… anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā tassa suttassa anulomato <span class="bld">‘‘ākāsagatameva katvā pavesetvā nīharati, dukkaṭa’’</span>nti (pārā. 73) vuttaṃ. <span class="bld">Bahiddhā khāṇuke</span>ti antopavesitaveṇupabbādikassa bahi nikkhantakhāṇuke. Methunarāgena indriyabaddhaānindriyabaddhasantānesu yattha katthaci upakkamantassa na sakkā anāpattiyā bhavitunti <span class="bld">‘‘dukkaṭamevā’’</span>ti vuttaṃ. Teneva vinītavatthumhi aṭṭhikesu upakkamantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Santhatacatukkabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rājapaccatthikādicatukkabhedakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Sāmaññajotanāya <a name="V2.0083"></a> pakaraṇato visesavinicchayoti āha <span class="bld">‘‘dhuttāti methunupasaṃhitakhiḍḍāpasutā’’</span>tiādi. Idāni sāmaññatopi atthasambhavaṃ dassento <span class="bld">‘‘itthidhuttasurādhuttādayo vā’’</span>ti āha. <span class="bld">Hadaya</span>nti hadayamaṃsaṃ.</p>
- <p class="centered">Sabbākārena catukkabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Āpattānāpattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Paṭiññākaraṇaṃ</span> <a name="M2.0094"></a> <span class="bld">natthī</span>ti pucchitabbābhāvato. Na hi dūsako ‘‘kena cittena vītikkamaṃ akāsi, jānitvā akāsi, udāhu ajānitvā’’ti evaṃ pucchāya arahati. <span class="bld">Tatthevā</span>ti vesāliyaṃ mahāvane eva. <span class="bld">Sabbaṅgagata</span>nti ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca udakamiva telabindu avasesasabbasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Sarīrakampādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena akkhīnaṃ pītavaṇṇādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pittakosake ṭhita</span>nti hadayapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakīkosasadise pittakose ṭhitaṃ. <span class="bld">Kupite</span>ti pittakosato calitvā bahi nikkhante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭhacitto</span>ti vissaṭṭhapakaticitto. <span class="bld">Yakkhummattako</span>ti yakkhā kira yassa cittaṃ khipitukāmā honti, tassa setamukhaṃ nīlodaraṃ surattahatthapādaṃ mahāsīsaṃ pajjalitanettaṃ bheravaṃ vā attabhāvaṃ nimminitvā dassenti, bheravaṃ vā saddaṃ sāventi, kathentasseva vā mukhena hatthaṃ pakkhipitvā hadayamaṃsaṃ maddanti, tena so satto ummattako hoti khittacitto. Tenevāha <span class="bld">‘‘bheravāni vā ārammaṇāni dassetvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">bheravānī</span>ti dassanamatteneva sattānaṃ bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetuṃ samatthāni. <span class="bld">Niccameva ummattako hotī</span>ti yassa pittakosato pittaṃ calitvā bahi nikkhantaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana pittaṃ calitvā pittakoseyeva ṭhitaṃ hoti bahi anikkhantaṃ, so antarantarā saññaṃ paṭilabhati, na niccameva ummattako hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Ñatvā</span>ti saññāpaṭilābhena jānitvā. <span class="bld">Adhimattāyā</span>ti adhikappamāṇāya.</p>
- <p class="centered">Āpattānāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakiṇṇaka</span>nti <a name="V2.0084"></a> vomissakanayaṃ. <span class="bld">Samuṭṭhāna</span>nti uppattikāraṇaṃ. <span class="bld">Kiriyā</span>tiādi nidassanamattaṃ, akiriyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Vedanāyā</span>ti sahayoge karaṇavacanaṃ, vedanāya saha kusalañcāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sabbasaṅgāhakavasenā</span>ti <a name="M2.0095"></a> sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena. <span class="bld">Cha sikkhāpadasamuṭṭhānānī</span>ti kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni. Āpattiyeva hi sikkhāpadasīsena vuttā. Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā honti, na sikkhāpadassa, imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti, pañcasamuṭṭhānā āpatti nāma natthi. Tattha <span class="bld">ekasamuṭṭhānā</span> catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti, na aññena. <span class="bld">Dvisamuṭṭhānā</span> paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. <span class="bld">Tisamuṭṭhānā</span> paṭhamehi ca tīhi, pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. <span class="bld">Catusamuṭṭhānā</span> paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. <span class="bld">Chasamuṭṭhānā</span> chahipi samuṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhāpadaṃ nāma atthi chasamuṭṭhāna</span>nti etthāpi sikkhāpadasīsena āpatti vuttāti veditabbā. Teneva vakkhati ‘‘sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati, sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsu desanā āruḷhā’’ti. Kāyādīhi chahi samuṭṭhānaṃ uppatti, cha vā samuṭṭhānāni etassāti <span class="bld">chasamuṭṭhānaṃ</span>. <span class="bld">Atthi catusamuṭṭhāna</span>nti kāyo kāyavācā kāyacittaṃ kāyavācācittanti imāni cattāri, vācā kāyavācā vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā cattāri samuṭṭhānāni etassāti catusamuṭṭhānaṃ. <span class="bld">Atthi tisamuṭṭhāna</span>nti kāyo vācā kāyavācāti imāni tīṇi, kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā tīṇi samuṭṭhānāni etassāti tisamuṭṭhānaṃ. Dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca samuṭṭhānasīsavasena dassento <span class="bld">‘‘atthi kathinasamuṭṭhāna’’</span>ntiādimāha. Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0096"></a><a name="V2.0085"></a> ‘‘atthi chasamuṭṭhāna’’nti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Atthi catusamuṭṭhāna’’nti iminā pana addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ. ‘‘Atthi tisamuṭṭhāna’’nti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti, idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ. ‘‘Atthi kathinasamuṭṭhāna’’ntiādinā pana avasesasamuṭṭhānasīsena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti. Tathā hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ kathinasamuṭṭhānanti vuccati. Yaṃ paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti, idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ, samanubhāsanasamuṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ. Ādi-saddasaṅgahitesu pana paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorivuṭṭhāpanasamuṭṭhānesu yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti, idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti, idaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ samuṭṭhānasīsena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassento <span class="bld">‘‘tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhātī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kiñcī</span>ti sikkhāpadasīsena āpattiṃ vadati. Tasmā yā kāyena vā vācāya vā pathavīkhaṇanādīsu viya vītikkamaṃ karontassa hoti, ayaṃ <span class="bld">kiriyato samuṭṭhāti</span> nāma. Yā kāyavācāya kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti viya, ayaṃ <span class="bld">akiriyato samuṭṭhāti</span> nāma. Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇāpatti viya, ayaṃ <span class="bld">kiriyākiriyato samuṭṭhāti</span> nāma. Yā siyā karontassa ca siyā akarontassa ca hoti rūpiyapaṭiggahaṇāpatti viya, ayaṃ <span class="bld">siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti</span> nāma. Yā siyā karontassa ca siyā karontassa ca akarontassa ca hoti kuṭikārāpatti viya, ayaṃ <span class="bld">siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0097"></a> sabbasikkhāpadāni saññāvasena dvidhā katvā dassento <span class="bld">‘‘tatrāpi atthi saññāvimokkha’’</span>ntiādimāha. Saññāya abhāvena vimokkho assāti <span class="bld">saññāvimokkha</span>nti majjhepadalopasamāso daṭṭhabbo. Yato hi vītikkamasaññāabhāvena muccati, idaṃ saññāvimokkhanti vuccati. <span class="bld">Cittaṅgaṃ labhatiyevā</span>ti kāyacittādisacittakasamuṭṭhāneheva samuṭṭhahanato<a name="V2.0086"></a>. ‘‘Labhatiyevā’’ti avadhāraṇena no na labhatīti dasseti. Tasmā yaṃ cittaṅgaṃ labhati, na labhati ca, taṃ <span class="bld">‘‘itara’’</span>nti vuttaṃ itara-saddassa vuttapaṭiyogavisayattā.</p>
- <p class="bodytext">Puna sabbasikkhāpadāni cittavasena dvidhā dassento <span class="bld">‘‘puna atthi sacittaka’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Yaṃ saheva cittena āpajjatī</span>ti yaṃ sacittakeneva samuṭṭhānena āpajjati, no acittakena. <span class="bld">Vināpī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena sahāpi cittena āpajjatīti dasseti. Yañhi kadāci acittakena, kadāci sacittakena samuṭṭhānena samuṭṭhāti, taṃ acittakanti vuccati. Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena, sacittakadukaṃ āpattimukhena vuttanti idametesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lokavajjadukassa heṭṭhā vuttalakkhaṇattā taṃ avibhajitvā idāni sabbasikkhāpadāni kammavasena duvidhāni, kusalādivasena vedanāvasena ca tividhāni hontīti dassento <span class="bld">‘‘kammakusalavedanāvasenā’’</span>tiādimāha. Ettha pana kiñcāpi aṭṭhakathāsu āgatanayena kāyakammaṃ vacīkammanti kammavasena dukaṃ vuttaṃ, tikameva pana dassetuṃ vaṭṭati. Sabbameva hi sikkhāpadaṃ kāyadvāre āpajjitabbato vacīdvāre āpajjitabbato kāyavacīdvāre āpajjitabbato ca tividhaṃ hoti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘sabbāva kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti. Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati, vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati, ubhayattha āpajjitabbā kāyakammavacīkamma’’nti. Tatoyeva ca adinnādānasikkhāpadādīsu kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi pana sikkhāpadaṃ kusala</span>ntiādinā āpattiṃ āpajjanto kusalacittasamaṅgī vā āpajjati akusalacittasamaṅgī vā abyākatacittasamaṅgī vāti <a name="M2.0098"></a> dasseti, na pana kusalāpi āpatti atthīti. Na hi kusalā āpatti nāma atthi ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti (pari. 303) vacanato. <span class="bld">Dasa kāmāvacarakiriyacittānī</span>ti hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ aṭṭha mahākiriyacittāni. Dvinnaṃ abhiññācittānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ paññattiṃ ajānantassa iddhivikubbanādīsu daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yaṃ kusalacittena āpajjatī</span>ti yaṃ sikkhāpadasīsena gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati. Iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyatova, na paramatthatoti dasseti. Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ aviññattikaṃ <a name="V2.0087"></a> vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati. <span class="bld">Itarehi itara</span>nti itarehi akusalābyākatacittehi yaṃ āpajjati, taṃ itaraṃ, akusalaṃ abyākatañcāti attho. Idañca āpattiṃ āpajjanto akusalacittasamaṅgī vā āpajjati kusalābyākatacittasamaṅgī vāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu kiñci akusalacittameva kiñci kusalābyākatavasena dvicittaṃ, kiñci sabbesaṃ vasena ticittanti ayameva pabhedo labbhati, na aññoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tivedanaṃ dvivedanaṃ ekavedana</span>nti idañca yathāvuttavedanāvaseneva labbhati, nāññathāti daṭṭhabbaṃ. Nipajjitvā nirodhaṃ samāpannassa sahaseyyavasena tadākārappavattarūpakkhandhasseva āpattibhāvato ‘‘atthi avedana’’ntipi vattabbametaṃ, kadāci karahaci yadicchakaṃ sambhavatīti aggahetvā yebhuyyavasena labbhamānaṃyeva gahetvā vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttasamuṭṭhānādīni imasmiṃ saṃvaṇṇiyamānasikkhāpade vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">viditvā</span>ti imassa ‘‘veditabba’’nti iminā aparakālakiriyāvacanena sambandho veditabbo. <span class="bld">Kiriyasamuṭṭhāna</span>nti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato. ‘‘Manodvāre āpatti nāma natthīti idampi bāhullavaseneva vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotī</span>ti paṭhamapārājikaṃ kāyacittato samuṭṭhātīti cittamettha āpattiyā aṅgameva hoti. <span class="bld">Na tassa vasena kammabhāvo labbhatī</span>ti viññattijanakavasena <a name="M2.0099"></a> kāyadvāre pavattattā tassa cittassa vasena imassa sikkhāpadassa manokammabhāvo na labbhatīti attho. Sikkhāpadassa heṭṭhā vuttanayena paññattibhāvato <span class="bld">‘‘sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjatī’’</span>ti vuttaṃ. Na hi yathāvuttasamuṭṭhānādi paññattiyaṃ yujjati.</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ ki</span>nti kathetukamyatāya pucchati. Vinītāni vinicchitāni vatthūni <span class="bld">vinītavatthūni</span>. Tāni hi ‘‘āpattiṃ tvaṃ bhikkhu āpanno pārājikaṃ. Anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti saṅghādisesassa. Anāpatti bhikkhu asādiyantassā’’tiādinā bhagavatāyeva vinicchitāni<a name="V2.0088"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavatā sayaṃ vinicchitāna’’</span>nti. <span class="bld">Uddānagāthā</span>ti uddesagāthā, saṅgahagāthāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vatthugāthā</span>ti ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhū’’tiādikā nidānavatthudīpikā vinītavatthupāḷiyeva tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ ganthanato ‘‘vatthugāthā’’ti vuttā, na chandovicitilakkhaṇena. Gāthānaṃ vatthu <span class="bld">vatthugāthā</span>ti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Etthā</span>ti vinītavatthūsu. <span class="bld">Dutiyādīna</span>nti dutiyapārājikādīnaṃ. Dutiyādīni vinicchinitabbānīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Sippikāna</span>nti cittakārādisippikānaṃ. Yaṃ passitvā passitvā cittakārādayo cittakammādīni uggaṇhantā karonti, taṃ <span class="bld">‘‘paṭicchannakarūpa’’</span>nti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Purimāni dve vatthūnī</span>ti makkaṭivatthuṃ vajjiputtakavatthuñca. Tāni pana kiñcāpi anupaññattiyaṃ āgatāneva, tathāpi bhagavatā sayaṃ vinicchitavatthubhāvato adinnādānādīsu anupaññattiyaṃ āgatāni rajakādivatthūni viya puna vinītavatthūsu pakkhittāni. Yadi evaṃ ‘‘tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti idaṃ virujjheyya, anupaññattiyañhi aññe bhikkhū disvā taṃ bhikkhuṃ codesunti? Saccametaṃ, tehi pana bhikkhūhi anupaññattiyaṃ vuttanayena codetvā ‘‘nanu, āvuso, tatheva taṃ hotī’’ti vutte tassa kukkuccaṃ ahosīti gahetabbaṃ. ‘‘Bhagavato etamatthaṃ ārocesī’’ti idañca tehi bhikkhūhi anupaññattiyaṃ vuttanayena bhagavato ārocite ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu makkaṭiyā methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti bhagavatā <a name="M2.0100"></a> puṭṭho samāno ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti bhagavato etamatthaṃ ārocesīti gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vajjiputtakavatthumhi pana sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā vibbhamitvā ye ānandattheraṃ upasaṅkamitvā puna pabbajjaṃ upasampadañca yāciṃsu, te sandhāya ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā’’tiādi anupaññattiyaṃ vuttaṃ. Ye pana avibbhamitvā saliṅge ṭhitāyeva uppannakukkuccā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ, te sandhāya ‘‘āpattiṃ tumhe, bhikkhave, āpannā pārājika’’nti idha vuttaṃ. Keci pana imaṃ adhippāyaṃ ajānantāva ‘‘aññameva makkaṭivatthu vajjiputtakavatthu ca vinītavatthūsu āgata’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuse ganthetvā</span>ti kusatiṇāni ganthetvā. <span class="bld">Kesehī</span>ti manussakesehi. <span class="bld">Taṃ rāga</span>nti kāyasaṃsaggarāgaṃ. <span class="bld">Ñatvā</span>ti sayameva jānitvā. Yadi kāyasaṃsaggarāgena kataṃ, kāyasaṃsaggarāgasikkhāpadassa <a name="V2.0089"></a> vinītavatthūsu avatvā idha kasmā vuttanti? Vuccate – kiñcāpi taṃ kāyasaṃsaggarāgena kataṃ, tassa pana bhikkhuno pārājikakkhette katupakkamattā ‘‘pārājikaṃ nu kho ahaṃ āpanno’’ti pārājikavisayaṃ kukkuccaṃ ahosīti idha vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti saṅghādisesassā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Atidassanīyā</span>ti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato ativiya dassanayoggā. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti ettha pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā, tasmā <span class="bld">vaṇṇapokkharatāyā</span>ti parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Atha vā vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo, tassa bhāvo vaṇṇapokkharatā, tāya <span class="bld">vaṇṇapokkharatāya,</span> vaṇṇasampannasarīratāyāti attho. <span class="bld">Padhaṃsesī</span>ti abhibhavīti attho. Kathaṃ pana asādiyantī nisīdīti āha – <span class="bld">‘‘asaddhammādhippāyena…pe… khāṇukā viyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M2.0101"></a> <span class="bld">limpatī</span>ti na allīyati. <span class="bld">Kāmesū</span>ti vatthukāmakilesakāmesu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā paduminipaṇṇe udakabindu na saṇṭhāti, yathā ca sūcimukhe sāsapo na santiṭṭhati, evameva yo abbhantare duvidhenapi kāmena na limpati, tasmiṃ kāmo na saṇṭhāti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Purisasaṇṭhānaṃ antarahitaṃ, itthisaṇṭhānaṃ uppanna</span>nti phalassa vināsuppādadassanena kāraṇassapi vināsuppādā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Purisindriye hi naṭṭhe purisasaṇṭhānaṃ antaradhāyati, itthindriye samuppanne itthisaṇṭhānaṃ pātubhavati. Tathā hi ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No. Yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti? No’’ti <span class="bld">yamakapakaraṇe</span> (yama. 3. indriyayamaka.188) vuttattā indriyadvayassa ekasmiṃ santāne sahapavattiyā asambhavato yasmiṃ khaṇe itthindriyaṃ pātubhavati, tato pubbe sattarasamacittato paṭṭhāya purisindriyaṃ nuppajjati. Tato pubbe uppannesu ca purisindriyesu sahajarūpehi saddhiṃ kamena niruddhesu tasmiṃ santāne itthindriyaṃ uppajjati. Tato purisasaṇṭhānākārena pavattesu kammajarūpesu sesarūpesu ca kañci kālaṃ pavattitvā niruddhesu itthisaṇṭhānākārena <a name="V2.0090"></a> ca catujarūpasantatiyā pavattāya purisasaṇṭhānaṃ antarahitaṃ, itthisaṇṭhānaṃ pātubhūtanti vuccati. Itthiyā purisaliṅgapātubhāvepi ayameva nayo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīna</span>nti iminā ca purisindriyassa uttamabhāvo, itthindriyassa ca hīnabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Na hi indriyassa hīnukkaṭṭhabhāvaṃ vinā tannissayassa liṅgassa hīnukkaṭṭhatā sambhavati. <span class="bld">Purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyatī</span>tiādināpi indriyasseva vināsuppādā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Indriye hi vinaṭṭhe uppanne ca tannissayassa liṅgassapi antaradhānaṃ patiṭṭhānañca sambhavati. Kathaṃ panettha purisaliṅgaṃ balavaakausalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhātīti? Vuccate – paṭisandhiyaṃ tāva purisindriyuppādakaṃ anupahatasāmatthiyaṃ balavakusalakammaṃ yāvatāyukaṃ purisindriyameva uppādeti, antarā pana kenaci laddhapaccayena pāradārikattādinā balavaakusalakammena upahatasāmatthiyaṃ tadeva paṭisandhidāyakaṃ kusalakammaṃ dubbalībhūtaṃ purisindriyaṃ anuppādetvā attano sāmatthiyānurūpaṃ <a name="M2.0102"></a> itthindriyaṃ pavatte uppādeti. Yadā pana paṭisandhidānakāleyeva kenaci laddhapaccayena pāradārikattādinā balavaakusalakammena purisindriyuppādanasāmatthiyaṃ upahataṃ hoti, tadā dubbalībhūtaṃ kusalakammaṃ purisindriyaṃ anuppādetvā paṭisandhiyaṃyeva itthindriyaṃ uppādeti. Tasmā ‘‘purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhātī’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbalaakusalena antaradhāyatī</span>ti pāradārikattādibalavaakusalakammassa purisindriyuppādanavibandhakassa dubbalabhāve sati antaradhāyantaṃ itthiliṅgaṃ dubbalaakusalena antaradhāyatīti vuttaṃ. Tathā hi pāradārikattādinā balavaakusalakammena bāhitattā purisindriyuppādane asamatthaṃ paṭisandhiyaṃ itthiyā itthindriyuppādakaṃ dubbalakusalakammaṃ yadā pavattiyaṃ brahmacariyavāsamicchācārapaṭivirativasena purisattapatthanāvasena vā katupacitabalavakusalakammena āhitasāmatthiyaṃ purisindriyuppādane samatthaṃ itthindriyaṃ anuppādetvā attano sāmatthiyānurūpaṃ purisindriyaṃ uppādeti, tadā purisindriyuppādanavibandhakassa balavaakusalakammassa dubbalabhāve sati taṃ itthindriyaṃ antarahitanti ‘‘itthiliṅgaṃ antaradhāyantaṃ dubbalaakusalena antaradhāyatī’’ti vuccati. Yathāvuttanayeneva balavatā kusalakammena purisindriyassa uppāditattā ‘‘purisaliṅgaṃ balavakusalena patiṭṭhātī’’ti vuccati. Pubbe itthibhūtassa paṭisandhiyaṃ purisindriyuppādepi ayaṃ nayo veditabbo. <span class="bld">Ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena paṭilabbhatī</span>ti idaṃ sugatibhavaṃ sandhāya vuttaṃ, duggatiyaṃ pana ubhinnaṃ uppatti vināso ca akusalakammenevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhinnampi</span> <a name="V2.0091"></a> <span class="bld">sahaseyyāpatti hotī</span>ti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. Yā pana bhikkhunī purisena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiya’’nti vuttattā ubhinnampi sahaseyyavasena pācittiyāpatti hoti. <span class="bld">Dukkhī</span>ti cetodukkhasamaṅgitāya dukkhī. <span class="bld">Dummano</span>ti dosena duṭṭhamano, virūpamano vā domanassābhibhūtatāya. <span class="bld">‘‘Samassāsetabbo’’</span>ti vatvā samassāsetabbavidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘hotu mā cintayitthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Anāvaṭo</span>ti avārito. <span class="bld">Dhammo</span>ti pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhāto tividhopi saddhammo. Saggo ca maggo ca saggamaggo, saggassa <a name="M2.0103"></a> vā maggo saggamaggo, saggūpapattisādhikā paṭipatti. Bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya addhānagamane āpatti pariharitabbāti dassento <span class="bld">‘‘saṃvidahanaṃ parimocetvā’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Mayaṃ asukaṃ nāma ṭhānaṃ gacchāmā’’</span>ti vatvā ‘‘ehi saddhiṃ gamissāmā’’tiādinā asaṃvidahitattā anāpatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahigāme</span>ti attano vasanagāmato bahi. <span class="bld">Gāmantaranadīpārarattivippavāsagaṇaohīyanāpattīhi anāpattī</span>ti ‘‘dutiyikā bhikkhunī pakkantā vā hotī’’tiādinā (pāci. 693) vuttaanāpattilakkhaṇehi saṃsandanato vuttaṃ. <span class="bld">Ārādhikā</span>ti cittārādhane samatthā. <span class="bld">Tā kopetvā</span>ti tā pariccajitvā. <span class="bld">Lajjiniyo…pe… labbhatī</span>ti ‘‘saṅgahe asati ukkaṇṭhitvā vibbhameyyāpī’’ti saṅgahavaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Alajjiniyo…pe… labbhatī</span>ti alajjibhāvato asantapakkhaṃ bhajantīti vuttaṃ. <span class="bld">Aññātikā…pe… vaṭṭatī</span>ti idaṃ pana imissā āveṇikaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ anuññātanti vadanti. <span class="bld">Bhikkhubhāvepī</span>ti bhikkhukālepi. <span class="bld">Parisāvacaro</span>ti upajjhāyo ca ācariyo ca hutvā parisupaṭṭhāko. <span class="bld">Aññassa santike nissayo gahetabbo</span>ti tassa santike upasampannehi saddhivihārikehi aññassa ācariyassa santike nissayo gahetabbo. <span class="bld">Taṃ nissāya vasantehipī</span>ti antevāsike sandhāya vadati. <span class="bld">Upajjhā gahetabbā</span>ti upasampadatthaṃ upajjhā gahetabbā, aññassa santike upasampajjitabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayakamma</span>nti vikappanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Puna kātabba</span>nti puna vikappetabbaṃ. <span class="bld">Puna paṭiggahetvā sattāhaṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhikkhunīnaṃ sannidhi bhikkhūhi, bhikkhūnaṃ sannidhi bhikkhunīhi paṭiggāhāpetvā paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 421) vacanato puna paṭiggahitaṃ tadahu sāmisampi vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sattame divase</span>ti idaṃ tañca nissaggiyaṃ anāpajjitvāva punapi sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana bhikkhuniyā nissaggiyaṃ bhikkhussa vaṭṭati, bhikkhussa nissaggiyaṃ bhikkhuniyā vaṭṭati, tasmā aṭṭhamepi divase liṅgaparivatte sati anissajjitvāva antosattāhe paribhuñjituṃ vaṭṭatīti <a name="V2.0092"></a> vadanti. <span class="bld">Taṃ pakatatto rakkhatī</span>ti aparivattaliṅgo taṃ paṭiggahaṇavijahanato rakkhati, avibhattatāya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti adhippāyo. <span class="bld">Sāmaṃ gahetvāna nikkhipeyyā</span>ti paṭiggahetvā sayaṃ nikkhipeyya. <span class="bld">Paribhuñjantassa</span> <a name="M2.0104"></a> <span class="bld">āpattī</span>ti liṅgaparivatte sati paṭiggahaṇavijahanato puna paṭiggahetvā paribhuñjantassa āpatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Hīnāyāvattanenā</span>ti pārājikaṃ āpannassa gihibhāvūpagamanenā’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ. Na hi pārājikaṃ anāpannassa sikkhaṃ appaccakkhāya ‘‘vibbhamissāmī’’ti gihiliṅgaggahaṇamattena bhikkhubhāvo vinassati. Pārājikaṃ āpanno ca bhikkhuliṅge ṭhito yāva na paṭijānāti, tāva attheva tassa bhikkhubhāvo, na so anupasampannasaṅkhyaṃ gacchati. Tathā hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti, sahaseyyādiāpattiṃ na janeti, omasavāde pācittiyañca janeti. Teneva ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389) omasavāde pācittiyaṃ vuttaṃ. Asati hi bhikkhubhāve dukkaṭaṃ bhaveyya, sati ca bhikkhubhāve paṭiggahitassa paṭiggahaṇavijahanaṃ nāma ayuttaṃ, tasmā sabbaso bhikkhubhāvassa abhāvato pārājikaṃ āpajjitvā gihiliṅgaggahaṇena gihibhāvūpagamanaṃ idha ‘‘hīnāyāvattana’’nti adhippetaṃ, na pana pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattaṃ. Teneva katthaci sikkhāpaccakkhānena samānagatikattā hīnāyāvattanaṃ visuṃ na gaṇhanti. Sikkhāpaccakkhānena paṭiggahaṇavijahane vutte pārājikaṃ āpannassa gihibhāvūpagamanena sabbaso bhikkhubhāvassa abhāvato vattabbameva natthīti. Tathā hi <span class="bld">buddhadattācariyena</span> attano vinayavinicchaye –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Acchedagāhanirapekkhanisaggato ca,</p>
- <p class="gatha2">Sikkhāppahānamaraṇehi ca liṅgabhedā;</p>
- <p class="gatha3">Dānena tassa ca parassa abhikkhukassa,</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ paṭiggahaṇameti vināsameva’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Ettakameva vuttaṃ. Tathā <span class="bld">dhammasirittherena</span>pi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sikkhāmaraṇaliṅgehi, anapekkhavisaggato;</p>
- <p class="gathalast">Acchedānupasampanna-dānā gāhopasammatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ<a name="M2.0105"></a><a name="V2.0093"></a>. Yadi ca pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattenapi paṭiggahaṇaṃ vijaheyya, tepi ācariyā visuṃ tampi vadeyyuṃ, na vuttañca, tato viññāyati ‘‘pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattaṃ idha hīnāyāvattananti nādhippeta’’nti. Bhikkhuniyā pana sikkhāpaccakkhānassa abhāvato gihiliṅgaggahaṇamattenapi paṭiggahaṇaṃ vijahati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anapekkhavissajjanenā</span>ti aññassa adatvāva anatthikatāya ‘‘natthi iminā kammaṃ, na idāni naṃ paribhuñjissāmī’’ti vatthūsu vā ‘‘puna paṭiggahetvā paribhuñjissāmī’’ti paṭiggahaṇe vā anapekkhavissajjanena. <span class="bld">Acchinditvā gāhenā</span>ti corādīhi acchinditvā gahaṇena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti bhikkhuvihāre. <span class="bld">Uparopakā</span>ti tena ropitā rukkhagacchā. <span class="bld">Terasasu sammutīsū</span>ti bhattuddesakasenāsanapaññāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhāpakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutisaṅkhātāsu terasasu sammutīsu. Kāmaṃ purimikāya pacchimikāya ca senāsanaggāho paṭippassambhatiyeva, purimikāya pana senāsanaggāhe paṭippassaddhe pacchimikāya aññattha upagantuṃ sakkāti purimikāya senāsanaggāhapaṭippassaddhiṃ visuṃ dassetvā pacchimikāya senāsanaggāhe paṭippassaddhe na sakkā aññattha upagantunti tattha bhikkhūhi kattabbasaṅgahaṃ dassento <span class="bld">‘‘sace pacchimikāya senāsane gahite’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkhamānattameva dātabba</span>nti bhikkhunīnaṃ paṭicchannāyapi āpattiyā mānattacārasseva anuññātattā. <span class="bld">Puna pakkhamānattameva dātabba</span>nti bhikkhukāle ciṇṇamānattābhāvato. <span class="bld">Bhikkhunīhi abbhānakammaṃ kātabba</span>nti bhikkhukāle ciṇṇamānattatāya bhikkhunīkālepi ciṇṇamānattā icceva saṅkhyaṃ gacchatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Sace akusalavipāke…pe… chārattaṃ mānattameva dātabba</span>nti mānattaṃ carantassa liṅgaparivattādhikārattā vuttaṃ. Sace pana bhikkhukāle paṭicchannāya sādhāraṇāpattiyā parivasantassa asamādiṇṇaparivāsassa vā liṅgaṃ parivattati, tassa bhikkhunīkāle pakkhamānattaṃ carantassa akusalavipāke parikkhīṇe puna liṅge parivattite parivāsaṃ datvā parivutthaparivāsassa chārattaṃ mānattaṃ dātabbanti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sañcarittāpattī</span>ti <a name="M2.0106"></a> sādhāraṇāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Parivāsadānaṃ natthī</span>ti bhikkhukāle appaṭicchannabhāvato. Bhikkhunīkāle pana ārocitāpi sādhāraṇāpatti sace bhikkhukāle anārocitā, paṭicchannāva hotīti vadanti. <span class="bld">Bhikkhūhi mānatte adinne</span>ti aciṇṇamānattāya liṅgaparivatte <a name="V2.0094"></a> sati. Bhikkhunībhāve ṭhitāyapi tā suppaṭippassaddhā evāti sambandho. <span class="bld">Yā āpattiyo pubbe paṭippassaddhā</span>ti yā asādhāraṇāpattiyo pubbe bhikkhubhāve paṭippassaddhā. ‘‘Pārājikaṃ āpannassa liṅgaparivatte sati santānassa ekattā na puna so upasampadaṃ labhati, tathā vibbhantāpi bhikkhunī liṅgaparivatte sati puna upasampadaṃ na labhatī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. ‘‘Anupādinnakesūti adhikārattā upādinnakepi eseva nayoti vutta’’nti <span class="bld">cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ. Na hi upādinnakesu nimitte upakkamantassa dukkaṭaṃ dissati. Tathā hi upādinnakesu nimitte appavesetvā bahi upakkamantassa thullaccayaṃ vuttaṃ ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti (mahāva. 252) vuttattā. Ettha ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ pubbe vicāritameva. <span class="bld">Dukkaṭamevā</span>ti mocanarāgassa abhāvato. <span class="bld">Tathevā</span>ti muccatu vā mā vāti imamatthaṃ atidissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisayo</span>ti asādiyanaṃ nāma evarūpe ṭhāne dukkaranti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Mātugāmassa vacanaṃ gahetvā</span>ti ‘‘ahaṃ vāyamissāmi, tvaṃ mā vāyamī’’tiādinā vuttavacanaṃ gahetvā. Ubhayavāyāmeneva āpattīti saññāya ‘‘tvaṃ mā vāyamī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Vaṭṭakate</span>ti imassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘vivaṭe’’</span>ti āha. ‘‘Pārājikabhayena ākāsagatameva katvā pavesanādīni karontassa sahasā tālukaṃ vā passaṃ vā aṅgajātaṃ phusati ce, dukkaṭameva methunarāgassa abhāvato’’ti vadanti, upaparikkhitvā gahetabbo. <span class="bld">Suphusitā</span>ti suṭṭhu pihitā. <span class="bld">Antomukhe okāso natthī</span>ti dantānaṃ supihitabhāvato antomukhe pavesetuṃ okāso natthi. <span class="bld">Uppāṭite pana oṭṭhamaṃse dantesuyeva upakkamantassa thullaccaya</span>nti pataṅgamukhamaṇḍūkassa mukhasaṇṭhāne <a name="M2.0107"></a> viya vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ. ‘‘Methunarāgena itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati, thullaccaya’’nti iminā vā lakkhaṇena samānattā idha thullaccayaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bahi nikkhantadantajivhāsu</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Amuccante thullaccaya</span>nti ‘‘ceteti upakkamati na muccati, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 262) vacanato. <span class="bld">Nijjhāmataṇhikādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena khuppipāsikādipetīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Allīyitumpi na sakkā</span>ti nijjhāmataṇhikānaṃ lomakūpehi samuṭṭhitaaggijālāhi niccaṃ pajjalitasarīratāya khuppipāsikādīnaṃ ativiya paṭikūlavirūpabībhacchaaṭṭhicammāvasiṭṭhaniccāturasarīratāya <a name="V2.0095"></a> āmasitumpi na sakkā. <span class="bld">Devatā viya sampattiṃ anubhontī</span>ti ettha <span class="bld">yāsa</span>nti sāmivacanaṃ <span class="bld">yā</span>ti paccattavacanena vipariṇāmetvā yojetabbaṃ ‘‘yā devatā viya sampattiṃ anubhontī’’ti. <span class="bld">Dassanā</span>dīsu <span class="bld">dassanaṃ</span> nāma bhikkhunā tāsaṃ dassanaṃ, <span class="bld">gahaṇampi</span> bhikkhunāva tāsaṃ aṅgapaccaṅgagahaṇaṃ. <span class="bld">Āmasanā</span>dīni pana tāsaṃ kiccāni. Tattha <span class="bld">āmasanaṃ</span> nāma attano sarīrena bhikkhuno sarīrassa upari āmasanamattaṃ, <span class="bld">phusanaṃ</span> tato daḷhataraṃ katvā samphusanaṃ, <span class="bld">ghaṭṭanaṃ</span> tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ. <span class="bld">Visaññaṃ katvā</span>ti yathā so katampi upakkamanaṃ na jānāti, evaṃ katvā. Yadipi āmasanādi tassā kiccaṃ, tathāpi teneva anāpattiṃ avatvā ‘‘taṃ puggalaṃ visaññaṃ katvā’’ti vacanato akatavisañño jānitvā sādiyati ce, pārājikameva. Bhikkhuno pana dassanagahaṇesu sati asādiyanaṃ nāma na hotīti dassanagahaṇesu paññāyamānesu anāpatti na vuttā. Yadi pana paṭhamaṃ dassanagahaṇesu sati pacchā taṃ puggalaṃ visaññaṃ katvā āmasanādīni karontī attano manorathaṃ pūretvā gacchati, natthi pārājikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upahatakāyappasādo</span>ti anaṭṭhepi kāyappasāde kāyaviññāṇuppādane asamatthatāpādanavasena vātapittādīhi upahatakāyappasādo. <span class="bld">Sevanacittavasena āpattī</span>ti yathā santhatanimittavasena upādinnaphassaṃ avindantassapi sevanacittavasena āpatti, evamidhāpi pittavātādinā upahatakāyappasādattā avediyantassapi sevanacittavasena āpatti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu <a name="M2.0108"></a> ca chupitamattavatthusmiṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmīti chupitamatte vippaṭisārī ahosī’’ti vuttattā methunassa pubbapayoge dukkaṭena bhavitabbaṃ, atha kasmā ‘‘āpatti saṅghādisesassā’’ti vuttanti imaṃ antolīnacodanaṃ manasikatvā taṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘yo methuna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">sīsa</span>nti maggena maggapaṭipādanaṃ. Tañhi payogānaṃ matthakasadisattā ‘‘sīsa’’nti vuttaṃ tato paraṃ payogābhāvato. <span class="bld">Dukkaṭe tiṭṭhantī</span>ti dukkaṭaṃ janenti. Dukkaṭañhi janentā hatthaggāhādayo payogā ‘‘dukkaṭe tiṭṭhantī’’ti vuttā aññissā āpattiyā janakavasena appavattanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Jātipupphagumbāna</span>nti jātisumanagumbānaṃ. <span class="bld">Ussannatāyā</span>ti bāhullatāya. <span class="bld">Upacāre</span>ti āsannappadese. <span class="bld">Tena vātupatthambhenā</span>ti ‘‘aṅgamaṅgāni vātupatthaddhāni hontī’’ti evaṃ vuttavātupatthambhena. Iminā niddokkamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekarasa</span>nti āvajjanādivīthicittehi abbokiṇṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Saṅgāmasīsayodho</span> <a name="V2.0096"></a> <span class="bld">bhikkhū</span>ti yasmā kilesārīhi anabhibhūto hutvā te parājesi, tasmā saṅgāmamukhe yodhasadiso bhikkhu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Uppanne vatthusmi</span>nti methunavatthusmiṃ uppanne. <span class="bld">Parivattakadvāramevā</span>ti saṃvaraṇavivaraṇavasena ito cito ca parivattanayoggadvārameva. <span class="bld">Rukkhasūcikaṇṭakadvāra</span>nti rukkhasūcidvāraṃ kaṇṭakadvārañca. ‘‘Rukkhasūcidvāraṃ kaṇṭakadvāra’’micceva vā pāṭho. Yaṃ ubhosu passesu rukkhathambhe nikhaṇitvā tattha vijjhitvā majjhe dve tisso rukkhasūciyo pavesetvā karonti, taṃ <span class="bld">rukkhasūcidvāraṃ</span>. Yaṃ pavesananikkhamanakāle apanetvā thakanayoggaṃ, ekāya bahūhi vā kaṇṭakasākhāhi kataṃ, taṃ <span class="bld">kaṇṭakadvāraṃ</span>. <span class="bld">Cakkalakayuttadvāra</span>nti heṭṭhā etaṃ cakkaṃ yojetvā kataṃ mahādvāraṃ, yaṃ na sakkā ekena saṃvarituṃ vivarituñca. <span class="bld">Gopphetvā</span>ti rajjūhi ganthetvā. <span class="bld">Ekaṃ dussasāṇidvāramevā</span>ti ettha kilañjasāṇidvārampi saṅgahaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext">Yattha dvāraṃ saṃvaritvā nipajjituṃ na sakkā hoti, tattha kattabbavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace bahūnaṃ vaḷañjanaṭṭhānaṃ hotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Bahūnaṃ avaḷañjanaṭṭhānepi ekaṃ āpucchitvā nipajjituṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Atha bhikkhū…pe… nisinnā hontī</span>ti idaṃ tattha bhikkhūnaṃ sannihitabhāvasandassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Nisinno <a name="M2.0109"></a> vā pana hotu nipanno vā, yena kenaci iriyāpathena samannāgato sace tattha sannihito hoti, ābhogaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘nisinnā hontīti vacanato sace nipannā honti, ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Yadi hi ‘‘nisinnā hontī’’ti vacanato nipanne ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭati, ṭhitepi caṅkamantepi ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Na hi nisinnavacanaṃ nipannaṃyeva nivatteti, tasmā ‘‘nisinnā hontī’’ti idaṃ tattha tesaṃ atthitāmattasandassanatthaṃ, na sesairiyāpathasamaṅgitānivattanatthaṃ. Evaṃ santepi nipajjitvā niddāyanto asantapakkhe ṭhitattā ābhogāraho na hotīti amhākaṃ khanti. Asantapakkhe ṭhitattāyeva hi raho nisajjāya nipajjitvā niddāyanto anāpattiṃ na karotīti vuttaṃ. Dvārasaṃvaraṇaṃ nāma bhikkhunīādīnaṃ pavesananivāraṇatthanti āha – <span class="bld">‘‘bhikkhuniṃ vā mātugāmaṃ vā āpucchituṃ na vaṭṭatī’’</span>ti. ‘‘Itthiubhatobyañjanakaṃ itthipaṇḍakañca āpucchituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Mātugāmassa antogabbhe ṭhitabhāvaṃ jānitvāpi dvāre yathāvuttavidhiṃ katvā nipajjantassa anāpatti. <span class="bld">Nisseṇiṃ āropetvā</span>ti uparitalaṃ āropetvā visaṅkharitvā bhūmiyaṃ pātetvā chinditvā vā nipajjitumpi vaṭṭati. <span class="bld">Dvepi dvārāni jaggitabbānī</span>ti ettha sace ekasmiṃ dvāre kavāṭaṃ vā natthi, heṭṭhā vuttanayena saṃvarituṃ vā na sakkā, itaraṃ dvāraṃ asaṃvaritvāpi nipajjituṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhācārā</span> <a name="V2.0097"></a> <span class="bld">paṭikkammā</span>ti bhikkhācārato nivattitvā. <span class="bld">Dvārapālassā</span>ti dvārakoṭṭhake mahādvāre nisseṇimūle vā ṭhatvā dvārarakkhaṇakassa. <span class="bld">Pacchimānaṃ bhāro</span>ti ekānubandhavasena āgacchante sandhāya vuttaṃ. Asaṃvutadvāre antogabbhe vāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Bahi vā</span>ti gabbhato bahi. <span class="bld">Nipajjanakālepi…pe… vaṭṭatiyevā</span>ti ettha ‘‘dvārajagganakassa tadadhīnattā tadā tassa tattha sannihitāsannihitabhāvaṃ anupadhāretvāpi ābhogaṃ kātuṃ vaṭṭatiyevā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena kenaci parikkhitte</span>ti pākārena vā vatiyā vā yena kenaci parikkhitte. ‘‘Parikkhepassa uccato pamāṇaṃ sahaseyyappahonake vuttanayena veditabba’’nti vadanti. Yadi pana ekasmiṃ padese parikkhepo vuttappamāṇato nīcataro hoti, vaṭṭati. <span class="bld">Mahāpariveṇaṃ hotī</span>ti mahantaṃ <a name="M2.0110"></a> aṅgaṇaṃ hoti. <span class="bld">Mahābodhiyaṅgaṇalohapāsādayaṅgaṇasadisa</span>nti bahusañcāradassanatthaṃ vuttaṃ, na mahāparicchedadassanatthaṃ. <span class="bld">Aruṇe uggate uṭṭhahati, anāpattī</span>ti suddhacittena nipannassa niddāyantasseva aruṇe uggateyeva niddāvaseneva anāpatti. <span class="bld">Pabujjhitvā puna supati, āpattī</span>ti aruṇe uggate pabujjhitvā aruṇuggamanaṃ ajānitvāpi anuṭṭhahitvāva sayitasantānena sayantassa āpatti, purāruṇe pabujjhitvāpi ajānitvā sayitasantānena sayantassapi aruṇe uggate āpattiyeva. <span class="bld">Yathāparicchedameva vuṭṭhātī</span>ti aruṇe uggateyeva uṭṭhahati. <span class="bld">Tassa āpattī</span>ti asuddhacitteneva nipannattā niddāyantassapi aruṇe uggate divāpaṭisallānamūlikā āpatti. <span class="bld">‘‘Evaṃ nipajjanto anādariyadukkaṭāpi na muccatī’’</span>ti vuttattā asuddhacittena nipajjanto aruṇuggamanato puretaraṃ uṭṭhahantopi anuṭṭhahantopi nipajjanakāleyeva anādariyadukkaṭaṃ āpajjati, divāpaṭisallānamūlikaṃ pana dukkaṭaṃ aruṇe uggateyeva āpajjati.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ panettha <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ ‘‘rattiṃ dvāraṃ saṃvaritvā nipanno sace aruṇuggamanavelāyaṃ dvāre vivaṭepi nipajjati, tassa āpatti akhette saṃvaritvā nipannattā. Aruṇuggamanavelāyaṃ vivaṭepi dvāre ‘‘nipajjissāmī’’ti rattiṃ dvāraṃ saṃvaritvāpi nipannassa akhette pihitattā nipajjanakāle anādariyadukkaṭaṃ, aruṇe uggate nipajjanamūladukkaṭañca hoti. Rattiṃ pihitepi apihitepi dvāre nipannassa aruṇuggamanakkhaṇeyeva apihitadvāre pihite pihitadvāre ca puna vivaritvā pihite khette pihitattā anāpattī’’ti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Rattiṃ dvāraṃ asaṃvaritvā nipannasseva hi aruṇuggamane āpatti aṭṭhakathāyaṃ dassitā, tasmā khette vā pihitaṃ hotu akhette vā, saṃvaraṇamevettha pamāṇanti amhākaṃ khanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niddāvasena nipajjatī</span>ti niddābhibhūtatāya ekapassena nipajjati, evaṃ pana nipanno nipanno <a name="V2.0098"></a> nāma na hotīti <span class="bld">anāpatti</span> vuttā. <span class="bld">Apassāya supantassā</span>ti kaṭiyā piṭṭhivemajjhassa ca antare appamattakampi padesaṃ bhūmiṃ aphusāpetvā thambhādiṃ apassāya supantassa. <span class="bld">Sahasāva vuṭṭhātī</span>ti pakkhalitvā patito viya sahasā vuṭṭhāti. <span class="bld">Tattheva sayati na vuṭṭhātī</span>ti niddābhibhūtatāya <a name="M2.0111"></a> supanto na vuṭṭhāti, na mucchāpareto. Teneva ‘‘avisayattā āpatti na dissatī’’ti na vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekabhaṅgenā</span>ti ekassa passassa bhañjanena, heṭṭhā vuttanayena pāde bhūmito amocetvāva ekaṃ passaṃ bhañjitvā nāmetvā nipannoti vuttaṃ hoti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpadumattherena vuttanti sambandho. Mucchitvā patitattā therena <span class="bld">‘‘avisayattā āpatti na dissatī’’</span>ti vuttaṃ. Ācariyā pana yathā yakkhagahitako bandhitvā nipajjāpito ca paravaso hoti, evaṃ aparavasattā mucchitvā patito kañci kālaṃ jānitvāpi nipajjatīti anāpattiṃ na vadanti. <span class="bld">Yo ca yakkhagahitako, yo ca bandhitvā nipajjāpito</span>ti imassa mahāaṭṭhakathāvādassa pacchimattā soyeva pamāṇato gahetabbo. Tathā ca vakkhati ‘‘sabbattha yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati, sova pamāṇato daṭṭhabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.92). Yakkhagahitaggahaṇeneva cettha visaññībhūtopi saṅgahitoti veditabbaṃ. Ekabhaṅgena nipanno pana atthato anipannattā muccatiyevāti mahāaṭṭhakathāvādena so appaṭikkhittova hotīti daṭṭhabbaṃ. Divā saṃvaritvā nipannassa kenaci vivaṭepi dvāre anāpatti nipajjanakāle saṃvaritvā nipannattā. Sace divā saṃvaritvā dvārasamīpe nipanno pacchā sayameva dvāraṃ vivarati, evampi vaṭṭati. Acittakā cāyaṃ āpatti kiriyā ca akiriyā ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">‘‘Apade padaṃ karonto viyā’’</span>ti vatvā puna tamevatthaṃ āvikaronto <span class="bld">‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Etadagga</span>nti eso aggo. <span class="bld">Yadida</span>nti yo ayaṃ. Sesamettha uttānatthameva.</p>
- <p class="centered">Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrida</span>ntiādi heṭṭhā vuttatthameva.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dutiyapārājikaṃ</p>
- <p class="bodytext">Adutiyena <a name="M2.0112"></a><a name="V2.0099"></a> jinena yaṃ dutiyaṃ pārājikaṃ pakāsitaṃ, tassa idāni yasmā saṃvaṇṇanākkamo patto, tasmā yaṃ suviññeyyaṃ, yañca pubbe pakāsitaṃ, taṃ sabbaṃ vajjayitvā assa dutiyassa ayaṃ saṃvaṇṇanā hotīti sambandho.</p>
- <p class="subhead">Dhaniyavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Rājagahe</span>ti ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitaṃ pariggahitanti <span class="bld">rājagaha</span>nti āha <span class="bld">‘‘mandhātu…pe… vuccatī’’</span>ti. Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇunā pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ. Mahāgovindapaaggahitatākittanañhi tadā reṇunā magadharājena pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṃ. Tassa hi so purohito. <span class="bld">‘‘Mahāgovindo</span>ti mahānubhāvo purātano eko magadharājā’’ti keci. <span class="bld">Pariggahitattā</span>ti rājadhānībhāvena pariggahitattā. Gayhatīti gaho, rājūnaṃ gahoti <span class="bld">rājagahaṃ,</span> nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. <span class="bld">Aññepettha pakāre</span>ti ‘‘nagaramāpanena raññā kāritasabbagahattā rājagahaṃ, gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ, sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehantipi rājagahaṃ, suvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ, rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ. Ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate, nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatīti vā rājagaha’’nti edise pakāre. So padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha <span class="bld">‘‘taṃ paneta’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">buddhakāle cakkavattikāle cā</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti yakkhānaṃ. <span class="bld">Vasanavana</span>nti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ. Gijjhā ettha santīti gijjhaṃ, kūṭaṃ. Taṃ etassāti <span class="bld">gijjhakūṭo</span>. Gijjho viyāti vā gijjhaṃ, kūṭaṃ. Taṃ etassāti <span class="bld">gijjhakūṭo,</span> pabbato. Gijjhasadisakūṭoti gijjhakūṭoti <a name="V2.0100"></a> vā majjhepadalopīsamāso yathā ‘‘sākapatthavo’’ti, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha <span class="bld">‘‘gijjhā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span> <a name="M2.0113"></a> <span class="bld">paraṃ saṅgho</span>ti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādikammappattattā. <span class="bld">Tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmentī</span>ti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvidhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha samāpattiyā vītināmenti.</p>
- <p class="bodytext">Kadā panete tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhati, tassā khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantamahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu. Sā te gahetvā mahati paduminipatte ṭhapesi. Tasmiñca samaye eko paccekasambuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati. Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcahi lājasatehi saddhiṃ taṃ padumapupphaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘imassa, bhante, puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyya’’nti pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Atītāsu anekāsu jātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosi. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbatti, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi. Tassā padasā vicarantiyā paduddhāre paduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāti. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissāya saṃsedajabhāvena nibbattā. ‘‘Opapātikabhāvenā’’ti keci. Te vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saroruhaṃ <a name="M2.0114"></a> padumapalāsamatrajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aniccatāyaṃ vayataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Tasmiṃ <a name="V2.0101"></a> kāle te tattha vasiṃsu. Tadā cassa pabbatassa <span class="bld">‘‘isigilī’’</span>ti samaññā udapādi. <span class="bld">Ime isayo</span>ti ime paccekabuddhaisī. Samā ñāyati etāyāti <span class="bld">samaññā,</span> nāmanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tiṇacchadanā kuṭiyo majjhepadalopīsamāsaṃ katvā, ekadese vā samudāyavohāravasena ‘‘tiṇakuṭiyo’’ti vuttā. ‘‘Vassaṃ upagacchiṃsū’’ti vacanato vassūpagamanārahā sadvārabandhā eva veditabbāti āha <span class="bld">‘‘tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo’’</span>ti. <span class="bld">Vassaṃ upagacchantenā</span>ti vassāvāsaṃ upagacchantena. <span class="bld">Nālakapaṭipada</span>nti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 721) satthārā nālakattherassa desitaṃ puthujjanakālato pabhuti kilesacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbaṃ moneyyapaṭipadaṃ. Taṃ pana paṭipadaṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti. So hi desanāpariyosāne pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho. Puna ‘‘aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa <span class="bld">dassane</span> appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa <span class="bld">savane</span> appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa <span class="bld">pucchāya</span> appicchatā.</p>
- <p class="bodytext">So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi, ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi, ekasmiṃ gāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi. Iti vanato vanaṃ, rukkhato rukkhaṃ, gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi. Ekassa bhagavato kāle ekoyeva naṃ pūreti. Imañhi moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati, majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni, mudukaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni. Ayaṃ pana thero ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi, tasmā satta māse ṭhatvā attano <a name="M2.0115"></a> āyusaṅkhārassa parikkhayaṃ ñatvā nahāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitena taṃ vanditvā añjaliṃ paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsi. Evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannenapi vassaṃ upagacchantena channe sadvārabandheyeva ṭhāne upagantabbaṃ. Appicchataṃ nissāyapi sikkhāpadassa anatikkamanīyattaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcannaṃ chadanāna</span>nti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ chadanānaṃ. <span class="bld">‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ <a name="V2.0102"></a> upagantabba</span>nti (mahāva. 204) vacībhedaṃ katvā vassūpagamanaṃ sandhāyeva paṭikkhepo, na ālayakaraṇavasena upagamanaṃ sandhāyā’’ti vadanti. Pāḷiyaṃ pana avisesattā aṭṭhakathāyañca ‘‘nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī’’tiādinā aviseseneva daḷhaṃ katvā vuttattā asenāsanikassa nāvādiṃ vinā aññattha ālayo na vaṭṭatīti amhākaṃ khanti. Nāvāsatthavajesuyeva hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, nāvāyaṃ vassaṃ upagantu’’ntiādinā (mahāva. 203) sati asati vā senāsane vassūpagamanassa visuṃ anuññātattā ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti ayaṃ paṭikkhepo tattha na labbhatīti asati senāsane ālayavasenapi nāvādīsu upagamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Anudhammatā</span>ti vattaṃ. <span class="bld">Rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena vaccakuṭipassāvaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāyā</span>ti pariyattidhammo nāma tividhampi saddhammaṃ patiṭṭhāpeti, tasmā sakkaccaṃ uddisatha uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, padhānaghare vasantānaṃ saṅghaṭṭanaṃ akatvā antovihāre nisīditvā uddisatha uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, dhammassavanaṃ samiddhaṃ karotha, pabbājentā sodhetvā pabbājetha, sodhetvā upasampādetha, sodhetvā nissayaṃ detha. Ekopi hi kulaputto pabbajjañca upasampadañca labhitvā sakalaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpeti. Attano thāmena yattakāni sakkotha, tattakāni dhutaṅgāni samādiyatha, antovassaṃ nāmetaṃ sakaladivasaṃ rattiyā ca paṭhamapacchimayāmesu appamattehi bhavitabbaṃ, vīriyaṃ ārabhitabbaṃ<a name="M2.0116"></a>. Porāṇakamahaātherāpi sabbapalibodhe chinditvā antovasse ekacariyavattaṃ pūrayiṃsu. Bhasse mattaṃ jānitvā dasavatthukakathaṃ dasaasubhadasānussatiaṭṭhatiṃsārammaṇakathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Āgantukānaṃ vattaṃ kātuṃ, sattāhakaraṇīyena gatānaṃ apaloketvā dātuṃ vaṭṭati. Viggāhikapisuṇapharusavacanāni mā vadatha, divase divase sīlāni āvajjentā caturārakkhaṃ ahāpentā manasikārabahulā viharatha, cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vandantena gandhamālaṃ vā pūjentena pattaṃ vā thavikāya pakkhipantena na kathetabbaṃ, antogāme manussehi saddhiṃ paccayasaṃyuttakathā vā visabhāgakathā vā na kathetabbā, rakkhitindriyehi bhavitabbaṃ, khandhakavattañca sekhiyavattañca pūretabbanti evamādinā katikavattāni khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ tīhi ṭhānehi pavāretu’’nti (mahāva. 209) vuṭṭhavassānaṃ pavāraṇāya anuññātattā imassa suttassa vasena pavāraṇādivasassa aruṇuggamanato paṭṭhāya appavāritāpi ‘‘vuṭṭhavassā’’ti vuccanti. Kiñcāpi ‘‘imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti (mahāva. aṭṭha. 184) vacanato pavāraṇādivasassa temāsantogadhattā taṃ divasaṃ yāva na pavārenti<a name="V2.0103"></a>, tāva vassaṃ vasantā nāma honti, tathāpi ekadesena avuṭṭhampi taṃ divasaṃ vuṭṭhabhāgāpekkhāya vuṭṭhameva hotīti katvā evaṃ vuttaṃ katākatabhāgāpekkhāya samudāye pavattakatākatavohāro viya. Vippakatañhi yaṃ kiñci ‘‘katākata’’nti vuccati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ kathinaṃ attharitu’’nti (mahāva. 306) imassa pana suttassa vasena nippariyāyato mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘vuṭṭhavassā’’ti vuccantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘mahāpavāraṇāya pavāritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pāṭipadadivasato paṭṭhāya hi vassānassa pacchime māse kathinatthāro anuññāto <span class="bld">parivāre</span> ‘‘kathinassa atthāramāso jānitabboti vassānassa pacchimo māso jānitabbo’’ti (pari. 412) vuttattā. ‘‘Mahāpavāraṇāya pavāritā’’ti idañca purimikāya vassūpagatānaṃ sabhāvadassanamattaṃ, kenaci antarāyena appavāritāpi ‘‘vuṭṭhavassā’’icceva vuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āpucchitabbā’’</span>ti vatvā idāni āpucchanavidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘sace imaṃ kuṭi’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Paṭijagganakaṃ vā na labhatī</span>ti vihārapaccante kate <a name="M2.0117"></a> paṭijagganakaṃ na labhati. Te pana bhikkhū janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti sambandho. Addhānagamane cārikāvohāro sāsane niruḷho. Kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati, buddhe upādāya pana ruḷhīsaddavasena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīnampi tālavaṇṭavohāro viya. <span class="bld">Saṅgopetvā</span>ti ekasmiṃ padese rāsiṃ katvā. Idāni tameva saṅgopanavidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā ca ṭhapita’’</span>ntiādimāha. Na ovassīyatīti <span class="bld">anovassakaṃ,</span> kammani aka-saddo daṭṭhabbo. Yathā ca ṭhapitaṃ na ovassīyati na temīyatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anavayo</span>ti ettha <span class="bld">vayo</span>ti hāni ‘‘āyavayo’’tiādīsu viya. Natthi etassa attano sippe vayo ūnatāti <span class="bld">avayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘anūno paripuṇṇasippo’’</span>ti. Ācariyassa kammaṃ <span class="bld">ācariyaka</span>nti āha <span class="bld">‘‘ācariyakamme’’</span>ti. <span class="bld">Piṭṭhasaṅghāṭo</span> dvārabāhā, kaṭṭhakammaṃ <span class="bld">thambhādi</span>. <span class="bld">Telatambamattikāyā</span>ti telamissatambamattikāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Kuṭikāya karaṇabhāva</span>nti kuṭiyā katabhāvaṃ. Saddasatthavidūhi kiṃ-saddayoge anāgatavacanassa icchitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’</span>nti. <span class="bld">Mettāpubbabhāga</span>nti mettājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sabbasattesu hitapharaṇamattaṃ. Kasmā panetaṃ vuttaṃ, nanu anuddayā-saddo karuṇāya pavattatīti? Saccametaṃ, ayaṃ pana anuddayāsaddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno <a name="V2.0104"></a> vutto, tasmā suvuttametaṃ ‘‘etena mettāpubbabhāgaṃ dassetī’’ti. <span class="bld">Karuṇāpubbabhāga</span>nti karuṇājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sattesu anukampamattaṃ. <span class="bld">Cikkhallaṃ</span> mattikā, tassa <span class="bld">maddanaṃ</span> udakaṃ āsiñcitvā hatthādīhi parimaddanaṃ. <span class="bld">Mettākaruṇāna</span>nti appanāppattamettākaruṇānaṃ. Kiñcāpi therena sañcicca khuddānukhuddakā pāṇā maraṇādhippāyena na byābādhitā, tathāpi karuṇāya abhāvena ‘‘evaṃ kate ime pāṇā vinassissantī’’ti anupaparikkhitvā katattā theraṃ vigarahi. Janānaṃ samūho <span class="bld">janatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘pacchimo janasamūho’’</span>ti. <span class="bld">Pātabyabhāva</span>nti vināsetabbataṃ. <span class="bld">Pāṇātipātaṃ karontāna</span>nti therena akatepi pāṇātipāte parehi sallakkhaṇākāraṃ dasseti. <span class="bld">Imassa diṭṭhānugati</span>nti imassa diṭṭhiyā anugamanaṃ. <span class="bld">Ghaṃsitabbe</span>ti ghaṭṭayitabbe, vināsitabbeti attho. <span class="bld">Evaṃ maññī</span>ti yathā therena kataṃ, evaṃ mā maññi. ‘‘Mā pacchimā <a name="M2.0118"></a> janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī’’ti vacanato yo bhikkhu iṭṭhakapacanapattapacanakuṭikaraṇavihārakārāpanavihārasammajjanapaṭaggidānakūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu yattha ‘‘khuddānukhuddakānaṃ pāṇānaṃ vihiṃsā bhavissatī’’ti jānāti, tena tādise padese kappiyavacanaṃ vatvāpi na taṃ kammaṃ kāretabbanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tattha vuttameva āpatti</span>nti pathavīkhaṇanabhūtagāmapātabyatādīsu vuttapācittiyādiāpattiṃ. <span class="bld">Ādikammikattā anāpattī</span>ti kuṭikaraṇapaccayā anāpatti. <span class="bld">Sikkhāpadaṃ atikkamitvā</span>ti ‘‘na ca, bhikkhave, sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbā, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttasikkhāpadaṃ atikkamitvā. Yadi aññena kataṃ labhitvā vasantassa anāpatti siyā, na bhagavā taṃ kuṭikaṃ bhindāpeyyāti āha – <span class="bld">‘‘kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevā’’</span>ti. <span class="bld">Yathā vā tathā vā missā hotū</span>ti heṭṭhā mattikā upari dabbasambhārātiādinā yena kenaci ākārena missā hotu. <span class="bld">Giñjakāvasathasaṅkhepenā</span>ti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho. Iṭṭhakāmayassa āvasathassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ kira āvasathaṃ yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā karonti, tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva. <span class="bld">Vikirantā</span>ti cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kissā</span>ti kena kāraṇena. <span class="bld">Vayakammampi atthī</span>ti dvārakavāṭādiabhisaṅkharaṇādīsu katavayakammampi atthi. Bhikkhūnaṃ akappiyattā eva titthiyavatānurūpattā <span class="bld">titthiyadhajo</span>. Mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakāraṇesu attano adhippetakāraṇadvayaṃ patiṭṭhāpetvā aparānipi tattha vuttakāraṇāni dassento āha – <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttānī’’</span>tiādi. Tattha <a name="V2.0105"></a> <span class="bld">sattānuddayāyā</span>ti tādisāya kuṭikāya karaṇapaccayā vinassamānasattesu anuddayāya. Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ, tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti, corādīhi avaharituṃ sakkā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pattacīvaraguttatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Senāsanabāhullapaṭisedhanatthāyā</span>ti senāsanānaṃ bahubhāvanisedhanatthāya, tādisassa vā senāsanassa abhisaṅkharaṇe bhikkhūnaṃ uddesaparipucchādīni sesakammāni pariccajitvā niccabyāvaṭatānisedhanatthaṃ. <span class="bld">Anupavajjo</span>ti dosaṃ āropetvā na vattabbo.</p>
- <p class="subhead">Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Pāḷimuttakavinicchayesu <a name="M2.0119"></a> <span class="bld">tañca kho…pe… na vaṇṇamaṭṭhatthāyā</span>ti idaṃ chattadaṇḍaggāhakasalākapañjaravinandhanaṃ sandhāyāti vadanti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti chattadaṇḍe sabbattha. <span class="bld">Āraggenā</span>ti nikhādanamukhena. <span class="bld">Ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabba</span>nti sace tādisaṃ akappiyachattaṃ labhati, ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā tacchetvā dhāretabbaṃ. <span class="bld">Suttakena vā daṇḍo veṭhetabbo</span>ti yathā chattadaṇḍe lekhā na paññāyati, tathā veṭhetabbo. <span class="bld">Daṇḍabunde</span>ti daṇḍamūle, chattadaṇḍassa heṭṭhimataleti attho. <span class="bld">Chattamaṇḍalika</span>nti chattassa anto khuddakamaṇḍalaṃ. <span class="bld">Ukkiritvā</span>ti uṭṭhapetvā. <span class="bld">Sā vaṭṭatī</span>ti yadipi rajjukehi na bandhanti, bandhituṃ pana yuttaṭṭhānattā vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāsuttakehī</span>ti nānāvaṇṇehi suttehi. Idañca tathā karontānaṃ karaṇappakāradassanatthaṃ vuttaṃ, ekavaṇṇasuttakenapi vuttappakārena sibbituṃ na vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Paṭṭamukhe</span>ti paṭṭakoṭiyaṃ. Dvinnaṃ paṭṭānaṃ saṅghaṭṭitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pariyante</span>ti cīvarapariyante. Cīvaraanuvātaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Veṇi</span>nti varakasīsākārena sibbanaṃ. <span class="bld">Saṅkhalika</span>nti biḷālabandhanākārena sibbanaṃ. ‘‘Veṇiṃ saṅkhalika’’nti cettha upayogavacanaṃ ‘‘karontī’’ti karaṇakiriyāpekkhaṃ. <span class="bld">Agghiyagayamuggarādīnī</span>ti ettha <span class="bld">agghiyaṃ</span> nāma cetiyasaṇṭhānena sibbanaṃ, mūle tanukaṃ agge mahantaṃ katvā gadākārena sibbanaṃ <span class="bld">gayā,</span> mūle ca agge ca ekasadisaṃ katvā muggarākārena sibbanaṃ <span class="bld">muggaro</span>. <span class="bld">Kakkaṭakkhīni ukkirantī</span>ti gaṇṭhikapaṭṭapāsakapaṭṭānaṃ ante pāḷibaddhaṃ katvā kakkaṭakānaṃ akkhisaṇṭhānaṃ uṭṭhapenti, karontīti attho. <span class="bld">‘‘Koṇasuttapiḷakā</span>ti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi nīhaṭasuttānaṃ koṭiyo’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Kathaṃ pana tā piḷakā duviññeyyarūpā kātabbāti? Koṇehi nīhaṭasuttānaṃ antesu ekavāraṃ gaṇṭhikakaraṇena vā puna <a name="V2.0106"></a> nivattetvā sibbanena vā duviññeyyasabhāvaṃ katvā suttakoṭiyo rassaṃ katvā chinditabbā. <span class="bld">Dhammasirittherena</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Koṇasuttā ca piḷakā, duviññeyyāva kappare’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tathā <span class="bld">ācariyabuddhadattattherena</span>pi –</p>
- <p class="indent">‘‘Suttā ca piḷakā tattha, duviññeyyāva dīpitā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ<a name="M2.0120"></a>. Tasmā tesaṃ matena koṇasuttā ca piḷakā ca koṇasuttapiḷakāti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇinā</span>ti masāragallādipāsāṇena. <span class="bld">Na ghaṭṭetabba</span>nti na ghaṃsitabbaṃ, aṃsabaddhakakāyabandhanāni pana saṅkhādīhi ghaṃsituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Pāsakaṃ katvā bandhitabba</span>nti rajanakāle bandhitabbaṃ, sesakāle mocetvā ṭhapetabbaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhike</span>ti dantamayādigaṇṭhike. <span class="bld">Piḷakā</span>ti binduṃ binduṃ katvā uṭṭhāpetabbapiḷakā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Telavaṇṇo</span>ti samaṇasāruppavaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ, maṇivaṇṇaṃ pana pattaṃ aññena kataṃ labhitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Pattamaṇḍale</span>ti tipusīsādimaye pattamaṇḍale. ‘‘Na, bhikkhave, citrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī’’ti (cūḷava. 253) vuttattā <span class="bld">‘‘bhittikammaṃ na vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, makaradantakaṃ chinditu’’nti vacanato <span class="bld">‘‘makaradantakaṃ pana vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Makaramukha</span>nti makaramukhasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Deḍḍhubhasīsa</span>nti udakasappasīsasaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Acchīnī</span>ti kuñjaracchisaṇṭhānāni. <span class="bld">Rajjukakāyabandhanaṃ ekameva vaṭṭatī</span>ti rajjukaṃ bandhantena ekaguṇameva katvā bandhituṃ vaṭṭati, majjhe bhinditvā diguṇaṃ katvā bandhituṃ na vaṭṭati, diguṇaṃ pana akatvā ekarajjukameva satavārampi punappunaṃ āvijjitvā bandhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ekampi na vaṭṭatī</span>ti ekaguṇampi katvā bandhituṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Bahurajjuke…pe... vaṭṭatī</span>ti idaṃ kāyabandhanaṃ sandhāya vuttaṃ, na dasā sandhāya. Īdisañhi kāyabandhanaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Teneva <span class="bld">ācariyabuddhadattattherena</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekarajjumayaṃ <a name="V2.0107"></a> vuttaṃ, muninā kāyabandhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañcapāmaṅgasaṇṭhānaṃ, ekampi ca na vaṭṭati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rajjuke ekato katvā, bahū ekāya rajjuyā;</p>
- <p class="gathalast">Nirantarañhi veṭhetvā, kataṃ vaṭṭati bandhitu’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Murajaṃ pana kāyabandhanaṃ na vaṭṭati ‘‘na, bhikkhave, uccāvacāni kāyabandhanāni dhāretabbāni kalābukaṃ deḍḍhubhakaṃ murajaṃ maddavīṇaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 278) vuttattā. Kiṃ pana bahurajjuke ekato katvā <a name="M2.0121"></a> ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ murajasaṅkhyaṃ na gacchatīti? Āma na gacchati. Murajañhi nāma nānāvaṇṇehi suttehi murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ. Keci pana ‘‘murajanti bahurajjuke ekato saṅkaḍḍhitvā ekāya rajjuyā paliveṭhetvā katarajjū’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi cetaṃ murajaṃ siyā, ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjuka’’nti na vattabbaṃ, ‘‘taṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ virujjheyya. Murajaṃ pana pāmaṅgasaṇṭhānañca dasāsu vaṭṭati ‘‘kāyabandhanassa dasā jīranti. Anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇa’’nti (cūḷava. 278) vuttattā. Teneva vakkhati ‘‘anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇanti idaṃ dasāsuyeva anuññāta’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyabandhanavidhe</span>ti ‘‘kāyabandhanassa pavananto jīrati. Anujānāmi, bhikkhave, vidha’’nti vuttattā kāyabandhanassa pāsante dasāmūle tassa thirabhāvatthaṃ kattabbe dantavisāṇādimaye vidhe. <span class="bld">‘‘Aṭṭha maṅgalāni</span> nāma saṅkho cakkaṃ puṇṇakumbho gayā sirīvaccho aṅkuso dhajaṃ sovatthika’’nti vadanti. <span class="bld">Paricchedalekhāmatta</span>nti ubhosu koṭīsu kātabbaparicchedarājimattaṃ. ‘‘Ujukamevā’’ti vuttattā caturassādivaṅkagatikaṃ na vaṭṭati. ‘‘Chattadaṇḍadhammakaraṇaañjananāḷikā nānāvaṇṇalekhāpaakammakatā na vaṭṭantī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakaṇṭake</span>ti potthakādiabhisaṅkharaṇatthaṃ kate dīghamukhasatthake. <span class="bld">Vaṭṭamaṇika</span>nti vaṭṭaṃ katvā aggakoṭiyaṃ uṭṭhāpetabbapubbuḷaṃ. <span class="bld">Aññaṃ vā vaṇṇamaṭṭha</span>nti iminā piḷakādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Maṇika</span>nti ekāvaṭṭamaṇi. <span class="bld">Piḷaka</span>nti sāsapamattikā muttarājisadisā bahuvaṭṭalekhā. ‘‘Imasmiṃ adhikāre avuttattā lekhaniyaṃ yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Valitaka</span>nti majjhe valiṃ uṭṭhāpetvā. <span class="bld">Maṇḍalaṃ hotī</span>ti uttarāraṇiyā pavesanatthaṃ āhaṭamaṇḍalaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi <a name="V2.0108"></a> ettha dantakaṭṭhacchedanavāsiyeva vuttā, mahāvāsiyampi pana na vaṭṭatiyeva. Ujukameva bandhitunti sambandho. ‘‘Ubhosu vā passesu ekapassevā’’ti vacanaseso. Kattarayaṭṭhikoṭiyaṃ kataayovalayānipi vaṭṭanti, yesaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena saddo niccharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āmaṇḍasārake</span>ti <a name="M2.0122"></a> āmalakehi katabhājane. <span class="bld">Bhūmattharaṇe</span>ti cittakaṭasārakacittattharaṇādike parikammakatāya bhūmiyā attharitabbaattharaṇe. <span class="bld">Pānīyaghaṭe</span>ti iminā kuṇḍikasarakepi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Bījane</span>ti caturassabījane. <span class="bld">Sabbaṃ…pe… vaṭṭatī</span>ti yathāvuttesu mañcapīṭhādīsu itthirūpaṃ vinā sabbaṃ mālākammalatākammādi vaṇṇamaṭṭhaṃ bhikkhuno vaṭṭati. <span class="bld">Senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthi aññatra viruddhasenāsanā</span>ti etthāyamadhippāyo – senāsanaparikkhāresu paṭisedhetabbaṃ nāma kiñci natthi, viruddhasenāsanaṃ pana sayameva paṭikkhipitabbanti. <span class="bld">Aññesa</span>nti sīmasāmino vuttā. <span class="bld">Rājavallabhā</span> paranikāyikāpi ekanikāyikāpi uposathapavāraṇānaṃ antarāyakarā alajjino rājakulūpagā vuccanti. <span class="bld">Tesaṃ lajjiparisā</span>ti tesaṃ sīmasāmikānaṃ pakkhā hutvā anubalaṃ dātuṃ samatthā lajjiparisā. <span class="bld">Sukatamevā</span>ti aññesaṃ santakepi attano sīmāya antovuttavidhinā kataṃ sukatameva.</p>
- <p class="centered">Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Devena gahitadārūnī</span>ti raññā pariggahitadārūni, rañño santakānīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Khaṇḍākhaṇḍaṃ karonto</span>ti khuddakaṃ mahantañca khaṇḍaṃ karonto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Kulabhogaissariyādīhi mahatī mattā pamāṇaṃ etassāti <span class="bld">mahāmatto</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘mahatiyā issariyamattāya samannāgato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Avajjhāyantī</span>ti heṭṭhā katvā olokenti, cintenti vā. Tenāha <span class="bld">‘‘avajānantā’’</span>tiādi. <span class="bld">Lāmakato vā cintentī</span>ti nihīnato cintenti. <span class="bld">Kathentī</span>ti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kiṃ nāmeta’’nti aññamaññaṃ kathenti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ panettha ‘‘dārūnī’’ti bahuvacanaṃ ‘‘adinna’’nti ekavacanena saddhiṃ sambandhamupagacchatīti āha – <span class="bld">‘‘adinnaṃ ādiyissatīti ayaṃ ujjhāyanattho’’</span>tiādi. Ujjhāyanassa adinnādānavisayattā adinnādānaṃ ujjhāyanatthoti vuttaṃ. Satipi panettha gopakena dinnadārūnaṃ <a name="V2.0109"></a> gahaṇe ujukaṃ avatvā lesena gahitattā thero ‘‘adinnaṃ ādiyī’’ti veditabbo. <span class="bld">Vacanabhede</span>ti ekavacanabahuvacanānaṃ bhede.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbāvantaṃ</span> <a name="M2.0123"></a> <span class="bld">parisa</span>nti bhikkhubhikkhunīādisabbāvayavavantaṃ parisaṃ. Sabbā catuparisasaṅkhaātā pajā ettha atthīti <span class="bld">sabbāvantā,</span> parisā. Senā etassa atthīti seniko, seniko eva <span class="bld">seniyo</span>. <span class="bld">Bimbisāroti tassa nāma</span>nti ettha <span class="bld">bimbī</span>ti suvaṇṇaṃ, tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccatīti veditabbo. <span class="bld">Catuttho bhāgo pādoti veditabbo</span>ti imināva sabbajanapadesu kahāpaṇassa vīsatimo bhāgo māsakoti idañca vuttameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Porāṇasatthānurūpaṃ lakkhaṇasampannā uppāditā <span class="bld">nīlakahāpaṇā</span>ti veditabbā. Rudradāmena uppādito <span class="bld">rudradāmako</span>. So kira nīlakahāpaṇassa tibhāgaṃ agghati. Yasmiṃ padese nīlakahāpaṇā na santi, tatthāpi nīlakahāpaṇānaṃ vaḷañjanaṭṭhāne ca avaḷañjanaṭṭhāne ca samānaagghavasena pavattamānaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā nīlakahāpaṇavaseneva paricchedo kātabboti vadanti.</p>
- <p class="centered">Dhaniyavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassattho…pe… vuttanayeneva veditabbo</span>ti iminā ‘‘bhagavatā bhikkhūnaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ evaṃ paññattaṃ hoti ca, idañca aññaṃ vatthu udapādī’’ti evaṃ <span class="bld">paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 1.39) vuttanayena tassattho veditabbo. ‘‘Idāni yaṃ taṃ aññaṃ vatthu uppannaṃ, taṃ dassetuṃ ‘tena kho pana samayenā’tiādimāhā’’ti evaṃ anupaññattisambandho ca tattha vuttanayeneva veditabboti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90-91"></a><span class="paranum">90-91</span>. Rajakā attharanti etthāti <span class="bld">rajakattharaṇaṃ,</span> rajakattharaṇanti rajakatitthaṃ vuccatīti āha <span class="bld">‘‘rajakatitthaṃ gantvā’’</span>ti. Vuttamevatthaṃ vibhāvento āha <span class="bld">‘‘tañhī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. ‘‘Abhinavaniviṭṭho ekakuṭikādigāmo yāva manussā pavisitvā vāsaṃ na kappenti, tāva gāmasaṅkhyaṃ na gacchatī’’ti vadanti, tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi. <span class="bld">Yakkhapariggahabhūto</span>ti saupaddavavasena vuttaṃ, yakkhanagarādiṃ vā saṅgaṇhāti. Yakkhanagarampi āpaṇādīsu dissamānesu gāmasaṅkhyaṃ <a name="M2.0124"></a> gacchati, adissamānesu na gacchati, tasmā <a name="V2.0110"></a> yakkhanagarampi pavisantena āpaṇādīsu dissamānesu sabbaṃ gāmappavesanavattaṃ kātabbaṃ, adissamānesu na kātabbanti vadanti. <span class="bld">Punapi āgantukāmā</span>ti iminā tesaṃ tattha sāpekkhabhāvaṃ dasseti. Yato pana nirapekkhāva hutvā pakkamanti, so gāmasaṅkhyaṃ na gacchati, tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ettakameva mātikāyaṃ vuttaṃ, tasmā gāmalakkhaṇaṃ dassetvā araññameva dassetabbaṃ siyā, gāmūpacāro nāmātiādi pana kasmā vuttanti āha – <span class="bld">‘‘gāmūpacārotiādi araññaparicchedadassanatthaṃ vutta’’</span>nti. Gāmūpacāre hi dassite ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāmāti araññaparicchedo sakkā dassetuṃ, idañca gāmagāmūpacāre asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Mātikāyaṃ pana gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhyameva gacchati. Evañca katvā mātikāya anavasesaavaharaṇaṭṭhānapariggaho siddho hoti. <span class="bld">Indakhīle</span>ti ummāre. <span class="bld">Araññasaṅkhepaṃ gacchatī</span>ti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) abhidhamme vuttattā. <span class="bld">Vemajjhameva indakhīloti vuccatī</span>ti indakhīlaṭṭhāniyattā asatipi indakhīle vemajjhameva tathā vuccati. Yattha pana dvārabāhāpi natthi, tattha ubhosu passesu vatiyā vā pākārassa vā koṭivemajjhameva indakhīlaṭṭhāniyattā ‘‘indakhīlo’’ti gahetabbaṃ. <span class="bld">Uḍḍāpento</span>ti palāpento. <span class="bld">Luṭhitvā</span>ti parivattetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimassa purisassā</span>ti thāmamajjhimassa purisassa. Iminā pana vacanena suppamusalapātopi baladassanavaseneva katoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kurundaṭṭhakathāyaṃ mahāpaccariyañca</span> gharūpacāro gāmoti adhippāyena ‘‘gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāro’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dvāre</span>ti nibbakosassa udakapatanaṭṭhānato abbhantaraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Antogehe</span>ti ca pamukhassa abbhantarameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kataparikkhepo</span>ti imināva gharassa samantato tattako paricchedo gharūpacāro nāmāti vuttaṃ hoti. Yassa pana gharassa samantato gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ pākāravatiādīhi parikkhepo kato hoti, tattha sova parikkhepo gharūpacāro, suppapātādiparicchedo pana aparikkhittagharaṃ sandhāya vuttoti daṭṭhabbaṃ<a name="M2.0125"></a>. <span class="bld">Idamettha pamāṇa</span>nti vikālagāmappavesanādīsu gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkarato vinicchayassa veditabbattā. <span class="bld">Kurundī</span>ādīsu vuttanayena hi gharūpacārassa gāmoti āpannattā gharagharūpacāragāmagāmūpacārānaṃ saṅkaro siyā. <span class="bld">Evaṃ sabbatthā</span>ti iminā ito pubbepi pacchimasseva vādassa pamāṇabhāvaṃ dasseti<a name="V2.0111"></a>. Keci pana ‘‘ito paṭṭhāya vakkhamānavādaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sesampī</span>ti gāmūpacāralakkhaṇaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ gāmūpacāraggahaṇe. <span class="bld">Tassa gāmaparicchedadassanattha</span>nti tassa aparicchedassa gāmassa gāmaparicchedaṃ dassetunti attho. Yadi evaṃ ‘‘gāmo nāmā’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti kasmā na vuttanti? ‘‘Gāmo nāmāti idha avuttampi adhikāravasena labbhatiyevā’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘gāmūpacāro nāmāti imināva gāmassa ca gāmūpacārassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Kathaṃ? ‘Gāmassa upacāro gāmūpacāro’ti evaṃ viggahe kariyamāne ‘parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’ti iminā parikkhittassa gāmassa gāmūpacāralakkhaṇaṃ dassitaṃ hoti, ‘gāmasaṅkhāto upacāro gāmūpacāro’ti evaṃ pana gayhamāne ‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’ti iminā aparikkhittassa gāmassa gāmaparicchedo dassitoti sakkā viññātu’’nti. ‘‘Gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti iminā parikkhittassapi gāmassa sace leḍḍupātato dūre parikkhepo hoti, leḍḍupātoyeva gāmaparicchedoti gahetabbanti vadanti. <span class="bld">Pubbe vuttanayenevā</span>ti parikkhittagāme vuttanayeneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkarīyatī</span>ti missīyati. <span class="bld">Etthā</span>ti gharagharūpacāragāmagāmūpacāresu. ‘‘Vikāle gāmappavesane parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vuttattā gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkaratā icchitabbāti āha – <span class="bld">‘‘asaṅkarato cettha vinicchayo veditabbo vikāle gāmappavesanādīsū’’</span>ti. Ettha ca ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa <a name="M2.0126"></a> parikkhepārahaṭṭhānaṃ atikkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotī’’ti keci vadanti, taṃ na gahetabbaṃ padabhājaniyaṃ pana ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vuttattā. Aparikkhittassa gāmassa gharūpacārato paṭṭhāya dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa gāmūpacārassa okkamane āpatti veditabbā. Teneva <span class="bld">vikālagāmappavesanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> (pāci. aṭṭha. 512) ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyampi</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena <a name="V2.0112"></a> vikālagāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘vikāle gāmaṃ paviseyyā’’ti iminā virujjhatīti? Na virujjhati gāmūpacārassapi gāmaggahaṇena gahitattā. Tasmā parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. <span class="bld">Vikāle gāmappavesanādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena gharagharūpacārādīsu ṭhitānaṃ uppannalābhabhājanādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhamitvā bahi indakhīlā</span>ti indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho. Ettha ca vinayapariyāyena tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti (pārā. 92) āgataṃ, suttantapariyāyena āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āgataṃ. Vinayasuttantā ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo pana nippariyāyadesanā. Nippariyāyato ca gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhammapariyāyena araññaṃ dassetuṃ ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā’’ti (vibha. 529) vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ācariyadhanu</span> nāma pakatihatthena navavidatthippamāṇaṃ, jiyāya pana āropitāya catuhatthappamāṇa’’nti vadanti. <span class="bld">Lesokāsanisedhanattha</span>nti ‘‘mayā neva gāme, na araññe haṭaṃ, ghare vā gharūpacāresu vā gāmūpacāresu vā aññatarasmi’’nti vattuṃ mā labhatūti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiya</span>nti anurūpavasena vuttaṃ. Akappiyampi pana appaṭiggahitañce, adinnasaṅkhyameva gacchati. Pariccāgādimhi akate ‘‘idaṃ mayhaṃ santaka’’nti aviditampi parapariggahitameva <a name="M2.0127"></a> mātāpitūnaṃ accayena mandānaṃ uttānaseyyakānaṃ dārakānaṃ santakamiva.</p>
- <p class="bodytext">Yassa vasena puriso thenoti vuccati, taṃ <span class="bld">theyya</span>nti āha <span class="bld">‘‘avaharaṇacittassetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Saṅkhā</span>-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (dha. pa. 196; apa. thera. 1.10.2) gaṇanāyaṃ. Tattha koṭṭhāsavacanaṃ saṅkhā-saddaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saṅkhāsaṅkhātanti atthato eka’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘koṭṭhāsassetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Papañcasaṅkhā</span>ti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātā papañcakoṭṭhāsā. <span class="bld">‘‘Eko cittakoṭṭhāso</span>ti yañca pubbabhāge avaharissāmīti pavattaṃ cittaṃ, yañca gamanādisādhakaṃ parāmasanādisādhakaṃ vā majjhe pavattaṃ, yañca <a name="V2.0113"></a> ṭhānācāvanappayogasādhakaṃ, tesu ayameveko pacchimo cittakoṭṭhāso idhādhippeto’’ti keci vadanti. <span class="bld">Cūḷagaṇṭhipade</span> pana ‘‘ūnamāsakamāsakaūnapañcamāsakapañcamāsakāvaharaṇacittesu eko cittakoṭṭhāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Anekappabhedattā cittassa eko cittakoṭṭhāsoti vutta’’nti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ. Idamevettha sundarataraṃ ‘‘theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāso’’ti vuttattā. <span class="bld">Theyyasaṅkhātenā</span>ti theyyacittakoṭṭhāsena karaṇabhūtena, na vissāsatāvakālikādigāhavasappavattacittakoṭṭhāsenāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiyogavasenā</span>ti aḍḍakaraṇavasena. <span class="bld">Abhiyuñjatī</span>ti codeti, aḍḍaṃ karotīti attho. <span class="bld">Parikappitaṭṭhāna</span>nti okāsaparikappanavasena parikappitappadesaṃ. <span class="bld">Suṅkaghāta</span>nti ettha rājūnaṃ deyyabhāgassa etaṃ adhivacanaṃ suṅkoti, so ettha haññati adatvā gacchantehīti suṅkaghāto. ‘‘Ettha paviṭṭhehi suṅko dātabbo’’ti rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitappadesassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="subhead">Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākulā</span>ti <a name="M2.0128"></a> saṅkulā. <span class="bld">Luḷitā</span>ti viloḷitā. <span class="bld">Katthacī</span>ti ekissāya aṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Ekaṃ pañcakaṃ dassita</span>nti ‘‘parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 122) evaṃ vuttapañcaavahāraṅgāni ekaṃ pañcakanti dassitaṃ. <span class="bld">Dve pañcakāni dassitānī</span>ti ‘‘chahākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa. Na ca sakasaññī, na ca vissāsaggāhī, na ca tāvakālikaṃ, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassā’’ti evaṃ vuttesu chasu padesu ekaṃ apanetvā avasesāni pañca padāni ekaṃ pañcakanti dassetvā heṭṭhā vuttapañcakañca gahetvā dve pañcakāni dassitāni. <span class="bld">Ettha panā</span>ti ‘‘pañcahākārehi adinnaṃ ādiyantassā’’tiādīsu. <span class="bld">Sabbehipi padehī</span>ti ‘‘parapariggahitañca hotī’’tiādīhi padehi. <span class="bld">Labbhamānāniyeva pañcakānī</span>ti pañcavīsatiyā avahāresu labbhamānapañcakāni.</p>
- <p class="bodytext">Pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ, sako hattho sahattho, tena nibbatto, tassa vā sambandhīti <a name="V2.0114"></a> sāhatthiko, avahāro. Sāhatthikādi pañcakaṃ <span class="bld">sāhatthikapañcaka</span>nti ādipadavasena nāmalābho daṭṭhabbo kusalādittikassa kusalattikavohāro viya. Imināva nayena pubbapayogādi pañcakaṃ <span class="bld">pubbapayogapañcakaṃ,</span> theyyāvahārādi pañcakaṃ <span class="bld">theyyāvahārapañcaka</span>nti nāmalābho daṭṭhabboti. <span class="bld">Tatiyapañcamesu pañcakesū</span>ti sāhatthikapañcakatheyyāvahārapañcakesu. <span class="bld">Labbhamānapadavasenā</span>ti sāhatthikapañcake labbhamānassa nissaggiyāvahārapadassa vasena theyyāvahārapañcake labbhamānassa parikappāvahārapadassa ca vasena yojetabbanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Āṇattiyā nibbatto avahāro <span class="bld">āṇattiko</span>. Nissajjanaṃ nissaggo, suṅkaghātaṭṭhāne parikappitokāse vā ṭhatvā bhaṇḍassa bahi pātanaṃ. Nissaggova <span class="bld">nissaggiyo</span>. Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ <a name="M2.0129"></a> atthaṃ sādhetīti <span class="bld">atthasādhako</span>. ‘‘Asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharā’’ti evarūpo hi āṇāpanapayogo parassa telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakānaṃ upāhanādīnaṃ nikkhepapayogo ca āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato upāhanādīnaṃ telapātanato ca puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādheti. Sāhatthikapayogopi hi evarūpo atthasādhakoti vuccati. Vuttañhetaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) –</p>
- <p class="indent">‘‘Atthasādhako nāma ‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā taṃ avaharā’ti āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājika’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Dhurassa nikkhipanaṃ <span class="bld">dhuranikkhepo</span>. Ārāmābhiyuñjanādīsu attano ca parassa ca dānaggahaṇesu nirussāhabhāvāpajjanaṃ. <span class="bld">Sahatthā avaharatī</span>ti sahatthena gaṇhāti. <span class="bld">‘‘Asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpetī</span>ti etthāpi āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti daṭṭhabbā. Yadi evaṃ imassa, atthasādhakassa ca ko visesoti? Taṅkhaṇaññeva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo, kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti ayametesaṃ viseso. Tenevāha – <span class="bld">‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharāti āṇāpetī’’</span>ti. Ettha ca āṇāpanapayogova atthasādhakoti dassito, sāhatthikavasenapi atthasādhakapayogo pana upari āvi bhavissati. <span class="bld">Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ. Ārāmābhiyuñjanādīsupi tāvakālikabhaṇḍadeyyānaṃ adānepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āṇattivasena</span> <a name="V2.0115"></a> <span class="bld">pubbapayogo veditabbo’’</span>ti vuttattā anantarāyena gaṇhantassa ‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’ti āṇāpanaṃ bhaṇḍaggahaṇato pubbattā <span class="bld">pubbapayogo,</span> payogena saha vattamāno avahāro <span class="bld">sahapayogo,</span> ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ harissāmā’’ti saṃvidahitvā <a name="M2.0130"></a> sammantayitvā avaharaṇaṃ <span class="bld">saṃvidāvahāro</span>. <span class="bld">Saṅketakammaṃ</span> nāma pubbaṇhādikālaparicchedavasena sañjānanakammaṃ, <span class="bld">nimittakammaṃ</span> nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikhaṇanādinimittakaraṇaṃ. <span class="bld">Ṭhānācāvanavasena sahapayogo</span>ti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, khilasaṅkamanādīsupi asati ca ṭhānācāvane sahapayogo daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) ‘‘ṭhānācāvanavasena khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ, tena avaharaṇaṃ <span class="bld">theyyāvahāro</span>. Yo hi sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, tulākūṭamānakūṭakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāro. Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ <span class="bld">pasayhāvahāro</span>. Yo hi pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayena adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāro. Bhaṇḍavasena ca okāsavasena ca parikappetvā avaharaṇaṃ <span class="bld">parikappāvahāro</span>. Tiṇapaṇṇādīhi aṅgulimuddikādiṃ paṭicchādetvā pacchā tassa paṭicchannassa avaharaṇaṃ <span class="bld">paṭicchannāvahāro</span>. Kusaṃ saṅkāmetvā avaharaṇaṃ <span class="bld">kusāvahāro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tulayitvā</span>ti upaparikkhitvā. <span class="bld">Sāmīcī</span>ti vattaṃ, āpatti pana natthīti adhippāyo. <span class="bld">Mahājanasammaddo</span>ti mahājanasaṅkhobho. <span class="bld">Bhaṭṭhe janakāye</span>ti apagate janakāye. <span class="bld">‘‘Idañca kāsāvaṃ attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī’’</span>ti kiṃkāraṇā evamāha? Cīvarasāmikena yasmā dhuranikkhepo kato, tasmā tassa adinnaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Avahārakopi vippaṭisārassa uppannakālato paṭṭhāya cīvarasāmikaṃ pariyesanto vicarati ‘‘dassāmī’’ti, cīvarasāmikena ca ‘‘mameta’’nti vutte etenapi avahārakena ālayo pariccatto, tasmā evamāha. Yadi evaṃ cīvarasāmikoyeva ‘‘attano santakaṃ gaṇhāhī’’ti kasmā na vuttoti? Ubhinnampi kukkuccavinodanatthaṃ. Kathaṃ? Avahārakassa ‘‘mayā sahatthena na dinnaṃ, bhaṇḍadeyyameta’’nti kukkuccaṃ uppajjeyya, itarassa ‘‘mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahita’’nti kukkuccaṃ uppajjeyyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaggha</span>nti <a name="M2.0131"></a> appagghaṃ. <span class="bld">Dāruatthaṃ pharatī</span>ti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti. <span class="bld">Mayi sante</span>tiādi <a name="V2.0116"></a> sabbaṃ raññā pasādena vuttaṃ, ‘‘therena pana ananucchavikaṃ kata’’nti na maññitabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā, sā sabbā bhaṇḍasāminā</p>
- <p class="bodytext">Kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā, sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. Pāsāṇañca sakkharañca <span class="bld">pāsāṇasakkharaṃ</span>. <span class="bld">Dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo</span>ti imasseva vivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘āpattiṃ vā anāpattiṃ vā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhadassā</span>ti ettha <span class="bld">akkha</span>-saddena kira vinicchayasālā vuccati. Tattha nisīditvā vajjāvajjaṃ passantīti <span class="bld">akkhadassā</span> vuccanti dhammavinicchanakā. <span class="bld">Haneyyu</span>nti ettha hananaṃ nāma hatthapādādīhi pothanañceva sīsādicchedanañca hotīti āha – <span class="bld">‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’</span>ti. Teneva padabhājaniyañca ‘‘hatthena vā pādena vā kasāya vā vettena vā aḍḍhadaṇḍakena vā chejjāya vā haneyyu’’nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aḍḍhadaṇḍakenā</span>ti dvihatthappamāṇena rassamuggarena veḷupesikāya vā. <span class="bld">Chejjāyā</span>ti hatthapādasīsādīnaṃ chedanena. <span class="bld">Nīhareyyu</span>nti gāmanigamādito nīhareyyuṃ. <span class="bld">Corosi…pe… thenosī</span>ti ettha ‘‘paribhāseyyu’’nti padaṃ ajjhāharitvā attho veditabboti āha <span class="bld">‘‘corosīti evamādīni ca vatvā paribhāseyyu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Yaṃ taṃ bhaṇḍaṃ dassitanti sambandho. <span class="bld">Yattha yattha ṭhita</span>nti bhūmiādīsu yattha yattha ṭhitaṃ. <span class="bld">Yathā yathā ādānaṃ gacchatī</span>ti bhūmiādīsu ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ sabbaso aggahaṇepi yena yena ākārena gahaṇaṃ upagacchati.</p>
- <p class="subhead">Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Phandāpeti, sabbattha dukkaṭamevā</span>ti ettha ‘‘uṭṭhahissāmī’’ti phandāpetvā puna anuṭṭhahitvā tattheva sayantassapi aṅgapaccaṅgaṃ aphandāpetvā ekapayogena uṭṭhahantassapi dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aññasmiṃ vā gamanassa</span> <a name="M2.0132"></a> <span class="bld">anupakāre</span>ti yathā dvārapidahane kumbhiṭṭhānagamanassa anupakārattā anāpatti, evaṃ aññasmiṃ vā gamanassa anupakāre kāyavacīkamme anāpatti. <span class="bld">Vācāya vācāyā</span>ti ekekatthadīpikāya vācāya vācāya. <span class="bld">Upaladdho</span>ti ñāto. <span class="bld">Puññāni ca karissāmā</span>ti ettha ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni karissāmāti vadantassa dukkaṭamevā’’ti <a name="V2.0117"></a> <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ imasmiṃyeva padese aṭṭhakathāvacanena virujjhati. Tathā hi ‘‘yaṃ yaṃ vacanaṃ musā, tattha tattha pācittiya’’nti ca ‘‘na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti ca vakkhati. Evaṃ pana vutte na virujjhati ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni ca karissāmāti vadantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭa’’nti. Tathā hi ‘‘akappiyapathaviṃ khaṇantānaṃ dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭā na muccatī’’ti ca vakkhati. Sace pana kusalacitto ‘‘puññāni karissāmā’’ti vadati, anāpatti ‘‘buddhapūjaṃ vā dhammapūjaṃ vā saṅghabhattaṃ vā karissāmāti kusalaṃ uppādeti, kusalacittena gamane anāpattī’’ti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha atheyyacittassa anāpattī’’ti ca vakkhamānattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamādalikhitanti veditabba</span>nti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhitanti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ sesaaṭṭhakathāsu ca ‘‘kudālaṃ vā piṭakaṃ vā’’ti idameva dvayaṃ vatvā vāsipharasūnaṃ avuttattā tesampi saṅkhepaṭṭhakathādīsu āgatabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpaccariyañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Theyyacittena katattā ‘‘dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tato paraṃ sabbakiriyāsū</span>ti bījaggahaṇato paraṃ kattabbakiriyāsu. <span class="bld">Sabbaṃ purimanayenevā</span>ti yāva piṭakapariyosānā hatthavārapadavāresu dukkaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Therehi dassita</span>nti pubbapayogasahapayogadukkaṭesu asammohatthaṃ samodhānetvā dhammasaṅgāhakattherehi dassitaṃ. ‘‘Sabbesampi dukkaṭānaṃ imesuyeva aṭṭhasu saṅgahetabbabhāvato itarehi sattahi dukkaṭehi vinimuttaṃ vinayadukkaṭeyeva saṅgahetabba’’nti vadanti. <span class="bld">Dasavidhaṃ ratana</span>nti ‘‘muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragalla’’nti evamāgataṃ dasavidhaṃ ratanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maṇi <a name="M2.0133"></a> muttā veḷuriyo ca saṅkho,</p>
- <p class="gatha2">Silā pavāḷaṃ rajatañca hemaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Salohitaṅgañca masāragallaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Daseti dhīro ratanāni jaññā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Hi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattavidhaṃ</span> <a name="V2.0118"></a> <span class="bld">dhañña</span>nti sāli vīhi yavo kaṅgu kudrūso varako godhumoti idaṃ sattavidhaṃ dhaññaṃ. <span class="bld">Āvudhabhaṇḍādi</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena tūriyabhaṇḍaitthirūpādiṃ saṅgaṇhāti. Anāmasitabbe vatthumhi dukkaṭaṃ <span class="bld">anāmāsadukkaṭaṃ</span>. <span class="bld">Durupaciṇṇadukkaṭa</span>nti ‘‘na kattabba’’nti vāritassa katattā duṭṭhu āciṇṇaṃ caritanti durupaciṇṇaṃ, tasmiṃ dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ. Vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ <span class="bld">vinayadukkaṭaṃ</span>. ‘‘Saṅghabhedāya parakkamatī’’ti sutvā taṃnivāraṇatthāya ñāte atthe avadantassa <span class="bld">ñātadukkaṭaṃ</span>. Ekādasa samanubhāsanā nāma bhikkhupātimokkhe cattāro yāvatatiyakā saṅghādisesā, ariṭṭhasikkhāpadanti pañca, bhikkhunīpātimokkhe ekaṃ yāvatatiyakaṃ pārājikaṃ, cattāro saṅghādisesā, caṇḍakāḷīsikkhāpadanti cha. Vassāvāsādiṃ paṭissuṇitvā na sampādentassa paṭissavanimittaṃ dukkaṭaṃ <span class="bld">paṭissavadukkaṭaṃ</span>.</p>
- <p class="gatha1">Pubbasahapayoge ca, anāmāsadurupaciṇṇe;</p>
- <p class="gatha2">Vinaye ceva ñāte ca, ñattiyā ca paṭissave;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhete dukkaṭā vuttā, vinaye vinayaññunā.</p>
- <p class="bodytext">Sahapayogato paṭṭhāya cettha purimā purimā āpattiyo paṭippassambhantīti āha <span class="bld">‘‘atha dhuranikkhepaṃ akatvā’’</span>tiādi. Tattha ‘‘dhuranikkhepaṃ akatvā’’ti vuttattā dhuranikkhepaṃ katvā khaṇantassa purimāpattiyo na paṭippassambhantīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Viyūhanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, uddharaṇadukkaṭe patiṭṭhātī</span>ti idaṃ pāḷiyaṃ āgatānukkamena dassetuṃ vuttaṃ. Yadi pana paṃsuṃ uddharitvā saussāhova puna khaṇati, uddharaṇadukkaṭaṃ paṭippassambhati, khaṇanadukkaṭe patiṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext">Kataṃ karaṇaṃ kiriyāti atthato ekanti āha <span class="bld">‘‘virūpā sā kiriyā’’</span>ti. Idāni vuttamevatthaṃ <span class="bld">parivārapāḷiyā</span> nidassento <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">aparaddhaṃ viraddhaṃ khalita</span>nti sabbametaṃ <span class="bld">yañca dukkaṭa</span>nti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ, virūpaṃ vā kataṃ<a name="M2.0134"></a>, taṃ dukkaṭaṃ. Taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ, evaṃ akatattā <span class="bld">aparaddhaṃ,</span> kusalaṃ virajjhitvā pavattattā <span class="bld">viraddhaṃ,</span> ariyavaṃsappaṭipadaṃ anāruḷhattā <span class="bld">khalitaṃ</span>. <span class="bld">Yaṃ manusso kare</span>ti idaṃ panettha opammanidassanaṃ. Tassattho – yathā yaṃ loke manusso āvi vā yadi vā raho pāpaṃ karoti, taṃ dukkaṭanti pavedenti, evamidampi buddhapaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ, tasmā dukkaṭanti veditabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="V2.0119"></a> dukkhā, kucchitā vā gati dugatīti vattabbe ‘‘duggatī’’ti vuttaṃ, yathā ca kaṭukaṃ phalametassāti kaṭukaphalanti vattabbe ‘‘kaṭukapphala’’nti vuttaṃ, evamidhāpi thūlattā accayattā ca thūlaccayanti vattabbe ‘‘thullaccaya’’nti vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘samparāye ca duggatī’’</span>tiādimāha. Saṃyoge pana kate saṃyogaparassa rassattaṃ siddhamevāti manasi katvā <span class="bld">‘‘saṃyogabhāvo veditabbo’’</span>ti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Ekassa mūle</span>ti ekassa santike. <span class="bld">Accayo tena samo natthī</span>ti desanāgāmīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi. <span class="bld">Tenetaṃ iti vuccatī</span>ti thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbatthāpi āmasane dukkaṭaṃ phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ theyyacittena āmasanaphandāpanapayogaṃ karontasseva hoti, ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva, na dukkaṭathullaccayānī’’ti vadanti. <span class="bld">Sahapayogaṃ pana akatvā</span>ti ettha ‘‘pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhiyā abhāvato sahapayogaṃ katvāpi lajjidhammaṃ okkantena pubbapayoge āpannāpattiyo desetabbā’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Aṭṭhakathāvacanaṃ pana kate sahapayoge pubbapayoge āpannāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti, aññathā ‘‘sahapayogaṃ pana akatvā’’ti idaṃ visesanameva niratthakaṃ siyā. Yañca heṭṭhā vuttaṃ ‘‘sace panassa tatthajātake tiṇarukkhalatādimhi chinnepi lajjidhammo okkamati, saṃvaro uppajjati, chedanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccatī’’ti, tampi sahapayoge kate pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhimeva dīpeti sahapayoge chedanapaccayā āpannadukkaṭasseva desanāya vuttattā. <span class="bld">Sahapayogato paṭṭhāyevā</span>ti ca idaṃ sahapayogaṃ pattassa tato pubbe āpannānaṃ pubbapayogāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti. Tena hi ayamattho viññāyati ‘‘yāva sahapayogaṃ na pāpuṇāti, tāva pubbe āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhi na <a name="M2.0135"></a> hoti, sahapayogaṃ pattakālato pana paṭṭhāya tāsampi paṭippassaddhi hotī’’ti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatī</span>ti etthāyamadhippāyo – sace khaṇanaviyūhanuddharaṇesu dasa dasa katvā āpattiyo āpannā, tāsu uddharaṇe dasa āpattiyo desetvā muccati visabhāgakiriyaṃ patvā purimāpurimāpattīnaṃ paṭippassaddhattāti. Jātivasena pana samānakiriyāya āpannāpattiyo ekattena gahetvā ‘‘ekameva desetvā’’ti vuttaṃ, tasmā imināpi kurundaṭṭhakathāvacanena paṭhamaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttapurimāpattipaṭippassaddhimeva samatthayati, na pana ubhinnaṃ aṭṭhakathānaṃ atthato nānākaraṇaṃ atthi. Aparampettha pakāraṃ vaṇṇayanti ‘‘samānakiriyāsupi purimapurimakhaṇanapaccayā āpannāpattiyo pacchimapacchimakhaṇanaṃ patvā paṭippassambhantīti <a name="V2.0120"></a> iminā adhippāyena ‘paṃsukhaṇanādīsu ca lajjidhamme uppanne bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti <span class="bld">kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> vutta’’’nti. ‘‘Evañca sati ‘bahukāpi āpattiyo hontū’ti na vattabbaṃ bhaveyya, vuttañca, tasmā visabhāgakiriyameva patvā purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiṃ icchanteneva bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti imasmiṃ ṭhāne visuṃyeveko desanākkamo dassito’’tipi vadanti. Ayametesaṃ adhippāyo – yathā idha purimāpattīnaṃ paṭippassaddhi aṭṭhakathācariyappamāṇena gahitā, evaṃ bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti idampi idha aṭṭhakathācariyappamāṇatoyeva veditabbaṃ. Yathā ca pāḷiyaṃ pācittiyaṭṭhānepi dukkaṭameva hotīti idha āveṇikaṃ katvā āpattiviseso dassito, evaṃ purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiviseso ca desanāviseso ca aṭṭhakathācariyehi dassitoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhato osīdento</span>ti ‘‘sāmikesu āgantvā apassitvā gatesu gaṇhissāmī’’ti theyyacittena heṭṭhābhūmiyaṃ osīdento. <span class="bld">Bundenā</span>ti kumbhiyā heṭṭhimatalena. Evaṃ ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā ṭhānācāvanaṃ chahi ākārehi veditabbanti sambandho. <span class="bld">Valayaṃ nīharati, pārājika</span>nti ākāsagataṃ akatvā ghaṃsitvā nīharantassa chinnakoṭito nīhaṭamatte pārājikaṃ. <span class="bld">Ito cito ca sāretī</span>ti ghaṃsantoyeva ākāsagataṃ akatvā sāreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chinnamatte</span> <a name="M2.0136"></a> <span class="bld">pārājika</span>nti avassaṃ ce patati, chinnamatte pārājikaṃ. <span class="bld">Paricchedo</span>ti ‘‘pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā’’ti vuttagaṇanaparicchedo. <span class="bld">Apabyūhanto</span>ti ‘‘heṭṭhā ṭhitaṃ gaṇhissāmī’’ti hatthena dvidhā karonto. <span class="bld">Upaḍḍhakumbhiya</span>nti upaḍḍhapuṇṇāya kumbhiyā. Nanu ca aṭṭhakathācariyappamāṇena saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttampi kasmā na gahetabbanti āha – <span class="bld">‘‘vinayavinicchaye hi āgate garuke ṭhātabba’’</span>nti. <span class="bld">Vinayadhammatā</span>ti vinayagarukānaṃ dhammatā. Vinayagarukā hi vinayavinicchaye āgate garuke tiṭṭhanti. Vinayagarukatābyāpanatthañhi vinayagarukoyevettha vinaya-saddena vutto, vinayassa vā esā dhammatā tesaṃ garugāravaṭṭhānassa vinayavisayattā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttaṃ pāḷiyāpi na sametīti dassento āha <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhājana</span>nti pattādibhājanaṃ. Pattādiṃ apūretvā gaṇhantassa anuddhaṭepi mukhavaṭṭiparicchedo hoti, pūretvā gaṇhantassa pana uddharaṇakāle hotīti āha <span class="bld">‘‘mukhavaṭṭiparicchedena vā uddhārena vā’’</span>ti. Yadā pana telakumbhīādīsu telādīnaṃ abahubhāvato bhājanaṃ <a name="V2.0121"></a> nimujjāpetvā gaṇhituṃ na sakkā hoti, tadā mukhavaṭṭiparicchedeneva hoti. <span class="bld">Cikkana</span>nti thaddhaṃ. <span class="bld">Ākaḍḍhanavikaḍḍhanayogga</span>nti ettha abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ <span class="bld">ākaḍḍhanaṃ,</span> parato kaḍḍhanaṃ <span class="bld">vikaḍḍhanaṃ</span>. <span class="bld">Paṭinīharitu</span>nti attano bhājanato paṭinīharituṃ. <span class="bld">Hatthato muttamatte pārājika</span>nti theyyacittena parasantakaggahaṇapayogassa katattā. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyameva</span> ‘‘sacepi mariyādaṃ dubbalaṃ katvā sukkhataḷākassa udakanibbahanaṭṭhānaṃ udakaniddhamanatumbaṃ vā pidahati, aññato ca gamanamagge vā pāḷiṃ bandhati, sukkhamātikaṃ vā ujuṃ karoti, pacchā deve vuṭṭhe udakaṃ āgantvā mariyādaṃ bhindati, sabbattha bhaṇḍadeyya’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘taṃ pana tattheva sukkhataḷāke sukkhamātikāya ujukaraṇavinicchayena virujjhatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avahāralakkhaṇa</span>nti pañcavīsatiyā avahāresu ekampi avahāralakkhaṇaṃ, ṭhānācāvanapayogo eva vā. <span class="bld">Uddhāre</span>ti kumbhiyā phuṭṭhaṭṭhānato kesaggamattepi uddhaṭe. <span class="bld">Yutta</span>nti ṭhānācāvanapayogasabbhāvato yuttaṃ. <span class="bld">Saṅgopanatthāyā</span>ti iminā suddhacittataṃ dasseti. <span class="bld">Palibujjhissatī</span>ti nivāressati. <span class="bld">Vuttanayeneva pārājika</span>nti hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. <span class="bld">Suddhacittova</span> <a name="M2.0137"></a> <span class="bld">uddharatī</span>ti kumbhiyaṃ telassa ākiraṇato puretarameva suddhacitto nikkhipitvā pacchā suddhacittova uddharati. <span class="bld">Neva avahāro</span>ti theyyacittena avaharaṇapayogassa akatattā. Attano bhājanattā pana <span class="bld">‘‘na gīvā’’</span>ti vuttaṃ, anāpattimattameva vuttaṃ, na pana evaṃ vicāritanti adhippāyo. Atha vā <span class="bld">anāpattimattameva vutta</span>nti imināpi tattha ‘‘gīvā’’ti vacanābhāvato ‘‘na gīvā’’ti pubbe vuttamahāaṭṭhakathāvādameva patiṭṭhāpeti, pacchā dassitena kurundivādenapi mahāaṭṭhakathāvādova samatthito. <span class="bld">Attano bhaṇḍa</span>nti telākiraṇato puretarameva attano kumbhiyaṃ suddhacittena ṭhapitaṃ pītatelaṃ attano parikkhāraṃ. <span class="bld">Sammohaṭṭhāna</span>nti āpattivinicchayavasena sammohaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahigataṃ nāma hotī</span>ti tato paṭṭhāya telassa aṭṭhānabhāvato adhomukhabhāvato ca bahigataṃ nāma hoti. Anto paṭṭhāya chidde kariyamāne telassa nikkhamitvā gatagataṭṭhānaṃ bhājanasaṅkhyameva gacchatīti āha – <span class="bld">‘‘bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājika’’</span>nti. <span class="bld">Yathā tathā vā katassā</span>ti bāhirantato abbhantarato vā paṭṭhāya katassa. <span class="bld">Majjhe ṭhapetvā katachidde</span>ti majjhe thokaṃ kapālaṃ ṭhapetvā pacchā taṃ chindantena katachidde. ‘‘Mariyādacchedane anto ṭhatvā bahimukho chindanto bahi antena kāretabbo, bahi ṭhatvā antomukho chindanto anto antena kāretabbo, anto ca bahi ca chinditvā majjhe ṭhapetvā taṃ chindanto majjhena kāretabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.108) vuttattā <span class="bld">‘‘taḷākassa ca mariyādabhedena sametī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Idamettha yutta</span>nti <a name="V2.0122"></a> anto ca bahi ca paṭṭhāya katachidde majjhena kāretabbo. <span class="bld">Anto paṭṭhāya kate pana bāhirantena, bahi paṭṭhāya kate abbhantarena kāretabbo</span>ti ayaṃ tippakāropi ettha vemaṭṭhachidde yutto. Udake katapayogassa abhāvato <span class="bld">‘‘ṭhānācāvanapayogassa abhāvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ tāva vutta</span>nti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Patthinnassa khādanaṃ itarassa pānañca sappiādīnaṃ paribhogoti āha – <span class="bld">‘‘akhāditabbaṃ vā apātabbaṃ vā karotī’’</span>ti. Kathaṃ pana tathā karotīti āha <span class="bld">‘‘uccāraṃ vā passāvaṃ vā’’</span>tiādi. Kasmā panettha dukkaṭaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’</span>nti. <span class="bld">Purimadvaya</span>nti bhedanaṃ chaḍḍanañca. Kasmā na sametīti <a name="M2.0138"></a> āha <span class="bld">‘‘tañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kumbhijajjarakaraṇenā</span>ti puṇṇakumbhiyā jajjarakaraṇena. <span class="bld">Mātikāujaukaraṇenā</span>ti udakapuṇṇāya mātikāya ujukaraṇena. <span class="bld">Ekalakkhaṇa</span>nti bhedanaṃ kumbhijajjarakaraṇena chaḍḍanaṃ mātikāya ujukaraṇena saddhiṃ ekasabhāvaṃ ṭhānācāvanapayogasabbhāvato. <span class="bld">Pacchimaṃ pana dvaya</span>nti jhāpanaṃ aparibhogakaraṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha evaṃ vinicchayaṃ vadantī</span>ti ettha mahāaṭṭhakathāyaṃ vutte eke ācariyā evaṃ vinicchayaṃ vadanti. <span class="bld">Pacchimadvayaṃ sandhāya vutta</span>nti ettha purimadvaye vinicchayo heṭṭhā vuttānusārena sakkā viññātunti tattha kiñci avatvā pacchimadvayaṃ sandhāya ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭanti idaṃ vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Theyyacittenā</span>ti attano vā parassa vā kātukāmatāvasena uppannatheyyacittena. <span class="bld">Vināsetukāmatāyā</span>ti hatthapādādiṃ chindanto viya kevalaṃ vināsetukāmatāya. Purimadvaye kiṃ hoti, kiṃ adhippāyena na kiñci vuttanti āha – <span class="bld">‘‘purimadvaye pana…pe… pārājika’’</span>nti. Tattha <span class="bld">vuttanayena bhindantassa vā chaḍḍentassa vā</span>ti muggarena pothetvā bhindantassa udakaṃ vā vālikaṃ vā ākiritvā uttarāpentassāti attho. <span class="bld">Ayuttanti ce</span>ti pāḷiyaṃ purimapadadvayepi dukkaṭasseva vuttattā ‘‘purimadvaye…pe… pārājikanti idaṃ ayutta’’nti yadi tumhākaṃ siyāti attho. <span class="bld">Nā</span>ti ayuttabhāvappasaṅgaṃ nisedhetvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘aññathā gahetabbatthato’’</span>ti. Kathaṃ panettha attho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘pāḷiyaṃ hī’’</span>tiādi. Nāsetukāmatāpakkhe heṭṭhā vuttanayeneva atthassa avirujjhanato <span class="bld">‘‘theyyacittapakkhe’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ vinicchayaṃ vadantī’’ti ito paṭṭhāya vuttassa sabbassapi ekasseva vacanattā <span class="bld">‘‘evameke vadantī’’</span>ti nigamanavasena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttavasena pāḷiyā atthe gayhamāne mahāaṭṭhakathāyaṃ catunnampi sāmaññato vuttassa pacchimadvayaṃ sandhāya vuttanti vacane visesābhāvato pāḷiyaṃ vuttesu catūsu padesu ‘‘chaḍḍeti <a name="V2.0123"></a> vā aparibhogaṃ vā karotī’’ti imesaṃ padānaṃ visesābhāvappasaṅgato ca sayaṃ aññathā pāḷiṃ aṭṭhakathañca saṃsanditvā atthaṃ dassetukāmo <span class="bld">‘‘ayaṃ panettha sāro’’</span>tiādimāha. Vinītavatthumhi ‘‘saṅghassa puñjakitaṃ tiṇaṃ theyyacitto jhāpesī’’si (pārā. 156) vuttattā <span class="bld">vinītavatthumhi tiṇajjhāpako viyā</span>ti imināva <a name="M2.0139"></a> <span class="bld">ṭhānā acāvetukāmovā</span>ti etthāpi theyyacittena ṭhānā acāvetukāmoti idaṃ vuttameva hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Achaḍḍetukāmoyevā</span>ti etthāpi theyyacittenāti sambandhitabbaṃ. Idañhi theyyacittapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ nāsetukāmatāpakkhassa vakkhamānattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘nāsetukāmatāpakkhe panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Itarathāpi yujjatī</span>ti theyyacittābhāvā ṭhānā cāvetukāmassapi dukkaṭaṃ yujjatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Ākāsaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">mukhatuṇḍakenā</span>ti mukhaggena. <span class="bld">Kalāpaggenā</span>ti piñchakalāpassa aggena. <span class="bld">Pasāretī</span>ti gahaṇatthaṃ pasāreti. <span class="bld">Aggahetvā vā</span>ti leḍḍuādīhi paharitvā nayanavasena aggahetvā vā. Ākāsaṭṭhavinicchaye vuccamānepi tappasaṅgena ākāsaṭṭhassa vehāsaṭṭhādibhāvamupagatepi asammohatthaṃ <span class="bld">‘‘yasmiṃ aṅge nilīyatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Antovatthumhī</span>ti parikkhittavatthussa anto. <span class="bld">Antogāme</span>ti parikkhittassa gāmassa anto. Aparikkhitte pana vatthumhi, gāme vā ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. <span class="bld">Aṭavimukhaṃ karotī</span>ti araññābhimukhaṃ karoti. <span class="bld">Rakkhatī</span>ti tena payogena tassa icchitaṭṭhānaṃ agatattā rakkhati. Bhūmiyā gacchantaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dutiyapadavāre vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Gāmato nikkhantassā</span>ti parikkhittagāmato nikkhantassa. <span class="bld">Kapiñjaro</span> nāma ekā pakkhijāti.</p>
- <p class="centered">Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Vehāsaṭṭhakathāyaṃ pana cīvaravaṃse ṭhapitassa cīvarassa ākaḍḍhane yathāvuttappadesātikkamo ekadvaṅgulamattākaḍḍhanena siyāti adhippāyena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekadvaṅgulamattākaḍḍhaneneva pārājika’’</span>nti. Idañca tādisaṃ nātimahantaṃ cīvaravaṃsadaṇḍakaṃ sandhāya vuttaṃ, mahante pana tato adhikamattākaḍḍhaneneva <a name="M2.0140"></a> siyā. <span class="bld">Rajjukena bandhitvā</span>ti ekāya rajjukoṭiyā cīvaraṃ bandhitvā <a name="V2.0124"></a> aparāya koṭiyā cīvaravaṃsaṃ bandhitvā ṭhapitacīvaraṃ. Muttamatte aṭṭhatvā patanakasabhāvattā <span class="bld">‘‘mutte pārājika’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamekassa phuṭṭhokāsamatte atikkante pārājika</span>nti bhittiṃ aphusāpetvā ṭhapitattā vuttaṃ. <span class="bld">Bhittiṃ nissāya ṭhapita</span>nti paṭipāṭiyā ṭhapitesu nāgadantādīsuyeva āropetvā bhittiṃ phusāpetvā ṭhapitaṃ. <span class="bld">Paṇṇantaraṃ āropetvā ṭhapitā</span>ti aññehi ṭhapitaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Udakaṭṭhakathāyaṃ sandamānaudake nikkhittaṃ na tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘asandanake udake’’</span>ti. <span class="bld">Anāpattī</span>ti hatthavārapadavāresu dukkaṭāpattiyā abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kaḍḍhatī</span>ti heṭṭhato osāreti. <span class="bld">Uppalādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena padumapuṇḍarīkādiṃ saṅgaṇhāti. Rattaṃ <span class="bld">padumaṃ,</span> setaṃ <span class="bld">puṇḍarīkaṃ</span>. Setaṃ vā <span class="bld">padumaṃ,</span> rattaṃ <span class="bld">puṇḍarīkaṃ</span>. Atha vā rattaṃ vā hotu setaṃ vā satapattaṃ <span class="bld">padumaṃ,</span> ūnasatapattaṃ <span class="bld">puṇḍarīkaṃ</span>. <span class="bld">Vatthu pūratī</span>ti pārājikavatthu pahoti. <span class="bld">Tasmiṃ chinnamatte pārājika</span>nti udakato accuggatassa udakavinimuttaṭṭhānato chedanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ vatthuṃ pūretī</span>ti yaṃ pupphaṃ pārājikavatthuṃ pūreti. Dasahi pupphehi katakalāpo <span class="bld">hatthako,</span> mahantaṃ kalāpaṃ katvā baddhaṃ <span class="bld">bhārabaddhaṃ</span>. <span class="bld">Rajjukesu tiṇāni santharitvā</span>ti ettha ‘‘dve rajjukāni udakapiṭṭhe ṭhapetvā tesaṃ upari tiriyato tiṇāni santharitvā tesaṃ upari bandhitvā vā abandhitvā vā tiriyatoyeva pupphāni ṭhapetvā heṭṭhato gatāni dve rajjukāni ukkhipitvā pupphamatthake ṭhapentī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesaggamattampi yathāṭhitaṭṭhānato cāvetī</span>ti pārimantena phuṭṭhokāsaṃ, orimantena kesaggamattaṃ cāveti. <span class="bld">Sakalamudaka</span>nti daṇḍena phuṭṭhokāsagataṃ sakalamudakaṃ. <span class="bld">Na udakaṃ ṭhāna</span>nti attanā kataṭṭhānassa aṭṭhānattā. <span class="bld">Idaṃ ubhaya</span>nti ettha ‘‘bandhanaṃ amocetvā…pe… pārājika’’nti idamevekaṃ, ‘‘paṭhamaṃ bandhanaṃ…pe… ṭhānaparicchedo’’ti idaṃ dutiyaṃ. <span class="bld">Paduminiya</span>nti padumagacche. <span class="bld">Uppāṭitāyā</span>ti parehi attano atthāya uppāṭitāya.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Bahi</span> <a name="M2.0141"></a> <span class="bld">ṭhapite</span>ti udakato bahi ṭhapite. Hatthakavasena khuddakaṃ katvā</p>
- <p class="bodytext">Baddhaṃ <span class="bld">kalāpabaddhaṃ</span>. <span class="bld">Muḷāla</span>nti kandaṃ. <span class="bld">Pattaṃ vā pupphaṃ vā</span>ti idaṃ kaddamassa anto pavisitvā ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sakalamudaka</span>nti <a name="V2.0125"></a> vāpiādīsu pariyāpannaṃ sakalamudakaṃ. <span class="bld">Niddhamanatumba</span>nti vāpiyā udakassa nikkhamanamaggaṃ. <span class="bld">Udakavāhaka</span>nti mahāmātikaṃ. <span class="bld">Na avahāro</span>ti idaṃ pubbasadisaṃ na hotīti āha – <span class="bld">‘‘kasmā…pe… evarūpā hi tattha katikā’’</span>ti. <span class="bld">Avahāro natthī</span>ti sabbasādhāraṇe apariggahaṭṭhāne gahitattā. <span class="bld">Mātikaṃ āropetvā</span>ti khuddakamātikaṃ āropetvā. <span class="bld">Maritvā…pe… tiṭṭhantī</span>ti ettha ‘‘matamacchānaṃyeva tesaṃ santakattā amate gaṇhantassa natthi avahāro’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Nāvaṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">yā bandhanā muttamatte ṭhānā na cavatī</span>ti iminā caṇḍasote baddhanāvaṃ paṭikkhipati. <span class="bld">Tāva dukkaṭa</span>nti ‘‘bandhanaṃ moceti, āpatti dukkaṭassā’’ti evaṃ mocentassa paññattaṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Thullaccayampi pārājikampi hotī</span>ti ettha paṭhamaṃ ṭhānā acāvetvā mutte thullaccayaṃ, paṭhamaṃ ṭhānā cāvetvā mutte pārājikanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pāse baddhasūkaro viyā’’tiādinā vuttaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tattha yutti pubbe vuttā evā’’</span>ti. <span class="bld">Vippanaṭṭhā nāvā</span>ti visamavātādīhi vināsaṃ patvā udake nimujjitvā heṭṭhā bhūmitalaṃ appatvā majjhe ṭhitaṃ sandhāya vadati. Teneva <span class="bld">‘‘adho vā opilāpentassa…pe… nāvātalena phuṭṭhokāsaṃ mukhavaṭṭiṃ atikkantamatte pārājika’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Opilāpentassā</span>ti osīdāpentassa. <span class="bld">Atikkantamatte</span>ti phuṭṭhokāsaṃ atikkantamatte. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti muttamatte pārājikanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Nāvākaḍḍhanayoggamahāyottatāya yottakoṭito paṭṭhāya sakalampi <span class="bld">‘‘ṭhāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Asatipi vāte yathā vātaṃ gaṇhāti, tathā ṭhapitattā <span class="bld">‘‘vātaṃ gaṇhāpetī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Balavā ca vāto āgammā</span>ti iminā <a name="M2.0142"></a> asati vāte ayaṃ payogo katoti dasseti. Teneva <span class="bld">‘‘puggalassa natthi avahāro’’</span>ti vuttaṃ. Sati pana vāte kato payogo ṭhānācāvanapayogoyevāti mātikāujukaraṇe viya attheva avahāroti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ṭhānācāvanapayogo na hotī</span>ti sukkhamātikāujukaraṇe viya asati vāte katapayogattā. <span class="bld">Bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī</span>ti nāvāsāmikassa bhaṇḍadeyyaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Yānaṭṭhakathāyaṃ <a name="V2.0126"></a> <span class="bld">dukayuttassā</span>ti dvīhi goṇehi yuttassa. <span class="bld">Ayuttaka</span>nti goṇehi ayuttaṃ. <span class="bld">Kappakatā</span>ti yathā dvīhi bhāgehi heṭṭhā patiṭṭhāti, evaṃ katā. <span class="bld">Tīṇi vā cattāri vā ṭhānānī</span>ti akappakatāya upatthambhaniyā vasena tīṇi ṭhānāni, kappakatāya vasena cattāri ṭhānānīti. Tathā pathaviyaṃ ṭhapitassa tīṇi ṭhānānīti sambandho. <span class="bld">Ta</span>nti phalakassa vā dārukassa vā upari ṭhapitaṃ pathaviyaṃ ṭhapitañca. <span class="bld">Dvīhi akkhasīsehī</span>ti dvīhi akkhakoṭīhi. <span class="bld">Dārūnaṃ upari ṭhapitassā</span>ti dvinnaṃ dārūnaṃ upari dvīhi akkhakoṭīhi olambetvā sakaṭasālāyaṃ ṭhapitassa. <span class="bld">Heṭṭhimatalassā</span>ti sakaṭabāhāya bhūmiṃ phusitvā ṭhitassa heṭṭhimabhāgassa. <span class="bld">Sesaṃ nāvāyaṃ vuttasadisa</span>nti iminā ‘‘yadi pana taṃ evaṃ gacchantaṃ pakatigamanaṃ upacchinditvā aññaṃ disābhāgaṃ neti, pārājikaṃ. Sayameva yaṃ kañci gāmaṃ sampattaṃ ṭhānā acāventova vikkiṇitvā gacchati, nevatthi avahāro, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī’’ti imaṃ nayaṃ atidissati.</p>
- <p class="centered">Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Bhāraṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">purimagale galavāṭako</span>ti purimagale uparimagalavāṭako. <span class="bld">Uraparicchedamajjhe</span>ti urapariyantassa majjhe. <span class="bld">Anāṇattattā</span>ti ‘‘asukaṭṭhānaṃ nehī’’ti anāṇattattā. <span class="bld">Yo cāyaṃ sīsabhāre</span> <a name="M2.0143"></a> <span class="bld">vutto</span>ti yo cāyaṃ vinicchayo sīsabhāre vutto. Sīsādīhi vā gahito hotūti sambandho. <span class="bld">Tādisa</span>nti tappaṭicchādanasamatthaṃ.</p>
- <p class="centered">Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ārāmaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">bandhana</span>nti pupphānaṃ vaṇṭe patiṭṭhitaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Abhiyuñjatī</span>ti codeti aḍḍaṃ karoti. <span class="bld">Adinnādānassa payogattā</span>ti sahapayogamāha vatthumhiyeva katapayogattā. Sahapayogavasena hetaṃ dukkaṭaṃ. <span class="bld">Vinicchayappasuta</span>nti vinicchaye niyuttaṃ. <span class="bld">Kakkhaḷo</span>ti dāruṇo. <span class="bld">Dhuraṃ nikkhipatī</span>ti ussāhaṃ ṭhapeti, attano santakakaraṇe nirussāho hotīti attho. Kūṭaḍḍakārakopi <a name="V2.0127"></a> sace dhuraṃ na nikkhipati, natthi avahāroti āha <span class="bld">‘‘sace sayampi katadhuranikkhepo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Sayampī</span>ti abhiyuñjakopi. <span class="bld">Katadhuranikkhepo</span>ti ‘‘na dāni naṃ imassa dassāmī’’ti evaṃ tassa dāne katadhuranikkhepo. <span class="bld">Kiṅkārappaṭissāvibhāve</span>ti ‘‘kiṃ karomi kiṃ karomī’’ti evaṃ kiṅkārameva paṭissuṇanto vicaratīti kiṅkārapaṭissāvī, tassa bhāvo kiṅkārapaṭissāvibhāvo, tasmiṃ, attano vasavattibhāveti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkocaṃ datvā</span>ti lañjaṃ datvā. <span class="bld">Kūṭavinicchayikāna</span>nti kūṭavinicchaye niyuttānaṃ vinayadharānaṃ. ‘‘Gaṇhā’’ti avatvā ‘‘asāmikassa sāmiko aya’’ntiādinā pariyāyena vuttepi tassa santakabhāvaṃ paricchinditvā pavattavacanattā kūṭavinicchayaṃ karontānaṃ kūṭasakkhīnañca pārājikameva. Asatipi cettha ṭhānācāvane ubhinnaṃ dhuranikkhepoyeva ṭhānācāvanaṭṭhāne tiṭṭhati. Imasmiṃ dhuranikkhepe pārājike sāmikassa vimatuppādanapayoge kate thullaccayaṃ, tasseva dhuranikkhepapayoge nipphādite pārājikaṃ. <span class="bld">Sayaṃ parājayaṃ pāpuṇātī</span>ti kūṭaḍḍakārako parājayaṃ pāpuṇāti.</p>
- <p class="centered">Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Vihāraṭṭhakathāyaṃ <a name="M2.0144"></a> vihāropi pariveṇampi āvāsopi vihārotveva saṅkhaṃ gacchatīti āha <span class="bld">‘‘vihāraṃ vā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">vihāra</span>nti mahāvihāraṃ. <span class="bld">Pariveṇa</span>nti mahāvihārassa abbhantare visuṃ visuṃ pākāraparicchinnaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Āvāsa</span>nti ekaṃ āvasathaṃ. Abhiyoge katepi avahārassa asijjhanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhiyogo na ruhatī’’</span>ti. Gaṇasantake pana paricchinnasāmikattā sakkā dhuraṃ nikkhipāpetunti āha <span class="bld">‘‘dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassā’’</span>ti. Idhāpi sace ekopi dhuraṃ na nikkhipati, rakkhatiyeva. Sabbesaṃ dhuranikkhepeneva hi pārājikaṃ.</p>
- <p class="centered">Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Khettaṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">satta dhaññānī</span>ti sālivīhiyavakaṅgukudrūsavarakagodhumānaṃ vasena satta dhaññāni<a name="V2.0128"></a>. <span class="bld">Nirumbhitvā vā</span>tiādīsu ‘‘gaṇhantassā’’ti paccekaṃ yojetabbaṃ. Tattha nirumbhitvā gahaṇaṃ nāma vīhisīsaṃ acchinditvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva gahaṇaṃ. <span class="bld">Ekameka</span>nti ekamekaṃ vīhisīsaṃ. <span class="bld">Uppāṭetvā vā</span>ti muggamāsādīni uddharitvā vā. <span class="bld">Yasmiṃ bīje vā</span>tiādi nirumbhitvā gahaṇādīsu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Sālisīsādīni nirumbhitvā gaṇhantassa yasmiṃ bīje vatthu pūrati, ekamekaṃ hattheneva chinditvā gaṇhantassa yasmiṃ sīse vatthu pūrati, asitena lāyitvā gaṇhantassa yassaṃ muṭṭhiyaṃ vatthu pūrati, bahūni ekato uppāṭetvā gaṇhantassa yasmiṃ muggamāsādiphale vatthu pūratīti evamettha yathākkamo veditabbo. <span class="bld">‘‘Tasmiṃ bandhanā mocitamatte’’</span>ti vacanato tasmiṃ bījādimhi bandhanā mocite sati tato anapanītepi pārājikamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Acchijjamāno</span>ti acchinno hutvā ṭhito. <span class="bld">Jaṭitānī</span>ti chinditāni acchinnehi saddhiṃ jaṭitāni hontīti attho. <span class="bld">Sabhusa</span>nti palālasahitaṃ. <span class="bld">Abhusa</span>nti palālarahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khīlenā</span>ti <a name="M2.0145"></a> khāṇukena. Ettha ca khīlasaṅkamanādīsu ubhayaṃ sambhavati sahapayogo dhuranikkhepo ca. Yadā hi parassa khettādīsu ekadesaṃ khīlasaṅkamanādivasena attano santakaṃ karoti, tadā satipi paṭhamataraṃ sāmikānaṃ dhuranikkhepe khīlasaṅkamanādisahapayogaṃ vinā na hotīti sahapayogeneva pārājikaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘ṭhānācāvanavasena khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo’’ti. Yadā pana asati dhuranikkhepe khīlasaṅkamanādimattaṃ kataṃ, tadā vinā dhuranikkhepena na hotīti dhuranikkhepeneva pārājikaṃ. Tenevettha <span class="bld">‘‘tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ sabbatthā</span>ti yathāvuttamatthaṃ rajjusaṅkamanādīsupi atidisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṭṭhi</span>nti mānadaṇḍaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ anāgate thullaccayaṃ, tasmiṃ āgate pārājika</span>nti ettha sace dārūni nikhaṇitvā tattakeneva gaṇhitukāmo hoti, avasāne dārumhi pārājikaṃ. Sace tattha sākhāyopi katvā gahetukāmo hoti, avasānasākhāya pārājikanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tattakena asakkonto</span>ti dārūni nikhaṇitvā vatiṃ kātuṃ asakkonto. <span class="bld">Khettamariyāda</span>nti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kedārapāḷi’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Vitthataṃ karotī</span>ti pubbe vijjamānameva mariyādaṃ vitthiṇṇaṃ karoti. <span class="bld">Akataṃ vā pana patiṭṭhapetī</span>ti pubbe akataṃ vā mariyādaṃ ṭhapeti.</p>
- <p class="centered">Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vatthuṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Vatthuṭṭhakathāyaṃ <a name="V2.0129"></a> <span class="bld">tiṇṇaṃ pākārāna</span>nti iṭṭhakasilādārūnaṃ vasena tiṇṇaṃ pākārānaṃ. <span class="bld">Eteneva nayenā</span>ti iminā ‘‘kevalaṃ bhūmiṃ sodhetvā…pe… aparikkhipitvā vā’’ti vuttamatthaṃ nidasseti.</p>
- <p class="subhead">Gāmaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Gāmaṭṭhakathāyaṃ gāmo nāmāti pāḷiyaṃ na vuttaṃ sabbaso gāmalakkhaṇassa pubbe vuttattā.</p>
- <p class="subhead">Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Araññaṭṭhakathāyaṃ <a name="M2.0146"></a> <span class="bld">araññaṃ nāmā</span>ti idaṃ pana na kevalaṃ pubbe vuttaaraññalakkhaṇappattimattena araññaṃ idhādhippetaṃ, kintu yaṃ attano araññalakkhaṇena araññaṃ parapariggahitañca hoti, taṃ araññaṃ idhādhippetanti dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti puna araññavacanena. <span class="bld">Na pariggahitabhāvo araññassa lakkhaṇa</span>nti yadi hi pariggahitabhāvo araññalakkhaṇaṃ siyā, ‘‘araññaṃ nāma yaṃ manussānaṃ pariggahita’’nti ettakameva vadeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Ya</span>nti iminā pubbe vuttalakkhaṇameva araññaṃ parāmaṭṭhanti āha <span class="bld">‘‘yaṃ pana attano araññalakkhaṇena arañña’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinivijjhitvā</span>ti ujukameva vinivijjhitvā. <span class="bld">Paṇṇaṃ vā</span>ti tālapaṇṇādi paṇṇaṃ vā. <span class="bld">Addhagatopī</span>ti cirakālaṃ tattheva ṭhitopi. <span class="bld">Na gahetabbo</span>ti ettha pana yo parehi araññasāmikānaṃ hatthato kiṇitvā tacchetvā tattheva ṭhapito, so araññasāmikena anuññātopi na gahetabbo. <span class="bld">Sāmikehi chaḍḍitoti gahetuṃ vaṭṭatī</span>ti paṃsukūlasaññāya gahaṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇacchinnassāpī</span>ti araññasāmikānaṃ hatthato kiṇitvā gaṇhantehi katasaññāṇassa. <span class="bld">Challiyā pariyonaddhaṃ hotī</span>ti iminā sāmikānaṃ nirapekkhataṃ dīpeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘gahetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti. Yadi sāmikānaṃ sāpekkhatā atthi, na vaṭṭati. <span class="bld">Tāni katāni ajjhāvutthāni ca hontī</span>ti tāni gehādīni katāni pariniṭṭhitāni manussehi ca ajjhāvutthāni honti. <span class="bld">Dārūnipī</span>ti gehādīnaṃ katattā tato avasiṭṭhadārūnipi. <span class="bld">Etesa</span>nti etesaṃ yathāvuttadārūnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="V2.0130"></a> <span class="bld">ārakkhaṭṭhāna</span>nti tesaṃ araññapālānaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dehīti vutte dātabbamevā</span>ti ettha ‘‘dehī’’ti vutte ‘‘dassāmī’’ti ābhogasabbhāvato ‘‘dehī’’ti avutte adatvāpi gantuṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Gantuṃ dethā</span>ti gamanaṃ detha. <span class="bld">Adisvā gacchati, bhaṇḍadeyya</span>nti parisuddhacittena gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Yattha katthaci nītānampi dārūnaṃ araññasāmikānaṃyeva santakattā suddhacittena nikkhantopi puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati, pārājikamevāti vadanti.</p>
- <p class="centered">Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Udakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Udakakathāyaṃ <a name="M2.0147"></a> mahākucchikā udakacāṭi <span class="bld">udakamaṇiko</span>. ‘‘Samekhalā cāṭi udakamaṇiko’’tipi vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu bhājanesu. <span class="bld">Nibbahanaudaka</span>nti ‘‘mahodakaṃ āgantvā taḷākamariyādaṃ mā chindī’’ti taḷākarakkhaṇatthaṃ tassa ekapassena vissajjitaudakaṃ. <span class="bld">Niddhamanatumba</span>nti sassādīnaṃ atthāya udakanikkhamanamaggaṃ. <span class="bld">Mariyādaṃ dubbalaṃ katvā</span>ti idaṃ avassaṃ chinnasabhāvadassanatthaṃ bhaṇḍadeyyavisayadassanatthañca vuttaṃ. Mariyādaṃ dubbalaṃ akatvāpi yathāvuttappayoge kate mariyādaṃ chinditvā nikkhantaudakagghānurūpena avahārena kāretabbameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aniggate</span>ti anikkhamitvā taḷākasmiṃyeva udake ṭhite. <span class="bld">Asampattevā</span>ti taḷākato nikkhamitvā mahāmātikāya eva ṭhite. <span class="bld">Anikkhante</span>ti taḷākato anikkhante udake. <span class="bld">Subaddhā</span>ti bhaṇḍadeyyampi na hotīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’</span>nti, taḷākato nikkhamitvā paresaṃ khuddakamātikāmukhaṃ apāpuṇitvā mahāmātikāyaṃyeva ṭhite baddhā ce, bhaṇḍadeyyanti attho. ‘‘Anikkhante baddhā subaddhā, nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’nti hi idaṃ dvayaṃ heṭṭhā vuttavikappadvayassa yathākkamena vuttaṃ. <span class="bld">Natthi avahāro</span>ti ettha ‘‘avahāro natthi, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī’’ti keci vadanti, taḷākagataudakassa sabbasādhāraṇattā taṃ ayuttaṃ viya dissati, ‘‘anikkhante baddhā subaddhā’’ti iminā ca aṭṭhakathāvacanena na sameti. <span class="bld">Vatthuṃ…pe… na sametī</span>ti ettha taḷākagataudakassa sabbasādhāraṇattā apariggahitaṃ idha vatthunti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Udakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dantaponakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Dantakaṭṭhakathāyaṃ <a name="V2.0131"></a> <span class="bld">tato paṭṭhāya avahāro natthī</span>ti ‘‘yathāsukhaṃ bhikkhusaṅgho paribhuñjatū’’ti yathāsukhaṃ paribhogatthāya ṭhapitattā vassaggena abhājetabbattā arakkhitabbattā sabbasādhāraṇattā ca aññaṃ saṅghikaṃ viya na hotīti theyyacittena gaṇhantassapi natthi avahāro<a name="M2.0148"></a>. <span class="bld">Vatta</span>nti dantakaṭṭhaggahaṇe vattaṃ. Idāni tadeva vattaṃ dassento <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Puna sāmaṇerā āharissantī’’</span>ti keci therā vadeyyunti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dantaponakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vanappatikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Vanappatikathāyaṃ <span class="bld">‘‘ujukameva tiṭṭhatī</span>ti rukkhabhārena kiñcideva bhassitvā ṭhitattā hotiyeva ṭhānācāvananti adhippāyena vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Vātamukhaṃ sodhetī</span>ti yathā vāto āgantvā rukkhaṃ pāteti, evaṃ vātassa āgamanamaggaṃ rundhitvā ṭhitāni sākhāgumbādīni chinditvā apanento sodheti. <span class="bld">‘‘Maṇḍūkakaṇṭakaṃ vā visa</span>nti maṇḍūkānaṃ naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṃ ṭhitakaṇṭaka’’nti vadanti, ‘‘ekaṃ visamacchakaṇṭaka’’ntipi vadanti.</p>
- <p class="centered">Vanappatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Haraṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Haraṇakakathāyaṃ <span class="bld">haraṇaka</span>nti hariyamānaṃ. Abhimukhaṃ katvā kaḍḍhanaṃ <span class="bld">ākaḍḍhanaṃ,</span> sesadisākaḍḍhanaṃ <span class="bld">vikaḍḍhanaṃ</span>. <span class="bld">Pādaṃ agghati, pārājikamevā</span>ti ettha antaṃ na gaṇhāmīti asallakkhitattā antassa ca gaṇhissāmīti sallakkhitasseva paṭassa ekadesattā pārājikaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sahabhaṇḍahāraka</span>nti bhaṇḍahārakena saddhiṃ. <span class="bld">Santajjetvā</span>ti dhanuādīhi santajjetvā.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">So</span>ti bhaṇḍahārako. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti apariggahitakaṃ, asāmikanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āharāpente dātabba</span>nti ettha ‘‘chaḍḍetvā dhuraṃ nikkhipitvā gatānampi nirālayānaṃ puna āharāpanassa vuttattā bhikkhūnampi attano santake parikkhāre acchinditvā parehi gahite tattha <a name="V2.0132"></a> dhuranikkhepaṃ katvāpi puna taṃ balakkārenapi āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti desavāsino ācariyā vadanti, sīhaḷadīpavāsino pana taṃ keci ācariyā na icchanti. Teneva <a name="M2.0149"></a> <span class="bld">mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ ‘‘amhākaṃ pana taṃ na ruccatī’’ti. <span class="bld">Aññesū</span>ti mahāpaccariādīsu. <span class="bld">Vicāraṇā eva natthī</span>ti tatthāpi paṭikkhepābhāvato ayamevatthoti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Haraṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Upanidhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Upanidhikathāyaṃ ‘‘saṅgopanatthāya attano hatthe nikkhittassa bhaṇḍassa guttaṭṭhāne paṭisāmanapayogaṃ vinā aññasmiṃ payoge akatepi rajjasaṅkhobhādikāle ‘na dāni tassa dassāmi, na mayhaṃ dāni dassatī’ti ubhohipi sakasakaṭṭhāne nisīditvā dhuranikkhepe kate pārājikameva paṭisāmanapayogassa katattā’’ti vadanti. <span class="bld">Attano hatthe nikkhittattā</span>ti ettha attano hatthe saṅgopanatthāya nikkhittakālato paṭṭhāya tappaṭibaddhattā ārakkhāya bhaṇḍasāmikaṭṭhāne ṭhitattā ṭhānassa ca tadāyattatāya ṭhānācāvanassa alabbhanato natthi avahāroti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaṃ vācāpetvā</span>ti dhammaṃ kathāpetvā. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti uddhāreyeva pārājikaṃ. Kasmā? Aññehi asādhāraṇassa abhiññāṇassa vuttattā. <span class="bld">‘‘Aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatī</span>ti idaṃ saññāṇaṃ kathenteneva ‘asukasmiṃ ṭhāne’ti okāsassa ca niyamitattā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ pattaṃ apanetvā tasmiṃ okāse aññaṃ tādisameva pacchā ṭhapitaṃ pattaṃ sandhāya kathita’’nti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Corena sallakkhitapattassa gahaṇābhāvepi ‘‘idaṃ thenetvā gaṇhissāmī’’ti tasmiṃ okāse ṭhite tādise vatthumatte tassa theyyacittasabbhāvato aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti corassa avahāro dassito. <span class="bld">Padavārenā</span>ti therena nīharitvā dinnaṃ pattaṃ gahetvā gacchato corassa padavārena. <span class="bld">Taṃ atādisameva gaṇhante yujjatī</span>ti ‘‘mamāyaṃ patto na hotī’’ti vā ‘‘mayā kathito ayaṃ patto na hotī’’ti vā jānitvā theyyacittena gaṇhantassa ‘‘idaṃ thenetvā gaṇhissāmī’’ti vatthumatte theyyacittaṃ uppādetvā gaṇhantassa ca avahārasabbhāvato vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gāmadvāra</span>nti <a name="M2.0150"></a> samaṇasāruppaṃ vohāramattametaṃ, antogāmaṃ icceva vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vuttanayeneva therassa</span> <a name="V2.0133"></a> <span class="bld">pārājika</span>nti theyyacitteneva parasantakassa gahitattā uddhāreyeva therassa pārājikaṃ. <span class="bld">Corassa dukkaṭa</span>nti asuddhacittena gahitattā gahitakāle corassa dukkaṭaṃ. <span class="bld">Vuttanayeneva ubhinnampi dukkaṭa</span>nti corassa sāmikena dinnattā pārājikaṃ natthi, asuddhacittena gahitattā dukkaṭaṃ, therassa pana attano santakepi asuddhacittatāya dukkaṭanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇattiyā gahitattā</span>ti ettha ‘‘pattacīvaraṃ gaṇha, asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā’’ti evaṃ therena kataāṇattiyā vihārassa parabhāge upacārato paṭṭhāya yāva tassa gāmassa parato upacāro, tāva sabbaṃ khettameva jātanti adhippāyo. <span class="bld">Maggato okkammā</span>ti ettha ubhinnaṃ sakaṭacakkamaggānaṃ antarāḷampi maggoyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhatvā anisīditvā</span>ti ettha vihāraṃ pavisitvā sīsādīsu bhāraṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvāva tiṭṭhanto nisīdanto vā vissamitvā theyyacitte vūpasante puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati ce, pāduddhārena kāretabbo. Sace bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna taṃ gahetvā gacchati, uddhārena kāretabbo. Kasmā? Āṇāpakassa āṇattiyā yaṃ kattabbaṃ, tassa tāva pariniṭṭhitattā. Keci pana ‘‘purimasmiṃ theyyacitte avūpasantepi vuttanayeneva vissamitvā gacchato pāduddhārena uddhārena vā kāretabbo’’ti vadanti, ‘‘asukaṃ nāma gāmanti aniyametvā ‘antogāmaṃ pavisissāmā’ti avisesena vutte vihārasāmantā sabbopi gocaragāmo khettamevā’’tipi vadanti. <span class="bld">Sesa</span>nti maggukkamanavihārābhimukhagamanādi sabbaṃ. <span class="bld">Purimasadisamevā</span>ti anāṇattiyā gahitepi sāmikassa kathetvā gahitattā heṭṭhā vuttavihārūpacārādi sabbaṃ khettamevāti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eseva nayo</span>ti ‘‘antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvā’’tiādinā vuttanayaṃ atidisati. <span class="bld">Nimitte vā kate</span>ti ‘‘cīvaraṃ me kiliṭṭhaṃ, ko nu kho rajitvā dassatī’’tiādinā nimitte kate. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti anāṇattassa therena saddhiṃ pattacīvaraṃ gahetvā gamanavāre vuttanayeneva. <span class="bld">Ekapasse vā</span>ti vihārassa mahantatāya attānaṃ adassetvā ekasmiṃ passe vasanto vā. <span class="bld">Theyyacittena paribhuñjanto jīrāpetī</span>ti theyyacitte uppanne ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhāreneva paribhuñjanto <a name="M2.0151"></a> jīrāpeti, ṭhānā cāventassa pana theyyacitte sati pārājikameva sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu viya. <span class="bld">Yathā tathā vā nassatī</span>ti aggiādinā vā upacikādīhi khāditaṃ vā nassati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Añño vā kocī</span>ti iminā pana yena ṭhapitaṃ, sopi saṅgahitoti veditabbaṃ. <span class="bld">Tava thūlasāṭako laddho</span>tiādinā musāvāde dukkaṭaṃ adinnādānapayogattā. <span class="bld">Itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājika</span>nti <a name="V2.0134"></a> ettha ‘‘pavisitvā tava sāṭakaṃ gaṇhāhī’’ti imināva upanidhibhāvato muttattā sāmikassa itaraṃ gaṇhatopi attano sāṭake ālayassa sabbhāvato ca uddhāre pārājikaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Na jānantī</span>ti tena vuttaṃ vacanaṃ asuṇantā na jānanti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti ettha sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti, eseva nayoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paṭikkhipantī</span>ti ettha cittena paṭikkhepopi saṅgahitovāti veditabbaṃ. <span class="bld">Yācitā vā ayācitā vā</span>ti ettha yācitā yadi cittenapi sampaṭicchanti, naṭṭhe gīvā. Ayācitā pana yadipi cittena sampaṭicchanti, natthi gīvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahetvā ṭhapetī</span>ti ettha cāletvā tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapitepi naṭṭhe gīvā. <span class="bld">Upacāre vijjamāne</span>ti bhaṇḍāgārassa samīpe uccārapassāvaṭṭhāne vijjamāne. <span class="bld">Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭhe</span>ti ettha ‘‘kevalaṃ saṅghassa senāsanaṃ mā nassīti imināva adhippāyena vivaritumpi vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. <span class="bld">Sahāyehi bhavitabba</span>nti tehipi kiñci kiñci dātabbanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ayaṃ sāmīcī</span>ti bhaṇḍāgāre vasantānaṃ idaṃ vattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lolamahāthero</span>ti mando momūho hasitakīḷitappasuto vā mahāthero. Attano attano vasanagabbhesu sabhāgabhikkhūnaṃ parikkhāraṃ ṭhapentīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Itarehī</span>ti tasmiṃyeva gabbhe vasantehi itarabhikkhūhi. Vihāravāre niyutto <span class="bld">vihāravāriko,</span> vāraṃ katvā vihārarakkhaṇako. <span class="bld">Nivāpa</span>nti bhattavetanaṃ. <span class="bld">Paṭipathaṃ gatesū</span>ti corānaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘paṭhamataraṃyeva gantvā saddaṃ karissāmā’’ti corānaṃ abhimukhaṃ gatesu. <span class="bld">Nissitake jaggentī</span>ti attano attano nissitake sikkhācariyāya posentāpi nissitake vihāraṃ jaggāpenti. ‘‘Asahāyassa adutiyassā’’ti pāṭho yutto, pacchimaṃ purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Asahāyassa vā attadutiyassa vā</span>ti imasmiṃ pana pāṭhe ekena ānītaṃ dvinnaṃ nappahotīti <a name="M2.0152"></a> attadutiyassapi vāro nivāritoti vadanti, taṃ ‘‘yassa sabhāgo bhikkhu bhattaṃ ānetvā dātā natthī’’ti iminā na sametīti vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Upajīvantena ṭhātabba</span>nti abbhokāsikena rukkhamūlikenapi pākavaṭṭaṃ upanissāya jīvantena pattacīvararakkhaṇatthāya vihāravāre sampatte ṭhātabbaṃ. <span class="bld">Paripuccha</span>nti pucchitapañhavissajjanaṃ aṭṭhakathaṃ vā. <span class="bld">Diguṇa</span>nti vassaggena pāpitaṃ vināva dve koṭṭhāseti vadanti. <span class="bld">Pakkhavārenā</span>ti aḍḍhamāsavārena.</p>
- <p class="centered">Upanidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Suṅkaghātakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Suṅkaghātakathāyaṃ <a name="V2.0135"></a> <span class="bld">tato hanantī</span>ti tato nīharantā hananti. <span class="bld">Ta</span>nti suṅkaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Yato</span>ti yato nīhariyamānabhaṇḍato. <span class="bld">Rājaka</span>nti rājāyattaṃ. Tampi rājārahamevāti āha <span class="bld">‘‘ayamevattho’’</span>ti. <span class="bld">Ito</span>ti ito bhaṇḍato. <span class="bld">Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmetī</span>ti ettha ‘‘paṭhamaṃ pādaṃ paricchedato bahi ṭhapetvā dutiye pāde uddhaṭamatte pārājika’’nti vadanti uddharitvā bahi aṭṭhapitopi bahi ṭhitoyeva nāma hotīti katvā. Yattha yattha padavārena āpatti kāretabbā, tattha tattha sabbatthāpi eseva nayoti vadanti. Suṅkaghātato bahi <span class="bld">bahisuṅkaghātaṃ</span>. <span class="bld">Avassaṃ patanaka</span>nti avassaṃ suṅkaghātato bahi patanakaṃ. <span class="bld">Pubbe vuttanayenevā</span>ti avassaṃ patanake hatthato muttamatteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vaṭṭantaṃ puna anto pavisatī</span>ti mahāaṭṭhakathāvacanassa kurundisaṅkhepaṭṭhakathāhi adhippāyo pakāsito. <span class="bld">Anto ṭhatvā bahi gacchantaṃ rakkhatī</span>ti bhikkhuno payogena gamanavegassa antoyeva vūpasantattā. <span class="bld">Parivattetvā abbhantarimaṃ bahi ṭhapetī</span>ti abbhantare ṭhitaṃ puṭakaṃ parivattetvā bahi ṭhapeti. Ettha ca ‘‘abbhantarime puṭake bhūmito mocitamatte pārājika’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Gacchante yāne vā…pe… ṭhapetī</span>ti suṅkaghātaṃ apavisitvā bahiyeva ṭhapetī’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhapitanti vakkhamānattā. Ācariyā pana ‘‘suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhita’’nti pāṭhaṃ vikappetvā ‘‘paṭhamaṃ antosuṅkaghātaṃ paviṭṭhesuyeva yānādīsu ṭhapitaṃ pacchā yānena saddhiṃ nīhaṭaṃ suṅkaghātassa bahi ṭhitaṃ, na ca tena nīta’’nti <a name="M2.0153"></a> atthaṃ vadanti. Ayaṃ pana tesaṃ adhippāyo – suṅkaṭṭhānassa anto paviṭṭhayānādīsu ṭhapitepi bhikkhussa payogaṃ vinā aññena nīhaṭattā nevatthi pārājikaṃ, <span class="bld">‘‘atra paviṭṭhassa suṅkaṃ gaṇhantū’’</span>ti vuttattā aññena nīhaṭassa bahi ṭhite bhaṇḍadeyyampi na hotīti. Ayameva ca nayo ‘‘vaṭṭitvā gamissatīti vā añño naṃ vaṭṭessatīti vā anto ṭhapitaṃ pacchā sayaṃ vā vaṭṭamānaṃ aññena vā vaṭṭitaṃ bahi gacchati, rakkhatiyevā’’ti iminā vacanena sametīti yuttataro viya dissati. Suṅkaṭṭhānassa anto pavisitvā puna paccāgacchatopi tena passena paricchedaṃ atikkamantassa yadi tatopi gacchantānaṃ hatthato suṅkaṃ gaṇhanti, sīmātikkame pārājikameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthisuttādīsū</span>ti hatthisikkhādīsu. <span class="bld">Imasmiṃ ṭhāne</span>ti yathāvuttayānādīhi vuttappakārena nīharaṇe. <span class="bld">Anāpattī</span>ti tattha ‘‘sahatthā’’ti vacanato aññena nīharāpentassa anāpatti. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ <a name="V2.0136"></a> adinnādānasikkhāpade. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ eḷakalomasikkhāpade. <span class="bld">Hontīti</span> ettha <span class="bld">iti</span>-saddo hetuattho, yasmā eḷakalomāni nissaggiyāni honti, tasmā pācittiyanti attho. <span class="bld">Idha anāpattī</span>ti imasmiṃ sikkhāpade avahārābhāvā anāpatti. <span class="bld">Upacāra</span>nti suṅkaghātaparicchedato bahi samantā dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ abbhantaraṃ vatiāsannappadesasaṅkhātaṃ upacāraṃ. Tādisaṃ upacāraṃ okkamitvā pariharaṇe sādīnavattā dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti suṅkaghāte. <span class="bld">‘‘Dvīhi leḍḍupātehī</span>ti ayaṃ niyamo ācariyaparamparābhato’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Suṅkaghātakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Pāṇakathāyaṃ tiracchānagatassa ekantena pādagghanakatā na sambhavatīti āha – <span class="bld">‘‘ekaṃsena avahārakappahonakapāṇaṃ dassento’’</span>ti. <span class="bld">Bhujissaṃ harantassa avahāro natthī</span>ti parapariggahitābhāvato. <span class="bld">Bhujisso</span>ti adāso. <span class="bld">Āṭhapito</span>ti mātāpitūhi iṇaṃ gaṇhantehi ‘‘yāva iṇadānā ayaṃ tumhākaṃ santike hotū’’ti iṇadāyakānaṃ niyyātito. Yasmā mātāpitaro dāsānaṃ viya puttānaṃ na <a name="M2.0154"></a> sāmino. Yesañca santike āṭhapito, tepi tassa hatthakamme sāmino, na tassāti āha <span class="bld">‘‘avahāro natthī’’</span>ti. <span class="bld">Dhanaṃ pana gataṭṭhāne vaḍḍhatī</span>ti ettha ‘‘āṭhapetvā gahitadhanaṃ vaḍḍhiyā saha avahārakassa gīvā’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antojāta…pe… avahāro hotī</span>ti ettha padesacārittavasena attanāva attānaṃ niyyātetvā dāsabyaṃ upagataṃ avaharantassapi pārājikamevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Gehadāsiyā kucchimhi dāsassa jāto</span>ti evampi sambhavatīti sambhavantaṃ gahetvā vuttaṃ. Gehadāsiyā kucchismiṃ pana aññassa jātopi ettheva saṅgahito. <span class="bld">Karamarānīto</span> nāma bandhagāhagahito. Tenāha <span class="bld">‘‘paradesato paharitvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paradesato paharitvā</span>ti paradesaṃ vilumpakehi rājarājamahāmattādīhi mahācorehi paradesato paharitvā. <span class="bld">Anāpatti pārājikassā</span>ti yadi tassa vacanena tato adhikaṃ vegaṃ na vaḍḍheti, anāpatti. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti pariyāyavacanena. Manussaviggahe ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyakathāyapi na muccati, idha pana ‘‘adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā’’ti ādānasseva vuttattā pariyāyakathāya muccati.</p>
- <p class="centered">Pāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Apadakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Apadakathāyaṃ <a name="V2.0137"></a> <span class="bld">nāmenā</span>ti sappanāmena vā sāmikena katanāmena vā. <span class="bld">Karaṇḍapuṭa</span>nti peḷāya pidhānaṃ. <span class="bld">Āhaccā</span>ti paharitvā.</p>
- <p class="subhead">Catuppadakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Catuppadakathāyaṃ <span class="bld">bhiṅkacchāpa</span>nti bhiṅkabhiṅkāti saddāyanato evaṃladdhanāmaṃ hatthipotakaṃ. <span class="bld">Antovatthumhī</span>ti parikkhitte antovatthumhi. <span class="bld">Rājaṅgaṇe</span>ti parikkhitte nagare vatthudvārato bahirājaṅgaṇe. <span class="bld">Hatthisālā ṭhāna</span>nti nibbakosato udakapātabbhantaraṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Bahinagare ṭhitassā</span>ti <a name="M2.0155"></a> parikkhittanagaraṃ sandhāya vuttaṃ, aparikkhittanagare pana antonagare ṭhitassapi ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. <span class="bld">Khaṇḍadvāra</span>nti attanā khaṇḍitadvāraṃ. <span class="bld">Sākhābhaṅga</span>nti bhañjitasākhaṃ. <span class="bld">Nipannassa dve</span>ti bandhanena saddhiṃ dve. <span class="bld">Ghātetī</span>ti ettha ‘‘theyyacittena vināsentassa sahapayogattā dukkaṭameva, na pācittiya’’nti ācariyā vadanti.</p>
- <p class="centered">Catuppadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Oṇirakkhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Oṇirakkhakathāyaṃ <span class="bld">oṇi</span>nti oṇītaṃ, ānītanti attho. ‘‘Oṇirakkhassa santike ṭhapitaṃ bhaṇḍaṃ upanidhi viya saṅgopanatthāya anikkhipitvā muhuttaṃ olokanatthāya ṭhapitattā tassa ṭhānācāvanamattena pārājikaṃ janetī’’ti vadanti.</p>
- <p class="subhead">Saṃvidāvahārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Saṃvidāvahārakathāyaṃ ‘‘sambahulā saṃvidahitvā eko bhaṇḍaṃ avaharati, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā āṇāpakānaṃ āṇattikkhaṇe āpatti, avahārakassa uddhāreti yathāsambhavaṃ yojetvā attho gahetabbo āṇattikathāyaṃ ‘‘so taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’tiādīsu viya. Etthāpi hi āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti vuttā. Tathā ca vakkhati ‘‘atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, yaṃ <a name="V2.0138"></a> parato sabbesaṃ āpatti pārājikassāti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.121). Saṃvidāvahāre ca ‘‘āṇatti natthī’’ti na vattabbā ‘‘antevāsikesu ekamekassa ekeko māsako sāhatthiko hoti, pañca āṇattikā’’ti vacanato. Āṇattiyā ca sati āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti icchitabbā, na uddhāre.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ <span class="bld">‘‘tesu eko bhaṇḍaṃ avaharati, tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’</span>nti kasmā vuttanti? Nāyaṃ doso. Ettha hi sabbesaṃyeva āpattidassanatthaṃ <a name="M2.0156"></a> avahārakassapi āpattisambhavaṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’nti āha, na pana āṇāpakānampi uddhāreyeva āpattidassanatthanti evamattho gahetabbo. <span class="bld">‘‘Sambahulā ekaṃ āṇāpenti ‘gacchetaṃ āharā’ti, tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’</span>ntiādīsupi evameva attho gahetabbo. Atha vā saṃvidāvahāre āṇāpakānampi uddhāreyeva āpatti, na āṇattikkhaṇeti āveṇikamidaṃ lakkhaṇanti aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ, ito vā aññena pakārena yathā aṭṭhakathāyaṃ pubbenāparaṃ na virujjhati, tathā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvidhāyā</span>ti saṃvidahitvā. <span class="bld">Tena nesaṃ dukkaṭāpattiyo</span>ti āṇattivasena pārājikāpattiyā asambhave sati vuttaṃ. Yadi hi te āṇattā avassaṃ taṃ haranti, pārājikāpattiyeva nesaṃ daṭṭhabbā, na dukkaṭāpatti. <span class="bld">Sāhatthikaṃ vā āṇattikassa āṇattikaṃ vā sāhatthikassa aṅgaṃ na hotī</span>ti bhinnakālavisayattā aññamaññassa aṅgaṃ na hoti. Tathā hi sahatthā avaharantassa ṭhānācāvane āpatti, āṇattiyā pana āṇattikkhaṇeyevāti bhinnakālavisayā sāhatthikāṇattikehi āpajjitabbāpattiyo.</p>
- <p class="centered">Saṃvidāvahārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅketakammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Saṅketakammakathāyaṃ <span class="bld">ocarake vuttanayenevā</span>ti ‘‘avassaṃ hāriye bhaṇḍe’’tiādinā vuttanayena. Pāḷiyaṃ <span class="bld">taṃ saṅketaṃ pure vā pacchā vā</span>ti ettha <span class="bld">taṃ saṅketa</span>nti sāmiatthe upayogavacananti daṭṭhabbaṃ, tassa saṅketassāti attho. Atha vā taṃ saṅketaṃ asampatvā pure vā taṃ saṅketaṃ atikkamma pacchā vāti evamettha yojanā veditabbā. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ajjāti niyāmitaṃ</span> <a name="V2.0139"></a> <span class="bld">taṃ saṅketaṃ atikkammā’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vā</span>ti etthāpi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="centered">Saṅketakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nimittakammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Nimittakammakathāyaṃ <a name="M2.0157"></a> akkhinikhaṇādinimittakammaṃ pana lahukaṃ ittarakālaṃ, tasmā taṅkhaṇeyeva taṃ bhaṇḍaṃ avaharituṃ na sakkā. Tathā hi kiñci bhaṇḍaṃ dūre hoti kiñci bhāriyaṃ, taṃ gahetuṃ yāva gacchati, yāva ukkhipituṃ vāyamati, tāva nimittakammassa pacchā hoti. Evaṃ santepi nimittakammato paṭṭhāya gaṇhituṃ āraddhattā teneva nimittena avaharatīti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘purebhattapayogova eso’’ti vādo pamāṇabhāvaṃ āpajjatīti? Nāpajjati. Na hi saṅketakammaṃ viya nimittakammaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha hi kālaparicchedo atthi, idha natthi. Kālavasena hi saṅketakammaṃ vuttaṃ, kiriyāvasena nimittakammanti ayametesaṃ viseso. ‘‘Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vā taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti idaṃ pana tena nimittakamme kate gaṇhituṃ anārabhitvā sayameva gaṇhantassa vasena vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nimittakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Āṇattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Āṇattikathāyaṃ <span class="bld">asammohattha</span>nti yasmā saṅketakammanimittakammāni karonto eko purebhattādīsu vā akkhinikhaṇanādīni vā disvā ‘‘gaṇhā’’ti vadati, eko gahetabbabhaṇḍanissitaṃ katvā ‘‘purebhattaṃ evaṃvaṇṇasaṇṭhānaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhā’’ti vadati, eko ‘‘tvaṃ itthannāmassa pāvada, so aññassa pāvadatū’’tiādinā puggalapaṭipāṭiyā ca āṇāpeti, tasmā kālavasena kiriyāvasena bhaṇḍavasena puggalavasena ca āṇatte visaṅketāvisaṅketavasena etesu saṅketakammanimittakammesu asammohatthaṃ. <span class="bld">Nimittasaññaṃ katvā</span>ti ‘‘īdisaṃ nāma bhaṇḍa’’nti vaṇṇasaṇṭhānādivasena gahaṇassa nimittabhūtaṃ saññāṇaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathādhippāyaṃ gacchatī</span>ti dutiyo tatiyassa, tatiyo catutthassāti evaṃ paṭipāṭiyā ce vadantīti vuttaṃ hoti. Sace pana dutiyo catutthassa āroceti, na yathādhippāyaṃ āṇatti gatāti <a name="V2.0140"></a> nevatthi thullaccayaṃ, paṭhamaṃ vuttadukkaṭameva hoti. <span class="bld">Tadeva hotī</span>ti bhaṇḍaggahaṇaṃ vinā kevalaṃ sāsanappaṭiggahaṇamattasseva siddhattā tadeva thullaccayaṃ hoti<a name="M2.0158"></a>, na dukkaṭaṃ nāpi pārājikanti attho. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti īdisesu sabbaṭṭhānesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesampi dukkaṭa</span>nti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ. <span class="bld">Paṭiggahitamatte</span>ti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti, tato pubbeva ācariyassa thullaccayaṃ, na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panassa thullaccayanti āha – <span class="bld">‘‘mahājano hi tena pāpe niyojito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṭṭhasseva dukkaṭa</span>nti ayaṃ tāva aṭṭhakathānayo, ācariyā pana ‘‘visaṅketattā eva mūlaṭṭhassāti pāḷiyaṃ avuttattā paṭiggaṇhantasseva taṃ dukkaṭaṃ vuttaṃ, imināva heṭṭhā āgatavāresupi paṭiggaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ, taṃ pana tattha okāsābhāvato avatvā idha vutta’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hotī</span>ti paṭhamaṃ atthasādhakattābhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Āṇattikkhaṇeyeva pārājiko</span>ti maggānantaraphalaṃ viya atthasādhikāṇatticetanākkhaṇeyeva pārājiko. <span class="bld">Badhiratāyā</span>ti uccaṃ bhaṇanto badhiratāya vā na sāvetīti vuttaṃ hoti. ‘‘Āṇatto ahaṃ tayā’’ti imasmiṃ vāre puna paṭikkhipitabbābhāvena atthasādhakattābhāvato mūlaṭṭhassa natthi pārājikaṃ. ‘‘Paṇṇe vā silāya vā yattha katthaci ‘coriyaṃ kātabba’nti likhitvā ṭhapite pārājikamevā’’ti <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Taṃ pana yasmā adinnādānato pariyāyakathāya muccati, tasmā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Yadi pana ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ ṭhitaṃ, taṃ avaharā’’ti paṇṇe likhitvā kassaci peseti, so ce taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āṇattiyā avahaṭaṃ nāma hotīti yuttaṃ āṇāpakassa pārājikaṃ.</p>
- <p class="centered">Āṇattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Āpattibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti bhūmaṭṭhathalaṭṭhādīsu. Aṅgañca dassentoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Vatthubhedenā</span>ti avaharitabbassa vatthussa garukalahukabhedena. <span class="bld">Āpattibheda</span>nti pārājikathullaccayadukkaṭānaṃ vasena āpattibhedaṃ. Manussabhūtena parena pariggahitaṃ <span class="bld">parapariggahitaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M2.0159"></a><a name="V2.0141"></a> <span class="bld">ca sakasaññī</span>ti iminā pana parapariggahitaṃ vatthu kathitaṃ. <span class="bld">Na ca vissāsaggāhī, na ca tāvakālika</span>nti iminā pana parapariggahitasaññā kathitā. <span class="bld">Na vissāsaggāhitā</span>ti vissāsaggāhena aggahitabhāvo. <span class="bld">Na tāvakālikatā</span>ti pacchā dātabbataṃ katvā aggahitabhāvo. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti ‘‘mameda’’nti pariggahavasena anajjhāvutthakaṃ araññe dārutiṇapaṇṇādi. <span class="bld">Chaḍḍita</span>nti kaṭṭhahārādīhi atibhārāditāya anatthikabhāvena araññādīsu chaḍḍitaṃ. <span class="bld">Chinnamūlaka</span>nti naṭṭhaṃ pariyesitvā ālayasaṅkhātassa mūlassa chinnattā chinnamūlaṃ. <span class="bld">Asāmika</span>nti anajjhāvutthakādīhi tīhi ākārehi dassitaṃ asāmikavatthu. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti yathāvuttalakkhaṇaṃ asāmikaṃ attano santakañca.</p>
- <p class="centered">Āpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Anāpattibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Yāya seyyāya sayito kālaṃ karoti, sā <span class="bld">anuṭṭhānaseyyā</span> nāma. <span class="bld">‘‘Cittena pana adhivāsetī’’</span>ti vuttamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘na kiñci vadatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pākatikaṃ kātu</span>nti yattakaṃ gahitaṃ paribhuttaṃ vā, tattakaṃ dātabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭidassāmī</span>ti yaṃ gahitaṃ, tadeva vā aññaṃ vā tādisaṃ puna dassāmīti attho. Saṅghasantake saṅghaṃ anujānāpetumasakkuṇeyyattā kassaci vatthuno ananujānitabbato ca <span class="bld">‘‘saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃyeva attabhāve nibbattāpī</span>ti tasmiṃyeva matasarīre uppannāpi. Vinītavatthūsu sāṭakataṇhāya tasmiṃyeva matasarīre nibbattapeto viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthī</span>ti manussehi apariggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana taṃ ārakkhakehi pariggahitaṃ hoti, gahetuṃ na vaṭṭatīti.</p>
- <p class="centered">Anāpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dārukhaṇḍādīsu <a name="M2.0160"></a><a name="V2.0142"></a> ‘‘bhāriyamidaṃ, tvaṃ ekapassaṃ ukkhipāhi, ahaṃ ekapassaṃ ukkhipāmī’’ti ubhayesaṃ payogena ekassa vatthuno ṭhānācāvanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sāhatthikāṇattika’’</span>nti vuttaṃ. Idañca kāyavācānaṃ īdise ṭhāne aṅgabhāvamattadassanatthaṃ vuttaṃ. Yāya pana cetanāya samuṭṭhāpito payogo sāhatthiko āṇattiko vā padhānabhāvena ṭhānācāvanaṃ sādheti, tassā vasena āpatti kāretabbā. Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti, āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti idaṃ virujjhati.</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Vinītavatthūsu <span class="bld">sandhāvatī</span>ti suṭṭhu dhāvati. <span class="bld">Vidhāvatī</span>ti vividhā nānappakārena dhāvati. <span class="bld">Kāyavacīdvārabhedaṃ vināpī</span>ti kāyacopanaṃ vacībhedañca vinā. <span class="bld">Paṭisaṅkhānabalenā</span>ti tathāvidhacittuppāde ādīnavapaccavekkhaṇabalena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Pucchāsabhāgenā</span>ti pucchānurūpena. Nirutti eva patho niruttipatho, tasmiṃ niruttipathe. Tenāha <span class="bld">‘‘vohāravacanamatte’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Yathākammaṃ gato</span>ti iminā tassa matabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Abbhuṇhe</span>ti imināpi vuttameva pariyāyantarena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘allasarīre’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Visabhāgasarīre</span>ti itthisarīre. Visabhāgasarīrattā accāsannena na bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘sīse vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vaṭṭatī</span>ti visabhāgasarīrepi attanāva vuttavidhiṃ kātuṃ sāṭakañca gahetuṃ vaṭṭati. Keci pana ‘‘kiñcāpi iminā sikkhāpadena anāpatti, itthirūpaṃ pana āmasantassa dukkaṭa’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Kusaṃ saṅkāmetvā</span>ti kusaṃ parivattetvā. <span class="bld">Kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tulākūṭakaṃsakūṭavañcanādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha <a name="M2.0161"></a> kūṭamānaṃ hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">hadaya</span>nti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ, tassa bhedo chiddakaraṇaṃ <span class="bld">hadayabhedo,</span> so sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā <a name="V2.0143"></a> deti. <span class="bld">Sikhābhedo</span> tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dento vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. <span class="bld">Rajjubhedo</span> khettavatthuminanakāle labbhati. Khettādiṃ minantā hi amahantampi mahantaṃ katvā minanti, mahantampi amahantaṃ. <span class="bld">Kūṭakahāpaṇo</span> pākaṭoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tulākūṭaṃ</span> pana rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">rūpakūṭaṃ</span> nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. <span class="bld">Aṅgakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge akkamati. <span class="bld">Gahaṇakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. <span class="bld">Paṭicchannakūṭaṃ</span> nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.</p>
- <p class="bodytext">Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ <span class="bld">kaṃsakūṭaṃ</span>. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vañcanaṃ</span> nāma tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo <a name="M2.0162"></a> dinno’’ti? ‘‘Āma dinno’’ti. ‘‘Imaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Balasā</span>ti balena. <span class="bld">Panthaghāta</span>-ggahaṇena himaviparāmosagumbaviparāmosāpi saṅgahitā. Tattha yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ mūsanti, ayaṃ <span class="bld">himaviparāmoso</span>. Yaṃ gummādīhi paṭicchannā janaṃ mūsanti, ayaṃ <span class="bld">gumbaviparāmoso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhāreyeva</span> <a name="V2.0144"></a> <span class="bld">pārājika</span>nti ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’ti parikappassa pavattattā sāṭakassa ca tattha sabbhāvato. <span class="bld">Padavārena kāretabbo</span>ti bhūmiyaṃ anikkhipitvāva vīmaṃsitattā vuttaṃ. <span class="bld">Pariyuṭṭhito</span>ti anubaddho. <span class="bld">Disvā haṭattā parikappāvahāro na dissatī</span>ti iminā parikappāvahārassa asambhavaṃ dassento mahāpaccariādīsu vuttassa ayuttabhāvaṃ vibhāveti. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya</span>ntiādinā pana parikappāvahārasambhavaṃ pāḷiyā saṃsandanabhāvañca vibhāvento mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttameva suvuttanti dīpeti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi mahāaṭṭhakathānayova dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti mahāaṭṭhakathāyameva ekacce ācariyā. <span class="bld">Mahāpaccariyaṃ panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo kecivādato mahāpaccarivādassa visesasandassanattho. Tena kecivādo mahāpaccarivādenapi na sametīti dasseti. Mahāaṭṭhakathānayo eva ca mahāpaccarivādenapi saṃsandanato yuttataroti vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṅkārabhaṇḍa</span>nti aṅgulimuddikādi alaṅkārabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Kusaṃ pātetvā</span>ti vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃ kiñci kusaṃ pātetvā. <span class="bld">Samagghatara</span>nti appagghataraṃ. Parakoṭṭhāsato kuse uddhaṭepi na tāva kusassa parivattanaṃ jātanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uddhāre rakkhatī’’</span>ti. <span class="bld">Siveyyaka</span>nti siviraṭṭhe jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Jantāgharavatthusmiṃ yasmā ānandatthero tattha anāpattibhāvaṃ jānāti, tasmā ‘‘tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti na vuttaṃ. Yasmā ca sayaṃ bhagavato nārocesi, tasmā ‘‘ārocesī’’ti ekavacanaṃ na vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Vighāsa</span>nti <a name="M2.0163"></a> khāditāvasesaṃ ucchiṭṭhaṃ vā. <span class="bld">Kappiyaṃ kārāpetvā</span>ti pacāpetvā. <span class="bld">Attaguttatthāyā</span>ti taṃnimittaupaddavato attānaṃ rakkhaṇatthāya. Jighacchābhibhūtā hi sīhādayo attanā khādiyamānaṃ gaṇhantānaṃ anatthampi kareyyuṃ. <span class="bld">Parānuddayatāyā</span>ti sīhādīsu parasattesu anukampāya. Jighacchāvinodanatthañhi tehi khādiyamānaṃ te palāpetvā gaṇhato tesu anukampā nāma na bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Tekaṭulayāguvatthumhi viyā</span>ti musāvādasāmaññato vuttaṃ. <span class="bld">Āṇattehī</span>ti sammatena āṇattehi. <span class="bld">Āṇattenā</span>ti sāmikehi āṇattena. <span class="bld">Aparassa bhāgaṃ dehī</span>ti asantaṃ puggalaṃ dassetvā <a name="V2.0145"></a> gahitattā <span class="bld">‘‘bhaṇḍadeyya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Aññenā</span>ti yathāvuttehi sammatādīhi catūhi aññena. <span class="bld">‘‘Aparampi bhāgaṃ dehī’’</span>ti vuttepi saṅghasantakattā amūlakameva gahitanti <span class="bld">‘‘uddhāreyeva bhaṇḍagghena kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Itarehi dīyamāna</span>nti sammatena, tena āṇattena vā dīyamānaṃ. <span class="bld">Evaṃ gaṇhato</span>ti ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato. <span class="bld">Sudinna</span>nti heṭṭhā sāmikena, tena āṇattena vā dīyamānaṃ gihisantakaṃ ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti vatvā gaṇhato aparassa abhāvato sāmisantakameva hotīti bhaṇḍadeyyaṃ jātaṃ. Idha pana tehi evaṃ dīyamānaṃ ‘‘aparampi bhāgaṃ dehīti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato dehī’’ti vuttattā aññātakaviññattimattaṃ ṭhapetvā neva pārājikaṃ na bhaṇḍadeyyanti sudinnameva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142-3"></a><span class="paranum">142-3</span>. Parikkhāravatthūsu vuttaparikkhārassa heṭṭhā vuttabhaṇḍassa ca ko viseso? Yaṃ paribhogayoggaṃ ābharaṇādirūpaṃ akatvā yathāsabhāvato ṭhapitaṃ, taṃ <span class="bld">bhaṇḍaṃ</span>. Yaṃ pana tathā katvā paribhuñjituṃ anucchavikākārena ṭhapitaṃ ābharaṇādikaṃ, taṃ <span class="bld">parikkhāra</span>nti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para144-146"></a><span class="paranum">144-146</span>. <span class="bld">Saṅkāmetvā</span>ti ṭhitaṭṭhānato apanetvā. <span class="bld">Thavika</span>nti upāhanatthavikādi yaṃkiñci thavikaṃ. <span class="bld">Āharāpentesu bhaṇḍadeyya</span>nti ‘‘gahite attamano hotī’’ti (mahāva. 356) vacanato anattamanassa santakaṃ gahitampi <a name="M2.0164"></a> puna dātabbamevāti vuttaṃ. ‘‘Sammukhībhūtehi bhājetabba’’nti (mahāva. 379) vacanato bhājanīyabhaṇḍaṃ upacārasīmaṭṭhānaṃyeva pāpuṇātīti āha <span class="bld">‘‘upacārasīmāyaṃ ṭhitasseva gahetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148-9"></a><span class="paranum">148-9</span>. <span class="bld">‘‘Bhaṇḍadeyya</span>nti ubhinnaṃ sālayabhāve sati corassa vā sāmikassa vā sampattassa kassaci dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti paṃsukūlasaññāya gahite bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikanti attho. <span class="bld">Gāmesū</span>ti gāmikesu manussesu. Gāma-ggahaṇena hettha gāmaṭṭhā vuttā. <span class="bld">Vuṭṭhahantesū</span>ti gāmaṃ chaḍḍetvā palāyantesu. <span class="bld">Puna āvasante janapade</span>ti jānapadikesu puna āgantvā vasantesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesena vutta</span>nti ‘‘saussāhā vā nirussāhā vā’’ti visesaṃ aparāmasitvā sāmaññato vuttaṃ. Na hi katipayānaṃ anussāhe sati saṅghikaṃ asaṅghikaṃ hotīti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Saussāhamattameva pamāṇa</span>nti sāmikānaṃ paricchinnabhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti gaṇasantakato puggalasantakato vā. <span class="bld">Senāsanatthāya niyamita</span>nti idaṃ nidassanamattaṃ, catūsu paccayesu <a name="V2.0146"></a> yassa kassaci atthāya niyamitepi vuttanayameva. <span class="bld">Issaravatāyā</span>ti paraṃ āpucchitvā vā anāpucchitvā vā dātabbakiccaṃ natthi, ayamevettha pamāṇanti evaṃ attano issarabhāvena. <span class="bld">Agghena kāretabbo</span>ti agghānurūpaṃ dukkaṭena thullaccayena vā kāretabbo. <span class="bld">Issaravatāya paribhuñjato gīvā</span>ti na kevalaṃ ettheva gīvā, heṭṭhā kulasaṅgahatthāya issaravatāya vā dinnepi gīvāyeva. <span class="bld">Sukhāditamevā</span>ti antovihāre nisīditvā ghaṇṭippaharaṇādivuttavidhānassa katattā sukhāditaṃ. Saṅghikañhi vebhaṅgiyabhaṇḍaṃ antovihāre vā bahisīmāya vā hotu, bahisīmāyaṃ ṭhitehi apaloketvā bhājetuṃ na vaṭṭati, ubhayattha ṭhitampi pana antosīmāyaṃ ṭhitehi apaloketvā bhājetuṃ vaṭṭatiyeva. Teneva <span class="bld">tīsupi gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ ‘‘vihāreyeva nisīditvā evaṃ katattā sukhāditanti āhā’’ti. Ayañca attho <span class="bld">vassūpanāyikakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ</span> āvi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Vuttavādakavatthūsu pāḷiyaṃ <span class="bld">yugasāṭaka</span>nti sāṭakayugaṃ. <span class="bld">Tula</span>nti palasataṃ. <span class="bld">Doṇa</span>nti soḷasanāḷimattaṃ. <span class="bld">Paricchedaṃ pana katvā</span>ti yattakaṃ <a name="M2.0165"></a> icchitaṃ, tattakaṃ agghavasena vā cīvarādipaccayavasena vā paricchedaṃ katvā. <span class="bld">Upārambhā</span>ti ‘‘bhadantā aparicchedaṃ katvā vadantī’’ti evaṃ dosāropanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Chātajjhatta</span>nti jighacchādukkhena pīḷitaattasantānaṃ. <span class="bld">Dhanuka</span>nti khuddakadhanukaṃ. <span class="bld">Baddho hotī</span>ti tiriyaṃ baddho hoti. <span class="bld">Sunakhadaṭṭha</span>nti sāmikehi vissajjitasunakhena gahitaṃ. <span class="bld">Yaṭṭhiyā saha pātetī</span>ti sūkarassa āgamanato puretarameva tattha abajjhanatthāya pāteti. <span class="bld">Maddanto gacchati, bhaṇḍadeyya</span>nti ekasūkaragghanakaṃ bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. Na hi tena maggena gacchantā sabbeva sūkarā tena pāsena bajjhanti, ekoyeva paṭhamataraṃ gacchanto bajjhati, tasmā ekasūkaragghanakaṃ bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. <span class="bld">Pacchā gacchatī</span>ti tena katapayogena agantvā pacchā sayameva gacchati. Heṭṭhā vuttesupi īdisesu ṭhānesu eseva nayo. <span class="bld">Uddharitvā chaḍḍetī</span>ti puretarameva uddharitvā chaḍḍeti. <span class="bld">Vihārabhūmiya</span>nti vihārasāmantā araññappadese. <span class="bld">Rakkhaṃ yācitvā</span>ti rājarājamahāmattādīnaṃ santikaṃ gantvā anuddissa rakkhaṃ yācitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kumīnamukha</span>nti kumīnassa anto macchānaṃ pavisanamukhaṃ. <span class="bld">Gumbe khipati, bhaṇḍadeyyamevā</span>ti kumīnassa anto pavisitabbānaṃ macchānaṃ agghena bhaṇḍadeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Vīsatiṃsādivasena paricchinnā bhikkhū etthāti <span class="bld">paricchinnabhikkhukaṃ</span>. <span class="bld">Therāna</span>nti āgantukattherānaṃ<a name="V2.0147"></a>. <span class="bld">Tesampī</span>ti āvāsikabhikkhūnampi. <span class="bld">Paribhogatthāyā</span>ti saṅghikaparibhogavasena paribhuñjanatthāya. Gahaṇeti pāṭhaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ āvāse. <span class="bld">Aññesaṃ atthibhāva</span>nti aññesaṃ āgantukabhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tādise āvāse. <span class="bld">Bhājetvā khādantī</span>ti āgantukānampi sampattānaṃ bhājetvā khādantīti adhippāyo. <span class="bld">Catūsu paccayesu sammā upanentī</span>ti ambaphalādīni vikkiṇitvā cīvarādīsu catūsu paccayesu sammā upanenti. <span class="bld">Cīvaratthāya niyametvā dinnā</span>ti ‘‘imesaṃ rukkhānaṃ phalāni vikkiṇitvā cīvaresuyeva upanetabbāni, na bhājetvā khāditabbānī’’ti evaṃ niyametvā dinnā. <span class="bld">Tesupi āgantukā</span> <a name="M2.0166"></a> <span class="bld">anissarā</span>ti paccayaparibhogatthāya niyametvā dinnattā bhājetvā khādituṃ anissarā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tesu…pe… ṭhātabba</span>nti ettha āgantukehi heṭṭhā vuttanayena bhājetvā khāditabbanti adhippāyo. <span class="bld">Tesaṃ katikāya ṭhātabba</span>nti ‘‘bhājetvā na khāditabba’’nti vā ‘‘ettakesu rukkhesu phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakāni phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakānaṃ divasānaṃ abbhantare gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘na kiñci gaṇhissāmā’’ti vā evaṃ katāya āvāsikānaṃ katikāya āgantukehi ṭhātabbaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anissarā’’ti vacanena dīpitoyeva attho mahāpaccariyaṃ <span class="bld">‘‘catunnaṃ paccayāna’’</span>ntiādinā vitthāretvā dassito. <span class="bld">Paribhogavasenevā</span>ti ettha <span class="bld">eva</span>-saddo aṭṭhānappayutto. Paribhogavasena tameva bhājetvāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vihāre raṭṭhe vā. <span class="bld">Senāsanapaccaya</span>nti senāsanañca tadatthāya niyametvā ṭhapitañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lāmakakoṭiyā</span>ti lāmakaṃ ādiṃ katvā, lāmakasenāsanato paṭṭhāyāti vuttaṃ hoti. Senāsanepi tiṇādīni lāmakakoṭiyāva vissajjetabbāni, senāsanaparikkhārāpi lāmakakoṭiyāva vissajjetabbā. <span class="bld">Mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabba</span>nti iminā kiṃ vuttaṃ hotīti? <span class="bld">Tīsupi gaṇṭhipadesu</span> tāva idaṃ vuttaṃ ‘‘sabbāni senāsanāni na vissajjetabbānīti vuttaṃ hotī’’ti. Lāmakakoṭiyā vissajjentehipi senāsanabhūmiyo na vissajjetabbāti ayamattho vutto hotīti no khanti, vīmaṃsitvā yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Dhammasantakena buddhapūjaṃ kātuṃ, buddhasantakena vā dhammapūjaṃ kātuṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? ‘‘Tathāgatassa kho etaṃ vāseṭṭha adhivacanaṃ dhammakāyo itipīti ca yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) ca vacanato vaṭṭatīti vadanti. Keci pana ‘‘evaṃ sante ‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’ti vacanato buddhasantakena gilānassapi bhesajjaṃ kātuṃ yuttanti āpajjeyya, tasmā na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ <a name="V2.0148"></a> akāraṇaṃ. Na hi ‘‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’’ti iminā attano ca gilānassa ca ekasadisatā tadupaṭṭhānassa vā <a name="M2.0167"></a> samaphalatā vuttā. Ayañhettha attho ‘‘yo maṃ ovādānusāsanīkaraṇena upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya, mama ovādakaraṇena gilāno upaṭṭhātabbo’’ti. Bhagavato ca gilānassa ca upaṭṭhānaṃ ekasadisanti evaṃ panettha attho na gahetabbo. Tasmā ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato ‘‘ahañca panidāni eko ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissantī’’ti vuttattā ca bahussutaṃ bhikkhuṃ pasaṃsantena ca ‘‘yo bahussuto, na so tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundā’’ti vuttattā dhammagarukattā ca tathāgatassa pubbanayo eva pasatthataroti amhākaṃ khanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇaṃ āropetvā</span>ti ‘‘ettakeheva rukkhehi ettakameva gahetabba’’nti paṇṇaṃ āropetvā, likhitvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nimittasaññaṃ katvā</span>ti saṅketaṃ katvā. <span class="bld">Dārakā</span>ti tesaṃ puttanattādayo dārakā. Aññepi ye keci gopakā honti, te sabbepi vuttā. Sabbatthāpi gihīnaṃ gopakadāne yattakaṃ gopakā denti, tattakaṃ gahetabbaṃ. Saṅghike pana yathāparicchedameva gahetabbanti dīpitattā <span class="bld">‘‘atthato eka’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti yathāvuttauposathāgārādikaraṇatthāya ṭhapitadārusambhārato. <span class="bld">Āpucchitvā</span>ti kārakasaṅghaṃ āpucchitvā. <span class="bld">Taṃ sabbampi āharitvā</span>ti anāpucchitvāpi tāvakālikaṃ āharitvā. <span class="bld">Āharāpento</span>ti ettha anāharāpentepi dātabbameva. <span class="bld">Ayameva bhikkhu issaro</span>ti ekassa bhikkhuno pāpuṇanaṭṭhānaṃ, tatoyeva senāsanato tassa dātabbaṃ, na ca so tato uṭṭhāpetabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Udakapūja</span>nti cetiyaṭṭhānesu siñcana’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Vattasīsenā</span>ti kevalaṃ saddhāya, na vetanādiatthāya. <span class="bld">Savatthuka</span>nti saha bhūmiyā. <span class="bld">Tiṇamattaṃ pana dātabba</span>nti kasmā vuttaṃ, kiṃ taṃ garubhaṇḍaṃ na hotīti? Na hoti. Arakkhitaagopitaṭṭhāne hi vinassakabhāvena ṭhitaṃ garubhaṇḍaṃ na hoti, tasmā tādisaṃ sandhāya ‘‘tiṇamattaṃ pana dātabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Jaggitvā</span>ti saṃvacchare saṃvacchare jaggitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭṭa</span>nti <a name="M2.0168"></a> gehabhittiṃ. <span class="bld">Pākāra</span>nti parikkhepapākāraṃ. <span class="bld">Tato</span>ti chaḍḍitavihārato. <span class="bld">Tato</span> <a name="V2.0149"></a> <span class="bld">āharitvā senāsanaṃ kataṃ hotī</span>ti sāmantagāmavāsīhi bhikkhūhi chaḍḍitavihārato dārusambhārādiṃ āharitvā senāsanaṃ kataṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Catubhāgaudakasambhinne</span>ti catutthabhāgena udakena sambhinne. <span class="bld">Odanabhājanīyavatthusmi</span>nti ‘‘dehi aparassa bhāga’’nti āgatavatthusmiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Ayyā attanā kātuṃ yuttampi na karonti, ativiya thaddhāti pasādaṃ bhinditvā cittena kuppanti, tasmā <span class="bld">‘‘pasādānurakkhaṇatthāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Iddhiṃ paṭisaṃharī</span>ti iddhiṃ vissajjesi. <span class="bld">Sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsī</span>ti iddhiyā vissajjitattā eva ‘‘pāsādo puna āgacchatū’’ti anadhiṭṭhitepi sayameva āgantvā sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsi. ‘‘Yāva dārakā pāsādaṃ ārohanti, tāva pāsādo tesaṃ santike hotū’’ti pubbe adhiṭṭhitattā eva ca kālaparicchedaṃ katvā adhiṭṭhitena tato paraṃ iddhi vissajjitā nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘thero iddhiṃ paṭisaṃharī’’ti. Yasmā te dārakā evaṃ gahetvā gatānaṃ santakā na honti, yasmā ca īdisena payogena therena te ānītā nāma na honti, tasmā thero evamakāsīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘vohāravasenā’’</span>tiādi. Attano pakativaṇṇaṃ avijahitvā bahiddhā hatthiādidassanaṃ ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti (dī. ni. 1.238; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 5.842) āgatañca adhiṭṭhānavasena nipphannattā <span class="bld">adhiṭṭhāniddhi</span> nāma. ‘‘So pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā <span class="bld">vikubbaniddhi</span> nāma. Attānaṃ adassetvā bahiddhā hatthiādidassanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Pakativaṇṇavijahanañhi nāma attano pakatirūpassa aññesaṃ adassanaṃ, na sabbena sabbaṃ tassa nirodhanaṃ. Evañca katvā ‘‘attānaṃ adassetvā bahiddhā hatthiādidassanampi ettheva saṅgahita’’nti idaṃ ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā’’ti vuttamūlapadena na virujjhati.</p>
- <p class="centered">Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Dutiyapārājikavaṇṇanā samattā.</p>
- <p class="subhead">Anusāsanīkathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parājitakilesenā</span>ti <a name="M2.0169"></a><a name="V2.0150"></a> santāne puna anuppattidhammatāpādanena catūhi maggañāṇehi saha vāsanāya samucchinnasabbakilesena. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. Tena sikkhāpadena samaṃ aññaṃ anekanayavokiṇṇaṃ gambhīratthavinicchayaṃ kiñci sikkhāpadaṃ na vijjatīti yojetabbaṃ. Attho ca vinicchayo ca atthavinicchayā, gambhīrā atthavinicchayā assāti <span class="bld">gambhīratthavinicchayaṃ</span>. <span class="bld">Vatthumhi otiṇṇe</span>ti codanāvatthumhi saṅghamajjhaṃ otiṇṇe, ekena ekasmiṃ codite, sayameva vā āgantvā attano katavītikkame ārociteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Etthā</span>ti otiṇṇe vatthumhi.</p>
- <p class="bodytext">Vinicchayaṃ karontena sahasā ‘‘pārājika’’nti avatvā yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pāḷi’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Vinicchayo</span>ti pārājikāpattivinicchayo. <span class="bld">Avatvāvā</span>ti ‘‘tvaṃ pārājikaṃ āpanno’’ti avatvāva. <span class="bld">Kappiyepi ca vatthusmi</span>nti avatvāpi gaṇhituṃ kappiye mātupitusantakepi vatthusmiṃ. <span class="bld">Lahuvattino</span>ti theyyacittuppādena lahuparivattino. <span class="bld">Āsīvisa</span>nti sīghameva sakalasarīre pharaṇasamatthavisaṃ.</p>
- <p class="centered">Anusāsanīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pārājikakaṇḍaṭṭhakathāya paṭhamabhāgavaṇṇanā samattā.</p>
- <p class="title">3. Tatiyapārājikaṃ</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhī</span>ti <a name="V2.0151"></a> kāyavacīmanodvārehi. <span class="bld">Vibhāvita</span>nti pakāsitaṃ, desitaṃ paññattanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="subhead">Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanenā</span>ti tikkhattuṃ pākāraparikkhepena nagarabhūmiyā vaḍḍhanena. <span class="bld">Visālībhūtattā</span>ti gāvutantaraṃ gāvutantaraṃ puthubhūtattā. Bārāṇasirañño kira (ma. ni. aṭṭha. 1.146; khu. pā. aṭṭha. 6. ratanasuttavaṇṇanā) aggamahesiyā kucchimhi gabbho <a name="M2.0170"></a> saṇṭhāsi, sā ñatvā rañño nivedesi, rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavantīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭikañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Athettha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa. Disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti. Udakappavāhenāgatassapi hi usmā na vigacchati, usmā ca nāma īdisāya saviññāṇakatāya bhaveyyāti ‘‘siyā gabbho’’ti <a name="V2.0152"></a> cintesi. Puññavantatāya pana duggandhaṃ nāhosi sausumagatāya pūtibhāvo ca. Evaṃ pana cintetvā assamaṃ netvā naṃ suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhukataraṃ ṭhapesi. Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, dārakānaṃ puññupanissayato aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ alabhittha. Tāpaso bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ pana yaṃ yaṃ udaraṃ pavisati, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Carimabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā <a name="M2.0171"></a> acchavippasannatāya evaṃ te nicchavī ahesuṃ. Apare āhu ‘‘sibbitvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā <span class="bld">‘‘licchavī’’</span>ti paññāyiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ bhikkhāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādeneva vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā aññamaññaṃ āvāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ. Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato nesaṃ posakamātāpitaropi ‘‘ime dārakā aññe dārake vihesenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso <span class="bld">‘‘vajjī’’</span>ti vuccati yojanasataparimāṇena.</p>
- <p class="bodytext">Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattha ca nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Rajjasampattidāyakassa kammassa katattā asambhinne eva rājakule uppannattā ca rājakumārassa puññānubhāvasañcoditā devatādhiggahitā akaṃsūti keci. Dārakassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘bāhirato <a name="V2.0153"></a> dārikā na ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca. Evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu. Tassa punappunaṃ visālīkatattā <span class="bld">‘‘vesālī’’</span>tveva <a name="M2.0172"></a> nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idampi ca nagara</span>nti na kevalaṃ rājagahasāvatthiyo yevāti dasseti. <span class="bld">Tattha mahāvanaṃ nāmā</span>tiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ samānaṭṭhakathā. <span class="bld">Majjhimaṭṭhakathāyañhi (ma. ni. aṭṭha. 1.146) saṃyuttaṭṭhakathāyañca</span> (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.984-985) imināva nayena vuttaṃ. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.359) pana <span class="bld">‘‘mahāvane</span>ti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃjātaṃ vanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. <span class="bld">Kūṭāgārasālāya</span>nti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo kūṭāgārasālāti paññāyitthā’’ti vuttaṃ. Vanamajjhe katattā <span class="bld">‘‘vanaṃ nissāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ārāme</span>ti saṅghārāme. <span class="bld">Haṃsavaṭṭakacchadanenā</span>ti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekapariyāyenā</span>ti ettha <span class="bld">pariyāya</span>-saddo kāraṇavacanoti āha <span class="bld">‘‘anekehi kāraṇehī’’</span>ti, ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho. <span class="bld">Asubhākārasandassanappavatta</span>nti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ. <span class="bld">Kāyavicchandaniyakatha</span>nti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ. <span class="bld">Muttaṃ vā</span>tiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti. Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya majjhe catūhi duggandhatāya, ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti. <span class="bld">Atha kho</span>tiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ. <span class="bld">Chando</span>ti dubbalarāgo. <span class="bld">Rāgo</span>ti balavarāgo. ‘‘Kesā lomādī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yepi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Asubhā</span>ti āgantukena subhākārena virahitattā asubhā. <span class="bld">Asucino</span>ti attano sabhāveneva asucino. <span class="bld">Paṭikūlā</span>ti nāgarikassa asucikaṭṭhānaṃ viya jigucchanīyattā paṭikūlā.</p>
- <p class="bodytext">Kesā <a name="M2.0173"></a><a name="V2.0154"></a> nāmete vaṇṇatopi paṭikūlā, saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikūlāti dassento <span class="bld">‘‘so ca nesaṃ…pe… pañcahi kāraṇehi veditabbo’’</span>ti āha. Manuññepi (visuddhi. 1.383; vibha. aṭṭha. 356) hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā ‘‘kesamissakamidaṃ, haratha na’’nti jigucchanti, evaṃ kesā <span class="bld">vaṇṇato</span> paṭikūlā. Rattiṃ paribhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvā tatheva jigucchanti, evaṃ <span class="bld">saṇṭhānato</span>pi paṭikūlā. Telamakkhanapupphadhūpādisaṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ. Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlāpi siyuṃ, gandhena pana paṭikūlāyeva. Yathā hi daharassa kumārakassa vaccaṃ vaṇṇato haliddivaṇṇaṃ, saṇṭhānatopi haliddipiṇḍasaṇṭhānaṃ, saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ, saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ, dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisāti ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikūlaṃ, gandhena pana paṭikūlameva, evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlā, <span class="bld">gandhena</span> pana paṭikūlāyevāti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni, evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā jegucchāti idaṃ tesaṃ <span class="bld">āsayato</span> pāṭikulyaṃ. Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇakaṃ viya ekatiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā, te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya parikhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti idaṃ tesaṃ <span class="bld">okāsato</span> pāṭikulyaṃ. Yathā ca kesānaṃ, evaṃ sabbakoṭṭhāsānañca vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikūlatā veditabbāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ lomādīna’’</span>nti. <span class="bld">Pañcapañcappabhedenā</span>ti ettha bāhiratthasamāso daṭṭhabbo pañca pañca pabhedā etassāti pañcapañcappabhedoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvaṇṇento</span>ti vitthārento. <span class="bld">Asubhāyā</span>ti asubhamātikāya. <span class="bld">Phātikamma</span>nti bahulīkāro. <span class="bld">Pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata</span>nti ettha kāmacchando byāpādo thinamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ <a name="M2.0174"></a> pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati, tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati, kāmacchandābhibhūtaṃ <a name="V2.0155"></a> vā cittaṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati, byāpādena ca ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati, thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti, uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati, vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttāni.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditapayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīnanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti, atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānubandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti, tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva ‘‘pañcaṅgika’’nti vā ‘‘pañcaṅgasamannāgata’’nti vā vuccatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni, idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacarakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati, vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno, pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Teneva vuttaṃ ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti. Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇe suphusitā hutvā uppajjati. Ayametesaṃ <a name="M2.0175"></a> itarehi viseso, tasmā ‘‘pañcaṅgasamannāgata’’nti appanājhānameva visesetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampanna</span>nti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā, tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā. Vitthāranayaṃ panettha sayameva pakāsayissati. Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ <span class="bld">‘‘cittamañjūsa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Nissāyā</span>ti pādakaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext">Dasalakkhaṇavibhāvaneneva <a name="V2.0156"></a> tividhakalyāṇatāpi vibhāvitā hotīti dasalakkhaṇaṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘tatrimānī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pāripanthikato cittavisuddhī</span>tiādīnaṃ padānaṃ attho ‘‘tatrāyaṃ pāḷī’’tiādinā vuttapāḷivaṇṇanāyameva āvi bhavissati. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvane. <span class="bld">Paṭipadāvisuddhī</span>ti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’</span>ti. <span class="bld">Upekkhānubrūhanā</span>ti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ yasmā visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’</span>ti. <span class="bld">Sampahaṃsanā</span>ti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’</span>nti. <span class="bld">Imāni tīṇi lakkhaṇānī</span>ti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāppattilakkhaṇāni. Tehi ākārehi vinā appanāppattiyā abhāvato asati ca appanāyaṃ tadabhāvato <span class="bld">ādikalyāṇañceva</span> visuddhipaṭipadattā yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā ca <span class="bld">tilakkhaṇasampannañca</span>. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Keci <a name="M2.0176"></a> pana ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti vaṇṇayanti, taṃ na yuttaṃ. Tathā hi sati ajhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti, pāḷiyā cetaṃ virujjhati. ‘‘Ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) hi pāḷiyaṃ vuttaṃ. Ettha hi <span class="bld">ekattagataṃ citta</span>nti indriyānaṃ ekarasabhāvena ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattagataṃ sasampayuttaṃ appanāppattaṃ cittaṃ vuttaṃ, tasseva ca paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantaraṃ vuccate. Tasmā pāḷiyaṃ ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādīnaṃ vuttattā antoappanāyameva parikammāgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? Yasmiṃ (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.158; visuddhi. 1.175) vāre appanā uppajjati<a name="V2.0157"></a>, tasmiṃ <span class="bld">yo</span> nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo <span class="bld">tassa</span> jhānassa <span class="bld">paripantho, tato cittaṃ visujjhati,</span> visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā <span class="bld">majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati</span>. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva, līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena <span class="bld">majjhimo,</span> savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato <span class="bld">samatho,</span> yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato <span class="bld">nimitta</span>nti katvā. Tassa pana appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ gotrabhucittaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissāyeva santatiyā pariṇāmūpagamanato ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ upagacchamānaṃ <span class="bld">majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati</span> nāma. Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena <span class="bld">tattha pakkhandati</span> nāma. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena <span class="bld">tattha pakkhandati</span> nāma. Evaṃ tāva purimasmiṃ gotrabhucitte vijjamānā paripanthavisuddhimajjhimasamathappaṭipattipakkhandanākārā āgamanavasena nipphajjamānā <span class="bld">paṭhamassa jhānassa</span> uppādakkhaṇeyeva <span class="bld">paṭipadāvisuddhī</span>ti veditabbā. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā <span class="bld">paṭipadāvisuddhī</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0177"></a> visuddhassa pana tassa cittassa puna sodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto <span class="bld">visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati</span> nāma. Samathabhāvūpagamanena samathappaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto <span class="bld">samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati</span> nāma. Samathappaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto <span class="bld">ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati</span> nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā, tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="V2.0158"></a> kasmā sampahaṃsanāva ‘‘pariyosāna’’nti vuttā, na upekkhānubrūhanāti? Yasmā tasmiṃ bhāvanācitte upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘pariyosāna’’nti vuttā. Tathā hi appanākāle bhāvanāya samappavattiyā paṭipakkhassa ca suppahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassa, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘pariyosāna’’nti vuttā. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimattabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhāñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M2.0178"></a> <span class="bld">tividhattagataṃ citta</span>ntiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Tattha <span class="bld">evaṃ tividhattagata</span>nti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanañāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ. <span class="bld">Vitakkasampanna</span>nti kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvamupagataṃ. <span class="bld">Cittassa adhiṭṭhānasampanna</span>nti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ. Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti, tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati. Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti, na ettha vikkhipatīti. <span class="bld">Samādhisampanna</span>nti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbo. Atha vā samādhisseva jhānaṅgasaṅgahitattā ‘‘cittassa adhiṭṭhānasampanna’’nti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ. <span class="bld">Samādhisampanna</span>nti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhasaññāparicitenā</span>ti sakalaṃ kāyaṃ asubhanti pavattāya saññāya sahagatattā jhānaṃ asubhasaññā, tena paricitena paribhāvitena. <span class="bld">Cetasā</span>ti cittena. <span class="bld">Bahula</span>nti abhiṇhaṃ. <span class="bld">Viharato</span>ti viharantassa, asubhasamāpattibahulassāti attho. <span class="bld">Methunadhammasamāpattiyā</span>ti methunadhammena samaṅgibhāvato. <span class="bld">Paṭilīyatī</span>ti ekapassena nilīyati nilīnaṃ viya hoti. <span class="bld">Paṭikuṭatī</span>ti saṅkucati. <span class="bld">Paṭivattatī</span>ti nivattati. <span class="bld">Na sampasārīyatī</span>ti na visarati, abhirativasena na pakkhandatīti attho. Atha vā <span class="bld">paṭilīyatī</span>ti saṅkucati tattha paṭikūlatāya saṇṭhitattā. <span class="bld">Paṭikuṭatī</span>ti apasakkati na upasakkati. <span class="bld">Paṭivattatī</span>ti nivattati, tato eva <span class="bld">na sampasārīyatī</span>ti. <span class="bld">Nhārudaddula</span>nti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhamāsa</span>nti <a name="V2.0159"></a> accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Paṭisallīyitu</span>nti yathāvuttakālaṃ paṭi paṭi divase divase samāpattiyaṃ dhammacintāya cittaṃ nilīyituṃ. <span class="bld">Payuttavāca</span>nti paccayapaṭisaṃyuttavācaṃ, buddhā imesu divasesu piṇḍāya na caranti, vihāreyeva nisīdanti, tesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hotīti ādivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇūpanissayavasenā</span>ti pabbajjāya upanissayavasena. <span class="bld">Pare kirā</span>ti <span class="bld">kira</span>-saddo arucisūcanattho. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana icchāmatta’’</span>nti, pavattiajānanaṃ ārocayitābhāvo ñāte nivāraṇañcāti idaṃ tesaṃ icchāmattaṃ<a name="M2.0179"></a>, na pana kāraṇanti attho. Apare pana vadanti ‘‘etasmiṃ kira aḍḍhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi, atha satthā imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukhena vītināmessāmi, iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati, anāgate ca pacchimā janatā ‘satthāpi gaṇaṃ pahāya ekako vihāsi, kimaṅgaṃ pana maya’nti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati, tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iminā kāraṇena evamāhā’’ti. <span class="bld">Neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamatī</span>ti ṭhapetvā piṇḍapātanīhārakaṃ añño koci neva bhagavantaṃ upasaṅkamati, bhikkhusaṅgho pana satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi. So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekakāraṇasammisso</span>ti ettha kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva anekakāraṇaṃ. <span class="bld">Maṇḍanakapakatiko</span>ti alaṅkārakasabhāvo. Koci taruṇopi yuvā na hoti, koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto. <span class="bld">Paṭhamayobbanaṃ</span> nāma pannarasavassato yāva dvattiṃsa saṃvaccharāni, soḷasavassato vā yāva tettiṃsa vassāni. <span class="bld">Kuṇapa</span>nti matakaḷevaraṃ, ahissa kuṇapaṃ <span class="bld">ahikuṇapaṃ</span>. Evaṃ itarānipi. Atipaṭikūlajigucchanīyasabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni. Aññesañhi sasasūkarādīnaṃ kuṇapaṃ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā paribhuñjantipi, imesaṃ pana kuṇapaṃ abhinavampi jigucchantiyeva, ko pana vādo kālātikkamena pūtibhūte. Atipaṭikūlajigucchanīyatā ca nesaṃ ativiya duggandhatāya, sā ca ahīnaṃ tikhiṇakopatāya kukkuramanussānaṃ odanakummāsūpacayatāya ca sarīrassa hotīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇakuttako</span>ti samaṇakiccako, kāsāvanivāsanādivasena samaṇakiccakārīti vuttaṃ hoti<a name="V2.0160"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘samaṇavesadhārako’’</span>ti. <span class="bld">Sabbamakaṃsū</span>ti puthujjanā sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatādibhedaṃ sabbamakaṃsu. <span class="bld">Lohitaka</span>nti ettha ‘‘lohitagata’’ntipi paṭhanti. Vaggūti matā <span class="bld">vaggumatā</span>. <span class="bld">Puññasammatā</span>ti pujjabhavaphalanibbattanena <a name="M2.0180"></a> sattānaṃ punanena visodhanena puññanti sammatā. <span class="bld">Pavāhessāmī</span>ti gamayissāmi, visodhessāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakā dhammā. Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ <span class="bld">māradheyyaṃ</span>. <span class="bld">Dheyya</span>nti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro. Māro vā ettha dhiyati tiṭṭhati pavattatīti <span class="bld">māradheyyaṃ, māro</span>ti cettha kilesamāro adhippeto, kilesamāravaseneva ca devaputtamārassa kāmabhave ādhipaccanti. <span class="bld">Māravisayaṃ nātikkamissatīti cintetvā</span>ti evamayaṃ saṃvegaṃ paṭilabhitvā māravisayaṃ atikkameyyāpi, mayā pana evaṃ vutte uppannaṃ saṃvegaṃ paṭippassambhetvā māravisayaṃ nātikkamissatīti evaṃ cintetvā. <span class="bld">Dvivacana</span>nti dvikkhattuṃ vacanaṃ, āmeḍitavacananti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Niyojentī</span>ti ettha ayaṃ andhabālā devatā evaṃ uppannasaṃvegamūlakaṃ samaṇadhammaṃ katvā ‘‘ayaṃ māravisayaṃ atikkameyyāpī’’ti cintetvā attano aññāṇatāya ‘‘matā saṃsārato muccantī’’ti evaṃladdhikāpi samānā attano laddhivasena matā bhikkhū saṃsārato muccantīti imamatthaṃ anupaparikkhitvā taṃ tattha niyojesīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi asubhakathaṃ kathentena bhagavatā yathā tesaṃ bhikkhūnaṃ maraṇabhayaṃ na bhavissati, tathā desitattā bhikkhūnañca taṃ dhammakathaṃ sutvā asubhabhāvanānuyogena kāye vigatachandarāgatāya maraṇassa abhipatthitabhāvato bhayaṃ natthi, taṃ pana asihatthaṃ tathā vicarantaṃ disvā tadaññesaṃ bhikkhūnaṃ uppajjanakabhayaṃ sandhāya ‘‘hotiyeva bhaya’’ntiādi vuttanti vadanti. ‘‘Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti, aññamaññampi jīvitā voropentī’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘sabbānipi tāni pañca bhikkhusatāni jīvitā voropesī’’</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Appakañhi ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘pañcasatānī’’ti vuttaṃ. Tasmā ye ca attanāva attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ, te ṭhapetvā avasese puthujjanabhikkhū sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti ettha <span class="bld">paṭisallāna</span>nti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā apasakkitvā sallānaṃ nilīyanaṃ vivecanaṃ, kāyacittehi tato vivittatā ekībhāvoti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘ekībhāvato’’</span>ti<a name="M2.0181"></a>, pavivekatoti attho. <span class="bld">Ekībhāvo</span>ti hi <a name="V2.0161"></a> kāyacittaviveko vutto. <span class="bld">Vuṭṭhito</span>ti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā rūpārammaṇādisaṅkhārasamāyogena gahaṭṭhapabbajitādisattasamāgamena ca apeto. <span class="bld">Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantī</span>ti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti. Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassatipi gahitā, sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca, tasmā puna gahitā. Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ kathesi. Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ananurūpāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vesāliṃ upanissāyā</span>ti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. <span class="bld">Upaṭṭhānasālāya</span>nti dhammasabhāyaṃ. <span class="bld">Muhuttenevā</span>ti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ. Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa kattabbassa. <span class="bld">Kāla</span>nti desanākālaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="centered">Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Arahattappattiyā</span>ti arahattappattiatthāya. <span class="bld">Aññaṃ pariyāya</span>nti arahattādhigamatthāya aññampi kāraṇaṃ. <span class="bld">Ācikkhanto</span>ti pasaṃsāpubbakaṃ desento, pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro, pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucino ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthayojanakkama</span>nti atthañca yojanakkamañca. Bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ paccakkhañca karonto <a name="M2.0182"></a> sampiṇḍanavasena <span class="bld">‘‘ayampi kho’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Assāsapassāsapariggāhikā</span>ti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijja gāhikā, te ārabbha pavattāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">no passāso</span> <a name="V2.0162"></a> <span class="bld">no assāso</span>ti so soyeva attho paṭisedhena visesetvā vutto. <span class="bld">Assāsavasenā</span>ti assāsaṃ ārammaṇaṃ katvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Passāsavasenā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Upaṭṭhānaṃ satī</span>ti asammussanatāya tameva assāsaṃ passāsañca upagantvā ṭhānaṃ sati nāmāti attho. Ettāvatā ānāpānesu sati <span class="bld">ānāpānassatī</span>ti ayamattho vutto hoti. Idāni sativaseneva puggalaṃ niddisitukāmena <span class="bld">‘‘yo assasati, tassupaṭṭhāti, yo passasati, tassupaṭṭhātī’’</span>ti vuttaṃ. Yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhati. Yo passasati, tassa sati passāsaṃ upagantvā tiṭṭhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yutto</span>ti sampayutto. <span class="bld">Ānāpānassatiya</span>nti ānāpānassatiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti ubhayathāpi sahajātādīnaṃ sattannampi paccayānaṃ vasena paccayabhāvaṃ dasseti. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito cā’’</span>ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti <span class="bld">bhāvito,</span> uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano bhāvito, paguṇabhāvaṃ āpādito vaḍḍhitoti attho. <span class="bld">Bahulīkato</span>ti bahulaṃ pavattito. Tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattissati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘punappunaṃ kato’’</span>ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo <a name="M2.0183"></a> dutiyādīsupi vuttoyeva hoti, evamidhāpīti āha <span class="bld">‘‘ubhayattha eva-saddena niyamo veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Asubhakammaṭṭhāna</span>nti asubhārammaṇaṃ jhānamāha. Tañhi asubhesu yogakammabhāvato yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. <span class="bld">Kevala</span>nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. <span class="bld">Paṭivedhavasenā</span>ti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti paṭivedhoti vuccati. <span class="bld">Oḷārikārammaṇattā</span>ti bībhacchārammaṇattā. <span class="bld">Paṭikūlārammaṇattā</span>ti jigucchitabbārammaṇattā. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti <a name="V2.0163"></a> kāraṇena lesantarena vā. <span class="bld">Ārammaṇasantatāyapī</span>ti anukkamena vicetabbataṃ pattārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘santo vūpasanto nibbuto’’</span>ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti <span class="bld">asecanako,</span> asecanakattā <span class="bld">anāsittako,</span> anāsittakattā eva <span class="bld">abbokiṇṇo</span> asammisso parikammādinā, tatoyeva <span class="bld">pāṭiyekko,</span> visuṃyeveko <span class="bld">āveṇiko</span> asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ. <span class="bld">Parikamma</span>nti ca kasiṇakaraṇādinimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantaṃ appaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādimanasi…pe… paṇīto cāti yojanā. <span class="bld">Kecī</span>ti uttaravihāravāsike sandhāyāha. <span class="bld">Anāsittako</span>ti upasecanena anāsittako. Tenāha <span class="bld">‘‘ojavanto’’</span>ti, ojavantasadisoti attho. <span class="bld">Madhuro</span>ti iṭṭho. Cetasikasukhappaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāvasena pana kāyikasukhappaṭilābhasaṃvattanaṃ <a name="M2.0184"></a> daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe <span class="bld">appitappitakkhaṇe</span>ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avikkhambhite</span>ti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. <span class="bld">Akosallasambhūte</span>ti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. <span class="bld">Khaṇenevā</span>ti attano pavattikkhaṇeneva. <span class="bld">Antaradhāpetī</span>ti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ. Taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘vikkhambhetī’’</span>ti. <span class="bld">Vūpasametī</span>ti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu upasametī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamanasabbhāvato. Vuttañhetaṃ ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti <a name="V2.0164"></a> (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa, tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ rajojallassa vūpasamo. Tenevāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahā akālamegho uṭṭhito’’tiādi. Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha <span class="bld">‘‘nibbedhabhāgiyattā’’</span>ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti, ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha <span class="bld">‘‘anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto’’</span>ti. Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katha</span>nti <a name="M2.0185"></a> idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ, pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññesaṃ asambhavato, sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘kathanti…pe… vitthāretukamyatāpucchā’’</span>ti āha. <span class="bld">Kathaṃ bahulīkato</span>ti etthāpi ānāpānassatisamādhīti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha <span class="bld">katha</span>nti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. <span class="bld">Bahulīkato ānāpānassatisamādhī</span>ti tathā puṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ <span class="bld">‘‘eseva nayo’’</span>ti imināyeva atidissati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento <span class="bld">‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’</span>ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamattha</span>nti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto. ‘‘Idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassā</span>ti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi <a name="V2.0165"></a> imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha <span class="bld">‘‘aññasāsanassa tathābhāvappaṭisedhano’’</span>ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvappaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha, bhikkhave’’ti idaṃ antogadhaeva-saddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā vāyubhakkhoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’</span>tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi yo, so sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. <span class="bld">Parappavādā</span>ti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakāravādā titthāyatanāni.</p>
- <p class="bodytext">Araññādikasseva <a name="M2.0186"></a> bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imassa hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo <span class="bld">kūṭagoṇo</span>. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī <span class="bld">kūṭadhenu</span>. <span class="bld">Assā</span>ti gopassa. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanakaassādo <span class="bld">rūpārammaṇādiraso</span>. <span class="bld">Pubbe āciṇṇārammaṇa</span>nti pabbajitato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Upacāravasena upanisīdati, appanāvasena upanipajjatīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Nibandheyyā</span>ti bandheyya. <span class="bld">Satiyā</span>ti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇavasappavattāya satiyā. <span class="bld">Ārammaṇe</span>ti kammaṭṭhānārammaṇe. <span class="bld">Daḷha</span>nti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muddhabhūta</span>nti santatādivisesaguṇavantatāya buddhādīhi ariyehi samāsevitabhāvato ca muddhasadisaṃ, uttamanti attho. <span class="bld">Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhāna</span>nti sabbesaṃ buddhānaṃ ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ. <span class="bld">Vatthuvijjācariyo viya bhagavā</span> yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadissanato. <span class="bld">Bhikkhu dīpisadiso</span> araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. <span class="bld">Phalamuttama</span>nti sāmaññaphalamāha. <span class="bld">Parakkamajavayoggabhūmi</span>nti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vuttalakkhaṇesū</span>ti abhidhammapariyāyena suttantapariyāyena vuttalakkhaṇesu. <span class="bld">Rukkhasamīpa</span>nti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Avasesasattavidhasenāsana</span>nti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanappatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūla</span>nti gimhādiututtayassa semhādidhātuttayassa mohādicaritattayassa <a name="V2.0166"></a> ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle araññaṃ anukūlaṃ sommasītalabhāvato, hemante rukkhamūlaṃ himapātanivāraṇato, vassakāle suññāgāraṃ vassanivāraṇagehasambhavato. Semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ anukūlaṃ dūraṃ gantvā bhikkhācaraṇena semhassa vūpasamanato, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ anukūlaṃ sītavātasamphassasambhavato<a name="M2.0187"></a>, vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ vātanivāraṇato. Mohacaritassa araññaṃ anukūlaṃ. Mahāaraññe hi cittaṃ na saṅkucati vivaṭaṅgaṇabhāvato, dosacaritassa rukkhamūlaṃ anukūlaṃ pasādanīyabhāvato, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ visabhāgārammaṇānaṃ pavesanivāraṇato. <span class="bld">Alīnānuddhaccapakkhika</span>nti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato eva tassā santatā. <span class="bld">Nisajjāya daḷhabhāvaṃ</span> pallaṅkābhujanena, <span class="bld">assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ</span> uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, <span class="bld">ārammaṇapariggahūpāyaṃ</span> parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ūrubaddhāsana</span>nti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti. <span class="bld">Ujuṃ kāya</span>nti ettha <span class="bld">kāya</span>-saddo uparimakāyavisayoti āha – <span class="bld">‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’</span>ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhārasā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na paṇamantī</span>ti na oṇamanti. <span class="bld">Na paripatatī</span>ti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅgheti, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha <span class="bld">pari</span>-saddo abhi-saddena samānatthoti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’</span>nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho. <span class="bld">Parīti pariggahaṭṭho</span> ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16, 20) viya. <span class="bld">Niyyānaṭṭho</span> paṭipakkhato niggamanaṭṭho, tasmā <span class="bld">pariggahitaniyyāna</span>nti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho. <span class="bld">Satovā</span>ti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati, nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. <span class="bld">Sato passasatī</span>ti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. <span class="bld">Satokārī</span>ti sato eva hutvā satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bāttiṃsāya ākārehī</span>ti catūsu catukkesu āgatāni dīgharassādīni soḷasa padāni assāsapassāsavasena dvidhā vibhajitvā vuttehi dīghamassāsaṃ ādiṃ katvā paṭinissaggānupassipassāsapariyantehi bāttiṃsākārehi. Yadi ‘‘satova assasati, sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati <a name="M2.0188"></a> passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti <a name="V2.0167"></a> vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena, tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ. <span class="bld">Dīghaṃassāsavasenā</span>ti dīghaassāsavasena, vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. <span class="bld">Cittassa ekaggataṃ avikkhepa</span>nti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassa ekaggabhāvaṃ pajānato sati upaṭṭhitā ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. <span class="bld">Tāya satiyā tena ñāṇenā</span>ti yathāvuttāya satiyā yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa asammohato vā sampajānantassa tattha sati upaṭṭhitāva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. <span class="bld">Paṭinissaggānupassī assāsavasenā</span>ti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassiassāsavasenā’’ti vā pāṭho, tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassiassāsā, tesaṃ vasenāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāsoti āha – <span class="bld">‘‘assāsoti bahinikkhamanavāto’’</span>tiādi. <span class="bld">Suttantaṭṭhakathāyaṃ</span> pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāsoti katvā uppaṭipāṭiyā vuttaṃ. Atha vā mātukucchiyaṃ bahi nikkhamituṃ aladdhokāso nāsikāvāto mātukucchito nikkhantamatte paṭhamaṃ bahi nikkhamatīti <span class="bld">vinayaṭṭhakathāyaṃ</span> uppattikkamena ‘‘ādimhi sāso assāso’’ti bahinikkhamanavāto vutto. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbesampi gabbhaseyyakāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Suttantaṭṭhakathāyaṃ</span> pana pavattiyaṃ bhāvanārambhasamaye paṭhamaṃ nāsikāvātassa anto ākaḍḍhitvā pacchā bahi vissajjanato pavattikkamena ‘‘ādimhi sāso assāso’’ti antopavisanavāto vutto. Suttantanayoyeva cettha ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca, passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā <a name="M2.0189"></a> vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) imāya pāḷiyā sameti. ‘‘Bhāvanārambhe pavattikkamasseva icchitattā sundarataro’’ti vadanti. <span class="bld">Tāluṃ āhacca nibbāyatī</span>ti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. <span class="bld">Evaṃ tāvā</span>tiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhānavasenā</span>ti <a name="V2.0168"></a> kāladdhānavasena. Ayañhi addhāna-saddo kālassa desassa ca vācakoti. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānassa vasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">okāsaddhāna</span>nti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. <span class="bld">Pharitvā</span>ti byāpetvā. <span class="bld">Cuṇṇavicuṇṇāpi</span> anekakalāpabhāvena, <span class="bld">dīghamaddhāna</span>nti dīghaṃ padesaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya dīghāti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā ‘‘saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti, sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti vacanato. <span class="bld">Manussesū</span>ti samānappamāṇesupi manussasarīresu. <span class="bld">Dīghaṃ assasantī</span>ti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. <span class="bld">Passasantī</span>ti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ rassañca assasanaṃ passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrassa sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Te</span>ti assāsapassāsā. <span class="bld">Ittaramaddhāna</span>nti appakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Navahākārehī</span>ti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahi ākārehi.</p>
- <p class="bodytext">Kāmañcettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca <span class="bld">‘‘tatrāyaṃ</span> <a name="M2.0190"></a> <span class="bld">bhikkhu navahākārehī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ pajānato</span>ti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. <span class="bld">Ekenākārenā</span>ti dīghaṃassāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dīgho rasso ca assāso,</p>
- <p class="gatha2">Passāsopi ca tādiso;</p>
- <p class="gatha3">Cattāro vaṇṇā vattanti,</p>
- <p class="gathalast">Nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165);</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0169"></a> pāḷivaseneva te nava ākāre bhāvanāvidhiñca dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘kathaṃ pajānātī’’</span>ti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. <span class="bld">Dīghaṃ assāsa</span>nti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. <span class="bld">Addhānasaṅkhāte</span>ti addhānanti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu viya, tasmā <span class="bld">addhānasaṅkhāte</span>ti addhānakoṭṭhāse desabhāgeti attho. <span class="bld">Chando uppajjatī</span>ti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. <span class="bld">Chandavasenā</span>ti tathāpavattachandassa vasena visesabhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuḍḍhiṃ phātiṃ gamentassa. <span class="bld">Tato sukhumatara</span>nti yathāvuttachandappavattiyā purimakato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. <span class="bld">Pāmojjaṃ uppajjatī</span>ti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya kammaṭṭhānassa ca vīthippaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. <span class="bld">Cittaṃ vivattatī</span>ti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi tehi <a name="M2.0191"></a> cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. <span class="bld">Upekkhā saṇṭhātī</span>ti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hoti, sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi navahi ākārehī</span>ti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. <span class="bld">Dīghaṃ assāsapassāsā kāyo</span>ti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampi ettha assāsapassāsasāmaññavasena vuttaṃ. <span class="bld">Upaṭṭhānaṃ satī</span>ti taṃ ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. <span class="bld">Anupassanā ñāṇa</span>nti samathavasena nimittassa anupassanā vipassanāvasena assāsapassāse tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ tattha yathābhūtāvabodho. <span class="bld">Kāyo upaṭṭhāna</span>nti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassapi saṅgahoti tathā vuttaṃ sammasanacārassapi idha icchitattā. <span class="bld">No satī</span>ti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena upaṭṭhānaṭṭhena ca. <span class="bld">Tāya satiyā</span>ti yathāvuttāya satiyā. <span class="bld">Tena ñāṇenā</span>ti yathāvutteneva ñāṇena. <span class="bld">Taṃ kāya</span>nti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. <span class="bld">Anupassatī</span>ti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena <a name="V2.0170"></a> ca anu anu passati. <span class="bld">Tena vuccati kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanā</span>ti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattā subhabhāvasseva anupassanā. Atha vā kāye ‘‘ahanti vā, mamanti vā, itthīti vā, puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā <a name="M2.0192"></a> kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eseva nayo</span>ti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidissati. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā āgate pāḷinaye. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye. <span class="bld">Aya</span>nti yogāvacaro. <span class="bld">Addhānavasenā</span>ti dīghakālavasena. <span class="bld">Ittaravasenā</span>ti parittakālavasena. <span class="bld">Imehi ākārehī</span>ti imehi navahi ākārehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tādiso</span>ti dīgho rasso ca. <span class="bld">Cattāro vaṇṇā</span>ti cattāro ākārā te ca dīghādayo eva. <span class="bld">Nāsikaggeva bhikkhuno</span>ti gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Nāsikagge vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakāyappaṭisaṃvedī</span>ti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ, tattha sakkaccakāribhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘sakalassā’’</span>tiādimāha. Tattha yathā samānesupi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbā. <span class="bld">Pākaṭaṃ karonto</span>ti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanañāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento <span class="bld">‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’</span>tiādimāha<a name="V2.0171"></a>. Tattha <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. <span class="bld">Cuṇṇavicuṇṇavisaṭe</span>ti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. <span class="bld">Ādi pākaṭo</span> <a name="M2.0193"></a> <span class="bld">hoti</span> satiyā ñāṇassa ca vasena katapubbābhisaṅkhārassa pavattattā. <span class="bld">Tādisena bhavitabba</span>nti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena sabbakāyappaṭisaṃvedanavaseneva. <span class="bld">Ghaṭatī</span>ti ussahati. <span class="bld">Vāyamatī</span>ti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. <span class="bld">Tathābhūtassā</span>ti ānāpānassatiṃ bhāventassa. <span class="bld">Saṃvaro</span>ti sati vīriyampi vā. <span class="bld">Tāya satiyā</span>ti yā sā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. <span class="bld">Tena manasikārenā</span>ti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. <span class="bld">Āsevatī</span>ti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ. <span class="bld">Purimanaye</span>ti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ñāṇuppādanādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyasaṅkhāra</span>nti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyapaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. <span class="bld">Passambhento</span>tiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ. Tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ<a name="M2.0194"></a>. <span class="bld">Tatrā</span>ti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. <span class="bld">Apariggahitakāle</span>ti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho<a name="V2.0172"></a>, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha – <span class="bld">‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’</span>ti. <span class="bld">Kāyo</span>ti karajakāyo. <span class="bld">Sadarathā</span>ti sapariḷāhā. Sā ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha <span class="bld">‘‘oḷārikā’’</span>ti. <span class="bld">Balavatarā</span>ti sabalā thūlā. <span class="bld">Santā hontī</span>ti cittaṃ tāva bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumasukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yadā panassa kāyopī’’</span>tiādi. <span class="bld">Passambhemī</span>ti paṭhamāvajjanā. Ābhujanaṃ <span class="bld">ābhogo,</span> sammā anu anu āharaṇaṃ <span class="bld">samannāhāro,</span> tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā tasseva atthassa manasikaraṇaṃ citte ṭhapanaṃ <span class="bld">manasikāro,</span> vīmaṃsā <span class="bld">paccavekkhaṇā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāraddhe</span>ti sadarathe sapariḷāhe. <span class="bld">Adhimatta</span>nti balavaṃ oḷārikaṃ, liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāro hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. <span class="bld">Sukhuma</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Kāyamhī</span>ti ettha citte cāti ānetvā sambandhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesupacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittupaghātādivasena vitakkādisaṅkhobhena saparipphandatāya ca cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. <span class="bld">Atisukhumo</span>ti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne <a name="M2.0195"></a> atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Lābhissa sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. <span class="bld">Sabbesaṃyevā</span>ti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva<a name="V2.0173"></a>. <span class="bld">Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī</span>ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana tesaṃ heṭṭhā vuttoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtapariggahe sukhumo</span>ti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sakalarūpapariggahe sukhumo</span> bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha <span class="bld">‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’</span>ti. <span class="bld">Lakkhaṇārammaṇikavipassanāyā</span>ti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanāto paṭṭhāya <span class="bld">balavavipassanā,</span> tato oraṃ <span class="bld">dubbalavipassanā</span>. <span class="bld">Pubbe vuttanayenā</span>ti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttanayena. ‘‘Apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. <span class="bld">Codanāsodhanāhī</span>ti anuyogaparihārehi. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vuccamānākārena. <span class="bld">Katha</span>nti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukāmatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato oḷārikasukhumato vūpasamato anuyogaparihārato ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘katame kāyasaṅkhārā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">kāyikā</span>ti rūpakāye bhavā. <span class="bld">Kāyappaṭibaddhā</span>ti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti <span class="bld">kāyasaṅkhārā</span>. <span class="bld">Passambhento</span>ti oḷārikoḷārikaṃ passambhento.</p>
- <p class="bodytext">Sesapadadvayaṃ <a name="M2.0196"></a> tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento <span class="bld">‘‘passambhento’’</span>ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento <span class="bld">‘‘nirodhento’’</span>ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto <span class="bld">‘‘vūpasamento’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathārūpehī</span>ti yādisehi. <span class="bld">Kāyasaṅkhārehī</span>ti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. <span class="bld">Ānamanā</span>ti abhimukhena kāyassa namanā. <span class="bld">Vinamanā</span>ti visuṃ visuṃ passato namanā. <span class="bld">Sannamanā</span>ti sabbato, suṭṭhu vā namanā. <span class="bld">Paṇamanā</span>ti pacchato namanā. <span class="bld">Iñjanā</span>dīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhacalanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. <span class="bld">Passambhayaṃ kāyasaṅkhāra</span>nti <a name="V2.0174"></a> tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento. Tasmiñhi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santaṃ sukhuma</span>nti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. <span class="bld">Passambhayaṃ kāyasaṅkhāra</span>nti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>tiādi codakavacanaṃ. Tattha <span class="bld">itī</span>ti pakāratthe nipāto, <span class="bld">kirā</span>ti arucisūcane, evañceti attho. Ayañhettha adhippāyo ‘‘vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetī’’ti. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. <span class="bld">Vātūpaladdhiyā</span>ti vātassa upaladdhiyā. <span class="bld">Ca</span>-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. <span class="bld">Assāsapassāsānañca pabhāvanā</span>ti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. <span class="bld">Ānāpānassatiyā</span>ti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti ānāpānānaṃ <a name="M2.0197"></a> abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇā dhammā sambhavanti. <span class="bld">Na ca naṃ ta</span>nti ettha <span class="bld">na</span>nti nipātamattaṃ. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">iti kirā</span>tiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha <span class="bld">kirā</span>ti yadīti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti evaṃ passambhane sati. <span class="bld">Pabhāvanā hotī</span>ti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="V2.0175"></a> <span class="bld">kathaṃ viyā</span>ti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘seyyathāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">seyyathāpī</span>ti opammatthe nipāto. <span class="bld">Kaṃse</span>ti kaṃsabhājane. <span class="bld">Nimitta</span>nti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Suggahitattā</span>ti suṭṭhu gahitattā. <span class="bld">Sumanasikatattā</span>ti suṭṭhu citte ṭhapitattā. <span class="bld">Sūpadhāritattā</span>ti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. <span class="bld">Sukhumakā saddā</span>ti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ <span class="bld">ka</span>-saddo. <span class="bld">Sukhumasaddanimittārammaṇatāpī</span>ti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapīti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ tadā sukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenapi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. <span class="bld">Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati</span> tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sante</span>tiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ <span class="bld">‘‘passambhaya’’</span>ntiādi vuttaṃ<a name="M2.0198"></a>. Tattha <span class="bld">passambhayaṃ kāyasaṅkhāra</span>nti vuttaassāsapassāsā kāyoti yojanā veditabbā. Atha vā <span class="bld">passambhayaṃ kāyasaṅkhāra</span>nti ettha assāsapassāsā kāyoti evamattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Mahāsatipaṭṭhānasutte</span> (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kāyānupassanaṃ kathentena paṭhamacatukkasseva vuttattā, <span class="bld">ānāpānassatisutte</span>pi ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti…pe… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Kāye kāyānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti (ma. ni. 2.149) vuttattā ca ‘‘kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādikammikassa kammaṭṭhānavasenā</span>ti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanākammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. <span class="bld">Etthā</span>ti paṭhamacatukke. <span class="bld">Saha paṭisambhidāhī</span>ti nidassanamattametaṃ, puññavantānaṃ pana upanissayasampannānaṃ abhiññāpi sijjhatiyeva. <span class="bld">Catubbidha</span>nti pātimokkhasaṃvarādivasena catubbidhaṃ. <span class="bld">Anāpajjana</span>nti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ aññatarassa anāpajjanaṃ. <span class="bld">Āpannavuṭṭhāna</span>nti āpannasappaṭikammāpattito yathādhammaṃ paṭikammakaraṇena vuṭṭhānaṃ, desanāgāminito desanāya, vuṭṭhānagāminito parivāsādivinayakammakaraṇena vuṭṭhānanti vuttaṃ hoti<a name="V2.0176"></a>. Desanāyapi hi āpannāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti sāpi vuṭṭhāneneva saṅgahitā. <span class="bld">Kilesehi ca appaṭipīḷana</span>nti kodho upanāho makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādoti evamādīhi pāpadhammehi appaṭipīḷanaṃ, tesaṃ anuppādananti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yamidaṃ ābhisamācārikasīlaṃ vuccatīti sambandho. <span class="bld">Dveasīti khandhakavattāni cuddasavidhaṃ mahāvatta</span>nti ettha <span class="bld">mahāvattaṃ</span> nāma vattakkhandhake vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti cuddasa vattāni. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni dvāsīti khandhakavattāni, na sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā mahāvattesu agaṇitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttavattāni chasaṭṭhi, tato paraṃ <a name="M2.0199"></a> ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādinā (cūḷava. 82) vuttāni pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ tāni agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti eva. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti asīti khandhakavattānīti vuccati. <span class="bld">Ābhisamācārikasīla</span>nti ettha <span class="bld">abhisamācāro</span>ti uttamasamācāro, abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, abhisamācāraṃ vā ārabbha paññattaṃ ābhisamācārikaṃ, tadeva sīlanti ābhisamācārikasīlaṃ. Khandhakavattapariyāpannassa sīlassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ahaṃ sīlaṃ rakkhāmi, kiṃ ābhisamācārikenā</span>tiādīsu <span class="bld">sīla</span>nti ubhatovibhaṅgapariyāpannameva gahetabbaṃ khandhakavattapariyāpannassa ābhisamācārikaggahaṇena gahitattā. <span class="bld">Paripūre</span>ti paripuṇṇe, paripūriteti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti <a name="V2.0177"></a> yathāvuttasīlavisodhanato paraṃ. <span class="bld">Āvāso</span>ti āvāsapalibodho. <span class="bld">Kula</span>ntiādīsupi eseva nayo. Tattha (visuddhi. 1.41) <span class="bld">āvāso</span>ti ekopi ovarako vuccati ekampi pariveṇaṃ sakalopi saṅghārāmo. Svāyaṃ na sabbasseva palibodho hoti, yo panettha navakammādiussukkaṃ vā āpajjati, bahubhaṇḍasannicayo vā hoti, yena kenaci vā kāraṇena apekkhavā paṭibaddhacitto, tasseva palibodho hoti, na itarassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kula</span>nti ñātikulaṃ vā upaṭṭhākakulaṃ vā. Ekaccassa hi upaṭṭhākakulampi ‘‘sukhite sukhito’’tiādinā nayena saṃsaṭṭhassa viharato palibodho hoti, so kulamānusakehi vinā dhammassavanāya sāmantavihārampi na gacchati. Ekaccassa mātāpitaropi palibodhā na honti koraṇḍakavihāravāsittherassa bhāgineyyadaharabhikkhuno viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lābho</span>ti <a name="M2.0200"></a> cattāro paccayā. Te kathaṃ palibodhā honti? Puññavantassa hi bhikkhuno gatagataṭṭhāne manussā mahāparivāre paccaye denti, so tesaṃ anumodento dhammaṃ desento samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati, aruṇuggamanato yāva paṭhamayāmo, tāva manussasaṃsaggo na upacchijjati, puna balavapaccūseyeva bāhullikapiṇḍapātikā āgantvā ‘‘bhante, asuko upaṭṭhāko upāsako upāsikā amacco amaccadhītā tumhākaṃ dassanakāmā’’ti vadanti, so ‘‘gaṇhāvuso pattacīvara’’nti gamanasajjova hoti niccabyāvaṭo, tasseva te paccayā palibodhā honti. Tena gaṇaṃ pahāya yattha naṃ na jānanti, tattha ekakena caritabbaṃ. Evaṃ so palibodho upacchijjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇo</span>ti suttantikagaṇo vā ābhidhammikagaṇo vā. Yo tassa uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dento samaṇadhammassa okāsaṃ na labhati, tassa gaṇo palibodho hoti. Tena so evaṃ upacchinditabbo – sace tesaṃ bhikkhūnaṃ bahu kataṃ hoti, appaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ niṭṭhapetvā araññaṃ pavisitabbaṃ. Sace appaṃ kataṃ, bahu avasiṭṭhaṃ, yojanato paraṃ agantvā antoyojanaparicchede aññaṃ gaṇavācakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ime āyasmā uddesādīhi saṅgaṇhatū’’ti vattabbaṃ. Evampi alabhamānena ‘‘mayhaṃ, āvuso, ekaṃ kiccaṃ atthi, tumhe yathāphāsukaṭṭhānāni gacchathā’’ti gaṇaṃ pahāya attano kammaṃ kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammenā</span>ti kammapalibodhena. ‘‘Kammañca pañcama’’ntipi pāṭho. Tattha <span class="bld">kamma</span>nti navakammaṃ. Taṃ karontena vaḍḍhakīādīhi laddhāladdhaṃ jānitabbaṃ, katākate ussukkaṃ āpajjitabbanti sabbathāpi <a name="V2.0178"></a> palibodho hoti. Sopi evaṃ upacchinditabbo – sace appaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, niṭṭhapetabbaṃ. Sace bahu, saṅghikaṃ ce, navakammaṃ saṅghassa vā bhārahārakabhikkhūnaṃ vā niyyātetabbaṃ. Attano santakaṃ ce, attano bhārahārakānaṃ niyyātetabbaṃ. Tādisaṃ alabhantena saṅghassa pariccajitvā gantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhāna</span>nti maggagamanaṃ. Yassa hi katthaci pabbajjāpekkho vā hoti, paccayajātaṃ vā kiñci laddhabbaṃ hoti. Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontassapi gamikacittaṃ nāma duppaṭivinodayaṃ <a name="M2.0201"></a> hoti, tasmā gantvā taṃ kiccaṃ tīretvāva samaṇadhamme ussukkaṃ kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātī</span>ti vihāre ācariyupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikasamānupajjhāyakasamānācariyakā, ghare mātā pitā bhātāti evamādikā. Te gilānā imassa palibodhā honti. Tasmā so palibodho te upaṭṭhahitvā tesaṃ pākatikakaraṇena upacchinditabbo. Tattha upajjhāyo tāva gilāno sace lahuṃ na vuṭṭhāti, yāvajīvaṃ paṭijaggitabbo, tathā pabbajjācariyo upasampadācariyo saddhivihāriko upasampāditapabbājitaantevāsikasamānupajjhāyakā ca. Nissayācariyauddesācariyanissayantevāsikauddesantevāsikasamānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā, tāva paṭijaggitabbā. Pahontena tato uddhampi paṭijaggitabbā eva. Mātāpitūsu upajjhāye viya paṭijaggitabbaṃ. Sacepi hi te rajje ṭhitā honti, puttato ca upaṭṭhānaṃ paccāsīsanti, kātabbameva. Atha tesaṃ bhesajjaṃ natthi, attano santakaṃ dātabbaṃ. Asati, bhikkhācariyāya pariyesitvāpi dātabbameva. Bhātubhaginīnaṃ pana tesaṃ santakameva yojetvā dātabbaṃ. Sace natthi, attano santakaṃ tāvakālikaṃ datvā pacchā labhantena gaṇhitabbaṃ, alabhantena na codetabbā. Aññātakassa bhaginiyā sāmikassa bhesajjaṃ neva kātuṃ, na dātuṃ vaṭṭati, ‘‘tuyhaṃ sāmikassa dehī’’ti vatvā pana bhaginiyā dātabbaṃ. Bhātu jāyāyapi eseva nayo, tesaṃ pana puttā imassa ñātakāyevāti tesaṃ kātuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ābādho</span>ti yo koci rogo. So bādhayamāno palibodho hoti, tasmā bhesajjakaraṇena upacchinditabbo. Sace pana katipāhaṃ bhesajjaṃ karontassapi na vūpasammati, ‘‘nāhaṃ tuyhaṃ dāso, na bhatako, taṃyevamhi posento anamatagge saṃsāravaṭṭe dukkhappatto’’ti attabhāvaṃ garahitvā samaṇadhammo kātabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gantho</span>ti <a name="V2.0179"></a> pariyattipariharaṇaṃ. Taṃ sajjhāyādīhi niccabyāvaṭasseva palibodho hoti, na itarassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhiyā</span>ti <a name="M2.0202"></a> iddhipalibodhena. ‘‘Iddhīti te dasā’’tipi pāṭho. Tattha <span class="bld">iddhī</span>ti pothujjanikā iddhi. Sā hi uttānaseyyakadārako viya taruṇasassaṃ viya ca dupparihārā hoti, appamattakena ca bhijjati. Sā pana vipassanāya palibodho hoti, na samādhissa samādhiṃ patvā pattabbato, tasmā vipassanātthikena iddhipalibodho upacchinditabbo, itarena avasesāti. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti <span class="bld">palibodho,</span> ra-kārassa la-kāraṃ katvā vutto, paripanthoti attho. <span class="bld">Upacchinditabbo</span>ti samāpanena saṅgahaṇena uparundhitabbo, apalibodho kātabboti attho.</p>
- <p class="bodytext">Kammaṭṭhāne niyutto <span class="bld">kammaṭṭhāniko,</span> bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. <span class="bld">Paricchinditvā</span>ti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbepi bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. <span class="bld">Sahavāsīna</span>nti sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. <span class="bld">Muducittataṃ janetī</span>ti attani muducittataṃ uppādeti. Ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena <span class="bld">mettānisaṃsasuttena</span> (a. ni. 8.1) dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anolīnavuttiko hotī</span>ti sammāpaṭipattiyaṃ olīnavuttiko hīnavīriyo na hoti, āraddhavīriyo hotīti attho. Dibbesupi ārammaṇesu, pageva itaresūti adhippāyo. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. <span class="bld">Atthayitabba</span>nti pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa <span class="bld">yogānuyogakammassa</span>. <span class="bld">Padaṭṭhānattā</span>ti nipphattihetuttā.</p>
- <p class="bodytext">Odātakasiṇe ālokakasiṇaṃ, kasiṇugghāṭimākāsakasiṇe paricchinnākāsakasiṇañca antogadhaṃ katvā pāḷiyaṃ pathavīkasiṇādīnaṃ rūpajjhānārammaṇānaṃ aṭṭhannaṃyeva kasiṇānaṃ sarūpato vuttattā ākāsakasiṇaṃ ālokakasiṇañca vajjetvā <span class="bld">‘‘aṭṭhatiṃsārammaṇesū’’</span>ti pāḷiyaṃ āgatanayeneva vuttaṃ. Aṭṭhakathānayena pana ākāsakasiṇe ālokakasiṇe ca visuṃ gahite cattālīsaṃyeva kammaṭṭhānāni. Tatrimāni cattālīsa kammaṭṭhānāni – dasa kasiṇā, dasa asubhā<a name="M2.0203"></a>, dasa anussatiyo, cattāro brahmavihārā, cattāro āruppā, ekā saññā, ekaṃ vavatthānanti. Tattha pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ <a name="V2.0180"></a> lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇaṃ paricchinnākāsakasiṇanti ime <span class="bld">dasa kasiṇā</span>. Uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikanti ime <span class="bld">dasa asubhā</span>. Buddhānussati dhamma saṅgha sīla cāga devatānussati maraṇassati kāyagatāsati ānāpānassati upasamānussatīti imā <span class="bld">dasa anussatiyo</span>. Mettā karuṇā muditā upekkhāti ime <span class="bld">cattāro brahmavihārā</span>. Ākāsānañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti ime <span class="bld">cattāro āruppā</span>. Āhāre paṭikūlasaññā <span class="bld">ekā saññā</span>. Catudhātuvavatthānaṃ <span class="bld">ekaṃ vavatthāna</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ yassa caritānukūla</span>nti ettha rāgacaritassa tāva dasa asubhā kāyagatāsatīti ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlāni, dosacaritassa cattāro brahmavihārā cattāri vaṇṇakasiṇānīti aṭṭha, mohacaritassa ca vitakkacaritassa ca ekaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānameva, saddhācaritassa purimā cha anussatiyo, buddhicaritassa maraṇassati upasamānussati catudhātuvavatthānaṃ āhāre paṭikūlasaññāti cattāri, sesakasiṇāni cattāro ca āruppā sabbacaritānaṃ anukūlāni. Kasiṇesu ca yaṃ kiñci parittaṃ vitakkacaritassa, appamāṇaṃ mohacaritassa anukūlanti veditabbaṃ. <span class="bld">Yathāvutteneva nayenā</span>ti ‘‘yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā’’ti imamatthaṃ atidisati.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo hoti, tasseva vasena catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā āsavakkhayappattassa khīṇāsavassa santike gahetabbanti āha – <span class="bld">‘‘imināva kammaṭṭhānena…pe… uggahetabba’’</span>nti. <span class="bld">Arahantādayo hī</span>tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Mahāhatthipathaṃ nīharanto viyā</span>ti kammaṭṭhānapathaviṃ mahāhatthipathaṃ katvā dassento viya. <span class="bld">Sappāyāsappāyaṃ paricchinditvā</span>ti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttimagganena paricchinditvā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0204"></a> kammaṭṭhānadāyakassa santikaṃ gacchantena dhotamakkhitehi pādehi upāhanā āruhitvā chattaṃ gahetvā telanāḷimadhuphāṇitādīni gāhāpetvā antevāsikaparivutena na gantabbaṃ, gamikavattaṃ pana pūretvā attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā antarāmagge yaṃ yaṃ vihāraṃ pavisati, sabbattha paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena sallahukaparikkhārena paramasallekhavuttinā hutvā gantabbanti imamatthaṃ saṅkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘sallahukavuttinā vinayācārasampannenā’’</span>ti āha. Evaṃ pana gantvā taṃ vihāraṃ <a name="V2.0181"></a> pavisantena antarāyeva dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ kārāpetvā gahetvā pavisitabbaṃ, na ca muhuttaṃ vissamitvā pādadhovanamakkhanādīni katvā ācariyassa santikaṃ gamissāmīti aññaṃ pariveṇaṃ pavisitabbaṃ. Kasmā? Sace hissa tatra ācariyassa visabhāgā bhikkhū bhaveyyuṃ, taṃ te āgamanakāraṇaṃ pucchitvā ācariyassa avaṇṇaṃ pakāsetvā ‘‘naṭṭhosi, sace tassa santikaṃ āgato’’ti vippaṭisāraṃ uppādeyyuṃ, yena tatova paṭinivatteyya, tasmā ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā ujukaṃ tattheva gantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttappakāramācariya</span>nti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>
- <p class="gathalast">Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37; netti. 113) –</p>
- <p class="unindented">Evamādinā vuttappakāraṃ saddhādiguṇasamannāgataṃ ekantahitesiṃ vuḍḍhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ ācariyaṃ. <span class="bld">Vattapaṭipattiyā ārādhitacittassā</span>ti ettha sace ācariyo daharataro hoti, pattacīvarapaṭiggahaṇādīni na sāditabbāni. Sace vuḍḍhataro, gantvā ācariyaṃ vanditvā ṭhātabbaṃ. ‘‘Nikkhipāvuso, pattacīvara’’nti vuttena nikkhipitabbaṃ. ‘‘Pānīyaṃ pivā’’ti vuttena sace icchati, pātabbaṃ. ‘‘Pāde dhovā’’ti vuttena na tāva dhovitabbā. Sace hi ācariyena ābhatamudakaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā. ‘‘Dhovāvuso, na mayā ābhataṃ, aññehi ābhata’’nti vuttena pana yattha ācariyo na passati, evarūpe paṭicchanne vā okāse abbhokāsavihārassapi vā ekamante nisīditvā pādā dhovitabbā. Sace ācariyo telanāḷiṃ āharati, uṭṭhahitvā ubhohi hatthehi sakkaccaṃ <a name="M2.0205"></a> gahetabbā. Sace hi na gaṇheyya, ‘‘ayaṃ bhikkhu ito eva paṭṭhāya sambhogaṃ kopetī’’ti ācariyassa aññathattaṃ bhaveyya. Gahetvā pana na āditova pādā makkhetabbā. Sace hi taṃ ācariyassa gattabbhañjanatelaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā, tasmā paṭhamaṃ sīsaṃ makkhetvā khandhādīni makkhetabbāni. ‘‘Sabbapārihāriyatelamidaṃ, āvuso, pādepi makkhehī’’ti vuttena pana pāde makkhetvā ‘‘imaṃ telanāḷiṃ ṭhapemi, bhante’’ti vatvā ācariye gaṇhante dātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Gatadivasato paṭṭhāya ‘‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, kathetha’’iccevaṃ na vattabbaṃ. Dutiyadivasato pana paṭṭhāya sace ācariyassa pakatiupaṭṭhāko atthi, taṃ yācitvā vattaṃ kātabbaṃ. Sace yācitopi <a name="V2.0182"></a> na deti, okāse laddheyeva kātabbaṃ. Karontena ca khuddakamajjhimamahantāni tīṇi dantakaṭṭhāni upanāmetabbāni. Sītaṃ uṇhanti duvidhaṃ mukhadhovanudakañca nhānodakañca paṭiyādetabbaṃ. Tato yaṃ ācariyo tīṇi divasāni paribhuñjati, tādisameva niccaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, niyamaṃ akatvā yaṃ vā taṃ vā paribhuñjantassa yathāladdhaṃ upanāmetabbaṃ. Kiṃ bahunā vuttena, yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘antevāsikena, bhikkhave, ācariyamhi sammā vattitabbaṃ. Tatrāyaṃ sammāvattanā – kālasseva vuṭṭhāya upāhanā omuñcitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dantakaṭṭhaṃ dātabbaṃ, mukhodakaṃ dātabbaṃ, āsanaṃ paññapetabbaṃ. Sace yāgu hoti, bhājanaṃ dhovitvā yāgu upanāmetabbā’’tiādikaṃ (mahāva. 66) khandhake vattaṃ paññattaṃ, taṃ sabbampi kātabbaṃ. Iti iminā yathāvuttena nayena paṭipajjanto vattapaṭipattiyā cittaṃ ārādhetīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcasandhika</span>nti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa uggaṇhana</span>nti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ, tadatthaparipucchā <span class="bld">kammaṭṭhānassa paripucchanā</span>. Atha vā ganthato atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ <span class="bld">uggaho,</span> tattha saṃsayaparipucchanā <span class="bld">paripucchā</span>. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa upaṭṭhāna</span>nti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidaṃ nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā <span class="bld">kammaṭṭhānappanā</span> ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. <span class="bld">Kammaṭṭhānassa lakkhaṇa</span>nti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānasabhāvupadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attanāpi</span> <a name="M2.0206"></a> <span class="bld">na kilamati</span> odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato, tato eva <span class="bld">ācariyampi na viheṭheti</span> dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. <span class="bld">Tasmā</span>ti taṃnimittaṃ attanoakilamanaācariyāviheṭhanahetu. <span class="bld">Thoka</span>nti thokaṃ thokaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti yattha ācariyo vasati, tattha. <span class="bld">Sappāyaṃ hotī</span>ti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. <span class="bld">Yojanaparama</span>nti iminā gāvutaaḍḍhayojanānipi saṅgaṇhāti. Yasmā pana mandapañño gāvute aḍḍhayojane yojanamatte vā vasanto kammaṭṭhānassa kismiñcideva ṭhāne sandehe vā satisammose vā jāte kālasseva vihāre vattaṃ katvā antarāmagge piṇḍāya caritvā bhattakiccapariyosāneyeva ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ divasaṃ ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā dutiyadivase ācariyaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge piṇḍāya caritvā akilamantoyeva attano vasanaṭṭhānaṃ āgantuṃ sakkhissati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mandapañño yojanaparamaṃ gantvā’’</span>ti. Sace tikkhapañño yojanaparame phāsukaṭṭhānaṃ na labhati, tena kammaṭṭhāne sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā <a name="V2.0183"></a> visuddhaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā yojanaparamato dūrampi gantuṃ vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘tikkhapañño dūrampi gantvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhārasasenāsanadosavivajjita</span>nti mahattaṃ, navattaṃ, jiṇṇattaṃ, panthanissitattaṃ, soṇḍī, paṇṇaṃ, pupphaṃ, phalaṃ, patthanīyatā, nagarasannissitatā, dārusannissitatā, khettasannissitatā, visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā, paṭṭanasannissitatā, paccantasannissitatā, rajjasīmasannissitatā, asappāyatā, kalyāṇamittānaṃ alābhoti imehi aṭṭhārasahi senāsanadosehi vivajjitaṃ. Imesañhi aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ senāsanaṃ bhāvanāya ananurūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā? <span class="bld">Mahāvihāre</span> (visuddhi. 1.52) tāva bahū nānāchandā sannipatanti, te aññamaññaṃ paṭiviruddhatāya vattaṃ na karonti, bodhiyaṅgaṇādīni asammaṭṭhāneva honti, anupaṭṭhāpitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ. Tatrāyaṃ ‘‘gocaragāme piṇḍāya carissāmī’’ti pattacīvaramādāya nikkhantopi sace passati vattaṃ akataṃ, pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ, athānena vattaṃ kātabbaṃ hoti, pānīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ<a name="M2.0207"></a>, akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. Karontassa kālo atikkamati, atidivā paviṭṭho niṭṭhitāya bhikkhāya kiñci na labhati. Paṭisallānagatopi sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ uccāsaddena saṅghakammehi ca vikkhipati. Yattha pana sabbaṃ vattaṃ katameva hoti, avasesāpi ca ghaṭṭanā natthi, evarūpe mahāvihārepi vihātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navavihāre</span> bahu navakammaṃ hoti, akarontaṃ ujjhāyanti. Yattha pana bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ navakammaṃ karissāmā’’ti, evarūpe vihātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jiṇṇavihāre</span> pana bahu paṭijaggitabbaṃ hoti, antamaso attano senāsanamattampi appaṭijaggantaṃ ujjhāyanti, paṭijaggantassa kammaṭṭhānaṃ parihāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Panthanissite</span> mahāpathavihāre rattindivaṃ āgantukā sannipatanti. Vikāle āgatānaṃ attano senāsanaṃ datvā rukkhamūle vā pāsāṇapiṭṭhe vā vasitabbaṃ hoti, punadivasepi evamevāti kammaṭṭhānassa okāso na hoti. Yattha pana evarūpo āgantukasambādho na hoti, tattha vihātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇḍī</span> <a name="V2.0184"></a> nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti. Tattha pānīyatthaṃ mahājano samosarati, nagaravāsīnaṃ rājakulūpakattherānaṃ antevāsikā rajanakammatthāya āgacchanti, tesaṃ bhājanadārudoṇikādīni pucchantānaṃ ‘‘asuke ca asuke ca ṭhāne’’ti dassetabbāni honti. Evaṃ sabbakālampi niccabyāvaṭo hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yattha nānāvidhaṃ <span class="bld">sākapaṇṇaṃ</span> hoti, tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā divāvihāraṃ nisinnassapi santike sākahārikā gāyamānā paṇṇaṃ uccinantiyo visabhāgasaddasaṅghaṭṭanena kammaṭṭhānantarāyaṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext">Yattha pana nānāvidhā <span class="bld">mālāgacchā</span> supupphitā honti, tatrāpi tādisoyeva upaddavo.</p>
- <p class="bodytext">Yattha nānāvidhaṃ <span class="bld">ambajambupanasādiphalaṃ</span> hoti, tattha phalatthikā āgantvā yācanti, adentassa kujjhanti, balakkārena vā gaṇhanti, sāyanhasamaye vihāramajjhe caṅkamantena te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vuttā yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Patthanīye</span> <a name="M2.0208"></a> pana lokasammate dakkhiṇagirihatthikucchicetiyagiricittalapabbatasadise vihāre viharantaṃ ‘‘ayaṃ arahā’’ti sambhāvetvā vanditukāmā manussā samantā osaranti, tenassa na phāsu hoti. Yassa pana taṃ sappāyaṃ hoti, tena divā aññattha gantvā rattiṃ vasitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nagarasannissite</span> visabhāgārammaṇāni āpāthamāgacchanti, kumbhadāsiyopi ghaṭehi nighaṃsantiyo gacchanti, okkamitvā maggaṃ na denti, issaramanussāpi vihāramajjhe sāṇiṃ parikkhipitvā nisīdanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dārusannissaye</span> pana yattha kaṭṭhāni ca dabbupakaraṇarukkhā ca santi, tattha kaṭṭhahārikā pubbe vuttasākapupphahārikā viya aphāsukaṃ karonti. Vihāre rukkhā santi, te ‘‘chinditvā gharāni karissāmā’’ti manussā āgantvā chindanti. Sace sāyanhasamaye padhānagharā nikkhamitvā vihāramajjhe caṅkamanto te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vadati, yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.</p>
- <p class="bodytext">Yo <a name="V2.0185"></a> pana <span class="bld">khettasannissito</span> hoti samantā khettehi parivārito, tattha manussā vihāramajjheyeva khalaṃ katvā dhaññaṃ maddanti, pamukhesu sayanti, aññampi bahuṃ aphāsuṃ karonti. Yatrapi mahāsaṅghabhogo hoti, ārāmikakulānaṃ gāvo rundhanti, udakavāraṃ paṭisedhenti, manussā vīhisīsaṃ gahetvā ‘‘passatha tumhākaṃ ārāmikakulānaṃ kamma’’nti saṅghassa dassenti. Tena tena kāraṇena rājarājamahāmattānaṃ gharadvāraṃ gantabbaṃ hoti, ayampi khettasannissiteneva saṅgahito.</p>
- <p class="bodytext">Yattha <span class="bld">aññamaññavisabhāgā verī</span> bhikkhū viharanti, ye kalahaṃ karontā ‘‘mā, bhante, evaṃ karothā’’ti vāriyamānā ‘‘etassa paṃsukūlikassa āgatakālato paṭṭhāya naṭṭhāmhā’’ti vattāro bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Yopi <span class="bld">udakapaṭṭanaṃ vā thalapaṭṭanaṃ vā</span> sannissito hoti, tattha abhiṇhaṃ nāvāhi ca satthehi ca āgatamanussā ‘‘okāsaṃ detha, pānīyaṃ detha, loṇaṃ dethā’’ti ghaṭṭayantā aphāsuṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccantasannissite</span> pana manussā buddhādīsu appasannā honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rajjasīmasannissite</span> <a name="M2.0209"></a> rājabhayaṃ hoti. Tañhi padesaṃ eko rājā ‘‘na mayhaṃ vase vattatī’’ti paharati, itaropi ‘‘na mayhaṃ vase vattatī’’ti. Tatrāyaṃ bhikkhu kadāci imassa rañño vijite vicarati, kadāci etassa, atha naṃ ‘‘carapuriso aya’’nti maññamānā anayabyasanaṃ pāpenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asappāyatā</span>ti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu – eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi, sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti, atha naṃ sā vegena gantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko, na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā <a name="V2.0186"></a> kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha so <span class="bld">kalyāṇamittānaṃ alābho</span> mahādosoyeva. Tasmā imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ senāsanaṃ bhāvanāya ananurūpanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcasenāsanaṅgasamannāgata</span>nti gāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi senāsanaṅgehi samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa <a name="M2.0210"></a> appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana <a name="V2.0187"></a> senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upacchinnakhuddakapalibodhenā</span>ti ettha pana khuddakapalibodhe upacchindantena dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni, jiṇṇacīvaresu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā tantucchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ, kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo, mañcapīṭhādīni sodhetabbāni. <span class="bld">Bhattasammadaṃ paṭivinodetvā</span>ti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiñhi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho <span class="bld">ācariyuggaho,</span> tato. <span class="bld">Ekapadampī</span>ti ekakoṭṭhāsampi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anubandhanā</span>ti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. <span class="bld">Phusanā</span>ti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanādivasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva <a name="M2.0211"></a> gaṇanā kātabbāti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento <span class="bld">‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’</span>nti āha. <span class="bld">Ṭhapanā</span>ti samādhānaṃ. Tañhi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha <span class="bld">‘‘ṭhapanāti appanā’’</span>ti. Aniccatādīnaṃ saṃlakkhaṇato <span class="bld">sallakkhaṇā vipassanā</span>. Pavattato nimittato ca vinivaṭṭanato <span class="bld">vinivaṭṭanā maggo</span>. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato sabbaso suddhīti <span class="bld">pārisuddhi phalaṃ</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. <span class="bld">Paṭipassanā</span>ti pati pati dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paccavekkhaṇā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṇḍa</span>nti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. <span class="bld">Okāse</span>ti gaṇanāvidhiṃ sandhāyāha, gaṇanānissitova na kammaṭṭhānanissito. <span class="bld">Sikhāppattaṃ nu kho</span>ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasikarontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. <span class="bld">Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā</span>ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ<a name="V2.0188"></a>. <span class="bld">Yo upaṭṭhātī</span>ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pavattamānaṃ pavattamāna</span>nti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena upalakkhetvāvāti attho. Paṭhamaṃ ekekasmiṃ upaṭṭhitepi upalakkhetvāva gaṇentassa kamena ubhopi pākaṭā hontīti āha – <span class="bld">‘‘assāsapassāsā pākaṭā hontī’’</span>ti. Tena ‘‘upalakkhetvāva gaṇetabba’’nti imassa ‘‘tassevaṃ gaṇayato…pe… pākaṭā hontī’’ti idaṃ kāraṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha <span class="bld">pākaṭā hontī</span>ti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato vibhūtā honti.</p>
- <p class="bodytext">Palighāya parivattanakaṃ yattha nikkhipanti, so <span class="bld">palighatthambho</span>. <span class="bld">Tiyāmaratti</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Purimanayenā</span>ti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. <span class="bld">Eko dve tīṇi cattāri pañcā</span>ti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā <span class="bld">aṭṭhā</span>tiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. <span class="bld">‘‘Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbamevā’’</span>ti vatvā tattha <a name="M2.0212"></a> kāraṇaṃ nidassanañca dasseti <span class="bld">‘‘gaṇanāpaṭibaddhe hī’’</span>tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ <span class="bld">arittupatthambhanaṃ,</span> tassa <span class="bld">vasena</span>.</p>
- <p class="bodytext">Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha <span class="bld">‘‘nirantarappavattaṃ viyā’’</span>ti. Anto pavisantaṃ manasikaronto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. <span class="bld">Vātabbhāhata</span>nti abbhantaragatavātaṃ bahulaṃ manasikarontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. <span class="bld">Nīharato</span>ti phuṭṭhokāsaṃ muñcitvā nīharato. Tathā pana nīharato vātassa gatisamanvesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha <span class="bld">‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eta</span>nti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. <span class="bld">Anugamana</span>nti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tañca kho ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Nābhi ādi</span> tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantarappattiyaṃ gatisamaññā. <span class="bld">Hadayaṃ majjha</span>nti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. <span class="bld">Nāsikaggaṃ pariyosāna</span>nti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsānaṃ samaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete cittasamuṭṭhānā vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ <a name="V2.0189"></a> sambhavo atthi. Tenāha <span class="bld">‘‘abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’</span>ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavaseneva vuttoti veditabbo. <span class="bld">Vikkhepagata</span>nti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. <span class="bld">Sāraddhāyā</span>ti sadarathabhāvāya. <span class="bld">Iñjanāyā</span>ti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya. <span class="bld">Vikkhepagatena cittenā</span>ti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. <span class="bld">Sāraddhā</span>ti sadarathā. <span class="bld">Iñjitā</span>ti iñjanakā calanakā, tathā <span class="bld">phanditā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādimajjhapariyosānavasenā</span>tiādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasikarontena phusanāvasena <a name="M2.0213"></a> ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yena adhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">visuṃ manasikāro natthī</span>ti gaṇanāya anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyevāti? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’</span>ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha <span class="bld">‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento</span>ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha – <span class="bld">‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatthevā</span>ti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. <span class="bld">Te</span>ti assāsapassāse. <span class="bld">Satiyā anubandhanto</span>ti gaṇanāvidhiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. <span class="bld">Appanāvasena cittaṃ ṭhapento</span>ti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. <span class="bld">Anubandhanāya cā</span>tiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. <span class="bld">Svāyamattho</span>ti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchinati, sā mānassa samīpeti upamā yathā goṇo viya gavayoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṅguḷo</span>ti pīṭhasappī. <span class="bld">Dolā</span>ti peṅkholo. <span class="bld">Kīḷata</span>nti kīḷantānaṃ. <span class="bld">Mātāputtāna</span>nti attano bhariyāya puttassa ca. <span class="bld">Ubho koṭiyo</span>ti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. <span class="bld">Majjhañcā</span>ti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanatthambho viyāti <span class="bld">upanibandhanatthambho,</span> nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā<a name="V2.0190"></a>? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato<a name="M2.0214"></a>. <span class="bld">Nimitte</span>ti nāsikaggādinimitte. <span class="bld">Satiyā nisinno</span>ti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti phuṭṭhaṭṭhāne. <span class="bld">Te</span>ti nagarassa anto bahi ca gatā manussā tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā. <span class="bld">Ādito pabhutī</span>ti upameyyatthadassanato paṭṭhāya.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">nimitta</span>nti upanibandhananimittaṃ. <span class="bld">Anārammaṇamekacittassā</span>ti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. <span class="bld">Ajānato ca tayo dhamme</span>ti nimittaṃ assāso passāsoti ime nimittādayo tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatireke. <span class="bld">Bhāvanā</span>ti ānāpānassatisamādhibhāvanā. <span class="bld">Nupalabbhatī</span>ti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho. Dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katha</span>nti tāsaṃ codanāparihāragāthānaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. <span class="bld">Ime tayo dhammā</span>tiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, asatipi ārammaṇabhāve na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathañca na honti aviditā, tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ kakacopamāya sādhetuṃ <span class="bld">‘‘seyyathāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati duviññeyyāti āha – <span class="bld">‘‘same bhūmibhāge’’</span>ti. <span class="bld">Kakacenā</span>ti khuddakena kharapattena. Tenāha <span class="bld">‘‘puriso’’</span>ti. <span class="bld">Phuṭṭhakakacadantāna</span>nti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha – <span class="bld">‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kakacassa <a name="M2.0215"></a> ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā, pellanakāle tato vigatā gatāti vuttā, na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. <span class="bld">Padhāna</span>nti <a name="V2.0191"></a> rukkhassa chedanavīriyaṃ. <span class="bld">Payoga</span>nti tasseva chedanakiriyaṃ. Upamāyaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ pāḷiyaṃ natthi, yojetvā pana dassetabbaṃ. Teneva <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.227) upamāyampi ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ yojetvāva vuttaṃ. Taṃsaṃvaṇṇanāyañca ‘‘visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesa’’nti attho vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā rukkho</span>tiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti <span class="bld">upanibandhanānimittaṃ,</span> nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā. <span class="bld">Evameva</span>nti yathā so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evamevaṃ. <span class="bld">Nāsikagge mukhanimitte</span>ti dīghanāsiko nāsikagge, itaro mukhaṃ asanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ padhāna</span>nti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. <span class="bld">Upakkilesā pahīyantī</span>ti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. <span class="bld">Vitakkā vūpasammantī</span>ti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. <span class="bld">Ayaṃ payogo</span>ti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. <span class="bld">Saṃyojanā pahīyantī</span>ti dasapi saṃyojanāni maggappaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. <span class="bld">Anusayā byantī hontī</span>ti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva <a name="M2.0216"></a> hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ viseso</span>ti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassā</span>ti yena. <span class="bld">Anupubba</span>nti anukkamena. <span class="bld">Paricitā</span>ti pariciṇṇā. Ayañhettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā, tathā yena dīgharassapajaānanādividhinā <a name="V2.0192"></a> anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā, so bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ? Abbhā muttova candimā abbhādiupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti. ‘‘Abbhā muttova candimā’’ti hi padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādi-saddalopo katoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti kakacūpamāya. <span class="bld">Assā</span>ti yogino. <span class="bld">Idhā</span>ti vā imasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Assā</span>ti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva ānayanappayojanaṃ. <span class="bld">Na cirenevā</span>ti idaṃ katādhikāraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Nimitta</span>nti paṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā</span>ti vitakkādiavasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ appanāti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ appanāti dassento <span class="bld">‘‘avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutī</span>ti ettha <span class="bld">‘‘anukkamato…pe… pattaṃ viya hotī’’</span>ti ettakova gantho parihīno, purāṇapotthakesu pana katthaci so gantho likhitoyeva tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāraddhakāyassa</span> <a name="M2.0217"></a> kassaci puggalassa. <span class="bld">Onamati</span> vatthikādipalambanena. <span class="bld">Vikūjatī</span>ti saddaṃ karoti. <span class="bld">Valiṃ gaṇhātī</span>ti. Tattha tattha valinaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti. Kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. <span class="bld">Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenā</span>ti anvayavasena tadatthassa sādhanaṃ. <span class="bld">Kāyadarathe vūpasante</span>ti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oḷārike assāsapassāse niruddhe</span>tiādi heṭṭhā vuttanayamhi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uparūpari</span> <a name="V2.0193"></a> <span class="bld">vibhūtānī</span>ti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. <span class="bld">Desato</span>ti pakatiyā phusanadesato, pubbe attano phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kattha natthī’’</span>ti ṭhānavasena <span class="bld">‘‘kassa natthī’’</span>ti puggalavasena ca vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘antomātukucchiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā udake nimuggassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannāna’’nti <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mahāgaṇṭhipade</span> pana ‘‘mucchāparetānaṃ cittappavattiyā dubbalabhāvato’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pārisesatoti adhippāyo yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. <span class="bld">Pakatiphuṭṭhavasenā</span>ti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. <span class="bld">Nimittaṃ ṭhapetabba</span>nti satiyā tattha sukhappavattanatthaṃ <a name="M2.0218"></a> thirataraṃ saññāṇaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. <span class="bld">Imamevā</span>ti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpanañāyena upaṭṭhāpanavidhimeva. <span class="bld">Atthavasa</span>nti hetuṃ. Attho hi phalaṃ. So yassa vasena pavattati, so atthavasoti. <span class="bld">Muṭṭhassatissā</span>ti vinaṭṭhassatissa. <span class="bld">Asampajānassā</span>ti sampajaññavirahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ sammadeva jānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo. <span class="bld">Ito aññaṃ</span> kammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Garuka</span>nti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘garukabhāvana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Uparūpari santasukhumabhāvāpattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca sati paññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenapi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento <span class="bld">‘‘tāhi ca panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anupada</span>nti padānupadaṃ. <span class="bld">Caritvā</span>ti gocaraṃ gahetvā. <span class="bld">Tasmiṃyeva ṭhāne</span>ti upanibandhananimittasaññite ṭhāne. <span class="bld">Yojetvā</span>ti manasikārena yojetvā. <span class="bld">‘‘Satirasmiyā bandhitvā’’</span>ti vā vuttamevatthamāha <span class="bld">‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’</span>ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti. <span class="bld">Nimitta</span>nti uggahanimittaṃ paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi <a name="V2.0194"></a> idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādi upamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. <span class="bld">Ekacce</span>ti eke ācariyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tārakarūpaṃ viyā</span>ti tārakāya pabhārūpaṃ viya. <span class="bld">Maṇiguḷikā</span>diupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha <span class="bld">‘‘tañca paneta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Suttanta</span>nti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ mahāvisayatañca sandhāyāha <span class="bld">‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’</span>ti. Tattha byañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha <span class="bld">‘‘ekā vanarāji viyā’’</span>ti. Tenāha bhagavā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236) nānānusandhiyaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhaṃ suttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupapajjitabbanti āha – <span class="bld">‘‘sītacchāyo…pe… rukkho</span> <a name="M2.0219"></a> <span class="bld">viyā’’</span>ti. <span class="bld">Saññānānatāyā</span>ti nimittupaṭṭhānato pubbe pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato. <span class="bld">Saññaja</span>nti bhāvanāsaññājanitaṃ bhāvanāsaññāya sañjānanamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha – <span class="bld">‘‘nānato upaṭṭhātī’’</span>ti, upaṭṭhānākāramattanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ime tayo dhammā</span>ti assāso passāso nimittanti ime tayo dhammā. <span class="bld">Natthī</span>ti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhati. <span class="bld">Na upacāra</span>nti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. <span class="bld">Yassa panā</span>ti vijjamānapakkho vuttanayānusāreneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā <span class="bld">‘‘nimitta’’</span>ntiādikā gāthā paccānītā. <span class="bld">Nimitte</span>ti yathāvutte paṭibhāganimitte. <span class="bld">Evaṃ hotī</span>ti bhāvanamanuyuttassa evaṃ hoti, tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. <span class="bld">Vosānaṃ āpajjeyyā</span>ti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. <span class="bld">Visīdeyyā</span>ti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya. ‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti <span class="bld">‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’</span>ti <span class="bld">majjhimabhāṇakā</span> āhu. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. <span class="bld">Ito pabhutī</span>ti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya phusanāya ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.ānāpānassatisamādhikathā), tattha <a name="V2.0195"></a> anubandhanaṃ phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti āha <span class="bld">‘‘ṭhapanāvasena bhāvanā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Porāṇehi</span> vuttovāyamatthoti dassento <span class="bld">‘‘nimitte’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">nimitte</span>ti paṭibhāganimitte. <span class="bld">Ṭhapayaṃ citta</span>nti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasikarontoti attho. <span class="bld">Nānākāra</span>nti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. <span class="bld">Vibhāvaya</span>nti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikārato antarahitā viya honti. <span class="bld">Assāsapassāse</span>ti <a name="M2.0220"></a> assāsapassāse yo nānākāro, taṃ <span class="bld">vibhāvayaṃ,</span> assāsapassāsasambhūte vā nimitte. <span class="bld">Sakaṃ cittaṃ nibandhatī</span>ti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Keci pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento, viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhupatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ, taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva hontī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sannisinnāvā</span>ti sammadeva nisīdiṃsu eva, upasantāyevāti attho. <span class="bld">Vikkhambhitāneva sannisinnāvā</span>ti avadhāraṇena pana tadatthaṃ ussāho kātabboti dasseti. <span class="bld">Dvīhākārehī</span>ti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">upacārabhūmiya</span>nti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi hi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni nuppajjanti, tesaṃ pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha <span class="bld">‘‘nīvaraṇappahānenā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭilābhabhūmiya</span>nti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāppattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha <span class="bld">‘‘aṅgapātubhāvenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Upacāre <a name="V2.0196"></a> aṅgāni na thāmajātāni honti aṅgānaṃ athāmajātattā. Yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgaṃ otarati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘upacārasamādhi kusalavīthiyaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otaratī’’</span>ti. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti <a name="M2.0221"></a> tesaṃ thāmajātattā. Yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattati. Tenāha – <span class="bld">‘‘appanāsamādhi…pe… na bhavaṅgaṃ otaratī’’</span>ti. <span class="bld">Vaṇṇato</span>ti picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. <span class="bld">Lakkhaṇato</span>ti kharabhāvādisabhāvato aniccādisabhāvato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Laddhaparihānī</span>ti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇaṃ jhānaṃ aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha <span class="bld">‘‘ārakkhamhī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">tatrāyaṃ rakkhaṇūpāyo</span>tiādinā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu;</p>
- <p class="gathalast">Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato;</p>
- <p class="gathalast">Na cireneva kālena, hoti kassaci appanā’’ti. (visuddhi. 1.59) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ rakkhaṇavidhiṃ saṅkhepato vibhāveti. Tatrāyaṃ vitthāro – yasmiṃ <span class="bld">āvāse</span> vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti, sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gocaragāmo</span> <a name="V2.0197"></a> pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo, viparīto asappāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhassa</span>nti <a name="M2.0222"></a> dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ. Tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampimattāya bhāsitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalopi</span> atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpatti vinassati, pageva nimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhojanaṃ</span> pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. <span class="bld">Utupi</span> kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti. Taṃ bhojanaṃ, so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ, itaro ca utu asappāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyāpathesupi</span> kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo, itaro asappāyoti veditabbo. Iti imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa na cireneva kālena hoti kassaci appanā.</p>
- <p class="bodytext">Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vatthuvisadakiriyā’’</span>tiādimāha. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.232; a. ni. aṭṭha. 1.1.418) <span class="bld">vitthuvisadakiriyā</span> nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire hi vatthumhi avisade <a name="M2.0223"></a> uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni <a name="V2.0198"></a> nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtāhonti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyasamattapaṭipādanatā</span> nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. <span class="bld">Vakkalittheravatthu</span> cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi <span class="bld">soṇattheravatthu</span> dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati, balavavīriyaṃ mandasamādhiṃvīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evañhi saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati, samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti, vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati<a name="M2.0224"></a>. Evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti, ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittakusalatā</span> <a name="V2.0199"></a> nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti</span>? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –</p>
- <p class="indent">‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Yasmiṃ kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Kālo samādhi…pe… kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca <a name="M2.0225"></a> kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ, bhante’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Atthi, bhikkhave, kāyappassaddhi cittappassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya<a name="V2.0200"></a>, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati…pe… tathā atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).</p>
- <p class="bodytext">Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsu padesupi <span class="bld">yonisomanasikāro</span> nāma. <span class="bld">Samathanimitta</span>nti ca samathassevetaṃ adhivacanaṃ, avikkhepaṭṭhena ca tasseva <span class="bld">abyagganimitta</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattappayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena <a name="M2.0226"></a> sampahaṃsanatā, samappavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Kathañca <span class="bld">yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti</span>? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi <a name="V2.0201"></a> cittaṃ līnaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –</p>
- <p class="indent">‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti. Akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriya…pe… kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. Evaṃ, bhante’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Etthāpi <a name="M2.0227"></a> yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.232) –</p>
- <p class="indent">‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro <a name="V2.0202"></a> anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇappaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu <span class="bld">yonisomanasikāro</span> nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu <span class="bld">yonisomanasikāro</span> nāma. Tattha <span class="bld">ārambhadhātū</span>ti paṭhamavīriyaṃ vuccati. <span class="bld">Nikkamadhātū</span>ti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. <span class="bld">Parakkamadhātū</span>ti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. <span class="bld">Pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā</span>ti pana pītiyā evetaṃ nāmaṃ, tassāpi uppādakamanasikāro <span class="bld">yonisomanasikāro</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahaāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so <a name="M2.0228"></a> ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalatākaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano, amhākañca bahūpakāro, paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti, na itarathā’’ti evaṃ satthu mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati, dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="V2.0203"></a> <span class="bld">yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti</span>? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. <span class="bld">Aṭṭha saṃvegavatthūni</span> nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati</span>? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthippaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadā tassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāpāraṃ āpajjati sārathi viya ca samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asamāhitapuggalaparivajjanā</span> <a name="M2.0229"></a> nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccappasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo. <span class="bld">Samāhitapuggalasevanā</span> nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Tadadhimuttatā</span> nāma samādhimuttatā, samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho. Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘imāni dasa appanākosallāni avijahantenā’’</span>ti. Tattha yena vidhinā appanāya kusalo hoti, so dasavidhopi vidhi appanākosallaṃ tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ, evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādentassa paṭiladdhanimittasmiṃ appanā uppajjati. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.67);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yogo karaṇīyo</span>ti appanākosallaṃ sampādentassapi yadi appanā na hoti, tena kammaṭṭhānānuyogaṃ avijahitvā reṇuādīsu madhukarādīnaṃ pavatti ākāraṃ sallakkhetvā līnuddhatabhāvehi mānasaṃ mocetvā vīriyasamataṃ yojentena punappunaṃ yogo kātabbo. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evañhi <a name="V2.0204"></a> paṭipannassa, sace sā nappavattati;</p>
- <p class="gathalast">Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hitvā hi sammavāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo;</p>
- <p class="gathalast">Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho;</p>
- <p class="gathalast">Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;</p>
- <p class="gathalast">Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādaye’’ti. (visuddhi. 1.67);</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="M2.0230"></a> hi acheko madhukaro ‘‘asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphita’’nti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti, aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti, cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhuṃ anubhavati, yathā ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti, aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati, cheko pana samena payogena tattha satthapadaṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati, yathā ca ‘‘yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭakasuttaṃ āharati, so cattāri sahassāni labhatī’’ti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭakasuttaṃ ākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva, aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati, cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake veṭhetvā āharitvā lābhaṃ labhati, yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ <a name="V2.0205"></a> pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti, aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti, cheko pana mandavāte pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti, yathā ca ‘‘yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatī’’ti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti, aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati, cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati, evameva eko bhikkhu uppanne nimitte ‘‘sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā ‘‘kiṃ dāni me appanāyā’’ti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi <a name="M2.0231"></a> līnaṃ līnabhāvato, uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni evaṃ paṭipannassa appanāpavattiṃ dassento <span class="bld">‘‘tassevaṃ anuyuttassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paṭhamaṃ parikamma</span>ntiādi aggahitaggahaṇena vuttaṃ, gahitaggahaṇena pana avisesena sabbesaṃ sabbā samaññā. Sabbānipi hi appanāya parikammattā paṭisaṅkhārakattā <span class="bld">‘‘parikammānī’’</span>tipi, yathā gāmādīnaṃ āsannappadeso ‘‘gāmūpacāro gharūpacāro’’ti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārittā vā <span class="bld">‘‘upacārānī’’</span>tipi, ito pubbe parikammānaṃ upari appanāya ca anulomanato <span class="bld">‘‘anulomānī’’</span>tipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato mahaggatagottabhāvanato ca <span class="bld">‘‘gotrabhū’’</span>tipi vuccati. Gaṃ tāyatīti hi gottaṃ, parittanti pavattamānaṃ abhidhānaṃ buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti <span class="bld">parittagottaṃ</span>. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Iti evarūpassa parittagottassa abhibhavanato mahaggatagottassa ca bhāvanato uppādanato antimaṃ ‘‘gotrabhū’’tipi vuccati. <span class="bld">Catutthameva hi pañcamaṃ vā</span>ti khippābhiññadandhābhiññānaṃ vasena vuttaṃ. Khippābhiññassa hi catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vāti āha <span class="bld">‘‘āsannabhavaṅgapātattā’’</span>ti. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti, papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vā appetuṃ na sakkoti bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Purimā <a name="V2.0206"></a> purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) vuttattā <span class="bld">‘‘āsevanapaccayena kusalā dhammā balavanto hontī’’</span>ti āha. Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamaṃ javanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana <a name="M2.0232"></a> balavabhāvato dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhampi sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha – <span class="bld">‘‘tasmā chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā appetī’’</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti therassa vacanaṃ. <span class="bld">Paṭikkhitta</span>nti suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā ‘‘attanomatimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Yadi chaṭṭhaṃ sattamañca parikkhīṇajavattā dubbalaṃ, na āsevanapaccayena balavaṃ, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balavappattiyā kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ādimajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattā’’ti ca vadanti, tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. <span class="bld">Pubbabhāgacittānī</span>ti tīṇi cattāri vā cittāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. <span class="bld">Pārisuddhiṃ pattukāmo</span>ti adhigantukāmo samāpajjitukāmo ca. Tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇavasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Āvajjanasamāpajjana…pe… vasippatta</span>nti ettha evaṃ tāva pañca vasiyo veditabbā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato pana vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa <span class="bld">āvajjanavasī</span> siddhā hoti. Ayaṃ pana bhavaṅgadvayantaritā matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati, aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ evarūpe uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakapāṭihāriye <a name="M2.0233"></a> viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Āyasmato <a name="V2.0207"></a> pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā <span class="bld">samāpajjanavasī</span> nāma. Ettha ca samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasī</span> nāma. Tatheva accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahukaṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasī</span> nāma. Bhavaṅgacittappavattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasīti veditabbā, yā samāpattivuṭṭhānakusalatāti vuccati. <span class="bld">Paccavekkhaṇavasī</span> pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarāni. Yadaggena hi āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇavasīsiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpapubbaṅgamaṃ vā…pe… vipassanaṃ paṭṭhapetī</span>ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">jhānaṅgāni pariggahetvā</span>ti vitakkādīni jhānaṅgāni taṃsampayutte ca dhamme salakkhaṇarasādivasena pariggahetvā. ‘‘Jhānaṅgānī’’ti hi idaṃ nidassanamattaṃ, jhānaṅgāni pana passanto taṃsampayutte ca dhamme passati. <span class="bld">Tesaṃ nissayaṃ hadayavatthu</span>nti yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva kho ayampi yogāvacaro te arūpadhamme upaparikkhanto ‘‘ime dhammā kiṃ nissāya pavattantī’’ti pariyesamāno tesaṃ nissayaṃ <a name="M2.0234"></a> hadayavatthuṃ passati. <span class="bld">Jhānaṅgāni arūpa</span>nti ettha taṃsampayuttadhammānampi gahaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Arūpapubbaṅgamaṃ rūpapariggahaṃ dassetvā idāni rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kesādīsu koṭṭhāsesu…pe… taṃnissitarūpāni ca pariggahetvā</span>ti ettha pana kese tāva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti pariggahetabbaṃ, tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti, paripācanalakkhaṇaṃ <a name="V2.0208"></a> tejodhātūti, vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse cattāri cattāri mahābhūtāni pariggahetabbāni. Athānena yāthāvato sarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese vuttalakkhaṇā tā catasso ca dhātuyo taṃnissito ca vaṇṇo gandho raso ojā jīvitaṃ kāyapasādoti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa rūpāni, āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa rūpāni pariggahetabbāni. Sedo assu kheḷo siṅghāṇikāti ime pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni. Udariyaṃ karīsaṃ pubbaṃ muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pariggahetabbāni. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.</p>
- <p class="bodytext">Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare cattāro tejokoṭṭhāsā, cha vāyokoṭṭhāsāti dasa ākārā āvi bhavanti, tattha asitādiparipācake tāva kammajatejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāse ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa tettiṃsa rūpāni pariggahetabbāni. Evaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhi rūpāni pariggahetabbāni. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva <a name="M2.0235"></a> punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyatīti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati, tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti, evameva tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ<a name="V2.0209"></a>? Ekassa tāva ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti. Ekassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Aparassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Etenevupāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena sesesupi vatthu cakkhādīsu dasakesu manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ cakkhūtiādinā vatthudvāravasena pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandhotiādinā <a name="M2.0236"></a> phassādivasena tīhi ākārehi arūpadhammā upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā sasampayuttadhammaṃ viññāṇañca passatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni aññathāpi rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yathā hī</span>tiādi kāyassa cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Kammāragaggarī</span>ti kammārānaṃ ukkāya aggidhamanabhastā. <span class="bld">Dhamamānāyā</span>ti dhūmāyantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. <span class="bld">Tajja</span>nti tadanurūpaṃ. <span class="bld">Evameva</span>nti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato <span class="bld">‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti nāmarūpassa. <span class="bld">Paccayaṃ pariyesatī</span>ti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā avijjādikaṃ paccayaṃ pariyesati vīmaṃsati pariggaṇhāti. <span class="bld">Kaṅkhaṃ vitaratī</span>ti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinayappavattaṃ <span class="bld">kalāpasammasanaṃ</span>. <span class="bld">Pubbabhāge</span>ti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya <a name="V2.0210"></a> udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. <span class="bld">Obhāsādayo</span>ti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa.</p>
- <p class="bodytext">Tattha (visuddhi. 2.733; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.6) <span class="bld">obhāso</span>ti vipassanobhāso, so ca vipassanācittasamuṭṭhitaṃ santatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca pabhassararūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati cittajarūpānaṃ sarīraṃ muñcitvā bahi appavattanato, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati, taṃ tasseva paññāyati. Tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati, passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vattuṃ yuttaṃ viya dissati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento <a name="M2.0237"></a> uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhampi, kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ, kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Tasmiṃ pana uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ vā ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇa</span>nti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pītī</span>ti vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddikā pīti khaṇikā pīti okkantikā pīti ubbegā pīti pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passaddhī</span>ti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni <a name="V2.0211"></a> suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);</p>
- <p class="unindented">Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukha</span>nti <a name="M2.0238"></a> vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhamuppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhimokkho</span>ti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayappasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paggaho</span>ti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhāna</span>nti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhā</span>ti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiñhissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhā balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjentassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikantī</span>ti <a name="V2.0212"></a> vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati, yā ‘‘kileso’’ti pariggahetumpi na sakkā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti, tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā, na akusalattā, nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca<a name="M2.0239"></a>. Vatthuvaseneva cete dasa, gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānaggāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho. Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati, obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti samanupassati. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;</p>
- <p class="gathalast">Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;</p>
- <p class="gathalast">Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7)</p>
- <p class="bodytext">Kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa <a name="V2.0213"></a> evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya, attāti gahetuṃ vaṭṭeyya, anattāva panāyaṃ ‘‘attā’’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti upaparikkhati. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi. So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa pariccitā;</p>
- <p class="gathalast">Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepa gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);</p>
- <p class="bodytext">So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthippaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ <a name="M2.0240"></a> maggo’’ti amaggaṃ maggañca vavatthapeti. Yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ maggoti vavatthapetvā’’</span>ti. <span class="bld">Udayaṃ pahāyā</span>ti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanāñāṇaṃ <span class="bld">patvā</span> ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya <span class="bld">nibbindanto</span> muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu <span class="bld">virajjanto vimuccanto</span>. Maggakkhaṇe hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘yathākkamaṃ cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’</span>ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena <span class="bld">ekūnavīsatibhedassa</span>. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. <span class="bld">Assā</span>ti ānāpānassatikammaṭṭhānikassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthī</span>ti paṭhamacatukkavasena adhigatajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tiṇṇaṃ catukkānaṃ. <span class="bld">Pītippaṭisaṃvedī</span>ti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanasīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ <span class="bld">saṃvedana</span>ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">paṭi</span>-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘dvīhākārehī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0214"></a> <span class="bld">kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotī</span>ti pucchāvacanaṃ. <span class="bld">Sappītike dve jhāne samāpajjatī’’</span>ti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. <span class="bld">Tassā</span>ti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Samāpattikkhaṇe</span>ti samāpannakkhaṇe. <span class="bld">Jhānapaṭilābhenā</span>ti jhānena samaṅgibhāvena. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajjhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye <a name="M2.0241"></a> paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Vipassanākkhaṇe</span>ti vipassanāpaññāya tikkhavisadappavattāya visayato dassanakkhaṇe. <span class="bld">Lakkhaṇapaṭivedhenā</span>ti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi yassa visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">dīghaṃassāsavasenā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītippaṭisaṃviditāvasena. Pītippaṭisaṃviditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃassāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. <span class="bld">Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato</span>ti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. <span class="bld">Sati upaṭṭhitā hotī</span>ti dīghaṃassāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. <span class="bld">Tāya satiyā</span>ti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena <span class="bld">tena ñāṇena</span> suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti <span class="bld">paṭisaṃviditā hoti</span>. <span class="bld">Dīghaṃpassāsavasenā</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītippaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato asammohato ca vibhāgaso <a name="V2.0215"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘āvajjato’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">āvajjato</span>ti jhānaṃ āvajjentassa. <span class="bld">Sā pītī</span>ti sā jhānapariyāpannā pīti. <span class="bld">Jānato</span>ti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. <span class="bld">Passato</span>ti dassanabhūtena <a name="M2.0242"></a> ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. <span class="bld">Paccavekkhato</span>ti jhānaṃ paccavekkhantassa. <span class="bld">Cittaṃ adhiṭṭhahato</span>ti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yehi dhammehi jhānaṃ vipassanā ca sijjhanti, tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītippaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saddhāya adhimuccato’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">adhimuccato</span>ti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. <span class="bld">Vīriyaṃ paggaṇhato</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Abhiññeyya</span>nti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. <span class="bld">Abhijānato</span>ti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. <span class="bld">Pariññeyya</span>nti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya maggapaññāya ca parijānato. <span class="bld">Pahātabba</span>nti samudayasaccaṃ pahānapariññāya maggapaññāya ca <span class="bld">pajahato</span>. <span class="bld">Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ</span> maggasaccaṃ, <span class="bld">sacchikātabbaṃ</span> nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘dīghaṃassāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato, ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpi saṅkhepato samathavasena ārammaṇato vipassanāvasena asammohato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eteneva nayena avasesapadānī</span>ti sukhappaṭisaṃvedī cittasaṅkhārappaṭisaṃvedīti padāni pītippaṭisaṃvedī-pade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhappaṭisaṃviditā hoti, cittasaṅkhārappaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni <a name="M2.0243"></a> pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vedanādayo</span>ti <a name="V2.0216"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena saññā gahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘dve khandhā’’</span>ti. <span class="bld">Vipassanābhūmidassanattha</span>nti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sukhanti dve sukhānī’’</span>tiādi vuttaṃ samathe kāyikasukhābhāvato. <span class="bld">So</span>ti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno apariggahitakāle’’tiādinā vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pītipade</span>ti ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. <span class="bld">Pītisīsena vedanā vuttā</span>ti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Dvīsu cittasaṅkhārapadesū</span>ti ‘‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato cittena paṭibaddhāti <span class="bld">cittapaṭibaddhā</span>. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti <span class="bld">cittasaṅkhārā,</span> saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ, saññāvedanāva adhippetāti āha <span class="bld">‘‘saññāsampayuttā vedanā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittappaṭisaṃvedī</span>ti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha – <span class="bld">‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃviditā veditabbā’’</span>ti. <span class="bld">Cittaṃ modento</span>ti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyāmodayamāno. <span class="bld">Pamodento</span>tiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetī</span>ti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena <a name="M2.0244"></a> ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. <span class="bld">Ārammaṇaṃ katvā</span>ti uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanā<span class="bld">cittaṃ</span> tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento <span class="bld">‘‘āmodeti pamodetī’’</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṃ</span> <a name="V2.0217"></a> <span class="bld">ṭhapento</span>ti yathā īsakampi līnapakkhaṃ uddhaccapakkhañca anupaggamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. <span class="bld">Lakkhaṇappaṭivedhenā</span>ti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. <span class="bld">Khaṇikacittekaggatā</span>ti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ uppannāyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mocento</span>ti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. <span class="bld">Vipassanākkhaṇe</span>ti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato, aniccassa dukkhattā dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ, tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, so evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, taṃ tathā diṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti no samudeti, nirodhamevassa manasi karoti, no samudayanti attho, so evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyatīti vuttaṃ hoti. Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ca <span class="bld">pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo</span> <a name="M2.0245"></a> <span class="bld">cā</span>ti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento…pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā <span class="bld">aniccānupassanā</span>. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Niccasaññāto</span>ti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo <span class="bld">sukhasaññā</span>dīsupi. <span class="bld">Nibbidānupassanāyā</span>ti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya<a name="V2.0218"></a>. <span class="bld">Nandito</span>ti sappītikataṇhāto. <span class="bld">Virāgānupassanāyā</span>ti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘rāgato mocento’’</span>ti. <span class="bld">Nirodhānupassanāyā</span>ti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva āyatiṃ punabbhavavasena nuppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha <span class="bld">‘‘samudayato mocento’’</span>ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā <span class="bld">paṭinissaggānupassanā</span>. <span class="bld">Ādānato</span>ti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo <span class="bld">aniccānupassī</span>ti ettha kiṃ pana taṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento <span class="bld">‘‘aniccaṃ veditabba’’</span>ntiādimāha. Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti <span class="bld">aniccaṃ,</span> udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha <span class="bld">aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā</span>ti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho <span class="bld">uppādo,</span> uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso <span class="bld">vayo,</span> jarāya aññathābhāvo <span class="bld">aññathattaṃ</span>. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāyaṃ bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi. Yattha jarāvohāro, tasmā ekassapi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti <a name="M2.0246"></a> vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya. Tayidaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatā samaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento <span class="bld">‘‘hutvā abhāvo vā’’</span>tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa <span class="bld">hutvā</span>-gahaṇaṃ. Tena pākaṭabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. <span class="bld">Tenevākārenā</span>ti nibbattanākārena. <span class="bld">Khaṇabhaṅgenā</span>ti khaṇikanirodhena. <span class="bld">Tassā aniccatāyā</span>ti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. <span class="bld">Tāya anupassanāyā</span>ti yathāvuttāya aniccānupassanāya. <span class="bld">Samannāgato</span>ti samaṅgibhūto yogāvacaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khayo</span>ti saṅkhārānaṃ vināso. Virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ <span class="bld">virāgo,</span> khayo eva virāgo <span class="bld">khayavirāgo,</span> khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti <span class="bld">accantavirāgo,</span> <a name="V2.0219"></a> nibbānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbāna’’</span>nti. <span class="bld">Tadubhayadassanavasena pavattā</span>ti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā yasmā virāgānupassīpade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidissati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ <span class="bld">pariccāgapaṭinissaggo</span>. Tathā sabbupadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ <span class="bld">pakkhandanapaṭinissaggo</span>. <span class="bld">Tadaṅgavasenā</span>ti ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tassā tathā appavattiyaṃ <a name="M2.0247"></a> ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā tammūlakā ca abhisaṅkhārā tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha – <span class="bld">‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’</span>ti. <span class="bld">Saṅkhatadosadassanenā</span>ti saṅkhate tebhūmakasaṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena <span class="bld">tabbiparīte</span>. <span class="bld">Tanninnatāyā</span>ti tadadhimuttatāya. <span class="bld">Pakkhandatī</span>ti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. <span class="bld">Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī</span>ti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. <span class="bld">Ubhaya</span>nti vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato anupassanāti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Idañca catutthacatukkaṃ suddhavipassanāvaseneva vuttaṃ, purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasena. Evaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasavatthukāya ānāpānassatiyā bhāvanā veditabbā. Evaṃ soḷasavatthuvasena ca ayaṃ ānāpānassati bhāvitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti veditabbā. ‘‘Evaṃ bhāvito kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhī’’tiādinā pana santabhāvādivasena mahānisaṃsatā dassitā. Vitakkupacchedasamatthatāyapi cassa mahānisaṃsatā <a name="V2.0220"></a> daṭṭhabbā. Ayañhi santapaṇītaasecanakasukhavihārattā samādhiantarāyakarānaṃ vitakkānaṃ vasena ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ upacchinditvā ānāpānārammaṇābhimukhameva cittaṃ karoti. Teneva vuttaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Vijjāvimuttipāripūriyā mūlabhāvenapi cassā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti (ma. ni. 3.147).</p>
- <p class="bodytext">Apica carimakānaṃ assāsapassāsānaṃ viditabhāvakaraṇatopissā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ <a name="M2.0248"></a> bhāvitāya, rāhula, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya yepi te carimakā assāsapassāsā, tepi viditāva nirujjhanti, no aviditā’’ti (ma. ni. 2.121).</p>
- <p class="bodytext">Tattha nirodhavasena tayo carimakā bhavacarimakā jhānacarimakā cuticarimakāti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu na pavattanti, tasmā te <span class="bld">bhavacarimakā</span>. Jhānesu purime jhānattaye pavattanti, catutthe nappavattanti, tasmā te <span class="bld">jhānacarimakā</span>. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti, ime <span class="bld">cuticarimakā</span> nāma. Ime idha carimakāti adhippetā.</p>
- <p class="bodytext">Ime kira imaṃ kammaṭṭhānamanuyuttassa bhikkhuno pākaṭā honti ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā. Cuticittassa hi purato soḷasamacittassa uppādakkhaṇe uppādaṃ āvajjayato uppādopi nesaṃ pākaṭo hoti, ṭhitiṃ āvajjayato ṭhitipi nesaṃ pākaṭā hoti, bhaṅgaṃ āvajjayato bhaṅgopi nesaṃ pākaṭo hoti. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattappattassa bhikkhuno hi āyuantaraṃ paricchinnaṃ vā hoti aparicchinnaṃ vā, imaṃ pana soḷasavatthukaṃ ānāpānassatiṃ bhāvetvā arahattappattassa āyuantaraṃ paricchinnameva hoti. So ‘‘ettakaṃ dāni me āyusaṅkhārā pavattissanti, na ito para’’nti ñatvā attano dhammatāya eva sarīrapaṭijaggananivāsanapārupanādīni <a name="V2.0221"></a> sabbakiccāni katvā akkhīni nimīleti koṭapabbatavihāravāsitissatthero viya, mahākarañjiyavihāravāsimahātissatthero viya, devaputtaraṭṭhe piṇḍapātikatthero viya, cittalapabbatavihāravāsino dvebhātikattherā viya ca.</p>
- <p class="bodytext">Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – dvebhātikattherānaṃ kireko puṇṇamuposathadivase pātimokkhaṃ osāretvā bhikkhusaṅghaparivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā caṅkame ṭhito juṇhapakkhe padosavelāyaṃ candālokena samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ rajatapaṭṭasadisaṃ vālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro <a name="M2.0249"></a> vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā bhikkhusaṅghaṃ āha – ‘‘tumhehi kathaṃ parinibbāyantā bhikkhū diṭṭhapubbā’’ti. Tatra keci āhaṃsu – ‘‘amhehi āsane nisinnakāva parinibbāyantā diṭṭhapubbā’’ti. Keci ‘‘amhehi ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnakā’’ti. Thero āha – ‘‘ahaṃ dāni vo caṅkamantameva parinibbāyamānaṃ dassayissāmī’’ti. Tato caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā ‘‘ahaṃ ito caṅkamakoṭito parakoṭiṃ gantvā nivattamāno imaṃ lekhaṃ patvā parinibbāyissāmī’’ti vatvā caṅkamaṃ oruyha parabhāgaṃ gantvā nivattamāno ekena pādena lekhaṃ akkantakkhaṇeyeva parinibbāyīti.</p>
- <p class="centered">Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Yadipi ariyā neva attanāva attānaṃ jīvitā voropesuṃ, nāññamaññampi jīvitā voropesuṃ, nāpi migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā samādapesuṃ, tathāpi yathāvuttehi tīhi pakārehi matānaṃ antare ariyānampi sabbhāvato <span class="bld">‘‘ariyapuggalamissakattā’’</span>ti vuttaṃ. Na hi ariyā pāṇātipātaṃ kariṃsu na samādapesuṃ, nāpi samanuññā ahesuṃ. Atha vā puthujjanakāle attanāva attānaṃ ghātetvā maraṇasamaye vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggaṃ paṭilabhitvā matānampi ariyānaṃ sabbhāvato imināva nayena attanāva attānaṃ jīvitā voropanassa ariyānampi sabbhāvato ariyapuggalamissakattā ‘‘moghapurisā’’ti na vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Te bhikkhū’’ti vutta</span>nti ‘‘kathañhi nāma te, bhikkhave, bhikkhū attanāpi attānaṃ jīvitā voropessantī’’ti ettha ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘te bhikkhū’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Anupaññattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Itthīsu <a name="V2.0222"></a> paṭibaddhacittatā nāma chandarāgena sārattatā sāpekkhabhāvoti āha <span class="bld">‘‘sārattā apekkhavanto’’</span>ti. Maraṇassa guṇakittanaṃ jīvite ādīnavadassanapubbaṅgamanti āha <span class="bld">‘‘jīvite ādīnavaṃ dassetvā’’</span>ti. ‘‘Kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitenā’’ti idaṃ jīvite ādīnavadassanaṃ. ‘‘Mataṃ <a name="M2.0250"></a> te jīvitā seyyo’’tiādi pana maraṇaguṇakittananti daṭṭhabbaṃ. Lobhādīnaṃ ativiya ussannattā anupaparikkhitvā kataṃ sāhasikakammaṃ kibbisanti vuccatīti āha – <span class="bld">‘‘kibbisaṃ sāhasikakammaṃ lobhādikilesussada’’</span>nti. <span class="bld">Kasmā idaṃ vuccatī</span>ti chabbaggiyānaṃyevedaṃ vacanaṃ. Mata-saddo ‘‘gata’’ntiādīsu viya bhāvavacanoti āha <span class="bld">‘‘tava maraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Katakālo</span>ti katamaraṇakālo. Atha vā <span class="bld">kālo</span>ti maraṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā <span class="bld">katakālo</span>ti katamaraṇoti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘kālaṃ katvā, maritvā’’</span>ti. Divi bhavā <span class="bld">dibbā</span>ti āha <span class="bld">‘‘devaloke uppannehī’’</span>ti. <span class="bld">Samappito</span>ti yutto. <span class="bld">Samaṅgībhūto</span>ti sammadeva ekībhāvaṃ gato.</p>
- <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Ussukkavacana</span>nti pubbakālakiriyāvacanaṃ. Ayañhi samānakattukesu pubbāparakālakiriyāvacanesu pubbakālakiriyāvacanassa niruttivohāro. <span class="bld">Sañciccā</span>ti imassa padassa ‘‘jānitvā sañjānitvā cecca abhivitaritvā’’ti evaṃ pubbakālakiriyāvasena byañjanānurūpaṃ katvā padabhājane vattabbe tathā avatvā ‘‘jānanto sañjānanto’’ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā ‘‘cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti jīvitā voropanassa ca tadatthavasena niddiṭṭhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘byañjane ādaraṃ akatvā’’</span>ti. ‘‘Jānanto’’ti avisesena vuttepi ‘‘sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti vuttattā pāṇavisayamettha jānananti āha <span class="bld">‘‘pāṇoti jānanto’’</span>ti, satto ayanti jānantoti attho. <span class="bld">Pāṇo</span>ti hi vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ vuccati. ‘‘Manussaviggahoti jānanto’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti vacanaṃ ‘‘manusso aya’’nti ajānitvā kevalaṃ sattasaññāya ghātentassapi pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva <span class="bld">eḷakacatukke</span> (pārā. aṭṭha. 2.174) eḷakasaññāya manussapāṇaṃ vadhantassa pārājikāpatti dassitā. Tasmā ‘‘manussaviggaho’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti avisesena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sañjānanto</span>ti ettha saha-saddena samānattho <span class="bld">saṃ</span>-saddoti āha – <span class="bld">‘‘teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ</span> <a name="V2.0223"></a> <span class="bld">jānanto’’</span>ti, teneva pāṇajānanākārena <a name="M2.0251"></a> saddhiṃ jīvitā voropemīti jānantoti attho. Yadipi ekasseva cittassa ubhayārammaṇabhāvāsambhavato pāṇoti jānanena saddhiṃ jīvitā voropemīti jānanaṃ ekakkhaṇe na sambhavati, pāṇotisaññaṃ pana avijahitvā māremīti jānanaṃ sandhāya ‘‘teneva…pe… saddhiṃ jānanto’’ti vuttaṃ. Tasmā <span class="bld">saddhi</span>nti avijahitvāti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘ñātapariññāya diṭṭhasabhāvesu dhammesu tīraṇapariññāya tilakkhaṇaṃ āropetvā ‘rūpaṃ anicca’ntiādinā sabhāvena saddhiṃ ekakkhaṇe aniccādilakkhaṇajānanaṃ viya ‘imaṃ pāṇaṃ māremī’ti attano kiriyāya saddhiṃyeva jānātī’’ti vadanti. Apare pana ācariyā tatthāpi evaṃ na kathenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vadhakacetanāvasena cetetvā</span>ti ‘‘imaṃ māremī’’ti vadhakacetanāya cintetvā. <span class="bld">Pakappetvā</span>ti ‘‘vadhāmi na’’nti evaṃ cittena paricchinditvā. <span class="bld">Abhivitaritvā</span>ti sanniṭṭhānaṃ katvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘nirāsaṅkacittaṃ pesetvā’’</span>ti. <span class="bld">Upakkamavasenā</span>ti sāhatthikādiupakkamavasena. <span class="bld">Evaṃ pavattassā</span>ti evaṃ yathāvuttavidhinā pavattassa. Kiñcāpi ‘‘sañciccā’’ti imassa vippakatavacanattā ‘‘jīvitā voropeyyā’’ti imināva aparakālakiriyāvacanena sabbathā pariniṭṭhitavītikkamo vutto, tathāpi ‘‘sañciccā’’ti iminā vuccamānaṃ apariyositavītikkamampi avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘vītikkamo’’</span>ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādito paṭṭhāyā</span>ti paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ uppannakalalarūpato paṭṭhāya. Sayanti etthāti seyyā, mātukucchisaṅkhāto gabbho seyyā etesanti <span class="bld">gabbhaseyyakā,</span> aṇḍajā jalābujā ca. Tesaṃ gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumattabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ mātukucchismi’’</span>ntiādi vuttaṃ, na pārājikavatthuniyamanatthaṃ. Opapātikasaṃsedajāpi hi manussā pārājikavatthumeva. Na cevimaṃ sabbapaṭhamaṃ manussaviggahaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ tiṃsa kammajarūpāni nibbattanti, tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi maraṇassa anokāso nāma. Ekasmiñhi soḷasacittakkhaṇe kāle dārakassa maraṇaṃ natthi tadā cuticittassa asambhavato, mātuyāpi <a name="M2.0252"></a> tattakaṃ kālaṃ anatikkamitvā tadanantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Cittaggahaṇeneva avinābhāvato sesaarūpadhammānampi gahitattā rūpakāyupatthambhitasseva ca nāmakāyassa pañcavokāre pavattisabbhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sakalāpi</span> <a name="V2.0224"></a> <span class="bld">pañcavokārapaṭisandhī</span>ti paripuṇṇā anūnā rūpādipañcakkhandhānaṃ paṭisandhīti evamattho gahetabbo, na pana sakalāpi pañcavokārabhave paṭisandhīti. Tenevāha <span class="bld">‘‘tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ…pe… kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho’’</span>ti. ‘‘Tadahujātassa eḷakassa lomaṃ jātiuṇṇā’’ti keci. ‘‘Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti apare. Sukhumajātilomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti. ‘‘Gabbhaṃ phāletvā gahitaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti aññe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekena aṃsunā</span>ti <span class="bld">khuddakabhāṇakānaṃ</span> matena vuttaṃ. Tathā hi ‘‘gabbhaseyyakasattānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchā apure ekato pātubhavanti. Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattā’’ti vatvā puna ‘‘atibahuṃ etaṃ, saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso, tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘jātiuṇṇā nāma sukhumā, tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti (vibha. aṭṭha. 26) <span class="bld">khuddakabhāṇakehi</span> vuttaṃ. <span class="bld">Saṃyuttabhāṇakā</span> pana ‘‘tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabinduppamāṇaṃ kalalaṃ hotī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235) vadanti. <span class="bld">‘‘Accha’’</span>nti vuttamatthaṃ pariyāyantarena vibhāveti <span class="bld">‘‘vippasanna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappimaṇḍo</span>ti pasannasappi. <span class="bld">Yathā</span>ti idaṃ ānetvā etthāpi sambandhitabbaṃ, sappimaṇḍopi vuttabinduppamāṇova idha adhippeto. <span class="bld">Evaṃvaṇṇappaṭibhāga</span>nti vuttappamāṇasaṇṭhānaparicchinnaṃ<a name="M2.0253"></a>. Atha vā <span class="bld">evaṃvaṇṇappaṭibhāga</span>nti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā <span class="bld">paṭibhāgo,</span> sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo rūpato saṇṭhānato ca sadisatāpatti etassāti <span class="bld">evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ</span>. <span class="bld">Kalalanti pavuccatī</span>ti bhūtupādārūpasaṅkhāto santānavasena pavattamāno attabhāvo kalalaṃ nāmāti kathīyati. <span class="bld">Vīsavassasatāyukassā</span>ti nidassanamattaṃ tato ūnādhikāyukamanussānampi sabbhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalalakālepī</span>ti paṭhamasattāhabbhantare yaṃ santativasena pavattamānaṃ kalalasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā, taṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tato vā uddha</span>nti dutiyasattāhādīsu abbudādibhāvappattaṃ <a name="V2.0225"></a> sandhāya vuttaṃ. Nanu ca uppannānaṃ dhammānaṃ sarasanirodheneva nirujjhanato antarā upacchedo na sakkā kātuṃ, ‘‘tasmā…pe… jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti kasmā vuttanti āha – <span class="bld">‘‘jīvitindriyassa paveṇīghaṭanaṃ…pe… uparodhetīti vuccatī’’</span>ti. Kathañcāyamattho viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘svāyamattho’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha (sārattha. ṭī. 1.5; itivu. aṭṭha. 74) – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, napi vikopanīyo. Atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa yathāvutto paharaṇappahārādiko atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakaālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?</p>
- <p class="bodytext">Vuccate <a name="M2.0254"></a> – vadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hanti. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivinibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, napi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito. Khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādane niyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti, nisākaro candimā’’ti. Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena <a name="V2.0226"></a> pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammunā baddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Voropetuṃ na sakkā</span>ti upakkamena voropetuṃ na sakkā. <span class="bld">Sattaṭṭhajavanavāramatta</span>nti <span class="bld">khuddakabhāṇakānaṃ</span> matena vuttaṃ. <span class="bld">Saṃyuttabhāṇakā</span> pana ‘‘rūpasantati arūpasantatī’’ti dve santatiyo vatvā ‘‘udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā’’ti vatvā ‘‘tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’’ti vadanti<a name="M2.0255"></a>. <span class="bld">Majjhimabhāṇakā</span> pana vadanti ‘‘ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na ca tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā nāmāti veditabbā. Ālokaṭṭhāne caritvā ovarakaṃ paviṭṭhassapi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇṭibheriākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti. Yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā’’ti. Ettha ca ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti, tattha upaḍḍhavelā avibhūtappāyā, upaḍḍhavelā vibhūtappāyā tadubhayaṃ gahetvā ‘‘dvesantativārā’’ti vuttaṃ, tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ, ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ekadvesantativārā’’ti ekaggahaṇampi kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāgasantativasenā</span>ti kusalākusalasomanassupekkhādinā sabhāgasantativasena. Iminā arūpasantati dassitā. <span class="bld">Sattaṭṭhajavanavāramatta</span>nti ca kāmāvacarajavanavaseneva veditabbaṃ, na itarajavanavasena. Na hi te parimitakālā, antarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Yāva vā uṇhato āgantvā</span>tiādinā pana rūpasantatiṃ dasseti. <span class="bld">Andhakāraṃ hotī</span>ti andhakāraṃ na vigacchati. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte. Tathā hi <span class="bld">bhaddekarattasutte</span> addhāpaccuppannaṃ sandhāya ‘‘yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa <a name="V2.0227"></a> tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Ettha hi <span class="bld">mano</span>ti sasampayuttaṃ viññāṇamāha. <span class="bld">Dhammā</span>ti ārammaṇadhammā. <span class="bld">Mano</span>ti vā manāyatanaṃ. <span class="bld">Dhammā</span>ti vedanādayo arūpakkhandhā. <span class="bld">Ubhayametaṃ paccuppanna</span>nti addhāpaccuppannaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti nikantiviññāṇaṃ. Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti. <span class="bld">Abhinandatī</span>ti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati<a name="M2.0256"></a>. Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu <span class="bld">saṃhīrati,</span> taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyatīti attho. Ettha ca ‘‘dvādasāyatanāni ekaṃ paccuppanna’’nti āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo, na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satto</span>ti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. <span class="bld">Jīvitindriya</span>nti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti. <span class="bld">Taṃ vuttappakāramevā</span>ti taṃ jīvitindriyātipātanavidhānaṃ heṭṭhā vuttappakārameva. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghapātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto <span class="bld">pāṇātipāto</span>. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto. Tenāha <span class="bld">‘‘yāya cetanāyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paharaṇa</span>nti kāyaviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. <span class="bld">Āṇāpana</span>nti vacīviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Teneva ‘‘sāvetukāmo na sāvetī’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Upanikkhipana</span>nti asiādīnaṃ tassa upanikkhipanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakathāsu vuttamatthaṃ saṅkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘saṅkhepato’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vijjāparijappana</span>nti mantaparijappanaṃ. Idāni aṭṭhakathāsu vitthāritamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāsu panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">āthabbaṇikā</span>ti āthabbaṇavedavedino. <span class="bld">Āthabbaṇaṃ payojentī</span>ti āthabbaṇavedavihitaṃ mantaṃ tattha vuttavidhinā payojenti. Āthabbaṇikā hi sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti, atha nesaṃ kammaṃ samijjhati. <span class="bld">Paṭisenāyā</span>ti idaṃ heṭṭhā upari vā padadvayena sambandhamupagacchati. <span class="bld">Ītiṃ</span> <a name="V2.0228"></a> <span class="bld">uppādentī</span>ti ḍaṃsitvā māraṇatthāya vicchikādīnaṃ vissajjanavasena pīḷaṃ uppādenti<a name="M2.0257"></a>. Etīti <span class="bld">īti</span>. <span class="bld">Upaddava</span>nti tato adhikatarapīḷaṃ. <span class="bld">Pajjaraka</span>nti visamajjaraṃ. <span class="bld">Sūcika</span>nti aṅgapaccaṅgāni sūcīhi viya vijjhitvā pavattamānaṃ sūlaṃ. <span class="bld">Visūcika</span>nti sasūlaṃ āmātisāraṃ. <span class="bld">Pakkhandiya</span>nti rattātisāraṃ. <span class="bld">Vijjaṃ parivattetvā</span>ti gandhāravijjādikaṃ attano vijjaṃ katupacāraṃ parijappitvā mantapaṭhanakkamena paṭhitvā. <span class="bld">Tehī</span>ti tehi vatthūhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payojana</span>nti pavattamānaṃ. <span class="bld">Disvā</span>tiādi diṭṭhavisādīnaṃ yathākkamena vuttaṃ. <span class="bld">Dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇe</span>ti dvattibyāmasatappamāṇe mahākāye nimminitvā ṭhitānaṃ nāgānaṃ uddharaṇe. <span class="bld">Kumbhaṇḍāna</span>nti kumbhaṇḍadevānaṃ. Te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti, tasmā ‘‘kumbhaṇḍā’’ti vuccanti. Vessavaṇassa yakkhādhipatibhāvepi nayanāvudhena kumbhaṇḍānaṃ maraṇassa idha vuttattā tesupi tassa āṇāpavatti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti mahāsaṅghikā. ‘‘Aho vata yaṃ taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhameyyā’’ti pāṭho sundarataro. ‘‘Aho vatāyaṃ ta’’ntipi pāṭho. ‘‘Ayaṃ itthī taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhāmeyyā’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Kulumbassā</span>ti gabbhassa kulasseva vā, kuṭumbassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhāvanāmayiddhiyā</span>ti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadanti. Ghaṭabhedanaṃ viya iddhivināso, agginibbāpanaṃ viya parūpaghātoti upamāsaṃsandanaṃ. <span class="bld">Taṃ tesaṃ icchāmattamevā</span>ti etthāyaṃ vicāraṇā – tumhe iddhiyā parūpaghātaṃ vadetha, iddhi nāma cesā adhiṭṭhāniddhi vikubbaniddhi manomayiddhi ñāṇavipphāriddhi samādhivipphāriddhi ariyiddhi kammavipākajiddhi puññavatoiddhi vijjāmayiddhi tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti dasavidhā. Tattha kataraṃ iddhiṃ vadethāti? Bhāvanāmayanti. Kiṃ pana bhāvanāmayiddhiyā parūpaghātakammaṃ hotīti? Āma ekavāraṃ hoti. Yathā hi ādittagharassa upari udakabharite ghaṭe khitte ghaṭopi bhijjati, aggipi nibbāyati, evameva bhāvanāmayiddhiyā ekavāraṃ parūpaghātakammaṃ hoti, tato paṭṭhāya pana sā nassatīti. Atha ne ‘‘bhāvanāmayiddhiyā neva ekavāraṃ, na dve vāre parūpaghātakammaṃ hotī’’ti vatvā saññattiṃ āgacchantā pucchitabbā ‘‘bhāvanāmayiddhi kiṃ kusalā, akusalā, abyākatā, sukhāya vedanāya sampayuttā, dukkhāya<a name="M2.0258"></a>, adukkhamasukhāya, savitakkasavicārā, avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā, kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Imaṃ pana pañhaṃ ye jānanti, te evaṃ vakkhanti ‘‘bhāvanāmayiddhi kusalā vā hoti abyākatā <a name="V2.0229"></a> vā, adukkhamasukhavedanīyā eva, avitakkaavicārā eva, rūpāvacarā evā’’ti. Te vattabbā ‘‘pāṇātipātacetanā kusalākusalādīsu kataraṃ koṭṭhāsaṃ bhajatī’’ti. Jānantā vakkhanti ‘‘pāṇātipātacetanā akusalāva, dukkhavedanīyāva, savitakkasavicārāva, kāmāvacarā evā’’ti. Evaṃ sante ‘‘tumhākaṃ kathā neva kusalattikena sameti, na vedanāttikena, na vitakkattikena, na parittattikenā’’ti. Kiṃ pana evaṃ mahantaṃ suttaṃ niratthakanti? No niratthakaṃ, tumhe panassa atthaṃ na jānātha. <span class="bld">Iddhimā cetovasippatto</span>ti ettha hi na bhāvanāmayiddhi adhippetā, āthabbaṇiddhi pana adhippetā. Sā hi ettha labbhamānā labbhatīti.</p>
- <p class="bodytext">Haritabbaṃ upanikkhipitabbanti hāraṃ, hārameva <span class="bld">hāraka</span>nti āha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi. Jīvitaharaṇakaṃ upanikkhipitabbaṃ vā satthaṃ <span class="bld">satthahāraka</span>nti vikappadvayenāha. ‘‘Hārakasattha’’nti ca vattabbe <span class="bld">satthahāraka</span>nti visesanassa paranipātaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Yathā labhati, tathā kareyyā</span>ti adhippāyatthamāha. <span class="bld">Upanikkhipeyyā</span>ti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa sikhāppattamatthaṃ dasseti. <span class="bld">Itarathā</span>ti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa upanikkhipeyyāti evamatthaṃ aggahetvā yadi pariyesanamattameva adhippetaṃ siyāti attho. <span class="bld">Pariyiṭṭhamattenā</span>ti pariyesitamattena. ‘‘Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti iminā vuccamānassa atthassa byañjanānurūpato paripuṇṇaṃ katvā avuttattā āha <span class="bld">‘‘byañjanaṃ anādiyitvā’’</span>ti. Sasati hiṃsatīti <span class="bld">satthaṃ,</span> sasanti hiṃsanti tenāti vā <span class="bld">sattha</span>nti laguḷapāsāṇādīnampi satthasaṅgahitattā āha – <span class="bld">‘‘yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttāvasesa</span>nti vuttaasiādīhi avasiṭṭhaṃ. <span class="bld">Laguḷa</span>nti muggarassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Satthasaṅgaho</span>ti mātikāyaṃ ‘‘satthahāraka’’nti ettha vuttasatthasaṅgaho. <span class="bld">Yasmā…pe… tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vutta</span>nti īdisaṃ heṭṭhā vuttavibhaṅganayabhedadassananti veditabbaṃ. <span class="bld">Narake vā papatātiādī</span>ti ettha ādi-saddena ‘‘papāte vā papatā’’ti parato vuttaṃ avuttañca ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādi sabbaṃ maraṇūpāyaṃ saṅgaṇhāti. Tenevāha <a name="M2.0259"></a> <span class="bld">‘‘na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattu’’</span>nti. <span class="bld">Parato vuttanayattā</span>ti parato nigamanavasena vuttassa dutiyapadassa padabhājane vuttanayattā. <span class="bld">Atthato vuttamevā</span>ti maraṇūpāyassa bahuvidhatānidassanatthaṃ, tato ekadese dassite sabbaṃ vuttameva hotīti adhippāyo. <span class="bld">Na hi sakkā…pe… vattu</span>nti ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādinā sarūpato sabbaṃ maraṇūpāyaṃ pariyosānaṃ pāpetvā na sakkā vattunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mataṃ</span> <a name="V2.0230"></a> <span class="bld">te jīvitā seyyoti</span> ettha vuttamaraṇaṃ yasmā iti-saddo nidasseti, tasmā tattha vuttamaraṇaṃ iti-saddassa atthoti tampi gahetvā atthaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘maraṇacitto maraṇamanoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Cittassa atthadīpanatthaṃ vutto</span>ti citta-saddassa vicittādianekatthavisayattā nāyaṃ citta-saddo idha aññasmiṃ atthe vattamāno daṭṭhabbo, api tu viññāṇasmiṃyeva vattamāno veditabboti tassa atthassa niyamanatthaṃ vutto. Iminā punaruttidosassapi idha anavakāsoti dasseti. <span class="bld">Na tāva attho vutto</span>ti ‘‘iti cittamano’’ti uddharitvāpi iti-saddanidassitassa maraṇassa aparāmaṭṭhabhāvato vuttaṃ. Tāva-saddena pana parato ‘‘cittasaṅkappo’’ti imassa padabhājane ‘‘maraṇasaññī’’tiādinā itisaddatthassa vakkhamānataṃ vibhāveti. Tattha hi iti-saddanidassitaṃ maraṇasaṅkhātamatthaṃ gahetvā ‘‘maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo’’ti vuttaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo’’</span>ti. Kasmā āharitabboti āha <span class="bld">‘‘idañhī’’</span>tiādi. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘tathā hissā’’</span>tiādi. <span class="bld">Assā</span>ti iti-saddassa. <span class="bld">Tameva attha</span>nti maraṇasaṅkhātamatthaṃ. ‘‘Maraṇasaññī’’tiādīsu hi maraṇaṃ iti-saddassa attho, ‘‘saññī’’tiādi saṅkappasaddassa. Cittasaddassa panettha vicittavacanatā saṅkappasaddassa saññācetanādhippāyavasena tidhā atthaṃ dassentena vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘citto nānappakārako saṅkappo’’</span>tiādi. Adhippāyasaddena kimettha vuttanti āha – <span class="bld">‘‘adhippāyoti vitakko veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Na idaṃ vitakkassa nāma</span>nti idaṃ pana na kevalaṃ vitakkasseva nāmanti dassetuṃ vuttaṃ. Pākaṭattā oḷārikattā ca uccākāratā veditabbā, apākaṭattā anoḷārikattā ca avacākāratā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Kāyekadesepi <a name="M2.0260"></a> kāya-saddo vattatīti āha <span class="bld">‘‘hatthena vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paharaṇenā</span>ti satthena. Satthañhi paharanti etenāti paharaṇanti vuccati. <span class="bld">Kammunā bajjhatī</span>ti pāṇātipātakammunā bajjhati, pāṇātipātakammassa siddhanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yo koci maratū</span>ti ettha yassa kassaci ekasseva jīvitindriyavisayā vadhakacetanā pavattati, na pahārapaccayā marantasseva jīvitindriyavisayā, nāpi samūhassāti veditabbā. <span class="bld">Ubhayathāpī</span>ti uddesānuddesānaṃ vasena. Vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyaṃ pabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattatīti āha <span class="bld">‘‘pacchā vā teneva rogenā’’</span>tiādi. Yena hi pabandho vicchijjati, tādisaṃ payogaṃ nibbattentaṃ tadā vadhakacittaṃ pavattantaṃ paharitamatteyeva kammunā bajjhati. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghātako hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu <a name="V2.0231"></a> ca yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti, evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātakoti? Visesasabbhāvato. Dānañhi deyyadhammassa pariccāgamattena hoti. Tathā hi dānacetanā cajitabbaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakakaraṇaṃva tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva taṃ dinnaṃ hoti, na evaṃ vadho. So hi pāṇo pāṇasaññitā vadhakacetanā upakkamo tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti, na apāripūriyā. Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātako. Yasmā pana ‘‘imaṃ māremī’’ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā, tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva, yadā ca atthasiddhi, tadā khīṇāsavabhāvo, tasmā arahantaghātakoyeva hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññacittenā</span>ti avadhādhippāyena amāretukāmatācittena. <span class="bld">Natthi pāṇātipāto</span>ti amāretukāmatācittena pahaṭattā. Kiñcāpi paṭhamappahāro <a name="M2.0261"></a> na sayameva sakkoti māretuṃ, dutiyaṃ pana labhitvā sakkonto jīvitavināsanahetu hoti, tasmā ‘‘payogo tena ca maraṇa’’nti iminā saṃsandanato paṭhamappahāreneva kammabaddho yutto, na dutiyena tassa aññacittena dinnattā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammāpattibyattibhāvattha</span>nti ānantariyādikammavibhāgassa pārājikādiāpattivibhāgassa ca vibhāvanatthaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti pavattacetanāya pubbabhāgattā ‘‘imaṃ māremī’’ti sanniṭṭhāpakacetanāya tadā sannihitattā yathāvatthukaṃ kammabaddho hotiyevāti āha <span class="bld">‘‘imaṃ vatthuṃ māremīti cetanāya atthibhāvato’’</span>tiādi. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ anantariyādibhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ghātako ca hotī</span>ti pāṇaghātako hoti, pāṇātipātakammunāva baddho hotīti attho. <span class="bld">Pubbe vuttanayeneva veditabba</span>nti yathākkamaṃ pārājikathullaccayapācittiyāni veditabbāni. ‘‘Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃ māremī’’ti guṇamahantesu pavattapubbabhāgacetanāya dāruṇabhāvato tathāvidhapubbabhāgacetanāparivārā sanniṭṭhāpakacetanā dāruṇāva hotīti āha – <span class="bld">‘‘idha pana cetanā dāruṇā hotī’’</span>ti. Iminā ca ‘‘eḷakaṃ māressāmī’’ti mātāpituādīnaṃ māraṇepi pubbabhāgacetanāya adāruṇattā aññathā pavattaānantariyakammato evaṃ pavattānantariyassa nātidāruṇatā vuttāva hotīti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lohitaka</span>nti <a name="V2.0232"></a> lohitamakkhitaṃ. <span class="bld">Kammaṃ karonte</span>ti yuddhakammaṃ karonte. <span class="bld">Yathādhippāyaṃ gate</span>ti yodhaṃ vijjhitvā pitari viddhe. Idañca yathādhippāyaṃ tena tathāviddhabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayathādhippāyaṃ pana ujukameva gantvā pitari viddhepi maraṇādhippāyena attanāva katappayogattā nevatthi visaṅketoti vadanti. <span class="bld">Ānantariyaṃ pana natthī</span>ti pitaraṃ uddissa katappayogābhāvato.</p>
- <p class="subhead">Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M2.0262"></a> <span class="bld">vijjhā</span>ti evaṃ dhanuṃ kaḍḍhetvā vijjha. <span class="bld">Evaṃ paharā</span>ti evaṃ daḷhaṃ asiṃ gahetvā pahara. <span class="bld">Evaṃ ghātehī</span>ti evaṃ kammakāraṇaṃ katvā mārehi. <span class="bld">Majjhe</span>ti hatthino piṭṭhimajjhe. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘adhiṭṭhahitvā āṇāpetī’’tiādinā. <span class="bld">Tatthā</span>ti āṇattikappayoge.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi kiriyaviseso aṭṭhakathāsu anāgato, pāḷiyaṃ pana ‘‘evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti kiriyāvisesassa parāmaṭṭhattā ācariyaparamparāya ābhataṃ kiriyāvisesaṃ pāḷiyā saṃsandanato gahetvā dassento <span class="bld">‘‘aparo nayo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Chedana</span>nti hatthādichedanaṃ. <span class="bld">Bhedana</span>nti kucchiādiphālanaṃ. Atha vā usunā <span class="bld">vijjhanaṃ,</span> asinā <span class="bld">chedanaṃ,</span> muggarādīhi sīsādi<span class="bld">bhedana</span>nti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Saṅkhamuṇḍaka</span>nti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena paliveṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati, tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena bilaṅgathālikaṃ rāhumukhaṃ jotimālikaṃ hatthapajjotikaṃ erakavattikaṃ cīrakavāsikaṃ eṇeyyakaṃ baḷisamaṃsikaṃ kahāpaṇikaṃ khārāpatacchikaṃ palighaparivattikaṃ palālapīṭhakanti evamādiṃ sabbaṃ kammakāraṇaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha (a. ni. aṭṭha. 2.2.1) <span class="bld">bilaṅgathālika</span>nti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ kammaṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā upari uttarati. <span class="bld">Rāhumukha</span>nti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karonto saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti. <span class="bld">Jotimālika</span>nti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. <span class="bld">Hatthapajjotika</span>nti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. <span class="bld">Erakavattika</span>nti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe <a name="V2.0233"></a> kantitvā gopphake <a name="M2.0263"></a> pātenti, atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti, so attanova cammavaṭṭe akkamitvā patati. <span class="bld">Cīrakavāsika</span>nti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti. <span class="bld">Eṇeyyaka</span>nti eṇeyyakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca jaṇṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti, so catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati, atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti, taṃ kālena kālaṃ sandhito sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Baḷisamaṃsika</span>nti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanahārūni uppāṭenti. <span class="bld">Kahāpaṇika</span>nti sakalasarīraṃ tikhiṇāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. <span class="bld">Khārāpatacchika</span>nti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti, cammamaṃsanahārūni paggharitvā aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. <span class="bld">Palighaparivattika</span>nti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇachidde ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti, atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti. <span class="bld">Palālapīṭhaka</span>nti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipati, maṃsarāsiyeva hoti, atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhantā palālavaṭṭiṃ viya katvā paliveṭhenti.</p>
- <p class="bodytext">Vatthuṃ visaṃvādetvā tato aññaṃ māretīti sambandho. Purimapassādīnampi vatthusabhāgato vatthuggahaṇeneva gahaṇanti āha <span class="bld">‘‘purato paharitvā’’</span>tiādi. Cittena ‘‘purato vā’’ti niyamaṃ katvā vā akatvā vā ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vutte sace aññattha paharitvā māreti, lesaṃ oḍḍetvā avuttattā visaṅketova hoti. Cittena pana yattha katthaci paharitvā māraṇaṃ icchantopi sace ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vadati, tassa lesaṃ oḍḍetvā tathā vuttamatthaṃ ṭhapetvā teneva cittena samuṭṭhāpitaviññattikattā manussaviggahapārājikato pariyāyena amuccanato ‘‘aññattha paharitvā māritepi nevatthi visaṅketo’’ti vadanti, keci pana taṃ na icchanti. <span class="bld">Vatthuvisesenā</span>ti mātuādivatthuvisesena<a name="M2.0264"></a>. <span class="bld">Kammaviseso</span>ti ānantariyādikammaviseso. <span class="bld">Āpattiviseso</span>ti pārājikādiāpattiviseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Etaṃ gāme ṭhita’’</span>nti gāmo puggalaniyamanatthaṃ vutto, na okāsaniyamanatthaṃ, tasmā okāsaṃ aniyametvā puggalasseva niyamitattā natthi visaṅketo. <span class="bld">‘‘Gāmeye vā’’</span>tiādīsu pana okāsassa niyamitattā aññattha mārite visaṅketo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṇḍenā</span>ti <a name="V2.0234"></a> khaggakoṭiyā. <span class="bld">Tharunā</span>ti khaggamuṭṭhinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Etaṃ gacchanta’’</span>nti gamanena puggalova niyamito, na iriyāpatho. Tenāha <span class="bld">‘‘natthi visaṅketo’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Gacchantamevā’’</span>tiādinā iriyāpatho niyamito. Tenāha <span class="bld">‘‘visaṅketo hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dīghaṃ mārehī’’ti vuttepi dīghasaṇṭhānānaṃ bahubhāvato itthannāmaṃ evarūpañca dīghanti aññesaṃ asādhāraṇalakkhaṇena aniddiṭṭhattā <span class="bld">‘‘aniyametvā āṇāpetī’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci tādisaṃ māretī’’</span>ti. Ettha ca ‘‘cittena bahūsu dīghasaṇṭhānesu ekaṃ niyametvā vuttepi vācāya aniyamitattā aññasmiṃ tādise mārite natthi visaṅketo’’ti vadanti. Parapāṇimhi pāṇasaññitālakkhaṇassa aṅgassa abhāvato nevatthi pāṇātipātoti āha <span class="bld">‘‘āṇāpako muccatī’’</span>ti. Yadi evaṃ okāsaniyame sati kathaṃ pāṇātipātoti? Okāsaṃ niyamentassa tasmiṃ okāse nisinnassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ hotīti gahetabbaṃ. Okāsañhi niyametvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ mārāpetukāmo hoti, sayaṃ pana tadā tattha natthi, tasmā okāsena saha attano jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ na hotīti vadanti.</p>
- <p class="centered">Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dūtakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭa</span>nti sace sā āṇatti yathādhippāyaṃ na gacchati, ācariyassa āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ. Sace <a name="M2.0265"></a> pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha so taṃ avassaṃ ghāteti, yaṃ parato ‘‘sabbesaṃ āpatti pārājikassā’’ti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti evamettha attho gahetabbo. <span class="bld">Ācariyena</span> pana heṭṭhā adinnādānakathāyaṃ (pārā. 121) vuttanayeneva ayamattho sakkā viññātunti idha na vutto. Vuttañhi tattha ‘‘āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ. Sace pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, yaṃ parato ‘sabbesaṃ āpatti pārājikassā’ti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā’’ti. <span class="bld">Tesampi dukkaṭa</span>nti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ. <span class="bld">Paṭiggahitamatte</span>ti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti, tato pubbeva ācariyassa <a name="V2.0235"></a> thullaccayaṃ, na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panassa thullaccayanti āha <span class="bld">‘‘mahājano hi tena pāpe niyojito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṭṭhasseva dukkaṭa</span>nti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ āgatanayadassanamattaṃ, na pana taṃ ācariyassa adhippetaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ sante’’</span>tiādi, evaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena atthe satīti attho. <span class="bld">Paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā</span>ti vadhakassa ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti māraṇapaṭiggahaṇe dukkaṭāpatti na siyā, evaṃ anoḷārikavisayepi tāva dukkaṭaṃ hoti, kimaṅgaṃ pana māraṇapaṭiggahaṇeti dassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādi nidassitaṃ. ‘‘Aho vata itthannāmo hato assā’’ti evaṃ maraṇābhinandanepi dukkaṭe sati pageva māraṇapaṭiggahaṇeti adhippāyo. <span class="bld">Paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭa</span>nti avadhāraṇena visaṅketattā imassa paṭiggahaṇapaccayā mūlaṭṭhassa nattheva āpattīti dasseti. Keci pana ‘‘idha vuttadukkaṭaṃ paṭiggaṇhantassevāti ettakameva avadhāraṇena dassitaṃ, na pana mūlaṭṭhassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttadukkaṭaṃ paṭikkhitta’’nti vadanti. <span class="bld">Purimanaye</span>ti samanantarātīte avisakkiyadūtaniddese. <span class="bld">Eta</span>nti dukkaṭaṃ. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ na vuttanti āha <span class="bld">‘‘okāsābhāvenā’’</span>ti. Tattha mūlaṭṭhassa thullaccayavacanato paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ vattuṃ okāso natthīti okāsābhāvena na vuttaṃ, na pana abhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇattikkhaṇe</span> <a name="M2.0266"></a> <span class="bld">puthujjano</span>ti ettha anāgate voropetabbajīvitindriyavasena atthasādhikacetanāya pavattattā arahantaghātako jātoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dūtakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Sayaṃ saṅghattherattā <span class="bld">‘‘upaṭṭhānakāle’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vācāya vācāya dukkaṭa</span>nti ‘‘yo koci mama vacanaṃ sutvā imaṃ dhāretū’’ti iminā adhippāyena avatvā kevalaṃ maraṇābhinandanavaseneva vuttattā ‘‘corāpi nāma taṃ na hanantī’’tiādivācāsupi dukkaṭameva vuttaṃ. <span class="bld">Ayamattho etena vutto</span>ti yathā so jānātīti sambandho. <span class="bld">Vākyabheda</span>nti vacībhedaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ uddissā</span>ti dve uddissa, dvinnaṃ vā maraṇaṃ uddissa. Ubho uddissa maraṇaṃ saṃvaṇṇentassa cetanāya ekattepi ‘‘dve pāṇātipātā’’ti vattabbabhāvato balavabhāvaṃ āpajjitvā paṭisandhivipākasamanantaraṃ pavattiyaṃ anekāsupi jātīsu aparāpariyacetanāvasena dukkhuppādanato mahāvipākattā ‘‘akusalarāsī’’ti vuttaṃ. Bahū uddissa maraṇasaṃvaṇṇanepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti <a name="V2.0236"></a> ‘‘sīsaṃ vā chinditvā papāte vā papatitvā’’tiādinā. <span class="bld">Ārocitamatte</span>ti vuttamatte. Yathā ariyamaggakkhaṇe cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā ca kiccavasena ijjhanti, evaṃ cetanāya ekattepi kiccavasena anekā pāṇātipātā ijjhantīti āha <span class="bld">‘‘tattakā pāṇātipātā’’</span>ti. Yathā hi attānaṃ sataṃ katvā dassetukāmassa ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti kataparikammavasena laddhapaccuppannaparittārammaṇaṃ abhiññācittaṃ satantogadhānaṃ vaṇṇesu ekassa vaṇṇaṃ ārammaṇaṃ katvāpi sataṃ nipphādeti, yathā ca ekassa maraṇe pavattamānāpi vadhakacetanā sakalasarīre uppajjamānaṃ nirujjhamānañca sakalampi jīvitindriyaṃ ekappahāreneva ālambitumasakkuṇeyyattā ṭhānappattaṃ ekadesappavattaṃ jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā ārammaṇabhūtaṃ sakalampi jīvitindriyaṃ vināseti, evameva paccuppannaparittārammaṇāya vadhakacetanāya māretukāmatāya pariggahitasattesu ekasseva jīvitindriye ārammaṇe katepi kiccanipphattivasena sabbepi māritāva honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Yesaṃ</span> <a name="M2.0267"></a> <span class="bld">hatthato</span>ti yesaṃ ñātakapavāritānaṃ hatthato. <span class="bld">Tesaṃ mūlaṃ datvā muccatī</span>ti idaṃ tena katapayogassa puna pākatikabhāvāpādanaṃ avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Mūlena kītaṃ pana potthakaṃ potthakasāmikānaṃ datvā muccatiyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘sace potthakaṃ sāmikānaṃ datvā mūlaṃ na gaṇhāti, na muccati attaniyabhāvato amocitattā’’ti vatvā bahudhā papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Potthakasāmikānañhi potthake dinne aññena kataṃ paṭilabhitvā attanā katapayogassa nāsitattā kathaṃ so na mucceyya, na ca pariccattassa attaniyabhāvo diṭṭhoti. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘sace mūlena kīto hoti, potthakasāmikānaṃ potthakaṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccatīti kasmā vuttaṃ. Potthakanimittaṃ mūlassa gahitattā akappiyametaṃ. Yadi hi potthakasāmikassa potthakaṃ datvā sayameva mūlaṃ gaṇheyya, akappiyameva taṃ. Athāpi potthakasāmikassa santikā mūlaṃ aggahetvā sayameva taṃ potthakaṃ jhāpeyya, tathāpi aññā yena saddhādeyyavinipātane āpatti, tasmā evamāhā’’ti vuttaṃ, tampi na sārato paccetabbaṃ. Tasmā <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttanayovettha sārato daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā’’ti ekajjhāsayā hutvā</span>ti idaṃ tathā karonte sandhāya vuttaṃ, evaṃ pana asaṃvidahitvāpi maraṇādhippāyena tasmiṃ potthake vuttavidhiṃ karontassa pārājikameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇe</span>ti attanā sallakkhite pamāṇe. <span class="bld">Tacchetvā</span>ti unnatappadesaṃ tacchetvā. <span class="bld">Paṃsupacchi</span>nti sabbantimaṃ paṃsupacchiṃ. ‘‘Ettakaṃ ala’’nti niṭṭhāpetukāmatāya sabbantimapayogasādhikā cetanā sanniṭṭhāpakacetanā<a name="V2.0237"></a>. <span class="bld">Suttantikattherā</span>ti vinaye apakataññuno suttantabhāṇakā. Mahāaṭṭhakathācariyatthereyeva sandhāya ‘‘vinayaṃ te na jānantīti upahāsavasena suttantikattherāti vutta’’ntipi vadanti. Ettha ca <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘āvāṭe niṭṭhite patitvā marantu, aniṭṭhite mā marantū’’ti iminā adhippāyena karontaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, <span class="bld">mahāpaccarisaṅkhepaṭṭhakathāsu</span> pana paṭhamappahārato paṭṭhāya ‘‘imasmiṃ āvāṭe patitvā marantū’’ti iminā adhippāyena karontassa yasmiṃ yasmiṃ payoge kate tattha patitā maranti, taṃtaṃpayogasādhikaṃ sanniṭṭhāpakacetanaṃ <a name="M2.0268"></a> sandhāya ‘‘ekasmimpi kudālappahāre dinne’’tiādi vuttanti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Tasmā tena tena pariyāyena aṭṭhakathāvādānaṃ aññamaññāvirodho yutto. Atha vā <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ekasmiṃyeva divase avūpasanteneva payogena khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, itarāsu pana ‘‘imasmiṃ patitvā marantū’’ti adhippāyena ekasmiṃ divase kiñci khaṇitvā aparasmimpi divase tatheva kiñci kiñci khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya vuttanti. Evampi aṭṭhakathānaṃ aññamaññāvirodho yuttoti amhākaṃ khanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attano dhammatāyā</span>ti ajānitvā pakkhalitvā vā. <span class="bld">Arahantāpi saṅgahaṃ gacchantī</span>ti aññehi pātiyamānānaṃ amaritukāmānampi arahantānaṃ maraṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ. <span class="bld">Purimanaye</span>ti ‘‘maritukāmā idha marissantī’’ti vuttanaye. <span class="bld">Tattha patitaṃ bahi nīharitvā</span>ti ettha ‘‘imasmiṃ āvāṭeyeva marantūti niyamābhāvato bahi nīharitvā māritepi pārājikaṃ vuttaṃ. Āvāṭe patitvā thokaṃ cirāyitvā gacchantaṃ gahetvā mārite āvāṭasmiṃyeva aggahitattā pārājikaṃ na hotī’’ti vadanti, taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘patitappayogena gahitattā’’ti vuttahetussa idhāpi sambhavato vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Amaritukāmā vā</span>tipi adhippāyassa sambhavato opapātike uttarituṃ asakkuṇitvā matepi pārājikaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nibbattitvā</span>ti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce? Opapātikassa tattha nibbattiyeva patananti natthi virodho. Yasmā mātuyā patitvā parivattitaliṅgāya matāya so mātughātako hoti, na kevalaṃ manussapurisaghātako, tasmā patitasseva vasena āpattīti adhippāyena <span class="bld">‘‘patanarūpaṃ pamāṇa’’</span>nti vuttaṃ. Idaṃ pana akāraṇaṃ. ‘‘Manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hotī’’ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ca liṅge parivattepi so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca, na aññoti ‘‘api parivattaliṅga’’nti vuttaṃ. Yo hi liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho<a name="V2.0238"></a>, so eva parivattepi liṅge taṃyeva ca upādāya ekajātisamaññā. Na cettha bhāvakalāpagatajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā. Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati, itarampi <a name="M2.0269"></a> vā bhāvānupālatāsāmaññenāti anokāsāva codanā. Tasmā parivattepi liṅge tasseva ekakammanibbattassa santānassa jīvitā voropanato vohārabhedato so itthighātako vā hotu purisaghātako vā, ānantariyakammato na muccatīti ettakameva tattha vattabbaṃ. Idha pana yaṃyaṃjātikā sattā honti, te maraṇasamaye attano attano jātirūpeneva maranti, nāññarūpena, jātivaseneva ca pācittiyathullaccayapārājikehi bhavitabbaṃ. Tasmā nāgo vā supaṇṇo vā yakkharūpena vā petarūpena vā patitvā attano tiracchānarūpena marati, tattha pācittiyameva yuttaṃ, na thullaccayaṃ tiracchānagatasseva matattā. Teneva dutiyattheravāde maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā pācittiyanti vuttaṃ. Ayameva ca vādo yuttataro, teneva so pacchā vutto.</p>
- <p class="bodytext">Imināva nayena manussaviggahe nāgasupaṇṇasadise tiracchānagate patitvā attano rūpena mate pācittiyena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante pāḷiyaṃ ‘‘yakkho vā peto vā tiracchānagatamanussaviggaho vā tasmiṃ patati, āpatti dukkaṭassa. Patite dukkhā vedanā uppajjati, āpatti dukkaṭassa. Marati, āpatti thullaccayassā’’ti kasmā vuttanti ce? Tattha keci vadanti – yakkho vā peto vāti paṭhamaṃ sakarūpeneva ṭhite yakkhapete dassetvā puna aññarūpenapi ṭhite teyeva yakkhapete dassetuṃ ‘‘tiracchānagatamanussaviggaho vā’’ti vuttaṃ, na pana tādisaṃ tiracchānagataṃ visuṃ dassetuṃ. Tasmā tiracchānagataviggaho vā manussaviggaho vā yakkho vā peto vāti evamettha yojanā kātabbāti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi ‘‘pāḷiyaṃ manussaviggahena ṭhitatiracchānagatānaṃ āveṇikaṃ katvā thullaccayaṃ vuttaṃ viya dissatī’’ti kathitaṃ. <span class="bld">Yakkharūpapetarūpena matepi eseva nayo</span>ti iminā maraṇarūpasseva pamāṇattā thullaccayaṃ atidissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mudhā</span>ti amūlena, kiñci mūlaṃ aggahetvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">So niddoso</span>ti tena tattha katapayogassa abhāvato. Yadi pana sopi tattha kiñci kiñci karoti, na muccatiyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘evaṃ patitā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">eva</span>nti evaṃ mayā kateti attho. <span class="bld">Na nassissantī</span>ti adassanaṃ na gamissanti, na palāyissantīti adhippāyo. <span class="bld">Vippaṭisāre uppanne</span>ti mūlaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi pana pacchimopi labhitvā tattha vuttappakāraṃ kiñci katvā puna vippaṭisāre uppanne evaṃ karoti, tassapi eseva nayo. <span class="bld">Paṃsumhi patitvā maratī</span>ti <a name="M2.0270"></a> abhinavapūrite <a name="V2.0239"></a> paṃsumhi pāde pavesetvā uddharituṃ asakkonto tattheva patitvā marati. <span class="bld">Jātapathavī jātā</span>ti idaṃ sabbathā matthakappattaṃ thirabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paṃsunā pūrentena pana pādadaṇḍādīhi maddanatāḷanādinā suṭṭhutaraṃ thirabhāvaṃ āpādetvā pakatipathaviyā nibbisese kate jātapathavīlakkhaṇaṃ appattepi muccatiyeva. <span class="bld">Opātaṃ haratī</span>ti ettha pokkharaṇīsadisattā muccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthā muttamatte</span>ti oḍḍetvā hatthato muttamatte. <span class="bld">Vatiṃ katvā</span>ti ettha yadi so pāse vuttappakāraṃ kañci visesaṃ na karoti, attanā katavatiyā viddhaṃsitāya muccati. <span class="bld">Thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapetī</span>ti thirabhāvatthaṃ aparāya pāsayaṭṭhiyā saddhiṃ bandhitvā vā tameva vā sithilabhūtaṃ thaddhataraṃ bandhitvā ṭhapeti. <span class="bld">Daḷhataraṃ vā thirataraṃ vā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Khāṇuka</span>nti pāsayaṭṭhibandhanakhāṇukaṃ. Sabbattheva māraṇatthāya katappayogattā na muccati. <span class="bld">Vippaṭisāre uppanne</span>ti mūlaṭṭhasseva vippaṭisāre uppanne.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena alātena…pe… na muccatī</span>ti ettha ‘‘pubbe katappayogaṃ vināsetvā pacchā kusalacittena payoge katepi na muccatīti idaṃ sandhāya gantabba’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – āditoyeva māraṇatthāya katappayogattā katapariyositāya pāsayaṭṭhiyā tappaccayā ye ye sattā marissanti, tesaṃ tesaṃ vasena paṭhamataraṃyeva pāṇātipātakammasiddhito pacchā kusalacittena aññathā katepi na muccatīti. <span class="bld">Rajjuke</span>ti khuddakarajjuke. <span class="bld">Sayaṃ vaṭṭita</span>nti bahurajjuke ekato katvā attanā vaṭṭitaṃ. <span class="bld">Ubbaṭṭetvā</span>ti te rajjuke visuṃ visuṃ katvā. <span class="bld">Garukataraṃ karotī</span>ti atibhāriyaṃ karoti. <span class="bld">Pariyesitvā kata</span>nti araññaṃ gantvā rukkhaṃ chinditvā tacchetvā kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Ālambanarukkho vā</span>ti tatthajātakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tadatthamevā</span>ti māraṇatthameva. <span class="bld">Visamaṇḍala</span>nti mañcapīṭhādīsu ālittaṃ visamaṇḍalaṃ. <span class="bld">Vatvā asiṃ upanikkhipatī</span>ti ettha mukhena avatvā vuttappakāraṃ manasā cintetvā upanikkhipanepi eseva nayo. <span class="bld">Purimanayenā</span>ti ‘‘yesaṃ hatthato mūlaṃ gahita’’ntiādinā. Sarīrassa virūpabhāvakaraṇato kuṭṭhādi <span class="bld">visabhāgarogo</span> nāma, jīvitappavattiyā vā asabhāgattā ananukūlattā gaṇḍapiḷakādi yo koci jīvitappavattipaccanīko <span class="bld">visabhāgarogo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Paraṃ</span> <a name="M2.0271"></a> <span class="bld">vā amanāparūpa</span>nti ettha amanāpaṃ rūpaṃ etassāti amanāparūpoti bāhiratthasamāso <a name="V2.0240"></a> daṭṭhabbo. <span class="bld">Manāpiyepi eseva nayo</span>ti etena <span class="bld">manāpikaṃ rūpaṃ upasaṃharatī</span>ti ettha paraṃ vā manāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā manāpiyena rūpena samannāgato tiṭṭhatītiādi yojetabbanti dasseti. Teneva aññatarasmiṃ <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mamālābhena esitthī, maratūti samīpago;</p>
- <p class="gathalast">Duṭṭhacitto sace yāti, hoti so itthimārako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhikkhatthāya sace yāti, jānantopi na mārako;</p>
- <p class="gathalast">Anatthiko hi so tassā, maraṇena upekkhako’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Aparampi tattheva vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Viyogena ca me jāyā, jananī ca na jīvati;</p>
- <p class="gathalast">Iti jānaṃ viyuñjanto, tadatthī hoti mārako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbajjādinimittañce, yāti jānaṃ na mārako;</p>
- <p class="gathalast">Anatthiko hi so tesaṃ, maraṇena upekkhako’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṅkaritvā upasaṃharatī</span>ti ‘‘alābhakena sussitvā maratū’’ti iminā adhippāyena upasaṃharati. Teneva <span class="bld">‘‘sace uttasitvā marati, visaṅketo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Alābhakena sussitvā maratī</span>ti ettha ca pārājikanti pāṭhaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Kuṇapagandhā cā</span>ti ahiādikuṇapānaṃ gandhā. <span class="bld">Haṃsapuppha</span>nti haṃsādīnaṃ pakkhalomaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Asañciccā</span>ti idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘iminā upakkamenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ajānantassā</span>ti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikaupakkamakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘iminā ayaṃ marissatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Namaraṇādhippāyassā</span>ti idaṃ upakkamaṃ jānantassapi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘maraṇaṃ anicchantassā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Domanassacitteneva</span> <a name="M2.0272"></a><a name="V2.0241"></a> <span class="bld">bhaṇatī</span>ti iminā sanniṭṭhāpakacetanā dukkhavedanāya sampayuttā evāti dasseti. Sukhabahulatāya hi rājāno hasamānāpi ‘‘ghātethā’’ti vadanti, hāso pana nesaṃ anatthavūpasamādiaññavisayoti sanniṭṭhāpakacetanā dukkhavedanāya sampayuttā eva. Sati pana domanasse kathaṃ taṃ nappakāsatīti āha <span class="bld">‘‘sukhavokiṇṇattā’’</span>tiādi, pubbāpariyavasena ubhosu passesu uppajjanakasukhehi ākiṇṇattā uppannassa ca domanassassa anuppabandhanena pavattiyā abhāvato tadā uppannampi domanassaṃ nappakāsatīti attho.</p>
- <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Maraṇatthikāva hutvā</span>ti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. <span class="bld">Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā</span>ti evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti. <span class="bld">Vohāravasenā</span>ti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Yathāyunā</span>ti vuttamevatthaṃ <span class="bld">yathānusandhinā</span>ti pariyāyantarena vuttaṃ, yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti. Atha vā <span class="bld">yathānusandhinā</span>ti yathānuppabandhena, yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnappavatti hoti, tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭivekkhitvā</span>ti anupaparikkhitvā. <span class="bld">Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantī</span>ti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti. <span class="bld">Paccavekkhaṇakiccaṃ natthī</span>ti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ vali na gaṇhātīti āha <span class="bld">‘‘tasmiṃ vali na paññāyatī’’</span>ti. Paṭivekkhaṇañcedaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">musale ussite</span>ti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu ussitesūti attho. <span class="bld">Udukkhalabhaṇḍika</span>nti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. <span class="bld">Paṭibaddha</span>nti bhojanapaṭibaddhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Aggakārika</span>nti <a name="M2.0273"></a><a name="V2.0242"></a> ettha <span class="bld">kārikā</span>-saddassa bhāvavacanattā <span class="bld">‘‘aggakiriya’’</span>nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttaṃ piṇḍapātameva idha upacāravuttiyā ‘‘aggakiriyā’’ti gahetabbanti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ laddhapiṇḍapāta’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182-183"></a><span class="paranum">182-183</span>. <span class="bld">Daṇḍamuggara</span>nti nikhādanamuggaraṃ. <span class="bld">Vibhattibyattayenā</span>ti vibhattivipariṇāmena. <span class="bld">Visesādhigamo</span>ti samādhi vipassanā ca ativiya pākaṭattā <span class="bld">‘‘hatthappatto viya dissatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Upacchindatī</span>ti ‘‘visesādhigamassa vikkhepo mā hotū’’ti āhāraṃ upacchindati. <span class="bld">Visesādhigama</span>nti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. <span class="bld">Byākaritvā</span>ti ārocetvā. <span class="bld">Upacchindati, na vaṭṭatī</span>ti yasmā sabhāgānaṃ lajjibhikkhūnaṃyeva ariyā attanā adhigatavisesaṃ tādise kāraṇe sati ārocenti, te ca bhikkhū appatirūpāya anesanāya paccayaṃ na pariyesanti, tasmā tehi pariyesitapaccaye kukkuccaṃ uppādetvā āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭatīti attho. Sabhāgānañhi byākatattā upacchindituṃ na labhati. Te hi kappiyakhettaṃ. Teneva ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ ‘‘upacchindati, na vaṭṭatī’’ti imassa kāraṇaṃ dassentena vuttanti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">visesādhigamaṃ byākaritvā</span>ti idaṃ visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigamantarāyaṃ asaṅkanteneva ca āhārupacchedo kātabboti anuññātattā adhigatena na kātabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Kiṃ pana ariyā attanā adhigatavisesaṃ aññesaṃ ārocentīti imissā codanāya <span class="bld">‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Ayamettha yuttataroti amhākaṃ khanti, <span class="bld">gaṇṭhipade</span>pi ayamattho dassitoyevāti. <span class="bld">Bhaṇḍakaṃ dhovantā</span>ti cīvaraṃ dhovantā. <span class="bld">Dhovanadaṇḍaka</span>nti bhaṇḍadhovanadaṇḍaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Ahaṃ kukkuccako</span>ti ‘‘mama kiriyāya mareyya nu kho, no vā’’ti evaṃ jātakukkuccako. Sabbatthāpi panettha evarūpesu vatthūsu amate thullaccayassa vuttattā tena katappayogena dukkhavedanā uppajjatu vā mā vā, pārājikāya abhāvato bhagavato vacanena thullaccayamevāti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Gabbho <a name="M2.0274"></a> patati etenāti <span class="bld">gabbhapātanaṃ,</span> tādisaṃ bhesajjaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yena paribhuttenā’’</span>tiādi<a name="V2.0243"></a>. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyato āpattimokkho na hotīti āha <span class="bld">‘‘pariyāyo nāma natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gabbhaṃ na gaṇhātī</span>ti gabbhaṃ na dhāreti. Vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na nassatīti adhippāyena <span class="bld">‘‘dvīhākārehī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.26) pana ‘‘gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassatī’’ti vatvā ‘‘kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Tattha vātena pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, apica tappaccayā kammaṃ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti iminā adhippāyena kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Pāṇakā khāditvā antaradhāpentīti yojetabbaṃ. Avijāyanatthāya bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā vinassissantīti iminā adhippāyena dinne opātakkhaṇanādīsu viya kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissantīti iminā pana adhippāyena dinne nevatthi kammabaddho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahadhammikāna</span>nti ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ. Pañcannampi vivaṭṭanissitasīlattā <span class="bld">‘‘samasīlasaddhāpaññāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ñātakapavāritaṭṭhānato</span>ti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Gilānassatthāya appavāritaṭṭhānatopi viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti <span class="bld">akataviññatti,</span> ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti <span class="bld">akataviññatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiyādiyatī</span>ti sampādeti. <span class="bld">Akātuṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha dukkaṭaṃ vadanti. <span class="bld">Sahadhammikesu vuttanayenevā</span>ti ‘‘imesampi pañcannaṃ akataviññattiyāpi bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttattā kathitaṃ. <span class="bld">Yāva ñātakā passantī</span>ti yāva tassa ñātakā passanti. Pitu bhaginī <span class="bld">pitucchā</span>. Mātu bhātā <span class="bld">mātulo</span>. <span class="bld">Nappahontī</span>ti kātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Sacepi na yācantī</span>ti ‘‘yācituṃ dukkha’’nti adhippāyena yadi na yācanti. <span class="bld">Ābhogaṃ katvā</span>ti idaṃ kattabbatādassanavasena vuttaṃ, ‘‘ābhogaṃ pana akatvāpi <a name="M2.0275"></a> dātuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> likhitaṃ. <span class="bld">Ete dasa ñātake ṭhapetvā</span>ti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā. Tena <span class="bld">aññesa</span>nti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘etesaṃ puttaparamparāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kulaparivaṭṭo</span>ti kulānaṃ paṭipāṭi, kulaparamparāti vuttaṃ hoti. ‘‘Mayhaṃ dassanti karissantī’’ti paccāsāya karontassapi yācitvāpi gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu <a name="V2.0244"></a> vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadanti. <span class="bld">Sabbapadesupi vinicchayo veditabbo</span>ti <span class="bld">cūḷamātuyā</span>tiādīsu sabbapadesu ‘‘cūḷamātuyā sāmiko’’tiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayena vinicchayo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayena pariyesitvā</span>ti iminā ‘‘ñātisāmaṇerehi vā’’tiādinā vuttamatthaṃ atidissati. <span class="bld">Apaccāsīsantenā</span>ti ‘‘mayhaṃ dassanti karissantī’’ti evaṃ attano atthāya apaccāsīsantena. Bhikkhusaṅghassa pana upakārakattaṃ paccāsīsantena kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhesajjaṃ ācikkhathā’’ti vuttepi yathā <span class="bld">‘‘aññamaññaṃ pana kathā kātabbā’’</span>ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati, evaṃ heṭṭhā vuttanayena <span class="bld">‘‘idañcidañca gahetvā karontī’’</span>ti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā.</p>
- <p class="bodytext">Vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti <span class="bld">‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’</span>nti vuttaṃ, vinaye pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hoti. Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā <span class="bld">‘‘kappiyavasenā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘pupphaṃ āharathā’’tiādinā kappiyavohāravasenāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, gihiveyyāvaccakaraṇaṭṭhāne tiṭṭhatīti <span class="bld">‘‘parittaṃ karotha, bhanteti vutte na kātabba’’</span>nti vuttaṃ, <span class="bld">‘‘bhaṇathā’’</span>ti vutte pana dhammakathāya ajjhesanaṭṭhāne ṭhitattā <span class="bld">‘‘kātabba’’</span>nti vuttaṃ. Dhammañhi anajjhiṭṭhenapi kathetuṃ vaṭṭati, pageva ajjhiṭṭhena. <span class="bld">Cāletvā suttaṃ parimajjitvā</span>ti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti. <span class="bld">Vihārato…pe… dukkaṭa</span>nti aññātakānaṃyeva dadato dukkaṭaṃ. <span class="bld">No ce jānantī</span>ti yadi evaṃ vattuṃ na jānanti. <span class="bld">Udaka</span>nti dakkhiṇodakaṃ. Pādesu apanītesu avamaṅgalasaññino hontīti āha <span class="bld">‘‘na pādā apanetabbā’’</span>ti<a name="M2.0276"></a>. <span class="bld">Gantuṃ vaṭṭatī</span>ti ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi evaṃ sallakkhetvā gantuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāmaṭṭhapiṇḍapāto</span>ti apabbajitassa hatthato laddho attanā aññena vā pabbajitena aggahitaaggo piṇḍapāto. <span class="bld">Thālake</span>ti iminā pattopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dāmarikacorassā</span>ti rajjaṃ patthayamānassa pākaṭacorassa. <span class="bld">Coranāgavatthū</span>ti ettha ‘‘coranāgassa kira āmaṭṭhaṃ dento kujjhissati, anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti thero pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patte bhattaṃ <a name="V2.0245"></a> sabbamadāsi, so tena tussi. ‘Ettakaṃ mayha’nti bhattassa ekapasseyeva thokaṃ ṭhapetvāpi puna tena saddhiṃ sabbampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">cūḷagaṇṭhipade</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ gaṇhanaṃ <span class="bld">paṭisanthāro</span>. Ayañhi lokasannivāso alabbhamānena āmisena ca dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena ca dhammena ca paṭisantharaṇaṃ āmisapaṭisanthāro dhammapaṭisanthāro cāti vuccati. Tattha dhammapaṭisanthāro kassaci na kātabbo natthi. Yassa kassaci hi gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā dhammena saṅgaho kātabboyeva. <span class="bld">‘‘Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’</span>ti idaṃ pana āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ubbāsetvā</span>ti samantato tiyojanaṃ vilumpanto manusse palāpetvā aññesaṃ avāsaṃ katvā. <span class="bld">Saṅghassatthāya āhaṭā</span>ti pākavaṭṭato taṃdivasassatthāya āhaṭā. <span class="bld">Varapotthacittattharaṇa</span>nti anekappakārauttamarūpavicittattharaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodena māritattā sesasoḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā <span class="bld">‘‘sesāpi pannarasa janā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Adūhalapāsāṇā viyā</span>ti adūhale āropitapāsāṇā viya. <span class="bld">Kammādhippāyā</span>ti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā. <span class="bld">Āvāhetvā</span>ti āvisāpetvā. <span class="bld">Vāḷavihāra</span>nti caṇḍasattehi adhiṭṭhitavihāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Yo</span> <a name="M2.0277"></a> <span class="bld">rukkhena otthatopi na maratī</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> sayameva vakkhati. Evañhi tattha vuttaṃ (pāci. aṭṭha. 92) –</p>
- <p class="indent"><span class="bld">‘‘Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ</span> pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthato hoti opāte vā patito, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ, jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ, aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhamāpetuṃ vaṭṭati, anāpattī’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇaṃ na dissati, ‘anujānāmi, bhikkhave, davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ parittaṃ kātu’nti (cūḷava. 283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati. Sace etassa anulomaṃ, attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatīti idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ. Attano atthāya <a name="V2.0246"></a> karonto attasinehena akusalacitteneva karoti, paro pana kāruññena. Tasmā anāpattīti ce, etampi akāraṇaṃ. Kusalacittenapi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati, sabbaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ, gavesitabbā ettha yutti, aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabba’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tasmā yaṃ ettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> ca kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Alla…pe… pācittiya</span>nti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘asukkha’’nti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ. Kīḷādhippāyepi eseva nayo. Kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo. Paṭipakkhabhūto aggi <span class="bld">paṭaggi</span>. <span class="bld">Parittakaraṇa</span>nti ārakkhakaraṇaṃ. <span class="bld">Sayaṃ vā uṭṭhita</span>nti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ. <span class="bld">Nirupādāno</span>ti indhanarahito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191-192"></a><span class="paranum">191-192</span>. <span class="bld">Khettameva otiṇṇattā pārājika</span>nti ‘‘dvīhī’’ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato <a name="M2.0278"></a> ca pārājikaṃ. ‘‘Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājika’’nti vadanti. Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā <span class="bld">‘‘sīsacchedakassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Imassa vatthussā</span>ti āghātanavatthussa. <span class="bld">‘‘Pānaparibhogenā</span>ti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti vadanti.</p>
- <p class="centered">Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Catutthapārājikaṃ</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catusaccavidū</span>ti <a name="V2.0247"></a> cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ, taṃ avedi paṭivijjhīti catusaccavidū. Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccavidubhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu pasāritabhāvena pākaṭattā ca bhagavāva visesena ‘‘catusaccavidū’’ti thomanaṃ arahati.</p>
- <p class="subhead">Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Adhiṭṭhemā</span>ti saṃvidahāma. <span class="bld">Dūtakamma</span>nti gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā</span>ti padhānānurūpaṃ katvā. <span class="bld">Pucchantānaṃ vā</span>ti ‘‘ayyā santairiyāpathā ativiya upasantā, kataraṃ visesamadhigacchiṃsū’’ti pucchantānaṃ. <span class="bld">Anāgatasambandhe pana asatī</span>ti ‘‘bhāsito bhavissatī’’ti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati. ‘‘Bhāsito’’ti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha <span class="bld">‘‘lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabba’’</span>nti. Īdise hi ṭhāne ‘‘dhātusambandhe paccayā’’ti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">Vaṇṇavā</span>ti <a name="M2.0279"></a> iminā sakalasarīrānugatavaṇṇassa manāpatā vuttā. <span class="bld">Pasannamukhavaṇṇā</span>ti iminā sakalasarīravaṇṇatopi adhikataraṃ mukhavaṇṇassa manāpatā vuttā. <span class="bld">Vippasannachavivaṇṇā</span>ti iminā pana vijjamānasseva sarīravaṇṇassa ativiya pasannatā vuttā. Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ vā pūraṇattaṃ vā natthi, tasmā <span class="bld">‘‘abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā’’</span>ti vuttaṃ. Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu, pañcapasādānaṃ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇatāvacaneneva hadayavatthuādisakalasarīrassa paripuṇṇatā dassitāyeva hotīti āha – <span class="bld">‘‘manacchaṭṭhānaṃ</span> <a name="V2.0248"></a> <span class="bld">indriyāna’’</span>nti. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Bhantamigappaṭibhāgā</span>ti kattabbākattabbassa ajānanato bhantamigasadisā. <span class="bld">Catucakka</span>nti catuiriyāpathaṃ. Iriyāpatho hi idha pavattanaṭṭhena ‘‘cakka’’nti adhippeto. <span class="bld">Navadvāra</span>nti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ. <span class="bld">Dukkha</span>nti sīsarogādidukkhaṃ. <span class="bld">Sabbakiccesū</span>ti pattapacanacīvararajanayogaṭṭhānādikiccesu. <span class="bld">Yāpetu</span>nti vahituṃ pavattetuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘gametu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Santo</span>ti iminā tesaṃ vijjamānataṃ dasseti, <span class="bld">saṃvijjamānā</span>ti iminā pana tesaṃ upalabbhamānataṃ dasseti. Tenāha – <span class="bld">‘‘atthi ceva upalabbhanti cā’’</span>ti. <span class="bld">Upalabbhantī</span>ti dissanti, ñāyantīti attho. <span class="bld">Panthadūhanakamma</span>nti panthaghātanakammaṃ. <span class="bld">Hananto</span>ti mārento. <span class="bld">Ghātento</span>ti mārāpento. Atha vā <span class="bld">hananto</span>ti bandhanatāḷanādīhi hiṃsanto. <span class="bld">Ghātento</span>ti mārento. <span class="bld">Chindanto</span>ti paresaṃ hatthādīni chindanto. <span class="bld">Pacanto</span>ti daṇḍena uppīḷento. Pacanañhettha dahanaṃ vibādhanaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Pacanto</span>ti vā tajjento tāsento. Atha vā <span class="bld">pacanto</span>ti gāmesu aggipātanavasena gehādīni jhāpetvā tattha ajeḷakādīni pacanto.</p>
- <p class="bodytext">Ye sikkhāpadesu bahulagāravā na honti āpattivītikkamabahulā, te sikkhāpadesu <span class="bld">atibbagāravā</span>. <span class="bld">Uddhate</span>ti akappiye kappiyasaññitāya kappiye akappiyasaññitāya avajje vajjasaññitāya vajje avajjasaññitāya ca uddhaccapakatike. <span class="bld">Unnaḷe</span>ti uggatanaḷe, uṭṭhitatucchamāneti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Capale</span>ti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte. <span class="bld">Mukhare</span>ti mukhakhare<a name="M2.0280"></a>, kharavacaneti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vikiṇṇavāce</span>ti asaṃyatavacane divasampi niratthakavacanappalāpine. Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti <span class="bld">muṭṭhassatī,</span> sativirahiteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Asampajāne</span>ti nippaññe. <span class="bld">Pākatindriye</span>ti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriye. <span class="bld">Ācariyupajjhāyehi pariccattake</span>ti dhammena āmisena ca asaṅgahetvā ācariyupajjhāyehi pariccatte anāthe appatiṭṭhe. <span class="bld">Lābhagaruke</span>ti paccayagaruke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyāpathasaṇṭhapanādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Mahāniddese</span> (mahāni. 87) hi iriyāpathasaṇṭhapanapaccayapaṭisevanasāmantajappanavasena tividhaṃ kuhakavatthu āgataṃ. Tattha pāpicchasseva sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ <span class="bld">iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ kuhakavatthu</span>. Tathā cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhepanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘aho ayyo appiccho, na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati, suladdhaṃ vata no assa, sace appamattakampi <a name="V2.0249"></a> kiñci paṭiggaṇheyyā’’ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti asītisakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ <span class="bld">paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhakavatthū</span>ti veditabbaṃ. Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ <span class="bld">sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhakavatthū</span>ti veditabbaṃ. Cittalapabbatādivihāro <span class="bld">lokasammatasenāsanaṃ</span> nāma. Lokasammata …pe… upāyehi saṃvaṇṇiyamānaguṇoti sambandho. <span class="bld">Paripācetu</span>nti pariṇāmetuṃ. Suddhacittena attano ganthadhurādikammaṃ katvā vicarantānaṃ tammūlakapaccayaparibhoge dosābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhikkhācāre asampajjamāne</span>ti gocaragāme bhikkhāya caritvā labhitabbapiṇḍapāte asampajjante. Te ca vattasīsena sabbampetaṃ karonti, na lābhanimittaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kicchenā</span>ti na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhāpaṭipadāva honti, pāramīpūraṇakāle pana sarāgadosamohasseva sato āgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ <a name="M2.0281"></a> nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññānipi khantivādīsadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kasirenā</span>ti tasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ekasseva dātuṃ asakkuṇeyyatāya garubhāvato <span class="bld">‘‘garubhaṇḍānī’’</span>ti vuttaṃ, sabbesaṃ bhājetvāpi gahetuṃ asakkuṇeyyatāya <span class="bld">‘‘garuparikkhārānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sādhāraṇaparikkhārabhāvenā</span>ti saṅghikattā sabbabhikkhusādhāraṇaparikkhārabhāvena. <span class="bld">Saṅgaṇhāti upalāpetī</span>ti idaṃ atheyyacittaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tathābhāvato thenetvā’’</span>ti, avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvāti attho. Garubhaṇḍañhi kulasaṅgahatthāya vissajjento vibhajanto ca tassa avissajjiyaavaebhaṅgiyabhāvaṃ theneti. <span class="bld">Kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatī</span>ti ettha ‘‘yo vissajjeyya, āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā vissajjanapaccayā thullaccayenapi na muccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asanta</span>nti avijjamānaṃ. <span class="bld">Abhūta</span>nti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti. Purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Ullapatī</span>ti uggatāyuko lapati. Sīlañhi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. <span class="bld">Asantasambhāvanāyā</span>ti attano avijjamānaguṇehi sambhāvanāya. <span class="bld">Evañhi gaṇhatā…pe… thenetvā gahitā hontī</span>ti ettha asantasambhāvanāya raṭṭhapiṇḍassa <a name="V2.0250"></a> thenetvā gahitattā lokuttaradhammopi thenitoyeva hoti. <span class="bld">Kitavassevā</span>ti kitavassa sakuṇaggahaṇamiva. <span class="bld">Kerāṭikassā</span>ti saṭhassa. Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ, matta-saddo luttaniddiṭṭho, tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti <span class="bld">gotrabhuno,</span> nāmamattasamaṇāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Adhimānavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Heṭṭhimamaggehi ñātamariyādāya eva jānanato aññā aggamaggapaññā, tassā phalabhāvato aggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca aññāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Ariyasāvakassa tāva nuppajjatī</span>ti pahīnādhimānapaccayattā nuppajjati<a name="M2.0282"></a>. <span class="bld">Sīlavatopi…pe… nuppajjati</span> akārakabhāvato. <span class="bld">Tilakkhaṇaṃ āropetvā</span>ti kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. <span class="bld">Āraddhavipassakassā</span>ti udayabbayānupassanāya āraddhavipassakassa. Suddhasamathalābhī vipassanāya kammaṃ akatvāpi kilesasamudācāraṃ apassanto kevalaṃ aññāṇabalena ‘‘ariyohamasmī’’ti maññatīti āha <span class="bld">‘‘suddhasamathalābhiṃ vā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Arahā aha’’nti maññati</span> uccavālaṅkavāsī <span class="bld">mahānāgatthero</span> viya.</p>
- <p class="bodytext">Talaṅgaravāsī <span class="bld">dhammadinnatthero</span> kira nāma eko pabhinnappaṭisambhido mahākhīṇāsavo mahato bhikkhusaṅghassa ovādadāyako ahosi. So ekadivasaṃ attano divāṭṭhāne nisīditvā ‘‘kinnu kho amhākaṃ ācariyassa uccavālaṅkavāsīmahānāgattherassa samaṇabhāvakiccaṃ matthakappattaṃ, no’’ti āvajjento puthujjanabhāvamevassa disvā ‘‘mayi agacchante puthujjanakālakiriyameva karissatī’’ti ca ñatvā iddhiyā vehāsaṃ uppatitvā divāṭṭhāne nisinnassa therassa samīpe orohitvā vanditvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, āvuso dhammadinna, akāle āgatosī’’ti ca vutto ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti āha. Tato ‘‘pucchāvuso, jānamānā kathayissāmā’’ti vutto pañhasahassaṃ pucchi. Thero pucchitaṃ pucchitaṃ pañhaṃ asajjamānova kathesi. Tato ‘‘atitikkhaṃ vo, bhante, ñāṇaṃ, kadā tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti vutto ‘‘ito saṭṭhivassakāle, āvuso’’ti āha. Samādhimhi, bhante, vaḷañjethāti. Na idaṃ, āvuso, bhāriyanti. Tena hi, bhante, ekaṃ hatthiṃ māpethāti. Thero sabbasetaṃ hatthiṃ māpesi. Idāni, bhante, yathā ayaṃ hatthī añjitakaṇṇo pasāritanaṅguṭṭho soṇḍaṃ <a name="V2.0251"></a> mukhe pakkhipitvā bheravaṃ koñcanādaṃ karonto tumhākaṃ abhimukhaṃ āgacchati, tathā naṃ karothāti. Thero tathā katvā vegena āgacchato hatthissa bheravaṃ ākāraṃ disvā uṭṭhāya palāyituṃ āraddho. Tamenaṃ khīṇāsavatthero hatthaṃ pasāretvā cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘bhante, khīṇāsavassa sārajjaṃ nāma hotī’’ti āha. So tasmiṃ kāle attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me, āvuso, dhammadinna hohī’’ti vatvā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Bhante, tumhākaṃ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato, mā cintayitthā’’ti kammaṭṭhānaṃ <a name="M2.0283"></a> kathesi. Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā caṅkamaṃ oruyha tatiye padavāre aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Thero kira dosacarito ahosi.</p>
- <p class="centered">Adhimānavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para197-198"></a><span class="paranum">197-198</span>. <span class="bld">Yasmā panā</span>tiādi ‘‘asantaṃ abhūtaṃ asaṃvijjamāna’’nti etesaṃ kāraṇavacanaṃ. Tattha <span class="bld">ya</span>nti yaṃ uttarimanussadhammaṃ. <span class="bld">Anabhijāna</span>nti attani atthibhāvaṃ ajānanto. <span class="bld">Samudācaratī</span>ti ‘‘atthi mayhaṃ esa dhammo’’ti katheti jānāpeti vā. ‘‘Asantaṃ abhūta’’nti imassa kāraṇavacanaṃ <span class="bld">santāne anuppanno</span>ti. <span class="bld">Ñāṇena ca asacchikato</span>ti idaṃ pana ‘‘asaṃvijjamāna’’nti etassa kāraṇavacanaṃ. Pakatimanussehi uttaritarānaṃ buddhādiuttamapurisānaṃ adhigamadhammo <span class="bld">uttarimanussadhammo</span>ti āha <span class="bld">‘‘uttarimanussāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ta</span>nti uttarimanussadhammaṃ. Atha padabhājane bahuvacananiddeso kasmā katoti āha <span class="bld">‘‘padabhājane panā’’</span>tiādi. Kiñcāpi uttarimanussadhammo abyākatopi hoti, ārogyaṭṭhena pana <span class="bld">bāhitikasutte</span> viya <span class="bld">‘‘kusale dhamme’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti uttarimanussadhammassa. Khaṇalayamuhutta-saddā aññattha bhinnatthāpi honti, idha pana khaṇapariyāyavaseneva ‘‘taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhutta’’nti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Adhigantabbato adhigamo, jhānādi, adhigamassa pucchā <span class="bld">adhigamapucchā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘jhānavimokkhādīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Upāyapucchā</span>ti adhigamupāyapucchā. <span class="bld">Kintī</span>ti kena pakārena, kena vidhināti attho. <span class="bld">Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī</span>ti idaṃ pana pubbe ‘‘kiṃ te adhigata’’nti aniddhāritabhedā jhānādivisesā pucchitāti idāni tesaṃ niddhāretvā pucchanākāradassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="V2.0252"></a> yasmā yathāvuttehi chahākārehi adhigamabyākaraṇaṃ sodhetabbaṃ, tasmā. <span class="bld">Ettāvatāvā</span>ti ettakena byākaraṇamatteneva na sakkātabbo. Byākaraṇañhi ekaccassa ayāthāvatopi hotīti. <span class="bld">Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo</span>ti yathā nāma jātarūpapatirūpakampi <a name="M2.0284"></a> jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanacchedanehi sodhetabbaṃ, evameva imesu idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo. <span class="bld">Vimokkhādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pākaṭo hotī</span>ti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi <span class="bld">pākaṭo hotī</span>ti pade eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā hontī</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Kassaci hi attanā adhigatamaggavajjhakilesesu sandeho uppajjatiyeva mahānāmassa sakkassa viya. So hi sakadāgāmī samānopi ‘‘tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti ‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’’ti (ma. ni. 1.175) bhagavantaṃ pucchi. Ayaṃ kira rājā sakadāgāmimaggena lobhadosamohā niravasesā pahīyantīti saññī ahosi. Kiṃ ariyasāvakassa evaṃ sandeho uppajjatīti? Āma uppajjati. Kasmā? Paṇṇattiyaṃ akovidattā. ‘‘Ayaṃ kileso asukamaggavajjho’’ti imissā paṇṇattiyā akovidassa hi ariyasāvakassa evaṃ hoti. Kiṃ tassa paccavekkhaṇā natthīti? Atthi, sā pana na sabbesaṃ paripuṇṇā hoti. Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati, eko avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko nibbānameva. Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṃ vā dve vā no laddhuṃ na vaṭṭati. Iti yassa paccavekkhaṇā na paripuṇṇā, tassa maggavajjhakilesapaṇṇattiyaṃ akovidattā evaṃ hoti. <span class="bld">Uggahaparipucchākusalā</span>ti sajjhāyamaggasaṃvaṇṇanāsu nipuṇā.</p>
- <p class="bodytext">Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti <span class="bld">āgamanapaṭipadā</span>. <span class="bld">Sodhetabbā</span>ti suddhā udāhu na suddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. <span class="bld">Na sujjhatī</span>ti tattha tattha pamādapaṭipattisabbhāvato. <span class="bld">Apanetabbo</span>ti attano paṭiññāya apanetabbo. <span class="bld">‘‘Sujjhatī’’</span>ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dīgharatta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Paññāyatī</span>ti etthāpi <span class="bld">‘‘yadī’’</span>ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya paññāyatīti sambandho<a name="M2.0285"></a>. Catūsu paccayesu <a name="V2.0253"></a> alaggattā <span class="bld">‘‘ākāse pāṇisamena cetasā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vuttasadisa</span>nti tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ imasmiṃ sutte vuttena sadisaṃ, samanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hotī</span>ti dīgharattaṃ suvikkhambhitakilesattā. <span class="bld">Khīṇāsavassa nāma…pe… na hotī</span>ti pahīnavipallāsattā jīvitanikantiyā ca abhāvato na hoti. Puthujjanassa pana appahīnavipallāsattā jīvitanikantisabbhāvato ca appamattakenapi hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tatrimāni vatthūni – <span class="bld">dīghabhāṇakaabhayatthero</span> kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nahāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko ‘‘kumbhīlo’’ti saññāya mahāsaddaṃ akāsi, tadā naṃ ‘‘puthujjano’’ti jāniṃsu. <span class="bld">Candamukhatissarājakāle</span> pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchati. Taṃ rājā ‘‘theraṃ pariggaṇhissāmī’’ti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ‘‘ko etthā’’ti āha. Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti. Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthi. Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo, so rajanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. <span class="bld">Vasabharājāpi</span> hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo calito, therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā rasataṇhā vā uppajjati, ‘‘na tvaṃ arahā’’ti apanetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇā pāpicchāti āha – <span class="bld">‘‘yā sā idhekacco…pe… ādinā nayenā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘assaddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, appassutova samāno ‘bahussutoti maṃ jano jānātū’ti icchati, saṅgaṇikārāmova samāno ‘pavivittoti maṃ jano jānātū’ti icchati, kusītova samāno <a name="M2.0286"></a> ‘āraddhavīriyoti maṃ jano jānātū’ti icchati, muṭṭhassatīva samāno ‘upaṭṭhitassatīti maṃ jano jānātū’ti icchati, asamāhitova samāno ‘samāhitoti maṃ jano jānātū’ti icchati, duppaññova samāno ‘paññavāti maṃ jano jānātū’ti icchati, akhīṇāsavova samāno ‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’ti icchati, yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati pāpicchatā’’ti (vibha. 851) evaṃ vuttaṃ pāḷipadesaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pāpikāyā</span>ti <a name="V2.0254"></a> lāmikāya icchāya. <span class="bld">Apakato</span>ti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti icchāya apakato. Tathābhūto ca micchājīvena abhibhūto parājito nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘abhibhūto parājito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatī</span>ti yathā kuso yena duggahito, tassa hatthaṃ anukantati phāleti, evameva samaṇadhammasaṅkhātaṃ sāmaññampi khaṇḍasīlāditāya dupparāmaṭṭhaṃ nirayāya upakaḍḍhati, niraye nibbattāpetīti attho. <span class="bld">Sithilo</span>ti olīyitvā karaṇena sithilaggāhena kato. <span class="bld">Paribbājo</span>ti khaṇḍādibhāvappatto samaṇadhammo. <span class="bld">Bhiyyo ākirate raja</span>nti abbhantare vijjamānaṃ rāgarajādiṃ evarūpo samaṇadhammo apanetuṃ na sakkoti, atha kho tassa upari aparampi rāgarajādiṃ ākiratīti attho. <span class="bld">Bhikkhubhāvo</span>ti pārājikaṃ āpajjitvā ‘‘samaṇo aha’’nti paṭijānanato vohāramattasiddho bhikkhubhāvo. <span class="bld">Ajānamevā</span>ti pāṭhe <span class="bld">evā</span>ti avadhāraṇatthe nipāto. <span class="bld">Ajānameva</span>nti pāṭhe pana evaṃ jānāmi evaṃ passāmīti avacanti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Padabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Asubhajjhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kāyagatāsatijjhānañca kasiṇajjhānañca saṅgaṇhāti. Tena ‘‘kāyagatāsatijjhānaṃ pathavīkasiṇajjhānaṃ samāpajji’’ntiādiṃ vadantopi pārājikova hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Vimokkho</span>ti ettha <span class="bld">vi</span>-saddo visesattho vividhattho vāti dassento āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu mutto’’</span>tiādi. <span class="bld">Vimokkho</span>ti cattāro ariyamaggā. Tassa saguṇato suññatādināmalābhaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘so panāya’’</span> <a name="M2.0287"></a> ntiādi. Maggo hi nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati, sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati, sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati, idaṃ <span class="bld">sarasato</span> nāmaṃ nāma. Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ <span class="bld">paccanīkato</span> nāmaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Rāgādīhi <a name="V2.0255"></a> panesa suññatattā suññato. Rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃyeva vā abhāvena animitto. Rāgādipaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa <span class="bld">saguṇato</span> nāmaṃ. Svāyaṃ suññataṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti suññato animitto appaṇihitoti vuccati, idamassa <span class="bld">ārammaṇato</span> nāmaṃ. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato. Aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati. Tathā hi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ, suttantapariyāyena pana labbhati. Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamaniyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti, tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ. Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ <span class="bld">āgamanato</span> nāmaṃ. <span class="bld">Suññattā</span>ti vivittattā. Na hi magge rāgādayo santi, uparūpari uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇattā rāgādayo nimittanti āha <span class="bld">‘‘rāgadosamohanimittehī’’</span>ti. Saviggahānaṃ viya upaṭṭhānampettha nimittanti vadanti. Rāgādayova <a name="M2.0288"></a> pavattiṭṭhānaṭṭhena paṇidhīti āha <span class="bld">‘‘rāgadosamohapaṇidhīna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Vatthuvijjādiṃ sandhāya avacanato <span class="bld">‘‘vijjānaṃ lābhīmhī’’</span>ti vuttepi hoti. <span class="bld">Ekekakoṭṭhāsavasenā</span>ti satipaṭṭhānacatukkādiekekakoṭṭhāsavasena. Kiñcāpi mahāaṭṭhakathāyampi ekekakoṭṭhāsavaseneva dassitaṃ, tattha pana ‘‘lokuttarānaṃ satipaṭṭhānāna’’ntiādinā paccekaṃ lokuttara-saddaṃ yojetvā ekekakoṭṭhāsavaseneva vuttaṃ, idha lokuttara-saddena vināti ayamettha viseso. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu koṭṭhāsesu.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘kilesappahānamevā’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi kilesānaṃ pahānamattaṃ uttarimanussadhammo hotīti yo vadeyya, taṃ sandhāya kilesappahānassa maggakiccattā kiccavasena maggo dīpitoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kāmarāgaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘tatiyamaggena hi rāgadosānaṃ pahāna’’</span>nti vuttaṃ, na pana rūparāgaarūparāge sandhāya. Na hi te tena pahīyanti catutthamaggena pahātabbattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgā</span> <a name="V2.0256"></a> <span class="bld">cittaṃ vinīvaraṇatā</span>ti rāgā cittassa vinīvaraṇatāti vuttaṃ hoti. Rāgā vimuttassa cittassa tasseva rāganīvaraṇassa abhāvena vigatanīvaraṇattā vinīvaraṇatāti attho veditabbo. Esa nayo sesesupi.</p>
- <p class="bodytext">Yā ca pañca vijjāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Nibbaṭṭitalokuttarattā</span>ti visuṃyeva lokato apagatalokuttarattā. Yathā vinā lokuttara-saddena ‘‘satipaṭṭhānādīnaṃ lābhīmhī’’ti vuttepi pārājikaṃ hoti, evamidhāpi ‘‘atthapaṭisambhidāya lābhīmhīti vuttepi hotiyevā’’ti vattuṃ yujjati. Kiñcāpi yujjati, atha kho mahāaṭṭhakathāyaṃ vibhāgena vuttattā na sakkā evamidaṃ vattunti dassetuṃ <span class="bld">‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ pana…pe… na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātu’’</span>nti vuttaṃ. Tampi tattheva paṭikkhittanti sambandho.</p>
- <p class="subhead">Suddhikavārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Ullapanākāra</span>nti <a name="M2.0289"></a> samāpajjintiādiullapanākāraṃ. <span class="bld">Āpattibheda</span>nti ‘‘na paṭivijānantassa āpatti thullaccayassā’’tiādiāpattibhedaṃ. <span class="bld">Puna ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojita</span>nti ettha ‘‘paṭhamajjhānenā’’ti pāṭhoti <span class="bld">gaṇṭhipade</span> vuttaṃ, tadeva yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kattusādhanopi <span class="bld">bhaṇita</span>-saddo hotīti āha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi. Yena cittena musā bhaṇati, teneva cittena na sakkā ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānituṃ, antarantarā pana aññena cittena ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānātīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhaṇantassa hoti musā bhaṇāmī’’</span>ti. <span class="bld">Ayamettha attho dassito</span>ti tīhi aṅgehi samannāgato musāvādoti ayamettha attho dassito. <span class="bld">Na sakkā na bhavitu</span>nti pubbabhāgato paṭṭhāya ābhogaṃ katvā bhaṇitattā na sakkā na bhavituṃ. <span class="bld">Āpattiyā na kāretabbo</span>ti pubbabhāgakkhaṇe ‘‘musā bhaṇissāmī’’ti ābhogaṃ vinā sahasā bhaṇantassa vacanakkhaṇe ‘‘musā eta’’nti upaṭṭhitepi nivattetumasakkuṇeyyatāya avisayabhāvato āpattiyā na kāretabbo. <span class="bld">Davā</span>ti sahasā. <span class="bld">Ravā</span>ti aññaṃ vattukāmassa khalitvā aññabhaṇanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ jānātīti taṃñāṇaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">taṃñāṇatā,</span> ñāṇassa atthasaṃvedananti attho. <span class="bld">Ñāṇasamodhāna</span>nti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. <span class="bld">Na hi sakkā…pe… jānitu</span>nti ārammaṇakaraṇassa abhāvato vuttaṃ. Asammohāvabodho ca īdisassa <a name="V2.0257"></a> ñāṇassa natthi, ‘‘bhaṇissāmī’’ti pavattacittaṃ ‘‘bhaṇāmī’’ti pavattacittassa paccayo hutvā nirujjhati, tañca ‘‘bhaṇita’’nti pavattacittassa paccayo hutvāti āha – <span class="bld">‘‘purimaṃ purimaṃ pana…pe… nirujjhatī’’</span>ti. Tasmiṃ pubbabhāge sati ‘‘sesadvayaṃ na hessatī’’ti etaṃ natthi, avassaṃ hotiyevāti vuttaṃ hoti, bhaṇissāmīti pubbabhāge sati ‘‘bhaṇāmi bhaṇita’’nti etaṃ dvayaṃ na na hoti, hotiyevāti adhippāyo. <span class="bld">Ekaṃ viya pakāsatī</span>ti anekakkhaṇe uppannampi cittaṃ ekakkhaṇe uppannasadisaṃ hutvā pakāsati. <span class="bld">Samāpajjintiādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samāpajjāmi, samāpannoti <a name="M2.0290"></a> imāni dve saṅgaṇhāti. Tattha samāpajjiṃ, samāpannoti imesaṃ asatipi kālanānatte vacanavisesaṃ sandhāya visuṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Sakabhāvapariccajanavasenā</span>ti attano santakabhāvassa pariccajanavasena. Magguppattito pubbe viya ‘‘sarāgo sadoso’’ti vattabbatābhāvato cattampi keci gaṇhanti, nayidamevanti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘vanto’’</span>ti vuttaṃ. Na hi yaṃ yena vantaṃ, so puna taṃ ādiyati. Tenāha <span class="bld">‘‘anādiyanabhāvadassanavasenā’’</span>ti. Vantampi kiñci santatilaggaṃ siyā, nayidamevanti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘mutto’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘santatito vimocanavasenā’’</span>ti. Muttampi kiñci muttabandhanaṃ viya phalaṃ kuhiñci tiṭṭhati, na evamidanti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘pahīno’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kvaci anavaṭṭhānadassanavasenā’’</span>ti. Yathā kiñci dunnissaṭṭhaṃ puna ādāya sammadeva nissaṭṭhaṃ paṭinissaṭṭhanti vuccati, evaṃ vipassanāya nissaṭṭhaṃ ādinnasadisaṃ maggena pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ nāma hotīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘paṭinissaṭṭho’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Ukkheṭito</span>ti uttāsito, uttāsetvā palāpitoti vuttaṃ hoti. Yo ca uttāsetvā palāpito, na puna so taṃ ṭhānaṃ āgacchatīti āha <span class="bld">‘‘puna anallīyanabhāvadassanavasenā’’</span>ti, puna āgantvā santāne anuppattibhāvadassanavasenāti attho. Khiṭa-saddaṃ saddasatthavidū uttāsatthe paṭhantīti āha – <span class="bld">‘‘svāyamattho saddasatthato pariyesitabbo’’</span>ti. Aṇuyeva <span class="bld">aṇusahagataṃ,</span> atikhuddakanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Suddhikavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vattukāmavārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Kevalañhiya</span>nti kevalañhi ayaṃ. ‘‘Vāro’’ti ajjhāharitabbaṃ. <span class="bld">Taṅkhaṇaññeva jānātī</span>ti ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’ntiādimhi vutte tadatthassa pakatiyā vijānanalakkhaṇaṃ sandhāya <a name="V2.0258"></a> vuttaṃ. Evaṃ pana vacībhedaṃ akatvā pakkamanādīsu aññataro bhikkhu ‘‘maṃ arahāti jānātū’’ti tamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamatīti āgatavatthumhi viya tasmiṃ khaṇe aviditepi nikkhantamatte pārājikaṃ. <span class="bld">Jānanalakkhaṇa</span>nti ‘‘taṅkhaṇe jānanaṃ nāma īdisa’’nti vuttalakkhaṇaṃ<a name="M2.0291"></a>. <span class="bld">Viññattipathe</span>ti kāyavacīviññattīnaṃ gahaṇayogge padese, pakaticakkhunā pakatisotena ca daṭṭhuṃ sotuñca arahaṭṭhāneti vuttaṃ hoti. Tena viññattipathaṃ atikkamitvā ṭhito ce koci dibbena cakkhunā dibbāya ca sotadhātuyā disvā sutvā ca jānāti, na pārājikanti dīpeti. Assutapubbassa ‘‘kimidaṃ vutta’’nti saṃsayuppattisabbhāvato <span class="bld">‘‘sutaṃ hotī’’</span>ti vuttaṃ. Paṭhamaṃ vacanamattaṃ assutapubbenapi ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’nti vutte ‘‘kimida’’nti sandehaṃ anuppādetvā ‘‘jhānaṃ nāma kiresa samāpajjī’’ti ettakamattepi ñāte pārājikaṃ hotiyeva.</p>
- <p class="subhead">Anāpattibhedakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Anullapanādhippāyassā</span>ti atikkamitvā avattukāmassa, ‘‘uttarimanussadhammo aya’’nti asallakkhentassāti adhippāyo. Sarūpato pana ‘‘anāpatti bhikkhu anullapanādhippāyassā’’ti vinītavatthūsu tattha tattha āgatavatthuvasena veditabbo. ‘‘Uttarimanussadhammo aya’’nti asallakkhetvā vadantopi vohārato aññaṃ byākaronto nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññaṃ byākarontassā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāyantopī</span>ti ‘‘imassa mayi natthibhāvaṃ aññepi jānantā atthi nu kho’’ti bhāyantopi.</p>
- <p class="subhead">Vinītavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Sekkhabhūmiya</span>nti iminā jhānabhūmimpi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ vivekāna</span>nti kāyacittaupadhivivekānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Piṇḍāya caraṇassa bhojanapariyosānattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāva bhojanapariyosāna’’</span>nti. Bhutvā āgacchantassapi <a name="V2.0259"></a> puna vuttanayeneva sambhāvanicchāya cīvarasaṇṭhapanādīni karontassa dukkaṭameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Ārādhanīyo, āvuso, dhammo āraddhavīriyenā</span>ti vatthudvayaṃ ekasadisampi dvīhi bhikkhūhi visuṃ visuṃ ārocitattā bhagavatā vinicchinitaṃ sabbampi vinītavatthūsu āropetabbanti pāḷiyaṃ āropitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Pasādabhañña</span>nti <a name="M2.0292"></a> kevalaṃ pasādamattena bhaṇanaṃ, na pana ‘‘sabhāvato ete arahantoyevā’’ti cintetvā. Tenevettha anāpatti vuttā. Yadi pana ‘‘ete sabhāvato arahantoyevā’’ti maññamāno ‘‘āyantu bhonto arahanto’’tiādīni vadati, na sampaṭicchitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Padasā gamanaṃ sandhāya katikāya katattā <span class="bld">‘‘yānena vā’’</span>tiādimāha. Tattha vijjāmayiddhiṃ sandhāya ‘‘iddhiyā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Aññamaññaṃ rakkhantī</span>ti ‘‘yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissati, taṃ mayaṃ ‘arahā’ti jānissāmā’’ti evaṃ katikāya katattā apubbācarimaṃ asuddhacittena gacchantāpi saha nikkhantabhāvato aññamaññaṃ rakkhanti. Keci pana ‘‘hatthapāsaṃ avijahitvā aññamaññassa hatthaṃ gaṇhanto viya gacchantopi ‘uṭṭhetha gacchāma, etha gacchāmā’ti evaṃ saṃvidahitvā gamane pubbāparaṃ gacchantopi nāpajjatī’’ti vadanti. <span class="bld">Etaṃ pana adhammikaṃ katikavatta</span>nti ‘‘idha arahantoyeva vasantūti yadi bhikkhū katikaṃ karonti, etaṃ adhammikaṃ katikavatta’’nti <span class="bld">cūḷagaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Heṭṭhā vuttaṃ pana sabbampi katikavattaṃ sandhāya etaṃ vuttanti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Nānāverajjakā</span>ti nānājanapadavāsino. <span class="bld">Saṅghalābho</span>ti yathāvuḍḍhaṃ attano pāpuṇanakoṭṭhāso. Ayañca paṭikkhepo imināva nīhārena bahisīmaṭṭhānaṃ avisesena saṅghalābhassa sāmibhāvāpādanaṃ sandhāya kato. Visesato pana bahisīmaṭṭhānampi paricchinditvā ekekakoṭṭhāsato ‘‘ettakaṃ dātuṃ, īdisaṃ vā dātuṃ, ettakānaṃ vā dātuṃ, īdisassa vā dātuṃ ruccati saṅghassā’’ti apalokanakammaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Āyasmā ca lakkhaṇo</span>tiādīsu ko panāyasmā lakkhaṇo, kasmā cassa lakkhaṇoti nāmaṃ ahosi, ko cāyasmā mahāmoggallāno, kasmā ca sitaṃ pātvākāsīti taṃ sabbaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘yvāya’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇasampannenā</span>ti purisalakkhaṇasampannena. <span class="bld">Brahmasamenā</span>ti <a name="V2.0260"></a> brahmattabhāvasamena. Īsakaṃ hasitaṃ sitanti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘mandahasita’’</span>nti. <span class="bld">Aṭṭhikasaṅkhalika</span>nti nayidaṃ aviññāṇakaṃ aṭṭhisaṅkhalikamattaṃ, atha kho eko petoti āha <span class="bld">‘‘petaloke nibbattaṃ satta’’</span>nti. <span class="bld">Ete attabhāvā</span>ti petattabhāvā. <span class="bld">Na āpāthaṃ āgacchantī</span>ti devattabhāvā viya pakatiyā āpāthaṃ na āgacchanti. Tesaṃ pana <a name="M2.0293"></a> ruciyā āpāthaṃ āgaccheyyuṃ. Manussānaṃ dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā karuṇāti āha <span class="bld">‘‘kāruññe kattabbe’’</span>ti. Attano ca sampattiṃ buddhañāṇassa ca sampattinti paccekaṃ sampatti-saddo yojetabbo. Tadubhayaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘attano ca sampattiṃ anussaritvā sitaṃ pātvākāsī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya vadati, <span class="bld">dhammadhātū</span>ti vā dhammānaṃ sabhāvo. <span class="bld">Upapattī</span>ti jāti. Upapattisīsena hi tathārūpaṃ attabhāvaṃ vadati. Dussaddhāpayā honti, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. <span class="bld">Dussaddhāpayā</span>ti idañca na lakkhaṇattheraṃ sandhāya vuttaṃ, ye pana suṇanti ‘‘evaṃ kira vutta’’nti, te sandhāya. Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa, kimassa dibbacakkhu natthīti? No natthi, mahāmoggallāno pana āvajjento addasa, itaro anāvajjanena na addasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vituḍentī</span>ti vinivijjhitvā ḍenti, asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca gacchantīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘vinivijjhitvā gacchantī’’</span>ti. ‘‘Vitudantī’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Phāsuḷantarikāhī</span>ti bhummatthe nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Lohatuṇḍakehī</span>ti lohasalākāsadisehi, kāḷalohamayeheva vā tuṇḍakehi. <span class="bld">Pasādussadā</span>ti iminā aṭṭhisaṅghātamattaṃ hutvā paññāyamānānampi kāyappasādassa balavabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Pakkagaṇḍasadisā</span>ti iminā pana ativiya mudusabhāvataṃ dasseti. <span class="bld">Acchariyaṃ vatā</span>ti garahanacchariyaṃ nāmetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhubhūtā</span>ti sampattadibbacakkhukā, lokassa cakkhubhūtāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Yatrā</span>ti hetuatthe nipātoti āha <span class="bld">‘‘yatrāti kāraṇavacana’’</span>nti. Appamāṇe sattanikāye, te ca kho vibhāgena kāmabhavādibhede bhave, nirayādibhedā gatiyo, nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyo, tathārūpe sattāvāse ca sabbaññutaññāṇañca me upanetuṃ paccakkhaṃ karontena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Goghātako</span>ti gunnaṃ abhiṇhaṃ hananako. Tenāha <span class="bld">‘‘vadhitvā vadhitvā’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti gunnaṃ hananakammassa. <span class="bld">Aparāpariyakammassā</span>ti aparāpariyavedanīyakammassa. Balavatā goghātakakammena vipāke <a name="V2.0261"></a> dīyamāne <a name="M2.0294"></a> aladdhokāsaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, tasmiṃ vipakkavipāke idāni laddhokāsaṃ <span class="bld">‘‘avasesakamma’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Kammasabhāgatāyā</span>ti kammassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. <span class="bld">Ārammaṇasabhāgatāyā</span>ti ārammaṇassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. Yādise hi ārammaṇe pubbe taṃ kammaṃ tassa ca vipāko pavatto, tādiseyeva ārammaṇe idaṃ kammaṃ imassa vipāko ca pavattoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’</span>ti. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā so eva tittiro, tāniyeva osadhānīti. Yasmā kammasarikkhakavisaye <span class="bld">‘‘kammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’</span>ti dvayameva vuttaṃ, yasmā ca gatinimittaṃ viya kammaṃ kammanimittañca kammato bhinnaṃ visuṃ hutvā na tiṭṭhati, tasmā sarikkhakavipākadānassa kāraṇabhāvato yattha kammasarikkhakena vipākena bhavitabbaṃ, tattha kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gahetvā paṭisandhi hotīti vadanti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tassa kira…pe… nimittaṃ ahosī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">nimittaṃ ahosī</span>ti pubbe katūpacitassa petūpapattinibbattanavasena katokāsassa tassa kammassa nimittabhūtaṃ idāni tathā upaṭṭhahantaṃ tassa vipākassa nimittaṃ ārammaṇaṃ ahosi. <span class="bld">So</span>ti goghātako. <span class="bld">Aṭṭhikasaṅkhalikapeto jāto</span> kammasarikkhakavipākavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Pesiyo katvā</span>ti gāviṃ vadhitvā vadhitvā gomaṃsaṃ phāletvā pesiyo katvā. <span class="bld">Sukkhāpetvā</span>ti kālantaraṃ ṭhapanatthaṃ sukkhāpetvā. Sukkhāpitamaṃsapesīnañhi <span class="bld">vallūra</span>samaññāti. <span class="bld">Nippakkhacamme</span>ti vigatapakkhacamme. Urabbhe hantīti <span class="bld">orabbhiko</span>. <span class="bld">Eḷake</span>ti aje. <span class="bld">Nivāpapuṭṭhe</span>ti attanā dinnanivāpena posite asinā vadhitvā vadhitvā vikkiṇanto. <span class="bld">Ekaṃ miga</span>nti dīpakamigaṃ. <span class="bld">Kāraṇāhī</span>ti yātanāhi. <span class="bld">Ñatvā</span>ti kammaṭṭhānaṃ ñatvā. Pesuññupasaṃhāravasena ito sutaṃ amutra, amutra vā sutaṃ idha sūcetīti <span class="bld">sūcako</span>. Anayabyasanaṃ pāpesi manusseti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinicchayāmacco</span>ti raññā aḍḍakaraṇe ṭhapito vinicchayamahāmatto. So hi gāmajanakāyaṃ kūṭaṭṭhena vañcetīti <span class="bld">‘‘gāmakūṭo’’</span>ti vuccati. Keci ‘‘tādisoyeva gāmajeṭṭhako gāmakūṭo’’ti vadanti. Samena bhavitabbaṃ <a name="M2.0295"></a> dhammaṭṭhoti vattabbato. Rahassaṅge nisīdanavasena <span class="bld">visamā nisajjā</span> ahosi. <span class="bld">Phusanto</span>ti theyyāya phusanto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Anissaro</span>ti mātugāmo sasāmiko attano phasse anissaro. <span class="bld">Dhaṃsitvā</span>ti bhassitvā <a name="V2.0262"></a> apagantvā. Maṅganavasena ulatīti <span class="bld">maṅguli,</span> virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘virūpaṃ duddasikaṃ bībhaccha’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Uddhaṃ uddhaṃ agginā pakkasarīratāya <span class="bld">uppakkaṃ,</span> heṭṭhato paggharaṇavasena kilinnasarīratāya <span class="bld">okilinī,</span> ito cito ca aṅgārasamparikiṇṇatāya <span class="bld">okirinī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sā kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aṅgāracitake</span>ti aṅgārasañcaye. Sarīrato paggharanti asuciduggandhajegucchāni sedagatāni. <span class="bld">Tassa kira rañño</span>ti kāliṅgassa rañño. <span class="bld">Nāṭakinī</span>ti naccanakicce adhigatā itthī. <span class="bld">Seda</span>nti sedanaṃ, tāpananti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti</span> kammāyūhanakāle tathā nimittaggahaṇaparicayato. <span class="bld">Lāmakabhikkhū</span>ti hīnācāratāya lāmako, bhikkhuvesatāya bhikkhāhārena jīvanato ca bhikkhu. <span class="bld">Cittakeḷi</span>nti cittaruciyaṃ taṃ taṃ kīḷanto. <span class="bld">Ayamevā</span>ti bhikkhuvatthusmiṃ vuttanayo eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Nissevālapaṇakakaddamo</span>ti tilabījakādibhedena sevālena nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhaṃ chādetvā nibbattapaṇakena kaddamena ca virahito. <span class="bld">Sundarehi titthehī</span>ti sukhāvagāhaṇaṭṭhānatāya kaddamādidosavirahato ca sundarehi titthehi. <span class="bld">Tato</span> udakadahato taṃhetu, taṃ upanissāyāti attho. Nāgabhavanagatopi hi so rahado tato uparimanussaloke jalāsayena sambandho hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tato ayaṃ tapodā sandatī’’</span>ti. Atha vā <span class="bld">tato</span>ti nāgabhavane udakadahato ayaṃ tapodā sandati. Tañhi uparibhūmitalaṃ ārohati, uṇhabhāvena tapanato tapaṃ udakaṃ etissāti anvatthanāmavasena <span class="bld">tapodā</span>ti vuccati. <span class="bld">Petaloko</span>ti petānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ. Keci pana ‘‘petalokoti lohakumbhīnirayā idhādhippetā’’ti vadanti, nagarassa pana <a name="M2.0296"></a> parito pabbatapādavanantaresu bahū petāvāsāpi santeva. Svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena imāya ca vinītavatthupāḷiyā dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katahatthā</span>ti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepā. Īdisā pana tattha vasībhūtā katahatthā nāma honti, tasmā yo sippameva uggaṇhāti, so katahattho nāma na hoti, ime pana katahatthā, ciṇṇavasībhāvāti vuttaṃ hoti. Sippadassanavasena kataṃ rājakulāni upecca asanaṃ sarakkhepo etehīti <span class="bld">katupāsanā,</span> rājakulādīsu dassitasippāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pabhaggo</span>ti parājito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Dosadassana <a name="V2.0263"></a> pubbaka rūpa virāga bhāvanā saṅkhāta paṭipakkha bhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti, tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyāti idha āneñjasamādhīti catutthajjhānasamāpatti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘anejaṃ acalaṃ kāyavācāvipphandavirahitaṃ catutthajjhānasamādhi’’</span>nti. Aññattha pana samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjatīti āneñjoti arūpāvacarasamādhi vuccati. <span class="bld">Samādhiparipanthake dhamme</span>ti vitakkavicārādike sandhāya vadati. Vitakkādīsu ādīnavasallakkhaṇassa na suṭṭhukatabhāvaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na suṭṭhu parisodhetvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu cāyamāyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭhamavasseva abhinavappattaarahatto, idañca uttarimanussadhammapārājikaṃ vīsatimavassato upari paññattaṃ, kathaṃ imassa vatthuno imasmiṃ pārājike bhagavatā vinicchitabhāvo vuttoti? Nāyaṃ doso. Ayañhettha ācariyānaṃ kathāmaggo – apaññattepi sikkhāpade therassa vacanaṃ sutvā ‘‘attano appatirūpaṃ uttarimanussadhammaṃ esa vadatī’’ti maññamānā bhikkhū therassa dosaṃ āropentā ujjhāyiṃsu. Bhagavā ca therassa tathāvacane kāraṇaṃ dassetvā niddosabhāvaṃ karonto ‘‘anāpatti, bhikkhave, moggallānassā’’ti āha. Saṅgītikārakā pana uttarimanussadhammādhikārattā tampi vatthuṃ ānetvā idha āropesunti.</p>
- <p class="bodytext">Sāvakānaṃ uppaṭipāṭiyā anussaraṇaṃ natthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na uppaṭipāṭiyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Asaññasamāpatti</span>nti saññāvirāgabhāvanāya vāyokasiṇanibbattitaṃ <a name="M2.0297"></a> catutthajjhānasamāpattiṃ vadati. Pubbenivāsañāṇaṃ cutipaṭisandhiṃ gaṇhantampi anantarapaccayakkamavantānaṃ arūpadhammānaṃ vaseneva gaṇhātīti āha – <span class="bld">‘‘tatiye attabhāve cutimeva addasā’’</span>ti. <span class="bld">Nayato sallakkhesī</span>ti vaṭṭe saṃsaraṇakasattānaṃ khandhānaṃ abhāvakālo nāma natthi, asaññabhave pana acittakā hutvā pañca kappasatāni pavattanti, iminā nayena sallakkhesi. <span class="bld">Dukkaraṃ kata</span>nti khandhavikalassa pubbenivāsassa anussaraṇaṃ ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ na sakkā aññehi kātunti nayato sallakkhentenapi dukkaraṃ katanti adhippāyo. <span class="bld">Paṭividdhā</span>ti paṭividdhasadisā. Yathā nāma koci dhanusippe katahattho ekaṃ kesasaṅkhātaṃ vālaṃ satakkhattuṃ vidāletvā tato ekaṃ aṃsuṃ gahetvā vātiṅgaṇaphalassa majjhaṭṭhāne bandhitvā aparaṃ aṃsuṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ yathā tassa aṃsussa ūkāmattaṃ vā likkhāmattaṃ vā kaṇḍassa aggakoṭito adhikaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ bandhitvā usabhamatte ṭhāne ṭhito kaṇḍabaddhāya vālakoṭiyā vātiṅgaṇabaddhaṃ vālassa koṭiṃ paṭivijjheyya<a name="V2.0264"></a>, evameva imināpi kataṃ dukkaranti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Etadagga</span>nti eso aggo. <span class="bld">Yadida</span>nti yo ayaṃ. Liṅgavipallāsavasenetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ bhikkhuvibhaṅge. <span class="bld">Uddiṭṭhā</span>ti idha pātimokkhavasena anosāritattā cattāro pārājikāva uddiṭṭhā kathitāti attho gahetabbo. Yadi evaṃ heṭṭhā thullaccayadukkaṭānampi vuttattā pārājikāva uddiṭṭhāti kasmā vuttāti? Pārājikādhikārattā santesupi thullaccayadukkaṭesu idha pārājikāva vuttā. Yesaṃ…pe… asaṃvāsoti imamatthaṃ vā dīpetukāmo taṃsambandhena <span class="bld">‘‘uddiṭṭhā cattāro pārājikā’’</span>ti āha. <span class="bld">Tatthāyasmante</span>tiādikaṃ pana anuññātapātimokkhuddesakkamopi ayameva, nāññoti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārī</span>ti ubbhajāṇumaṇḍalikā vajjapaṭicchādikā ukkhittānuvattikā aṭṭhavatthukāti imāni cattāri bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇāni nāma. Etesu <span class="bld">ubbhajāṇumaṇḍalikā</span> nāma yā kāyasaṃsaggarāgena avassutā teneva rāgena avassutassa manussapurisassa akkhakānaṃ adho jāṇumaṇḍalānaṃ <a name="M2.0298"></a> kapparānañca upari yena kenaci sarīrāvayavena āmasanādiṃ sādiyati, tassā adhivacanaṃ. Yā pana bhikkhunī aññissā bhikkhuniyā pārājikasaṅkhātaṃ vajjaṃ jānaṃ paṭicchādeti, sā <span class="bld">vajjapaṭicchādikā</span> nāma. Samaggena pana saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuṃ yā bhikkhunī yaṃdiṭṭhiko so hoti, tassā diṭṭhiyā gahaṇavasena anuvattati, sā <span class="bld">ukkhittānuvattikā</span> nāma. Yā pana kāyasaṃsaggarāgena tintā tathāvidhasseva purisassa hatthaggahaṇaṃ vā saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ vā sādiyati, kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya purisassa hatthapāse santiṭṭhati vā, tattha ṭhatvā sallapati vā, saṅketaṃ vā gacchati, purisassa āgamanaṃ vā sādiyati, kenaci vā paṭicchannokāsaṃ pavisati, hatthapāse vā ṭhatvā kāyaṃ upasaṃharati, ayaṃ <span class="bld">aṭṭhavatthukā</span> nāmāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvipannā</span>ti pabbajjupasampadāya avatthubhāvato vatthuvipannā. Nesañhi ‘‘na, bhikkhave, paṇḍako pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā pabbajjā upasampadā ca paṭikkhittā. Tasmā te bhikkhubhāvāya abhabbattā pārājikāpannasadisatāya ‘‘pārājikā’’ti <a name="V2.0265"></a> vuttā. Tabbhāvabhāvitāya bhikkhubhāvo vasati etthāti vatthu, puggalānaṃ bhikkhubhāvārahatā. Sā pana pabbajjakkhandhakāgatasabbadosavirahitasampattiyuttatā. Taṃ vipannaṃ paṇḍakabhāvādiyogena yesaṃ te <span class="bld">vatthuvipannā</span>. <span class="bld">Ahetukapaṭisandhikā</span>ti iminā tesaṃ vipākāvaraṇena samannāgatabhāvaṃ dassento maggāvaraṇe kāraṇamāha. Pārājikāpannasadisattā <span class="bld">pārājikā</span>. Theyyasaṃvāsakādikammaṃ mātughātādikaṃ viya ānantariyaṃ na hotīti āha <span class="bld">‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ saggo avārito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Dīghatāya lambamānaṃ aṅgajātametassāti <span class="bld">lambī</span>. So ettāvatā na pārājiko, atha kho yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ mukhe vā vaccamagge vā paveseti, tadā pārājiko hoti. Mudu piṭṭhi etassāti <span class="bld">mudupiṭṭhiko,</span> kataparikammāya mudukāya piṭṭhiyā samannāgato. Sopi yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ attano mukhavaccamaggesu aññataraṃ paveseti, tadā pārājiko hoti. <span class="bld">Parassa aṅgajātaṃ attano mukhena gaṇhātī</span>ti yo anabhiratiyā pīḷito parassa suttassa vā pamattassa vā aṅgajātaṃ attano mukhena <a name="M2.0299"></a> gaṇhāti. <span class="bld">Parassa aṅgajāte abhinisīdatī</span>ti yo anabhiratiyā pīḷito parassa aṅgajātaṃ kammaniyaṃ disvā attano vaccamaggena tassūpari nisīdati, taṃ attano vaccamaggaṃ pavesetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha – mātughātakapitughātakaarahantaghātakā tatiyapārājikaṃ āpannā, bhikkhunīdūsako lambīādayo cattāro paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti kathaṃ catuvīsatīti? Vuccate – mātughātakādayo hi cattāro idha anupasampannā eva adhippetā, lambīādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā pana etena pariyāyena methunaṃ dhammaṃ appaṭisevino honti, tasmā visuṃ vuttāti. <span class="bld">Etena pariyāyenā</span>ti ubhinnaṃ rāgapariyuṭṭhānasaṅkhātena pariyāyena. Dutiyavikappe <span class="bld">kaccitthā</span>ti ettha kacci atthāti padacchedo veditabbo.</p>
- <p class="centered">Nigamanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0300"></a><a name="V2.0266"></a> pārājikasaṃvaṇṇanāsamanantarā yā terasakādisaṃvaṇṇanā samāraddhā, tassāpi –</p>
- <p class="gatha1">Anākulā asandehā, paripuṇṇavinicchayā;</p>
- <p class="gathalast">Atthabyañjanasampannā, hoti <span class="bld">sāratthadīpanī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Terasakassā</span>ti terasa sikkhāpadāni parimāṇāni assa kaṇḍassāti terasakaṃ, tassa terasakassa kaṇḍassāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Anabhirato</span>ti aññattha gihibhāvaṃ patthayamāno vuccati, idha pana kāmarāgavasena ukkaṇṭhitatāya vikkhittacittatāya samannāgato adhippetoti āha <span class="bld">vikkhittacitto</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para236-237"></a><span class="paranum">236-237</span>. <span class="bld">Sañcetanikā</span>ti ettha <span class="bld">saṃ</span>-saddo vijjamānatthatāya sātthakoti dassento āha <span class="bld">saṃvijjati cetanā assā</span>ti. Tattha <span class="bld">cetanā</span>ti vītikkamavasappavattā pubbabhāgacetanā. <span class="bld">Assā</span>ti sukkavissaṭṭhiyā. Imasmiṃ vikappe <span class="bld">ika</span>-saddassa visuṃ attho natthīti āha <span class="bld">sañcetanāva sañcetanikā</span>ti. Idāni <span class="bld">saṃ</span>-saddassa atthaṃ anapekkhitvā <span class="bld">ika</span>-saddova assatthiatthaṃ pakāsetīti dassento <span class="bld">sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikā</span>ti dutiyavikappamāha. Saṃvijjati cetanā assāti padabhājane vattabbe byañjane ādaraṃ akatvā <span class="bld">jānanto</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Upakkamāmīti jānanto</span>ti mocanatthaṃ upakkamāmīti jānanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsayabhedato</span>ti pittādiāsayabhedato. Buddhapaccekabuddhānampi hi raññopi cakkavattissa pittasemhapubbalohitāsayesu <a name="V2.0267"></a> catūsu aññataro āsayo hotiyeva, mandapaññānaṃ pana cattāropi āsayā honti. <span class="bld">Dhātunānattato</span>ti pathavīdhātuādīnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ, cakkhādīnaṃ vā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ, rasasoṇitādīnaṃ vā dhātūnaṃ nānattato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthisīsa</span>nti <a name="M2.0301"></a> vatthipuṭassa abbhantare matthakapassaṃ. <span class="bld">‘‘Rāga…pe… asakkonto’’</span>ti rāgapariyuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Rājā pana ‘‘sambhavassa sakalakāyo ṭhāna’’nti sutapubbattā vīmaṃsanatthaṃ evamakāsīti vadanti. <span class="bld">Dakasota</span>nti muttamaggaṃ, aṅgajātappadesanti vuttaṃ hoti. Dakasotorohaṇato paṭṭhāya pana upādinnato vinimuttatāya sambhave utusamuṭṭhānameva rūpaṃ avasissati, sesaṃ tisamuṭṭhānaṃ natthīti veditabbaṃ. Āpodhātuyā santānavasena pavattamānāya avatthāviseso sambhavo, so catusamuṭṭhāniko aṭṭhakathāyaṃ catusamuṭṭhānikesu sambhavassa vuttattā. So pana soḷasavassakāle uppajjati, tassa rāgavasena ṭhānācāvanaṃ hotīti vadanti, tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī’’ti, taṃ sambhavassa ṭhānācāvanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ, na pana sambhavo cittasamuṭṭhānoyevāti dīpetuṃ, teneva tattha vissaṭṭhiggahaṇaṃ kataṃ. ‘‘Khīṇāsavānaṃ pana brahmānañca sambhavo natthī’’ti <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ, tasmā yaṃ vuttaṃ <span class="bld">kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> (kathā. aṭṭha. 307) ‘‘tāsaṃ devatānaṃ sukkavissaṭṭhi nāma natthī’’ti, tampi ṭhānācāvanaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ, na pana devatānaṃ sabbaso sambhavassa abhāvaṃ sandhāya. Channampi pana kāmāvacaradevatānaṃ kāmā pākatikāyeva. Manussā viya hi te dvayaṃdvayasamāpattivaseneva methunaṃ paṭisevanti, kevalaṃ pana nissandābhāvo tesaṃ vattabbo. Taṅkhaṇikapariḷāhavūpasamāvahaṃ samphassasukhameva hi tesaṃ kāmakiccaṃ. Keci pana ‘‘cātumahārājikatāvatiṃsānaṃyeva dvayaṃdvayasamāpattiyā kāmakiccaṃ ijjhati, yāmānaṃ aññamaññaṃ āliṅganamattena, tusitānaṃ hatthāmasanamattena, nimmānaratīnaṃ hasitamattena, paranimmitavasavattīnaṃ olokitamattena kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ tādisassa kāmesu virajjanassa tesu abhāvato kāmānañca uttaruttari paṇītatarapaṇītatamabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevā</span>ti ‘‘mocanassādena nimitte upakkamato’’tiādiṃ atidisati. ‘‘Vissaṭṭhīti ṭhānato cāvanā vuccatī’’ti vuttattā <span class="bld">dakasotaṃ otiṇṇamatte</span>ti kasmā vuttanti āha <span class="bld">dakasotorohaṇañcetthā</span>tiādi. <span class="bld">Etthā</span>ti tīsupi vādesu. <span class="bld">Adhivāsetvā</span>ti nimitte upakkamitvā <a name="M2.0302"></a> puna vippaṭisāre uppanne adhivāsetvā. <span class="bld">Antarā nivāretu</span>nti ṭhānato cutaṃ dakasotaṃ otarituṃ adatvā antarā nivāretuṃ. Tenāha – <span class="bld">ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratī</span>ti<a name="V2.0268"></a>. <span class="bld">Ṭhānācāvanamattenevā</span>ti dakasotaṃ anotiṇṇepīti adhippāyo. Ettha ca ‘‘sakalo kāyo ṭhāna’’nti vāde ṭhānācāvanaṃ vadantena sakalasarīrato cutassapi dakasotorohaṇato pubbe appamattakassa antarāḷassa sambhavato vuttaṃ. Sakalasarīre vā tasmiṃ tasmiṃ padese ṭhitassa ṭhānā cutaṃ sandhāya ‘‘ṭhānācāvanamattenevā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nimitte upakkamantassevā</span>ti mocanassādena upakkamantassa. Hatthaparikammādīsu satipi mocanassāde nimitte upakkamābhāvato natthi āpattīti āha <span class="bld">‘‘hattaparikamma…pe… anāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo</span>ti ‘‘dakasotorohaṇañcetthā’’tiādinā vutto tiṇṇampi ācariyānaṃ sādhāraṇo vinicchayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khobhakaraṇapaccayo</span> nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. <span class="bld">Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā</span>ti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. <span class="bld">Atthāya vā anatthāya vā</span>ti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. <span class="bld">Upasaṃharantī</span>ti attano devānubhāvena upanenti. <span class="bld">Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta</span>nti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca</span> <a name="M2.0303"></a> <span class="bld">mahāsupine</span>ti (a. ni. aṭṭha. 3.5.196) mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupine. Te pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisatto viya pañca mahāsupine’’ti. Amhākañca pana bodhisatto kadā te supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Kālavasena hi divā diṭṭho <a name="V2.0269"></a> supino na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme ca. Pacchimayāme balavapaccūse pana asitapītasāyite sammāpariṇāmagate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāne diṭṭhasupino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ, tasmā bodhisattopi supinaṃ passanto rattivibhāyanakāle passi.</p>
- <p class="bodytext">Ke pana te pañca mahāsupināti? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato pañca mahāsupinā pāturahesuṃ (a. ni. 5.196) – ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bimbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmahattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇahattho ohito ahosi, dakkhiṇasamudde ubho pādā ohitā ahesuṃ, ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi.</p>
- <p class="bodytext">Puna caparaṃ dabbatiṇasaṅkhātā tiriyā nāma tiṇajāti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā tassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi, ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi.</p>
- <p class="bodytext">Puna caparaṃ setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ, ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi.</p>
- <p class="bodytext">Puna caparaṃ cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu, ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi.</p>
- <p class="bodytext">Puna <a name="M2.0304"></a> caparaṃ bodhisatto mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati alippamāno mīḷhena, ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi. Ime pañca mahāsupinā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭhamo anuttarāya sammāsambodhiyā pubbanimittaṃ, dutiyo ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa devamanussesu suppakāsitabhāvassa pubbanimittaṃ, tatiyo bahūnaṃ odātavasanānaṃ gihīnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, catuttho khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā anuttaravimuttisacchikiriyāya pubbanimittaṃ, pañcamo catunnaṃ paccayānaṃ lābhitāya tesu ca anupalittabhāvassa pubbanimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica <a name="V2.0270"></a> yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantaṃ pabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde samuddassa uparūparibhāgena gantvā cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Iti taṃtaṃvisesādhigamanimittabhūte pañca mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisatto viya pañca mahāsupine’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kosalarājā viya soḷasa supine</span>ti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,</p>
- <p class="gatha2">Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;</p>
- <p class="gatha3">Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Lābūni sīdanti silā plavanti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,</p>
- <p class="gatha2">Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;</p>
- <p class="gathalast">Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –</p>
- <p class="unindented">Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ekadivasaṃ <a name="M2.0305"></a> kira kosalarājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa supine passi (jā. aṭṭha. 1.1.mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Khuddakā <a name="V2.0271"></a> rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa, te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa, tassa ubhosu passesu yavasīsaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Mahājano satasahassagghanakaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi, taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati, tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa, cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ āharitvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritapūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati, tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Ekaṃ <a name="M2.0306"></a> pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa, samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti, tassā majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Ekissāyeva ca kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa, ‘‘apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Satasahassagghanakaṃ <a name="V2.0272"></a> candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Dasahi asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Pubbe dīpino eḷake khādanti, te pana eḷake dīpino anubandhitvā murāmurāti khādante addasa, athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihīnakāle <a name="M2.0307"></a> devo na sammā vassissati, meghapādā chijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena anto pavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Manussānaṃ <a name="V2.0273"></a> jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti, mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Adhammikarājūnaṃ kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti. Tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti, te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ, te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitā amaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti, evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya, dhuravāhānañca <a name="M2.0308"></a> mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasīsaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīne vaḍḍhessanti, evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnā purisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā <a name="V2.0274"></a> kicchena kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni sajjetvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhakanipannakachātakasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā kahāpaṇā bhavissanti, te evaṃ duggatā sabbe janapade attano kammaṃ kārayissanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā <a name="M2.0309"></a> rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pupphaphalādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti, attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchatucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti, lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayaṃ nāma na bhavissati, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchugaṇṭhikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti, manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti, majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti, tato tesaṃ ārakkhadevatā balipaṭiggāhikadevatā rukkhadevatā ākāsaṭṭhakadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti, adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti, tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti, vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā <a name="V2.0275"></a> ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākassarepi ekappahāreneva na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati, ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanto milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati, evaṃ ekassa rañño rajje vuttā <a name="M2.0310"></a> sassā tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Gacchante gacchante kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti, te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti, paccayehi mucchitvā niratthakapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti, kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarāni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti, te issarā bhavissanti, itare daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati, saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbathāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti, te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti, rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti, bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ <a name="M2.0311"></a><a name="V2.0276"></a> kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇataruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti, gehe dāsakammakarādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati, ‘‘asukahiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭakaṃ viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti, evaṃ madhukapupphappamāṇamaṇḍūkapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Dubbalarājakāle rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti, te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanhāpakakappakādīnaṃ dassanti, jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariyaṭṭhāne jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Adhammikarājakāleyeva ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā appaññātā duggatā. Te rājavallabhā rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthuādīni ‘‘amhākaṃ santakāni etānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi pahārāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti, te tesaṃ bhayena attano santakāni khettavatthūni ‘‘tumhākaṃyeva <a name="M2.0312"></a> tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti, pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti, evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati<a name="V2.0277"></a>. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa atthassa pubbanimittabhūte soḷasa supine passi. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati, kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuddhā hi devatā</span>ti nāgamahāvihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira nāgamahāvihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divase gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. <span class="bld">Ekantasaccameva hotī</span>ti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti, dvīhi tīhi vā kāraṇehi kadāci supinaṃ passantīti āha <span class="bld">‘‘saṃsaggabhedato’’</span>ti. ‘‘Asekkhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāso eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. <span class="bld">Rūpanimittādiārammaṇa</span>nti kammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. <span class="bld">Īdisānī</span>ti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. <span class="bld">Sabbohārikacittenā</span>ti pakaticittena. <span class="bld">Dvīhi antehi mutto</span>ti <a name="M2.0313"></a> kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. <span class="bld">Āvajjanatadārammaṇakkhaṇe</span>ti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattaṃ cittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena vā atītavasena vā sabhāvadhammāpi supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite <a name="V2.0278"></a> rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitaṃ hadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittuppatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā <span class="bld">dubbalavatthukattā</span>ti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Supinantacetanā</span>ti manodvārikajavanavasena pavattā supinante cetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti<a name="M2.0314"></a>, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho sāragandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhe pakkhittaṃ, sappi phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atithaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti, evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti assa āpattinikāyassa. Nanu ca ayuttoyaṃ niddeso ‘‘saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assā’’ti. Na hi āpattinikāyassa ādimhi ceva sese ca saṅgho icchito, kiñcarahi vuṭṭhānassāti imaṃ codanaṃ manasi sannidhāya yathā na virujjhati, tathā adhippāyaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’</span>tiādimāha. Āpattito vuṭṭhānassa ādimhi ceva sese <a name="V2.0279"></a> ca icchito saṅgho āpattiyāva icchito nāma hotīti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Āpattivuṭṭhāna</span>nti āpattito vuṭṭhānaṃ, anāpattikabhāvūpagamananti attho. <span class="bld">Vacanakāraṇa</span>nti ‘‘saṅghādiseso’’ti evaṃ vacane kāraṇaṃ. Samudāye niruḷho nikāya-saddo tadekadese pavattamānopi tāya eva ruḷhiyā pavattatīti āha <span class="bld">ruḷīsaddenā</span>ti. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ taṃnimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavattaniruḷho ruḷhī nāma. Yathā mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchatīti goti, evaṃ nikāya-saddassapi ruḷhibhāvo veditabbo. Ekasmimpi visiṭṭhe satipi sāmaññā viya samudāye pavattavohāro avayavepi pavattatīti āha <span class="bld">avayave samūhavohārena vā</span>ti. <span class="bld">Navamassa adhippāyassā</span>ti vīmaṃsādhippāyassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para238-239"></a><span class="paranum">238-239</span>. Lomā etesaṃ santīti <span class="bld">lomasā,</span> bahulomāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Arogo bhavissāmī</span>ti rāgapariḷāhavūpasamato nirogo bhavissāmi. <span class="bld">Mocanenā</span>ti mocanatthāya upakkamakaraṇena. Upakkamakaraṇañhettha mocananti adhippetaṃ moceti etenāti katvā. <span class="bld">Bījaṃ bhavissatī</span>ti coḷaggahaṇādikammaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Dve</span> <a name="M2.0315"></a> <span class="bld">āpattisahassānī</span>ti khaṇḍacakkādibhedaṃ anāmasitvā vuttaṃ, icchantena pana khaṇḍacakkādibhedenapi āpattigaṇanā kātabbā. <span class="bld">Missakacakka</span>nti ubhatovaḍḍhanakaṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca nīlañca pītakañcātiādinā ekakkhaṇe anekavaṇṇānaṃ mocanādhippāyavacanaṃ yathādhippāyena mocanaṃ bhavatu vā mā vā, imināpi adhippāyena upakkamitvā mocentassa āpatti hotīti dassanatthaṃ. Na hi ekasmiṃ khaṇe nīlādīnaṃ sabbesampi mutti sambhavati. <span class="bld">Aññaṃ vadatī</span>ti attano dosaṃ ujuṃ vattuṃ asakkonto puna puṭṭho aññaṃ bhaṇati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mocanassādo</span>ti mocanassa pubbabhāge pavattaassādo. Teneva ‘‘mocetuṃ assādo mocanassādo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Gehassitapema</span>nti ettha <span class="bld">geha</span>-saddena gehe ṭhitā mātubhaginīādayo ajjhattikañātakā gahitā. Tesu mātupemādivasena uppanno sineho gehassitapemaṃ, aññattha pana gehassitapemanti pañcakāmaguṇikarāgo vuccati. <span class="bld">Sampayuttaassādasīsenā</span>ti rāgasampayuttasukhavedanāmukhena. <span class="bld">Ekena padenā</span>ti gehassitapema-padena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevā</span>ti mocanassādacetanāya eva. Pubbabhāge mocanassādavasena katappayogaṃ avijahitvāva sayitattā <span class="bld">‘‘sace pana…pe… saṅghādiseso’’</span>ti vuttaṃ. Puna suddhacitte uppanne tassa <a name="V2.0280"></a> payogassa paṭippassaddhattā <span class="bld">‘‘suddhacitto…pe… anāpattī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Jagganatthāyā</span>ti dhovanatthāya. <span class="bld">Anokāsa</span>nti aṅgajātappadesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para263-264"></a><span class="paranum">263-264</span>. <span class="bld">Gehassitakāmavitakka</span>nti pañcakāmaguṇasannissitaṃ kāmavitakkaṃ. <span class="bld">Vatthiṃ daḷhaṃ gahetvā</span>ti aṅgajātassa agge passāvaniggamanaṭṭhāne cammaṃ daḷhaṃ gahetvā. Nimitte upakkamābhāvato ‘‘mocanassādādhippāyassapi mutte anāpattī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. ‘‘Ehi me tvaṃ, āvuso, sāmaṇerāti āṇattiyā aññena katopi payogo attanāva kato nāma hotīti katvā āpatti vuttā. Yadi pana anāṇatto sayameva karoti, aṅgapāripūriyā abhāvato anāpattī’’ti vadanti. <span class="bld">Suttasāmaṇeravatthusmiṃ</span> asucimhi muttepi aṅgajātassa gahaṇapaccayā dukkaṭaṃ vuttaṃ, na pana muttapaccayā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Kāyatthambhanavatthusmiṃ</span> <a name="M2.0316"></a> calanavasena yathā aṅgajātepi upakkamo sambhavati, tathāpi vijambhitattā āpatti vuttā. ‘‘Pacchato vā’’ti vacanato ubhosu passesu kaṭiyaṃ ūruppadesopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ, tasmā ubhosupi passesu ṭhatvā imasmiṃ okāse nimittanti upanijjhāyantassapi āpattiyeva. ‘‘Aṅgajāta’’nti vacanato <span class="bld">nimitta</span>nti passāvamaggova vutto. <span class="bld">Ummīlananimīlanavasena pana na kāretabbo</span>ti ummīlananimīlanappayogavasaena āpattibhedo na kāretabboti attho. Anekakkhattumpi ummīletvā nimīletvā upanijjhāyantassa ekameva dukkaṭanti vuttaṃ hoti. Akkhīni avipphandetvā abhimukhaṃ sampattassa mātugāmassa nimittolokanepi āpattiyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dārudhītalikalepacittānaṃ aṅgajātupanijjhānepi dukkaṭa’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Pupphāvalī</span>ti kīḷāvisesassādhivacanaṃ. Taṃ kīḷantā nadīādīsu chinnataṭaṃ udakena cikkhallaṃ katvā tattha ubho pāde pasāretvā nisinnā papatanti. ‘‘Pupphāvaliya’’ntipi pāṭho. <span class="bld">Pavesentassā</span>ti dvikammakattā vālikaṃ aṅgajātanti ubhayatthāpi upayogavacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Vālika</span>nti vālikāyāti attho. Cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni veditabbāni.</p>
- <p class="centered">Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Dutiye <a name="V2.0281"></a> <span class="bld">yesu vivaṭesu andhakāro hoti, tāni vivaranto</span>ti brāhmaṇiyā saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitukāmo evamakāsi. Tena katassapi vippakārassa attani katattā <span class="bld">‘‘attano vippakāra’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Uḷārattatā</span>ti uḷāracittatā, paṇītādhimuttatāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Otiṇṇo</span>ti idaṃ kammasādhanaṃ kattusādhanaṃ vā hotīti tadubhayavasena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yakkhādīhi viya sattā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Asamapekkhitvā</span>ti yathāsabhāvaṃ anupaparikkhitvā, yathā te ratijanakā rūpādayo <a name="M2.0317"></a> visayā aniccadukkhāsubhānattākārena avatthitā, tathā apassitvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Saññamavela</span>nti sīlamariyādaṃ. <span class="bld">Ācāro</span>ti ācaraṇaṃ hatthagahaṇādikiriyā. <span class="bld">Assā</span>ti ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti padassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Etesaṃ padānaṃ vasenā</span>ti āmasanādipadānaṃ vasena. <span class="bld">Ito cito ca…pe… sañcopetī</span>ti attano hatthaṃ vā kāyaṃ vā tiriyaṃ ito cito ca sañcāreti. <span class="bld">‘‘Kāyato amocetvāvā</span>ti vacanato matthakato paṭṭhāya hatthaṃ otārentassa kāyato mocetvā nivatthasāṭakūpari omasantassa thullaccayaṃ, sāṭakato otāretvā jaṅghato paṭṭhāya kāyaṃ omasantassa puna saṅghādiseso’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Dvādasasupi āmasanādippayogesu ekekasmiṃ payoge kāyato amocite ekekāva āpatti hotīti āha <span class="bld">‘‘mūlaggahaṇameva pamāṇa’’</span>nti. Idañca ekena hatthena kāyaṃ gahetvā itarena hatthena kāyaparāmasanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekena pana hatthena kāyapaṭibaddhaṃ gahetvā itarena tattha tattha kāyaṃ parāmasato payogagaṇanāya āpatti. Ayaṃ pana saṅghādiseso na kevalaṃ vatthuvaseneva, apica saññāvasenapīti āha <span class="bld">‘‘itthiyā itthisaññissa saṅghādiseso’’</span>ti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">tiracchānagato ca hotī</span>ti ettha tiracchānagatitthiyā tiracchānagatapurisassa ca gahaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samasārāgo</span>ti kāyasaṃsaggarāgena ekasadisarāgo. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti rajjuvatthādīhi parikkhipitvā gahaṇe vuttanayena. Puna <span class="bld">purimanayenevā</span>ti samasārāgo vutto. <span class="bld">Anantaranayenevā</span>ti kāyapaṭibaddhaāmasananayena<a name="V2.0282"></a>. Veṇiggahaṇena lomānampi saṅgahitattā lomānaṃ phusanepi saṅghādiseso vutto. Idāni vuttamevatthaṃ pakāsetukāmo <span class="bld">‘‘upādinnakena hī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāniddiṭṭhaniddese</span>ti yathāvuttakāyasaṃsagganiddese. <span class="bld">Tenā</span>ti tena yathāvuttakāraṇena. <span class="bld">Saññāya virāgitamhī</span>ti saññāya viraddhāya. Liṅgabyattayena ‘‘virāgitamhī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Imaṃ nāma vatthu</span>nti imasmiṃ sikkhāpade āgataṃ <a name="M2.0318"></a> sandhāya vadati. Aññampi yaṃ kiñci vatthuṃ sandhāya vadatītipi keci. <span class="bld">Sāratta</span>nti kāyasaṃsaggarāgena sārattaṃ. <span class="bld">Viratta</span>nti kāyasaṃsaggarāgarahitaṃ mātubhaginīādiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">‘‘Virattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ gaṇhi, dukkaṭa</span>nti mātupemādivasena gahaṇe dukkaṭaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Imāya pāḷiyā sametīti sambandho. Kathaṃ sametīti ce? Yadi hi ‘‘itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’’ti citte uppanne itthisaññā virāgitā bhaveyya, kāyapaṭibaddhaggahaṇe thullaccayaṃ vadantena bhagavatā ‘‘itthī ca hoti itthisaññī cā’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā ‘‘itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’’ti kāyaṃ gaṇhantassa itthisaññā virāgitā nāma na hotīti ‘‘kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmīti kāyaṃ gaṇhanto yathāvatthukameva āpajjatī’’ti <span class="bld">mahāsumattherena</span> vuttavādo imāya pāḷiyā sameti. Yo panettha ‘‘satipi itthisaññāya kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhantassa gahaṇasamaye ‘kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’ti saññaṃ ṭhapetvā ‘itthiṃ gaṇhāmī’ti saññāya abhāvato vatthusaññānaṃ bhinnattā ayutta’’nti vadeyya, so pucchitabbo ‘‘kiṃ kāyapaṭibaddhaṃ vatthādiṃ gaṇhanto itthiyā rāgena gaṇhāti, udāhu vatthādīsu rāgenā’’ti. Yadi ‘‘vatthādīsu rāgena gaṇhātī’’ti vadeyya, itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ ahutvā aññattha ṭhitaṃ vatthādiṃ gaṇhantassapi thullaccayaṃ siyā, tasmā itthī itthisaññā sārattabhāvo gahaṇañcāti aṅgapāripūrisabbhāvato <span class="bld">mahāsumattheravādova</span> yuttavādo. <span class="bld">Aṭṭhakathāvinicchayehi ca sametī</span>ti etthāpi ayamadhippāyo – yadi saññāvirāgena virāgitaṃ nāma siyā, ‘‘sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāmī’’ti evaṃsaññissa ‘‘majjhagatitthiyo kāyapaṭibaddhena gaṇhāmī’’ti evarūpāya saññāya abhāvato majjhagatānaṃ vasena thullaccayaṃ na siyā, evaṃ santepi aṭṭhakathāya thullaccayassa vuttattā saññāvirāgena virāgitaṃ nāma na hotīti ayamattho siddhoyevāti. Nīlena duviññeyyasabhāvato kāḷitthī vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Sevanādhippāyo</span>ti phassasukhasevanādhippāyo. Itthiyā kāyena bhikkhussa kāyapaṭibaddhāmasanavārepi <a name="V2.0283"></a> <span class="bld">phassaṃ paṭivijānātī</span>ti idaṃ attano kāyapaṭibaddhāmasanepi kāyasambandhasabhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti nissaggiyena nissaggiyavāre. <span class="bld">Mokkhādhippāyo</span>ti ettha paṭhamaṃ kāyasaṃsaggarāge satipi pacchā mokkhādhippāyassa anāpatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Pāripanthikā</span>ti <a name="M2.0319"></a> vilumpanikā, antarāyikāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nadīsotena vuyhamānaṃ mātara</span>nti ukkaṭṭhaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ, aññāsupi pana itthīsu kāruññādhippāyena mātari vuttanayena paṭipajjantassa nevatthi dosoti vadanti. ‘‘Mātara’’nti vuttattā aññāsaṃ na vaṭṭatīti vadantāpi atthi. <span class="bld">Tiṇaṇḍupaka</span>nti hirīverādimūlehi katacumbaṭakaṃ. <span class="bld">Tālapaṇṇamuddika</span>nti tālapaṇṇehi kataaṅgulimuddikaṃ. <span class="bld">Parivattetvā</span>ti attano nivāsanapārupanabhāvato apanetvā, cīvaratthāya apanāmetvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Cīvaratthāya pādamūle ṭhapeti, vaṭṭatī</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, paccattharaṇavitānādiatthampi vaṭṭatiyeva, pūjādiatthaṃ tāvakālikampi gahetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthisaṇṭhānena kata</span>nti ettha heṭṭhimaparicchedato pārājikavatthubhūtatiracchānagatitthīnampi anāmāsabhāvato tādisaṃ itthisaṇṭhānena kataṃ tiracchānagatarūpampi anāmāsanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Bhikkhunīhi paṭimārūpaṃ āmasituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti ācariyā. Itthirūpāni dassetvā kataṃ vatthañca paccattharaṇañca bhittiñca itthirūpaṃ anāmasitvā gaṇhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti ettha hatthena aggahetvāva kenacideva daṇḍādinā bhinditabbaṃ. Ettha ca ‘‘anāmāsampi hatthena aparāmasitvā daṇḍādinā kenaci bhindituṃ vaṭṭatī’’ti idha vuttattā ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhantena mātugāmasarīrepi satthādīhi vaṇaṃ katvā gahetabba’’nti vuttattā ca gahitamaṇḍūkasappiniṃ daṇḍādīhi nippīḷetvā maṇḍūkaṃ vissajjāpetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggaṃ adhiṭṭhāyā</span>ti magge gacchāmīti evaṃ maggasaññī hutvāti attho. <span class="bld">Kīḷantenā</span>ti idaṃ gihisantakaṃ sandhāya vuttaṃ, bhikkhusantakaṃ pana yena kenaci adhippāyena anāmasitabbameva durupaciṇṇabhāvato. <span class="bld">Tālapanasādīnī</span>ti cettha <span class="bld">ādi</span>-saddena nāḷikeralabujatipusaalābukumbhaṇḍapussaphalaeḷālukaphalānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Yathāvuttaphalānaṃyeva cettha kīḷādhippāyena āmasanaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttattā pāsāṇasakkharādīni kīḷādhippāyenapi āmasituṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muttā</span>ti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhā muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ, varāhadāṭhaṃ, bhujaṅgasīsaṃ, valāhakaṃ, veḷu, macchasiro, saṅkho, sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha <span class="bld">hatthikumbhajā</span> <a name="V2.0284"></a> pītavaṇṇā pabhāvihīnā. <span class="bld">Varāhadāṭhajā</span> <a name="M2.0320"></a> varāhadāṭhavaṇṇāva. <span class="bld">Bhujaṅgasīsajā</span> nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā. <span class="bld">Valāhakajā</span> ābhāsūrā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ viddhamantiyo tiṭṭhanti, devūpabhogā eva ca honti. <span class="bld">Veḷujā</span> karakaphalasamānavaṇṇā na ābhāsūrā, te ca veḷū amanussagocare eva padese jāyanti. <span class="bld">Macchasirajā</span> pāṭhīnapiṭṭhisamaānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca honti pabhāvihīnā ca, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. <span class="bld">Saṅkhajā</span> saṅkhaudaracchavivaṇṇā kolaphalappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. <span class="bld">Sippijā</span> pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā honti, itarā asāmuddikā. Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sappijāva, itarā kadāci kāci, tasmā <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> ‘‘muttāti sāmuddikā muttā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇī</span>ti ṭhapetvā veḷuriyādike seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi. <span class="bld">Veḷuriyo</span>ti vaṃsavaṇṇamaṇi. <span class="bld">Saṅkho</span>ti sāmuddikasaṅkho. <span class="bld">Silā</span>ti kāḷasilāpaṇḍusilāsetasilādibhedā sabbāpi silā. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇādikaṃ vuttāvasesaṃ ratanasammataṃ. <span class="bld">Jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Lohitaṅko</span>ti rattamaṇi. <span class="bld">Masāragalla</span>nti kabaramaṇi. <span class="bld">Bhaṇḍamūlatthāyā</span>ti pattacīvarādibhaṇḍamūlatthāya. <span class="bld">Kuṭṭharogassā</span>ti nidassanamattaṃ, tāya vūpasametabbassa yassa kassaci rogassatthāyapi vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhesajjatthañca adhiṭṭhāyeva muttā vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Ākaramutto</span>ti ākarato muttamatto. ‘‘Bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti iminā ca āmasitumpi vaṭṭatīti dasseti. <span class="bld">Pacitvā kato</span>ti kācakārehi pacitvā kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhotaviddho ca ratanamisso</span>ti alaṅkāratthaṃ kañcanalatādiṃ dassetvā kato ratanakhacito dhotaviddho anāmāso. Dhotaviddho ca ratanamisso cāti visuṃ vā padaṃ sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Pānīyasaṅkho</span>ti iminā ca saṅkhena katapānīyabhājanapidhānādisamaṇaparikkhāropi āmasituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. <span class="bld">Sesa</span>nti ratanamissaṃ ṭhapetvā avasesaṃ. Muggavaṇṇaṃyeva ratanasammissaṃ <a name="M2.0321"></a> karonti, na aññanti āha <span class="bld">‘‘muggavaṇṇāvā’’</span>ti, muggavaṇṇā ratanamissāva na vaṭṭatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sesā</span>ti ratanasammissaṃ ṭhapetvā avasesā muggavaṇṇā nīlasilā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bījato paṭṭhāyā</span>ti dhātupāsāṇato paṭṭhāya. <span class="bld">Suvaṇṇacetiya</span>nti dhātukaraṇḍakaṃ. <span class="bld">Paṭikkhipī</span>ti ‘‘dhātuṭṭhapanatthāya gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘tumhākaṃ gaṇhathā’’ti pesitattā paṭikkhipi. <span class="bld">Suvaṇṇabubbuḷaka</span>nti suvaṇṇatārakaṃ. <span class="bld">‘‘Keḷāpayitu</span>nti ito cito ca sañcārantehi āmasituṃ vaṭṭatī’’ti <a name="V2.0285"></a> <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Kacavarameva harituṃ vaṭṭatī</span>ti cetiyagopakā vā bhikkhū hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, malampi pamajjituṃ vaṭṭatiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakūṭaloha</span>nti kittimalohaṃ. Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohaṃ, ārakūṭanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ <span class="bld">kaṃsalohaṃ,</span> sīsatambe missetvā kataṃ <span class="bld">vaṭṭalohaṃ,</span> pakatirasatambe missetvā kataṃ <span class="bld">ārakūṭaṃ</span>. Teneva taṃkaraṇena nibbattattā ‘‘kittimaloha’’nti vuccati. ‘‘Jātarūpagatikamevāti vuttattā ārakūṭaṃ suvaṇṇasadisameva āmasituṃ na vaṭṭati, aññaṃ pana vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘ārakūṭaṃ anāmasitabbato jātarūpagatikamevāti vuttaṃ, tasmā ubhayampi jātarūpaṃ viya āmasituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Paṭhamaṃ vuttoyeva ca attho <span class="bld">gaṇṭhipadakārehi</span> adhippeto. <span class="bld">Paṭijaggituṃ vaṭṭatī</span>ti senāsanapaṭibaddhattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmikānaṃ pesetabba</span>nti sāmikānaṃ sāsanaṃ pesetabbaṃ. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti hatthena aggahetvā aññena yena kenaci bhinditvā. <span class="bld">Bherisaṅghāṭo</span>ti saṅghaṭitacammabherī. <span class="bld">Vīṇāsaṅghāṭo</span>ti saṅghaṭitacammavīṇā. Cammavinaddhānaṃ bherivīṇānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Tucchapokkhara</span>nti avinaddhacammaṃ bheripokkharaṃ vīṇāpokkharañca. <span class="bld">Āropitacamma</span>nti bheriādīnaṃ vinaddhanatthāya mukhavaṭṭiyaṃ āropitacammaṃ tato uddharitvā visuṃ ṭhapitacammañca. <span class="bld">Onahituṃ vā</span>ti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā vinandhituṃ. <span class="bld">Onahāpetuṃ vā</span>ti tatheva aññehi vinandhāpetuṃ. <span class="bld">Pārājikappahonakakāle</span>ti akuthitakāle.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. Saṅkamādi <a name="M2.0322"></a> bhūmigatikattā na kāyapaṭibaddhaṭṭhāniyanti dukkaṭaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekapadikasaṅkamo</span>ti khuddakasetu. <span class="bld">Sakaṭamaggasaṅkamo</span>ti sakaṭamaggabhūto mahāsetu. <span class="bld">Ṭhānā cāletu</span>nti rajjuṃ ṭhānā cāletuṃ. <span class="bld">Paṭicchādetabbā</span>ti apanetabbā. Manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. Tatiye <a name="V2.0286"></a> uttarapadalopena chinnaottappā ‘‘chinnikā’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘chinnikāti chinnaotappā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Yathā yuvā yuvati</span>nti etena obhāsane nirāsaṅkabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Methunupasañhitāhī</span>ti idaṃ duṭṭhullavācāya sikhāppattalakkhaṇadassanaṃ. <span class="bld">Itthilakkhaṇenā</span>ti vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘subhalakkhaṇenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na tāva sīsaṃ etī</span>ti ‘‘itthilakkhaṇena samannāgatāsī’’tiādinā vaṇṇabhaṇanaṃ saṅghādisesāpattijanakaṃ hutvā matthakaṃ na pāpuṇāti. Vaṇṇabhaṇanañhi yenākārena bhaṇantassa saṅghādiseso hoti, tenākārena bhaṇantassa sikhāppattaṃ nāma hoti. ‘‘Itthilakkhaṇena samannāgatāsītiādikaṃ pana duṭṭhullavācassādarāgavasena bhaṇantassa dukkaṭa’’nti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasahi padehi aghaṭite sīsaṃ na etī</span>ti ‘‘animittāsī’’tiādīhi ekādasahi padehi aghaṭite avaṇṇabhaṇanaṃ sīsaṃ na eti, avaṇṇabhaṇanaṃ nāma na hotīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ghaṭitepī</span>ti ekādasahi padehi avaṇṇabhaṇane ghaṭitepi. <span class="bld">Imehi tīhi ghaṭiteyeva saṅghādiseso</span>ti ‘‘sikharaṇī’’tiādīhi tīhiyeva padehi avaṇṇabhaṇane ghaṭiteyeva saṅghādiseso passāvamaggassa niyatavacanattā accoḷārikattā ca. <span class="bld">Animittāsī</span>tiādīhi pana aṭṭhahi padehi ghaṭite kevalaṃ avaṇṇabhaṇanameva <a name="M2.0323"></a> sampajjati, na saṅghādiseso, tasmā tāni thullaccayavatthūnīti keci. Akkosanamattattā dukkaṭavatthūnīti apare. Paribbājikāvatthusmiṃ viya thullaccayamevettha yuttataraṃ dissati. <span class="bld">Kuñcikapaṇālimatta</span>nti kuñcikāchiddamattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para286-287"></a><span class="paranum">286-287</span>. <span class="bld">Garukāpatti</span>nti bhikkhuniyā kāyasaṃsagge pārājikāpattiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Hasanto hasanto</span>ti sabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ahasantopi vācassādarāgena punappunaṃ vadati, āpattiyeva. <span class="bld">Kāyacittato</span>ti hatthamuddāya obhāsantassa kāyacittato samuṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Tasmā dukkaṭa</span>nti appaṭivijānanahetu dukkaṭaṃ, paṭivijānantiyā pana akhettapadattā thullaccayena bhavitabbaṃ. Teneva paribbājikāvatthusmiṃ paṭivijānantiyā thullaccayaṃ vakkhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Asaddhammaṃ</span> <a name="V2.0287"></a> <span class="bld">sandhāyāhā</span>ti ‘‘vāpita’’nti imassa bījanikkhepavacanattā vuttaṃ. <span class="bld">Saṃsīdatī</span>ti vahati pavattati. Atha vā <span class="bld">saṃsīdatī</span>ti saṃsīdissati. Manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. Catutthe <span class="bld">cīvara</span>nti nivāsanādi yaṃ kiñci cīvaraṃ. <span class="bld">Piṇḍapāta</span>nti yo koci āhāro. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato tattha tattha laddhabhikkhānaṃ piṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā piṇḍapātoti vuccati. <span class="bld">Senāsana</span>nti sayanañca āsanañca. Yattha hi vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Pati eti etasmāti paccayoti āha <span class="bld">‘‘patikaraṇaṭṭhena paccayo’’</span>ti. Rogassa patiayanaṭṭhena vā paccayo, paccanīkagamanaṭṭhenāti attho, vūpasamanatthenāti vuttaṃ hoti. Dhātukkhobhalakkhaṇassa hi taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo patiayanaṭṭho. <span class="bld">Yassa kassacī</span>ti sappiādīsu yassa kassaci. <span class="bld">Sappāyassā</span>ti hitassa vikāravūpasamenāti <a name="M2.0324"></a> adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato, tenāha <span class="bld">‘‘anuññātattā’’</span>ti. <span class="bld">Nagaraparikkhārehī</span>ti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Āvāṭaparikkhepo parikhā uddāpo pākāro esikā paligho pākāramatthakamaṇḍalanti satta nagaraparikkhārāti vadanti. <span class="bld">Setaparikkhāro</span>ti suvisuddhasīlālaṅkāro. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. <span class="bld">Cakkavīriyo</span>ti vīriyacakko. <span class="bld">Jīvitaparikkhārā</span>ti jīvitassa pavattikāraṇāni. <span class="bld">Samudānetabbā</span>ti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato, tenāha – <span class="bld">‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’</span>ti. Tattha <span class="bld">antara</span>nti vivaraṃ, okāsoti attho. <span class="bld">Rakkhaṇato</span>ti verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmīnaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. <span class="bld">Assā</span>ti jīvitassa. <span class="bld">Kāraṇabhāvato</span>ti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtañhi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti yattha ṭhito viññāpetuṃ sakkoti, tādise. Kāmo ceva hetu ca pāricariyā ca attho. <span class="bld">Sesaṃ byañjana</span>ntiādīsu pāḷiyaṃ ‘‘attakāma’’nti padaṃ uddharitvā attano <a name="V2.0288"></a> kāmaṃ, attano hetuṃ, attano adhippāyaṃ, attano pāricariyanti cattāro atthā padabhājane vuttā. Tesu paṭhame atthavikappe kāmo ca hetu ca pāricariyā ca attho, sesaṃ adhippāyapadamekaṃ byañjanaṃ paṭhamaviggahe tadatthassa asambhavabhāvato niratthakattā. Dutiye pana atthavikappe adhippāyo ca pāricariyā ca attho, kāmo ca hetu cāti sesaṃ padadvayaṃ byañjanaṃ tesaṃ tattha atthābhāvatoti evaṃ cattāri padāni dvinnaṃ viggahānaṃ vasena yojitānīti keci vadanti. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> ca ayamevattho vutto. <span class="bld">Cūḷamajjhimamahāgaṇṭhipadesu</span> pana ‘‘paṭhamasmiṃ atthavikappe kāmo ca hetu ca pāricariyā ca adhippāyattho, sesaṃ methunadhammasaṅkhātena kāmenātiādi viggahavākyaṃ akkharavivaraṇamattato byañjanamattaṃ. Dutiye atthavikappe adhippāyo ca pāricariyā ca adhippāyattho, sesaṃ attanā kāmitā icchitātiādi viggahavākyaṃ akkharavivaraṇamattato byañjanamatta’’nti evamattho vutto<a name="M2.0325"></a>. ‘‘Byañjane ādaraṃ akatvā’’ti vacanato ayamevattho idha yuttataroti viññāyati. <span class="bld">Byañjane ādaraṃ akatvā</span>ti iminā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaviggahavasena byañjane ādaraṃ akatvāti ayamattho dīpito.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamevatthaṃ padabhājanena saṃsanditvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariyanti hi vutte jānissanti paṇḍitā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘attano hetu’’nti vutte attano atthāyāti ayamattho viññāyati. ‘‘Attano kāmaṃ attano pāricariya’’nti ca vutte kāmena pāricariyāti ayamattho viññāyati. Tasmā attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariyanti imehi tīhi padehi attano atthāya kāmena pāricariyā attakāmapāricariyāti ayamatthavikappo vuttoti viññū jānissanti. ‘‘Attano adhippāya’’nti vutte pana adhippāyasaddassa kāmitasaddena samānatthabhāvato attano pāricariyanti imassa ca ubhayaviggahasāmaññato attano icchitakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyāti ayamatthavikappo dvīhi padehi dassitoti viññū jānissantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadagga</span>nti esā aggā. Duṭṭhullavācāsikkhāpade kiñcāpi methunayācanaṃ āgataṃ, tathāpi taṃ duṭṭhullavācassādarāgavasena vuttaṃ, idha pana attano methunassādarāgavasenāti ayaṃ viseso. <span class="bld">Vinītavatthūsu</span> ‘‘tena hi bhagini aggadānaṃ dehī’’ti idaṃ attano atthāya vuttanti veditabbaṃ. Manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. Pañcame <a name="V2.0289"></a> paṇḍitassa bhāvo <span class="bld">paṇḍiccaṃ,</span> ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Gatimantā</span>ti ñāṇagatiyā samannāgatā. <span class="bld">Paṇḍitā</span>ti iminā sabhāvañāṇena samannāgatatā vuttā, <span class="bld">byattā</span>ti iminā itthikattabbesu visāradapaññāya. Tenāha <span class="bld">‘‘upāyaññū visāradā’’</span>ti. <span class="bld">Medhāvinī</span>ti ṭhānuppattipaññāsaṅkhātāya tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva <a name="M2.0326"></a> uppajjanapaññāya samannāgatā. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karotī’’</span>ti. <span class="bld">Chekā</span>ti yāgubhattasampādanādīsu nipuṇā. <span class="bld">Uṭṭhānavīriyasampannā</span>ti kāyikena vīriyena samannāgatā, yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti, ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphārikena cittena sabbakiccaṃ nipphādetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kumārikāyā</span>ti nimittatthe bhummaṃ, hetumhi vā karaṇavacanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kumārikāya kāraṇā’’</span>ti. Āvahanaṃ <span class="bld">āvāho,</span> pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ, tathā dāpanaṃ <span class="bld">vivāho</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dārakassā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para297-298"></a><span class="paranum">297-298</span>. Bhattapācanaṃ sandhāya <span class="bld">randhāpanaṃ</span> vuttaṃ, yassa kassaci pācanaṃ sandhāya <span class="bld">pacāpanaṃ</span> vuttaṃ. Duṭṭhuṃ kulaṃ gatā duggatāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yattha vā gatā’’</span>tiādimāha. Āharaṇaṃ <span class="bld">āhāro</span>. <span class="bld">Na upāhaṭa</span>nti na dinnaṃ. <span class="bld">Kayo</span> gahaṇaṃ, <span class="bld">vikkayo</span> dānaṃ. Tadubhayaṃ saṅgaṇhitvā <span class="bld">‘‘vohāro’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Maṇḍitapasādhito</span>ti ettha bāhirupakaraṇena alaṅkaraṇaṃ <span class="bld">maṇḍanaṃ,</span> ajjhattikānaṃ kesādīnaṃyeva saṇṭhapanaṃ <span class="bld">pasādhanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. ‘‘Abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti iminā dukkaṭaṃ hotīti dīpeti. <span class="bld">‘‘Parājitena dātabba’’</span>nti vuttattā adento dhuranikkhepena kāretabbo. Acirakāle adhikāro etassa atthīti <span class="bld">acirakālādhikārikaṃ,</span> sañcarittaṃ. ‘‘Acirakālācārika’’nti vā pāṭho, acirakāle ācāro ajjhācāro etassāti <span class="bld">acirakālācārikaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi ehibhikkhūpasampannā ceva saraṇagamanūpasampannā ca sañcarittādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjanti, tesaṃ pana na sabbakālikattā te vajjetvā sabbakālānurūpaṃ tantiṃ ṭhapento bhagavā idhāpi ñatticatuttheneva kammena upasampannaṃ bhikkhuṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatra yvāyaṃ bhikkhu…pe… ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’</span>ti padabhājanaṃ āha, na pana nesaṃ sañcarittādiāpajjane abhabbabhāvato. Khīṇāsavāpi hi appassutā kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjanti, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahāgāraṃ sahaseyyanti evarūpā <a name="V2.0290"></a> kāyadvāre āpattiyo āpajjanti, sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre <a name="M2.0327"></a> āpattiyo āpajjanti, upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyapaṭiggahaṇāpattiṃ āpajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Sañcaraṇaṃ sañcaro, so etassa atthīti sañcarī, tassa bhāvo <span class="bld">sañcarittaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sañcaraṇabhāva’’</span>nti, itthipurisānaṃ antare sañcaraṇabhāvanti attho. <span class="bld">Jāyattane jārattane</span>ti ca nimittatthe bhummaṃ, jāyabhāvatthaṃ jārabhāvatthanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Jāyabhāve</span>ti bhariyabhāvāya. <span class="bld">Jārabhāve</span>ti sāmikabhāvāya. Kiñcāpi imassa padabhājane ‘‘jārī bhavissasī’’ti itthiliṅgavasena padabhājanaṃ vuttaṃ, jārattaneti pana niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā purisaliṅgavasenapi yojetvā atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane ārocetī’’</span>tiādimāha. Ettha hi ‘‘jāro bhavissasī’’ti itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti nāma. Pāḷiyaṃ pana itthiliṅgavaseneva yojanā katā, tadanusārena purisaliṅgavasenapi sakkā yojetunti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni pāḷiyaṃ vuttanayenapi atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pati bhavissasī</span>ti vuttamevatthaṃ ‘‘sāmiko bhavissasī’’ti pariyāyavacanena visesetvā dasseti. Idañca jārattaneti niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā vuttaṃ. <span class="bld">Muhuttikā bhavissasī</span>ti asāmikaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">jārī bhavissasī</span>ti sasāmikaṃ sandhāya. <span class="bld">Antamaso taṅkhaṇikāyapī</span>ti idaṃ nidassanamattanti āha <span class="bld">‘‘etenevupāyenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Serivihāra</span>nti sacchandacāraṃ. <span class="bld">Attano vasa</span>nti attano āṇaṃ. <span class="bld">Gotta</span>nti gotamagottādikaṃ gottaṃ. <span class="bld">Dhammo</span>ti paṇḍaraṅgaparibbājakādīnaṃ, tesaṃ tesaṃ vā kulānaṃ dhammo. Gottavantesu gottasaddo, dhammacārīsu ca dhammasaddo vattatīti āha <span class="bld">‘‘sagottehī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sagottehī</span>ti samānagottehi, ekavaṃsajātehīti attho. <span class="bld">Sahadhammikehī</span>ti ekassa satthusāsane sahacaritabbadhammehi, samānakuladhammehi vā. Tenevāha <span class="bld">‘‘ekaṃ satthāra’’</span>ntiādi. Tattha ‘‘ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehī’’ti iminā paṇḍaraṅgaparibbājakādayo vuttā, <span class="bld">ekagaṇapariyāpannehī</span>ti mālākārādiekagaṇapariyāpannehi.</p>
- <p class="bodytext">Sasāmikā <a name="M2.0328"></a> <span class="bld">sārakkhā</span>. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā <span class="bld">saparidaṇḍā</span>. <span class="bld">Pacchimānaṃ dvinna</span>nti sārakkhasaparidaṇḍānaṃ micchācāro hoti tāsaṃ sasāmikabhāvato. <span class="bld">Na itarāsa</span>nti itarāsaṃ <a name="V2.0291"></a> māturakkhitādīnaṃ aṭṭhannaṃ purisantaragamane natthi micchācāro tāsaṃ asāmikabhāvato. Yā hi sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādenti, tāsaṃ micchācāro, na ca mātādayo tāsaṃ phasse issarā. Mātādayo hi na attanā phassānubhavanatthaṃ tā rakkhanti, kevalaṃ anācāraṃ nisedhentā purisantaragamanaṃ tāsaṃ vārenti. Purisassa pana etāsu aṭṭhasupi hotiyeva micchācāro mātādīhi yathā purisena saddhiṃ saṃvāsaṃ na kappeti, tathā rakkhitattā paresaṃ rakkhitagopitaṃ phassaṃ thenetvā phuṭṭhabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhanena kītā</span>ti bhariyabhāvatthaṃ dhanena kītā. Tenāha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhogenā</span>ti bhogahetu. Bhogatthañhi vasantī ‘‘bhogavāsinī’’ti vuccati. <span class="bld">Labhitvā</span>ti yo naṃ vāseti, tassa hatthato labhitvā. Udakapattaṃ āmasitvā gahitā <span class="bld">odapattakinī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ubhinna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Dhajena āhaṭā</span>ti ettha dhajayogato senāva dhajasaddena vuttā, ussitaddhajāya senāya āhaṭāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘ussitaddhajāyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hotī</span>ti aññattha ārocitaṃ nāma hoti. <span class="bld">Taṃ kiriyaṃ sampādessatī</span>ti tassā ārocetvā taṃ kiccaṃ sampādetu vā mā vā, taṃkiriyāsampādane yogyataṃ sandhāya vuttaṃ. Dārakaṃ dārikañca ajānāpetvā tesaṃ mātāpituādīhi mātāpituādīnaṃyeva santikaṃ sāsane pesitepi haraṇavīmaṃsanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ uddissa sāsanaṃ pesitaṃ, taṃyeva sandhāya tassā mātuādīnaṃ ārocite vatthuno ekattā mātuādayopi khettamevāti khettameva otiṇṇabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’</span>tiādi udāhaṭaṃ. <span class="bld">Iminā sametī</span>ti etthāyamadhippāyo – yathā sayaṃ anārocetvā aññena antevāsiādinā ārocāpentassa visaṅketo natthi, evaṃ tassā sayaṃ <a name="M2.0329"></a> anārocetvā ārocanatthaṃ mātuādīnaṃ vadantassapi natthi visaṅketoti. Gharaṃ nayatīti <span class="bld">gharaṇī</span>. <span class="bld">Mūlaṭṭhānañca vasenā</span>ti ettha purisassa mātuādayo sāsanapesane mūlabhūtattā ‘‘mūlaṭṭhā’’ti vuccanti. <span class="bld">Māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatī</span>ti ettha attano vā dhītu santikaṃ ‘‘itthannāmassa bhariyā hotū’’ti bhikkhuṃ pahiṇati, purisassa vā santikaṃ ‘‘mama dhītā itthannāmassa bhariyā hotū’’ti pahiṇatīti gahetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Pubbe vuttanayattā</span>ti paṭhamasaṅghādisese vuttanayattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Ettova pakkamatī</span>ti puna āgantvā āṇāpakassa anārocetvā tatoyeva pakkamati. <span class="bld">Aññena karaṇīyenā</span>ti gamanahetuvisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva pana karaṇīyena gantvāpi <a name="V2.0292"></a> kiñci anārocento <span class="bld">na vīmaṃsati</span> nāma. <span class="bld">Anabhinanditvā</span>ti idaṃ tathā paṭipajjamānaṃ sandhāya vuttaṃ, satipi abhinandane sāsanaṃ anārocento pana <span class="bld">na vīmaṃsati</span> nāma. <span class="bld">Tatiyapade vuttanayenā</span>ti ‘‘so tassā vacanaṃ anabhinanditvā’’tiādinā vuttanayena. <span class="bld">Vatthugaṇanāyā</span>ti sambahulānaṃ itthipurisānaṃ samabhāve sati dvinnaṃ dvinnaṃ itthipurisavatthūnaṃ gaṇanāya. Sace pana ekato adhikā honti, adhikānaṃ gaṇanāya āpattibhedo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para339-340"></a><span class="paranum">339-340</span>. Pāḷiyaṃ catutthavāre asatipi ‘‘gacchanto na sampādeti, āgacchanto visaṃvādeti, anāpattī’’ti idaṃ atthato āpannamevāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catutthe anāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Kārukāna</span>nti vaḍḍhakīādīnaṃ. Tacchakaayokāratantavāyarajakanhāpitakā pañca kāravo ‘‘kārukā’’ti vuccanti. <span class="bld">Evarūpena…pe… anāpattī</span>ti tādisaṃ gihiveyyāvaccampi na hotīti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyato samuṭṭhātī</span>ti paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyato samuṭṭhāti. <span class="bld">Vācato samuṭṭhātī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Kāyavācato samuṭṭhātī</span>ti paṇṇattiṃ jānitvā alaṃvacanīyabhāvaṃ ajānantassapi kāyavācato samuṭṭhātīti veditabbaṃ. <span class="bld">Alaṃvacanīyā hontī</span>ti desacārittavasena paṇṇadānādinā pariccattā honti. <span class="bld">Paṇṇattiṃ</span> <a name="M2.0330"></a> <span class="bld">pana jānitvā</span>ti ettha alaṃvacanīyabhāvaṃ vāti ca daṭṭhabbaṃ. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni hontī’’ti vuttaṃ. Tasmā <span class="bld">paṇṇattijānanacittenā</span>ti etthāpi tadubhayajānanaṃ vattabbaṃ. Bhikkhuṃ ajānāpetvā attano adhippāyaṃ paṇṇe likhitvā dinnaṃ harantassapi āpatti hoti, imassa sikkhāpadassa acittakattāti na gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘ārocetī’’ti vuttattā aṭṭhakathāyañca tattha tattha ārocanasseva dassitattā kāyena vā vācāya vā ārocentasseva āpatti hotīti gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Duṭṭhullādīsupī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sañcarittampi saṅgaṇhāti. Ettha pana kiñcāpi itthī nāma manussitthī, na yakkhī, na petī, na tiracchānagatā, puriso nāma manussapuriso, na yakkhotiādi na vuttaṃ, tathāpi manussajātikāva itthipurisā idha adhippetā. Tasmā yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā, paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañcaṅgāni.</p>
- <p class="centered">Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0293"></a> <span class="bld">ettakenā</span>ti ettakena dāruādinā. <span class="bld">Aparicchinnappamāṇāyo</span>ti aparicchinnadāruādippamāṇāyo. <span class="bld">Mūlacchejjāya purisaṃ yācituṃ na vaṭṭatī</span>ti parasantakabhāvato mocetvā attanoyeva santakaṃ katvā yācituṃ na vaṭṭati. Evaṃ mūlacchejjāya aññātakaappavāritaṭṭhānato yācantassa aññātakaviññattiyā dukkaṭaṃ. Dāsaṃ attano atthāya sādiyantassapi dukkaṭameva ‘‘dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vacanato. Ñātakapavāritaṭṭhānato pana dāsaṃ mūlacchejjāya yācantassa sādiyanavasena dukkaṭaṃ. <span class="bld">Sakakammaṃ na yācitabbā</span>ti pāṇātipātasikkhāpadarakkhaṇatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aniyametvāpi na yācitabbā</span>ti manussānaṃ aññathā gāhassapi sambhavato vuttaṃ, suddhacittena pana hatthakammaṃ yācantassa āpatti nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakappiyabhāvadīpanattha</span>nti <a name="M2.0331"></a> sabbaso kappiyabhāvadīpanatthaṃ. <span class="bld">Mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭatī</span>ti yasmā mūlaṃ dassāmāti tehi paṭhamaṃ vuttattā viññatti na hoti, yasmā ca mūlanti bhaṇitaṃ sāmaññavacanato akappiyavacanaṃ na hoti, tasmā mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Anajjhāvutthaka</span>nti apariggahitaṃ. <span class="bld">Akappiyakahāpaṇādi na dātabba</span>nti kiñcāpi akappiyakahāpaṇādiṃ asādiyantena kappiyavohārato dātuṃ vaṭṭati, tathāpi sāruppaṃ na hoti. Manussā ca etassa santakaṃ kiñci atthīti viheṭhetabbaṃ maññantīti akappiyakahāpaṇādidānaṃ paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Tatheva pācetvā</span>ti hatthakammavaseneva pācetvā. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti ettakepi pucchite yadatthāya paviṭṭho, taṃ kathetuṃ vaṭṭati pucchitapañhattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatta</span>nti cārittaṃ, āpatti pana na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbānī</span>ti sākhāya laggarajasmiṃ patte patitepi sākhaṃ chinditvā khāditukāmatāyapi sati sukhaparibhogatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Nadiṃ vā…pe… āharā’’ti vatthuṃ vaṭṭatī</span>ti apariggahitattā vuttaṃ. <span class="bld">Gehato…pe… paribhuñjitabba</span>nti pariggahitaudakattā viññattiyā dukkaṭaṃ hotīti adhippāyo. <span class="bld">Alajjīhi…pe… na kāretabba</span>nti idaṃ uttaribhaṅgādhikārattā ajjhoharaṇīyaṃ sandhāya vuttaṃ. Bāhiraparibhogesu pana alajjīhipi hatthakammaṃ kāretuṃ vaṭṭatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Goṇaṃ pana…pe… āharāpetuṃ na vaṭṭatī</span>ti attano atthāya mūlacchejjavasena āharāpetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Āharāpentassa dukkaṭa</span>nti aññātakaviññattiyā dukkaṭaṃ. Attano atthāya sādiyanepi <a name="V2.0294"></a> dukkaṭameva ‘‘hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vuttattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘ñātakapavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Rakkhitvā</span>ti yathā corā na haranti, evaṃ rakkhitvā. <span class="bld">Jaggitvā</span>ti tiṇadānādīhi jaggitvā. <span class="bld">Na sampaṭicchitabba</span>nti attano atthāya goṇe sādiyanassa paṭikkhittattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakaṭaṃ dethāti…pe… vaṭṭatī</span>ti mūlacchejjavasena sakaṭaṃ dethāti vattuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Tāvakālikaṃ vaṭṭatī</span>ti tāvakālikaṃ katvā sabbattha yācituṃ vaṭṭati. Valliādīsu ca parapariggahitesu eseva nayoti yojetabbaṃ<a name="M2.0332"></a>. <span class="bld">Garubhaṇḍappahonakesuyeva ca valliādīsū</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena veḷumuñjapabbajatiṇamattikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yaṃ pana vatthuvasena appaṃ hutvā agghavasena mahantaṃ haritālahiṅgulakādi, taṃ garubhaṇḍaṃ appahontampi yācituṃ na vaṭṭatīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti viññattiṃ parāmasati. Sā ca idha parikathādinā yena kenaci adhippāyaviññāpanaṃ viññattīti gahetabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbena sabba’’</span>nti, sabbappakārenāti attho. Tena ‘‘parikathādivasenapi viññāpanaṃ na vaṭṭatī’’ti dīpeti. Parikathobhāsanimittakammampi hi cīvarapiṇḍapātesu dvīsu paccayesu na vaṭṭati. Idāni senāsanapaccaye adhippetaṃ viññattiṃ parikathādīhi visesetvā dassento <span class="bld">‘‘āhara dehīti viññattimattameva na vaṭṭatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Parikathobhāsanimittakammāni vaṭṭantī</span>ti ettha <span class="bld">parikathā</span> nāma pariyāyena kathanaṃ bhikkhusaṅghassa senāsanaṃ sambādhantiādivacanaṃ. <span class="bld">Obhāso</span> nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ, upāsakā, tumhe kuhiṃ vasathāti? Pāsāde, bhanteti. Bhikkhūnaṃ pana, upāsakā, pāsādo na vaṭṭatītiādivacanaṃ. <span class="bld">Nimittakammaṃ</span> nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo viññāyati, evaṃ nimittakammaṃ, senāsanatthaṃ bhūmiparikammādīni karontassa ‘‘kiṃ, bhante, karosi, ko kārāpetī’’ti vutte ‘‘na kocī’’tiādivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni gilānapaccaye viññattiādikaṃ sabbampi vaṭṭatīti dassento āha <span class="bld">‘‘gilānapaccaye panā’’</span>tiādi. Tathā uppannaṃ pana bhesajjaṃ roge vūpasante paribhuñjituṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? Tattha vinayadharā ‘‘bhagavatā rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ, tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotī’’ti vadanti. Suttantikā pana ‘‘kiñcāpi <a name="V2.0295"></a> āpatti na hoti, ājīvaṃ pana kopeti, tasmā sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetī’’ti vadanti. <span class="bld">Ukkamantī</span>ti apagacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Maṇi kaṇṭhe assāti <span class="bld">maṇikaṇṭho,</span> maṇinā upalakkhito vā kaṇṭho assāti <span class="bld">maṇikaṇṭho</span>ti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Devavaṇṇa</span>nti devattabhāvaṃ. <span class="bld">Pasannākāra</span>nti pasannehi kātabbakiccaṃ, kāyaveyyāvaccasaṅkhātaṃ upaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Maṇiyācanāya tassa anāgamanena <a name="M2.0333"></a> attano vaḍḍhi hotīti vuttaṃ ‘‘maṇinā me attho’’ti, mantapadanīhārena vā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Vattamānasamīpe</span>ti vattamānassa samīpe atīte. <span class="bld">Evaṃ vattuṃ labbhatī</span>ti ‘‘āgatosī’’ti vattabbe vattamānasamīpattā ‘‘āgacchasī’’ti evaṃ vattamānavohārena vattuṃ labbhati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthānusārato veditabbaṃ. <span class="bld">So eva nayo</span>ti ‘‘āgatomhī’’ti vattabbe ‘‘āgacchāmī’’ti ayampi vattamānasamīpe vattamānavohāroti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para348-349"></a><span class="paranum">348-349</span>. Yasmā pana na sakkā kevalaṃ yācanāya kiñci kātuṃ, tasmā ‘‘sayaṃ yācitakehi upakaraṇehī’’ti adhippāyattho vutto. Uddhaṃmukhaṃ littā <span class="bld">ullittā,</span> adhomukhaṃ littā <span class="bld">avalittā</span>. Yasmā pana uddhaṃmukhaṃ limpantā yebhuyyena anto limpanti, adhomukhaṃ limpantā ca bahi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ullittāti antolittā, avalittāti bahilittā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ullittā</span> nāma ṭhapetvā tulāpiṭṭhasaṅghātavātapānadhūmachiddādibhedaṃ alepokāsaṃ avasese lepokāse kuṭṭehi saddhiṃ ghaṭetvā chadanassa anto sudhāya vā mattikāya vā littā. <span class="bld">Avalittā</span> nāma vuttanayeneva chadanassa bahi littā. <span class="bld">Ullittāvalittā</span> nāma tatheva chadanassa anto ca bahi ca littā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjanaṃ sametī</span>ti ‘‘kārayamānenā’’ti hetukattuvasena uddiṭṭhapadassa ‘‘kārāpentenā’’ti hetukattuvaseneva niddesassa katattā byañjanaṃ sameti. Yadi evaṃ ‘‘karonto vā kārāpento vā’’ti kasmā tassa padabhājanaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. ‘‘Attanā vippakataṃ parehi pariyosāpetī’’tiādivacanato <span class="bld">‘‘karontenapi idha vuttanayeneva paṭipajjitabba’’</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">idha vuttanayenevā</span>ti imasmiṃ sikkhāpade vuttanayeneva. <span class="bld">Ubhopete</span>ti kārakakārāpakā. <span class="bld">Kārayamānenāti imināva padena saṅgahitā</span>ti kathaṃ saṅgahitā. Na hi kārayamāno karonto nāma hoti, evaṃ panettha adhippāyo veditabbo – yasmā karontenapi kārayamānenapi idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ, tasmā kārayamānena evaṃ paṭipajjitabbanti vutte pageva karontenāti idaṃ atthato <a name="V2.0296"></a> āgatamevāti ‘‘kārayamānenā’’ti bhagavatā vuttaṃ. Tato ‘‘kārayamānenā’’ti vutte sāmatthiyato labbhamānopi attho teneva saṅgahito nāma hotīti. <span class="bld">Byañjanaṃ</span> <a name="M2.0334"></a> <span class="bld">vilomitaṃ bhaveyyā</span>ti yasmā ‘‘kārayamānenā’’ti imassa ‘‘karontenā’’ti idaṃ pariyāyavacanaṃ na hoti, tasmā karontena vā kārāpentena vāti padatthavasena niddese kate byañjanaṃ viruddhaṃ bhaveyyāti adhippāyo. <span class="bld">Atthamattamevā</span>ti padatthato sāmatthiyato ca labbhamānaṃ atthamattameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddeso</span>ti uddisitabbo. <span class="bld">Abbohārika</span>nti appamāṇaṃ. ‘‘Āyāmato ca vitthārato cā’’ti avatvā vikappatthassa <span class="bld">vā</span>-saddassa vuttattā ekatobhāgena vaḍḍhitepi āpattiyevāti dassento <span class="bld">‘‘yo panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tihatthā</span>ti vaḍḍhakīhatthena tihatthā. <span class="bld">Pamāṇayutto mañco</span>ti pakatividatthiyā navavidatthippamāṇo mañco. <span class="bld">Pamāṇikā kāretabbā</span>ti ukkaṭṭhappamāṇaṃ sandhāya vuttattā ukkaṭṭhappamāṇayuttāva kuṭi adesitavatthukā na vaṭṭati, pamāṇato pana ūnatarā adesitavatthukāpi vaṭṭatīti kassaci sandeho siyāti taṃnivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘pamāṇato ūnatarampī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pamāṇato ūnatara</span>nti pāḷiyaṃ vuttappamāṇato ūnataraṃ. Pacchimena pamāṇena catuhatthato ūnatarā kuṭi nāma na hotīti catuhatthato paṭṭhāya kuṭilakkhaṇappattaṃ kuṭiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘catuhatthaṃ pañcahatthampī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Kalalalepo</span>ti kenaci silesena katalepo, tambamattikādikalalalepo vā. <span class="bld">Alepo evā</span>ti abbohārikāyevāti adhippāyo. <span class="bld">Piṭṭhasaṅghāṭo</span> dvārabāhā. <span class="bld">Oloketvāpī</span>ti apaloketvāpi, apalokanakammavasenapi kātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Yathā sīhādīnaṃ gocarāya pakkamantānaṃ nibaddhagamanamaggo na vaṭṭati, evaṃ hatthīnampi nibaddhagamanamaggo na vaṭṭati. <span class="bld">Etesa</span>nti sīhādīnaṃ. <span class="bld">Cāribhūmī</span>ti gocarabhūmi. <span class="bld">Na gahitā</span>ti na vāritāti adhippāyo. <span class="bld">Ārogyatthāyā</span>ti nirupaddavatthāya. <span class="bld">Sesānī</span>ti pubbaṇṇanissitādīni. <span class="bld">Pubbaṇṇanissita</span>nti ettha pubbaṇṇaviruhanaṭṭhānaṃ pubbaṇṇa-saddena gahitaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘sattannaṃ dhaññānaṃ…pe… ṭhita’’</span>nti. Abhihananti etthāti <span class="bld">abbhāghātaṃ</span>. ‘‘Verighara’’nti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘corānaṃ māraṇatthāya kata’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhammagandhikā</span>ti hatthapādādichindanagandhikā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvijjituṃ</span> <a name="M2.0335"></a> <span class="bld">na sakkā hotī</span>ti chindataṭādisambhavato na sakkā hoti āvijjituṃ. <span class="bld">Pācina</span>nti kuṭivatthusāmantā cinitabbaadhiṭṭhānaṃ. Kiñcāpi idha pubbapayogasahapayogānaṃ adinnādāne viya viseso natthi, tathāpi tesaṃ vibhāgena dassanaṃ chinditvā puna kātabbāti ettha <a name="V2.0297"></a> kuṭiyā bhedanaparicchedadassanatthaṃ kataṃ. <span class="bld">Tadatthāyā</span>ti tacchanatthāya. <span class="bld">Evaṃ kata</span>nti adesitavatthuṃ pamāṇātikkantaṃ vā kataṃ. Dārunā kataṃ kuṭṭaṃ etthāti <span class="bld">dārukuṭṭikā,</span> kuṭi. <span class="bld">Silākuṭṭika</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Paṇṇasāla</span>nti bahi paṇṇehi chādetabbaṃ ullittāvalittaṃ kuṭimeva vadati. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabhitticchadanaṃ limpissāmī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Antolepeneva niṭṭhāpetukāmaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘antolepe vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bahilepe vā</span>ti etthāpi eseva nayo. Tasmiṃ dvārabaddhe vā vātapāne vā ṭhapiteti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tassokāsa</span>nti tassa dvārabaddhassa vā vātapānassa vā okāsaṃ. <span class="bld">Puna vaḍḍhetvā vā</span>ti pubbeva ṭhapitokāsaṃ khuddakaṃ ce, bhedanena puna vaḍḍhetvā. <span class="bld">Lepo na ghaṭiyatī</span>ti pubbe dinnalepo dvārabaddhena vā vātapānena vā saddhiṃ na ghaṭiyati, ekābaddhaṃ hutvā na tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ta</span>nti dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā. <span class="bld">Paṭhamameva saṅghādiseso</span>ti lepakiccassa niṭṭhitattā dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā ṭhapanato pubbeyeva saṅghādiseso. <span class="bld">Aṭṭhaṅgulamattena appattacchadanaṃ katvā</span>ti ettha evaṃ me āpatti na siyāti bhittiyaṃ vā chadane vā ekaṅgulamattampi okāsaṃ lepena aghaṭetvā ṭhapeti, vaṭṭatīti vadanti. Mattikākuṭṭameva mattikālepasaṅkhyaṃ gacchatīti āha – <span class="bld">‘‘sace mattikāya kuṭṭaṃ karoti, chadanalepena saddhiṃ ghaṭane āpattī’’</span>ti. <span class="bld">Ubhinnaṃ anāpattī</span>ti purimassa lepassa aghaṭitattā dutiyassa attuddesikatāsambhavato ubhinnaṃ anāpatti, tasmā vināpi vattasīsena tena anāṇatto tassa karomīti karoti, ubhinnaṃ anāpattiyeva. Sace tena āṇatto karoti, mūlaṭṭhasseva āpatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Chattiṃsa catukkāni</span> nāma ‘‘bhikkhu kuṭiṃ karotī’’tiādimhi paṭhamavāre adesitavatthukacatukkaṃ desitavatthukacatukkaṃ pamāṇātikkantacatukkaṃ pamāṇikacatukkaṃ adesitavatthukappamāṇātikkantacatukkaṃ desitavatthukappamāṇikacatukkanti <a name="M2.0336"></a> cha catukkāni, evaṃ samādisativārādīsupi pañcasūti chattiṃsa. <span class="bld">Āpattibhedadassanatthaṃ vuttānī</span>ti ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane’’ti avisesena mātikāya vuttattā sārambhaaparikkamanesupi saṅghādisesova siyāti micchāgāhanivattanatthaṃ sārambhe aparikkamane ca dukkaṭaṃ, adesitavatthukatāya pamāṇātikkantatāya ca saṅghādisesoti evaṃ āpattibhedadassanatthaṃ vuttāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para355-361"></a><span class="paranum">355-361</span>. ‘‘Dvīhi saṅghādisesehī’’ti vattabbe vibhattibyattayena ca vacanabyattayena ca <span class="bld">dvinnaṃ saṅghādisesenā</span>ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘dvīhi saṅghādisesehi…pe… attho veditabbo’’</span>ti. ‘‘Aññassa vā dātabbā’’ti vuttattā vippakataṃ kuṭiṃ labhitvā attano atthāya karontassapi ādito <a name="V2.0298"></a> paṭṭhāya akatattā anāpattiyevāti vadanti. <span class="bld">Apacinitabbā</span>ti viddhaṃsetabbā. <span class="bld">Bhūmisamaṃ katvā</span>ti kuṭivatthusamaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Na hettha lepo ghaṭiyatī</span>ti chadanalepassa abhāvato vuttaṃ, visuṃyeva anuññātattā pana sacepi leṇassa anto uparibhāge cittakammādikaraṇatthaṃ lepaṃ denti, vaṭṭatiyeva. Lepadānavasena akatā iṭṭhakādiguhā guhā nāmāti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Tiṇehi vā paṇṇehi vā chāditakuṭikāva vuttā</span>ti ‘‘kukkuṭacchikagehaṃ vaṭṭatī’’ti vatvā ‘‘chadanaṃ daṇḍakehī’’tiādinā puna taṃ dassentehi tiṇapaṇṇacchadanā kuṭikāva vuttā. <span class="bld">Chadanaṃ daṇḍakehi jālabandhaṃ katvā</span>ti chadanaṃ dīghato tiriyato ca ṭhapitadaṇḍakehi jālaṃ viya bandhitvā. <span class="bld">Ogumphetvā</span>ti tiṇādiṃ viddhaṃsetvā. <span class="bld">Bhittilepena saddhiṃ lepe ghaṭite</span>ti ettha ullittāvalittabhāvassa chadanaṃ sandhāya vuttattā sacepi bhittilepena anatthiko hoti, chadanalepe samantato bhittiyā appamattakenapi ghaṭite bhittilepena vināpi āpattiyevāti vadanti. Upacikāmocanatthameva heṭṭhā pāsāṇakuṭṭaṃ katvā taṃ alimpitvā upari limpati, lepo na ghaṭiyati nāma, <span class="bld">anāpattiyevā</span>ti iminā aṭṭhakathāvacanena taṃ na sameti. Tattha keci vadanti ‘‘bhittiṃ alimpitukāmatāya abhāvato chadanalepe pāsāṇakuṭṭena saddhiṃ ghaṭitepi tattha anāpatti vuttā’’ti, tampi na yuttaṃ. ‘‘Upacikāmocanatthamevā’’ti hi vuttattā pāsāṇakuṭṭe puna limpitukāmatāya abhāvoyeva viññāyati, teneva ‘‘taṃ alimpitvā’’ti <a name="M2.0337"></a> vuttaṃ. Tasmā ‘‘ullittādibhāvo…pe… chadanameva sandhāya vutto’’ti idaṃ satipi bhittilepe chadanalepena vinā āpatti na hotīti chadanalepassa padhānabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana bhittilepena vināpi āpatti hotīti dassanatthanti vadanti, idameva cettha yuttataranti amhākaṃ khanti. <span class="bld">Etthā</span>ti tiṇakuṭikāya.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca tiṇakuṭikāya eva sabbathā anāpattibhāvassa dassanaṃ <span class="bld">parivārapāḷiṃ</span> ānetvā tiṇakuṭikāya sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo sukhena sakkā sādhetunti kataṃ. Tiṇakuṭikāya ca sabbathā anāpattibhāve sādhite teneva nayena leṇaguhādīsupi sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo sakkā viññātunti. Teneva <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tathā hi tiṇakuṭikāya sārambhādipaccayāpi anāpattibhāve sādhite teneva nayena aññassatthāya karontassapi sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo atthato dassitoyeva hoti. Evañca sati bhikkhu samādisitvā pakkamati ‘‘kuṭiṃ me karothā’’ti, samādisati ca desitavatthukā ca hotu anārambhā ca saparikkamanā cāti, tassa kuṭiṃ karonti adesitavatthukaṃ sārambhaṃ aparikkamanaṃ. ‘‘Āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’nti pāḷiyaṃ aññassatthāya <a name="V2.0299"></a> karontassapi sārambhādipaccayāpi dukkaṭaṃ kasmā vuttanti imaṃ codanaṃ manasi nidhāya <span class="bld">‘‘yaṃ pana…pe… akaraṇapaccayā vutta’’</span>nti idaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – aññassatthāya karontassapi sārambhādipaccayāpi anāpattiyeva. ‘‘Āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’nti idaṃ pana aññassatthāya karontassa na sārambhādipaccayā āpattidassanatthaṃ vuttaṃ, kiñcarahi yathāsamādiṭṭhāya akaraṇapaccayā āpattidassanatthanti. Yasmā bahūsu potthakesu satasodhitasammate ca purāṇapotthake ayameva pāṭhakkamo dissati, tasmā yathādiṭṭhapāṭhānukkamenevettha attho pakāsito. Katthaci potthake pana ‘‘kuṭilakkhaṇappattampi kuṭiṃ…pe… anāpattī’’ti imassānantaraṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādipāṭhaṃ likhanti, evañca sati tattha adhippāyo pākaṭoyeva. <span class="bld">Anāpattīti vatvā</span>ti uposathāgārañca bhavissati, ahañca vasissāmītiādīsu vāsāgāratthāya eva aniyamitattā anāpattīti vatvā.</p>
- <p class="bodytext">Pamāṇātikkantakuṭikaraṇalakkhaṇā <a name="M2.0338"></a> kiriyāyeva, adesitavatthumūlikāyapi āpattiyā aṅgaṃ hoti pamāṇātikkantamūlikāyapi, tadubhayaṃ ekato katvā ‘‘kiriyākiriyato’’ti vuttaṃ. Vatthuṃ adesāpetvā pamāṇayuttaṃ kuṭiṃ karontassapi vatthuṃ desāpetvā akiriyāya kuṭikaraṇakiriyāya ca samuṭṭhānato kiriyākiriyatova samuṭṭhātīti veditabbaṃ. <span class="bld">Acittaka</span>nti paṇṇattiajānanacittena acittakaṃ. Ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimappamāṇasambhavo, adesitavatthutā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭṭanāti imānettha cha vā satta vā aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Sattame <span class="bld">evaṃnāmake nagare</span>ti kosambīnāmake. Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā kosambīti saṅkhyaṃ agamāsi. Kusumbassa nāma isino assamato avidūre māpitattāti eke. Idaṃ vuttaṃ hoti – kusumbassa isino nivāsabhūmi kosambī, tassa ca avidūre bhavattā nagaraṃ kosambīti saṅkhyaṃ gatanti. <span class="bld">Ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kārito</span>ti ettha ko ghositaseṭṭhi, kathañcānena so ārāmo kāritoti? Pubbe kira addilaraṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro subhikkhaṃ raṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ <a name="V2.0300"></a> vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi. Mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā. Te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakānañca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso bahutaraṃ pāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhāti. Paccekabuddhopi bhattakiccakāle kukkurassa ekaṃ piṇḍaṃ deti. So paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati, gopālake <a name="M2.0339"></a> asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tatrāssa ‘‘ghosakadevaputto’’tveva nāmaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekasmiṃ kulaghare nibbatti. Taṃ aputtako kira seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghositaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi, pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena tesaṃ sahāyakānaṃ seṭṭhīnaṃ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṃsu. Te kālena kālaṃ loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ āgacchanti. Athekasmiṃ vāre gimhasamaye manussapathaṃ āgacchantā nirudakaṃ mahākantāraṃ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṃ nigrodharukkhaṃ disvā cintesuṃ ‘‘yādiso ayaṃ rukkho, addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṃ, sādhu vatassa, sace no pānīyaṃ vā paribhojanīyaṃ vā dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘imesaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṃ udakadhāraṃ pavattesi. Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṃ udakavaṭṭiṃ disvā attano bhājanehi udakaṃ gahetvā paribhogaṃ katvā cintesi ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogudakaṃ dinnaṃ, idaṃ pana agāmakaṃ mahāraññaṃ, sādhu vatassa, sace no āhārampi dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ upakappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi.</p>
- <p class="bodytext">Isayo cintayiṃsu ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogudakampi bhojanampi sabbaṃ dinnaṃ, sādhu vatassa<a name="V2.0301"></a>, sace no attānaṃ dasseyyā’’ti. Devatā tesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā upaḍḍhakāyaṃ dassesi. Devate mahatī te sampatti, kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ adhigatāsīti. Nātimahantaṃ parittakaṃ kammaṃ katvāti. Upaḍḍhuposathakammaṃ nissāya hi devatāya sampatti laddhā. Anāthapiṇḍikassa <a name="M2.0340"></a> kira gehe ayaṃ devaputto kammakāro ahosi. Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti. Ekadivasaṃ ayaṃ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṃ gato. Mahāseṭṭhi nivāpaṃ labhamānamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṃ gatabhāvaṃ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṃ adāsi. Bhattakāradāsī ekasseva bhattaṃ pacitvā araññato āgatassa bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi. Kammakāro cintayi ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ kāle gehaṃ ekasaddaṃ ahosi, ajja ativiya sannisinnaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti. Tassa sā ācikkhi ‘‘ajja imasmiṃ gehe sabbe manussā uposathikā, mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṃ adāsī’’ti. Evaṃ ammāti. Āma sāmīti. ‘‘Imasmiṃ kāle uposathaṃ samādinnassa uposathakammaṃ hoti, na hotī’’ti mahāseṭṭhiṃ puccha ammāti. Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha – ‘‘sakalauposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhakammaṃ pana hoti, uposathiko hotī’’ti. Kammakāro bhattaṃ abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṃ gahetvā nipajji. Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṃ vāto kuppi. So paccūsasamaye kālaṃ katvā upaḍḍhuposathakammanissandena mahāvattaniaṭavidvāre nigrodharukkhadevaputto hutvā nibbatti.</p>
- <p class="bodytext">So taṃ pavattiṃ isīnaṃ ārocesi. Isayo pucchiṃsu ‘‘tumhehi mayaṃ ‘buddho dhammo saṅgho’ti assutapubbaṃ sāvitā, uppanno nu kho loke buddho’’ti. Āma, bhante, uppannoti. Idāni kuhiṃ vasatīti. Sāvatthiyaṃ nissāya jetavane, bhanteti. Isayo ‘‘tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ satthāraṃ passissāmā’’ti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambīnagaraṃ sampāpuṇiṃsu. Mahāseṭṭhino ‘‘isayo āgatā’’ti paccuggamanaṃ katvā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṃ adaṃsu. Isayo ‘‘bhutvāva gacchāmā’’ti āpucchiṃsu. Bhante, tumhe aññasmiṃ kāle ekampi māsaṃ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha, imasmiṃ pana vāre hiyyo āgantvā ‘‘ajjeva gacchāmā’’ti vadatha, kiṃ idanti. Āma gahapatayo buddho loke uppanno, na kho pana sakkā jīvitantarāyo jānituṃ, tena mayaṃ turitā gacchāmāti<a name="M2.0341"></a>. Tena hi, bhante, mayampi āgacchāma, amhehi saddhiṃyeva gacchathāti. ‘‘Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ puretaraṃ gamissāmā’’ti nikkhamitvā <a name="V2.0302"></a> ekaṭṭhāne dve divasāni avasitvā turitagamanena sāvatthiṃ patvā jetavanavihāre satthu santikameva agamaṃsu. Tattha madhuradhammakathaṃ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tepi tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭuṇṇadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanasāmante khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tiṇṇampi sahāyānaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi. Te balavasomanassajātā satthāraṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ adaṃsu, puna nimantetvā punadivaseti evaṃ aḍḍhamāsaṃ dānaṃ datvā ‘‘bhante, amhākaṃ janapadaṃ āgamanāya paṭiññaṃ dethā’’ti pādamūle nipajjiṃsu. Bhagavā ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti āha. ‘‘Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotī’’ti gahapatayo sallakkhetvā ‘‘dinnā no bhagavatā paṭiññā’’ti pādamūle nipajjitvā dasabalaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane vihāraṃ kāretvā anupubbena kosambiṃ patvā ‘‘loke buddho uppanno’’ti kathayiṃsu. Tayo janā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vihāre kārāpesuṃ. Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito <span class="bld">kukkuṭārāmo</span> nāma ahosi. Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito <span class="bld">pāvārikambavanaṃ</span> nāma. Ghositena kārito <span class="bld">ghositārāmo</span> nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kārito’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Yo abhinikkhamanakāle saddhiṃ nikkhanto, yassa ca satthārā parinibbānakāle brahmadaṇḍo āṇatto, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘bodhisattakāle upaṭṭhākachannassā’’</span>ti. Iminā ca yo <span class="bld">majjhimanikāye channovādasutte</span> (ma. ni. 3.389 ādayo) gilāno hutvā dhammasenāpatinā ovadiyamānopi māraṇantikavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto tiṇhena satthena kaṇṭhanāḷiṃ chinditvā maraṇabhaye uppanne gatinimitte ca upaṭṭhite attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā saṃviggo vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ <a name="M2.0342"></a> patvā samasīsī hutvā parinibbāyi, ayaṃ so na hotīti dasseti. Pūjāvacanappayoge kattari sāmivacanassapi icchitattā āha <span class="bld">‘‘gāmassa vā pūjita’’</span>nti. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthānusārato veditabbaṃ. <span class="bld">Ekeko koṭṭhāso</span>ti ekeko bhāgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Kiriyato samuṭṭhānabhāvo</span>ti kevalaṃ kiriyāmattato samuṭṭhānabhāvaṃ paṭikkhipati, vatthuno pana adesanāya kuṭikaraṇakiriyāya ca samuṭṭhānato kiriyākiriyato samuṭṭhātīti veditabbaṃ<a name="V2.0303"></a>. Imasmiṃ sikkhāpade <span class="bld">bhikkhū vā anabhineyyā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo ‘‘ayaṃ vā so mahānāgo’’tiādīsu viya avadhāraṇatthoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. Aṭṭhame pākārena parikkhittanti sambandho. <span class="bld">Gopuraṭṭālakayutta</span>nti dvārapāsādena ca tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca <span class="bld">nīlobhāsaṃ</span>. Chāyūdakasampattiyā bhūmibhāgasampattiyā ca <span class="bld">manoramaṃ</span>. <span class="bld">Kāḷakavesenā</span>ti kalandakarūpena. <span class="bld">Nivāpa</span>nti bhojanaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti uyyānaṃ. <span class="bld">Dabboti tassa therassa nāma</span>nti dabbatthambhe patitattā dabboti tassa therassa nāmaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle kira satta bhikkhū ekacittā hutvā aññe sāsane agāravaṃ karonte disvā ‘‘idha kiṃ karoma, ekamante samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmā’’ti nisseṇiṃ bandhitvā uccaṃ pabbatasikharaṃ abhiruhitvā attano cittabalaṃ jānantā ‘‘nisseṇiṃ pātentu, jīvite sālayā otarantu, mā pacchānutappino ahuvatthā’’ti vatvā sabbe ekacittā hutvā nisseṇiṃ pātetvā ‘‘appamattā hotha, āvuso’’ti aññamaññaṃ ovaditvā cittaruciyesu ṭhānesu nisīditvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tatreko <a name="M2.0343"></a> thero pañcame divase arahattaṃ patvā ‘‘mama kiccaṃ nipphannaṃ, ahaṃ imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāmī’’ti iddhiyā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā āha – ‘‘āvuso, imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjatha, bhikkhācārakiccaṃ mamāyattaṃ hotu, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Kiṃ nu mayaṃ, āvuso, nisseṇiṃ pātentā evaṃ avacumha ‘‘yo paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikaroti, so bhikkhaṃ āharatu, tenābhataṃ sesā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karissantī’’ti. Natthi, āvusoti. Tumhe attano pubbahetunāva labhittha, mayampi sakkontā vaṭṭassantaṃ karissāma, gacchatha tumheti. Thero te saññāpetuṃ asakkonto phāsukaṭṭhāne piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā gato. Aparopi thero sattame divase anāgāmiphalaṃ patvā tato cuto suddhāvāsabrahmaloke nibbatto, itare therā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā tesu tesu kulesu nibbattā. Eko gandhāraraṭṭhe takkasilanagare rājagehe nibbatto, eko paccantimaraṭṭhe <a name="V2.0304"></a> paribbājikāya kucchimhi nibbatto, eko bāhiyaraṭṭhe kuṭumbiyagehe nibbatto, eko rājagahe kuṭumbiyagehe nibbatto.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana dabbatthero mallaraṭṭhe anupiyanagare ekassa mallarañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā upavijaññā kālamakāsi. Matasarīraṃ susānaṃ netvā dārucitakaṃ āropetvā aggiṃ adaṃsu. Aggivegasantattaṃ udarapaṭalaṃ dvedhā ahosi. Dārako attano puññabalena uppatitvā ekasmiṃ dabbatthambhe nipati, taṃ dārakaṃ gahetvā ayyikāya adaṃsu. Sā tassa nāmaṃ gaṇhantī dabbatthambhe patitvā laddhajīvikattā ‘‘dabbo’’ti tassa nāmaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘dabboti tassa therassa nāma’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tassa sattavassikakāle satthā bhikkhusaṅghaparivuto mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyanigamaṃ patvā anupiyambavane viharati. Dabbakumāro satthāraṃ disvā saha dassaneneva pasīditvā pabbajitukāmo hutvā ‘‘ahaṃ dasabalassa santike pabbajissāmī’’ti ayyikaṃ āpucchi. Sā ‘‘sādhu tātā’’ti dabbakumāraṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhante, imaṃ kumāraṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā aññatarassa bhikkhuno saññaṃ adāsi ‘‘bhikkhu imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti. So thero satthu vacanaṃ sutvā dabbakumāraṃ pabbājento tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Pubbahetusampanno katābhinīhāro <a name="M2.0344"></a> paṭhamakesavaṭṭiyā voropanakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyāya kesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale, sabbakesānaṃ pana oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apacchā apure ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvakena pattabba</span>nti yathupanissayaṃ tena tena sāvakena pattabbaṃ. <span class="bld">Tisso vijjā</span>tiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ. <span class="bld">Guṇajāta</span>nti ‘‘yañca kiñci sāvakena pattabba’’nti napuṃsakaliṅgasambandhadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa katattā</span>ti dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu saccesu dukkhapariññā samudayappahānaṃ nirodhasacchikiriyā maggabhāvanāti ekekassa maggassa catunnaṃ catunnaṃ kiccānaṃ vasena soḷasavidhassa kiccassa katattā. <span class="bld">Tato tato paṭikkamitvā</span>ti tato tato kiccato ārammaṇato ca paṭivattitvā. <span class="bld">Silāpaṭṭake</span>ti pāsāṇaphalake. <span class="bld">Terasāpī</span>ti bhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājanakayāgubhājanakaphalabhājanakakhajjabhājanakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhāpakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīnaṃ <a name="V2.0305"></a> vasena terasāpi sammutiyo dātuṃ vaṭṭanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">Apisū</span>ti ettha <span class="bld">sū</span>ti nipātamattaṃ, <span class="bld">api</span>-saddo aṭṭhānappayutto ‘‘vikāle’’ti imassa anantaraṃ daṭṭhabbo, vikālepi āgacchantīti attho. <span class="bld">Jānantā</span>ti dūrabhāvaṃ jānantā. <span class="bld">Evaṃ sabbapadesū</span>ti ettha katikasaṇṭhānādīnaṃ nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattādīni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ. Sabbavihāresu ca gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhātīti vadanti. <span class="bld">Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā</span>ti aniyametvā nimmitānaṃ ayaṃ ‘‘ekasmiṃ bhāsamānasmi’’ntiādi dhammatā. Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese, upaḍḍhamuṇḍe<a name="M2.0345"></a>, missakakese, upaḍḍharattacīvare, paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti. <span class="bld">Avatthukavacanaṃ na hotī</span>ti nimmitānaṃ ‘‘ayaṃ mañco’’tiādivacanaṃ avatthukaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhānaṃ sambhavato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>. <span class="bld">Ekacārikabhatta</span>nti atimanāpattā visuṃ ṭhitikāya pāpetabbaṃ bhattaṃ. <span class="bld">Taddhitavohārenā</span>ti cattāri parimāṇamassa catukkanti evaṃ taddhitavohārena. Odanassa pucchāya sādhakatamattā āha – <span class="bld">‘‘karaṇattheyeva karaṇavacana’’</span>nti, odanena karaṇabhūtena pucchantīti vuttaṃ hoti. Ye ca odanena karaṇabhūtena pucchanti, tesaṃ pucchanākāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘kiṃ, bhante, odanaṃ demāti pucchantī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavo</span>ti bhavitabbo. <span class="bld">Asamannāharitvā</span>ti ābhogaṃ akatvā. <span class="bld">Rattiṃ sammantayamānā</span>ti kañci kālaṃ supitvā vuṭṭhāya sammantayamānā. Rattiyañhi paṭhamayāmamajjhimayāmesu supitvā pabuddhānaṃ ajjatanakālepi anajjatanābhimāno hoti, tasmā te ‘‘hiyyo’’ti āhaṃsu. Ye pana rattiyaṃ kammappasutā jāgariyamanuyuttā honti, tesaṃ ajjatanābhimānoyeva, tasmā te ‘‘ajja’’icceva voharanti, na ‘‘hiyyo’’ti. <span class="bld">Padhūpāyantā</span>ti punappunaṃ uppajjanakakodhavasena padhūpāyantā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Dabba</span> <a name="V2.0306"></a> <span class="bld">dabbā</span>ti dutiyo <span class="bld">dabba</span>-saddo paṇḍitādhivacanoti āha <span class="bld">‘‘dabbā paṇḍitā’’</span>ti. Evaṃ na nibbeṭhentīti sambandho. <span class="bld">Nibbeṭhentī</span>ti attānaṃ dosato mocenti. <span class="bld">Vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānā</span>ti vuṭṭhānalakkhaṇanti maññamānā. <span class="bld">Na ghaṭiyatī</span>ti therassa susīlapaṭiññāya tassā dussīlapaṭiññāvacanaṃ na ghaṭiyatīti adhippāyo. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. <span class="bld">Nāsethā</span>ti setakaṃ datvā gihibhāvaṃ pāpethāti attho. Liṅganāsanā hettha adhippetā. Imameva ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘tisso nāsanā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ekakammādisaṃvāsassa akaraṇaṃ <span class="bld">saṃvāsanāsanā</span>. <span class="bld">Daṇḍakammanāsanā</span> nāma vālukādīni okiritvā yāva khamāpeti, tāva daṇḍakammavasena <a name="M2.0346"></a> nikkaḍḍhanaṃ. <span class="bld">Cara pire vinassā</span>ti nikkaḍḍhanākāradassanaṃ. Tattha <span class="bld">carā</span>ti gaccha, apehīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pire</span>ti para amāmaka, amhākaṃ anajjhattikabhūtāti attho. <span class="bld">Pire</span>ti hi para-saddena samānatthaṃ sambodhanavacanaṃ. Atha vā <span class="bld">pire</span>ti ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ, tasmā <span class="bld">cara pire</span>ti parato gaccha, mā idha tiṭṭhāti attho. <span class="bld">Vinassā</span>ti adassanaṃ gaccha.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā te bhikkhū attānaṃ appakāsetvā ṭhitā, tasmā <span class="bld">anuyuñjathā</span>ti imassa <span class="bld">gavesatha jānāthā</span>ti attho vutto. <span class="bld">Kārako hotī</span>ti ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti paṭiññātattā tāya paṭiññāya yadi nāsitā, thero kārako hoti, sadosoti attho. <span class="bld">Akārako hotī</span>ti tāya katapaṭiññaṃ anapekkhitvā yadi bhagavatā pakatidussīlabhāvaṃyeva sandhāya sā nāsitā, thero akārako hotīti adhippāyo. ‘‘Sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti vutte ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti tāya katapaṭiññāya bhūtatā āpajjatīti āha – <span class="bld">‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso’’</span>ti. <span class="bld">Bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭa</span>nti iminā mahāaṭṭhakathāvādo dassito. <span class="bld">Musāvāde pācittiyanti vutta</span>nti bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiyanti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tesu dukkaṭapācittiyesu. Ito paṭṭhāya ‘‘tasmā pācittiyameva yujjatī’’ti vacanapariyantaṃ dvīsupi aṭṭhakathāsu adhippāyavibhāvanaṃ. Tattha <span class="bld">purimanaye</span>ti ‘‘bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭa’’nti vuttaaṭṭhakathānaye. Dukkaṭameva yujjatīti kasmā vuttanti ce? Tattha kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādiseso</span>ti bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃsentassa bhikkhuno saṅghādisesoti attho. Pacchimanayepi ‘‘bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiya’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kurundī</span>nayepi <span class="bld">musāvādattā pācittiyameva yujjatī</span>ti visaṃvādapurekkhatāya pācittiyameva yujjatīti adhippāyo. Yadi evaṃ bhikkhuṃ amūlakena <a name="V2.0307"></a> antimavatthunā anuddhaṃsentassa akkosantassa ca musāvādattā pācittiyeneva bhavitabbanti ce? Tattha satipi musāvāde vacanappamāṇato saṅghādisesaomasavādapācittiyeheva bhavitabbaṃ, na sampajānamusāvādapācittiyenāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vacanappamāṇato’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vacanappamāṇato</span>ti <a name="M2.0347"></a> bhagavatā vuttapāḷivacanappamāṇato. Idāni taṃ vacanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuddhaṃsanādhippāyenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭanti vacanaṃ natthī</span>ti bhikkhuniyā anuddhaṃsane bhikkhuno dukkaṭanti vacanaṃ natthi tathā pāḷiyaṃ anāgatattā. <span class="bld">Sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthī</span>ti sāmaññato vuttaṃ sampajānamusāvādasikkhāpadaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni dvīsupi aṭṭhakathāvādesu adhippāyaṃ vibhāvetvā tesu pacchimavāde dosaṃ dassetvā purimavādaṃ patiṭṭhapetukāmo ācariyo <span class="bld">‘‘tatra panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatrā</span>ti ‘‘pācittiyameva yujjatī’’ti vuttavāde. <span class="bld">Anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiya</span>nti iminā sampajānamusāvāde pācittiyassa okāsaṃ dasseti. <span class="bld">Visuṃ pācittiyaṃ vutta</span>nti sampajānamusāvāde pācittiyato visuṃ aññameva pācittiyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Etehi nāsanā natthī</span>ti sāmaññato vuttaṃ, imissā pana dukkaṭena nāsanā natthīti adhippāyo. Yadi evaṃ kasmā naṃ bhagavā nāsetīti āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para385-386"></a><span class="paranum">385-386</span>. <span class="bld">Dūsito</span>ti duṭṭhasaddassa kammasādhanataṃ dasseti. Dūsayati paraṃ vināsetīti <span class="bld">dūsako</span>. Iminā ‘‘dūsayatīti doso’’ti dosasaddassa kattusādhanatā vuttā. <span class="bld">Pakatibhāvaṃ jahāpito</span>ti dusasaddassa vikatiyaṃ paṭhitattā vuttaṃ, pakatiyā sommabhāvaṃ jahāpitoti attho, vikāramāpāditoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ākāranānattenā</span>ti dūsitākārassa dūsakākārassa ca nānattena. <span class="bld">Anabhiraddho</span>ti atuṭṭho. Yo pana atuṭṭho, so sukhito nāma na hotīti āha <span class="bld">‘‘na sukhito’’</span>ti. ‘‘Ārādhito rājā’’tiādīsu pasāditoti atthasambhavato <span class="bld">‘‘na vā pasādito’’</span>ti vuttaṃ. Khīlasaddo thaddhabhāvavacano kacavarapariyāyo ca hotīti āha – <span class="bld">‘‘cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīla’’</span>nti. Khīlayati tena cittaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjatīti khīlaṃ, cittassa thaddhabhāvo. So ca atthato paṭighoyeva. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo hi paṭigho, tasmiñca uppanne cittaṃ uklāpajātaṭṭhānaṃ viya amanuññaṃ hoti, tasmā kacavarasadisattāpi paṭighova ‘‘khīla’’nti vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭighakhīla’’</span>nti. Cittassa thaddhabhāvattā kacavarasadisattā ca paṭighoyeva khīlaṃ <span class="bld">paṭighakhīlaṃ</span>. <span class="bld">Nappatīto</span>ti pītisukhādīhi na abhigato na anugato, na upetoti attho. Yo ca pītisukhādīhi anupagato, so tehi <a name="V2.0308"></a> vajjito <a name="M2.0348"></a> nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘pītisukhādīhi vajjito’’</span>ti. Yo ca tehi vajjito, na so tena abhisaṭo nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘na abhisaṭo’’</span>ti, pītisukhādīhi na patthaṭoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yenā</span>ti yena kopena. <span class="bld">Duṭṭho</span>ti mātikāya āgatapadaṃ dasseti, <span class="bld">kupito</span>ti padabhājane āgatapadaṃ. Atthato ekattepi ubhinnaṃ padānaṃ vasena <span class="bld">‘‘ubhayampī’’</span>ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘tena ca kopena tena ca dosenā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena <span class="bld">‘‘dvīhī’’</span>ti vuttaṃ, atthato pana dosoyeva. So ca saṅkhārakkhandhapariyāpannoti āha <span class="bld">‘‘imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dassetī’’</span>ti. ‘‘Anattamanatā anabhiraddhī’’ti vacanehi domanassavedanāva vuttāti āha <span class="bld">‘‘imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dassetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yadā pana codakena adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkitaṃ vā hoti, tadā amūlakaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘taṃ panassa…pe… codakavasena adhippeta’’</span>nti. Yadi cuditakavasena adhippetaṃ siyā, amūlakaṃ nāma anajjhāpannanti padabhājanaṃ vadeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Yaṃ pārājika</span>nti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā pārājikesu aññataraṃ. Padabhājane pana pāḷiyaṃ āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti cuditakassa āpannānāpannattaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sikkhāpade.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevā</span>ti pasādasotena dibbasotena vāti imamatthaṃ atidisati. Sutvāva jānitabbato <span class="bld">‘‘sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’</span>ti vuttaṃ. Parisaṅkanaṃ parisaṅkitaṃ, diṭṭhānugataṃ parisaṅkitaṃ <span class="bld">diṭṭhaparisaṅkitaṃ</span>. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Imesa</span>nti kattuatthe sāmivacanaṃ, imehīti attho. <span class="bld">Karissanti vā</span>ti ettha vibhattipariṇāmaṃ katvā imeti yojetabbaṃ. <span class="bld">Diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlaka</span>nti idaṃ ajjhācārassa sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Atthi saññāsamūlakaṃ, atthi saññāamūlaka</span>nti idaṃ pana diṭṭhasaññāya sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samīpe ṭhatvā</span>ti dvādasahatthabbhantare samīpe ṭhatvāti vadantīti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Parato pana ‘‘dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ pesetvā codentassa sīsaṃ na etī’’ti parammukhācodanāya eva anāpattiyā vuttattā ‘‘samīpe ṭhatvā’’ti idaṃ sammukhabhāvamattadassanatthaṃ vuttanti amhākaṃ khanti<a name="M2.0349"></a>. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā) aṅgaṃ dassentena ‘‘cāvanādhippāyena sammukhācodanā’’ti vuttaṃ, na ca sammukhabhāvo dvādasahatthabbhantareyevāti <a name="V2.0309"></a> niyamo sakkā vatthuṃ. Vinayavinicchayañca patvā garukeyeva ṭhātabbanti vuttaṃ, tasmā upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādiseso</span>ti āṇattassa vācāya vācāya codāpakassa saṅghādiseso. <span class="bld">Mayāpi diṭṭhaṃ sutaṃ atthī</span>ti idaṃ āṇattassapi codakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, evaṃ pana avatvāpi ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’ti idameva vacanaṃ parassa vacanaṃ viya akatvā anuddhaṃsanādhippāyena vadantassa saṅghādisesoyeva. Satipi pana anuddhaṃsanādhippāye ‘‘asukena evaṃ vutta’’nti dassetvā vadantassa natthi saṅghādisesoti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codentī</span>ti ettha <span class="bld">sambahule</span>ti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati. Vatthucodakānaṃyeva hi ekānekavasena idaṃ catukkamāgataṃ, na cuditakassapi ekānekavasena. Tathā hi ekasseva cuditakassa vasena ekavatthuekacodakaekavatthunānācodakanānāvatthuekacodakanānāvatthunānācodakappabhedaṃ idaṃ catukkamāgataṃ, teneva catutthacodanaṃ dassentenapi <span class="bld">‘‘imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā’’</span>ti vuttaṃ, na pana ‘‘nānācuditakā’’ti, tasmā ‘‘sambahule’’ti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati. Atha vā paṭhamaṃ tīsupi codanāsu ekattena cuditakaṃ niddisitvāpi idha bahuttena niddeso ‘‘na kevalaṃ ekasmiṃyeva cuditake codanā sambhavati, atha kho sambahulesupī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Codetuṃ pana ko labhati, ko na labhatī</span>tiādi anuddhaṃsanādhippāyaṃ vināpi codanālakkhaṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sīlasampanno</span>ti idaṃ dussīlassa vacanaṃ appamāṇanti adhippāyena vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ pana bhikkhuṃ codetuṃ anissarattā <span class="bld">‘‘bhikkhunimevā’’</span>ti vuttaṃ. Satipi bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu anissarabhāve tāhi katacodanāpi codanāruhattā codanāyevāti adhippāyena <span class="bld">‘‘pañcapi sahadhammikā labhantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhikkhussa sutvā codetī</span>tiādinā codako yesaṃ sutvā codeti, tesampi vacanaṃ pamāṇamevāti sampaṭicchitattā tesaṃ codanāpi ruhatevāti dassetuṃ thero suttaṃ nidassesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dūtaṃ</span> <a name="M2.0350"></a> <span class="bld">vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvā</span>ti ‘‘tvaṃyeva gantvā codehī’’ti dūtaṃ vā pesetvā yo taṃ codetuṃ sakkoti, tassa mukhasāsanaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā. <span class="bld">Sīsaṃ na etī</span>ti saṅghādiseso na hotīti adhippāyo. Kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti sāmaññato vuttattā dūtasāsanādīhi codāpentassapi āpattiyevāti paññāyati, ‘‘sīsaṃ na etī’’ti <a name="V2.0310"></a> idaṃ pana aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. <span class="bld">Samayenā</span>ti pakatiyā saddaṃ sutvā atthavijānanasamayena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Garukānaṃ dvinna</span>nti pārājikasaṅghādisesānaṃ. <span class="bld">Avasesānaṃ vasenā</span>ti pañcalahukāpattīnaṃ vasena. ‘‘Natthi dinna’’ntiādi dasavatthukā <span class="bld">micchādiṭṭhi</span>. ‘‘Antavā loko, anantavā loko’’tiādinayappavattā diṭṭhi sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhātīti <span class="bld">antaggāhikā</span>. <span class="bld">Ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasenā</span>ti ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, āpatti pārājikassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati, āpatti saṅghādisesassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahāti bhaṇati, paṭivijānantassa āpatti thullaccayassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pācittiyassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pāṭidesanīyassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti dukkaṭassa, ājīvavipattipaccayā imā cha āpattiyo āpajjatīti evaṃ <span class="bld">parivārapāḷiyaṃ</span> (pari. 287) dassitānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena. Diṭṭhivipattiājīvavipattīhi codentopi tammūlikāya āpattiyā eva codeti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā maṃ na vandasī’’ti pucchite ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’ti avandanakāraṇassa vuttattā antimavatthuṃ ajjhāpanno na vanditabboti vadanti. Codetukāmatāya eva avanditvā attanā vattabbassa vuttamatthaṃ ṭhapetvā avandiyabhāve taṃ kāraṇaṃ na hotīti <span class="bld">cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> <a name="M2.0351"></a> ca vuttaṃ. Antimavatthuṃ ajjhāpannassa avandanīyesu avuttattā tena saddhiṃ sayantassa sahaseyyāpattiyā abhāvato tassa ca paṭiggahaṇassa ruhanato tadeva yuttataranti viññāyati. Kiñcāpi yāva so bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti, tāva vanditabbo. Yadā pana ‘‘assamaṇomhī’’ti paṭijānāti, tadā na vanditabboti ayamettha viseso veditabbo. Antimavatthuṃ ajjhāpannassa hi bhikkhubhāvaṃ paṭijānantasseva bhikkhubhāvo, na tato paraṃ. Bhikkhubhāvaṃ appaṭijānanto hi anupasampannapakkhaṃ bhajati. Yasmā āmisaṃ dento attano icchitaṭṭhāneyeva deti, tasmā paṭipāṭiyā nisinnānaṃ yāgubhattādīni dentena ekassa codetukāmatāya adinnepi codanā nāma na hotīti āha <span class="bld">‘‘na tāvatā codanā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṃsānī</span>ti <a name="V2.0311"></a> tiṃsa etesamatthīti tiṃsāni, tiṃsavantānīti attho, tiṃsādhikānīti vuttaṃ hoti. Guṇavacanattā taddhitalopaṃ katvā ‘‘tiṃsānī’’ti vuttaṃ. Atha vā tiṃsa codanā adhikā etesūti tiṃsāni. Tasmiṃ adhikamiti ḍakārapaccaye sati rūpamidaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Navutānī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabba</span>nti ubbāhikāya sammatehi taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Alajjussannāya hi parisāya dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabbo. ‘‘Sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno’’tiādinā <span class="bld">samathakkhandhake</span> (cūḷava. 231) vuttadasaṅgasampattiyā samannāgatā dve tayo bhikkhū uccinitvā tattheva vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbā. Evaṃ sammatehi pana tehi bhikkhūhi visuṃ vā nisīditvā tassāyeva vā parisāya ‘‘aññehi na kiñci kathetabba’’nti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. <span class="bld">Tumhāka</span>nti cuditakacodake sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kimhī</span>ti kismiṃ vatthusmiṃ. <span class="bld">Kimhi nampi na jānāsī</span>ti kimhi nanti vacanampi na jānāsi. <span class="bld">Nāssa anuyogo dātabbo</span>ti nāssa pucchā paṭipucchā dātabbā. ‘‘Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādivacanato <span class="bld">‘‘alajjīniggahatthāya…pe… paññatta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ehitī</span>ti āgamissati. <span class="bld">Diṭṭhasantānenā</span>ti diṭṭhasambandhena, diṭṭhaniyāmenāti vuttaṃ hoti. Vivādavatthusaṅkhāte atthe <a name="M2.0352"></a> paccatthikā <span class="bld">atthappaccatthikā. Saññaṃ datvā</span>ti tesaṃ kathaṃ pacchinditvā attano vacanaṃ sādhetuṃ saññaṃ katvā. Asuddhasaññāya uppannattā <span class="bld">‘‘ananucchaviko’’</span>ti āha. <span class="bld">Ekasambhogaparibhogā</span>ti idaṃ attano santikā tesaṃ mocanatthaṃ vuttaṃ, na pana tesaṃ aññamaññasambhoge yojanatthaṃ. <span class="bld">Vinicchayo na kātabbo</span>ti ‘‘amhākaṃ vacane aṭṭhātabbasabhāvā ete alajjino’’ti jānantena vinicchayo na kātabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viraddhaṃ hotī</span>ti attanā katadosappaṭicchādanatthaṃ kañci musāvādaṃ katvā viraddhaṃ hoti. <span class="bld">Paṭiññaṃ na detī</span>ti sace mayā katadosaṃ vakkhāmi, mayhaṃ anuvattakā bhijjissantīti ‘‘kataṃ mayā’’ti paṭiññaṃ na deti. <span class="bld">Suddho hotū</span>ti tesaṃ vacanena suddho nāma hotu, tesaṃ vacanena ekadvevāramassa vinicchayo dātabboti adhippāyo. <span class="bld">Ṭhāne na tiṭṭhatī</span>ti lajjiṭṭhāne na tiṭṭhati. <span class="bld">Vinicchayo na dātabbo</span>ti alajjibhāvamāpannattā na dātabbo.</p>
- <p class="bodytext">Amūlakampi samūlakampi mūlaṃ gahetvā vadantīti āha <span class="bld">‘‘dve mūlānī’’</span>ti. <span class="bld">Kālena vakkhāmī</span>tiādīsu <a name="V2.0312"></a> eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento <span class="bld">kālena vadati</span> nāma. Saṅghamajjhe gaṇamajjhe salākaggayāguaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento <span class="bld">akālena vadati</span> nāma. Tacchena vadanto <span class="bld">bhūtena vadati</span> nāma. ‘‘Ambho mahallaka-parisāvacara-paṃsukūlika-dhammakathika-patirūpaṃ tava ida’’nti vadanto <span class="bld">pharusena vadati</span> nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā ‘‘bhante mahallakāttha, parisāvacarā paṃsukūlikā dhammakathikāttha, patirūpaṃ tumhākaṃ ida’’nti vadanto <span class="bld">saṇhena vadati</span> nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto <span class="bld">atthasañhitena vadati</span> nāma. <span class="bld">Mettacitto vakkhāmi, no dosantaro</span>ti mettacittaṃ upaṭṭhāpetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā. <span class="bld">Pannarasasu dhammesū</span>ti parisuddhakāyasamācāratā, parisuddhavacīsamācāratā, sabrahmacārīsu mettacittatā, bahussutatā, ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ vitthārena svāgatasuvibhattasuppavattasuvinicchitatā, ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā vuttapañcadhammā, kāruññatā, hitesitā, anukampatā, āpattivuṭṭhānatā, vinayapurekkhāratāti imesu pannarasasu dhammesu. Tattha <span class="bld">kāruññatā</span>ti kāruṇikabhāvo. Iminā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca dassito. <span class="bld">Hitesitā</span>ti hitagavesanatā. <span class="bld">Anukampatā</span>ti tena <a name="M2.0353"></a> hitena saṃyojanā. Dvīhipi mettā ca mettāpubbabhāgo ca dassito. <span class="bld">Āpattivuṭṭhānatā</span>ti āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpanā. Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ <span class="bld">vinayapurekkhāratā</span> nāma. <span class="bld">Sacce ca akuppe cā</span>ti vacīsacce ca akuppatāya ca. Cuditakena hi saccañca vattabbaṃ, kopo ca na kātabbo, neva attanā kujjhitabbo, na paro ghaṭṭetabboti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhummappattiyā</span>ti bhummavacane sampatte, bhummatthe idaṃ upayogavacananti vuttaṃ hoti. Adhikarīyanti etthāti <span class="bld">adhikaraṇāni</span>. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Adhikaraṇaṃ samenti vūpasamentīti hi <span class="bld">samathā</span>. Atha vā samanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti <span class="bld">adhikaraṇāni</span>. Yathā hi samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikattubhāvo, evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāpi. Tenāha <span class="bld">‘‘samathehi adhikaraṇīyatā’’</span>ti. Iminā adhikaraṇasaddassa kammasādhanatā vuttā. <span class="bld">Gāha</span>nti ‘‘asukaṃ codessāmī’’ti manasā codanāya gahaṇaṃ. <span class="bld">Cetana</span>nti ‘‘codessāmī’’ti uppannacetanaṃ. <span class="bld">Akkhanti</span>nti cuditake uppannaṃ akkhantiṃ. <span class="bld">Vohāra</span>nti codanāvasappattavacanaṃ. <span class="bld">Paṇṇatti</span>nti codanāvasappavattanāmapaṇṇattiṃ. <span class="bld">Attādānaṃ gahetvā</span>ti codanaṃ manasā gahetvā. <span class="bld">Taṃ adhikaraṇa</span>nti taṃ gāhalakkhaṇaṃ adhikaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span> <a name="V2.0313"></a> <span class="bld">paṇṇatti adhikaraṇa</span>nti aṭṭhakathāsu katasanniṭṭhānaṃ dassetvā idāni tampi na yuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ paneta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Te</span>ti aṭṭhakathācariyā. <span class="bld">Pārājikadhammo</span>ti pārājikāpatti. <span class="bld">Accantaakusalattā</span>ti lokavajjabhāvato pārājikāpattiyā ekantaakusalattā. <span class="bld">Yāya paṇṇattiyā</span>ti nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Abhilāpenā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Paññatto</span>ti vohāravasena kathito. <span class="bld">Adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇa</span>nti mañcaṭṭhesu mañcavohāro viya. Yasmā amūlakena codento cuditake puggale taṃ adhikaraṇaṃ natthīti sallakkheti, tasmā tassa vacanaṃ abhidheyyasuññanti āha <span class="bld">‘‘sabhāvato natthī’’</span>ti. <span class="bld">Tañca kho idhevā</span>ti tañca yathāvuttapariyāyena paṇṇattiyā adhikaraṇabhāvo idheva imasmiṃyeva sikkhāpade. ‘‘Mātāpi puttena vivadatī’’tiādinayappavattassa <a name="M2.0354"></a> vivādassa adhikaraṇabhāvo na sambhavati samathehi anadhikaraṇīyattāti āha <span class="bld">‘‘idhekacco vivādo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhārasabhedakaravatthūnī</span>ti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhitā daheyyuṃ, dātabbamidamosadha’’nti, tasmā tesu aññataraññataraṃ nissāya uppanno vivādo ‘‘aṭṭhārasabhedakaravatthūni nissāya uppanno’’ti vuccati. <span class="bld">Anuvādo</span>ti upavadanā ceva codanā ca. Tattha upavadanā nāma akkoso. <span class="bld">Pañcapi āpattikkhandhā</span>ti mātikāya āgatā pañca āpattikkhandhā. <span class="bld">Sattā</span>ti teyeva pañca, vibhaṅge āgatā thullaccayadubbhāsitāpattiyo dveti satta. <span class="bld">Kiccayatā</span>ti kattabbatā. <span class="bld">Karaṇīyatā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Ubhayenapi apalokanādisaṅghakammaṃyeva dasseti, tenāha <span class="bld">‘‘apalokanakamma’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext">Āpattādhikaraṇaṃ ṭhapetvā sesādhikaraṇehi codanāyeva natthīti āha <span class="bld">‘‘imasmiṃ panatthe…pe… āpattādhikaraṇameva adhippeta’’</span>nti. <span class="bld">Sapadānukkamaniddesassā</span>ti padānaṃ anukkamena niddeso padānukkamaniddeso, padabhājanassetaṃ adhivacanaṃ. Tena saha vattamānaṃ sapadānukkamaniddesaṃ, sikkhāpadaṃ, tassa padānukkamaniddesasahitassa sikkhāpadassāti attho, padabhājanasahitassāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti kattuatthe sāmivacanaṃ, anenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘etena codakenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Idhāgatesū</span>ti imasmiṃ sikkhāpade āgatesu. <span class="bld">Aññatra āgatesū</span>ti ito aññatra omasavādādisikkhāpadapāḷiyaṃ āgatesu. <span class="bld">Dussīlo</span>ti nissīlo sīlavirahito. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvo. <span class="bld">Asucisaṅkassarasamācāro</span>ti aparisuddhakāyakammāditāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācāro. Dussīlo hi kiñcideva <a name="V2.0314"></a> asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyo hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. <span class="bld">Paṭicchannakammanto</span>ti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammanto. <span class="bld">Assamaṇo</span>ti <a name="M2.0355"></a> na samaṇo. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiñño. Aseṭṭhacāritāya <span class="bld">abrahmacārī</span>. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiñño. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā <span class="bld">antopūti</span>. Chadvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā <span class="bld">avassuto</span>. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca <span class="bld">kasambujāto</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha pāḷiya</span>nti imasmiṃ sikkhāpade pāḷiyaṃ. <span class="bld">Jeṭṭhabbatiko</span>ti kalidevīvataniyutto. Kalidevī kira sirīdeviyā jeṭṭhā, tasmā tassā vatadharo ‘‘jeṭṭhabbatiko’’ti vuccati. Taṃ pana vataṃ samādiyitvā pūrento sakalasarīre masiṃ makkhetvā kākapattāni muṭṭhiyaṃ katvā kalideviṃ phalake likhāpetvā taṃ kājakoṭiyaṃ bandhitvā thomento vicarati. <span class="bld">Yadaggenā</span>ti yattakena. <span class="bld">Tadaggenā</span>ti tattakena. <span class="bld">No kappetī</span>tiādi vematikabhāvadīpanatthameva vuttanti <span class="bld">mahāpadumattherassa</span> adhippāyo. Dutiyatthero pana ‘‘no kappeti, nassarati, pamuṭṭho’’ti etehi vematikabhāvāvatthāya adīpanato añño vematikabhāvo, aññāni no kappanādīnīti catunnampi vibhāgena atthaṃ dasseti, tasmā tassa vādo yuttataroti pacchā vutto. <span class="bld">Dassane vematiko hotī</span>ti puggale ñātepi tassa kiriyāya sammā adiṭṭhabhāvato cirakālātikkamato vā taṃ kiriyaṃ karonto ‘‘esa mayā diṭṭho vā, na vā’’ti dassane vematiko hoti. <span class="bld">Puggale vematiko hotī</span>ti tena katakamme ñātepi taṃ kammaṃ karontassa sammā adiṭṭhabhāvato kālantarabhāvato vā ‘‘tassa kammassa kārako ayaṃ vā, no’’ti puggale vematiko hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. ‘‘Tajjanīyakammādisattavidhampi kammaṃ karissāmā’’ti āpattiyā codentassa adhippāyo <span class="bld">kammādhippāyo</span>. ‘‘Āpattito vuṭṭhāpessāmī’’ti adhippāyo <span class="bld">vuṭṭhānādhippāyo</span>. <span class="bld">Anuddhaṃsentassā</span>ti iminā cāvanādhippāyaṃ dasseti. <span class="bld">Akkosādhippāyena vadantassa pācittiya</span>nti akkosādhippāyena sattahipi āpattikkhandhehi sammukhā vadantassa pācittiyaṃ. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti akkosādhippāyena vadantassa dukkaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti vacanato <span class="bld">kurundaṭṭhakathānayaṃ</span> patiṭṭhapento <span class="bld">‘‘kurundiyaṃ</span> <a name="M2.0356"></a> <span class="bld">panā’’</span>tiādimāha<a name="V2.0315"></a>. <span class="bld">Sabbatthevā</span>ti sabbaaṭṭhakathāsu. <span class="bld">Yya</span>-kāre sampatte <span class="bld">re</span>-kāro atikkanto nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘re-kāre anatikkante’’</span>ti. Uposathassa ñattikammabhāvato ñattiyā samattāya uposatho kato nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘yya-kāre sampatte na labbhatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idañcidañcā</span>ti ‘‘pāṇātipātaṃ adinnādāna’’ntiādiṃ. ‘‘Asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti akkosādhippāyena parammukhā vadantassa dukkaṭaṃ, sammukhā vadantassa pana pācittiyameva. Yathā ‘‘asūriyaṃ passati kaññā’’ti ettha ‘‘sūriyaṃ na passati kaññā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘anokāsaṃ kārāpetvā’’ti etthāpi ‘‘okāsaṃ akārāpetvā’’ti ayamattho labbhatīti āha <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi. Yaṃ codeti, tassa upasampannoti saṅkhyūpagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhā codanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. Navame <span class="bld">disvā</span>ti ajikāya vippaṭipajjantaṃ chagalakaṃ disvā. <span class="bld">Mettiyaṃ bhikkhuni</span>nti tassā bhikkhunikālaṃ gahetvā bhūtapubbavohārena voharanti. <span class="bld">Veḷuvaneyevā</span>ti therassa bhikkhācāravelaṃ aggahetvā tehi vuttabhattuddesavelaṃyeva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kacci no</span>ti kacci nu. <span class="bld">Etamatthaṃ ārocesu</span>nti aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃsitabhāvaṃ ārocesuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññabhāgassā</span>ti aññakoṭṭhāsassa, therassa manussajātibhikkhubhāvato aññassa tiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhātassa koṭṭhāsassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ida</span>nti sāmaññato napuṃsakaniddesena chagalakaṃ niddisati, idaṃ chagalakajātanti attho, ayaṃ chagalakoti vuttaṃ hoti. Adhikaraṇasaddāpekkho vā napuṃsakaniddeso, idaṃ chagalakasaṅkhātaṃ <a name="M2.0357"></a> adhikaraṇanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Aññabhāgo</span>ti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo, aññakoṭṭhāsoti attho. <span class="bld">Assā</span>ti chagalakassa. ‘‘Aññabhāgasambandhī aññabhāgiya’’nti paṭhamaviggahassa attho, ‘‘aññabhāgavantaṃ aññabhāgiya’’nti dutiyaviggahassa. Dvīhipi viggahehi aññabhāgiyanti chagalakova <a name="V2.0316"></a> vutto. Tiracchānajātichagalakabhāvañca ṭhapetvā paramatthato visuṃ chagalake asatipi ‘‘paṭimāya sarīra’’ntiādīsu viya abhedepi bhedakappanāya pavattalokavohāravasena <span class="bld">‘‘aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni dvīhipi viggahehi vuttamatthaṃ vitthāretvā dassento <span class="bld">‘‘yo hi so’’</span>tiādimāha. <span class="bld">So</span>ti so chagalako. Tassa ‘‘hotī’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Tato</span>ti tato manussajātito bhikkhubhāvato ca. <span class="bld">So vā aññabhāgo</span>ti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo. <span class="bld">Assā</span>ti chagalakassa. So chagalako aññabhāgiyasaṅkhātaṃ labhatīti yojetabbaṃ. ‘‘Adhikaraṇanti ādhāro, vatthu adhiṭṭhāna’’nti heṭṭhā vuttamatthaṃ sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tesa</span>nti mettiyabhūmajakānaṃ. <span class="bld">Ima</span>nti chagalakaṃ. <span class="bld">Nāmakaraṇasaññāyā</span>ti nāmakaraṇasaṅkhātāya saññāya so chagalako adhikaraṇanti veditabboti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tañhi sandhāyā</span>ti ‘‘avassaṃ tumhehi leso oḍḍito, kiṃ vadatha, kiṃ passitthā’’ti anuyuttehi tehi bhikkhūhi ‘‘chagalakassa vippaṭipattiṃ disvā dabbassa nāmaṃ tassa karimhā’’ti vuttattā tassa nāmakaraṇasaññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ taṃ chagalakaṃ sandhāya. <span class="bld">Te bhikkhū</span>ti te anuyuñjakā bhikkhū. Āpattilesampi puggalasmiṃyeva āropetvā vuttattā ‘‘puggalānaṃyeva lesā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Padabhājane pana…pe… veditabba</span>nti iminā nāmakaraṇasaññāya ādhārabhūtassa chagalakasaṅkhātassa adhikaraṇassa avacane kāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. ‘‘Aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti ettha pāḷiāgataadhikaraṇasaddapatirūpakaṃ aññaṃ adhikaraṇasaddaṃ pāḷiāgatatadaññasādhāraṇatāya ubhayapadatthaṃ uddharitvā <span class="bld">‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’</span>ti vuttaṃ. Atthuddhāravasena hi atthaṃ dassentena pāḷiyaṃ āgatasaddapatirūpako añño saddo ubhayapadattho uddharitabbo, na ca aññaṃ uddharitvā <a name="M2.0358"></a> aññassa attho vattabbo, tasmā pāḷiāgataadhikaraṇasaddapatirūpako aññoyeva ubhayapadatthasādhāraṇo adhikaraṇasaddo uddhaṭoti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Yā ca sā avasāne…pe… codanā vuttā</span>ti bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti, saṅghādisese saṅghādisesadiṭṭhī hoti, tañce pārājikena codetītiādicodanaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext">Methunavītikkamāpattiyo vatthuto sabhāgā, itarāsaṃ pana adinnādānādiāpattīnaṃ samānepi pārājikāpattibhāve vatthuto visabhāgāti āha <span class="bld">‘‘sabhāgavisabhāgavatthuto’’</span>ti. <span class="bld">Sabhāvasarikkhāsarikkhato</span>ti <a name="V2.0317"></a> sabhāvena sadisāsadisabhāvato. Paṭhamapārājikañhi paṭhamapārājikāpattiyā methunarāgena sabhāvato sadisaṃ, dosasampayuttamanussaviggahena asadisaṃ. Nanu ca ‘‘āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa siyā tabbhāgiyaṃ, siyā aññabhāgiya’’nti vuttattā uddesānukkamena tabbhāgiyataṃ aniddisitvā aññabhāgiyatā paṭhamaṃ kasmā niddiṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘ādito paṭṭhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘sabhāgavisabhāgavatthuto’’tiādinā vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅghakammāni nissāya uppanna’’nti vuttattā saṅghakammato kiccādhikaraṇaṃ visuṃ viya dissatīti āha <span class="bld">‘‘kiṃ panā’’</span>tiādi. ‘‘Kiccameva kiccādhikaraṇa’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘saṅghakammānamevetaṃ adhivacana’’</span>nti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘saṅghakammāni nissāya uppanna’’nti kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘evaṃ santepī’’</span>tiādi. Tassa tassa saṅghakammassa bhagavatā vuttaṃ itikattabbatālakkhaṇaṃyeva tato saṅghakammassa nipphajjanato phalūpacārena saṅghakammanti vattabbataṃ arahatīti āha <span class="bld">‘‘yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasi karoti, taṃ nissāya uppajjanato’’</span>ti. Parivāsādisaṅghakammaṃ nissāya mānattādīnaṃ uppajjanato ukkhepanīyakammasīmāsammutikammādīni issāya osāraṇasīmāsamūhananādikammānaṃ uppajjanato ca <span class="bld">‘‘purimaṃ purimaṃ saṅghakamma’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para395-400"></a><span class="paranum">395-400</span>. <span class="bld">Savatthukaṃ katvā</span>ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā. <span class="bld">Dīghādino</span>ti dīgharassakāḷaodātādino. <span class="bld">Diṭṭhādino</span>ti diṭṭhasutādino. <span class="bld">Lohapattasadiso</span>ti <a name="M2.0359"></a> ayopattasadiso. Aṅgāni paṭhamaduṭṭhadose vuttasadisāni, idha pana kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanā adhikā.</p>
- <p class="centered">Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. Dasame ye dubbalā honti appathāmā, na sakkonti araññakādīni sevantā dukkhassantaṃ kātuṃ, te sandhāyāha <span class="bld">‘‘bahūnaṃ kulaputtānaṃ maggantarāyāya saṃvattantī’’</span>ti. <span class="bld">Adhivāsanakhantisampanno</span>ti ‘‘khamo hoti sītassā’’tiādinā vuttasītuṇhādisahanalakkhaṇāya khantiyā samannāgato. Byañjanapadameva paramaṃ assāti <span class="bld">padaparamo</span>. Yassa hi puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti<a name="V2.0318"></a>, ayaṃ ‘‘padaparamo’’ti vuccati. <span class="bld">Abhisambhuṇitvā</span>ti nipphādetvā. <span class="bld">Nābhisambhuṇātī</span>ti na sampādeti, araññavāsaṃ sampādetuṃ na sakkotīti vuttaṃ hoti. Dhammato apetaṃ <span class="bld">uddhammaṃ</span>. <span class="bld">Asabbaññū assā</span>ti tesaṃ anurūpassa ajānanato asabbaññū bhaveyya. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti (mahāva. 204) vacanato <span class="bld">‘‘cattāro pana…pe… paṭikkhittamevā’’</span>ti vuttaṃ. Idameva vacanaṃ sandhāya pāḷiyampi ‘‘aṭṭha māse kho mayā devadatta rukkhamūlasenāsanaṃ anuññāta’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhi koṭīhī</span>ti tīhi ākārehi, tīhi kāraṇehīti attho. <span class="bld">Tadubhayavimuttaparisaṅkita</span>nti diṭṭhaṃ sutanti idaṃ ubhayaṃ anissāya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Macchabandhanaṃ <span class="bld">jālaṃ, vāgurā</span> migabandhanī. <span class="bld">Kappatī</span>ti yadi tesaṃ vacanena āsaṅkā upacchinnā hoti, vaṭṭati. <span class="bld">Pavattamaṃsa</span>nti vikkāyikamaṃsaṃ. <span class="bld">Maṅgalādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena āhunapāhunādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Bhikkhūnaṃyeva atthāyā</span>ti ettha aṭṭhānappayutto <span class="bld">eva</span>-saddo, bhikkhūnaṃ atthāya akatamevāti sambandhitabbaṃ. Tasmā ‘‘bhikkhūnañca dassāma, maṅgalādīnañca atthāya bhavissatī’’ti missetvā katampi na vaṭṭatīti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘bhikkhūnaṃyevāti <a name="M2.0360"></a> avadhāraṇena bhikkhūnañca aññesañca atthāya kataṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ. <span class="bld">Yattha ca nibbematiko hotī</span>ti bhikkhūnaṃ atthāya katepi sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Tamevatthaṃ āvikātuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Itaresaṃ vaṭṭatī</span>ti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hotīti. <span class="bld">Teyevā</span>ti ye uddissa kataṃ, teyeva. Uddisakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha <span class="bld">‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuñjantassapi āpattiyevā’’</span>ti. ‘‘Paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvā paribhuñjitabba’’nti vacanato akappiyamaṃsaṃ ajānitvā gaṇhantassa paṭiggahaṇena anāpatti siyā. Ajānitvāpi bhuñjantasseva hi āpatti vuttā. <span class="bld">Vattanti vadantī</span>ti iminā āpatti natthīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Sallekhā vutti etesanti <span class="bld">sallekhavuttino</span>. <span class="bld">Bāhuliko</span>ti ekassa <span class="bld">la</span>-kārassa lopaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Kappa</span>nti āyukappaṃ. Saṅghabhedako hi ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ niraye tiṭṭheyyāti āyukappaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kappaṃ nirayamhi paccatī’’</span>ti vuttaṃ. Kappaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 809) pana ‘‘saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sve kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva <a name="V2.0319"></a> muccati, ekadivasameva niraye paccatī’’ti vuttaṃ. Tatthāpi <span class="bld">kappavināseyevā</span>ti āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. <span class="bld">Saṇṭhahante</span>ti idampi ‘‘sve vinassissatī’’ti viya abhūtaparikappanavasena vuttaṃ. ‘‘Ekadivasameva niraye paccatī’’ti etthāpi tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. <span class="bld">Brahmaṃ puñña</span>nti seṭṭhaṃ puññaṃ. <span class="bld">Kappaṃ saggamhi modatī</span>ti etthāpi āyukappameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Laddhinānāsaṃvāsakenā</span>ti bhāvappadhānoyaṃ niddeso, laddhinānāsaṃvāsakabhāvenāti attho. <span class="bld">Kammanānāsaṃvāsakenā</span>ti etthāpi eseva nayo. Aññathā nānāsaṃvāsakena sahitassa samānasaṃvāsakassapi <a name="M2.0361"></a> saṅghassa asamānasaṃvāsakattaṃ āpajjeyya. Tattha <span class="bld">laddhinānāsaṃvāsako</span> nāma ukkhittānuvattako. So hi attano laddhiyā nānāsaṃvāsako jātoti ‘‘laddhinānāsaṃvāsako’’ti vuccati. <span class="bld">Kammanānāsaṃvāsako</span> nāma ukkhepanīyakammakato. So hi ukkhepanīyakammavasena nānāsaṃvāsako hotīti ‘‘kammanānāsaṃvāsako’’ti vuccati. <span class="bld">Virahito</span>ti vimutto. Kāyasāmaggīdānaṃ tesu tesu saṅghakammesu hatthapāsūpagamanavasena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhedāya parakkameyyā’’ti visuṃ vuttattā bhedanasaṃvattanikassa adhikaraṇassa samādāya paggaṇhato pubbepi pakkhapariyesanādivasena saṅghabhedāya parakkamantassa samanubhāsanakammaṃ kātabbanti veditabbaṃ. <span class="bld">Imāni vatthūnī</span>ti aṭṭhārasa bhedakaravatthūni. <span class="bld">Kammenā</span>ti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. <span class="bld">Uddesenā</span>ti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. <span class="bld">Vohārenā</span>ti tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādiaṭṭhārasabhedakaravatthudīpakena vohārena. <span class="bld">Anussāvanāyā</span>ti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. <span class="bld">Salākaggāhenā</span>ti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. <span class="bld">Pañcahi kāraṇehi saṅghabhedo hotī</span>ti ettha kammameva uddeso vā saṅghabhede padhānakāraṇanti veditabbaṃ. Vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasaena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gahitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gahetvā āveṇikakammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. <span class="bld">Abbhussita</span>nti abbhuggataṃ. <span class="bld">Accheyyā</span>ti vihareyya, pavatteyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lajjī <a name="V2.0320"></a> rakkhissatī’’ti vacanato āpattibhayena ārocanaṃ lajjīnaṃyeva bhāroti āha <span class="bld">‘‘lajjīhi bhikkhūhī’’</span>ti. Alajjissapi anārocentassa āpattiyeva ‘‘ye passanti, ye suṇantī’’ti vacanato. <span class="bld">Samāgacchatū</span>ti ekī <a name="M2.0362"></a> bhavatu. Ekībhāvo ca samānaladdhivasena hotīti āha <span class="bld">‘‘ekaladdhiko hotū’’</span>ti. <span class="bld">Sampattiyā</span>ti sīlādisampattiyā. Paṭinissajjantassa anāpattibhāvato <span class="bld">‘‘sotthibhāvo tassa bhikkhuno’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Appaṭinissajjato dukkaṭa</span>nti visuṃ visuṃ vadantānaṃ gaṇanāya dukkaṭaṃ. <span class="bld">Pahontenā</span>ti gantuṃ samatthena agilānena. Saṅghabhedassa garukabhāvato avassaṃ kattabbatādassanatthaṃ <span class="bld">‘‘dūrepi bhāroyevā’’</span>ti vuttaṃ, āpatti pana addhayojanabbhantare gantuṃ samatthassa agilānasseva veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Asamanubhāsantassā</span>ti kammakārake kattuniddesoti āha <span class="bld">‘‘asamanubhāsiyamānassā’’</span>ti. Tatiyakammavācāya paṭinissajjanto ñattiyā dukkaṭaṃ dvīhi kammavācāhi thullaccaye ca āpajjatiyevāti āha <span class="bld">‘‘paṭinissajjantassa saṅghādisesena anāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti devadattassa. <span class="bld">Katena bhavitabba</span>nti samanubhāsanakammena katena bhavitabbaṃ. <span class="bld">Attano rucimattena vadeyyā</span>tiādikammikattā appaṭinissajjantassapi anāpattīti adhippāyena vadeyya. Apaññatte sikkhāpade samanubhāsanakammasseva abhāvato <span class="bld">‘‘na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassā’’</span>ti vuttaṃ. Sikkhāpadaṃ paññapenteneva hi samanubhāsanakammaṃ anuññātaṃ. <span class="bld">Uddissa anuññātato</span>ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, romanthakassa romanthana’’ntiādiṃ (cūḷava. 273) uddissa anuññātaṃ sandhāya vadanti. <span class="bld">Anāpattiya</span>nti anāpattivāre. <span class="bld">Āpattiṃ ropetabbo</span>ti anissajjanapaccayā āpannapācittiyāpattiṃ ukkhepanīyakammakaraṇatthaṃ āropetabboti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattiyeva na jātā</span>ti saṅghādisesāpatti na jātāyevāti attho. <span class="bld">Sā panesā</span>ti sā pana esā anāpatti. <span class="bld">Tivaṅgika</span>nti kāyavācācittavasena tivaṅgikaṃ, kāyavācācittato samuṭṭhātīti vuttaṃ hoti. ‘‘Nappaṭinissajjāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato <span class="bld">saññāvimokkhaṃ</span>. <span class="bld">Sacittaka</span>nti ‘‘nappaṭinissajjāmī’’ti jānanacittena sacittakaṃ. Bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417-418"></a><span class="paranum">417-418</span>. Ekādasame <a name="M2.0363"></a><a name="V2.0321"></a> yaṃ vacanaṃ samaggepi vagge avayavabhūte karoti bhindati, taṃ kalahakārakavacanaṃ idha vagganti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantī’’</span>ti. Asāmaggipakkhe bhavā asāmaggipakkhiyā, kalahakā. Tesaṃ vacanaṃ <span class="bld">asāmaggipakkhiyavacanaṃ,</span> asāmaggipakkhe vā bhavaṃ vacanaṃ <span class="bld">asāmaggipakkhiyavacanaṃ</span>. Yasmā ubbāhikādikammaṃ bahūnampi kātuṃ vaṭṭati, tasmā <span class="bld">‘‘na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karotī’’</span>ti idaṃ niggahavasena kattabbakammaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aṅgāni panettha bhedāya parakkamanaṃ pahāya anuvattanaṃ pakkhipitvā heṭṭhā vuttasadisāneva.</p>
- <p class="centered">Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Dvādasame <span class="bld">vambhanavacana</span>nti garahavacanaṃ. <span class="bld">Apasādetukāmo</span>ti khipitukāmo, tajjetukāmo vā, ghaṭṭetukāmoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Saṭa</span>saddo patitasaddena samānattho. Visesanassa ca paranipātaṃ katvā tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭanti vuttanti āha <span class="bld">‘‘tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇa’’</span>nti. <span class="bld">Kenāpī</span>ti vātasadisena nadīsadisena ca kenāpi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para425-426"></a><span class="paranum">425-426</span>. <span class="bld">Vattuṃ asakkuṇeyyo</span>ti kismiñci vuccamāne asahanato ovadituṃ asakkuṇeyyo. Dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlaggāhe vipaccanīkavāde anādare puggaleti <span class="bld">dubbaco</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhena kicchena vaditabbo’’</span>tiādi. <span class="bld">Dubbacabhāvakaraṇīyehī</span>ti dubbacabhāvakārakehi. Kattuatthe anīyasaddo daṭṭhabbo. Tenevāha <span class="bld">‘‘ye dhammā dubbacaṃ puggalaṃ karontī’’</span>tiādi. Pāpikā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo <span class="bld">pāpicchatā,</span> asantaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatāti veditabbā. Attukkaṃsakā ca te paravambhakā cāti attukkaṃsakaparavambhakā. Ye attānaṃ ukkaṃsanti ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti, parañca vambhenti garahanti nīce ṭhāne ṭhapenti, tesametaṃ adhivacanaṃ. Tesaṃ bhāvo <span class="bld">attukkaṃsakaparavambhakatā</span>. Kujjhanasīlo kodhano, tassa bhāvo <span class="bld">kodhanatā</span>. Kujjhanalakkhaṇassa kodhassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pubbakāle <a name="M2.0364"></a><a name="V2.0322"></a> kodho, aparakāle upanāhoti āha <span class="bld">‘‘kodhahetu upanāhitā’’</span>ti. Tattha upanahanasīlo, upanāho vā etassa atthīti upanāhī, tassa bhāvo <span class="bld">upanāhitā</span>. Punappunaṃ cittapariyonaddhalakkhaṇassa kodhassevetaṃ adhivacanaṃ. Sakiñhi uppanno kodho kodhoyeva, tatuttari upanāho. <span class="bld">Abhisaṅgo</span>ti dummocanīyo balavaupanāho. So assa atthīti abhisaṅgī, tassa bhāvo <span class="bld">abhisaṅgitā</span>. Dummocanīyassa balavaupanāhassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Codakaṃ paṭippharaṇatā</span>ti codakassa paṭiviruddhena paccanīkena hutvā avaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Codakaṃ apasādanatā</span>ti ‘‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññissasī’’ti evaṃ codakassa ghaṭṭanā. <span class="bld">Codakassa paccāropanatā</span>ti ‘‘tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ tāva paṭikarohī’’ti evaṃ codakassa upari paṭiāropanatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññena aññaṃ paṭicaraṇatā</span>ti aññena kāraṇena, vacanena vā aññassa kāraṇassa, vacanassa vā paṭicchādanavasena caraṇatā. Paṭicchādanattho eva vā <span class="bld">cara</span>saddo anekatthattā dhātūnanti paṭicchādanatāti attho. Tāya samannāgato hi puggalo yaṃ codakena dosavibhāvanakāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva codanāya amūlikabhāvadīpanena kāraṇena, tadatthabodhakena vacanena vā paṭicchādeti. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vatvā ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upanāmetvā vikkhepaṃ karontopi aññenaññaṃ paṭicchādeti. ‘‘Itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭhe ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhī’’ti vatvā ‘‘rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vatvā bahiddhā kathāvikkhipanampi atthato aññenaññaṃ paṭicaraṇamevāti visuṃ na gahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apadānenā</span>ti attano cariyāya. Apadīyanti hi dosā etena dakkhīyanti, luyanti chijjantīti vā apadānaṃ, sattānaṃ sammā micchā vā vattappayogo. <span class="bld">Na sampāyanatā</span>ti ‘‘āvuso, tvaṃ kuhiṃ vasasi, kaṃ nissāya vasasī’’ti vā ‘‘yaṃ tvaṃ vadesi ‘mayā esa āpattiṃ āpajjanto diṭṭho’ti, tvaṃ <a name="M2.0365"></a> tasmiṃ samaye kiṃ karosi, ayaṃ kiṃ karoti, kattha ca tvaṃ ahosi, kattha aya’’nti vā ādinā nayena cariyaṃ puṭṭhena sampādetvā akathanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhipaḷāsitā</span>ti ettha paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, so etassa atthīti makkhī. Tādiso <a name="V2.0323"></a> puggalo agāriyo anagāriyo vā samāno paresaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti. Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno uccaṭṭhāne ṭhapito, aparena samayena ‘‘kiṃ tayā mayhaṃ kata’’nti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti. Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchādīhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito, aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ayaṃ amhehi daharakāle eva anuggahito saṃvaddhito ca, atha ca panidāni nissineho jāto’’ti vuccamāno ‘‘kiṃ mayhaṃ tumhehi kata’’nti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bahussutepi puggale ajjhottharitvā īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso’’tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. So paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso. Tathā hesa paresaṃ guṇe ḍaṃsitvā viya attano guṇehi same karotīti paḷāsoti vuccati, so etassa atthīti paḷāsī. Makkhī ca paḷāsī ca makkhipaḷāsino, tesaṃ bhāvo <span class="bld">makkhipaḷāsitā</span>. Atthato pana makkho ceva paḷāso ca.</p>
- <p class="bodytext">Issati parasampattiṃ na sahatīti <span class="bld">issukī</span>. Maccharāyati attano sampattiṃ nigūhati, paresaṃ sādhāraṇabhāvaṃ na sahati, maccheraṃ vā etassa atthīti <span class="bld">maccharī</span>. Saṭhayati na sammā bhāsatīti <span class="bld">saṭho,</span> attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgato kerāṭikapuggalo. Kerāṭiko ca ānandamaccho viya hoti. <span class="bld">Ānandamaccho</span> nāma kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti, sappānaṃ sīsaṃ ‘‘tumhehi sadiso aha’’nti jānāpetuṃ, evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ <a name="M2.0366"></a> vā upasaṅkamati, taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ahaṃ tumhākaṃ antevāsī, tumhe mayhaṃ anukampakā, nāhaṃ tumhe muñcāmī’’ti ‘‘evamete ‘sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso’ti maññissantī’’ti. Sāṭheyyena hi samannāgatassa puggalassa asantaguṇasambhāvanena cittānurūpakiriyāviharato ‘‘evaṃcitto evaṃkiriyo’’ti duviññeyyattā kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā. Yato so –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo;</p>
- <p class="gathalast">Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.296; vibha. aṭṭha. 894; mahāni. aṭṭha. 166) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ <a name="V2.0324"></a> vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, sā assa atthīti <span class="bld">māyāvī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Thambhasamaṅgitāya <span class="bld">thaddho</span>. Vātabharitabhastāsadisathaddhabhāvapaggahitasiraanivātavuttikārakaroti <span class="bld">thambho</span>. Yena samannāgato puggalo gilitanaṅgalasadiso viya ajagaro, vātabharitabhastā viya ca thaddho hutvā garuṭṭhāniye disvā onamitumpi na icchati, pariyanteneva carati. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno, so etassa atthīti <span class="bld">atimānī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saṃ attano diṭṭhiṃ parāmasati sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti <span class="bld">sandiṭṭhiparāmāsī</span>. Ādhānaṃ gaṇhātīti <span class="bld">ādhānaggāhī</span>. ‘‘Ādhāna’’nti daḷhaṃ vuccati, daḷhaggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggiṃ kātunti <span class="bld">duppaṭinissaggī,</span> yo attano diṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati, tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano pādādike aṅge kenaci ghaṭṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjeti, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati. Yathā kumbhīlā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti, na vissajjeti. Makkhipaḷāsitādiyugaḷattayena <a name="M2.0367"></a> dassite makkhapaḷāsādayo cha dhamme visuṃ visuṃ gahetvā <span class="bld">‘‘ekūnavīsati dhammā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anumānasuttaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.181) pana makkhapaḷāsādayopi yugaḷavasena ekaṃ katvā ‘‘soḷasa dhammā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pakārehi āvahanaṃ padakkhiṇaṃ, tato padakkhiṇato gahaṇasīlo padakkhiṇaggāhī, na padakkhiṇaggāhī <span class="bld">appadakkhiṇaggāhī</span>. Yo vuccamāno ‘‘tumhe maṃ kasmā vadatha, ahaṃ attano kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ atthānatthaṃ jānāmī’’ti vadati, ayaṃ anusāsaniṃ padakkhiṇato na gaṇhāti, vāmatova gaṇhāti, tasmā ‘‘appadakkhiṇaggāhī’’ti vuccati, tenāha <span class="bld">‘‘yathānusiṭṭha’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddese</span>ti <a name="V2.0325"></a> pātimokkhuddese. Atha sabbāneva sikkhāpadāni kathaṃ pātimokkhuddesapariyāpannānīti āha <span class="bld">‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyāti evaṃ saṅgahitattā’’</span>ti. ‘‘Yassa siyā āpattī’’ti hi iminā sabbāpi āpattiyo nidānuddese saṅgahitāyeva honti. <span class="bld">Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā</span>ti labbhamānavasena vuttaṃ. Sahadhammikena sahakāraṇenātipi attho daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Vacanāyā’’</span>ti nissakke sampadānavacananti āha <span class="bld">‘‘tato mama vacanato’’</span>ti. Aṅgāni cettha paṭhamasaṅghabhedasadisāni. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha bhedāya parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. Terasame <span class="bld">kīṭāgirī</span>ti tassa nigamassa nāmaṃ. Tañhi sandhāya parato ‘‘na assajipunabbasukehi bhikkhūhi kīṭāgirismiṃ vatthabba’’nti vuttaṃ. Tena pana yogato so janapadopi ‘‘kīṭāgiri’’icceva saṅkhyaṃ gatoti āha <span class="bld">‘‘evaṃnāmake janapade’’</span>ti. Āvāse niyuttā <span class="bld">āvāsikā,</span> nibaddhavāsino. Te akataṃ senāsanaṃ karonti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti. Tenāha <span class="bld">‘‘so yesaṃ āyatto…pe… te āvāsikā’’</span>ti<a name="M2.0368"></a>. Nivāso nivāsamattaṃ etesaṃ atthīti <span class="bld">nevāsikā</span>ti āha <span class="bld">‘‘ye pana kevala’’</span>ntiādi. <span class="bld">Te</span>ti assajipunabbasukā. <span class="bld">Cha janā</span>ti paṇḍuko lohitako mettiyo bhūmajako assaji punabbasukoti ime cha janā. <span class="bld">Sammā</span>ti ālapanavacanametaṃ. <span class="bld">Āyamukhabhūtā</span>ti āyassa mukhabhūtā. <span class="bld">Dhuraṭṭhāne</span>ti sāvatthiyā avidūre ṭhāne. Vassāne hemante cāti dvīsu utūsu vassanato <span class="bld">‘‘dvīhi meghehī’’</span>ti vuttaṃ. Diyaḍḍhabhikkhusahassato gaṇācariyānaṃ channaṃ janānaṃ adhikattā <span class="bld">‘‘samadhika’’</span>nti vuttaṃ, sādhikanti attho. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhivasena āgato. <span class="bld">Akatavatthu</span>nti akatapubbaṃ abhinavavatthuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kaṇikārādayo <span class="bld">puppharukkhā,</span> jātisumanādayo <span class="bld">pupphagacchā</span>. <span class="bld">Koṭṭana</span>nti sayaṃ chindanaṃ. <span class="bld">Koṭṭāpana</span>nti ‘‘imaṃ chinda bhindā’’ti aññehi chedāpanaṃ. <span class="bld">Āḷiyā bandhana</span>nti yathā gacchamūle udakaṃ santiṭṭhati, tathā samantato bandhanaṃ. <span class="bld">Udakassā</span>ti akappiyaudakassa. <span class="bld">Kappiyaudakasiñcana</span>nti imināva siñcāpanampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Nanu ‘‘udakassa secanaṃ secāpana’’nti imināva sāmaññato kappiyākappiyaudakasiñcanādiṃ sakkā saṅgahetuṃ, tasmā kappiyaudakasiñcanādi <a name="V2.0326"></a> kasmā visuṃ vuttanti? ‘‘Ārāmādiatthaṃ ropite akappiyavohāresupi kappiyaudakasiñcanādi vaṭṭatī’’ti vakkhamānattā idhāpi vibhāgaṃ katvā kappiyaudakasiñcanādi visuṃ dassitaṃ. <span class="bld">Hatthamukhapādadhovananhānodakasiñcana</span>nti imināpi pakārantarena kappiyaudakasiñcanameva dasseti. ‘‘Akappiyavohāro’’ti koṭṭanakhaṇanādivasena sayaṃ karaṇassapi kathaṃ saṅgahoti? Akappiyanti voharīyatīti akappiyavohāroti akappiyabhūtaṃ karaṇakārāpanādi sabbameva saṅgahitaṃ, na pana akappiyavacanamattanti daṭṭhabbaṃ. Kappiyavohārepi eseva nayo. <span class="bld">Sukkhamātikāya ujukaraṇa</span>nti iminā purāṇapaṇṇādiharaṇampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kudālādīni bhūmiyaṃ ṭhapetvā ṭhānato hatthena gahetvā ṭhānameva pākaṭataranti <span class="bld">‘‘obhāso’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpaccarivāda</span>mhi patiṭṭhapetukāmo pacchā vadati. <span class="bld">Vanatthāyā</span>ti idaṃ keci ‘‘vatatthāyā’’ti paṭhanti, tesaṃ vatiatthāyāti attho. Akappiyavohārepi ekaccaṃ vaṭṭatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kevalañca sesa’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Yaṃ kiñci mātika</span>nti sukkhamātikaṃ vā asukkhamātikaṃ vā. <span class="bld">‘‘Kappiyaudakaṃ</span> <a name="M2.0369"></a> <span class="bld">siñcitu’’</span>nti iminā ‘‘kappiyaudakaṃ siñcathāti vattumpi vaṭṭatī’’ti dasseti. <span class="bld">Sayaṃ ropetumpi vaṭṭatī</span>ti iminā ‘‘ropehīti vattuṃ vaṭṭatī’’tipi siddhaṃ. <span class="bld">Aññatthāya vā karontassā</span>ti vatthupūjādiatthaṃ karontassa. <span class="bld">Kasmā na anāpattī</span>ti vatthupūjanatthāya ganthanādīsu kasmā na anāpatti. <span class="bld">Anāpattiyevā</span>ti paṭivacanaṃ datvā idāni tameva anāpattibhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti ārāmādiatthāya rukkharopane. <span class="bld">Tathā vatthupūjanatthāyapi anāpattiyevā</span>ti ratanattayapūjanatthāyapi kappiyavohārena pariyāyādīhi ca ganthāpane anāpattiyevāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathā vatthupūjanatthāyā’’ti hi sāmaññato vuttepi ‘‘yathā hi tattha kappiyavohārena pariyāyādīhi cā’’ti vuttattā kappiyavohārādīhi ganthāpane eva anāpatti viññāyati, na sayaṃ ganthane, teneva paro sayaṃ ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti codento <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādimāha. Yathā ārāmādiatthaṃ kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanepi kasmā na vaṭṭatīti codakassa adhippāyo. <span class="bld">Vutta</span>ntiādi ācariyassa parihāro. Atha <span class="bld">‘‘na pana mahāaṭṭhakathāya’’</span>nti kasmā vadati. <span class="bld">Mahāpaccariādīsu</span> vuttampi hi pamāṇamevāti nāyaṃ virodho, <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> avuttampi tattheva vuttena saṃsanditvā pamāṇamevāti patiṭṭhāpetuṃ vuttattā. <span class="bld">Taṃ katha</span>nti maññeyyāsīti sambandho. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyañca</span> kappiyaudakasecanaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti etthāyamadhippāyo. Kiñcāpi <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> ārāmādiatthāya <a name="V2.0327"></a> kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropanaṃ na vuttaṃ, kappiyaudakassa pana sayaṃ siñcanaṃ vuttameva, tasmā yathā ārāmādiatthāya kappiyaudakaṃ sayaṃ siñcitumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti. <span class="bld">Tampi na virujjhatī</span>ti yadetaṃ ārāmādiatthāya sayaṃ ropanaṃ kappiyaudakasiñcanañca vuttaṃ, tampi na virujjhati. Kathaṃ taṃ na virujjhatīti āha <span class="bld">‘‘tatrahī’’</span>tiādi. <span class="bld">Etaṃ vutta</span>nti mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipi siñcantipi siñcāpentipīti etaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aññatra pana pariyāyo atthī</span>ti ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipi siñcantipi siñcāpentipī’’ti kulasaṅgahatthāya ropanasiñcanaṃ sandhāya vuttattā tato aññatra ārāmādiatthāya mālāvaccharopane pariyāyo atthi. <span class="bld">Tattha pariyāyaṃ idha</span> <a name="M2.0370"></a> <span class="bld">ca pariyāyābhāvaṃ ñatvā</span>ti tattha ‘‘mālāvacchaṃ ropentī’’tiādīsu ‘‘mālāvaccha’’nti visesavacanasabbhāvato pariyāyaṃ, idha ‘‘ganthentī’’tiādīsu tathāvidhavisesavacanābhāvato pariyāyābhāvañca ñatvā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca yathā ‘‘ganthentī’’ti sāmaññato vuttattā pariyāyo na labbhatīti yassa kassaci atthāya sayaṃ ganthanaṃ na vaṭṭati, evaṃ ‘‘ganthāpentī’’ti sāmaññato vuttattā pariyāyena ganthāpanampi na vaṭṭatīti āpajjati. Evañca sati parato ‘‘evaṃ jāna, evaṃ kate sobheyya, yathā etāni pupphāni na vikiriyanti, tathā karohītiādinā kappiyavacanena kāretuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ virujjhatīti? Na virujjhati, pariyāyena hi kārāpanaṃ ganthāpanameva na hoti, tasmā yathāvuttanayena pariyāyato kārāpanaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sabbaṃ vuttanayeneva veditabba</span>nti heṭṭhā vuttaṃ vinicchayameva saṅkhepato nigameti. <span class="bld">Haraṇādīsu kasmā anāpattī</span>ti vatthupūjanatthāya haraṇādīsu kasmā anāpatti. <span class="bld">Kulitthiādīnaṃ atthāya haraṇato</span>ti kulitthiādīnaṃ haraṇassa tattha vuttattāti adhippāyo. Tenevāha <span class="bld">‘‘haraṇādhikāre hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Māla</span>nti pupphadāmaṃ. <span class="bld">Mañjarī viyā</span>ti kusumamañjarī viya. <span class="bld">Hārasadisa</span>nti muttāhārasadisaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pācittiyañceva dukkaṭañcā</span>ti pathavīkhaṇanapaccayā pācittiyaṃ, kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ. <span class="bld">Akappiyavohārenā</span>ti ‘‘idaṃ khaṇa, idaṃ ropehī’’tiādiakappiyavohārena. <span class="bld">Dukkaṭamevā</span>ti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ. <span class="bld">Ubhayatthā</span>ti kappiyākappiyapathaviyaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti kulasaṅgahaparibhogaārāmādiatthāya ropite. <span class="bld">Dukkaṭampī</span>ti na kevalaṃ pācittiyameva. <span class="bld">Kappiyenā</span>ti kappiyena udakena. <span class="bld">Tesaṃyeva dvinna</span>nti kuladūsanaparibhogānaṃ. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti kulasaṅgahatthāya sayaṃ siñcane kappiyavohārena akappiyavohārena vā siñcāpane ca dukkaṭaṃ, paribhogatthāya pana sayaṃ siñcane akappiyavohārena siñcāpane ca dukkaṭaṃ. <span class="bld">Āpattibahulatā veditabbā</span>ti ettha sayaṃ siñcane <a name="V2.0328"></a> dhārāpacchedagaṇanāya āpattigaṇanā veditabbā. Siñcāpane pana punappunaṃ āṇāpentassa vācāya vācāya āpatti, sakiṃ āṇattassa bahūnaṃ siñcanepi ekāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkaṭapācittiyānī</span>ti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ, bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ. <span class="bld">Aññatthā</span>ti vatthupūjādiatthāya ocinane. <span class="bld">Sakiṃ āṇatto</span>ti akappiyavohārena āṇatto. <span class="bld">Pācittiyamevā</span>ti akappiyavacanena <a name="M2.0371"></a> āṇattattā pācittiyaṃ. Kappiyavacanena pana vatthupūjādiatthāya ocināpentassa anāpattiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Ganthanena nibbattaṃ <span class="bld">gantimaṃ</span>. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Na vaṭṭatī</span>ti kulasaṅgahatthāya vatthupūjādiatthāya vā vuttanayena karontassa ca kārāpentassa ca dukkaṭanti attho. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘bhikkhussa vā’’tiādinā vuttanayena. Dhammāsanavitāne baddhakaṇṭakesu pupphāni vijjhitvā ṭhapentīti sambandho. Uparūpari vijjhitvā chattasadisaṃ katvā āvuṇanato <span class="bld">‘‘chattātichattaṃ viyā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Kadalikkhandhamhī’’tiādinā vuttaṃ sabbameva sandhāya <span class="bld">‘‘taṃ atioḷārikamevā’’</span>ti vuttaṃ, sayaṃ karontassa akappiyavacaneneva kārāpentassa ca dukkaṭamevāti attho. <span class="bld">Pupphavijjhanattha</span>nti vuttattā pupphāni vijjhituṃyeva kaṇṭakaṃ bandhituṃ na vaṭṭati, pupphadāmādibandhanatthaṃ pana vaṭṭati. <span class="bld">Kaṇṭakampi bandhituṃ na vaṭṭatī</span>ti ca idaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. <span class="bld">Pavesetuṃ na vaṭṭatī</span>ti vuttattā pupphacchidde apavesetvā uparūpari ṭhapetuṃ vaṭṭati. Jālamayaṃ vitānaṃ <span class="bld">jālavitānaṃ</span>. <span class="bld">Nāgadantaka</span>mpi sacchiddakaṃyeva gahetabbaṃ. <span class="bld">Pupphapaṭicchakaṃ</span> daṇḍādīhi katapupphādhāraṇaṃ, tampi sacchiddameva idha vuttaṃ. <span class="bld">Asokapiṇḍiyā</span>ti asokapupphamañjarikāya. <span class="bld">‘‘Dhammarajju</span> nāma cetiyaṃ vā bodhiṃ vā pupphapavesanatthaṃ āvijjhitvā baddharajjū’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca</span> vuttaṃ, tasmā tathābaddhāya rajjuyā cetiyassa ca antare pupphāni pavesetuṃ vaṭṭatīti viññāyati. <span class="bld">Gaṇṭhipade</span> pana ‘‘dhammarajjunti sithilaṃ vaṭṭikaṃ rajjuṃ katvā bodhiṃ vā cetiyaṃ vā parikkhipitvā dhammāsane vā lambitvā tattha pupphāni pavesentī’’ti vuttaṃ, tasmā sithilavaṭṭikāya rajjuyā antarepi pupphāni pavesetuṃ vaṭṭatīti viññāyati, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Ubhayatthāpi panettha nevatthi virodhoti amhākaṃ khanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Matthakadāma</span>nti dhammāsanādimatthake lambakadāmaṃ. <span class="bld">Pupphehi veṭhentī</span>ti pupphadāmena veṭhenti. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti uppalādīnaṃyeva. <span class="bld">Vākena vā daṇḍakena vā</span>ti visuṃ acchinnena pupphasahiteneva vākena vā daṇḍakena vā. <span class="bld">Khandhe ṭhapitakāsāvassā</span>ti khandhe ṭhapitasaṅghāṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi tathā bandhituṃ <a name="V2.0329"></a> sakkā bhaveyya. Imināva aññampi tādisaṃ kāsāvaṃ vā vatthaṃ vā vuttanayena bandhitvā tattha pupphāni pakkhipituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. Aṃsabhaṇḍikaṃ pasibbake pakkhittasadisattā veṭhimaṃ nāma na jātaṃ, tasmā sithilabandhassa antarantarā pakkhipituṃ vaṭṭatīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphapaṭe</span> <a name="M2.0372"></a> <span class="bld">ca daṭṭhabba</span>nti pupphapaṭaṃ karontassa dīghato pupphadāmassa haraṇapaccāharaṇavasena pūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyato haraṇaṃ pana vāyimaṃ nāma hoti, na pūrimaṃ. <span class="bld">Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetī</span>ti ettha ‘‘aphusāpetvāpi atikkāmentassa āpattiyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. ‘‘Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetī’’ti avisesena vuttattā taṃ yuttaṃ. Keci pana ‘‘aññamaññaṃ aphusāpetvā anekakkhattuṃ parikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti vadantīti vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ na dissati. <span class="bld">Bandhituṃ vaṭṭatī</span>ti puppharahitāya suttakoṭiyā vākakoṭiyā vā bandhituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Ekavāraṃ haritvā vā parikkhipitvā vā</span>ti idaṃ pubbe vuttacetiyādiparikkhepaṃ pupphapaṭakaraṇañca sandhāya vuttaṃ, tasmā cetiyaṃ vā bodhiṃ vā parikkhipantena ekavāraṃ parikkhipitvā purimaṭṭhānaṃ sampatte aññassa dātabbaṃ, tenapi ekavāraṃ parikkhipitvā tatheva kātabbaṃ. Pupphapaṭaṃ karontena ca ekavāraṃ haritvā aññassa dātabbaṃ, tenapi tatheva kātabbaṃ. Sacepi dveyeva bhikkhū ubhosu passesu ṭhatvā pariyāyena haranti, vaṭṭatiyevāti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūrita</span>nti dīghato pasāraṇavasena pūritaṃ. <span class="bld">Vāyituṃ na labhatī</span>ti dīghato pasārite tiriyato haraṇaṃ vāyanaṃ nāma hotīti ekavārampi pupphaguṇaṃ tiriyato harituṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Pupphāni ṭhapentenā</span>ti aganthitāni pākatikapupphāni ṭhapentena. Pupphadāmaṃ pana pūjanatthāya bhūmiyaṃ ṭhapentena phusāpetvā vā aphusāpetvā vā diguṇaṃ katvā ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Ghaṭikadāmaolambako</span>ti ante ghaṭikākārayutto yamakadāmaolambako. Ekekaṃ pana dāmaṃ nikkhantasuttakoṭiyāva bandhitvā olambituṃ vaṭṭati, pupphadāmadvayaṃ saṅghaṭitukāmenapi nikkhantasuttakoṭiyāva suttakoṭiṃ saṅghaṭituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Aḍḍhacandākārena mālāguṇaparikkhepo</span>ti aḍḍhacandākārena mālāguṇassa punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūretvā parikkhipanaṃ. Teneva taṃ pūrime paviṭṭhaṃ, tasmā etampi aḍḍhacandākāraṃ punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūritaṃ na vaṭṭati. Ekavāraṃ pana aḍḍhacandākārena mālāguṇaṃ harituṃ vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Pupphadāmakaraṇa</span>nti ettha suttakoṭiyaṃ gahetvāpi ekato kātuṃ na vaṭṭatīti vadanti. Geṇḍukakharapattadāmānaṃ paṭikkhittattā celādīhi katadāmampi na vaṭṭati akappiyānulomattāti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Lāsiyanāṭakaṃ</span> <a name="V2.0330"></a><a name="M2.0373"></a> <span class="bld">nāṭentī’’</span>ti vatvā tameva pariyāyantarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘recakaṃ dentī’’</span>ti vuttaṃ, abhinayaṃ dassentīti attho, attano adhippāyaṃ pakāsetvā ‘‘evaṃ naccitabba’’nti paṭhamaṃ uṭṭhahitvā naccanākāraṃ dassentīti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘mukhe aṅguliyo pakkhipitvā saddaṃ karontā cakkamiva attānaṃ bhamayamānā recakaṃ denti nāmā’’ti vadanti. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti <span class="bld">aṭṭhapadaṃ</span>. ‘‘Aṭṭhāpada’’ntipi paṭhanti. Dasapadepi eseva nayo. <span class="bld">Padānī</span>ti ca sāriādīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni. <span class="bld">Dasapadaṃ</span> nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. <span class="bld">Ākāseyeva kīḷantī</span>ti ‘‘ayaṃ sārī asukapadaṃ mayā nītā, ayaṃ asukapada’’nti kevalaṃ mukheneva vadantā ākāseyeva jūtaṃ kīḷanti. <span class="bld">Jūtaphalake</span>ti jūtamaṇḍale. <span class="bld">Pāsakakīḷāya kīḷantī</span>ti pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti. Ghaṭena kīḷā <span class="bld">ghaṭikā</span>ti eke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mañjaṭṭhiyā vā</span>ti mañjaṭṭhirukkhasāraṃ gahetvā pakkakasāvaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Salākahattha</span>nti tālahīrādīnaṃ kalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna taṃyeva uddharantā salākahatthena kīḷantīti keci. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā <span class="bld">paṇṇanāḷikā</span>. Tenevāha <span class="bld">‘‘taṃ dhamantā’’</span>ti. Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamuṭṭhilābhālābhādijānanakīḷā <span class="bld">akkharikā</span>tipi vadanti. <span class="bld">Hatthismi</span>nti nimittatthe bhummaṃ, hatthinimittasippeti attho. <span class="bld">Assasmi</span>ntiādīsupi eseva nayo. ‘‘Usseḷenti apphoṭentī’’ti dvinnaṃ padānaṃ attho pākaṭoyevāti na vutto. Tattha <span class="bld">usseḷentī</span>ti mukhena usseḷanasaddaṃ pamuñcanti, mahantaṃ katvā abyattasaddaṃ pavattentīti attho. ‘‘Ajānaṃ saññaṃ dentā ajapālakā viya mukhena vātaṃ nicchārentā sukhumaṃ abyattanādaṃ pavattentī’’tipi vadanti. <span class="bld">Apphoṭentī</span>ti bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddaṃ pavattenti, vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena pāṇinā tattha tāḷanena saddaṃ karontīti attho. <span class="bld">Mukhaḍiṇḍima</span>nti mukhabheriyā etaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Pasādāvahenā</span>ti <a name="M2.0374"></a> pasādajananakena. Abhikkamanaṃ <span class="bld">abhikkanta</span>nti āha <span class="bld">‘‘gamanenā’’</span>ti. Paṭikkamanaṃ <span class="bld">paṭikkantaṃ</span>. <span class="bld">Nivattanenā</span>ti nivattimattaṃ dasseti. Nivattetvā pana gamanaṃ gamanameva. Abhimukhaṃ lokitaṃ ālokitanti āha <span class="bld">‘‘purato dassanenā’’</span>ti. <span class="bld">Ito cito ca dassanenā</span>ti anudisāpekkhanaṃ dasseti. Yaṃdisābhimukho gacchati tiṭṭhati nisīdati, tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ <span class="bld">ālokitaṃ,</span> tadanugatadisālokanaṃ <span class="bld">‘‘vilokita’’</span>nti hi vuccati. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena <span class="bld">olokitaullokitāpalokitāni</span> nāma honti. Tāni <a name="V2.0331"></a> pana na samaṇasāruppāni appasādāvahāni, tenevettha ālokitavilokitāneva gahitāni. <span class="bld">Tesa</span>nti samāse guṇībhūtānipi pabbāni parāmasati. ‘‘Pabbasaṅkocanenā’’ti hi vuttattā pabbāni tattha guṇībhūtāni saṅkocanassa padhānattā. <span class="bld">Satisampajaññehī</span>ti sātthakatādipariggāhikāya satiyā tathāpavattasampajaññena ca samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, tassa bhāvo <span class="bld">sampajaññaṃ</span>. Tathāpavattañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkhatattā</span>ti sammā pavattitattā. <span class="bld">Heṭṭhākhittacakkhū</span>ti khandhaṃ anāmetvāva adhokhittacakkhu. Khandhaṃ nāmetvā hi heṭṭhāvalokanaṃ na samaṇasāruppaṃ. ‘‘Okkhittacakkhū’’ti ca iminā yugamattadassitā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bondo</span>ti lolo mandadhātukoti attho. <span class="bld">Bhakuṭiṃ katvā</span>ti bhamukabhedaṃ katvā. <span class="bld">Sākhalyena yuttā</span>ti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā (dha. sa. 1350) nayena vuttasākhalyena samannāgatā, muduvacanāti attho. <span class="bld">Nelā</span>ti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. <span class="bld">Kaṇṇasukhā</span>ti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcinā vijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. <span class="bld">Dānanibaddhānī</span>ti nibaddhadānāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sāriputtamoggallāne āmantesī’’ti vatvā ‘‘gacchatha tumhe sāriputtā’’ti vacanato ‘‘sāriputtā’’ti idaṃ ekasesanayena vuttanti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. ‘‘Sāriputtā’’ti hi idaṃ ekasesanayena vuttaṃ virūpekasesassapi icchitattā, tenevettha bahuvacananiddeso katoti. <span class="bld">Saddhassa pasannassā</span>ti ratanattayassa saddhāya <a name="M2.0375"></a> samannāgatassa tatoyeva ca pasannassa, kammaphalasaddhāya vā samannāgatattā saddhassa ratanattayappasādabahulatāya pasannassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. <span class="bld">Āpattiṃ ropetabbā</span>ti kuladūsakakammena āpannāpattiṃ ropetabbā. <span class="bld">Tasmiṃ vihāre</span>ti bahigāme vihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Antogāme vihāro pana <span class="bld">‘‘tasmiṃ gāme na vasitabba’’</span>nti imināva saṅgahito gāmaggahaṇeneva gahitattā. ‘‘Tasmiṃ vihāre’’ti vacanato tassa gāmassa sāmantā aññasmiṃ vihāre vasituṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sāmantagāme piṇḍāya na caritabba</span>nti tasmiṃ vihāre vāsassa paṭikkhittattā yadi tattha vasati, tena sāmantagāmepi piṇḍāya na caritabbanti adhippāyo. <span class="bld">Tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabba</span>nti yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ, tasmiṃ gāme na caritabbaṃ. Yasmiñhi gāme vā nigame vā kuladūsakakammaṃ kataṃ, yasmiñca vihāre vasati, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā carituṃ labbhati, na vihāre vasituṃ. Sāmantavihāre vasantena pana sāmantagāme carituṃ vaṭṭati tattha vāsassa appaṭikkhittattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para435"></a><span class="paranum">435</span>. <span class="bld">Aṭṭhārasa</span> <a name="V2.0332"></a> <span class="bld">vattānī</span>ti ‘‘na upasampādetabbaṃ, na nissayo dātabbo, na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo, na bhikkhunovādakasammuti sāditabbā, sammatena bhikkhuniyo na ovaditabbā, yāya āpattiyā saṅghena pabbājanīyakammaṃ kataṃ hoti, na sā āpatti āpajjitabbā aññā vā tādisikā tato vā pāpiṭṭhatarā, kammaṃ na garahitabbaṃ, kammikā na garahitabbā, na pakatattassa bhikkhuno uposatho ṭhapetabbo, na pavāraṇā ṭhapetabbā, na savacanīyaṃ kātabbaṃ, na anuvādo ṭhapetabbo, na okāso kāretabbo, na codetabbo, na sāretabbo, na bhikkhūhi sampayojetabba’’nti evamāgatāni aṭṭhārasa vattāni.</p>
- <p class="bodytext">Assajipunabbasukappadhānā <span class="bld">assajipunabbasukā</span>ti vuttā sahacaraṇañāyena. <span class="bld">Anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāyā</span>ti yathāpaññattasammāvattasaṅkhātaṃ anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāya, yena vattena ciṇṇena saṅgho anulomiko hoti, tasmiṃ avattanatoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Na pannalomā hontī</span>ti patitalomā na honti, anukūlavuttino na hontīti <a name="M2.0376"></a> attho. <span class="bld">Nittharaṇamaggaṃ na paṭipajjantī</span>ti anulomavattasaṅkhātaṃ nittharaṇūpāyaṃ na paṭipajjanti, yena vattena ciṇṇena sāpattikabhāvato nittiṇṇā honti, tasmiṃ nittharaṇakavattasmiṃ na vattanti, āpattivuṭṭhānatthaṃ turitaturitā chandajātā na hontīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dasahi akkosavatthūhī</span>ti jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattihīnasaṅkhātehidasahi akkosakāraṇehi. <span class="bld">Chandagāmitā pāpentī</span>tiādīsu <span class="bld">ya</span>-kāro ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu viya luttaniddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘chandagāmitāyapi pāpentī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesa</span>nti assajipunabbasukānaṃ gaṇapāmokkhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para436-437"></a><span class="paranum">436-437</span>. Nigamassa apākaṭattā taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Parasantakaṃ deti, dukkaṭamevā</span>ti vissāsaggāhena parasantakaṃ gahetvā dentaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tañca kho vatthupūjanatthāyā</span>ti mātāpitūnampi dentena vatthupūjanatthāya eva dātabbanti dasseti. <span class="bld">‘‘Maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāyā</span>ti ettakameva vuttattā imaṃ vikkiṇitvā jīvikampi kappessantīti mātuādīnaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Kassacipī</span>ti ñātakassa aññātakassa vā kassacipi. <span class="bld">Ñātisāmaṇerehevā</span>ti anucchavikattā vuttaṃ. <span class="bld">Sampattānaṃ sāmaṇerānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭatī</span>ti saṅghikassa lābhassa upacārasīmagatānaṃ sāmaṇerānampi santakattā tesampi upaḍḍhabhāgo labbhatevāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Cūḷaka</span>nti upaḍḍhabhāgatopi upaḍḍhaṃ. Catutthabhāgassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sāmaṇerā…pe… ṭhapentī’’</span>ti idaṃ vassaggena abhājiyaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti magge <a name="V2.0333"></a> vā cetiyaṅgaṇe vā. <span class="bld">Dāpetuṃ na labhantī</span>ti sāmaṇerehi dāpetuṃ ananucchavikattā vuttaṃ. Na hi taṃ pupphadānaṃ nāma siyā. Yadi hi tathā āgatānaṃ tesaṃ dānaṃ pupphadānaṃ bhaveyya, sāmaṇerehipi dātuṃ na labbheyya. <span class="bld">Sayamevā</span>ti sāmaṇerā sayameva. <span class="bld">Yāgubhattādīni ādāyā</span>ti idaṃ bhikkhūnaṃ atthāya yāgubhattādisampādanaṃ sandhāya vuttattā ‘‘na vaṭṭatī’’ti avisesena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti mātāpitūnaṃ tāva haritvāpi harāpetvāpi pakkositvāpi pakkosāpetvāpi dātuṃ vaṭṭati, sesañātakānaṃ pakkosāpetvāva. Mātāpitūnañca harāpentena ñātisāmaṇereheva harāpetabbaṃ, itare pana yadi sayameva icchanti, vaṭṭatīti imaṃ pupphe vuttanayaṃ phalepi <a name="M2.0377"></a> atidisati, tasmā phalampi mātāpitūnaṃ haraṇaharāpanādinā dātuṃ vaṭṭati, sesañātīnaṃ pakkosāpetvāva. Idāni ‘‘yo haritvā vā harāpetvā vā…pe… issaravatāya dadato thullaccaya’’nti imaṃ pupphe vuttanayaṃ phalepi saṅkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘kulasaṅgahatthāya panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Khīṇaparibbayāna</span>nti āgantuke sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Phalaparicchedena vā</span>ti ‘‘ettakāni phalāni dātabbānī’’ti evaṃ phalaparicchedena vā. <span class="bld">Rukkhaparicchedena vā</span>ti ‘‘imehi rukkhehi dātabbānī’’ti evaṃ rukkhaparicchedena vā. Paricchinnesupi rukkhesu ‘‘idha phalāni sundarāni, ito gaṇhathā’’ti vadantena kulasaṅgaho kato nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ pana na vattabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhacchallī</span>ti rukkhattaco. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ <span class="bld">jaṅghapesanikaṃ</span>. Tenāha ‘‘gihīnaṃ dūteyyaṃ sāsanaharaṇakamma’’nti. Dūtassa kammaṃ <span class="bld">dūteyyaṃ</span>. <span class="bld">Paṭhamaṃ sāsanaṃ aggahetvāpi…pe… pade pade dukkaṭa</span>nti idaṃ tassa sāsanaṃ ārocessāmīti iminā adhippāyena gamanaṃ sandhāya vuttaṃ, tassa pana sāsanaṃ paṭikkhipitvā sayameva kāruññe ṭhito gantvā attano patirūpaṃ sāsanaṃ āroceti, anāpatti. <span class="bld">Pubbe vuttappakāra</span>nti ‘‘mama vacanena bhagavato pāde vandathā’’tiādinā vuttappakāraṃ sikkhāpade paṭhamaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pakkamatāyasmā</span>ti idaṃ pabbājanīyakammavasena vuttaṃ. Puna <span class="bld">pakkamatāyasmā</span>ti idaṃ pana pabbājanīyakammakatassa vattavasena vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhamasaṅghabhedasadisānevā</span>ti ettha aṅgesupi yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.</p>
- <p class="centered">Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>. Paṭhamaṃ <a name="V2.0334"></a> āpatti āpajjanaṃ etesanti <span class="bld">paṭhamāpattikā</span>. <span class="bld">Tattakāni ahānī</span>ti paṭicchāditadivasato paṭṭhāya yāva ārocitadivaso, tāva divasapakkhamāsasaṃvaccharavasena yattako kālo atikkanto, tattakaṃ kālanti attho. <span class="bld">Akāmena avasenā</span>ti ettha appaṭikammakatāya āpattiyā saggamokkhāvaraṇabhāvato anicchantenapi parivasitabbanti <a name="M2.0378"></a> adhippāyo. <span class="bld">Avhātabbo</span>ti abbhānakammavasena pakkositabbo. <span class="bld">Te ca bhikkhū gārayhā</span>ti ettha ye ūnabhāvaṃ ñatvā abbhenti, te bhikkhū ca garahitabbā sātisārā sadosā, dukkaṭaṃ āpajjantīti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. <span class="bld">Sāmīcī</span>ti vattaṃ.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Terasakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Aniyatakaṇḍaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. Puttasaddena <a name="V2.0335"></a><a name="M2.0379"></a> sāmaññaniddesato ekasesanayena vā puttīpi gahitāti āha <span class="bld">‘‘bahū dhītaro cā’’</span>ti. <span class="bld">Dānappadānesū</span>ti khuddakesu ceva mahantesu ca dānesu. Chaṇaṃ nāma attano gehe kattabbamaṅgalanti āha <span class="bld">‘‘āvāhavivāhamaṅgalādīsū’’</span>ti. Ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena phagguṇamāsādīsu uttaraphagguṇādiabhilakkhitadivasesu saparijanānaṃ manussānaṃ maṅgalakaraṇampi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Antarussavesū</span>ti mahussavassa antarantarā pavattitaussavesu. <span class="bld">Āsāḷhīpavāraṇanakkhattādīsū</span>ti ettha nakkhattasaddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha <span class="bld">āsāḷhīnakkhatta</span>nti vassūpagamanapūjādivasaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">pavāraṇanakkhatta</span>nti pavāraṇapūjādivasaṃ sandhāya. <span class="bld">Ādi</span>-saddena yasmiṃ nakkhatte gāmanigamavāsino tayo satta vā divase nakkhattaghosanaṃ katvā yathāvibhavaṃ alaṅkatapaṭiyattā bhoge paribhuñjantā nakkhattakīḷaṃ kīḷanti, tampi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Imepi dārakā</span>ti attano dārake sandhāya vadanti. <span class="bld">Tadanantara</span>nti bhikkhūnaṃ bhojanānantaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para444-445"></a><span class="paranum">444-445</span>. <span class="bld">Taṃ kamma</span>nti taṃ ajjhācārakammaṃ. <span class="bld">Bhikkhu nisinne</span>ti ettha <span class="bld">bhikkhū</span>ti bhummatthe paccattavacanaṃ, bhummavacanassa vā lopaṃ katvā niddesoti āha <span class="bld">‘‘bhikkhumhi nisinne’’</span>ti. Pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti idaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ, ‘‘paṭicchanne āsane’’ti pana vacanato ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti ca vuttattā cakkhussa raho idhādhippetoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Paricchedo veditabbo</span>ti raho nisajjāpattiyā paricchedo vavatthānaṃ veditabbaṃ. Idāni cakkhussa raheneva āpattiṃ paricchinditvā dassento <span class="bld">‘‘sacepi hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pihitakavāṭassā</span>ti iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahosabbhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Apihitakavāṭassā</span>ti iminā appaṭicchannabhāvaṃ dasseti. Appaṭicchanne ca dutiyasikkhāpade āgatanayena sotassa rahavasenapi paricchedo veditabboti āha <span class="bld">‘‘antodvādasahatthepi okāse’’</span>ti<a name="V2.0336"></a>. ‘‘Antodvādasahatthe’’ti hi idaṃ sotassa rahābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi hi cakkhusseva rahābhāvaṃ sandhāya vadeyya<a name="M2.0380"></a>, ‘‘antodvādasahatthe’’ti na vadeyya appaṭicchanne tato dūratare nisinnepi cakkhussa rahāsambhavato. Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kañci kālaṃ cakkhūni ummīleti, kañci kālaṃ nimīleti, na ca mahāniddaṃ okkamati, tasmā ‘‘niddāyantopi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Nipajjitvā niddāyanto pana tādiso na hotīti āha <span class="bld">‘‘nipajjitvā niddāyanto na karotī’’</span>ti, anāpattiṃ na karotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiladdhasotāpattiphalā</span>ti antimaparicchedato ariyasāvikaṃ dasseti. <span class="bld">Paṭividdhacatusaccā</span>ti sotāpattimaggena paṭividdhacatusaccā. <span class="bld">Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo</span>ti nisajjaṃ paṭijānamānassa tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarasamāyogo hotiyevāti vuttaṃ. Pārājikena pana saṅghādisesena ca pācittiyena ca tenākārena nisajjaṃ paṭijānamānova kāretabbo. <span class="bld">Na appaṭijānamāno</span>ti alajjīpi appaṭijānamāno āpattiyā na kāretabboti avisesena vuttaṃ. So hi yāva na paṭijānāti, tāva neva suddho, na asuddhoti vā vattabbo, vattānusandhinā pana kāretabbo. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭiññā lajjīsu katā, alajjīsu evaṃ na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Bahumpi alajjī bhāseyya, vattānusandhitena kāraye’’ti. (pari. 359);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo</span>ti ettha ‘‘paṭijānamāno’’ti avuttepi adhikārattā <span class="bld">‘‘paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo’’</span>ti vuttaṃ. Tathārūpāya upāsikāya vacanena aññathattābhāvato <span class="bld">diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hotī</span>ti dassanena aññathattasambhavaṃ dasseti. <span class="bld">Evaṃ mahiddhikā nāma…pe… vadāpethā</span>ti idaṃ ‘‘evaṃ mahiddhikāpi tumhe evarūpe āsaṅkanīye ṭhāne kasmā anupaparikkhitvā nisinnattha, tumhādisehi nāma antaraghare nisīdantehi upaparikkhitvā patirūpe ṭhāne nisīditabba’’nti theraṃ ovadanto āha, na pana asaddahanto. Thero attano anupaparikkhitvā anisinnabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘antaragharasseveso āvuso doso’’</span>ti āha. <span class="bld">Evamakāsi</span>nti attano nigūhitabbampi guṇaṃ pakāsento evaṃ <a name="M2.0381"></a> viya iddhipāṭihāriyaṃ akāsiṃ. <span class="bld">Rakkheyyāsi ma</span>nti ‘‘mā maṃ aññepi evaṃ jānantū’’ti attano guṇaṃ ajānāpetukāmo vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para446-451"></a><span class="paranum">446-451</span>. <span class="bld">Mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto</span>ti ettha ‘‘magge’’ti pāṭhaseso daṭṭhabboti <a name="V2.0337"></a> āha <span class="bld">‘‘mātugāmassa magge’’</span>ti. Raho nisajjassādassa asatipi methunarāgabhāve tappaṭibaddhakilesattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘methunadhammasannissitakileso vuccatī’’</span>ti, teneva <span class="bld">sannissita</span>ggahaṇaṃ kataṃ. Taṃ sandhāya agatepi asuddhacittena gatattā <span class="bld">‘‘assāde uppanne pācittiya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Rahassādo uppajjati anāpattī</span>ti suddhacittena gantvā nisinnattā cittuppādamattenettha āpatti na hotīti vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ dhammo aniyato</span>ti ettha tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyatoti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. Yaṃ āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasenettha aṅgabhedo veditabbo.</p>
- <p class="centered">Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. ‘‘Eko’’ti vuttattā ‘‘nisajjaṃ kappetuṃ paṭikkhitta’’nti iminā sambandho na ghaṭatīti āha <span class="bld">‘‘yaṃ eko…pe… sambandho veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Etaṃ paccattavacana</span>nti ‘‘eko’’ti idaṃ paccattavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Bahi parikkhitta</span>nti bahi pākārādinā parikkhittaṃ. <span class="bld">Pariveṇaṅgaṇa</span>nti pariveṇamāḷakaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Itthīpi purisopī</span>ti ettha paṭhame kasmā itthisatampi anāpattiṃ na karoti, idha ekāpi kasmā anāpattiṃ karotīti? Vuccate – paṭhamasikkhāpadaṃ ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti vuttattā methunadhammavasena āgataṃ, na ca methunassa mātugāmo dutiyo hoti. Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti, teneva vesāliyaṃ mahāvane dvāraṃ vivaritvā nipanne bhikkhumhi sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ katvā pakkamiṃsu, tasmā tattha ‘‘itthisatampi anāpattiṃ na karotī’’ti vuttaṃ. Idaṃ pana sikkhāpadaṃ duṭṭhullavācāvasena āgataṃ ‘‘alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsitu’’nti <a name="M2.0382"></a> vuttattā. Duṭṭhullavācañca sutvā mātugāmopi na paṭicchādeti. Teneva <span class="bld">duṭṭhullavācāsikkhāpade</span> yā tā itthiyo hirimanā, tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesuṃ, tasmā idha ‘‘itthīpi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Idha appaṭicchannattā itthīpi anāpattiṃ karoti, tattha paṭicchannattā itthisatampi anāpattiṃ na karotīti ca vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Kāyasaṃsaggavasena <span class="bld">anandho</span> vutto, duṭṭhullavācāvasena <span class="bld">abadhiro</span>. <span class="bld">Antodvādasahatthe okāse</span>ti sotassa rahābhāvo vutto, etena ‘‘sotassa raho dvādasahatthena paricchinditabbo’’ti dasseti<a name="V2.0338"></a>. Tasmā dvādasahatthato bahi nisinno anāpattiṃ na karoti satipi cakkhussa rahābhāve sotassa rahasabbhāvato. Imasmiñhi sikkhāpade appaṭicchannattā sotassa rahoyeva adhippeto. Pāḷiyaṃ pana ‘‘cakkhussa raho’’ti atthuddhāravasena vuttaṃ. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘dvepi rahā idha adhippetā’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi appaṭicchanne okāse cakkhussa raho sambhavati dvādasahatthato bahi dassanavisaye dūratare nisinnassapi daṭṭhuṃ sakkuṇeyyabhāvato. <span class="bld">Niddāyantopī</span>ti iminā ‘‘nipajjitvā niddāyantopi gahitoyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. ‘‘Nipajjitvā niddāyantepi satipi cakkhussa rahe abadhirattā sotassa raho natthī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadakārānaṃ</span> adhippāyo. Yathā pana nipajjitvā niddāyanto andho viya kiñci na passatīti cakkhussa raho sambhavati, tathā badhiro viya kiñci saddaṃ na suṇātīti sotassa rahopi sambhavatīti sakkā vattuṃ. Aṭṭhakathāyañca <span class="bld">ṭhito vā nisinno vāti ettakameva vuttaṃ, paṭhamasikkhāpade</span> viya ‘‘nipajjitvā niddāyantopi anāpattiṃ na karotī’’ti idaṃ pana na vuttaṃ, tasmā vīmaṃsitvā yathā na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sotassa rahasseva idhādhippetattā <span class="bld">‘‘badhiro pana cakkhumāpī’’</span>ti vuttaṃ. Andhassa appaṭicchannampi paṭicchannapakkhaṃ bhajatīti paṭhamasikkhāpadassa visayattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘andho vā abadhiropi na karotī’’</span>ti. Yatheva hi tattha apihitakavāṭassa gabbhassa anto samīpepi ṭhito andho anāpattiṃ na karoti, evamayampīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ubhayatthāpī</span>ti dvīsupi aniyatesu. Yasmā dvīhi sikkhāpadehi udāyittheraṃ ārabbha visuṃ paññattā kāci āpatti nāma natthi, tasmā tassa tassa sikkhāpadassa ādikammike sandhāya ādikammikānaṃ anāpatti vuttā. Upanandattherādayo hi raho nisajjādīnaṃ <a name="M2.0383"></a> ādikammikā. Bhagavatā pana paṭhamaṃ paññattasikkhāpadāniyeva gahetvā upanandavatthusmiṃ aniyatakkamo dassito. Yadi imehi sikkhāpadehi visuṃ paññattā āpatti nāma natthi, atha kasmā bhagavatā aniyatadvayaṃ paññattanti? Evarūpāyapi upāsikāya vuccamāno paṭijānamānoyeva āpattiyā kāretabbo, na appaṭijānamānoti dassentena bhagavatā yāya kāyaci āpattiyā yena kenaci codite paṭiññātakaraṇaṃyeva daḷhaṃ katvā vinayavinicchayalakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ. Atha bhikkhunīnaṃ aniyataṃ kasmā na vuttanti? Idameva lakkhaṇaṃ sabbattha anugatanti na vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Nissaggiyakaṇḍaṃ</p>
- <p class="title">1. Cīvaravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. <span class="bld">Samitāvinā</span>ti <a name="V2.0339"></a><a name="M2.0384"></a> samitapāpena. <span class="bld">Gotamake cetiye</span>ti gotamayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. <span class="bld">Paribhuñjituṃ anuññātaṃ hotī</span>ti bhagavatā gahapaticīvare anuññāte bahūni cīvarāni labhitvā bhaṇḍikaṃ katvā sīsepi khandhepi kaṭiyāpi ṭhapetvā āgacchante bhikkhū disvā cīvare sīmaṃ bandhantena ticīvaraṃ paribhogatthāya anuññātaṃ, na pana adhiṭṭhānavasena. Nahāyanti etthāti <span class="bld">nahānaṃ,</span> nahānatitthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para460"></a><span class="paranum">460</span>. Eko kira brāhmaṇo cintesi ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ nāma hotī’’ti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ bhante ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ bhante ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanakena cīvarena pūjesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭilābhavasena uppanna’’</span>nti. <span class="bld">Uppanna</span>-saddo nipphannapariyāyopi hotīti taṃ paṭikkhipanto āha <span class="bld">‘‘no nipphattivasenā’’</span>ti. Paṭhamameva hi taṃ tantavāyakammena nipphannaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Therassa santike upajjhaṃ gāhāpetvā sayaṃ anussāvanakammaṃ karotī</span>ti ettha sāriputtattheropi tatheva karotīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni <a name="V2.0340"></a> pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. <span class="bld">Āyasmantaṃ ānandaṃ ativiya mamāyatī</span>ti ānandatthero tāva mamāyatu akhīṇāsavabhāvato, sāriputtatthero kathanti? Na idaṃ mamāyanaṃ gehassitapemavasena, atha kho guṇasambhāvanāvasenāti nāyaṃ doso. <span class="bld">Navamaṃ vā divasaṃ dasamaṃ vā</span>ti bhummatthe upayogavacanaṃ<a name="M2.0385"></a>, navame vā dasame vā divaseti attho. <span class="bld">Sace bhaveyyā</span>ti sace kassaci evaṃ siyā. <span class="bld">Vuttasadisamevā</span>ti ettha ‘‘vuttadivasamevā’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Dhāretu</span>nti ettha ‘‘āhā’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para462-463"></a><span class="paranum">462-463</span>. <span class="bld">Niṭṭhitacīvarasmi</span>nti bhummavacanassa lopaṃ katvā niddesoti āha <span class="bld">‘‘niṭṭhite cīvarasmi’’</span>nti, cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti vuttaṃ hoti. Pāsapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānaṃ yaṃ kiñci kātabbaṃ, taṃ katvāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Sūciyā paṭisāmana</span>nti idaṃ sūcikammassa sammā pariniṭṭhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, sūcikammaniṭṭhānamevettha pamāṇaṃ. <span class="bld">Etesampī</span>ti vinaṭṭhādiṃ parāmasati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathine ca ubbhatasmi</span>nti yaṃ saṅghassa kathinaṃ atthataṃ, tasmiṃ kathine ca ubbhateti attho. <span class="bld">Dutiyassa palibodhassa abhāvaṃ dassetī</span>ti āvāsapalibodhassa abhāvaṃ dasseti. Ettha ca ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ ubbhatasmiṃ kathine’’ti imehi dvīhi padehi dvinnaṃ palibodhānaṃ abhāvadassanena atthatakathinassa pañcamāsabbhantare yāva cīvarapalibodho āvāsapalibodho ca na upacchijjati, tāva anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ atirekacīvaraṃ dasāhato parampi ṭhapetuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Atthatakathinassa hi yāva kathinassa ubbhārā anāmantacāro asamādānacāro yāvadatthacīvaraṃ gaṇabhojanaṃ yo ca tattha cīvaruppādoti ime pañcānisaṃsā labbhanti. Pakkamanaṃ anto assāti <span class="bld">pakkamanantikā</span>. Evaṃ sesāpi veditabbā. Vitthāro panettha āgataṭṭhāneyeva āvi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khoma</span>nti khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭacīvaraṃ, tathā sesāni. <span class="bld">Sāṇa</span>nti sāṇavākasuttehi katacīvaraṃ. <span class="bld">Bhaṅga</span>nti khomasuttādīni sabbāni ekaccāni vā missetvā katacīvaraṃ. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Dukūlaṃ paṭṭuṇṇaṃ somārapaṭaṃ cīnapaṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti imāni pana cha cīvarāni etesaṃyeva anulomānīti visuṃ na vuttāni. <span class="bld">Dukūla</span>ñhi sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. Paṭṭuṇṇadese sañjātavatthaṃ <span class="bld">paṭṭuṇṇaṃ</span>. ‘‘Paṭṭuṇṇakoseyyaviseso’’ti hi <span class="bld">abhidhānakose</span> vuttaṃ. Somāradese cīnadese ca jātavatthāni <span class="bld">somāracīnapaṭāni</span>. Paṭṭuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. <span class="bld">Iddhijaṃ</span> ehibhikkhūnaṃ <a name="M2.0386"></a> puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ, taṃ khomādīnaṃ <a name="V2.0341"></a> aññataraṃ hotīti tesaṃ eva anulomaṃ. Devatāhi dinnaṃ cīvaraṃ <span class="bld">devadinnaṃ,</span> taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Majjhimassa purisassa vidatthiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dve vidatthiyo’’</span>tiādi vuttaṃ. Iminā dīghato vaḍḍhakīhatthappamāṇaṃ vitthārato tato upaḍḍhappamāṇaṃ vikappanupaganti dasseti. Tathā hi ‘‘sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hattho hotī’’ti <span class="bld">kuṭikārasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 2.348-349) vuttaṃ, tasmā sugataṅgulena dvādasaṅgulaṃ vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hatthoti siddhaṃ. Evañca katvā sugataṅgulena aṭṭhaṅgulaṃ vaḍḍhakīhatthappamāṇanti idaṃ āgatamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ atikkāmayato</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>nti cīvaraṃ kālaṃ vā parāmasati. <span class="bld">Tassa yo aruṇo</span>ti tassa cīvaruppādadivasassa yo atikkanto aruṇo. <span class="bld">Cīvaruppādadivasena saddhi</span>nti cīvaruppādadivasassa atikkantaaruṇena saddhinti attho. <span class="bld">Divasa</span>saddena hi taṃdivasanissito aruṇo vutto. <span class="bld">Bandhitvā</span>ti rajjuādīhi bandhitvā. <span class="bld">Veṭhetvā</span>ti vatthādīti veṭhetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanīyo</span>ti saṅghaṃ apekkhitvā vuttaṃ. <span class="bld">Aññathāpi vattabba</span>nti ettha ‘‘yāya kāyaci bhāsāya padapaṭipāṭiyā avatvāpi atthamatte vutte vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Tenā</span>ti āpattiṃ paṭiggaṇhantena. Paṭiggāhakena <span class="bld">‘‘passasī’’</span>ti vutte desakena vattabbavacanaṃ dasseti <span class="bld">‘‘āma passāmī’’</span>ti. Puna paṭiggāhakena vattabbavacanamāha <span class="bld">‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’</span>ti. Evaṃ vutte puna desakena vattabbavacanaṃ <span class="bld">‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’</span>ti. Iminā attano āyatiṃ saṃvare patiṭṭhitabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Dvīsu pana sambahulāsu vā</span>ti dvīsu sambahulāsu vā āpattīsu purimanayeneva vacanabhedo veditabbo. Ñattiyaṃ <span class="bld">āpattiṃ sarati vivaratī</span>ti ettha dve āpattiyoti vā sambahulā āpattiyoti vā vattabbanti adhippāyo. <span class="bld">Cīvaradānepī</span>ti nissaṭṭhacīvarassa dānepi. <span class="bld">Vatthuvasenā</span>ti cīvaragaṇanāya. <span class="bld">Gaṇassa vuttā pāḷiyevettha pāḷī</span>ti dvīsu imāhaṃ āyasmantānaṃ nissajjāmīti vacane visesābhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ…pe… vattuṃ vaṭṭatī</span>ti vatvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ito</span> <a name="M2.0387"></a> <span class="bld">garukatarānī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ito</span>ti ito nissaṭṭhacīvaradānato. Ñattikammato ñattidutiyakammaṃ garukataranti āha <span class="bld">‘‘ito garukatarānī’’</span>ti. <span class="bld">Imāhaṃ cīvara</span>nti ettha ‘‘imaṃ cīvara’’ntipi paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0342"></a> <span class="bld">idha saññā rakkhatī</span>ti idaṃ vematikaṃ anatikkantasaññañca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yopi evaṃsaññī, tassapī</span>ti na kevalaṃ atikkante atikkantasaññissa, atha kho vematikassa anatikkantasaññissapīti attho. ‘‘Na idha saññā rakkhatī’’tiādinā vuttamatthaṃ sesattikepi atidisati. <span class="bld">Esa nayo sabbatthā</span>ti esa nayo avinaṭṭhādīsupīti aññesaṃ cīvaresu upacikādīhi khāyitesu ‘‘mayhampi cīvaraṃ khāyita’’nti evaṃsaññī hotītiādinā yojetabbanti dasseti. Anaṭṭhato aviluttassa visesamāha <span class="bld">‘‘pasayhāvahāravasenā’’</span>ti. Theyyāvahāravasena gahitañhi <span class="bld">naṭṭha</span>nti adhippetaṃ, pasayhāvahāravasena gahitaṃ <span class="bld">vilutta</span>nti. <span class="bld">Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī</span>ti idaṃ nisīdanasanthataṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ yena hi purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthiṃ anādiyitvā aññaṃ navaṃ nisīdanasanthataṃ kataṃ, tassa taṃ nissaggiyaṃ hoti. Tasmā ‘‘anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti idaṃ parassa nissaggiyaṃ aparassa paribhuñjituṃ vaṭṭatīti imamatthaṃ sādheti. <span class="bld">Paribhogaṃ sandhāya vutta</span>nti anatikkante atikkantasaññissa vematikassa ca paribhuñjantasseva dukkaṭaṃ, na pana aparibhuñjitvā ṭhapentassāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Ticīvaraṃ adhiṭṭhātu</span>nti nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātuṃ. <span class="bld">Na vikappetu</span>nti nāmaṃ vatvā na vikappetuṃ. Esa nayo sabbattha. Tasmā ticīvarādīni adhiṭṭhahantena ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’tiādinā nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātabbaṃ. Vikappentena pana ‘‘imaṃ saṅghāṭi’’ntiādinā tassa tassa cīvarassa nāmaṃ aggahetvāva ‘‘imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappemī’’ti vikappetabbaṃ. Ticīvaraṃ vā hotu aññaṃ vā, yadi taṃ taṃ nāmaṃ gahetvā vikappeti, avikappitaṃ hoti, atirekacīvaraṭṭhāneyeva tiṭṭhati. <span class="bld">Tato paraṃ vikappetu</span>nti ‘‘catumāsato paraṃ vikappetvā paribhuñjituṃ anuññāta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘tato paraṃ vikappetvā yāva āgāmisaṃvacchare vassānaṃ cātumāsaṃ, tāva ṭhapetuṃ anuññāta’’ntipi vadanti. ‘‘Tato paraṃ vikappetuṃ anujānāmīti ettāvatā vassikasāṭikaṃ kaṇḍuppaṭicchādiñca <a name="M2.0388"></a> taṃ taṃ nāmaṃ gahetvā vikappetuṃ anuññātanti evamattho na gahetabbo tato paraṃ vassikasāṭikādināmasseva abhāvato. Tasmā tato paraṃ vikappentenapi nāmaṃ gahetvā na vikappetabbaṃ. Ubhinnampi tato paraṃ vikappetvā paribhogassa anuññātattā tathā vikappitaṃ aññanāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabba’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuddharāmī</span>ti ṭhapemi, pariccajāmīti vā attho. <span class="bld">Imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī</span>ti ettha ‘‘imaṃ cīvaraṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmīti evampi vattuṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, tampi ‘‘imaṃ cīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ <a name="V2.0343"></a> adhiṭṭhāmī’’ti iminā sameti. <span class="bld">Kāyavikāraṃ karontenā</span>ti hatthena cīvaraṃ parāmasantena vā cālentena vā. <span class="bld">Duvidha</span>nti sammukhaparammukhabhedesu duvidhaṃ. <span class="bld">Hatthapāse</span>ti idaṃ dvādasahatthaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā dvādasahatthabbhantare ṭhitaṃ ‘‘ima’’nti vatvā adhiṭṭhātabbaṃ. Tato paraṃ ‘‘eta’’nti vatvā adhiṭṭhātabbanti keci vadanti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> panettha na kiñci vuttaṃ. Pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca sabbattha ‘‘hatthapāso’’ti aḍḍhateyyahattho vuccati, tasmā idha visesavikappanāya kāraṇaṃ gavesitabbaṃ. <span class="bld">Sāmantavihāro</span> nāma yattha tadaheva gantvā nivattituṃ sakkā. ‘‘Sāmantavihāre’’ti idaṃ desanāsīsamattaṃ, tasmā ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā dūre ṭhitampi adhiṭṭhātabbanti vadanti. <span class="bld">Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā</span>ti ca idaṃ ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇaṃ anucchavikanti katvā vuttaṃ, cīvarasallakkhaṇamevettha pamāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehī</span>ti parikkhāracoḷanāmena adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi. Adhiṭṭhānato pubbe saṅghāṭiādivohārassa abhāvato ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti parikkhāracoḷassa visuṃ paccuddhāravidhiṃ dasseti. Parikkhāracoḷanāmena pana adhiṭṭhitattā ‘‘imaṃ parikkhāracoḷaṃ paccuddharāmī’’ti vuttepi nevatthi dosoti viññāyati. <span class="bld">Paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbānī</span>ti idañca saṅghāṭiādicīvaranāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitukāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Parikkhāracoḷanāmeneva adhiṭṭhahitvā paribhuñjantassa pana pubbekataadhiṭṭhānameva adhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Adhiṭṭhānakiccaṃ natthī</span>ti iminā kappabindudānakiccampi natthīti dasseti. Muṭṭhipañcakāditicīvarappamāṇayuttaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ticīvaraṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātu</span>nti parikkhāracoḷaṃ katvā adhiṭṭhātuṃ. Baddhasīmāyaṃ avippavāsasīmāsammutisabbhāvato cīvaravippavāsepi nevatthi dosoti na tattha dupparihāratāti āha <span class="bld">‘‘abaddhasīmāyaṃ dupparihāra’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anatirittappamāṇā</span>ti <a name="M2.0389"></a> sugatavidatthiyā dīghaso cha vidatthiyo tiriyaṃ aḍḍhateyyavidatthiñca anatikkantappamāṇāti attho. Nanu ca vassikasāṭikā vassānātikkamena, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamena adhiṭṭhānaṃ vijahati. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenapi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamenapi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti vuttaṃ. Tasmā ‘‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’’ti kasmā vuttaṃ. Sati hi adhiṭṭhāne paccuddhāro yuttoti? Ettha tāva tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> idaṃ vuttaṃ ‘‘paccuddharitvāti idaṃ paccuddharaṇaṃ sandhāya na vuttaṃ, paccuddharitvāti pana vassikasāṭikabhāvato apanetvāti evamattho gahetabbo. Tasmā hemantassa paṭhamadivasato paṭṭhāya <a name="V2.0344"></a> antodasāhe vassikasāṭikabhāvato apanetvā vikappetabbāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’ti vutta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana ‘‘yathā kathinamāsabbhantare uppannacīvaraṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti, evamayaṃ vassikasāṭikāpi vassānamāsātikkame nissaggiyā hoti, tasmā kattikapuṇṇamadivase paccuddharitvā tato paraṃ hemantassa paṭhamadivase vikappetabbāti evamattho gahetabbo. Paccuddharitvā tato paraṃ vikappetabbāti padayojanā veditabbā’’ti ca vadanti, taṃ na yuttaṃ. Kathinamāse uppannañhi cīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitattā avasānadivase anadhiṭṭhitaṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti. Ayaṃ pana vassikasāṭikā adhiṭṭhahitvā ṭhapitattā na tena sadisāti vassānātikkame kathaṃ nissaggiyā hoti. Anadhiṭṭhitaavikappitameva hi taṃtaṃkālātikkame nissaggiyaṃ hoti, tasmā hemantepi vassikasāṭikā dasāhaṃ parihāraṃ labhatiyeva. Evaṃ kaṇḍuppaṭicchādipi ābādhavūpasamena adhiṭṭhānaṃ vijahati, tasmā tato paraṃ dasāhaṃ parihāraṃ labhati, dasāhaṃ pana anatikkamitvā vikappetabbāti.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana ‘‘adhiṭṭhānabhedalakkhaṇe avuttattā vassikasāṭikā vassānamāsātikkamepi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhe vūpasantepi adhiṭṭhānaṃ na vijahati, tasmā ‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’ti idaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span> na sameti, <span class="bld">samantapāsādikāya</span> pana sameti. Tathā hi ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenapi, kaṇḍuppaṭicchādi <a name="M2.0390"></a> ābādhavūpasamenapi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti idaṃ <span class="bld">samantapāsādikāyaṃ</span> natthi, <span class="bld">parivāraṭṭhakathāyañca</span> ‘‘atthāpatti hemante āpajjati, no gimhe’’ti ettha idaṃ vuttaṃ ‘‘kattikapuṇṇamāsiyā pacchime pāṭipadadivase vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ nivāsento hemante āpajjati. <span class="bld">Kurundiyaṃ</span> pana ‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā hemante āpajjatī’ti vuttaṃ, tampi suvuttaṃ. Cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetunti hi vutta’’nti (pari. aṭṭha. 323).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> nivāsanapaccayā dukkaṭaṃ vuttaṃ, <span class="bld">kurundaṭṭhakathāyaṃ</span> pana apaccuddhārapaccayā. Tasmā <span class="bld">kurundiyaṃ</span> vuttanayeneva vassikasāṭikā vassānamāsātikkamepi adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti paññāyati. <span class="bld">Kurundiya</span>ñhi ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’nti vacanato yadi kattikapuṇṇamāyaṃ na paccuddhareyya, avijahitādhiṭṭhānā vassikasāṭikā hemantaṃ sampattā vikappanakkhette adhiṭṭhānasabbhāvato dukkaṭaṃ janeti, tasmā kattikapuṇṇamāyaṃ eva paccuddharitvā hemante vikappetabbāti iminā adhippāyena ‘‘kattikapuṇṇamadivase <a name="V2.0345"></a> apaccuddharitvā hemante āpajjatī’’ti vuttaṃ, tasmā vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nahānatthāya anuññātattā <span class="bld">‘‘vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dve pana na vaṭṭantī</span>ti dvinnaṃ adhiṭṭhānābhāvato vuttaṃ. ‘‘Sace vassāne aparā vassikasāṭikā uppannā hoti, purimavassikasāṭikaṃ paccuddharitvā vikappetvā ca adhiṭṭhātabbā’’ti vadanti. <span class="bld">Pamāṇayutta</span>nti dīghaso sugatavidatthiyā dve vidatthiyo, vitthārato diyaḍḍhā, dasā vidatthīti iminā pamāṇena yuttaṃ. <span class="bld">Pamāṇikā</span>ti sugatavidatthiyā dīghaso catasso vidatthiyo, tiriyaṃ dve vidatthiyoti evaṃ vuttappamāṇayuttā. <span class="bld">Paccuddharitvā vikappetabbā</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hoti, puna na paccuddharīyati kālaparicchedābhāvato’’ti vadanti. Apare pana ‘‘ekavacanenapi vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitamevā’ti vutta’’nti vadanti. Ubhayatthāpi assa vacanassa idha vacane apubbaṃ payojanaṃ na dissati, teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> imasmiṃ ṭhāne ‘‘sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hotī’’ti idaṃ padaṃ na vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Attano <a name="M2.0391"></a> santakabhāvato mocetvā ṭhapitaṃ sandhāya mahāpaccariyaṃ anāpatti vuttā’’ti vadanti. Iminā bhesajjaṃ cetāpessāmi, idaṃ mātuyā dassāmīti ṭhapentena adhiṭṭhātabbaṃ, idaṃ bhesajjassa, idaṃ mātuyāti vissajjetvā sakasantakabhāvato mocite adhiṭṭhānakiccaṃ natthīti adhippāyo. <span class="bld">Senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe</span>ti ettha ‘‘anivāsetvā apārupitvā ca kevalaṃ mañcapīṭhesuyeva attharitvā paribhuñjiyamānaṃ paccattharaṇaṃ attano santakampi anadhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Heṭṭhā pana ‘‘paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbamevā’’ti avisesena vuttattā attano santakaṃ adhiṭṭhātabbamevāti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Hīnāyāvattanenā</span>ti sikkhaṃ appaccakkhāya gihibhāvūpagamanenā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ, taṃ yuttaṃ aññassa dāne viya cīvare nirālayabhāveneva pariccattattā. Keci pana ‘‘hīnāyāvattanenāti bhikkhuniyā gihibhāvūpagamanenā’’ti evamatthaṃ gahetvā ‘‘bhikkhu pana vibbhamantopi yāva sikkhaṃ na paccakkhāti, tāva bhikkhuyevāti adhiṭṭhānaṃ na vijahatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘bhikkhuniyā hīnāyāvattanenā’’ti visesetvā avuttattā. Bhikkhuniyā hi gihibhāvūpagamane adhiṭṭhānavijahanaṃ visuṃ vattabbaṃ natthi tassā vibbhamaneneva assamaṇībhāvato. <span class="bld">Sikkhāpaccakkhānenā</span>ti pana idaṃ sace bhikkhuliṅge ṭhitova sikkhaṃ paccakkhāti<a name="V2.0346"></a>, tassa kāyalaggampi cīvaraṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kaniṭṭhaṅgulinakhavasenā</span>ti heṭṭhimaparicchedaṃ dasseti. <span class="bld">Pamāṇacīvarassā</span>ti pacchimappamāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dve cīvarāni pārupantassā</span>ti antaragharappavesanatthāya <span class="bld">suppaṭicchannasikkhāpade</span> vuttanayena saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgañca ekato katvā pārupantassa. <span class="bld">Saṅgharitaṭṭhāne</span>ti dvīsupi antesu saṅgharitaṭṭhāne. <span class="bld">Esa nayo</span>ti iminā pamāṇayuttesu yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati, mahantesu pana tato parena chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti ayamattho dassito. <span class="bld">Sabbesū</span>ti ticīvarādibhedesu sabbacīvaresu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ pacchimappamāṇaṃ nāma natthī</span>ti sutte āgataṃ natthīti adhippāyo. Idāni tameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Taṃ atikkamayato chedanakaṃ pācittiya’’nti vuttattā āha <span class="bld">‘‘tato uttari paṭisiddhattā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃ na sametī</span>ti parikkhāracoḷassa vikappanupagapacchimaṃ pacchimappamāṇanti gahetvā itaresaṃ ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādibhedaṃ pacchimappamāṇaṃ sandhāya ‘‘esa <a name="M2.0392"></a> nayo’’tiādivacanaṃ na sameti tādisassa pacchimappamāṇassa sutte abhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Andhakaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttavacanaṃ na sametīti imināva paṭikkhepena vikappanupagapacchimassa anto yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti ayampi nayo paṭikkhittoyevāti daṭṭhabbaṃ. Ticīvarañhi ṭhapetvā sesacīvaresu chiddena adhiṭṭhānavijahanaṃ nāma natthi, tasmā adhiṭṭhahitvā ṭhapitesu sesacīvaresu vikappanupagapacchimaṃ appahontaṃ katvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnesupi adhiṭṭhānavijahanaṃ natthi. Sace pana adhiṭṭhānato pubbeyeva tādisaṃ hoti, acīvarattā adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. <span class="bld">Khuddakaṃ cīvara</span>nti muṭṭhipañcakādibhedappamāṇato anūnameva khuddakacīvaraṃ. <span class="bld">Mahantaṃ vā khuddakaṃ karotī</span>ti ettha tiṇṇaṃ cīvarānaṃ catūsu passesu yasmiṃ padese chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahati, tasmiṃ padese samantato chinditvā khuddakaṃ karontassa adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammukhāvikappanā parammukhāvikappanā</span>ti ettha sammukhena vikappanā parammukhena vikappanāti evamattho gahetabbo. <span class="bld">Sannihitāsannihitabhāva</span>nti āsannadūrabhāvaṃ. Āsannadūrabhāvo ca adhiṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Paribhogādayopi vaṭṭantī</span>ti ettha adhiṭṭhānassapi antogadhattā sace saṅghāṭiādināmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitukāmo hoti, adhiṭṭhānaṃ kātabbaṃ. No ce, na kātabbaṃ, vikappanameva pamāṇaṃ, tasmā atirekacīvaraṃ nāma na hoti. <span class="bld">Mitto</span>ti daḷhamitto. <span class="bld">Sandiṭṭho</span>ti diṭṭhamitto nātidaḷhamitto. <span class="bld">Vikappitavikappanā nāmesā vaṭṭatī</span>ti adhiṭṭhitaadhiṭṭhānaṃ viyāti adhippāyo <span class="bld">avisesena vuttavacana</span>nti ticīvarādiṃ adhiṭṭheti, vassikasāṭikaṃ kaṇḍuppaṭicchādiñca <a name="V2.0347"></a> vikappetīti avatvā sabbacīvarānaṃ avisesena vikappetīti vuttavacanaṃ. <span class="bld">Ticīvarasaṅkhepenā</span>ti ticīvaranīhārena, saṅghāṭiādiadhiṭṭhānavasenāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuyhaṃ demī</span>tiādīsu ‘‘tasmiṃ kāle na gaṇhitukāmopi sace na paṭikkhipati, puna gaṇhitukāmatāya sati gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Itthannāmassā</span>ti parammukhe ṭhitaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sudinnaṃ suggahitañcā</span>ti ettha ‘‘yathā parato ‘tava santakaṃ karohī’ti vutte duddinnampi ‘sādhu, bhante, mayhaṃ gaṇhāmī’ti vacanena ‘suggahitaṃ hotī’ti vuttaṃ, evamidhāpi ‘tuyhaṃ gaṇhāhī’ti vutte sudinnattā <a name="M2.0393"></a> ‘mayhaṃ gaṇhāmī’ti avuttepi ‘sudinnamevā’’’ti vadanti. <span class="bld">‘‘Gaṇhāhī</span>ti ca āṇattiyā gahaṇassa tappaṭibaddhatākaraṇavasena pavattattā tadā gaṇhāmīti citte anuppādite pacchā gahetuṃ na labhatī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ na yujjatī</span>ti vinayakammassa karaṇavasena gahetvā dinnattā vuttaṃ. Sace pana paro saccatoyeva vissāsaṃ gaṇhāti, puna kenaci kāraṇena tena dinnaṃ tassa na vaṭṭatīti natthi. Nissaggiyaṃ pana cīvaraṃ jānitvā vā ajānitvā vā gaṇhantaṃ ‘‘mā gaṇhāhī’’ti nivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Kāyavācāhi kattabbaadhiṭṭhānavikappanānaṃ akatattā hotīti āha <span class="bld">‘‘kāyavācāto samuṭṭhātī’’</span>ti. Cīvarassa attano santakatā, jātippamāṇayuttatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471-473"></a><span class="paranum">471-473</span>. Dutiye athānandatthero kathaṃ okāsaṃ paṭilabhati, kiṃ karonto ca āhiṇḍatīti āha <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Avippavāse</span>ti nimittatthe bhummaṃ, avippavāsatthanti attho, vippavāsapaccayā yā āpatti, tadabhāvatthanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para475-476"></a><span class="paranum">475-476</span>. <span class="bld">Evaṃ chinnapalibodho</span>ti evaṃ imehi cīvaraniṭṭhānakathinubbhārehi chinnapalibodho. <span class="bld">Adhiṭṭhitesū</span>ti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitesu. <span class="bld">Ticīvarena vippavuttho hotī</span>ti ‘‘rukkho chinno, paṭo daḍḍho’’tiādīsu viya avayavepi samudāyavohāro labbhatīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para477-478"></a><span class="paranum">477-478</span>. <span class="bld">Parikhāya</span> <a name="V2.0348"></a> <span class="bld">vā parikkhitto</span>ti iminā ca samantā nadītaḷākādiudakena parikkhittopi parikkhittoyevāti dasseti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ‘‘parikkhitto’’ti iminā vacanena. <span class="bld">Ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpetī</span>ti gharassa upari ākāse aḍḍhateyyaratanappamāṇaṃ atikkamitvā aruṇaṃ <a name="M2.0394"></a> uṭṭhāpeti. Gharaṃ nivesanudositādilakkhaṇameva, na pana pāṭiyekkaṃ gharaṃ nāma atthīti āha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. Pāḷiyaṃ vuttanayena ‘‘sabhāye’’ti avatvā <span class="bld">‘‘sabhāya’’</span>nti paccattavacanaṃ <span class="bld">sabhāya</span>-saddassa napuṃsakaliṅgatāvibhāvanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabhā</span>-saddapariyāyopi hi <span class="bld">sabhāya</span>-saddo napuṃsakaliṅgayutto idha vuttoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘liṅgabyattayena sabhā vuttā’’</span>ti āha. <span class="bld">Cīvarahatthapāse vasitabbaṃ natthī</span>ti cīvarahatthapāseyeva vasitabbanti natthi. <span class="bld">Yaṃ tassā…pe… na vijahitabba</span>nti ettha tassā vīthiyā sammukhaṭṭhāne sabhāyadvārānaṃ gahaṇeneva tattha sabbānipi gehāni sā ca antaravīthi gahitāyeva hoti. <span class="bld">Atiharitvā ghare nikkhipatī</span>ti taṃ vīthiṃ muñcitvā ṭhite aññasmiṃ ghare nikkhipati. <span class="bld">Purato vā pacchato vā hatthapāse</span>ti gharassa hatthapāsaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext">Nivesanādīsu parikkhittatāya ekūpacāratā, aparikkhittatāya nānūpacāratā ca veditabbāti dassento <span class="bld">‘‘etenevupāyenā’’</span>tiādimāha. Nivesanādīni gāmato bahi sanniviṭṭhāni gahitānīti veditabbaṃ. Antogāme ṭhitānañhi gāmaggahaṇena gahitattā gāmaparihāroyevāti. <span class="bld">Sabbatthāpī</span>ti gāmādīsu ajjhokāsapariyantesu pannarasasu. <span class="bld">Parikkhepādivasenā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena aparikkhepasseva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na ekakulādīnampi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para480-487"></a><span class="paranum">480-487</span>. <span class="bld">Ovarako</span> nāma gabbhassa abbhantare añño gabbhotipi vadanti. <span class="bld">Muṇḍacchadanapāsādo</span>ti candikaṅgaṇayutto pāsādo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. <span class="bld">Sattho</span>ti jaṅghasattho sakaṭasattho vā. <span class="bld">Pariyādiyitvā</span>ti vinivijjhitvā. Vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘antopaviṭṭhena…pe… ṭhito hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">antopaviṭṭhenā</span>ti gāmassa nadiyā vā antopaviṭṭhena. <span class="bld">Nadīparihāro ca labbhatī</span>ti ettha ‘‘visuṃ nadīparihārassa avuttattā gāmādīhi aññattha viya cīvarahatthapāsoyeva nadīparihāro’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Vihārasīma</span>nti avippavāsasīmaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Vihāraṃ gantvā vasitabba</span>nti antosīmāya yattha katthaci vasitabbaṃ. <span class="bld">Satthasamīpeyevā</span>ti idaṃ yathāvuttaabbhantaraparicchedavasena <a name="M2.0395"></a> vuttaṃ. Pāḷiyaṃ <span class="bld">nānākulassa</span> <a name="V2.0349"></a> <span class="bld">sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā hatthapāsā na vijahitabba</span>nti ettha <span class="bld">hatthapāso</span> nāma satthassa hatthapāsoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>. <span class="bld">Ekakulassa khette</span>ti aparikkhittaṃ sandhāya vadati. Yasmā ‘‘nānākulassa parikkhitte khette cīvaraṃ nikkhipitvā khettadvāramūle vā tassa hatthapāse vā vatthabba’’nti vuttaṃ, tasmā dvāramūlato aññattha antokhettepi vasantena cīvaraṃ hatthapāse katvāyeva vasitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para491-494"></a><span class="paranum">491-494</span>. <span class="bld">‘‘Vihāro</span> nāma saparikkhitto vā aparikkhitto vā sakalo āvāso’’ti vadanti. <span class="bld">Yasmiṃ vihāre</span>ti ettha pana ekaṃ gehameva vuttaṃ. <span class="bld">Ekakulanānākulasantakatā</span> cettha kārāpakānaṃ vasena veditabbā. <span class="bld">Chāyāya phuṭṭhokāsassa anto evā</span>ti yadā mahāvīthiyaṃ ujukameva gacchantaṃ sūriyamaṇḍalaṃ majjhanhikaṃ pāpuṇāti, tadā yaṃ okāsaṃ chāyā pharati, taṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Agamanapathe</span>ti yaṃ tadaheva gantvā puna āgantuṃ sakkā na hoti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. <span class="bld">Nadiṃ otaratī</span>ti hatthapāsaṃ muñcitvā otarati. <span class="bld">Na āpajjatī</span>ti paribhogapaccayā dukkaṭaṃ nāpajjati. Tenāha <span class="bld">‘‘so hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Aparibhogārahattā</span>ti imināva nissaggiyacīvaraṃ anissajjetvā paribhuñjantassa dukkaṭaṃ acittakanti siddhaṃ. <span class="bld">Ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā gantabba</span>nti idaṃ bahūnaṃ sañcāraṭṭhāne evaṃ akatvā gamanaṃ na sāruppanti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Bahigāme ṭhapetvā…pe… vinayakammaṃ kātabba</span>nti vuttattā adhiṭṭhāne viya parammukhā ṭhitampi nissaggiyaṃ cīvaraṃ nissajjituṃ nissaṭṭhacīvarañca dātuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gamane saussāhattā <span class="bld">‘‘nissayo pana na paṭippassambhatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Muhuttaṃ sayitvā…pe… nissayo ca paṭippassambhatī</span>ti ettha ‘‘ussāhe apariccattepi gamanassa upacchinnattā puna uṭṭhāya saussāhaṃ gacchantānampi antarā aruṇe uṭṭhite nissayo paṭippassambhatiyevā’’ti vadanti. Parato <span class="bld">muhuttaṃ ṭhatvā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Aññamaññassa vacanaṃ aggahetvā gatā</span>ti ettha sace evaṃ gacchantā ‘‘purāruṇā aññamaññaṃ passissāmā’’ti ussāhaṃ vināva gatā honti, aruṇuggamane nissayapaṭippassaddhi na vattabbā paṭhamataraṃyeva paṭippassambhanato. Atha ‘‘purāruṇā passissāmā’’ti saussāhāva <a name="M2.0396"></a> gacchanti, nissayapaṭippassaddhiyeva na vattabbā. Evañca sati <span class="bld">‘‘saha aruṇuggamanā nissayo paṭippassambhatī’’</span>ti kasmā vuttaṃ? Vuccate – saussahattā paṭhamataraṃ paṭippassaddhi na vuttā. Satipi <a name="V2.0350"></a> ca ussāhabhāve ekato gamanassa upacchinnattā ‘‘muhuttaṃ ṭhatvā’’ti ettha viya saha aruṇuggamanā paṭippassaddhiyeva vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antosīmāyaṃ gāma</span>nti avippavāsasīmāsammutiyā pacchā patiṭṭhāpitagāmaṃ sandhāya vadati gāmaṃ anto katvā avippavāsasīmāsammutiyā abhāvato. <span class="bld">Neva cīvarāni nissaggiyāni hontī</span>ti avippavāsasīmābhāvato vuttaṃ, <span class="bld">na nissayo paṭippassambhatī</span>ti saussāhabhāvato. <span class="bld">Antarāmaggeyeva ca nesaṃ aruṇaṃ uggacchatī</span>ti dhammaṃ sutvā āgacchantānaṃ aruṇaṃ uggacchati. <span class="bld">Assatiyā gacchatī</span>ti assatiyā attano cīvaraṃ apaccuddharitvā therassa cīvaraṃ apaccuddharāpetvā gacchati. Evaṃ gate tasmiṃ pacchā therena saritvā paṭipajjitabbavidhiṃ dasseti <span class="bld">‘‘attano cīvaraṃ paccuddharitvā daharassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā ṭhapetabba’’</span>nti. <span class="bld">Gantvā vattabbo</span>ti āgatakiccaṃ niṭṭhapetvā vihāraṃ gatena paṭipajjitabbavidhiṃ dasseti. Anadhiṭṭhitacīvaratā, anatthatakathinatā, aladdhasammutitā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para497-499"></a><span class="paranum">497-499</span>. Tatiye pāḷiyaṃ <span class="bld">cīvarapaccāsā nikkhipitu</span>nti ettha cīvarapaccāsāya satiyā nikkhipitunti evamattho gahetabbo. Bhaṇḍikābaddhāni bhaṇḍikabaddhānītipi paṭhanti, bhaṇḍikaṃ katvā baddhānīti attho. <span class="bld">Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā</span>ti ettha purimasikkhāpade viya sāmivaseneva karaṇavacanassa attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. Anatthate kathine cīvaramāse bhikkhuno uppannacīvaraṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ tasmiṃ māse ṭhapetuṃ vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘ekaṃ pacchimakattikamāsaṃ ṭhapetvā’’</span>ti. Keci pana ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvaranti <a name="M2.0397"></a> vacanato anatthate kathine pacchimakattikamāsasaṅkhāte cīvaramāse uppannacīvarassapi paccāsācīvare asati dasāhaparihāroyeva, tato paraṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Tathā hi <span class="bld">accekacīvarasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ</span> (pārā. aṭṭha. 2.646-649 ādayo) ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ uppannassa accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā parihāro’’ti vuttaṃ. Tameva ca parihāraṃ sandhāya <a name="V2.0351"></a> ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.646-649) vuttaṃ. Tasmā cīvaramāse dasāhato parampi anadhiṭṭhitaṃ avikappitampi ṭhapetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvara’’nti idaṃ kasmā vuttanti ce? Akālacīvarasāmaññato atthuddhāravasena vuttaṃ paṭhamāniyate sotassa raho viya. Ekādasamāse sattamāse ca uppannañhi cīvaraṃ vutthavassehi sesehi ca sammukhībhūtehi bhājetuṃ labbhatīti akālacīvaraṃ nāma jātaṃ. Kāle pana ‘‘saṅghassa idaṃ akālacīvaraṃ dammī’’ti anuddisitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ vutthavassehiyeva bhājetabbaṃ, na aññehīti kālacīvaranti vuccati. Ādissa dinnaṃ pana sammukhībhūtehi sabbehiyeva bhājetabbanti akālacīvaraṃ, tasmā kālepi ādissa dinnassa vutthavassehi sesehi ca sampattehi bhājanīyattā akālacīvarasāmaññato ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvara’’nti atthuddhāravasena vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ekapuggalassa vā idaṃ tuyhaṃ dammīti dinna’’nti kasmā vuttaṃ. Na hi puggalassa ādissa dinnaṃ kenaci bhājanīyaṃ hotīti? Nāyaṃ virodho ādissa vacanasāmaññato labbhamānamatthaṃ dassetuṃ tathā vuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ pana avatvā</span>ti ‘‘tato ce uttari’’nti imassa ‘‘māsaparamato uttari’’nti padabhājanaṃ avatvā. <span class="bld">Tāva uppannaṃ paccāsācīvara</span>nti paccattavacanaṃ <span class="bld">‘‘attano gatikaṃ karotī’’</span>ti karaṇakiriyāya kattubhāvato. Antarā uppannañhi paccāsācīvaraṃ māsaparamaṃ mūlacīvaraṃ ṭhapetuṃ adatvā attano dasāhaparamatāya eva paricchindatīti attano gatikaṃ karoti. <span class="bld">Tato uddhaṃ mūlacīvara</span>nti ettha pana <span class="bld">mūlacīvara</span>nti paccattavacanaṃ. Vīsatimadivasato uddhañhi uppannaṃ <a name="M2.0398"></a> paccāsācīvaraṃ dasāhaparamaṃ gantuṃ adatvā mūlacīvaraṃ attanā saddhiṃ karaṇasambandhatāmattena sakakālavasena paricchindatīti attano gatikaṃ karoti. Paccāsācīvare pana labhitvā visuṃ ṭhapentassa dasāhaṃ anatikkante natthi tappaccayā āpatti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">dasāhā kāretabba</span>nti ettha <span class="bld">dasāhā</span>ti karaṇatthe nissakkavacanaṃ, dasāhenāti attho. <span class="bld">Pañcāhuppanne</span>tiādiṃ rassaṃ katvāpi paṭhanti. <span class="bld">Ekavīse uppanne…pe… navāhā kāretabba</span>ntiādi paccāsācīvarassa uppannadivasaṃ ṭhapetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ paccāsācīvaraṃ…pe… kāretabba</span>nti idaṃ satiyā eva paccāsāya vuttanti veditabbaṃ. Sace pana ‘‘ito paṭṭhāya cīvaraṃ na labhissāmī’’ti paccāsā upacchinnā, mūlacīvarampi <a name="V2.0352"></a> dasāhaṃ ce sampattaṃ, tadaheva adhiṭṭhātabbaṃ. <span class="bld">Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabba</span>nti paṭhamataraṃ uppannaṃ visabhāgapaccāsācīvaraṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Aññamañña</span>nti aññaṃ aññaṃ, ayameva vā pāṭho. Aṅgaṃ panettha paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso.</p>
- <p class="centered">Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para503"></a><span class="paranum">503</span>. Catutthe <span class="bld">bhattavissagga</span>nti pāḷipadassa bhattakiccanti attho veditabbo, ‘‘bhattasaṃvidhāna’’ntipi keci. <span class="bld">Tattha nāma tva</span>nti imassapi so nāma tvanti attho veditabbo, ‘‘tāya nāma tva’’nti keci.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃyeva yugo pitāmahayugo, tasmā <span class="bld">yāva sattamā pitāmahayugā</span> pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti. ‘‘Yāva sattamā pitāmahayugā’’ti vacanato heṭṭhā ca uddhañca aṭṭhamayugo ñāti nāma na hoti. <span class="bld">Desanāmukhameva ceta</span>nti <span class="bld">pitāmahayugā</span>ti <span class="bld">pitāmaha</span>-ggahaṇaṃ desanāmukhaṃ pitāmahīmātāmahīādīnampi adhippetattā. Pitu mātā <span class="bld">pitāmahī</span>. Mātu pitā <span class="bld">mātāmaho</span><a name="M2.0399"></a>. Mātu mātā <span class="bld">mātāmahī</span>. Ettha kiñcāpi pañcasatasākiyānīnaṃ vasena bhikkhubhāve ṭhatvā parivattaliṅgāya bhikkhuniyā ca vasena ekatoupasampannā bhikkhunī labbhati, tathāpi pakatiniyāmeneva dassetuṃ ‘‘bhikkhunī nāma ubhatosaṅghe upasampannā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Kappaṃ katvā</span>ti vacanato dinnakappameva pācittiyaṃ janetī’’ti vadanti. ‘‘Purāṇacīvaraṃ nāma sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampī’’ti idaṃ nidassanamattanti āha <span class="bld">‘‘antamaso paribhogasīsenā’’</span>tiādi. ‘‘Kāyena phusitvā paribhogoyeva paribhogo nāmā’’ti <span class="bld">kurundiyaṃ</span> adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Kāyavikāraṃ katvā</span>ti idaṃ yāva ‘‘orato ṭhapetī’’ti padaṃ, tāva sabbapadesu sambandhitabbaṃ. Yathā sā ‘‘dhovāpetukāmo aya’’nti jānāti, evaṃ kāyavikāraṃ katvāti attho. ‘‘Kāyavikāraṃ katvā’’ti vacanato kāyavācāhi kañci vikāraṃ akatvā hatthena hatthe dentassapi anāpatti. <span class="bld">Antodvādasahatthe okāse</span>ti idaṃ visesanaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tathā <a name="V2.0353"></a> hi hatthena hatthe dentassa pādamūle ca ṭhapetvā dentassa ‘‘antodvādasahatthe okāse’’ti idaṃ vattabbanti natthi aññathā asambhavato. Sati hi sambhave byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ hoti. Upari ‘‘khipatī’’tiādīni pana sandhāya idaṃ visesanaṃ vuttaṃ, tasmā antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari khipantassa aññassa hatthe pesentassa ca āpatti. Upacāraṃ pana muñcitvā kāyavācāhi vikāraṃ katvā āṇāpentassapi anāpatti. <span class="bld">Upacāre</span>ti antodvādasahatthameva okāsaṃ vadati. <span class="bld">Upacāraṃ muñcitvā</span>ti dvādasahatthūpacāraṃ muñcitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekena vatthunā</span>ti paṭhamaṃ katvā niṭṭhāpitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Rajane anāpattī</span>ti rajanaṃ paccāsīsantassapi ‘‘dhovitvā ānehī’’ti vuttattā anāpatti anāṇattiyā katattā. ‘‘Avuttā dhovatī’’ti iminā ‘‘avuttā rajati, avuttā ākoṭetī’’ti idampi vuttameva hotīti āha – <span class="bld">‘‘avuttā dhovatīti iminā lakkhaṇena anāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Sambahulā āpattiyo āpajjatī</span>ti pācittiyena saddhiṃ dve dukkaṭāni āpajjati. <span class="bld">Yathāvatthukamevā</span>ti nissaggiyamevāti attho. Pañca satāni parimāṇametāsanti <span class="bld">pañcasatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. <span class="bld">Cīvaraṃ</span> <a name="M2.0400"></a> <span class="bld">dhovāti…pe… āṇāpentassā</span>ti ettha tāya dhovanaṃ paccāsīsantassapi anāpatti. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Pañcame <span class="bld">apaññatte sikkhāpade</span>ti gaṇamhā ohīyanasikkhāpade apaññatte. <span class="bld">Vihāravāra</span>nti vihārapaṭijagganavāraṃ. <span class="bld">Koṭṭhāsasampattī</span>ti sakalā aṅgapaccaṅgasampatti. <span class="bld">Sabbapariyanta</span>nti chaṭṭhassa aññacīvarassa abhāvā pañcannaṃ cīvarānaṃ ekamekaṃ sabbesaṃ pariyantanti <span class="bld">sabbapariyantaṃ</span>. Antaravāsakādīsu hi pañcasu ekamekaṃ aññassa chaṭṭhassa abhāvā pañcannaṃ antameva hoti. Athavā pañcasu cīvaresu ekamekaṃ attano aññassa dutiyassa abhāvā antameva hotīti sabbameva pariyantanti <span class="bld">sabbapariyantaṃ,</span> sabbaso vā pariyantanti <span class="bld">sabbapariyantaṃ</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘aññaṃ…pe… natthī’’</span>ti. <span class="bld">Yathā tassa manoratho na pūratī</span>ti ‘‘sarīrapāripūriṃ <a name="V2.0354"></a> passissāmī’’ti tassa uppanno manoratho yathā na pūrati. <span class="bld">Evaṃ hatthataleyeva dassetvā</span>ti sarīraṃ adassetvāva dātabbacīvaraṃ hatthatale ‘‘handā’’ti dassetvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Vihatthatāyā</span>ti vihatahatthatāya, agaṇatāya appaccayatāya appaṭisaraṇatāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Samabhitunnattā</span>ti pīḷitattā. Parivattetabbaṃ parivattaṃ, parivattameva <span class="bld">pārivattakaṃ,</span> parivattetvā dīyamānanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Upacāre</span>ti dvādasahatthūpacāraṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Upacāraṃ vā muñcitvā khipantī</span>ti dvādasahatthaṃ muñcitvā orato ṭhapenti, na purimasikkhāpade viya dvādasahatthabbhantareyevāti adhippāyo. <span class="bld">Aññatra pārivattakā</span>ti yaṃ antamaso harītakakhaṇḍampi datvā vā dassāmīti ābhogaṃ katvā vā pārivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Acittakabhāvena na sametī</span>ti yathā aññātikāya ñātikasaññissa vematikassa ca gaṇhato acittakattā āpatti<a name="M2.0401"></a>, evamidhāpi ‘‘bhikkhuniyā santakaṃ ida’’nti ajānitvā gaṇhatopi āpattiyevāti adhippāyo. <span class="bld">Vassāvāsikaṃ detī</span>ti puggalikaṃ katvā deti. Paṃsukūlaṃ attano atthāya ṭhapitabhāvaṃ jānitvā gaṇhantenapi aññassa santakaṃ gahitaṃ nāma na hotīti āha – <span class="bld">‘‘sace pana saṅkārakūṭādīsū’’</span>tiādi. Asāmikañhi <span class="bld">paṃsukūla</span>nti vuccati. <span class="bld">Paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā</span>ti ‘‘asāmikaṃ ida’’nti saññaṃ uppādetvā. Evaṃ pana paṃsukūlasaññaṃ anuppādetvā gaṇhituṃ na vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>. <span class="bld">Aññātikāya aññātikasaññīti tikapācittiya</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. Tīṇi parimāṇamassāti tikaṃ, tikañca taṃ pācittiyañcāti <span class="bld">tikapācittiyaṃ,</span> tīṇi pācittiyānīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. <span class="bld">Pattatthavikādiṃ yaṃkiñcī</span>ti anadhiṭṭhānupagaṃ sandhāya vadati. ‘‘Cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ vikappanupagaṃ pacchima’’nti hi vuttattā adhiṭṭhānupagaṃ yaṃkiñci na vaṭṭati. Tenevāha – <span class="bld">‘‘vikappanupagapacchimacīvarappamāṇa’’</span>ntiādi. Yasmā bhisicchavi mahantāpi senāsanasaṅgahitattā cīvarasaṅkhyaṃ na gacchatīti neva adhiṭṭhānupagā na vikappanupagā ca, tasmā anadhiṭṭhānupagasāmaññato vuttaṃ. Sacepi mañcappamāṇā bhisicchavi hoti, vaṭṭatiyevāti. <span class="bld">Ko pana vādo pattatthavikādīsū</span>ti mahatiyāpi tāva bhisicchaviyā anadhiṭṭhānupagattā anāpatti, tato khuddakataresu anadhiṭṭhānupagesu pattatthavikādīsu kimeva vattabbanti adhippāyo. Paṭiggahaṇaṃ <span class="bld">kiriyā,</span> <a name="V2.0355"></a> aparivattanaṃ <span class="bld">akiriyā</span>. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">patikiṭṭho</span>ti nihīno, lāmakoti attho. <span class="bld">Lolajātiko</span>ti lolasabhāvo. Paṭuyeva <span class="bld">paṭṭo</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘cheko’’</span>tiādi. <span class="bld">Kismiṃ viyā</span>ti ettha ‘‘kismiṃ viyā’’ti nipātavasena samānatthaṃ ‘‘kiṃsu viyā’’ti nipātapadanti āha <span class="bld">‘‘kiṃsu viyā’’</span>ti, kiṃ viyāti <a name="M2.0402"></a> attho, dukkhaṃ viyāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘kileso viyā’’</span>tiādi. Dhammavasena upacāravasena nimantanā <span class="bld">dhammanimantanā</span>ti pāḷipadassa attho veditabbo. Sace pana ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti idaṃ saccameva vuttaṃ siyā, pavāritoyeva hoti. Yasmā pana pavāretvāpi adātukāmo appavāritaṭṭhāneyeva tiṭṭhati, tasmā bhagavā pavāritāpavāritabhāvaṃ avicāretvā ‘‘ñātako te, upananda, aññātako’’ti ñātakaaññātakabhāvaṃyeva vicāresi. <span class="bld">Musiṃsū</span>ti vilumpiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. <span class="bld">Anupubbakathā</span>ti anupubbena vinicchayakathā. Sesaparikkhārānaṃ saddhivihārikehi gahitattā nivāsanapārupanamattameva avasiṭṭhanti āha <span class="bld">‘‘nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā’’</span>ti. Saddhivihārikānaṃ tāva āgamanassa vā anāgamanassa vā ajānanatāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘therehi neva tāva…pe… bhañjitabba’’</span>nti. <span class="bld">Paresampi atthāya labhantī</span>ti attano cīvaraṃ dadamānā sayaṃ sākhābhaṅgena paṭicchādentīti tesaṃ atthāyapi bhañjituṃ labhanti. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti vacanato īdisesu bhūtagāmapātabyatāpi anuññātāyeva hotīti āha – <span class="bld">‘‘neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭa</span>nti tesaṃ titthiyaddhajānaṃ dhāraṇepi dukkaṭaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext">Yāni ca nesaṃ vatthāni dentīti sambandho. Therānaṃ sayameva dinnattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘acchinnacīvaraṭṭhāne ṭhitattā’’</span>ti. Yadi laddhiṃ gaṇhāti, titthiyapakkantako nāma hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘laddhiṃ aggahetvā’’</span>ti. ‘‘No ce hoti saṅghassa vihāracīvaraṃ vā…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti iminā antarāmagge paviṭṭhavihārato nikkhamitvā aññattha attano abhirucitaṭṭhānaṃ <a name="V2.0356"></a> gacchantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Iminā ca ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchatī’’ti vuttaṃ antarāmagge ṭhitavihārampi sace naggo hutvā gacchati, dukkaṭamevāti veditabbaṃ. Yadi evaṃ tattha kasmā na vuttanti ce? Anokāsattā. Tattha hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, acchinnacīvarassa vā…pe… cīvaraṃ viññāpetu’’nti iminā sambandhena saṅghikampi cīvaraṃ nivāsetuṃ pārupituñca anujānanto ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ…pe… gahetvā pārupitu’’nti āha, tasmā tattha anokāsattā dukkaṭaṃ na vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāracīvara</span>nti <a name="M2.0403"></a> senāsanacīvaraṃ. <span class="bld">Cimilikāhī</span>ti paṭapilotikāhi. <span class="bld">Tassa uparī</span>ti bhūmattharaṇassa upari. <span class="bld">Videsagatenā</span>ti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā videsagatena. <span class="bld">Ekasmiṃ…pe… ṭhapetabba</span>nti ettha ‘‘lesena gahetvā agatattā ṭhapentena ca saṅghikaparibhogeneva ṭhapitattā aññasmiṃ senāsane niyamitampi aññattha ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Paribhogenevā</span>ti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā paribhuñjanena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519-521"></a><span class="paranum">519-521</span>. <span class="bld">Paribhogajiṇṇa</span>nti yathā tena cīvarena sarīraṃ paṭicchādetuṃ na sakkā, evaṃ jiṇṇaṃ. <span class="bld">Kappiyavohārenā</span>ti kayavikkayāpattito mocanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Viññāpentassā’’ti imasseva atthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘cetāpentassa parivattāpentassā’’</span>ti. Attano dhanena hi viññāpanaṃ nāma parivattanamevāti adhippāyo. Saṅghavasena pavāritānaṃ viññāpane vattaṃ dasseti <span class="bld">‘‘pamāṇameva vaṭṭatī’’</span>ti. Saṅghavasena hi pavārite sabbesaṃ sādhāraṇattā adhikaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Yaṃ yaṃ pavāretī</span>ti yaṃ yaṃ cīvarādiṃ dassāmīti pavāreti. <span class="bld">Viññāpanakiccaṃ natthī</span>ti vinā viññattiyā dīyamānattā viññāpetvā kiṃ karissatīti adhippāyo. <span class="bld">Aññassatthāyā</span>ti etthāpi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti idaṃ anuvattatiyevāti āha <span class="bld">‘‘attano ñātakapavārite’’</span>tiādi. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. Sattame pāḷiyaṃ <span class="bld">paggāhikasāla</span>nti dussavāṇijakānaṃ āpaṇaṃ. ‘‘Paggāhitasāla’’ntipi paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523-524"></a><span class="paranum">523-524</span>. <span class="bld">Abhīti</span> <a name="V2.0357"></a> <span class="bld">upasaggo</span>ti tassa visesatthābhāvaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘haritunti attho’’</span>ti. <span class="bld">Vara</span>-saddassa icchāyaṃ vattamānattā āha <span class="bld">‘‘icchāpeyyā’’</span>ti. <span class="bld">Daṭṭhu khemato</span>ti ettha gāthābandhavasena anunāsikalopo daṭṭhabbo. <span class="bld">Saantara</span>nti antaravāsakasahitaṃ. <span class="bld">Uttara</span>nti uttarāsaṅgaṃ. <span class="bld">Assa cīvarassā</span>ti sāditabbacīvarassa. <span class="bld">Acchinnasabbacīvarenā</span>ti acchinnāni <a name="M2.0404"></a> sabbāni tīṇi cīvarāni assāti acchinnasabbacīvaro, tenāti attho. Yassa hi acchindanasamaye tīṇi cīvarāni sannihitāni honti, tāni sabbāni acchinnānīti so ‘‘acchinnasabbacīvaro’’ti vuccati. Teneva <span class="bld">‘‘acchinnasabbacīvarena ticīvarakenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ticīvarakenā</span>ti hi acchindanasamaye ticīvarassa sannihitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana vinayatecīvarikabhāvaṃ dhutaṅgatecīvarikabhāvaṃ vā sandhāya. <span class="bld">Evaṃ paṭipajjitabba</span>nti ‘‘santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’nti vuttavidhinā paṭipajjitabbaṃ. <span class="bld">Aññenā</span>ti acchinnaasabbacīvarena. Yassa tīsu cīvaresu ekaṃ vā dve vā cīvarāni acchinnāni honti, tenāti attho. <span class="bld">Aññathāpī</span>ti ‘‘santaruttaraparama’’nti vuttavidhānato aññathāpi. Yassa hi tīsu dve cīvarāni acchinnāni honti, ekaṃ sāditabbaṃ. Ekasmiṃ acchinne na sāditabbanti na tassa santaruttaraparamasādiyanaṃ sambhavati, ayameva ca attho padabhājanena vibhāvito. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ vibhāgaṃ dassetu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana ‘‘ticīvarakenāti vuttattā ticīvaraṃ parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā paribhuñjato tasmiṃ naṭṭhe bahūnipi gahetuṃ labhatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Padabhājanassa hi adhippāyaṃ dassentena yasmā pana ‘‘acchinnasabbacīvarena…pe… taṃ vibhāgaṃ dassetu’’nti vuttaṃ, padabhājane ca na tādiso attho upalabbhati, tasmā taṃ na gahetabbameva. Yampi <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yassa adhiṭṭhitacīvarassa tīṇi naṭṭhānī’’ti, tatthāpi adhiṭṭhitaggahaṇaṃ sarūpakathanamattanti gahetabbaṃ, na pana ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarassevāti evamattho gahetabbo pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca tathā atthassa asambhavato. Na hi ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarasseva idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti sakkā viññātuṃ. Purimasikkhāpadena hi acchinnacīvarassa aññātakaviññattiyā anuññātattā pamāṇaṃ ajānitvā viññāpanavatthusmiṃ pamāṇato sādiyanaṃ anujānantena bhagavatā idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmā ‘‘parikkhāracoḷikassa bahumpi sādituṃ vaṭṭatī’’ti ayamattho neva pāḷiyā sameti, na ca bhagavato adhippāyaṃ anulometi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbānī</span>ti ettha yassa ticīvarato adhikampi cīvaraṃ aññattha <a name="V2.0358"></a> ṭhitaṃ atthi, tadātassa cīvarassa alabbhanīyabhāvato tenapi <a name="M2.0405"></a> sādituṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Pakatiyāva santaruttarena caratī</span>ti sāsaṅkasikkhāpadavasena vā avippavāsasammutivasena vā tatiyassa alābhena vā carati. ‘‘Dve naṭṭhānī’’ti adhikārattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve sāditabbānī’’</span>ti. <span class="bld">Ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissatī</span>ti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ dvīsu naṭṭhesu ekaṃ sādiyantena samo bhavissati ubhinnampi santaruttaraparamatāya avaṭṭhānato. <span class="bld">Yassa ekaṃyeva hotī</span>ti aññena kenaci kāraṇena vinaṭṭhasesacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. ‘‘Sesakaṃ tuyheva hotūti dentī’’ti vuttattā ‘‘pamāṇayuttaṃ gaṇhissāma, sesakaṃ āharissāmā’’ti vatvā gahetvā gamanasamayepi ‘‘sesakampi tumhākaññeva hotū’’ti vadanti, laddhakappiyameva. <span class="bld">Pavāritāna</span>nti acchinnakālato pubbeyeva pavāritānaṃ. <span class="bld">Pāḷiyā na sametī</span>ti santaruttaraparamato uttari sādiyane anāpattidassanatthaṃ ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttattā na sameti. Santaruttaraparamaṃ sādiyantassa hi āpattippasaṅgoyeva natthi, sati ca sikkhāpadena āpattippasaṅge anāpatti yuttā dassetunti adhippāyo. Keci pana <span class="bld">‘‘pamāṇameva vaṭṭatī</span>ti idaṃ sallekhadassanatthaṃ vutta’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā panidaṃ…pe… na vutta</span>nti etthāyamadhippāyo – ‘‘aññassatthāyā’’ti vuccamāne aññesaṃ atthāya pamāṇaṃ atikkamitvāpi gaṇhituṃ vaṭṭatīti āpajjati, tañca aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃ paññattattā vatthunā saṃsandiyamānaṃ na sameti. Na hi yaṃ vatthuṃ nissāya sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmiṃyeva anāpattivacanaṃ yuttanti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi ‘‘imassa sikkhāpadassa attano sādiyanapaṭibaddhatāvasena pavattattā ‘aññassatthāyā’ti vattuṃ okāsoyeva natthi, tasmā na vutta’’nti kathitaṃ. Idha ‘‘aññassatthāyā’’ti avuttattā aññesaṃ atthāya ñātakapavāritesu adhikaṃ viññāpentassa āpattīti ce? Na, tattha purimasikkhāpadeneva anāpattisiddhito. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0406"></a><a name="V2.0359"></a> <span class="bld">api mayyā</span>ti pāṭhepi soyevattho. Ayyāti pana bahuvacanena āmantanaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528-529"></a><span class="paranum">528-529</span>. <span class="bld">Apadissā</span>ti ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti evaṃ apadisitvā. <span class="bld">Paccayaṃ katvā</span>ti kāraṇaṃ katvā. <span class="bld">Uddissāti ettha yo kattā</span>ti ‘‘uddissā’’ti iminā vuttauddisanakiriyāya yo kattā. Cīvaraṃ cetāpenti parivattenti etenāti <span class="bld">cīvaracetāpannaṃ</span>. Na-kārāgamaṃ katvā cīvaracetāpannanti vuttaṃ, ‘‘cīvaracetāpana’’ntipi paṭhanti. <span class="bld">Pacuravohāravasenā</span>ti yebhuyyavohāravasena. Yebhuyyavasena hi gharasāmikaṃ daṭṭhukāmā tassa gharaṃ gacchantīti tatheva bahulaṃ vohāro. <span class="bld">Byañjanamattamevā</span>ti attho netabbo natthīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. <span class="bld">Samakepi pana anāpattī</span>ti yadagghanakaṃ so dātukāmo hoti, tadagghanake anāpatti mūlaṃ vaḍḍhetvā adhikavidhānaṃ anāpannattā. Ettha ca ‘‘dātukāmomhī’’ti attano santike avuttepi dātukāmataṃ sutvā yadagghanakaṃ so dātukāmo hoti, tadagghanakaṃ āharāpetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpada</span>nti ettha agghavaḍḍhanaṃ etassa atthīti <span class="bld">agghavaḍḍhanakaṃ,</span> agghavaḍḍhanaṃ sandhāya idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyo. <span class="bld">Cīvaraṃ dehī</span>ti saṅghāṭiādīsu yaṃkiñci cīvaraṃ sandhāya vadati. Cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. Dutiyaupakkhaṭe vattabbaṃ natthi.</p>
- <p class="subhead">10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para537-539"></a><span class="paranum">537-539</span>. Rājasikkhāpade pana ‘‘ajjaṇho’’ti pāṭhe ‘‘ajjuṇho’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Bhogo</span>ti bhuñjitabbo. Yaṃ vuttaṃ <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘iminā <a name="M2.0407"></a> cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehīti idaṃ āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sace hi ‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā <a name="V2.0360"></a> kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyyā’’ti, tattha āgamanassa suddhiyā vā asuddhiyā vā visesappayojanaṃ na dissati. Satipi hi āgamanassa asuddhabhāve dūto attano kusalatāya kappiyavohārena vadati, ‘‘kappiyakārako na niddisitabbo’’ti idaṃ natthi, na ca dūtena kappiyavohāravasena vutte dāyakena idaṃ kathaṃ pesitanti īdisī vicāraṇā upalabbhati, avicāretvā ca taṃ na sakkā jānituṃ, yadi pana āgamanassa asuddhattā kappiyakārako niddisitabbo na bhaveyya, cīvarānaṃ atthāya dūtassa hatthe akappiyavatthusmiṃ pesite sabbattha dāyakena kathaṃ pesitanti pucchitvāva kappiyakārako niddisitabbo bhaveyya. Tasmā asatipi āgamanasuddhiyaṃ sace so dūto attano kusalatāya kappiyavohāravasena vadati, dūtasseva vacanaṃ gahetabbaṃ. Yadi hi āgamanasuddhiyevettha pamāṇaṃ, mūlasāmikena kappiyavohāravasena pesitassa dūtassa akappiyavohāravasena vadatopi kappiyakārako niddisitabbo bhaveyya, tasmā sabbattha dūtavacanameva pamāṇanti gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā cīvaracetāpannenā</span>tiādinā pana imamatthaṃ dasseti – kappiya vasena āgatampi cīvaramūlaṃ īdisena dūtavacanena akappiyaṃ hoti, tasmā taṃ paṭikkhipitabbanti. Tenevāha – ‘‘tena bhikkhunā so dūto evamassa vacanīyo’’tiādi. Suvaṇṇaṃ, rajataṃ, kahāpaṇo, māsakoti imāni hi cattāri nissaggiyavatthūni, muttā, maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāḷaṃ, lohitaṅko, masāragallaṃ, satta dhaññāni, dāsidāsaṃ, khettaṃ, vatthu, pupphārāmaphalārāmādayoti imāni dukkaṭavatthūni ca attano vā cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭanti, tasmā taṃ sādituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti vuttaṃ, ‘‘cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti idaṃ pana attānaṃ uddissa ābhatattā vattuṃ vaṭṭati, tasmā vuttaṃ. ‘‘Veyyāvaccakaro niddisitabbo’’ti idaṃ ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti kappiyavacanena vuttattā anuññātaṃ. Sace pana dūto ‘‘ko imaṃ gaṇhātī’’ti vā <a name="M2.0408"></a> ‘‘kassa demī’’ti vā vadati, na niddisitabbo. ‘‘Ārāmiko vā upāsako vā’’ti idaṃ sāruppatāya vuttaṃ, ṭhapetvā pana pañca sahadhammike yo koci kappiyakārako vaṭṭati. ‘‘Eso kho, āvuso, bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti idaṃ bhikkhussa kappiyavacanadassanatthaṃ vuttaṃ. Evameva hi vattabbaṃ, ‘‘etassa dehī’’tiādi na vattabbaṃ. <span class="bld">So vā cetāpessati vā</span>ti ettha eko <span class="bld">vā</span>-saddo padapūraṇo, ‘‘saññatto so mayā’’tiādi pana dūtena evaṃ ārociteyeva taṃ codetuṃ vaṭṭati, nevāssa hatthe datvā gatamattakāraṇenāti dassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etāni</span> <a name="V2.0361"></a> <span class="bld">hi vacanāni…pe… na vattabbo</span>ti ettha ‘‘evaṃ vadanto paṭikkhittassa katattā vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati, codanā pana hotiyevā’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ. <span class="bld">Uddiṭṭhacodanāparicchedaṃ dassetvā</span>ti ‘‘dutiyampi vattabbo’’tiādinā dassetvā. <span class="bld">Pucchiyamāno</span>ti ettha pucchiyamānenāti attho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘karaṇatthe paccattavacana’’</span>nti. <span class="bld">Āgatakāraṇaṃ bhañjatī</span>ti āgatakāraṇaṃ vināseti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha keci vadanti ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma cīvaraggahaṇaṃ, taṃ bhañjatīti vuttattā puna taṃ cīvaraṃ yena kenaci ākārena gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti. Keci pana ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma kāyavācāhi codanā, taṃ bhañjatīti vuttattā puna taṃ yena kenaci ākārena codetuṃ na labhati. Sace sayameva deti, mūlasāmiko vā dāpeti, gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānaṃ, taṃ bhañjatīti vuttattā yathā ‘attho me, āvuso, cīvarenā’ti ekāya codanāya dve ṭhānāni bhañjati, evamidhāpi sace āsane nisīdati, ekāya nisajjāya dve ṭhānāni bhañjati. Āmisaṃ ce paṭiggaṇhāti, ekena paṭiggahaṇena dve ṭhānāni bhañjati. Dhammaṃ ce bhāsati, dhammadesanāsikkhāpade vuttaparicchedāya ekāya vācāya dve ṭhānāni bhañjatī’’ti vadanti. Imesaṃ pana sabbesampi vādaṃ ‘‘ayutta’’nti paṭikkhipitvā tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> idaṃ vuttaṃ ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānameva, tasmā ‘na kattabba’nti vāritassa katattā nisajjādīsu katesu chasu ṭhānesu ekaṃ ṭhānaṃ bhañjatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatra</span> <a name="M2.0409"></a> <span class="bld">tatra ṭhāne tiṭṭhatī</span>ti idaṃ codakassa ṭhitaṭṭhānato apakkamma tatra tatra uddissa ṭhānaṃyeva sandhāya vuttaṃ. ‘‘Sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo’’ti idaṃ sabhāvato codetuṃ anicchantenapi kātabbamevāti vadanti. Mukhaṃ vivaritvā sayameva kappiyakārakattaṃ upagatoti <span class="bld">mukhavevaṭikakappiyakārako</span>. <span class="bld">Avicāretukāmatāyā</span>ti imasmiṃ pakkhe ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti idaṃ ‘‘tādisaṃ karonto kappiyakārako natthī’’ti iminā adhippāyena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Meṇḍakasikkhāpade vuttanayena paṭipajjitabba’’</span>nti vatvā idāni taṃ meṇḍakasikkhāpadaṃ dassento <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādimāha. Idameva hi ‘‘santi, bhikkhave, saddhā pasannā’’tiādivacanaṃ bhesajjakkhandhake meṇḍakavatthusmiṃ (mahāva. 299) vuttattā ‘‘meṇḍakasikkhāpada’’nti vuttaṃ. Tattha hi meṇḍakena nāma seṭṭhinā –</p>
- <p class="indent">‘‘Santi<a name="V2.0362"></a>, bhante, maggā kantārā appodakā appabhakkhā, na sukarā apātheyyena gantuṃ, sādhu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātheyyaṃ anujānātū’’ti –</p>
- <p class="unindented">Yācitena bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pātheyyaṃ pariyesituṃ. Taṇḍulo taṇḍulatthikena, muggo muggatthikena, māso māsatthikena, loṇaṃ loṇatthikena, guḷo guḷatthikena, telaṃ telatthikena, sappi sappitthikenā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vatvā idaṃ vuttaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Santi, bhikkhave, manussā saddhā pasannā, te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti ‘iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ, taṃ dethā’ti. Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ tato kappiyaṃ, taṃ sādituṃ, na tvevāhaṃ bhikkhave kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hiraññaṃ</span> <a name="M2.0410"></a> <span class="bld">upanikkhipantī</span>ti etthāpi bhikkhussa ārocanaṃ atthiyevāti gahetabbaṃ. Aññathā aniddiṭṭhakappiyakārakattaṃ bhajatīti na codetabbo siyā. Yadi mūlaṃ sandhāya codeti, taṃ sāditameva siyāti āha <span class="bld">‘‘mūlaṃ asādiyantenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabba</span>nti idaṃ attanā codanāṭhānañca na kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ. Aññaṃ pana kappiyakārakaṃ pesetvā lokacārittavasena anuyuñjitvāpi kappiyavatthuṃ āharāpetuṃ vaṭṭati attānaṃ uddissa nikkhittassa attano santakattā’’ti keci vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ. Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā denti, gahetabbaṃ. No ce, kiñci na vattabbā’’ti daḷhaṃ katvā vuttattā na gahetabbanti amhākaṃ khanti. Na hi aññātakaappavāritaṃ sayaṃ aviññāpetvā aññena viññāpetuṃ vaṭṭati, na ca yattha aññaṃ pesetvā āharāpetuṃ vaṭṭati, tattha sayaṃ gantvā na āharāpetabbanti sakkā vatthuṃ. Yadi cettha aññena āharāpetuṃ vaṭṭati, ‘‘aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabba’’ntiādivacanameva niratthakaṃ siyā. ‘‘Dūtenā’’ti imassa byabhicāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘sayaṃ āharitvāpī’’</span>ti. Dadantesūti iminā sambandho<a name="V2.0363"></a>. <span class="bld">Piṇḍapātādīnaṃ atthāyā</span>ti iminā pana ‘‘cīvaracetāpanna’’nti imassa byabhicāraṃ dasseti. ‘‘Eseva nayo’’ti vuttattā piṇḍapātādīnaṃ atthāya dinnepi ṭhānacodanādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattī</span>ti paṭiggahaṇe pācittiyaṃ, paribhoge dukkaṭaṃ. <span class="bld">Sveva sāpattiko</span>ti dukkaṭāpattiṃ sandhāya vadati. Idañca aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ. ‘‘Parassa niddosabhāvadassanatthaṃ sveva sāpattiko sadosoti vuttaṃ hotī’’tipi vadanti. <span class="bld">‘‘Codetī</span>ti vuttattā pana āpattiyā codetīti katvā sveva sāpattikoti idaṃ dukkaṭaṃyeva sandhāya vattuṃ yutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattiyevā</span>ti dukkaṭameva sandhāya vuttaṃ. Taḷākassapi khettasaṅgahitattā tassa paṭiggahaṇepi āpatti vuttā. <span class="bld">Cattāro paccaye saṅgho paribhuñjatūti detī</span>ti ettha ‘‘bhikkhusaṅgho cattāro paccaye paribhuñcatu, taḷākaṃ dammī’’ti vā ‘‘catupaccayaparibhogatthaṃ taḷākaṃ <a name="M2.0411"></a> dammī’’ti vā vadati, vaṭṭatiyeva. ‘‘Ito taḷākato uppanne cattāro paccaye dammī’’ti vutte pana vattabbameva natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Amhākaṃ ekaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapethāti vutte</span>ti idaṃ īdisaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Kappiyakkamena sampaṭicchitesu khettataḷākādīsu pana avuttepi kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ labbhatiyeva. Yasmā parasantakaṃ nāsetuṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, tasmā <span class="bld">‘‘na sassakāle’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Janapadassa sāmiko</span>ti imināva yo taṃ janapadaṃ vicāreti, tenapi acchinditvā dinnaṃ vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. <span class="bld">Udakavāhaka</span>nti udakamātikaṃ. <span class="bld">Kappiyavohārepī</span>ti ettha ‘‘vidhānaṃ vakkhāmā’’ti pāṭhaseso. <span class="bld">Udakavasenā</span>ti udakaparibhogatthaṃ. <span class="bld">Suddhacittāna</span>nti kevalaṃ udakaparibhogatthamevāti adhippāyo. Alajjinā kārāpite vattabbameva natthīti āha <span class="bld">‘‘lajjībhikkhunā’’</span>ti. <span class="bld">Pakatibhāgo</span> nāma imasmiṃ raṭṭhe catuambaṇamattaṃ. Akaṭṭhapubbaṃ <span class="bld">navasassaṃ</span> nāma. <span class="bld">Aparicchinnabhāge</span>ti ‘‘ettake bhūmibhāge ettako bhāgo dātabbo’’ti evaṃ aparicchinnabhāge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rajjuyā vā daṇḍena vā</span>ti ettha ‘‘pādehipi minituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Khale vā ṭhatvā rakkhatī</span>ti ettha pana thenetvā gaṇhante disvā ‘‘mā gaṇhathā’’ti nivārento rakkhati nāma. Sace pana avicāretvā kevalaṃ tuṇhībhūtova rakkhaṇatthāya olokento tiṭṭhati, vaṭṭati. Sacepi tasmiṃ tuṇhībhūte corikāya haranti, ‘‘mayaṃ bhikkhusaṅghassa ārocessāmā’’ti evaṃ vattuṃ vaṭṭatīti vadanti. <span class="bld">Nīharāpeti paṭisāmetī</span>ti etthāpi ‘‘sace pariyāyena vadati, vaṭṭatī’’ti <a name="V2.0364"></a> vadanti. Apubbassa anuppāditattā aññesaṃ vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘tasseva taṃ akappiya’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca dubbicāritamattena tasseva taṃ akappiyaṃ, na sabbesaṃ rūpiyasaṃvohāre catutthapatto viya. Vuttañhi tattha (pārā. aṭṭha. 2.589) ‘‘yo pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘ime kahāpaṇe gahetvā imaṃ dehī’ti kahāpaṇe dāpetvā gahito, ayaṃ patto etasseva bhikkhuno na vaṭṭati dubbicāritattā, aññesaṃ pana vaṭṭati mūlassa asampaṭicchitattā’’ti. Tasmā <a name="M2.0412"></a> <span class="bld">yaṃ te āharanti, sabbesaṃ akappiyaṃ</span>. <span class="bld">Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattā</span>ti idaṃ kasmā vuttanti? Ettha keci vadanti ‘‘kahāpaṇe sādiyitvā vicāritaṃ sandhāya evaṃ vutta’’nti. Saṅghikattā ca nissajjituṃ na sakkā, tasmā sabbesaṃ na kappatīti tesaṃ adhippāyo. Keci pana ‘‘asādiyitvāpi kahāpaṇānaṃ vicāritattā rūpiyasaṃvohāro kato hoti, saṅghikattā ca nissajjituṃ na sakkā, tasmā sabbesaṃ na kappatī’’ti vadanti. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi idaṃ vuttaṃ ‘‘catutthapatto gihisantakānaṃyeva kahāpaṇānaṃ vicāritattā aññesaṃ kappati, idha pana saṅghikānaṃ vicāritattā sabbesaṃ na kappatī’’ti. Sabbesampi vādo tena tena pariyāyena yujjatiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catusāladvāre</span>ti bhojanasālaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pariyāyena kathitattā</span>ti ‘‘gaṇhā’’ti avatvā ‘‘sīmā gatā’’ti pariyāyena kathitattā. Pakatibhūmikaraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘heṭṭhā gahitaṃ paṃsu’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dāsaṃ dammī</span>ti ettha ‘‘manussaṃ dammīti vutte vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Kukkuṭasūkarā…pe… vaṭṭatī</span>ti ettha kukkuṭasūkaresu dīyamānesu ‘‘imehi amhākaṃ attho natthi, sukhaṃ jīvantu, araññe vissajjethā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.10, 194) khettādīnaṃ paṭiggahaṇe ayaṃ sabbo vinicchayo vutto. Kappiyakārakassa bhikkhunā niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttari vāyāmo, tena vāyāmena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Kosiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. Pāḷiyaṃ <a name="V2.0365"></a> <span class="bld">‘‘kosiyakārake’’</span>ti ettha kosaṃ karontīti kosakārakāti laddhavohārānaṃ pāṇakānaṃ kosato nibbattaṃ kosiyaṃ, taṃ karontīti kosiyakārakā, tantavāyā. Saṃhananaṃ <span class="bld">saṅghāto</span><a name="M2.0413"></a>, vināsoti attho. <span class="bld">Kosiyamissaka</span>nti kosiyatantunā missaṃ. ‘‘Avāyima’’nti vuttattā vāyitvā ce karonti, anāpatti. <span class="bld">Anāpatti vitānaṃ vā</span>tiādinā vitānādīnaṃ atthāya karaṇepi tenākārena paribhogepi anāpatti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampi missetvā katameva hotī</span>ti iminā vātena āharitvā pātitepi acittakattā āpattiyevāti dasseti. Kosiyamissakatā, attano atthāya santhatassa karaṇaṃ kārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. Dvebhāgasikkhāpade pana <span class="bld">dve bhāgā</span>ti ukkaṭṭhaparicchedo kāḷakānaṃ adhikaggahaṇassa paṭikkhepavasena sikkhāpadassa paññattattā. <span class="bld">Tatiyaṃ odātānaṃ catutthaṃ gocariyāna</span>nti ayaṃ heṭṭhimaparicchedo tesaṃ adhikaggahaṇe paṭikkhepābhāvato, tasmā kāḷakānaṃ bhāgadvayato adhikaṃ na vaṭṭati, sesānaṃ pana vuttappamāṇato adhikampi vaṭṭati. ‘‘Kāḷakānaṃyeva ca adhikaggahaṇassa paṭikkhittattā kāḷakānaṃ upaḍḍhaṃ odātānaṃ vā gocariyānaṃ vā upaḍḍhaṃ gahetvāpi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, ‘‘anāpatti bahutaraṃ odātānaṃ bahutaraṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karoti, suddhaṃ odātānaṃ suddhaṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karotī’’ti iminā taṃ sameti. ‘‘Kāḷake odāte ca ṭhapetvā sesā gocariyesuyeva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vadanti. <span class="bld">Dve</span> <a name="V2.0366"></a> <span class="bld">koṭṭhāsā kāḷakāna</span>nti ettha pana ‘‘ekassapi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hotī’’ti <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā) ttaṃ, taṃ ‘‘dhārayitvā dve tulā ādātabbā’’ti vacanato tulādhāraṇāya na sameti<a name="M2.0414"></a>. Na hi lome gaṇetvā tulādhāraṇā karīyati, atha gaṇetvāva dhārayitabbaṃ siyā, kiṃ tulādhāraṇāya, tasmā evamettha adhippāyo yutto siyā – acittakattā sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha pateyya, nissaggiyanti. Aññathā dubbiññeyyabhāvato dve tulā nādātabbā, ūnakatarāva ādātabbā siyuṃ.</p>
- <p class="centered">Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para557"></a><span class="paranum">557</span>. Chabbassasikkhāpade pana ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipi, yesaṃ no santhatā undūrehipi khajjantī’’ti evaṃ pāḷipadānaṃ sambandho veditabbo. <span class="bld">Hada</span> karīsossagge, <span class="bld">miha</span> secaneti panimassatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vaccampi passāvampi karontī’’</span>ti. Pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu santhataṃ karitvā puna chaṭṭhe vasse paripuṇṇe pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu karonto <span class="bld">‘‘chabbassāni karotī’’</span>ti vuccati. Dutiyadivasato paṭṭhāya karonto pana <span class="bld">atirekachabbassāni karoti</span> nāma.</p>
- <p class="centered">Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para565-6"></a><span class="paranum">565-6</span>. Nisīdanasanthatasikkhāpade pana <span class="bld">paññāyissatī</span>ti sace sā katikā manāpā bhavissati, manāpatāya bhikkhusaṅgho sandississati. Sace amanāpā, amanāpatāya sandississatīti adhippāyo, āraññakaṅgādīni tīṇi pāḷiyaṃ padhānaṅgavasena vuttāni, sesānipi te samādiyiṃsuyevāti veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘santhate catutthacīvarasaññitāyā’’</span>ti. <span class="bld">Ujjhitvā</span>ti vissajjetvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para567"></a><span class="paranum">567</span>. Nisīdanasanthatattā <a name="M2.0415"></a> nivāsanapārupanakiccaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘sakiṃ nisinnañceva nipannañcā’’</span>ti<a name="V2.0367"></a>. <span class="bld">Vidatthimatta</span>nti sugatavidatthiṃ sandhāya vadati. Idañca heṭṭhimaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Vitānādīnaṃyeva atthāya karaṇe anāpattivacanato sace nipajjanatthāya karonti, āpattiyevā’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Akappiyattā pana <span class="bld">‘‘paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. Idañca nisīdanasanthataṃ nāma nisīdanacīvarameva, nāññanti vadanti. Nisīdanasikkhāpadepi nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti ca aṭṭhakathāyañcassa ‘‘santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimatte padese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā karīyanti, tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccatī’’ti (pāci. aṭṭha. 531) vacanato idhāpi ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti ca ‘‘santhate catutthacīvarasaññitāyā’’ti ca vacanato taṃ yuttaṃ viya dissati. Keci pana ‘‘nisīdanasanthataṃ eḷakalomāni santharitvā santhataṃ viya karonti, taṃ avāyimaṃ anadhiṭṭhānupagaṃ, nisīdanacīvaraṃ pana channaṃ cīvarānaṃ aññatarena karoti adhiṭṭhānupagaṃ, taṃ karontā ca nantakāni santharitvā santhatasadisaṃ karontī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para571"></a><span class="paranum">571</span>. Eḷalomasikkhāpade pana <span class="bld">āsumbhī</span>ti ettha ‘‘asumbhī’’ti paṭhanti. <span class="bld">Kilantā</span>ti iminā kilantatāya te onamitvā pātetuṃ na sakkontīti dasseti. <span class="bld">Addhānamaggappaṭipannassā</span>ti idaṃ vatthumattadīpanavasena pāḷiyaṃ vuttaṃ. Yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhituṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Tiyojanaparama</span>nti ca gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desanti evamattho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para572"></a><span class="paranum">572</span>. <span class="bld">Sahatthā</span>ti karaṇatthe nissakkavacananti āha <span class="bld">‘‘sahatthenā’’</span>ti. <span class="bld">Asante hārake</span>ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> bhikkhuno anurūpatādassanatthaṃ vuttaṃ, na pana hārake vijjamāne tiyojanabbhantare sahatthā harantassa āpattidassanatthaṃ. Tiyojanato bahi <span class="bld">bahitiyojana</span>nti āha <span class="bld">‘‘tiyojanato bahi pātetī’’</span>ti. <span class="bld">Tena haritepi āpattiyevā</span>ti saussāhattā anāṇattiyā haṭattā ca. Satipi hi saussāhabhāve āṇattiyā <a name="M2.0416"></a> ce harati, anāpatti ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti vacanato. Añño harissatīti adhippāyābhāvato <span class="bld">‘‘suddhacittena ṭhapita’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Saussāhattā</span>ti tiyojanātikkamane saussāhattā. Idañca ‘‘añño harissatī’’ti asuddhacittena ṭhapitaṃ sandhāya <a name="V2.0368"></a> vuttaṃ, <span class="bld">acittakattā</span>ti idaṃ pana suddhacittena ṭhapitaṃ sandhāya. <span class="bld">Anāpatti pāḷiyā na sametī</span>ti ‘‘tiyojanaṃ haratī’’tiādipāḷiyā, visesato ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti pāḷiyā ca na sameti.</p>
- <p class="bodytext">Sace sāmikaṃ jānāpetvā ṭhapeti, āṇattiyā harāpeti nāmāti āha <span class="bld">‘‘sāmikassa ajānantassevā’’</span>ti. <span class="bld">Agacchantepī</span>ti gamanaṃ upacchinditvā ṭhitayānepi. <span class="bld">Heṭṭhā vā gacchanto</span>ti bhūmiyaṃ gacchanto. <span class="bld">Aññaṃ harāpetī</span>ti ettha <span class="bld">añña</span>-ggahaṇena sāmaññato tiracchānagatāpi saṅgahitāti āha – <span class="bld">‘‘aññaṃ harāpetīti vacanato anāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Suṅkaghāte āpatti hotī</span>ti aññaṃ harāpentassa āpatti. <span class="bld">Tattha anāpattī</span>ti aññavihitassa theyyacittābhāvato anāpatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>. <span class="bld">‘‘Taṃ harantassā</span>ti puna tiyojanaṃ harantassā’’ti <span class="bld">mahāgaṇṭhipade</span> vuttaṃ. Taṃ pana <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> aṅgesu ‘‘paṭhamappaṭilābho sati iminā vacanena na sameti. ‘‘Paṭhamappaṭilābho’’ti hi idaṃ dutiyappaṭilābho āpattiyā aṅgaṃ na hotīti dīpeti, tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca visesābhāvato acchinnaṃ paṭilabhitvā harantassa puna tiyojanātikkamepi anāpatti vuttāti amhākaṃ khanti. Aññathā acchinnaṃ paṭilabhitvā puna tiyojanaṃ haratīti vadeyya. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Anāpatti katabhaṇḍa</span>nti ettha ‘‘kambalakojavādikatabhaṇḍampi. Pakaticīvare laggalomāni āpattiṃ janentiyevā’’ti vadanti. Tanukapattatthavikantare aghaṭṭanatthaṃ pakkhipanti. <span class="bld">Pakkhitta</span>nti kaṇṇacchidde pakkhittaṃ. <span class="bld">Nidhānamukhaṃ nāmā</span>ti iminā katabhaṇḍasaṅkhyaṃ na gacchatīti dasseti. Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ <a name="M2.0417"></a> uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para583-584"></a><span class="paranum">583-584</span>. Rūpiyasikkhāpade pana <span class="bld">satthuvaṇṇo</span>ti satthunā samānavaṇṇo. Satthuno vaṇṇo satthuvaṇṇo, satthuvaṇṇo viya vaṇṇo assāti satthuvaṇṇoti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Pākatiko</span> <a name="V2.0369"></a> nāma etarahi pakatikahāpaṇo. <span class="bld">Rukkhaphalabījamayo</span>ti tintiṇikādirukkhānaṃ phalabījena kato. <span class="bld">Iccetaṃ sabbampī</span>ti yathāvuttabhedaṃ sabbampi catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hotīti sambandho. <span class="bld">Jātarūpamāsako</span>ti suvaṇṇakahāpaṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇheyyā</span>ti attano atthāya dīyamānaṃ vā katthaci ṭhitaṃ vā nippariggahaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya. ‘‘Idaṃ ayyassa hotū’’ti evaṃ sammukhā vā ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ atthi, taṃ tuyhaṃ hotū’’ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘tuyha’’nti vatvā pariccattassa kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena sādiyanaṃ <span class="bld">upanikkhittasādiyanaṃ</span> nāma. ‘‘Sādiyatī’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘gaṇhitukāmo hotī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Idaṃ guttaṭṭhāna’’nti ācikkhitabba</span>nti paccayaparibhogaṃyeva sandhāya ācikkhitabbaṃ. ‘‘Idha nikkhipāhī’’ti vutte ‘‘uggaṇhāpeyya vā’’ti vuttalakkhaṇena nissaggiyaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘idha nikkhipāhīti na vattabba’’</span>nti. Parato <span class="bld">‘‘imaṃ gaṇhā’’ti na vattabba</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hotī</span>ti yasmā tato uppannapaccayaparibhogo kappati, tasmā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ. Yasmā pana dubbicāraṇāya tato uppannapaccayaparibhogopi na kappati, tasmā akappiyaṃ nissāya ṭhitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpita</span>nti ettha cetāpitaṃ ce, natthi paribhogupāyo, tasmā evaṃ vuttaṃ. Akappiyañhi nissaggiyaṃ vatthuṃ uggaṇhitvā taṃ anissajjitvāva cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhampi sabbesaṃ na kappati. Keci pana ‘‘yasmā nissaggiyaṃ vatthuṃ paṭiggahetvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissajjāmīti nissaṭṭhaṃ vināva upāyaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati, tasmā <a name="M2.0418"></a> ‘na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpita’nti vutta’’nti vadanti. <span class="bld">‘‘Ārāmikānaṃ vā pattabhāga</span>nti idaṃ gihīnaṃ hatthagatopi soyeva bhāgoti katvā vuttaṃ. Sace pana tena aññaṃ parivattetvā ārāmikā denti, paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti <span class="bld">majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade</span> ca vuttaṃ. <span class="bld">Tato haritvā</span>ti aññesaṃ pattabhāgato haritvā. <span class="bld">Kasiṇaparikamma</span>nti ālokakasiṇaparikammaṃ. <span class="bld">Mañcapīṭhādīni vā</span>ti ettha ‘‘tato gahitamañcapīṭhādīni parivattetvā aññaṃ ce gahitaṃ, vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Chāyāpī</span>ti bhojanasālādīnaṃ chāyāpi. <span class="bld">Paricchedātikkantā</span>ti gehaparicchedaṃ atikkantā, chāyāya gatagataṭṭhānaṃ gehaṃ nāma na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Maggenapī</span>ti ettha ‘‘sace añño maggo natthi, maggaṃ adhiṭṭhahitvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. <span class="bld">Kītāyā</span>ti tena vatthunā kītāya. <span class="bld">Upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjatī</span>ti sace upāsako ‘‘atibahu etaṃ hiraññaṃ, idaṃ, bhante, ajjeva na vināsetabba’’nti vatvā sayaṃ <a name="V2.0370"></a> upanikkhepaṃ ṭhapeti, aññena vā ṭhapāpeti, etaṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā tato udayaṃ paribhuñjanto saṅgho paccaye paribhuñjati, tena vatthunā gahitattā <span class="bld">‘‘akappiya’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. <span class="bld">Patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabba</span>nti idaṃ nirapekkhabhāvadassanaparanti veditabbaṃ, tasmā patitaṭṭhāne ñātepissa gūthaṃ chaḍḍentassa viya nirapekkhabhāvoyevettha pamāṇanti veditabbaṃ. <span class="bld">Asantasambhāvanāyā</span>ti attani avijjamānauttarimanussadhammārocanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Theyyaparibhogo</span> nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo <span class="bld">iṇaparibhogo,</span> paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. <span class="bld">Cīvaraṃ paribhoge paribhoge</span>ti kāyato mocetvā mocetvā paribhoge. Purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekasmiṃ divase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sacassa</span> <a name="M2.0419"></a> <span class="bld">apaccavekkhatova aruṇo uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī</span>ti ettha ‘‘hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnappaṭicchādanatthaṃ, hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so neva davāyātiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyya, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. <span class="bld">Senāsanampi paribhoge paribhoge</span>ti pavese pavese. Evaṃ pana asakkontena purebhattādīsu paccavekkhitabbaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva sakkā viññātunti idha visuṃ na vuttaṃ. <span class="bld">Satipaccayatā</span>ti satiyā paccayabhāvo, paṭiggahaṇassa paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘satiṃ katvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Evaṃ santepī</span>ti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu ‘‘satipaccayatāti satibhesajjaparibhogassa paccayabhāve paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipī’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayasabbhāvamattena.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘paribhoge karontassa anāpattī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ, tasmā <a name="V2.0371"></a> paccayasannissitasīlassa pātimokkhasaṃvarasīlassa ca ko visesoti? Vuccate – purimesu tāva tīsu paccayesu viseso pākaṭoyeva, gilānapaccaye pana yathā vatiṃ katvā rukkhamūle gopite tassa phalānipi rakkhitāniyeva honti, evameva paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīle rakkhite tappaṭibaddhaṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi nipphannaṃ nāma hoti. Gilānapaccayaṃ apaccavekkhitvā paribhuñjantassa sīlaṃ bhijjamānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlameva bhijjati, paccayasannissitasīlaṃ pana pacchābhattapurimayāmādīsu yāva aruṇuggamanā apaccavekkhantasseva bhijjati. Purebhattañhi apaccavekkhitvāpi gilānapaccayaṃ paribhuñjantassa anāpatti, idametesaṃ nānākaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi suddhiyo dassetuṃ <span class="bld">‘‘catubbidhā hi suddhī’’</span>tiādimāha. Tattha sujjhati etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi <span class="bld">desanāsuddhi</span>. Vuṭṭhānassapi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi <span class="bld">saṃvarasuddhi</span>. Dhammena samena <a name="M2.0420"></a> paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi <span class="bld">pariyeṭṭhisuddhi</span>. Catūsu paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi <span class="bld">paccavekkhaṇasuddhi</span>. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu sīlesu desanā suddhi etassāti <span class="bld">desanāsuddhi</span>. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Na puna evaṃ karissāmī</span>ti ettha <span class="bld">eva</span>nti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Pahāyā</span>ti vajjetvā, akatvāti attho. Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti <span class="bld">dāyādā,</span> ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva ca paribhogasabbhāvabhāvato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. <span class="bld">Dhammadāyādasuttañcettha sādhaka</span>nti –</p>
- <p class="indent">‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasabbhāvato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye <a name="V2.0372"></a> paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha – <span class="bld">‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’</span>ti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatīti. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā sekkhotveva vuccati. <span class="bld">Sabbesa</span>nti ariyānaṃ puthujjanānañca.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="M2.0421"></a> puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavantīti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Teneva vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttañhetassa atthassa sādhakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lajjinā saddhiṃ paribhogo</span> nāma lajjissa santakaṃ gahetvā paribhogo. <span class="bld">Alajjinā saddhi</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthī</span>ti iminā diṭṭhadiṭṭhesuyeva āsaṅkā na kātabbāti dasseti. <span class="bld">Attano bhārabhūtā</span> saddhivihārikādayo. <span class="bld">Sopi nivāretabbo</span>ti yo passati, tena nivāretabbo. Yasmā alajjīparibhogo nāma lajjino vuccati, tasmā āpatti nāma natthi ubhinnampi alajjībhāvato, ‘‘alajjīparibhogo’’ti idaṃ nāmamattameva na labbhatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Āpatti pana atthiyevāti vadantī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhammiyo</span>ti anesanādīhi uppanno. <span class="bld">Dhammiyo</span>ti bhikkhācariyādīhi uppanno. <span class="bld">Saṅghasseva detī</span>ti bhattaṃ aggahetvā attanā laddhasalākaṃyeva deti. <span class="bld">Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti…pe… antaradhāpetī</span>ti ettha kevalaṃ paggaṇhitukāmatāya evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, dhammassa pana sāsanassa sotūnañca anuggahatthāya vaṭṭatīti veditabbaṃ. Purimanayena ‘‘so āpattiyā kāretabbo’’ti vuttattā imassa āpattiyevāti vadanti. Uddesaggahaṇādinā dhammassa paribhogo <span class="bld">dhammaparibhogo</span>. Dhammānuggahena gaṇhantassa āpattiyā abhāvepi thero tassa alajjibhāvaṃyeva <a name="V2.0373"></a> sandhāya <span class="bld">‘‘pāpo kirāya’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Tassa pana santike</span>ti mahārakkhitattherassa santike.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. <span class="bld">Rājorodhādayo</span>tiādi ‘‘idaṃ gaṇhissāmī’’ti cetanāmattasambhavato vuttaṃ. <span class="bld">Assatiyā dinna</span>nti ettha assatiyā dinnaṃ nāma apariccattaṃ hoti, tasmā dasante baddhakahāpaṇādi assatiyā dinnaṃ bhikkhunā <a name="M2.0422"></a> vatthasaññāya paṭiggahitañca, tato neva rūpiyaṃ dinnaṃ, nāpi paṭiggahitañca hotīti ettha āpattidesanākiccaṃ natthi, taṃ pana dāyakānameva paṭidātabbaṃ. Tena akappiyavatthunā te ce dāyakā sappiādīni kiṇitvāna saṅghassa tassa ca bhikkhuno denti, sabbesaṃ kappati dāyakānaṃyeva santakattā. Aṭṭhakathāyaṃ pana puññakāmehi pariccajitvā dinnameva sandhāya ‘‘puññakāmā…pe… rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ paṭiggaṇhātīti veditabbo’’ti vuttaṃ, tasmā pariccajitvā dinnaṃ vatthasaññāya gaṇhatopi nissaggiyameva. Tena yadi te dāyakā no āgantvā gaṇhanti, dāyake pucchitvā attano atthāya ce pariccattaṃ, saṅghe nissajjitvā āpatti desetabbā. <span class="bld">Tava coḷakaṃ passāhī</span>hi iminā gihisantakepi ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tiādiakappiyavohārena vidhānaṃ bhikkhuno na kappatīti dīpeti. <span class="bld">Ekaparicchedānī</span>ti kiriyākiriyabhāvato ekaparicchedāni. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, kahāpaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpade jātarūpādicatubbidhampi nissaggiyavatthu idha rūpiyaggahaṇeneva gahitanti āha <span class="bld">‘‘jātarūparajataparivattana’’</span>nti. <span class="bld">Paṭiggahitaparivattane</span>ti sāditarūpiyassa parivattane, asādiyitvā vā kappiyena gāhena paṭiggahitarūpiyaparivattane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>. <span class="bld">Ga</span>-kārassa <span class="bld">ka</span>-kāraṃ katvā ‘‘sīsūpaka’’nti likhitaṃ, padabhājane <span class="bld">ghanakata</span>nti piṇḍaṃ kataṃ. <span class="bld">Satthuvaṇṇo</span>tiādīsu ‘‘satthuvaṇṇo ca kahāpaṇo ca…pe… ye ca vohāraṃ gacchantī’’ti evaṃ sabbattha samuccayo veditabbo. <span class="bld">Rūpiye rūpiyasaññī</span>ti sakasantakaṃ vadati. <span class="bld">Rūpiyaṃ cetāpetī</span>ti parasantakaṃ vadati. <span class="bld">‘‘Nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā cetāpentassapi eseva nayo’’</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ. Na <a name="M2.0423"></a> hi ‘‘rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpeti<a name="V2.0374"></a>, nissaggiyaṃ pācittiya’’ntiādittiko pāḷiyaṃ vuttoti āha <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tassānulomattā</span>ti etthāyamadhippāyo – rūpiyasaṃvohāro nāma na kevalaṃ rūpiyena rūpiyaparivattanameva, atha kho ‘‘arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetī’’ti vuttattā arūpiyena rūpiyacetāpanampi rūpiyasaṃvohāro nāma hotīti etasmiṃ pakkhepi rūpiye sati rūpiyasaṃvohāroyeva hotīti ayamattho avuttopi viññāyatīti. <span class="bld">Arūpiyaṃ</span> nāma dukkaṭavatthukappiyavatthūni. <span class="bld">Ekantena rūpiyapakkhe</span>ti ekena antena rūpiyapakkheti ayaṃ attho gahetabbo. ‘‘Ekato rūpiyapakkhe’’ti vā pāṭho veditabbo. ‘‘Ekarūpiyapakkhe’’tipi paṭhanti, tatthāpi ekato rūpiyapakkheti ayamevattho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kappiyavatthunā kappiyavatthuno kayavikkayepi tāva nissaggiyaṃ hoti, dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthuno kayavikkaye kasmā na hotīti <span class="bld">andhakaṭṭhakathāya</span> adhippāyo. Idaṃ sikkhāpadaṃ…pe… arūpiyena ca rūpiyacetāpanaṃ sandhāya vuttanti sambandho. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ rūpiyasaṃvohārasikkhāpade. <span class="bld">Tatthā</span>ti kayavikkayasikkhāpade. <span class="bld">Tenevā</span>ti kappiyavatthunāyeva.</p>
- <p class="bodytext">Puna kappiyabhāvaṃ netuṃ asakkuṇeyyattā <span class="bld">‘‘mahāakappiyo nāmā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu</span>nti idaṃ pañcannaṃyeva sahadhammikānaṃ antare parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ, gihīhi pana gahetvā attano santakaṃ katvā dinnaṃ sabbesaṃ kappatī’’ti vadanti. ‘‘Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’’nti pana imināva paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāva tena cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ye pana ‘‘paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāpi tena parivattitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’’nti idaṃ na yujjati. Te panettha evaṃ vadanti ‘‘yasmā nissajjitabbavatthuṃ anissajjitvāva uparūpari aññaṃ aññaṃyeva kataṃ, tasmā paricchedābhāvato idha nissajjituṃ avatvā ‘na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’nti vuttaṃ, paricchedābhāvatoyeva ‘mūle mūlasāmikānaṃ<a name="M2.0424"></a>, patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’ti ca na vutta’’nti. Yadi paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati, evaṃ sante idhāpi avasānavatthuṃ gahetvā saṅghassa nissaṭṭhaṃ kasmā na vaṭṭati, ‘‘yo pana rūpiyaṃ uggaṇhitvā…pe… patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’’ti imināpi paṭiggahitarūpiyaṃ <a name="V2.0375"></a> anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Yadi taṃ nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭeyya, ‘‘mūle mūlasāmikānaṃ, patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’’ti na vadeyya. Apare panettha evaṃ vadanti ‘‘yadi saṅghassa nissaṭṭhaṃ hoti, rūpiyapaṭiggāhakassa na vaṭṭati, tasmā tassapi yathā vaṭṭati, tathā dassanatthaṃ ‘mūle mūlasāmikāna’ntiādi vutta’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyapattasadisoyevā</span>ti iminā pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappatīti dasseti. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘mūlassa sampaṭicchitattā’’</span>ti. Atha mūlassa sampaṭicchitattā rūpiyapaṭiggāhakassa tāva akappiyo hotu, sesānaṃ pana kasmā na kappatīti maññamāno pucchati <span class="bld">‘‘kasmā sesānaṃ na kappatī’’</span>ti. Kāraṇamāha <span class="bld">‘‘mūlassa anissaṭṭhattā’’</span>ti. Pattassa kappiyabhāvepi sampaṭicchitamūlassa nissajjitabbassa anissaṭṭhattā tena gahitapatto sesānampi na kappati. Yadi hi tena sampaṭicchitamūlaṃ saṅghamajjhe nissaṭṭhaṃ siyā, tena kappiyena kammena ārāmikādīhi gahetvā dinnapatto rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ vaṭṭati. Apare pana ‘‘mūlaṃ sampaṭicchitvā gahitapattopi yadi saṅghassa nissaṭṭho, sesānaṃ kappatī’’ti vadanti. Evaṃ sante ‘‘mūlassa anissaṭṭhattā’’ti na vattabbaṃ, ‘‘saṅghassa anissaṭṭhattā’’ti evameva vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbicāritattā</span>ti iminā rūpiyasaṃvohāro anena katoti dasseti. <span class="bld">Aññesaṃ pana vaṭṭatī</span>ti yasmānena rūpiyasaṃvohāramattameva kataṃ, na mūlaṃ sampaṭicchitaṃ, tasmā vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhakālato paṭṭhāya aññesaṃ vaṭṭati. Imasmiṃyeva ca atthe pamāṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘mahāsumattherassa kirā’’</span>tiādimāha. Apare pana ‘‘dubbicāritattāti iminā kevalaṃ gihisantakabhāvena ṭhite dubbicāritamattaṃ vuttaṃ, na rūpiyasaṃvohārāpajjanaṃ, tasmā rūpiyasaṃvohārābhāvato so patto nissajjituṃ na sakkāti tassa na kappati, anissaṭṭhopi aññesaṃ <a name="M2.0425"></a> kappati. Anissaṭṭhasseva ca aññesaṃ kappiyabhāvadassanatthaṃ ‘mahāsumattherassa kirā’tiādivatthūni udāhaṭāni. <span class="bld">Saṅghassa nissajjī</span>ti idañca aññesaṃ kappiyattā kevalaṃ saṅghassa pariccattabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhabhāvaṃ. Imassa ca atthassa <span class="bld">sappissa pūretvā</span>ti idaṃ vacanaṃ sādhaka’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. Rūpiyapaṭiggahaṇarūpiyasaṃvohāresu yena ekekameva kataṃ, tena tattha tattha vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Yena pana paṭiggahitarūpiyeneva saṃvohāro kato, tena kathaṃ nissajjitabbanti? Nayidaṃ dukkaraṃ, ‘‘ahaṃ, bhante, nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajji’’nti evameva <a name="V2.0376"></a> nissajjitabbaṃ. ‘‘Imasmiṃ sikkhāpadepi ‘arūpiye rūpiyasaññī, āpatti dukkaṭassā’tiādittikassa avasānapade anāpattiyā vuttattā kappiyavatthuvaseneva idaṃ tikaṃ vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘arūpiyaggahaṇena kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ saṅgahoti purimapadadvayaṃ kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ vasena vuttaṃ, avasānapadameva kappiyavatthuvasena vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati anāpattimissite avasānattike saññānānattaṃ ṭhapetvā vatthunānattassa abhāvato. Dukkaṭavatthunā pana dukkaṭavatthuno cetāpanaṃ neva idha, na tattha pāḷiyaṃ vuttanti vacanamettha sādhakaṃ. Yaṃ attano dhanena parivattati, tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva, parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para593"></a><span class="paranum">593</span>. Kayavikkayasikkhāpade pāḷiyaṃ <span class="bld">jānāhī</span>ti ettha upadhārehīti attho, suṭṭhu upadhāretvā gaṇha, idaṃ na manāpanti puna dātuṃ na sakkhissasīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para594-595"></a><span class="paranum">594-595</span>. <span class="bld">Kaya</span>nti parabhaṇḍassa gahaṇaṃ. <span class="bld">Vikkaya</span>nti attano bhaṇḍassa dānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘iminā imaṃ dehī’’</span>tiādi. Yasmā kayitaṃ nāma parassa <a name="M2.0426"></a> hatthato gahitaṃ vuccati, vikkītañca parassa hatthe dinnaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena, vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontenā’’</span>ti vuttaṃ. Yadi evaṃ pāḷiyaṃ parato ‘‘kayitañca hoti vikkayitañcā’’ti vatvā ‘‘attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ parabhaṇḍaṃ attano hatthagata’’nti kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘iminā imantiādivacanānurūpato panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Iminā</span>ti hi sakasantakaṃ vuttaṃ. Tadanurūpato pāḷiyaṃ paṭhamaṃ attano bhaṇḍaṃ dassitaṃ, na kayavikkayapadānurūpato. Tañhi viparītato parasantakaggahaṇaṃ purakkhatvā ṭhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ sesañātakepi ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti na hoti, saddhādeyyavinipātanassapi pana abhāvaṃ dassetukāmo <span class="bld">‘‘mātaraṃ pana pitaraṃ vā’’</span>ti āha. <span class="bld">Viññatti na hotī</span>ti idaṃ visuṃ viññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññaṃ kiñci avatvā evaṃ vadanto aññātakaṃ viññāpeti nāmāti āha – <span class="bld">‘‘aññātakaṃ ‘imaṃ dehī’ti vadato viññattī’’</span>ti. <a name="V2.0377"></a> Aññaṃ kiñci avatvā ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti dinnaṃ aññātakassa dinnaṃ nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saddhādeyyavinipātana’’</span>nti. <span class="bld">Tisso āpattiyo</span>ti aññātakaviññattisaddhādeyyavinipātanakayavikkayāpattisaṅkhātā tisso āpattiyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ nāma karohīti vadati, vaṭṭatī</span>ti ettha bhuttosi, idāni kasmā na karosīti vatthumpi vaṭṭati. ‘‘Nissaggiyaṃ pācittiya’’nti kiñcāpi satiyeva nissaggiyavatthumhi pācittiyaṃ vuttaṃ, asatipi pana tasmiṃ pācittiyanti idaṃ aṭṭhakathāpamāṇena gahetabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Paribhutte</span>ti sappiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ attano dhanena parivatteti, yena ca parivatteti, tesaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Pattavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para598-602"></a><span class="paranum">598-602</span>. Pattavaggassa <a name="M2.0427"></a> paṭhame <span class="bld">bhaṇḍa</span>nti vikketabbabhaṇḍaṃ. Yasmā <span class="bld">vaṇṇa</span>saddo saṇṭhānajātirūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsādīsu dissati. ‘‘Mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) hi saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) –</p>
- <p class="unindented">Ādīsu <a name="V2.0378"></a> kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññuḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 4.3) pasaṃsā. Tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍhaterasapalā hotī</span>ti ettha ‘‘māsānaṃ aḍḍhaterasapalāni gaṇhātī’’ti vadanti. ‘‘Magadhanāḷi nāma chapasatā nāḷī’’ti keci. ‘‘Aṭṭhapasatā’’ti apare. Tattha purimānaṃ matena tipasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi hoti, pacchimānaṃ catupasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi. <span class="bld">Ācariyadhammapālattherena</span> pana ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷikaṃ, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vuttaṃ, tasmā tena nayena ‘‘magadhanāḷi nāma pañca kuḍuvāni ekañca muṭṭhiṃ ekāya muṭṭhiyā tatiyañca bhāgaṃ gaṇhātī’’ti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasambhārasaṅkhato</span>ti jīrakādisabbasambhārehi saṅkhato. <span class="bld">Ālopassa ālopassa anurūpa</span>nti ettha ‘‘byañjanassa mattā nāma odanacatuttho bhāgo’’ti <span class="bld">brahmāyusuttassa aṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 2.387) vuttattā ālopassa catutthabhāgappamāṇaṃ byañjanaṃ ālopassa anurūpanti gahetabbaṃ. Idha pana sūpasseva odanacatutthabhāgappamāṇataṃ <a name="M2.0428"></a> dassetvā etassa lakkhaṇe dassite itarassapi dassitameva hotīti byañjanassa tathā visesetvā pamāṇaṃ na dassitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Magadhanāḷiyā upaḍḍhappamāṇo idha patthoti āha <span class="bld">‘‘patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodana’’</span>nti. Iminā ca ‘‘patthadvayaṃ magadhanāḷī’’ti dassitaṃ hoti. Pattho ca ‘‘catupalo kuḍuvo, catukuḍuvo pattho’’ti iminā lokiyavohārena veditabbo. <span class="bld">Bhājanaparibhogenā</span>ti udakāharaṇādinā bhājanaparibhogena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para607"></a><span class="paranum">607</span>. <span class="bld">Dhote</span>ti paribhogāvasānadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana dhoteyeva dukkaṭaṃ āpajjati tato puretaraṃ paribhogakāleyeva āpajjanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. <span class="bld">Pañcahi dvīhī</span>ti idaṃ ‘‘ettāvatā kāḷavaṇṇatā sampajjatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Yadi pana ekenapi pākena kāḷavaṇṇo hoti, adhiṭṭhānupagoyevā’’ti vadanti. Hatthānāgatassapi adhiṭṭhātabbabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yadihī’’</span>tiādi vuttaṃ. Iminā ca dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ <a name="V2.0379"></a> vikappetuñca labhati, ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇañca na pamāṇanti veditabbaṃ. <span class="bld">Sutvā vā</span>ti pattakārakena pesitabhikkhunā anāṇatto kevalaṃ tassa kathentassa vacanamattaṃ sutvā. <span class="bld">Na pamāṇa</span>nti tena apesitattā. <span class="bld">Sāmantavihāre</span>ti idaṃ upacāramattaṃ, tato dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā</span>ti idampi upacāramattaṃ, pattasallakkhaṇamevettha pamāṇaṃ. <span class="bld">Patte vā chiddaṃ hotī</span>ti mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yattha katthaci chiddaṃ hoti. Sesamettha paṭhamakathine vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>. Dutiyasikkhāpade <span class="bld">hatthesu piṇḍāya caratī</span>ti pāḷipadassa hatthesu labhitabbapiṇḍatthāya caratīti attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para612-613"></a><span class="paranum">612-613</span>. <span class="bld">‘‘Tassa</span> <a name="M2.0429"></a> <span class="bld">so apatto</span>ti vacanato so patto adhiṭṭhānampi vijahati apattattā. Apattabhāvatoyeva hi ‘pañcabandhanaṃ pattaṃ cetāpetī’ti pāḷiyaṃ na vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘apattoti idaṃ ‘aññaṃ pattaṃ viññāpetuṃ vaṭṭatī’ti dassanatthaṃ vuttaṃ, so pana patto adhiṭṭhānaṃ na vijahatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati ‘‘yassa pañca ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyevā’’ti vakkhamānattā. Na hi mukhavaṭṭiyā pañcasu ṭhānesu dvaṅgulamattāhi rājīhi adhiṭṭhānaṃ vijahatīti sakkā vattuṃ, ekāya pana rājiyā dasaṅgulāya sace tattha vuttappamāṇo chiddo paññāyati, chiddeneva adhiṭṭhānavijahanaṃ siyāti yuttaṃ vattuṃ. Bandhanokāse sati asati vā bandhanavirahito patto <span class="bld">abandhano</span>ti vutto, bandhanokāsavirahitoyeva pana <span class="bld">abandhanokāso</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tipusuttakena vā bandhitvā</span>ti ettha ‘‘bandhitabbo’’ti pāṭho gahetabbo. Purāṇapotthakepi hi ayameva pāṭho dissati. <span class="bld">Suddhehi…pe… na vaṭṭatī</span>ti idaṃ uṇhabhojane pakkhitte vilīyamānattā vuttaṃ. <span class="bld">Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭatī</span>ti pāsāṇacuṇṇena saddhiṃ phāṇitaṃ pacitvā tathāpakkena pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">Anukampāya na gaṇhantassa dukkaṭa</span>nti vuttattā yassa so patto na ruccati, tassapi <a name="V2.0380"></a> agaṇhantassa anāpatti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. ūnapañcabandhanasīkkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘sace therassa patto na ruccati, appicchatāya vā na gaṇhāti, vaṭṭatī’’ti. <span class="bld">Pattapariyanto</span>ti pariyantapatto, avasānapattoti attho. ‘‘Saṅghamajjhe pattaṃ gāhāpentena alajjiṃ agāhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Anujānāmi bhikkhave ādhārakanti vuttattā pīṭhādīsu yattha katthaci ādhāraṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhāraṭhapanokāsassa aniyamitattā’’ti vadanti. <span class="bld">Aparibhogenā</span>ti ayuttaparibhogena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para616"></a><span class="paranum">616</span>. Pāḷiyaṃ ‘‘abandhanena pattena abandhanaṃ pattaṃ. Ekabandhanaṃ pattaṃ… dvibandhanaṃ pattaṃ… tibandhanaṃ… catubandhanaṃ… abandhanokāsaṃ… eka… dvi… ti… catubandhanokāsaṃ pattaṃ cetāpetī’’ti evaṃ ekekena pattena dasadhā dasavidhaṃ pattaṃ cetāpanavasena <a name="M2.0430"></a> ekanissaggiyapācittiyasataṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sikkhāpade pamāṇayuttaṃ aggahitakāḷavaṇṇampi pattaṃ viññāpentassa āpattiyevāti daṭṭhabbaṃ. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. Tatiyasikkhāpade <span class="bld">yesaṃ maṃsaṃ kappatī</span>ti idaṃ nissaggiyavatthudassanatthaṃ vuttaṃ, na pana yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappiādīni na kappantīti dassanatthaṃ. Manussakhīrādīnipi hi no na kappanti, kuto sasassa sappīti āha <span class="bld">‘‘yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyevā’’</span>ti. ‘‘Idañca yebhuyyena vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Uggahitakaṃ katvā nikkhitta</span>nti appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvā nikkhittaṃ. <span class="bld">Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatī</span>ti tadahupurebhattameva sandhāya vuttaṃ. Atha sayaṃkataṃ nirāmisaṃ bhuñjantassa kasmā sāmaṃpāko na hotīti āha – <span class="bld">‘‘navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hotī’’</span>ti. Savatthukapaṭiggahitassa vatthugatikattā āha – <span class="bld">‘‘savatthukassa paṭiggahitattā’’</span>ti. <span class="bld">Pacchābhattaṃ paṭiggahitehī</span>ti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi. Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti sambandho. <span class="bld">Ubhayesampī</span>ti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi ca purebhattaṃ uggahitakehi ca katānaṃ. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti nissaggiyaṃ hotīti attho. <span class="bld">Akappiyamaṃsasappimhī</span>ti akappiyamaṃsasattānaṃ <a name="V2.0381"></a> sappimhi. <span class="bld">Kāraṇapatirūpakaṃ vatvā</span>ti sajātiyānaṃ sappibhāvatoti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappinayeneva veditabba</span>nti nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti navanīte. <span class="bld">Dhotaṃ vaṭṭatī</span>ti adhotaṃ ce, savatthukapaṭiggahitaṃ hoti, tasmā dhotaṃ paṭiggahetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti therānaṃ adhippāyo. <span class="bld">Takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū</span>ti ettha takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi paṭiggahetvā paribhuñjantā dhovitvā pacitvā <a name="M2.0431"></a> vā paribhuñjiṃsūti evamattho gahetabbo. Therassa hi dadhiguḷikādisahitampi paṭiggahitaṃ pacchā dhovitvā pacitvā vā paribhuñjantassa savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti adhippāyo, teneva therassa adhippāyaṃ dassentena <span class="bld">‘‘tasmā navanītaṃ paribhuñjantena…pe… ayamettha adhippāyo’’</span>ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū’’ti vacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi dadhiguḷikādisahitaṃ vikālepi paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi dadhiguḷikādiāmisena saṃsaṭṭharasaṃ navanītaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakkā vattuṃ. <span class="bld">Navanītaṃ paribhuñjantenā</span>ti adhovitvā paṭiggahitanavanītaṃ paribhuñjantena. Dadhi eva <span class="bld">dadhigataṃ</span> yathā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119). <span class="bld">Khayaṃ gamissatī</span>ti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappiādipi vikāle kappatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Kukkuccāyanti kukkuccakā</span>ti iminā attanāpi tattha kukkuccasabbhāvaṃ dīpeti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘nibbaṭṭitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tāni paṭiggahetvā</span>ti tāni khīradadhīni paṭiggahetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehī</span>ti paṭiggahetvā ṭhapitayāvajīvikabhesajjehi. Vuttanayena yathā taṇḍulādīni na paccanti, tathā lajjīyeva sampādetvā detīti lajjīsāmaṇeraggahaṇaṃ, apica alajjinā ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci abhisaṅkharāpetuṃ na vaṭṭati, tasmāpi evamāha. <span class="bld">Tile paṭiggahetvā katatela</span>nti attanā bhajjanādīni akatvā gahitatelaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘sāmisampi vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Nibbaṭṭitattā</span>ti yāvakālikavatthuto vivecitattā. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti attanā ca parena ca kataṃ. <span class="bld">Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiya</span>nti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. <span class="bld">Acchavasa</span>nti dukkaṭavatthuno vasāya anuññātattā taṃsadisānaṃ dukkaṭavatthūnaṃyeva akappiyamaṃsasattānaṃ vasā anuññātā, na thullaccayavatthūnaṃ manussānaṃ vasāti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā manussavasa’’</span>nti<a name="V2.0382"></a>. <span class="bld">Saṃsaṭṭha</span>nti parissāvitaṃ. ‘‘Kāle paṭiggahitaṃ vikāle anupasampannenapi nippakkaṃ saṃsaṭṭhañca paribhuñjantassa dvepi dukkaṭāni hontiyevā’’ti vadanti. Yasmā khīradadhiādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti, tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati, telameva <a name="M2.0432"></a> vaṭṭati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī’’</span>ti. ‘‘Sace vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭati, idaṃ kasmā vaṭṭatī’’ti pucchantā <span class="bld">‘‘bhante’’</span>tiādimāhaṃsu. <span class="bld">Etaṃ vaṭṭatī</span>ti nanu etaṃ dadhiguḷikādīhi pakkaṃ navanītaṃ vaṭṭatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Madhukarīhi nāma madhumakkhikāhī</span>ti ayaṃ khuddakamakkhikānaṃ bhamaramakkhikānañca sāmaññaniddeso’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Keci pana ‘‘daṇḍakesu madhukarā madhukarī makkhikā nāmā’’ti vatvā ‘‘tāhi madhukarīādīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhu nāmā’’ti vadanti. <span class="bld">Bhamaramakkhikāhī</span>ti mahābhamaramakkhikāhi. <span class="bld">Silesasadisa</span>nti ghanapakkaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti tanukamadhu. <span class="bld">Madhupaṭala</span>nti madhurahitaṃ kevalaṃ madhupaṭalaṃ. ‘‘Sace madhusahitaṃ paṭalaṃ paṭiggahetvā nikkhipanti, paṭalassa bhājanaṭṭhāniyattā madhuno vasena sattāhātikkame nissaggiyaṃ hotī’’ti vadanti, ‘‘madhumakkhitaṃ pana madhugatikamevā’’ti iminā taṃ na sameti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbatta’’nti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ucchurasaṃ upādāya…pe… avatthukā ucchuvikati ‘phāṇita’nti veditabbā’’ti vacanato ucchurasopi nikkasaṭo sattāhakālikoti veditabbo. <span class="bld">Kenaci</span> pana ‘‘madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā, ucchumhi cā’’ti vatvā ‘‘samakkhikaṇḍaseḷakaṃ yāvakālikaṃ, aneḷakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ, asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ, madhusitthaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ, tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko, nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko, asambhinno sattāhakāliko, suddhakasaṭaṃ yāvajīvika’’nti ca vatvā uttaripi bahudhā papañcitaṃ. Tattha ‘‘udakasambhinnaṃ madhu vā ucchuraso vā udakasambhinno yāmakāliko’’ti idaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. ‘‘Yāvakālikaṃ samānaṃ garutarampi muddikājātirasaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ lahukaṃ yāmakālikabhāvaṃ upanentaṃ udakaṃ lahutaraṃ sattāhakālikaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ garutaraṃ yāmakālikabhāvaṃ upanetī’’ti ettha kāraṇaṃ soyeva pucchitabbo, sabbattha pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca udakasambhedena garutarassapi lahubhāvopagamanaṃyeva dassitaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodaka’’nti (mahāva. 284) vadantena <a name="M2.0433"></a> agilānena paribhuñjituṃ ayuttopi guḷo udakasambhinno agilānassapi vaṭṭatīti anuññāto.</p>
- <p class="bodytext">Yampi <a name="V2.0383"></a> ca ‘‘ucchu ce yāvakāliko, ucchuraso ce yāmakāliko, phāṇitaṃ ce sattāhakālikaṃ, taco ce yāvajīviko’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ‘‘ucchuraso udakasambhinno yāmakāliko’’ti aññena <span class="bld">kenaci</span> vuttaṃ, tampi tathāvidhassa aṭṭhakathāvacanassa imissā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya abhāvato na sārato paccetabbaṃ. Tatoyeva ca ‘‘ucchuraso udakena sambhinnopi asambhinnopi sattāhakālikoyevā’’ti keci ācariyā vadanti. <span class="bld">Bhesajjakkhandhake</span> ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa’’nti (mahāva. 300) ettha tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> avisesena vuttaṃ ‘‘ucchuraso sattāhakāliko’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatī</span>ti ettha aparissāvitaṃ paṭiggahitampi karaṇasamaye parissāvetvā kasaṭaṃ apanetvāva attanā katanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Jhāmaucchuphāṇita</span>nti agginā daḍḍhe ucchukhette jhāmaucchunā kataphāṇitaṃ. <span class="bld">Koṭṭitaucchuphāṇita</span>nti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ yebhuyyena ca sakasaṭaṃ phāṇitaṃ. Tādisassa ca kasaṭassa abbohārikattā <span class="bld">‘‘taṃ yutta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Sītudakena kata</span>nti madhukapupphāni sītodake pakkhipitvā madditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataphāṇitaṃ. <span class="bld">Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālika</span>nti ettha khīraṃ pakkhipitvā pakkatelaṃ kasmā vikāle vaṭṭatīti ce? Tele pakkhittakhīraṃ telameva hoti, aññaṃ pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ khīrabhāvaṃ gaṇhātīti idamettha kāraṇaṃ. Yadi evaṃ khaṇḍasakkharampi khīraṃ pakkhipitvā karonti, taṃ kasmā vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘khaṇḍasakkharaṃ panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">khīrajallika</span>nti khīrapheṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhesajjodissaṃ dassentena <span class="bld">‘‘sattavidhañhi odissaṃ nāmā’’</span>tiādinā itarānipi atthuddhāravasena vuttāni. <span class="bld">Vikaṭānī</span>ti apakatibhesajjattā vikaṭāni, virūpānīti attho. Dukkaṭavatthūnampi akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā <span class="bld">‘‘vasodissa’’</span>nti vuttaṃ. Oḷārikānampi āhāratthaṃ pharituṃ samatthānaṃ sappiādīnaṃ bhesajjanāmena anuññātattā <span class="bld">‘‘bhesajjodissa’’</span>nti vuttaṃ<a name="M2.0434"></a>. <span class="bld">‘‘Pacchābhattato paṭṭhāya sati paccaye</span>ti vuttattā paṭiggahitabhesajjāni dutiyadivasato paṭṭhāya purebhattampi sati paccaye paribhuñjitabbāni, na āhāratthaṃ bhesajjatthāya paṭiggahitattā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>. <span class="bld">Dvāravātapānakavāṭesū</span>ti mahādvārassa vātapānānañca kavāṭaphalakesu. Kasāve pakkhittāni tāni attano sabhāvaṃ pariccajanti, tasmā <span class="bld">‘‘makkhetabbānī’’</span>ti vuttaṃ, ghuṇapāṇakādiparihāratthaṃ makkhetabbānīti attho. <span class="bld">Adhiṭṭhetī</span>ti ‘‘idāni mayhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati<a name="V2.0384"></a>, bāhiraparibhogatthāya gamissatī’’ti cittaṃ uppādetīti attho. Tenevāha – <span class="bld">‘‘sappiñca telañca vasañca muddhani telaṃ vā abbhañjanaṃ vā’’</span>tiādi. ‘‘Evaṃ adhiṭṭhitañca paṭiggahaṇaṃ vijahatī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>. <span class="bld">Sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī</span>ti ettha majjhe pāṭho parihīno, evaṃ panettha pāṭho veditabbo ‘‘sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī’’ti. Aññathā pana saddappayogopi na saṅgacchati. <span class="bld">Gaṇṭhipadepi</span> ca ayameva pāṭho dassito. Tattha <span class="bld">dvinnampi anāpattī</span>ti yathā aññassa santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhātikkamena nissaggiyaṃ na hoti parasantakabhāvato, evamidampi avibhattattā ubhayasādhāraṇampi avinibbhogabhāvato nissaggiyaṃ na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī</span>ti bhikkhunā paṭiggahitattā sattāhātikkame yassa kassaci bhikkhuno paribhuñjituṃ na vaṭṭati paṭiggahitasappiādīnaṃ paribhogassa sattāheneva paricchinnattā. ‘‘Tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānī’’ti hi vuttaṃ. <span class="bld">Gaṇṭhipadesu</span> pana tīsupi idha pāṭhassa parihīnabhāvaṃ asallakkhetvā ‘‘paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti idaṃ antosattāhe paribhogaṃ sandhāya vuttanti saññāya vissāsaggāhābhāvato paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti evamattho vutto, so na gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvuso, imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tva</span>nti iminā yena paṭiggahitaṃ, tena antosattāheyeva parassa vissajjitabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Kassa āpattī</span>ti paṭhamaṃ tāva ubhinnaṃ sādhāraṇattā anāpatti vuttā. Idāni <a name="M2.0435"></a> pana ekena itarassa vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇatā natthīti vibhattasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ, tasmā ettha paṭiggahitassa sattāhātikkame ekassa āpattiyā bhavitabbanti maññamāno ‘‘kiṃ paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhakassa āpatti, udāhu yassa santakaṃ jātaṃ, tassā’’ti pucchati. Nissaṭṭhabhāvatoyeva ca idha ‘‘avibhattabhāvato’’ti kāraṇaṃ avatvā <span class="bld">‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’</span>ti vuttaṃ. Idañca vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇataṃ pahāya ekassa santakaṃ hontampi yena paṭiggahitaṃ, tato aññassa santakaṃ jātaṃ, tasmā parasantakapaṭiggahaṇe viya paṭiggāhakassa paṭiggahaṇapaccayā natthi āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na pana ‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’ti vacanato avissajjite sati avibhattepi sattāhātikkame āpattīti dassanatthaṃ avissajjite avibhattabhāvatoyeva anāpattiyā siddhattā. Sace pana itaro yena paṭiggahitaṃ, tasseva antosattāhe attano bhāgampi <a name="V2.0385"></a> vissajjeti, sattāhātikkame siyā āpatti yena paṭiggahitaṃ, tasseva santakabhāvamāpannattā itarassa appaṭiggahitattā. Iminā tassa santakabhāvepi aññena paṭiggahitasakasantake viya tena appaṭiggahitabhāvato anāpattīti dīpeti. Idaṃ pana adhippāyaṃ ajānitvā ito aññathā <span class="bld">gaṇṭhipadakārādīhi</span> papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aparibhogaṃ hotī</span>ti kassaci amanuññassa patitattā paribhogārahaṃ na hoti. <span class="bld">Yena cittenā</span>ti yena pariccajitukāmatācittena. ‘‘Antosattāhe’’ti adhikārattā ‘‘antosattāhe anapekkho datvā paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti imaṃ sambandhaṃ sandhāya mahāsumattherena <span class="bld">‘‘evaṃ antosattāhe datvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Mahāpadumatthero</span> pana yadi evaṃ ‘‘vissajjetī’’ti imināva taṃ siddhaṃ, sattāhātikkantaṃ pana nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, tasmā tassa paribhogamukhadassanamidanti āha – <span class="bld">‘‘nayidaṃ yācitabba’’</span>ntiādi. <span class="bld">Aññena bhikkhunā</span>ti ettha suddhacittena dinnattā sayampi āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Sappiādīnaṃ paṭiggahitabhāvo, attano santakatā, sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. Catutthe <a name="M2.0436"></a> <span class="bld">sibbanarajanakappapariyosānena niṭṭhāpetvā</span>ti sūcikammaniṭṭhānena sakimpi vaṇṇabhedamattarajanena kappabindukaraṇena ca niṭṭhāpetvā. <span class="bld">Samaye</span>ti vassānasamaye.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. <span class="bld">Kucchisamayo</span>ti antosamayo. ‘‘Ayameko aḍḍhamāso pariyesanakkhettañceva karaṇakkhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti potthakesu pāṭho dissati, so apāṭho. Evaṃ panettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘ayameko aḍḍhamāso pariyesanakkhettaṃ. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ vaṭṭati, laddhaṃ kātuṃ nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti. Na hi gimhānaṃ pacchimamāsassa paṭhamo aḍḍhamāso karaṇakkhettaṃ hoti. ‘‘Aḍḍhamāso seso gimhānanti katvā nivāsetabba’’nti vacanato pana gimhānaṃ pacchimamāsassa pacchimo aḍḍhamāso karaṇakkhettañceva nivāsanakkhettañca hoti. Teneva <span class="bld">mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. vahisakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ, pacchimo aḍḍhamāso <a name="V2.0386"></a> karaṇanivāsanakkhettampī’’ti vuttaṃ. Tasmā pāḷiyā mātikāṭṭhakathāya ca avirodhaṃ icchantena vuttanayeneva pāṭho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattī’’</span>ti vadantena ‘‘piṭṭhisamayattā iminā sikkhāpadena āpattī’’ti dīpitā hoti. Na hi ñātakapavāritaṭṭhānato piṭṭhisamaye satuppādakaraṇamattenapi sambhavantī āpatti tato garukatarāya viññattiyā na hotīti sakkā vattuṃ. Teneva <span class="bld">bhadantabuddhadattācariyena</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Katvā pana satuppādaṃ, vassikasāṭicīvaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nipphādentassa bhikkhussa, samaye piṭṭhisammate.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hoti nissaggiyāpatti, ñātakāñātakādino;</p>
- <p class="gathalast">Tesuyeva ca viññattiṃ, katvā nipphādane tathā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kenassa</span> <a name="M2.0437"></a> <span class="bld">hoti āpattī</span>ti assa mātaraṃ cīvaraṃ yācantassa kena sikkhāpadena āpattīti pucchati. ‘‘Pariṇataṃ viññāpentassa pariṇāmanasikkhāpadena āpattī’’ti codanābhāvaṃ dasseti <span class="bld">no ca saṅghe pariṇata</span>nti. Atha aññātakaviññattisikkhāpadenāti ce, etampi natthīti āha <span class="bld">‘‘anāpatti ca ñātake’’</span>ti. ‘‘Ñātake viññāpentassā’’ti pāṭhaseso. <span class="bld">Imamatthaṃ sandhāyā</span>ti piṭṭhisamaye vassikasāṭikatthaṃ ñātakapavāritaṭṭhāne satuppādakaraṇena āpattiṃ, aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattiñca sandhāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññātakaappavāritaṭṭhānato…pe… dukkaṭa</span>nti idaṃ vassikasāṭikaṃ adinnapubbe sandhāya vuttaṃ. Tenevettha vattabhede dukkaṭaṃ vuttaṃ, dinnapubbesu pana vattabhedo natthi. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ye manussā…pe… vattabhedo natthī’’</span>ti. <span class="bld">Ida</span>nti yathāvuttanissaggiyapācittiyaṃ. <span class="bld">Viññattiṃ katvā nipphādentassā</span>ti aññātakaappavāritaṭṭhānato viññattiṃ katvā nipphādentassa. <span class="bld">Pakatiyā vassikasāṭikadāyakā</span> nāma saṅghavasena vā puggalavasena vā apavāretvā anusaṃvaccharaṃ vassikasāṭikānaṃ dāyakā. <span class="bld">Aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattī</span>ti ettha imināpi sikkhāpadena anāpattīti veditabbaṃ. Kucchisamaye hi attano ñātakapavāritaṭṭhānato ‘‘detha me vassikasāṭika’’ntiādinā viññāpentassapi anāpatti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘na vattabbā detha meti idañhi pariyesanakāle aññātakaappavārite eva sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyañhi</span> (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ <a name="V2.0387"></a> ‘‘attano ñātakapavāritaṭṭhānato pana ‘detha me vassikasāṭikacīvara’ntiādikāya viññattiyāpi pariyesitabba’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para629"></a><span class="paranum">629</span>. <span class="bld">‘‘Ākāsato patitaudakenevā</span>ti vacanato chadanakoṭiyā patitaudakena nahāyantassa anāpattī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para630"></a><span class="paranum">630</span>. <span class="bld">Cha māse parihāraṃ labhatī</span>ti etena antovassepi yāva vassānassa pacchimadivasā akatā parihāraṃ labhatīti dīpitaṃ hoti. Yasmā mūlacīvaraṃ karontena hemantassa pacchimuposathadivaseyeva kātabbaṃ, tasmā gimhānato ekūnatiṃsadivase parihāraṃ labhati, evaṃ santepi <a name="M2.0438"></a> appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā <span class="bld">‘‘tato parampi…pe… ekamāsa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ekāhadvīhādivasena…pe… laddhā ceva niṭṭhitā cā</span>ti iminā ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca, dvīhānāgatāya…pe… dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca, antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā cāti ayamattho dassito. Tattha āsāḷhimāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ laddhā ceva niṭṭhitā ca vassikasāṭikā ‘‘ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Eteneva nayena juṇhapakkhassa chaṭṭhiyaṃ laddhā ceva niṭṭhitā ca ‘‘dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Yāva paṭhamakattikatemāsapuṇṇamī, tāva antotemāse laddhā ceva niṭṭhitā ca ‘‘antovasse laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Paṭhamakattikatemāsapuṇṇamito parañhi laddhā ceva niṭṭhitā ca yāva cīvarakālo nātikkamati, tāva anadhiṭṭhahitvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti na tatrāyaṃ vicāraṇā sambhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā</span>ti avisesena vuttepi vassānato pubbe ekāhadvīhādivasena anāgatāya vassūpanāyikāya laddhā tehi divasehi saddhiṃ dasāhaṃ anatikkamantena vassūpanāyikadivasato paṭṭhāya adhiṭṭhānakkhettaṃ sampattāyeva adhiṭṭhātabbā, na tato pubbe adhiṭṭhānassa akhettattā. Antovasse pana laddhā tasmiṃyeva antovasse laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ anatikkāmetvā adhiṭṭhātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca vassānato pubbe anadhiṭṭhahitvā dasāhaṃ atikkāmetuṃ vaṭṭatiyeva, tasmā adhiṭṭhānassa akhettabhūtepi divase gahetvā ‘‘antodasāhe adhiṭṭhātabba’’nti kasmā vuttaṃ? Yathā ‘‘antovasse laddhāpi yāva na niṭṭhāti, tāva anadhiṭṭhahitvā dasāhaṃ atikkāmetuṃ vaṭṭatī’’ti akatāya <a name="V2.0388"></a> anadhiṭṭhānakkhettasadisāpi atikkantadivasā dasāhaṃ atikkāmetvā niṭṭhitāya gaṇanūpagā hontīti niṭṭhitadivaseyeva adhiṭṭhātabbā, evamidhāpi vassānato pubbe anadhiṭṭhānakkhettabhūtāpi divasā laddhadivasato paṭṭhāya gaṇanūpagā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘tasmiṃyeva antodasāhe’’ti avisesena vuttattā dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya <a name="M2.0439"></a> chaṭṭhiyaṃ laddhā puṇṇamiyaṃ adhiṭṭhātabbāti āpajjatīti? Nāpajjati ‘‘cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti vacaneneva paṭikkhittattā. Evaṃ sante ‘‘dasāhānāgatāyā’’ti iminā kiṃ payojananti ce? Vassānato pubbeyeva dasāhe atikkante vassūpanāyikadivase niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbāti dassanatthaṃ vuttanti idamettha payojanaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘dasāhātikkame niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbā</span>ti temāsabbhantare dasāhe appahonte laddhā ceva niṭṭhitā ca cīvarakālaṃ nātikkametabbāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘paṭhamakattikatemāsapuṇṇamito pubbe sattamito paṭṭhāya laddhā ceva niṭṭhitā ca vassikasāṭikā dasāhe anatikkanteyeva cīvarakālaṃ otiṇṇattā tattha anadhiṭṭhahitvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti. Iminā ca imaṃ dīpeti – akatā ce vassikasāṭikā, vassānaṃ cātumāsaṃ akatattāyeva parihāraṃ labhati, katāya pana dasāhaparamasikkhāpadaṃ avikopetvā parihāro vattabboti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā vā tadā vā adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī</span>ti cātumāsabbhantare dasāhe atikkantepi natthi dosoti adhippāyo. ‘‘Kadā adhiṭṭhātabbā…pe… yadi nappahoti, yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhatī’’ti imināpi <span class="bld">kurundivacanena</span> akatāya vassikasāṭikāya cātumāsaṃ parihāro, katāya dasāhameva parihāroti ayamattho dīpitoyevāti āha <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassā</span>tiādinā nissaggiyena anāpatti vuttā, udāhu naggassa nahāyato dukkaṭena anāpatti vuttāti? Kimettha pucchitabbaṃ. Sabbasikkhāpadesu hi yattha yattha mūlasikkhāpadena āpattippasaṅgo, tattha tattha anāpattidassanatthaṃ anāpattivāro ārabhīyatīti idhāpi nissaggiyena anāpattidassanatthanti yuttaṃ vattuṃ. Na hi mūlāpattiyā anāpattiṃ adassetvā antarā vuttāya eva āpattiyā anāpattidassanatthaṃ anāpattivāro ārabhīyatīti. Teneva tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> idaṃ vuttaṃ ‘‘acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassa cāti ettha acchinnasesacīvarassa naṭṭhasesacīvarassa ca asamaye nivāsentassa pariyesantassa ca anāpatti<a name="V2.0389"></a>. Āpadāsūti ettha anivatthaṃ corā <a name="M2.0440"></a> harantīti asamaye nivāsentassa anāpattī’’ti. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāya</span>mpi (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā anivatthaṃ corā harantīti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpattī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana naggassa nahāyato dukkaṭeneva anāpattiṃ sandhāya ‘‘acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi naggānaṃ kāyovassāpane anāpatti. Ettha ca mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nahāyantassa corupaddavo āpadā nāmā’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha ubhayenapi anāpattidassanatthaṃ ‘‘acchinnacīvarassā’’tiādi āraddhanti evamadhippāyo siyā, evampi ‘‘acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vutta’’ntiādinā visesetvā na vattabbaṃ. Evañhi vattabbaṃ siyā ‘‘acchinnasesacīvarassa naṭṭhasesacīvarassa vā asamaye nivāsentassa pariyesantassa ca nissaggiyena anāpatti, acchinnavassikasāṭikassa naṭṭhavassikasāṭikassa vā naggassa nahāyato dukkaṭena anāpatti, āpadāsu anivatthaṃ corā harantīti asamaye nivāsayato nissaggiyena anāpatti, mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nahāyantassa corā haranti, naggassa nahāyato dukkaṭena anāpattī’’ti. Sesamettha uttānameva.</p>
- <p class="bodytext">Aṅgesu pana vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni. Sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti imāni nivāsanāpattiyā cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. Pañcame <span class="bld">yampi tyāha</span>nti ettha <span class="bld">ya</span>nti kāraṇavacanaṃ, tasmā evamettha sambandho veditabbo – mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yaṃ kāraṇaṃ nissāya ahaṃ te, āvuso, cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ na karosīti kupito <a name="M2.0441"></a> anattamano acchindīti. <span class="bld">Ya</span>nti vā cīvaraṃ <a name="V2.0390"></a> parāmasati, tattha ‘‘mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yampi te ahaṃ cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ cīvaraṃ gaṇhissāmīti kupito anattamano acchindī’’ti sambandhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. <span class="bld">Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiya</span>nti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇattiyā ekacīvaravisayattā ekameva pācittiyaṃ. <span class="bld">Vācāya vācāya dukkaṭa</span>nti ettha acchinnesu vatthugaṇanāya pācittiyāni. <span class="bld">Ekavācāya sambahulā āpattiyo</span>ti idaṃ acchinnesu vatthugaṇanāya āpajjitabbaṃ pācittiyāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Āṇattiyā āpajjitabbaṃ pana dukkaṭaṃ ekameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. <span class="bld">Eva</span>nti iminā ‘‘vatthugaṇanāya dukkaṭānī’’ti idaṃ parāmasati. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti sithilaṃ gāḷhañca pakkhittāsu āpattiyā bahuttaṃ ekattañca atidissati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para635"></a><span class="paranum">635</span>. <span class="bld">Āvuso, maya</span>ntiādīsu gaṇhitukāmatāya evaṃ vuttepi teneva dinnattā anāpatti. <span class="bld">Amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissatī</span>ti idaṃ sāmaṇerassapi dānaṃ dīpeti. Tasmā kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’’ti vuttaṃ, tathāpi anupasampannakāle datvāpi upasampannakāle acchindantassa pācittiyamevāti veditabbaṃ. Acchindanasamaye upasampannabhāvoyeva hettha pamāṇaṃ. <span class="bld">Detī</span>ti tuṭṭho vā kupito vā deti. <span class="bld">Rundhathā</span>ti nivāretha. <span class="bld">Evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭatī</span>ti ettha evaṃ dinnaṃ na tāva tassa santakanti anadhiṭṭhahitvāva paribhuñjitabbanti veditabbaṃ. <span class="bld">Āharāpetuṃ pana vaṭṭatī</span>ti evaṃ dinnaṃ bhatisadisattā āharāpetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Cajitvā dinna</span>nti vuttanayena adatvā anapekkhena hutvā tasseva dinnaṃ. <span class="bld">Bhaṇḍagghena kāretabbo</span>ti sakasaññāya vinā gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpattiyā kāretabbo. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0442"></a> pāḷiyaṃ <span class="bld">cīvarakārasamaye</span>ti iminā vassaṃvutthabhikkhūnaṃ cīvarakammasamayattā cīvaramāso vutto, athaññopi pana cīvarakammakālo cīvarakārasamayoti vattuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. <span class="bld">Pañcahipi</span> <a name="V2.0391"></a> <span class="bld">missetvā</span>ti khomādīhi pañcahi missetvā. Vītavītaṭṭhānaṃ yattha saṃharitvā ṭhapenti, tassa <span class="bld">turī</span>ti adhivacanaṃ. Suttaṃ pavesetvā yena ākoṭentā ghanabhāvaṃ sampādenti, taṃ <span class="bld">vema</span>nti vuccati. <span class="bld">Yaṃ ya</span>nti yaṃ yaṃ payogaṃ. Tantūnaṃ attano santakattā vītavītaṭṭhānaṃ paṭiladdhameva hotīti āha <span class="bld">‘‘dīghato…pe… vīte nissaggiyaṃ pācittiya’’</span>nti. Pāḷiyampi hi imināva adhippāyena ‘‘paṭilābhena nissaggiya’’nti vuttaṃ, tasmā yāva cīvaraṃ vaḍḍhati, tāva iminā pamāṇena āpattiyo vaḍḍhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seso kappiyo</span>ti ettha hatthakammayācanavasena. <span class="bld">Pubbe vuttanayena nissaggiya</span>nti dīghaso vidatthimatte tiriyaṃ hatthamatte ca vīte nissaggiyaṃ. <span class="bld">Tenevā</span>ti akappiyatantavāyena. <span class="bld">Tatheva dukkaṭa</span>nti paricchede paricchede dukkaṭaṃ. <span class="bld">Kedārabaddhādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena acchimaṇḍalabaddhādi gahitaṃ. <span class="bld">Tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabba</span>nti ettha ‘‘pacchā vītaṭṭhānaṃ adhiṭṭhitagatikameva hoti, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Sace pana paricchedaṃ dassetvā antarantarā avītaṃ hoti, puna adhiṭṭhātabba’’nti vadanti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti vikappanupagappamāṇamatte vīte tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabbanti attho. Cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ, attuddesikatā, akappiyatantavāyena vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyaṃ</span> (kaṅkhā. aṭṭha. suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā) pana vāyāpeyyāti ettha ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathāti akappiyaviññattiyā vāyāpeyyā’’ti atthaṃ vatvā aṅgesupi ‘‘akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpana’’nti visesetvā vuttaṃ, tathāvidhaṃ pana visesavacanaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhati. Pāḷiyampi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti ettakameva anāpattivāre vuttaṃ, aṭṭhakathāyañca suttatantavāyānameva kappiyākappiyabhāvena bahudhā nayo dassito<a name="M2.0443"></a>, na kappiyākappiyaviññattivasenāti. ‘‘Akappiyaviññattiyā vāyāpeyyā’’ti ca visesetvā vadantena ayaṃ nāma kappiyaviññattīti visuṃ na dassitaṃ, tasmā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. Sattame <span class="bld">kiñcimattaṃ anupadajjeyyā</span>ti idaṃ tassa kattabbākāramattadassanaṃ, dānaṃ panettha <a name="V2.0392"></a> aṅgaṃ na hoti suttavaḍḍhanavaseneva āpajjitabbattā. Teneva padabhājanepi ‘‘tassa vacanena āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karoti, payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiya’’nti suttavaḍḍhanākārameva dassetvā āpatti vuttā. <span class="bld">Mātikāṭṭhakathāya</span>mpi (kaṅkhā. aṭṭha. mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘na bhikkhuno piṇḍapātadānamattena taṃ nissaggiyaṃ hoti. Sace pana te tassa vacanena cīvarasāmikānaṃ hatthato suttaṃ gahetvā īsakampi āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karonti, atha tesaṃ payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hotī’’ti. Āyatādīsu sattasu ākāresu ādimhi tayo ākāre suttavaḍḍhanena vinā na sakkā kātunti āha <span class="bld">‘‘suttavaḍḍhanaākārameva dassetī’’</span>ti. Suvītādayo hi ākāre vināpi suttavaḍḍhanena sakkā kātuṃ. Sesamettha uttānameva. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarassa paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. Aṭṭhame <span class="bld">asammohattha</span>nti dasāhānāgatapade asammohatthaṃ. <span class="bld">Paṭhamapadassā</span>ti dasāhānāgatapadassa. <span class="bld">Tāni divasānī</span>ti tesu divasesu. <span class="bld">Uppajjeyyā</span>ti saṅghato vā gaṇato vā ujukaṃ attanoyeva vā uppajjeyya. <span class="bld">Pañcamito</span>ti ettha vassaṃ vasantassa saṅghassa pañcamito pubbe uppannaṃ <a name="M2.0444"></a> accekacīvaraṃ pañcamiyaṃ vibhajitvā gahitaṃ accekacīvaraparihārameva labhati. Ujukaṃ attanoyeva uppannaṃ ce, pañcamiyaṃ uppannameva accekacīvaraparihāraṃ labhati, na tato pubbeti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāmattaka</span>nti dhammassavanādīhi taṅkhaṇuppannaṃ saddhāmattakaṃ. <span class="bld">Ārocitaṃ cīvara</span>nti ārocetvā dinnacīvaraṃ. Chaṭṭhiyaṃ uppannacīvarassa ekādasamo aruṇo cīvarakāle uṭṭhātīti āha <span class="bld">‘‘chaṭṭhito paṭṭhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ṭhapitacīvarampī</span>ti padhānacīvaradassanamukhena sabbampi atirekacīvaraṃ vuttaṃ. Atha ‘‘cīvaramāsepi atirekacīvaraṃ nikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ kuto laddhanti ce? ‘‘Visuṃ ananuññātepi imasmiṃ sikkhāpade ‘cīvarakālasamayo nāma anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañca māsā’ti vadantena tatiyakathinasikkhāpade ‘akālacīvaraṃ nāma anatthate kathine ekādasamāse uppannaṃ, atthate kathine sattamāse uppanna’nti <a name="V2.0393"></a> vadantena ca anuññātameva hotī’’ti vadanti. ‘‘Aṭṭhakathāvacanappamāṇena gahetabba’’nti ca keci.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. Idāni paṭhamakathinādisikkhāpadehi tassa tassa cīvarassa labbhamānaṃ parihāraṃ idheva upasaṃharitvā dassento <span class="bld">‘‘iti atirekacīvarassa dasāhaṃ parihāro’’</span>tiādimāha. ‘‘Anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā’’ti ayameva pāṭho gahetabbo. Keci panettha ‘‘kāmañcesa ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti pāṭhaṃ vatvā ‘‘dasadivasādhiko māso, dasadivasādhikā pañca māsāti pāṭhena bhavitabba’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ tassa pamādapāṭhattā. Na hi dasāhena asampattāya kattikatemāsikapuṇṇamāya cīvarakālato pubbe dasa divasā adhikā honti. Evañhi sati ‘‘navāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇama’’nti vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātikāṭṭhakathāyampi</span> (kaṅkhā. aṭṭha. accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hotī’’ti vatvā ‘‘kāmañcesa ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti pāṭho <a name="M2.0445"></a> dassito, sopi pamādapāṭhoyeva. ‘‘Juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāyā’’ti ca vuttattā tattheva pubbāparavirodhopi siyā, chaṭṭhito paṭṭhāyāti vattabbaṃ. Evañhi sati ‘‘dasāhaparamasikkhāpadeneva siddha’’nti sakkā vattuṃ. Imameva ca pamādapāṭhaṃ gahetvā <span class="bld">bhadantabuddhadattācariyena</span> ca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassāccāyikavatthassa, kathine tu anatthate;</p>
- <p class="gathalast">Parihārekamāsova, dasāhaparamo mato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atthate kathine tassa, pañca māsā pakāsitā;</p>
- <p class="gathalast">Parihāro munindena, dasāhaparamā panā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Accekacīvarakāle uppannattā <span class="bld">‘‘accekacīvarasadise’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pañcamiyaṃ uppannaṃ anaccekacīvaraṃ <a name="V2.0394"></a> dasāhaṃ atikkāmayato cīvarakālato pubbeyeva āpatti hoti, na cīvarakālātikkame, tasmā cīvarakālātikkame puna āpajjitabbāya āpattiyā abhāvaṃ sandhāya ‘anaccekacīvare anaccekacīvarasaññī anāpattī’ti vutta’’nti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. Vikappanupagapacchimappamāṇassa accekacīvarassa attano santakatā, dasāhānāgatāya kattikatemāsikapuṇṇamāya uppannabhāvo, anadhiṭṭhitaavikappitatā, cīvarakālātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. Navame <span class="bld">antaraghare</span>ti antare gharāni ettha, etassāti vā antaragharanti laddhavohāre gocaragāme. Tenāha <span class="bld">‘‘antogāme’’</span>ti. Pāḷiyaṃ <span class="bld">vippavasantī</span>ti idaṃ yasmiṃ vihāre vasantā antaraghare cīvaraṃ nikkhipiṃsu, tato aññattha vasante sandhāya vuttaṃ. Tasmiñhi vihāre antaraghare cīvaraṃ nikkhipitvā vasituṃ anuññātattā tattha vāso vippavāso nāma na hoti. Dubbalacoḷā <span class="bld">duccoḷā</span> virūpacoḷā vā, duccoḷattā eva <span class="bld">lūkhacīvarā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti imassa <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘upasampajjā’’ti uddharitabbe ‘‘upasampajja’’nti uddharitvā ‘‘yo paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho’’tiādi <a name="M2.0446"></a> vuttaṃ, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘upasampajjantiādīsu viyā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘anāpucchaṃ vā pakkameyyā’’tiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Upagantvā</span>ti <span class="bld">upa</span>-saddassa atthamāha. <span class="bld">Vasitvā</span>ti akhaṇḍaṃ vasitvā. ‘‘Yena yassa hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa ta’’nti vacanato <span class="bld">‘‘imassa…pe… iminā sambandho’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">imassā</span>ti ‘‘upavassa’’nti padassa. <span class="bld">Nikkhipeyyā</span>ti ṭhapeyya.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā ca purimikāya upagantvā akhaṇḍaṃ katvā vutthavassena āraññakesu senāsanesu viharantena sakalaṃ kattikamāsaṃ ticīvarena vippavasituṃ anuññātaṃ hoti. Anatthatakathinassa hi cīvaramāse vippavāso na vaṭṭati atthatakathinānaṃyeva asamādānacārassa anuññātattā. Keci pana ‘‘anatthatakathinānaṃ cīvaramāsepi asamādānacāro labbhatī’’ti vatvā bahudhā papañcenti, taṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Byañjanavicāraṇa</span>nti ‘‘upavassa upavassitvā’’tiādivicāraṇaṃ<a name="V2.0395"></a>. <span class="bld">Tassapī</span>ti ‘‘vutthavassāna’’nti vibhaṅgapadassa. <span class="bld">Vutthavassāna</span>nti ca niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘evarūpānaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare’’</span>ti. <span class="bld">Senāsanesū</span>ti ettha tathārūpesūti sambandhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parikkhepārahaṭṭhānato</span>ti ettha ‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃ nāma dve leḍḍupātā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Aparikkhittassa pana gāmassa pariyante ṭhitagharūpacārato paṭṭhāya eko leḍḍupāto parikkhepārahaṭṭhānanti idamettha sanniṭṭhānaṃ. Teneva <span class="bld">visuddhimagge</span>pi (visuddhi. 1.31) vuttaṃ ‘‘aparikkhittassa paṭhamaleḍḍupātato paṭṭhāyā’’ti. <span class="bld">Sabbapaṭhama</span>nti gāmābhimukhadisābhāgato sabbapaṭhamaṃ. <span class="bld">Taṃ paricchedaṃ katvā</span>ti taṃ paṭhamasenāsanādiṃ paricchedaṃ katvā. Idañca <span class="bld">vinayadharānaṃ</span> matena vuttaṃ, <span class="bld">majjhimabhāṇakānaṃ</span> matena pana ‘‘senāsanādīnaṃ upacāre ṭhitassa ekaleḍḍupātaṃ muñcitvā minitabba’’nti <span class="bld">majjhimabhāṇakā</span> vadanti. Teneva <span class="bld">majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vihārassapi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Pañcadhanusatika</span>nti āropitena ācariyadhanunā pañcadhanusatappamāṇaṃ. <span class="bld">Tato tato maggaṃ pidahatī</span>ti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. <span class="bld">Dhutaṅgacoro</span>ti iminā imassapi sikkhāpadassa aṅgasampattiyā abhāvaṃ dīpeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sāsaṅkānī’’ti sammatānī</span>ti corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanena ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni. <span class="bld">Sannihitabalavabhayānī</span>ti corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanato <a name="M2.0447"></a> sannihitabalavabhayānīti attho. <span class="bld">Sace pacchimikāyā</span>tiādinā vuttamevatthaṃ byatirekamukhena vibhāveti. <span class="bld">Yatra hi piṇḍāyā</span>tiādinā vuttappamāṇameva visesetvā dasseti. <span class="bld">Sāsaṅkasappaṭibhayamevā</span>ti ettha sāsaṅkaṃ vā sappaṭibhayaṃ vā hotu, vaṭṭatiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ ‘‘siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāya, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabba’’nti iminā antaraghare cīvaraṃ nikkhipitvā tasmiṃ vihāre vasantassa aññattha gamanakicce sati vihārato bahi chārattaṃ vippavāso anuññāto. Vasanaṭṭhānato hi aññattha chārattaṃ vippavāso vutto, na tasmiṃ vihāre vasantassa. Tena ca <span class="bld">‘‘puna gāmasīmaṃ okkamitvāti ettha sace gocaragāmato puratthimāya disāya senāsanaṃ, ayañca pacchimadisaṃ gato hotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tatoyeva ca <span class="bld">mātikāṭṭhakathāya</span>mpi (kaṅkhā. aṭṭha. sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tato ce uttari vippavaseyyā’’ti <a name="V2.0396"></a> ettha ‘‘chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyā’’ti attho vutto. <span class="bld">Bhadantabuddhadattācariyena</span> pana pākaṭataraṃ katvā ayamevattho vutto. Vuttañhi tena –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā, bhikkhu āraññake vase;</p>
- <p class="gathalast">Tasmiṃ gāme ṭhapetuṃ taṃ, māsamekantu vaṭṭati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññattheva vasantassa, chārattaparamaṃ mataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ayamassa adhippāyo, paṭicchanno pakāsito’’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kosambiyaṃ aññataro bhikkhu gilāno hotī’’ti āgatattā <span class="bld">‘‘kosambakasammuti anuññātā’’</span>ti vuttaṃ. Kosambakassa bhikkhuno sammuti <span class="bld">kosambakasammuti</span>. <span class="bld">Senāsanaṃ āgantvā</span>ti vusitavihārasseva sandhāya vuttattā tasmiṃ gāmūpacārepi aññasmiṃ vihāre aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati. <span class="bld">Vasitvā</span>ti aruṇaṃ uṭṭhāpetvā. Gataṭṭhānassa atidūrattā <span class="bld">‘‘evaṃ asakkontenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tasmiṃyeva gataṭṭhāne.</p>
- <p class="centered">Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para657-659"></a><span class="paranum">657-659</span>. Dasame <a name="M2.0448"></a> <span class="bld">uddissa ṭhapitabhāge</span>ti attano gharepi uddisitvā visuṃ ṭhapitakoṭṭhāse. ‘‘Ekaṃ mayhaṃ, ekaṃ imassa dehī’’ti evaṃ ekavācāya āpajjitabbattā <span class="bld">‘‘āpajjeyya ekato’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tumhākaṃ sappiādīni ābhatānī</span>ti tumhākaṃ atthāya ābhatāni sappiādīni. Pariṇatabhāvaṃ jānitvāpi vuttavidhinā viññāpentena tesaṃ santakameva viññāpitaṃ nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘mayhampi dethāti vadati, vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>. <span class="bld">Pupphampi āropetuṃ na vaṭṭatī</span>ti idaṃ pariṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana ekasmiṃ cetiye pūjitaṃ pupphaṃ gahetvā aññasmiṃ cetiye pūjeti, vaṭṭati. <span class="bld">Ṭhitaṃ disvā</span>ti sesakaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā. <span class="bld">Imassa sunakhassa mā dehi, etassa dehī</span>ti idaṃ pariṇateyeva. Tiracchānagatassa pariccajitvā dinne pana taṃ palāpetvā aññaṃ bhuñjāpetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">‘‘Kattha demā</span>tiādinā ekenākārena pāḷiyaṃ anāpatti dassitā, evaṃ pana apucchitepi apariṇataṃ idanti <a name="V2.0397"></a> jānantena attano ruciyā yattha icchati, tattha dāpetuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi <span class="bld">gaṇṭhipadesu</span> vuttaṃ. <span class="bld">Yattha icchatha, tattha dethā</span>ti etthāpi ‘‘tumhākaṃ ruciyā’’ti vuttattā yattha icchati, tattha dāpetuṃ labhati. <span class="bld">Pāḷiyaṃ āgatanayenevā</span>ti ‘‘yattha tumhākaṃ deyyadhammo’’tiādinā nayena. Saṅghapariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni.</p>
- <p class="centered">Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.</p>
- <p class="centered">Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ</p>
- <p class="centered">Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dutiyo bhāgo niṭṭhito.</p>
- </body>
|