| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716271727182719272027212722272327242725272627272728272927302731273227332734273527362737273827392740274127422743274427452746274727482749275027512752275327542755275627572758275927602761276227632764276527662767276827692770277127722773277427752776 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
- <a name="kn16"></a>
- <p class="book">Cūḷaniddesapāḷi</p>
- <p class="subsubhead">Pārāyanavaggo</p>
- <p class="subhead">Vatthugāthā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1"></a><a name="para1_kn16"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Kosalānaṃ <a name="T0.0001"></a><a name="V0.0001"></a><a name="M0.0001"></a> purā rammā, agamā dakkhiṇāpathaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ākiñcaññaṃ patthayāno, brāhmaṇo mantapāragū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para2"></a><a name="para2_kn16"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
- <p class="gatha1"> So assakassa visaye, maḷakassa <span class="note">[aḷakassa (su. ni. 983) muḷakassa (syā.), mūḷhakassa (ka.)]</span> samāsane <span class="note">[samāsanne (ka.)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Vasi godhāvarīkūle, uñchena ca phalena ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para3"></a><a name="para3_kn16"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tasseva <span class="note">[taṃyeva (ka.) aṭṭhakathā oloketabbā]</span> upanissāya, gāmo ca vipulo ahu;</p>
- <p class="gathalast">Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para4"></a><a name="para4_kn16"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Mahāyaññaṃ yajitvāna, puna pāvisi assamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para5"></a><a name="para5_kn16"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ugghaṭṭapādo <a name="V0.0002"></a> tasito <span class="note">[tassito (ka.)]</span>, paṅkadanto rajassiro;</p>
- <p class="gathalast">So <a name="T0.0002"></a> ca naṃ upasaṅkamma, satāni pañca yācati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para6"></a><a name="para6_kn16"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tamenaṃ bāvarī disvā, āsanena nimantayi;</p>
- <p class="gathalast">Sukhañca kusalaṃ pucchi, idaṃ vacanamabravi <span class="note">[vacanamabruvi (sī.)]</span>.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para7"></a><a name="para7_kn16"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ kho mama deyyadhammaṃ, sabbaṃ visajjitaṃ mayā;</p>
- <p class="gathalast">Anujānāhi me brahme, natthi pañcasatāni me’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para8"></a><a name="para8_kn16"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="M0.0002"></a> me yācamānassa, bhavaṃ nānupadassati <span class="note">[padessati (ka.)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Sattame divase tuyhaṃ, muddhā phalatu sattadhā’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para9"></a><a name="para9_kn16"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Abhisaṅkharitvā kuhako, bheravaṃ so akittayi;</p>
- <p class="gathalast">Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, bāvarī dukkhito ahu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para10"></a><a name="para10_kn16"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ussussati anāhāro, sokasallasamappito;</p>
- <p class="gathalast">Athopi evaṃ cittassa, jhāne na ramatī mano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para11"></a><a name="para11_kn16"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Utrastaṃ dukkhitaṃ disvā, devatā atthakāminī;</p>
- <p class="gathalast">Bāvariṃ upasaṅkamma, idaṃ vacanamabravi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para12"></a><a name="para12_kn16"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so muddhaṃ pajānāti, kuhako so dhanatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Muddhani muddhapāte <span class="note">[muddhanimmuddhapāte (ka.)]</span> vā, ñāṇaṃ tassa na vijjati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para13"></a><a name="para13_kn16"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhotī <span class="note">[bhoti (ka.)]</span> carahi jānāti, taṃ me akkhāhi pucchitā;</p>
- <p class="gathalast">Muddhaṃ muddhādhipātañca <span class="note">[muddhātipātañca (ka.)]</span>, taṃ suṇoma vaco tava’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para14"></a><a name="para14_kn16"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ahampetaṃ na jānāmi, ñāṇaṃ mettha na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Muddhani muddhādhipāte ca, jinānañhettha <span class="note">[janānañhettha (ka.)]</span> dassanaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para15"></a><a name="para15_kn16"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atha <a name="T0.0003"></a> ko carahi <span class="note">[yo carati (ka.)]</span> jānāti, asmiṃ pathavimaṇḍale <span class="note">[puthavimaṇḍale (sī.)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Muddhaṃ muddhādhipātañca, taṃ me akkhāhi devate’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para16"></a><a name="para16_kn16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Purā kapilavatthumhā, nikkhanto lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Apacco okkākarājassa, sakyaputto pabhaṅkaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para17"></a><a name="para17_kn16"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So hi brāhmaṇa sambuddho, sabbadhammāna pāragū;</p>
- <p class="gatha2">Sabbābhiññābalappatto <span class="note">[phalappatto (ka.)]</span>, sabbadhammesu cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbakammakkhayaṃ patto, vimutto upadhikkhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para18"></a><a name="para18_kn16"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddho so bhagavā loke, dhammaṃ deseti cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassu, so te taṃ byākarissati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para19"></a><a name="para19_kn16"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Sambuddhoti <a name="V0.0003"></a> vaco sutvā, udaggo bāvarī ahu;</p>
- <p class="gathalast">Sokassa tanuko āsi, pītiñca vipulaṃ labhi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para20"></a><a name="para20_kn16"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
- <p class="gatha1"> So <a name="M0.0003"></a> bāvarī attamano udaggo, taṃ devataṃ pucchati vedajāto;</p>
- <p class="gatha2">‘‘Katamamhi gāme nigamamhi vā pana, katamamhi vā janapade lokanātho;</p>
- <p class="gathalast">Yattha gantvāna passemu, sambuddhaṃ dvipaduttamaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para21"></a><a name="para21_kn16"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sāvatthiyaṃ kosalamandire jino, pahūtapañño varabhūrimedhaso;</p>
- <p class="gathalast">So sakyaputto vidhuro anāsavo, muddhādhipātassa vidū narāsabho’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para22"></a><a name="para22_kn16"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tato <a name="T0.0004"></a> āmantayī sisse, brāhmaṇe mantapāragū <span class="note">[pārage (syā.)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">‘‘Etha māṇavā akkhissaṃ, suṇātha vacanaṃ mama.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para23"></a><a name="para23_kn16"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yasseso dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;</p>
- <p class="gatha2">Svājja lokamhi uppanno, sambuddho iti vissuto;</p>
- <p class="gathalast">Khippaṃ gantvāna sāvatthiṃ, passavho dvipaduttamaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para24"></a><a name="para24_kn16"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ carahi jānemu, disvā buddhoti brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Ajānataṃ no pabrūhi, yathā jānemu taṃ mayaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para25"></a><a name="para25_kn16"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āgatāni hi mantesu, mahāpurisalakkhaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Dvattiṃsāni ca byākkhātā, samattā anupubbaso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para26"></a><a name="para26_kn16"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassete honti gattesu, mahāpurisalakkhaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Dveyeva tassa gatiyo, tatiyā hi na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para27"></a><a name="para27_kn16"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sace agāraṃ āvasati, vijeyya pathaviṃ imaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Adaṇḍena asatthena, dhammena anusāsati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para28"></a><a name="para28_kn16"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sace ca so pabbajati, agārā anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vivaṭṭacchado <span class="note">[vivattacchaddo (sī.)]</span> sambuddho, arahā bhavati anuttaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para29"></a><a name="para29_kn16"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jātiṃ gottañca lakkhaṇaṃ, mante sisse punāpare;</p>
- <p class="gathalast">Muddhaṃ muddhādhipātañca, manasāyeva pucchatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para30"></a><a name="para30_kn16"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anāvaraṇadassāvī, yadi buddho bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Manasā pucchite pañhe, vācāya visajjissati’’ <span class="note">[vissajissati (ka.)]</span>.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para31"></a><a name="para31_kn16"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Bāvarissa <a name="T0.0005"></a><a name="M0.0004"></a> vaco sutvā, sissā soḷasa brāhmaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para32"></a><a name="para32_kn16"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako;</p>
- <p class="gathalast">Todeyya-kappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para33"></a><a name="para33_kn16"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Bhadrāvudho <a name="V0.0004"></a> udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;</p>
- <p class="gatha2">Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para34"></a><a name="para34_kn16"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Paccekagaṇino sabbe, sabbalokassa vissutā;</p>
- <p class="gatha2">Jhāyī jhānaratā dhīrā, pubbavāsanavāsitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para35"></a><a name="para35_kn16"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Bāvariṃ abhivādetvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Jaṭājinadharā sabbe, pakkāmuṃ uttarāmukhā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para36"></a><a name="para36_kn16"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Maḷakassa patiṭṭhānaṃ, puramāhissatiṃ <span class="note">[puramāhiyati (ka.)]</span> tadā <span class="note">[sadā (ka.)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Ujjeniñcāpi gonaddhaṃ, vedisaṃ vanasavhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para37"></a><a name="para37_kn16"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Kosambiñcāpi sāketaṃ, sāvatthiñca puruttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Setabyaṃ kapilavatthuṃ, kusinārañca mandiraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para38"></a><a name="para38_kn16"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Pāvañca bhoganagaraṃ, vesāliṃ māgadhaṃ puraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāsāṇakaṃ cetiyañca, ramaṇīyaṃ manoramaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para39"></a><a name="para39_kn16"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tasitovudakaṃ sītaṃ, mahālābhaṃva vāṇijo;</p>
- <p class="gathalast">Chāyaṃ ghammābhitattova turitā pabbatamāruhuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para40"></a><a name="para40_kn16"></a><span class="paranum">40</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Bhagavā tamhi samaye, bhikkhusaṅghapurakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, sīhova nadatī vane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para41"></a><a name="para41_kn16"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ajito <a name="T0.0006"></a> addasa buddhaṃ, pītaraṃsiṃva <span class="note">[jitaraṃsiṃ sītaraṃsiṃ (ka.), vītaraṃsiṃ (sī. syā.)]</span> bhāṇumaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Candaṃ yathā pannarase, paripūraṃ <span class="note">[pāripūriṃ (sī. syā.)]</span> upāgataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para42"></a><a name="para42_kn16"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Athassa gatte disvāna, paripūrañca byañjanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, manopañhe apucchatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para43"></a><a name="para43_kn16"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ādissa jammanaṃ brūhi, gottaṃ brūhi salakkhaṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mantesu pāramiṃ brūhi, kati vāceti brāhmaṇo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para44"></a><a name="para44_kn16"></a><span class="paranum">44</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vīsaṃ <a name="M0.0005"></a> vassasataṃ āyu, so ca gottena bāvarī;</p>
- <p class="gathalast">Tīṇissa lakkhaṇā gatte, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para45"></a><a name="para45_kn16"></a><span class="paranum">45</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;</p>
- <p class="gathalast">Pañcasatāni vāceti, sadhamme pāramiṃ gato’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para46"></a><a name="para46_kn16"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lakkhaṇānaṃ pavicayaṃ, bāvarissa naruttama;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhacchida <span class="note">[kaṅkhacchida (ka.)]</span> pakāsehi, mā no kaṅkhāyitaṃ ahu’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para47"></a><a name="para47_kn16"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mukhaṃ jivhāya chādeti, uṇṇassa bhamukantare;</p>
- <p class="gathalast">Kosohitaṃ vatthaguyhaṃ, evaṃ jānāhi māṇava’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para48"></a><a name="para48_kn16"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Pucchañhi <a name="V0.0005"></a> kiñci asuṇanto, sutvā pañhe viyākate;</p>
- <p class="gathalast">Vicinteti jano sabbo, vedajāto katañjalī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para49"></a><a name="para49_kn16"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ko nu devo vā brahmā vā, indo vāpi sujampati;</p>
- <p class="gathalast">Manasā pucchite pañhe, kametaṃ paṭibhāsati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para50"></a><a name="para50_kn16"></a><span class="paranum">50</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para51"></a><a name="para51_kn16"></a><span class="paranum">51</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avijjā <a name="T0.0007"></a> muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;</p>
- <p class="gathalast">Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para52"></a><a name="para52_kn16"></a><span class="paranum">52</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tato vedena mahatā, santhambhetvāna māṇavo;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para53"></a><a name="para53_kn16"></a><span class="paranum">53</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bāvarī brāhmaṇo bhoto, saha sissehi mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Udaggacitto sumano, pāde vandati cakkhuma’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para54"></a><a name="para54_kn16"></a><span class="paranum">54</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sukhito bāvarī hotu, saha sissehi brāhmaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Tvañcāpi sukhito hohi, ciraṃ jīvāhi māṇava.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para55"></a><a name="para55_kn16"></a><span class="paranum">55</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchatha’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para56"></a><a name="para56_kn16"></a><span class="paranum">56</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Sambuddhena katokāso, nisīditvāna pañjalī;</p>
- <p class="gathalast">Ajito paṭhamaṃ pañhaṃ, tattha pucchi tathāgataṃ.</p>
- <p class="centered">Vatthugāthā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Ajitamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para57"></a><a name="para57_kn16"></a><span class="paranum">57</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kenassu <a name="M0.0006"></a> nivuto loko, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gatha2">Kenassu nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhayaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para58"></a><a name="para58_kn16"></a><span class="paranum">58</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avijjāya <a name="V0.0006"></a> nivuto loko, [ajitāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vevicchā pamādā nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para59"></a><a name="para59_kn16"></a><span class="paranum">59</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gatha2">Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para60"></a><a name="para60_kn16"></a><span class="paranum">60</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para61"></a><a name="para61_kn16"></a><span class="paranum">61</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paññā ceva sati cāpi <span class="note">[satī ceva (sī.)]</span>, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gathalast">Nāmarūpañca mārisa;</p>
- <p class="gatha2">Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para62"></a><a name="para62_kn16"></a><span class="paranum">62</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;</p>
- <p class="gatha2">Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para63"></a><a name="para63_kn16"></a><span class="paranum">63</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā <span class="note">[sekkhā (ka.)]</span> puthū idha;</p>
- <p class="gathalast">Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para64"></a><a name="para64_kn16"></a><span class="paranum">64</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;</p>
- <p class="gathalast">Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.</p>
- <p class="centered">Ajitamāṇavapucchā paṭhamā.</p>
- <p class="subhead">2. Tissametteyyamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para65"></a><a name="para65_kn16"></a><span class="paranum">65</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kodha <a name="M0.0007"></a> santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]</p>
- <p class="gatha2">Kassa no santi iñjitā;</p>
- <p class="gatha3">Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati <span class="note">[na pimpati (bahūsu)]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā’’ti <span class="note">[sibbanimaccagā (sī. syā.)]</span>.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para66"></a><a name="para66_kn16"></a><span class="paranum">66</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmesu <a name="V0.0007"></a> brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vītataṇho sadā sato;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para67"></a><a name="para67_kn16"></a><span class="paranum">67</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā’’ti.</p>
- <p class="centered">Tissametteyyamāṇavapucchā dutiyā.</p>
- <p class="subhead">3. Puṇṇakamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para68"></a><a name="para68_kn16"></a><span class="paranum">68</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anejaṃ mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para69"></a><a name="para69_kn16"></a><span class="paranum">69</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para70"></a><a name="para70_kn16"></a><span class="paranum">70</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye <a name="M0.0008"></a> kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;</p>
- <p class="gathalast">Atāruṃ jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para71"></a><a name="para71_kn16"></a><span class="paranum">71</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti; [Puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;</p>
- <p class="gathalast">Nātariṃsu jātijaranti brūmi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para72"></a><a name="para72_kn16"></a><span class="paranum">72</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gatha3">Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para73"></a><a name="para73_kn16"></a><span class="paranum">73</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṅkhāya <a name="V0.0008"></a> lokasmi paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;</p>
- <p class="gathalast">Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Puṇṇakamāṇavapucchā tatiyā.</p>
- <p class="subhead">4. Mettagūmāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para74"></a><a name="para74_kn16"></a><span class="paranum">74</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]</p>
- <p class="gatha2">Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para75"></a><a name="para75_kn16"></a><span class="paranum">75</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhassa <a name="M0.0009"></a> ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para76"></a><a name="para76_kn16"></a><span class="paranum">76</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para77"></a><a name="para77_kn16"></a><span class="paranum">77</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;</p>
- <p class="gatha2">‘Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca’;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me muni sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para78"></a><a name="para78_kn16"></a><span class="paranum">78</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para79"></a><a name="para79_kn16"></a><span class="paranum">79</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para80"></a><a name="para80_kn16"></a><span class="paranum">80</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para81"></a><a name="para81_kn16"></a><span class="paranum">81</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃvihārī <a name="V0.0009"></a> sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;</p>
- <p class="gathalast">Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para82"></a><a name="para82_kn16"></a><span class="paranum">82</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etābhinandāmi <a name="M0.0010"></a> vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para83"></a><a name="para83_kn16"></a><span class="paranum">83</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ muni aṭṭhitaṃ ovadeyya;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para84"></a><a name="para84_kn16"></a><span class="paranum">84</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para85"></a><a name="para85_kn16"></a><span class="paranum">85</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;</p>
- <p class="gathalast">So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Mettagūmāṇavapucchā catutthī.</p>
- <p class="subhead">5. Dhotakamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para86"></a><a name="para86_kn16"></a><span class="paranum">86</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]</p>
- <p class="gatha2">Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para87"></a><a name="para87_kn16"></a><span class="paranum">87</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tenahātappaṃ karohi, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Idheva nipako sato;</p>
- <p class="gathalast">Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para88"></a><a name="para88_kn16"></a><span class="paranum">88</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passāmahaṃ devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para89"></a><a name="para89_kn16"></a><span class="paranum">89</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ <a name="M0.0011"></a> sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;</p>
- <p class="gathalast">Dhammañca seṭṭhaṃ abhijānamāno <span class="note">[ājānamāno (sī. syā. pī.)]</span>, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para90"></a><a name="para90_kn16"></a><span class="paranum">90</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyyaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para91"></a><a name="para91_kn16"></a><span class="paranum">91</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kittayissāmi <a name="V0.0010"></a> te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para92"></a><a name="para92_kn16"></a><span class="paranum">92</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para93"></a><a name="para93_kn16"></a><span class="paranum">93</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.</p>
- <p class="centered">Dhotakamāṇavapucchā pañcamī.</p>
- <p class="subhead">6. Upasīvamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para94"></a><a name="para94_kn16"></a><span class="paranum">94</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]</p>
- <p class="gatha2">Anissito no visahāmi tārituṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para95"></a><a name="para95_kn16"></a><span class="paranum">95</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ākiñcaññaṃ <a name="M0.0012"></a> pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para96"></a><a name="para96_kn16"></a><span class="paranum">96</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]</p>
- <p class="gatha2">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saññāvimokkhe parame vimutto <span class="note">[dhimutto (ka.)]</span>, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’ <span class="note">[anānuvāyī (syā. ka.)]</span>.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para97"></a><a name="para97_kn16"></a><span class="paranum">97</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saññāvimokkhe parame vimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para98"></a><a name="para98_kn16"></a><span class="paranum">98</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassānaṃ samantacakkhu;</p>
- <p class="gathalast">Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para99"></a><a name="para99_kn16"></a><span class="paranum">99</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Acci <a name="V0.0011"></a> yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para100"></a><a name="para100_kn16"></a><span class="paranum">100</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para101"></a><a name="para101_kn16"></a><span class="paranum">101</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;</p>
- <p class="gathalast">Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.</p>
- <p class="centered">Upasīvamāṇavapucchā chaṭṭhī.</p>
- <p class="subhead">7. Nandamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para102"></a><a name="para102_kn16"></a><span class="paranum">102</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Santi <a name="M0.0013"></a> loke munayo, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapannaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para103"></a><a name="para103_kn16"></a><span class="paranum">103</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, munīdha nanda kusalā vadanti;</p>
- <p class="gathalast">Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para104"></a><a name="para104_kn16"></a><span class="paranum">104</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ,</p>
- <p class="gatha2">Anekarūpena vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā,</p>
- <p class="gatha2">Atāru jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para105"></a><a name="para105_kn16"></a><span class="paranum">105</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para106"></a><a name="para106_kn16"></a><span class="paranum">106</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye <a name="V0.0012"></a> kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha1">Te ce muni brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;</p>
- <p class="gathalast">Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para107"></a><a name="para107_kn16"></a><span class="paranum">107</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ <a name="M0.0014"></a> sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Jātijarāya nivutāti brūmi;</p>
- <p class="gatha3">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;</p>
- <p class="gathalast">Te ve narā oghatiṇṇāti brūmi’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para108"></a><a name="para108_kn16"></a><span class="paranum">108</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;</p>
- <p class="gathalast">Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Nandamāṇavapucchā sattamā.</p>
- <p class="subhead">8. Hemakamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para109"></a><a name="para109_kn16"></a><span class="paranum">109</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]</p>
- <p class="gatha3">Huraṃ gotamasāsanā;</p>
- <p class="gatha2">Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhiramiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para110"></a><a name="para110_kn16"></a><span class="paranum">110</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para111"></a><a name="para111_kn16"></a><span class="paranum">111</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;</p>
- <p class="gathalast">Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccutaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para112"></a><a name="para112_kn16"></a><span class="paranum">112</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etadaññāya <a name="V0.0013"></a> ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</p>
- <p class="gathalast">Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattika’’nti.</p>
- <p class="centered">Hemakamāṇavapucchā aṭṭhamā.</p>
- <p class="subhead">9. Todeyyamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para113"></a><a name="para113_kn16"></a><span class="paranum">113</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yasmiṃ <a name="M0.0015"></a> kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]</p>
- <p class="gatha2">Taṇhā yassa na vijjati;</p>
- <p class="gatha1">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para114"></a><a name="para114_kn16"></a><span class="paranum">114</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Taṇhā yassa na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para115"></a><a name="para115_kn16"></a><span class="paranum">115</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nirāsaso so uda āsasāno <span class="note">[āsayāno (ka.)]</span>, paññāṇavā so uda paññakappī;</p>
- <p class="gathalast">Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhu’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para116"></a><a name="para116_kn16"></a><span class="paranum">116</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;</p>
- <p class="gathalast">Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’nti.</p>
- <p class="centered">Todeyyamāṇavapucchā navamā.</p>
- <p class="subhead">10. Kappamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para117"></a><a name="para117_kn16"></a><span class="paranum">117</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]</p>
- <p class="gatha2">Oghe jāte mahabbhaye;</p>
- <p class="gatha3">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para118"></a><a name="para118_kn16"></a><span class="paranum">118</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Oghe jāte mahabbhaye;</p>
- <p class="gathalast">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para119"></a><a name="para119_kn16"></a><span class="paranum">119</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akiñcanaṃ <a name="V0.0014"></a><a name="M0.0016"></a> anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para120"></a><a name="para120_kn16"></a><span class="paranum">120</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</p>
- <p class="gathalast">Na te māravasānugā, na te mārassa paṭṭhagū’’ti <span class="note">[paddhagū (sī.)]</span>.</p>
- <p class="centered">Kappamāṇavapucchā dasamā.</p>
- <p class="subhead">11. Jatukaṇṇimāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para121"></a><a name="para121_kn16"></a><span class="paranum">121</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sutvānahaṃ vīramakāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]</p>
- <p class="gatha2">Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para122"></a><a name="para122_kn16"></a><span class="paranum">122</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;</p>
- <p class="gatha2">Parittapaññassa me bhūripañña, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para123"></a><a name="para123_kn16"></a><span class="paranum">123</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmesu vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;</p>
- <p class="gathalast">Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para124"></a><a name="para124_kn16"></a><span class="paranum">124</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para125"></a><a name="para125_kn16"></a><span class="paranum">125</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje’’ti.</p>
- <p class="centered">Jatukaṇṇimāṇavapucchā ekādasamā.</p>
- <p class="subhead">12. Bhadrāvudhamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para126"></a><a name="para126_kn16"></a><span class="paranum">126</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Okañjahaṃ <a name="V0.0015"></a><a name="M0.0017"></a> taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]</p>
- <p class="gatha2">Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para127"></a><a name="para127_kn16"></a><span class="paranum">127</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nānājanā janapadehi saṅgatā,</p>
- <p class="gatha2">Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;</p>
- <p class="gathalast">Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para128"></a><a name="para128_kn16"></a><span class="paranum">128</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para129"></a><a name="para129_kn16"></a><span class="paranum">129</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;</p>
- <p class="gathalast">Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta’’nti.</p>
- <p class="centered">Bhadrāvudhamāṇavapucchā dvādasamā.</p>
- <p class="subhead">13. Udayamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para130"></a><a name="para130_kn16"></a><span class="paranum">130</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]</p>
- <p class="gatha2">Katakiccaṃ anāsavaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedanaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para131"></a><a name="para131_kn16"></a><span class="paranum">131</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Domanassāna cūbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para132"></a><a name="para132_kn16"></a><span class="paranum">132</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ<a name="V0.0016"></a><a name="M0.0018"></a>, dhammatakkapurejavaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para133"></a><a name="para133_kn16"></a><span class="paranum">133</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para134"></a><a name="para134_kn16"></a><span class="paranum">134</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nandisaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para135"></a><a name="para135_kn16"></a><span class="paranum">135</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, taṃ suṇoma vaco tava’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para136"></a><a name="para136_kn16"></a><span class="paranum">136</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.</p>
- <p class="centered">Udayamāṇavapucchā terasamā.</p>
- <p class="subhead">14. Posālamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para137"></a><a name="para137_kn16"></a><span class="paranum">137</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]</p>
- <p class="gatha2">Anejo chinnasaṃsayo;</p>
- <p class="gathalast">Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para138"></a><a name="para138_kn16"></a><span class="paranum">138</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;</p>
- <p class="gatha2">Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para139"></a><a name="para139_kn16"></a><span class="paranum">139</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Abhijānaṃ tathāgato;</p>
- <p class="gathalast">Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, vimuttaṃ tapparāyaṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para140"></a><a name="para140_kn16"></a><span class="paranum">140</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ākiñcaññasambhavaṃ ñatvā, nandī saṃyojanaṃ iti;</p>
- <p class="gatha2">Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ <span class="note">[evaṃ (syā. ka.)]</span> ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato’’ti.</p>
- <p class="centered">Posālamāṇavapucchā cuddasamā.</p>
- <p class="subhead">15. Mogharājamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para141"></a><a name="para141_kn16"></a><span class="paranum">141</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dvāhaṃ <a name="V0.0017"></a><a name="M0.0019"></a> sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]</p>
- <p class="gatha2">Na me byākāsi cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para142"></a><a name="para142_kn16"></a><span class="paranum">142</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para143"></a><a name="para143_kn16"></a><span class="paranum">143</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para144"></a><a name="para144_kn16"></a><span class="paranum">144</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;</p>
- <p class="gatha2">Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.</p>
- <p class="centered">Mogharājamāṇavapucchā pannarasamā.</p>
- <p class="subhead">16. Piṅgiyamāṇavapucchā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para145"></a><a name="para145_kn16"></a><span class="paranum">145</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo, [iccāyasmā piṅgiyo]</p>
- <p class="gatha2">Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;</p>
- <p class="gatha3">Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para146"></a><a name="para146_kn16"></a><span class="paranum">146</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Ruppanti rūpesu janā pamattā;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāya’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para147"></a><a name="para147_kn16"></a><span class="paranum">147</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disā <a name="M0.0020"></a> catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;</p>
- <p class="gatha2">Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ <span class="note">[asutaṃ amutaṃ vā (sī.), asutāmutaṃ vā (syā.), asutaṃ’mutaṃ vā (pī.)]</span>, atho aviññātaṃ kiñcanamatthi <span class="note">[kañci matthi (syā.), kiñci natthi (pī.), kiñcinamatthi (ka.)]</span> loke;</p>
- <p class="gathalast">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahānaṃ’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para148"></a><a name="para148_kn16"></a><span class="paranum">148</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṇhādhipanne <a name="V0.0018"></a> manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Santāpajāte jarasā parete;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā’’ti.</p>
- <p class="centered">Piṅgiyamāṇavapucchā soḷasamā.</p>
- <p class="subhead">17. Pārāyanatthutigāthā</p>
- <p class="bodytext">Idamavoca <a name="M0.0021"></a> bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ <span class="note">[paricārakasoḷasannaṃ (syā. ka.)]</span> brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ <span class="note">[pañhe (sī. pī.)]</span> byākāsi. Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. ‘‘Pāraṅgamanīyā ime dhammā’’ti – tasmā imassa dhammapariyāyassa pārāyananteva <span class="note">[pārāyaṇaṃtveva (sī. aṭṭha.)]</span> adhivacanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para149"></a><a name="para149_kn16"></a><span class="paranum">149</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;</p>
- <p class="gathalast">Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para150"></a><a name="para150_kn16"></a><span class="paranum">150</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;</p>
- <p class="gatha2">Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para151"></a><a name="para151_kn16"></a><span class="paranum">151</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para152"></a><a name="para152_kn16"></a><span class="paranum">152</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhe puṭṭho yathātathaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para153"></a><a name="para153_kn16"></a><span class="paranum">153</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;</p>
- <p class="gathalast">Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para154"></a><a name="para154_kn16"></a><span class="paranum">154</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para155"></a><a name="para155_kn16"></a><span class="paranum">155</span>.</p>
- <p class="gatha1"> Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti.</p>
- <p class="subhead">18. Pārāyanānugītigāthā</p>
- <p class="hangnum"><a name="para156"></a><a name="para156_kn16"></a><span class="paranum">156</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ<a name="V0.0019"></a>, [iccāyasmā piṅgiyo]</p>
- <p class="gatha2">Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;</p>
- <p class="gathalast">Nikkāmo nibbano <span class="note">[nibbuto (syā.)]</span> nāgo, kissa hetu musā bhaṇe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para157"></a><a name="para157_kn16"></a><span class="paranum">157</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;</p>
- <p class="gathalast">Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasañhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para158"></a><a name="para158_kn16"></a><span class="paranum">158</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tamonudo <a name="M0.0022"></a> buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;</p>
- <p class="gathalast">Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para159"></a><a name="para159_kn16"></a><span class="paranum">159</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;</p>
- <p class="gathalast">Evampahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para160"></a><a name="para160_kn16"></a><span class="paranum">160</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yeme pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;</p>
- <p class="gatha2">Iccāsi iti bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para161"></a><a name="para161_kn16"></a><span class="paranum">161</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Eko tamanudāsino, jutimā so pabhaṅkaro;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para162"></a><a name="para162_kn16"></a><span class="paranum">162</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para163"></a><a name="para163_kn16"></a><span class="paranum">163</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ nu tamhā vippavasasi, muhuttamapi piṅgiya;</p>
- <p class="gathalast">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para164"></a><a name="para164_kn16"></a><span class="paranum">164</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para165"></a><a name="para165_kn16"></a><span class="paranum">165</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para166"></a><a name="para166_kn16"></a><span class="paranum">166</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para167"></a><a name="para167_kn16"></a><span class="paranum">167</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto.</p>
- <p class="gathalast">Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para168"></a><a name="para168_kn16"></a><span class="paranum">168</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saddhā <a name="V0.0020"></a><a name="M0.0023"></a> ca pīti ca mano sati ca,</p>
- <p class="gatha2">Nāpentime gotamasāsanamhā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para169"></a><a name="para169_kn16"></a><span class="paranum">169</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkappayantāya <span class="note">[saṃkappayattāya (sī.)]</span> vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para170"></a><a name="para170_kn16"></a><span class="paranum">170</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;</p>
- <p class="gathalast">Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para171"></a><a name="para171_kn16"></a><span class="paranum">171</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;</p>
- <p class="gathalast">Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ’’ <span class="note">[maccudheyyapāraṃ (sī.)]</span>.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para172"></a><a name="para172_kn16"></a><span class="paranum">172</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;</p>
- <p class="gathalast">Vivaṭṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para173"></a><a name="para173_kn16"></a><span class="paranum">173</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para174"></a><a name="para174_kn16"></a><span class="paranum">174</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;</p>
- <p class="gathalast">Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti <span class="note">[ajitamāṇavapucchāya paṭṭhāya yāvapārāyanānugītigātāpariyosānā syā. … potthake natthi]</span>.</p>
- <p class="centered">Pārāyanānugītigāthā niṭṭhitā.</p>
- <a name="kn16_1"></a>
- <p class="chapter">Pārāyanavagganiddeso</p>
- <p class="subhead">1. Ajitamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1"></a><a name="para1_kn16"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kenassu</span> <a name="T0.0008"></a><a name="V0.0021"></a><a name="M0.0024"></a> <span class="bld">nivuto loko, [iccāyasmā ajito]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Kenassu nappakāsati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kissābhilepanaṃ brūsi</span> <span class="note">[brūhi (syā.)]</span>, <span class="bld">kiṃsu tassa mahabbhayaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kenassu nivuto loko</span>ti. <span class="bld">Loko</span>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko – ayaṃ vuccati loko. Ayaṃ loko kena āvuto nivuto ovuto <span class="note">[ophuto (syā.)]</span> pihito paṭicchanno paṭikujjitoti – kenassu nivuto loko?</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā ajito</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ <span class="note">[padānupubbatāmetaṃ (bahūsu)]</span> iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. <span class="bld">Ajito</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā ajito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kenassu nappakāsatī</span>ti kena loko nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti – kenassu nappakāsati<a name="T0.0009"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kissābhilepanaṃ brūsī</span>ti kiṃ lokassa lepanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso. Kena loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho saṃkiliṭṭho makkhito saṃsaṭṭho laggo laggito palibuddho, brūsi ācikkhasi desesi paññapesi <span class="note">[paññāpesi (ka.)]</span> paṭṭhapesi vivarasi vibhajasi uttānīkarosi <span class="note">[uttāniṃ karosi (ka.)]</span> pakāsesīti – kissābhilepanaṃ brūsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃsu</span> <a name="V0.0022"></a><a name="M0.0025"></a> <span class="bld">tassa mahabbhaya</span>nti kiṃ lokassa bhayaṃ mahabbhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upasaggoti – kiṃsu tassa mahabbhayaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kenassu nivuto loko, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gatha2">Kenassu nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para2"></a><a name="para2_kn16"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Vevicchā pamādā nappakāsati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya nivuto loko</span>ti. <span class="bld">Avijjā</span>ti dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ dukkhanirodhe aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante <a name="T0.0010"></a> aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā <span class="note">[apaccavekkhanā (syā.)]</span> apaccavekkhaṇakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ vuccati – avijjā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Loko</span>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko – ayaṃ vuccati loko. Ayaṃ loko imāya avijjāya āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti – avijjāya nivuto loko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajitā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ. Api ca, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā; bhaggamohoti <a name="M0.0026"></a> bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā; bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto <span class="note">[bhāvitakāyoti bhagavā, bhāvitasīloti bhāvitacittoti (syā.)]</span> bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni <span class="note">[manussarāhaseyyakāni (syā.)]</span> paṭisallānasāruppānīti <a name="V0.0023"></a> bhagavā; bhāgī <a name="T0.0011"></a> vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – ajitāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vevicchā pamādā nappakāsatī</span>ti. Vevicchaṃ vuccati pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ<a name="T0.0012"></a>, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho vuccati macchariyaṃ. Pamādo vattabbo – kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite <a name="M0.0027"></a> vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo <span class="note">[vossaggo (bahūsu)]</span> vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā <span class="note">[aniṭṭhitakiriyatā (ka.) vibha. 846]</span> olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo. <span class="bld">Vevicchā pamādā nappakāsatī</span>ti iminā ca macchariyena iminā ca pamādena loko nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti – vevicchā pamādā nappakāsati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jappābhilepanaṃ brūmī</span>ti jappā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī <span class="note">[nandi (syā.)]</span> nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā <span class="note">[sottaṃ visatā (syā.)]</span> āyūhanī dutiyā <a name="V0.0024"></a> dpaṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo <span class="note">[sandhavo (ka.) vibha. 909]</span> sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā <span class="note">[āsiṃsanā (syā.)]</span> āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā <a name="T0.0013"></a> dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati jappā. Lokassa lepanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso imāya jappāya loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho saṃkiliṭṭho makkhito saṃsaṭṭho laggo laggito palibuddhoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – jappābhilepanaṃ brūmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhamassa</span> <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">mahabbhaya</span>nti. <span class="bld">Dukkha</span>nti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ pettivisayikaṃ dukkhaṃ mānusikaṃ dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhaṭṭhitimūlakaṃ <span class="note">[gabbheṭhitimūlakaṃ (syā. ka.)]</span> dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ attūpakkamadukkhaṃ <a name="T0.0014"></a> parūpakkamadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho <span class="note">[ḍaho (syā.)]</span> jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā <span class="note">[rakkhasā (ka.)]</span> vitacchikā lohitapittaṃ <span class="note">[lohitaṃ pittaṃ (bahūsu)]</span> madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ dukkhaṃ mātumaraṇaṃ dukkhaṃ pitumaraṇaṃ dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ dukkhaṃ dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ rogabyasanaṃ dukkhaṃ bhogabyasanaṃ dukkhaṃ sīlabyasanaṃ dukkhaṃ diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyati. Kammasannissito vipāko. Vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhinā abhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ <a name="V0.0025"></a> dukkhe patiṭṭhitaṃ atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – idaṃ vuccati dukkhaṃ. Idaṃ dukkhaṃ lokassa bhayaṃ mahābhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upasaggoti – dukkhamassa mahabbhayaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Avijjāya <a name="T0.0015"></a> nivuto loko, [ajitāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vevicchā pamādā nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para3"></a><a name="para3_kn16"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Savanti</span> <a name="M0.0029"></a> <span class="bld">sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare</span> <span class="note">[pithiyyare (syā.), pithīyare (sī. aṭṭha.)]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Savanti sabbadhi sotā</span>ti. <span class="bld">Sotā</span>ti taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. <span class="bld">Sabbadhī</span>ti sabbesu āyatanesu. <span class="bld">Savantī</span>ti savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato sadde savanti…pe… ghānato gandhe savanti… jivhāto rase savanti… kāyato phoṭṭhabbe savanti… manato dhamme savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato saddataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Ghānato gandhataṇhā savanti… jivhāto rasataṇhā savanti… kāyato phoṭṭhabbataṇhā savanti… manato dhammataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattantīti – savanti sabbadhi sotā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā ajito</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <a name="T0.0016"></a> padānupubbatāpetaṃ iccāti…pe… iccāyasmā ajito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sotānaṃ kiṃ nivāraṇa</span>nti sotānaṃ kiṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopananti – sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhī</span>ti sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kena</span> <a name="V0.0026"></a> <span class="bld">sotā pidhiyyare</span>ti kena sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti – kena sotā pidhiyyare. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gatha2">Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para4"></a><a name="para4_kn16"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yāni</span> <a name="M0.0030"></a> <span class="bld">sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete</span> <a name="T0.0017"></a> <span class="bld">pidhiyyare.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāni sotāni lokasmi</span>nti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhajitāni <span class="note">[vibhattāni (ka.)]</span> uttānīkatāni pakāsitāni, seyyathidaṃ <span class="note">[seyyathīdaṃ (syā.)]</span> – taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. <span class="bld">Lokasmi</span>nti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – yāni sotāni lokasmiṃ. <span class="bld">Ajitā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sati tesaṃ nivāraṇa</span>nti. <span class="bld">Satī</span>ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. <span class="bld">Nivāraṇa</span>nti āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopananti – sati tesaṃ nivāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī</span>ti sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ brūmi ācikkhāmi…pe… uttānīkaromi pakāsemīti – sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāyete pidhiyyare</span>ti. <span class="bld">Paññā</span>ti yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Paññāyete pidhiyyareti – paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na <a name="T0.0018"></a> savanti <a name="V0.0027"></a> na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā anattā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti <a name="M0.0031"></a> na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti…pe… ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti… ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti… ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti… ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti… ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti… ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti… ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti… ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti… ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti… ‘‘viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’’ti… ‘‘nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’’ti… ‘‘saḷāyatananirodhā phassanirodho’’ti… ‘‘phassanirodhā vedanānirodho’’ti… ‘‘vedanānirodhā taṇhānirodho’’ti… ‘‘taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti… ‘‘upādānanirodhā bhavanirodho’’ti… ‘‘bhavanirodhā jātinirodho’’ti… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Idaṃ dukkha’’nti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti <a name="T0.0019"></a> na sandanti nappavattanti. ‘‘Ime dhammā āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Ime dhammā abhiññeyyā’’ti…pe… ‘‘ime dhammā pariññeyyā’’ti… ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti… ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na <a name="V0.0028"></a> savanti na āsavanti <a name="M0.0032"></a> na sandanti <a name="T0.0020"></a> nappavattantīti – paññāyete pidhiyyare. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para5"></a><a name="para5_kn16"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Paññā ceva sati cāpi, [iccāyasmā ajito]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Nāmarūpañca mārisa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññā ceva sati cāpī</span>ti. <span class="bld">Paññā</span>ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī <span class="note">[bhūri (ka.)]</span> medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. <span class="bld">Satī</span>ti yā sati anussati…pe… sammāsatīti – paññā ceva saticāpi, iccāyasmā ajito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmarūpañca mārisā</span>ti. <span class="bld">Nāma</span>nti cattāro arūpino khandhā. <span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ<a name="T0.0021"></a>. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – nāmarūpañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ me puṭṭho pabrūhī</span>ti. <span class="bld">Etaṃ me</span>ti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. <span class="bld">Puṭṭho</span>ti pucchito yācito ajjhesito pasādito. <span class="bld">Pabrūhī</span>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi <span class="note">[vivarehi vibhajehi (ka.)]</span> uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me puṭṭho pabrūhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katthetaṃ uparujjhatī</span>ti katthetaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti. Katthetaṃ uparujjhati. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paññā <a name="V0.0029"></a><a name="M0.0033"></a> ceva sati cāpi, [iccāyasmā ajito]</p>
- <p class="gatha2">Nāmarūpañca mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para6"></a><a name="para6_kn16"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yametaṃ pañhaṃ apucchī</span>ti. <span class="bld">Yameta</span>nti paññañca satiñca nāmarūpañca. <span class="bld">Apucchī</span>ti apucchasi yācasi ajjhesati <span class="note">[ajjhesi (ka.)]</span> pasādesīti – yametaṃ pañhaṃ apucchi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajita</span> <a name="T0.0022"></a> <span class="bld">taṃ vadāmi te</span>ti. <span class="bld">Ajitā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Ta</span>nti paññañca satiñca nāmarūpañca. <span class="bld">Vadāmī</span>ti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti. Ajita taṃ vadāmi te.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī</span>ti <span class="bld">nāma</span>nti cattāro arūpino khandhā. <span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. <span class="bld">Asesa</span>nti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ <span class="note">[pariyādāyavacanametaṃ (syā. ka.)]</span> asesanti. <span class="bld">Uparujjhatī</span>ti nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti. Yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī</span>ti sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ <a name="T0.0023"></a> gacchanti paṭippassambhanti. Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti<a name="M0.0034"></a>. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca <a name="V0.0030"></a> nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantīti – viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;</p>
- <p class="gatha2">Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para7"></a><a name="para7_kn16"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā</span> <span class="note">[sekkhā (syā. ka.)]</span> <span class="bld">puthū idha;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ca saṅkhātadhammāse</span>ti saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā. Kiṃkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā? Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti saṅkhātadhammā…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti saṅkhātadhammā… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti saṅkhātadhammā… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhātadhammā ñātadhammā <a name="T0.0024"></a> tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Atha vā tesaṃ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātā gatiyo saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṃsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā. Atha vā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā saṃsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.</p>
- <p class="gatha1">Tesaṃ cāyaṃ <span class="note">[yāyaṃ (ka.)]</span> pacchimako, carimoyaṃ samussayo;</p>
- <p class="gathalast">Jātimaraṇasaṃsāro, natthi nesaṃ punabbhavoti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti. <span class="bld">Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā</span>ti. <span class="bld">Sekhā</span>ti kiṃkāraṇā vuccanti <a name="M0.0035"></a> sekhā? Sikkhantīti sekhā. Kiñca sikkhanti? Adhisīlampi sikkhanti, adhicittampi sikkhanti, adhipaññampi sikkhanti. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno <a name="V0.0031"></a> aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā <a name="T0.0025"></a> adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ime āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ayaṃ adhipaññāsikkhā’’… imā tisso sikkhāyo āvajjantā sikkhanti jānantā sikkhanti passantā sikkhanti cittaṃ adhiṭṭhahantā sikkhanti saddhāya adhimuccantā sikkhanti vīriyaṃ <span class="note">[viriyaṃ (syā.)]</span> paggaṇhantā sikkhanti satiṃ upaṭṭhapentā sikkhanti cittaṃ samādahantā sikkhanti paññāya pajānantā sikkhanti abhiññeyyaṃ abhijānantā sikkhanti pariññeyyaṃ parijānantā sikkhanti pahātabbaṃ pajahantā sikkhanti bhāvetabbaṃ bhāventā sikkhanti sacchikātabbaṃ sacchikarontā sikkhanti ācaranti samācaranti samādāya vattanti. Taṃkāraṇā vuccanti – sekhā. <span class="bld">Puthū</span>ti bahukā. Ete sekhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakadāgāmino ca paṭipannā ca <a name="T0.0026"></a> anāgāmino ca paṭipannā ca arahanto ca paṭipannā ca. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloketi – ye ca sekhā puthū idha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="M0.0036"></a> <span class="bld">me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā</span>ti tvampi nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī medhāvī. Tesaṃ saṅkhātadhammānañca sekkhānañca iriyaṃ cariyaṃ vutti pavatti ācaraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipadaṃ. <span class="bld">Puṭṭho</span>ti pucchito yācito ajjhesito pasādito. <span class="bld">Pabrūhī</span>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye <a name="V0.0032"></a> ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;</p>
- <p class="gathalast">Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para8"></a><a name="para8_kn16"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesu nābhigijjheyyā</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā <a name="T0.0027"></a> manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā <span class="note">[pāpuraṇā (syā.)]</span> dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo <span class="note">[rājaṭhāniyo (ka.)]</span> raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca – yaṃ kiñci rajanīyavatthu vatthukāmā.</p>
- <p class="bodytext">Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā, kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena ramaṇīyaṭṭhena <span class="note">[natthi syā. potthake mahāni. 1]</span> kāmā. Ime vuccanti vatthukāmā.</p>
- <p class="bodytext">Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho <a name="M0.0037"></a> kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ –</p>
- <p class="gatha1">Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi;</p>
- <p class="gathalast">Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hehisīti.</p>
- <p class="bodytext">Ime <a name="T0.0028"></a> vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Kāmesu nābhigijjheyyā</span>ti kilesakāmena vatthukāmesu nābhigijjheyya <a name="V0.0033"></a> na palibundheyya <span class="note">[palibujjheyya (syā.)]</span> agiddho assa agadhito amucchito anajjhāpanno <span class="note">[anajjhopanno (syā.)]</span> vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti – kāmesu nābhigijjheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manasānāvilo siyā</span>ti. <span class="bld">Mano</span>ti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Vacīduccaritena…pe… manoduccaritena… rāgena… dosena… mohena… kodhena… upanāhena… makkhena… paḷāsena… issāya… macchariyena… māyāya… sāṭheyyena… thambhena… sārambhena… mānena… atimānena… madena… pamādena… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbaḍāhehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. <span class="bld">Manasānāvilo siyā</span>ti cittena anāvilo siyā – aluḷito anerito aghaṭṭito acalito abhanto vūpasanto āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya <span class="note">[byantiṃ kareyya (ka.)]</span> anabhāvaṃ <a name="T0.0029"></a> gameyya, āvilakarehi kilesehi ca ārato <span class="note">[ārato assa (ka.) mahāni. 18 passa]</span> virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – manasānāvilo siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalo</span> <a name="M0.0038"></a> <span class="bld">sabbadhammāna</span>nti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti kusalo sabbadhammānaṃ. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, aniccato kusalo sabbadhammānaṃ, dukkhato…pe… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato <span class="note">[adhuvato (ka.) mahāni. 13]</span> … atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… asārakato… aghamūlato… vadhakato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato <a name="V0.0034"></a>… saṃkilesikadhammato… samudayato… atthaṅgamato… assādato… ādīnavato… nissaraṇato kusalo sabbadhammānaṃ. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, khandhakusalo dhātukusalo āyatanakusalo paṭiccasamuppādakusalo satipaṭṭhānakusalo sammappadhānakusalo iddhipādakusalo indriyakusalo balakusalo bojjhaṅgakusalo maggakusalo phalakusalo <a name="T0.0030"></a> nibbānakusalo. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, sabbadhammā vuccanti dvādasāyatanāni – cakkhu ceva <span class="note">[cakkhuñceva (ka.)]</span> rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca. Yato ca ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato <span class="note">[anabhāvaṅgato (syā.)]</span> āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi kusalo sabbadhammānanti – kusalo sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sato bhikkhu paribbaje</span>ti. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ <a name="M0.0039"></a> bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato.</p>
- <p class="bodytext">Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato, satiparibandhānaṃ <span class="note">[satipaṭipakkhānaṃ (syā.) mahāni. 3]</span> dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā <span class="note">[appamuṭṭhattā (syā.)]</span> sato.</p>
- <p class="bodytext">Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññena samannāgatattā sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.</p>
- <p class="bodytext">Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato<a name="T0.0031"></a>, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati anussati…pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno <a name="V0.0035"></a> <span class="note">[sampanno (ka.)]</span> samannāgato, so vuccati sato. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu – sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Bhinnā honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā <span class="note">[ponobbhavikā (syā. ka.)]</span> sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Pajjena katena <span class="note">[pajjotakatena (ka.) su. ni. 519]</span> attanā, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;</p>
- <p class="gathalast">Vibhavañca bhavañca vippahāya, vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sato</span> <a name="M0.0040"></a> <span class="bld">bhikkhu paribbaje</span>ti sato bhikkhu paribbaje, sato gaccheyya, sato tiṭṭheyya, sato nisīdeyya, sato seyyaṃ kappeyya, sato abhikkameyya, sato paṭikkameyya, sato ālokeyya, sato vilokeyya, sato samiñjeyya, sato pasāreyya, sato saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāreyya, sato careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – sato bhikkhu paribbaje. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmesu <a name="T0.0032"></a> nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;</p>
- <p class="gathalast">Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā, bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Ajitamāṇavapucchāniddeso paṭhamo.</p>
- <p class="subhead">2. Tissametteyyamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para9"></a><a name="para9_kn16"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kodha</span> <a name="T0.0033"></a><a name="V0.0036"></a> <span class="bld">santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Kassa no santi iñjitā;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kodha santusito loke</span>ti ko loke tuṭṭho santuṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappoti – kodha santusito loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā</span> <a name="M0.0041"></a> <span class="bld">tissametteyyo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – āyasmāti. <span class="bld">Tisso</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo. <span class="bld">Metteyyo</span>ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā tissametteyyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kassa no santi iñjitā</span>ti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Kassime iñjitā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā <a name="T0.0034"></a> abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – kassa no santi iñjitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko ubhantamabhiññāyā</span>ti ko ubho ante abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ko ubhantamabhiññāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe mantā na lippatī</span>ti majjhe mantāya na lippati, alitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – majjhe mantā na lippati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃ brūsi mahāpuriso</span>ti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso <a name="V0.0037"></a> uttamapuriso padhānapuriso pavarapurisoti. Kaṃ brūsi kaṃ kathesi kaṃ maññasi kaṃ bhaṇasi kaṃ passati kaṃ voharasīti – kaṃ brūsi mahāpurisoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko idha sibbinimaccagā</span>ti ko idha sibbiniṃ taṇhaṃ ajjhagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti – ko idha sibbinimaccagā. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kodha santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]</p>
- <p class="gatha2">Kassa no santi iñjitā;</p>
- <p class="gatha3">Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;</p>
- <p class="gathalast">Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko <a name="T0.0035"></a> idha sibbinimaccagā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para10"></a><a name="para10_kn16"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kāmesu</span> <a name="M0.0042"></a> <span class="bld">brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Vītataṇho sadā sato;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesu brahmacariyavā</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo. Api ca, nippariyāyena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavā. Yathā ca dhanena dhanavāti vuccati, bhogena bhogavāti vuccati, yasena yasavāti <a name="T0.0036"></a> vuccati, sippena sippavāti vuccati, sīlena sīlavāti vuccati, vīriyena vīriyavāti vuccati, paññāya paññavāti vuccati, vijjāya vijjavāti vuccati – evameva yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavāti – kāmesu brahmacariyavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Metteyyā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – metteyyāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vītataṇho</span> <a name="V0.0038"></a> <span class="bld">sadā sato</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. <span class="bld">Sadā</span>ti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ <a name="M0.0043"></a> <span class="note">[pokhānupokhaṃ (syā.)]</span> udakūmikajātaṃ avīcisantatisahitaṃ <span class="note">[avīci samaṅhisahitaṃ (syā.)]</span> phassitaṃ <span class="note">[phusitaṃ (syā.)]</span> purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye <a name="T0.0037"></a> kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – vītataṇho sadā sato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhāya nibbuto bhikkhū</span>ti saṅkhā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. <span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, aniccato saṅkhāya jānitvā…pe… dukkhato… rogato… gaṇḍato… sallato…pe… nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Nibbuto</span>ti rāgassa nibbāpitattā nibbuto, dosassa nibbāpitattā nibbuto, mohassa nibbāpitattā nibbuto, kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ <a name="T0.0038"></a>… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbāpitattā nibbuto. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu…pe… vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti – saṅkhāya nibbuto bhikkhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa no santi iñjitā</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti arahato khīṇāsavassa. <span class="bld">Iñjitā</span>ti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Tassime iñjitā <a name="M0.0044"></a> natthi na santi na saṃvijjanti <a name="V0.0039"></a> nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – tassa no santi iñjitā. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmesu brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vītataṇho sadā sato;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para11"></a><a name="para11_kn16"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati; </span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatī</span>ti. <span class="bld">Antā</span>ti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe; atītaṃ eko anto, anāgataṃ dutiyo anto, paccuppannaṃ majjhe; sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto, adukkhamasukhā vedanā majjhe; nāmaṃ eko anto, rūpaṃ dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe; cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe; sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto, sakkāyanirodho majjhe. Mantā vuccati paññā, yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lepā</span>ti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhālepo<a name="T0.0039"></a>? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ odhikataṃ <span class="note">[mariyādikataṃ odhikataṃ (syā.)]</span> pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – ‘‘idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca’’. Kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ – ayaṃ taṇhālepo.</p>
- <p class="bodytext">Katamo <a name="M0.0045"></a> diṭṭhilepo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ <a name="V0.0040"></a> titthāyatanaṃ vipariyesaggāho <span class="note">[vipariyesaggāho (bahūsu)]</span> viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhilepo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatī</span>ti so ubho ca ante majjhañca mantāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā na lippati na palippati na upalippati, alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – so ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="T0.0040"></a> <span class="bld">brūmi mahāpuriso</span>ti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso uttamapuriso pavarapuriso, taṃ brūmi taṃ kathemi taṃ bhaṇāmi taṃ dīpemi taṃ voharāmi.</p>
- <p class="bodytext">Āyasmā sāriputto <span class="note">[passa saṃ. ni. 5.377]</span> bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mahāpuriso mahāpuriso’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, mahāpuriso hotī’’ti? ‘‘Vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, mahāpurisoti vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathañca, sāriputta, vimuttacitto hoti? Idha, sāriputta, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa kāye kāyānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Evaṃ kho, sāriputta, bhikkhu vimuttacitto hoti. Vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, mahāpurisoti <a name="M0.0046"></a> vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmī’’ti – taṃ brūmi mahāpurisoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So idha sibbinimaccagā</span>ti sibbinī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ, yassesā sibbinī taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. So sibbiniṃ taṇhaṃ accagā upaccagā <a name="T0.0041"></a> atikkanto samatikkanto vītivattoti – so idha sibbinimaccagā. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘So <a name="V0.0041"></a> ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā. Bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Tissametteyyamāṇavapucchāniddeso dutiyo.</p>
- <p class="subhead">3. Puṇṇakamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para12"></a><a name="para12_kn16"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Anejaṃ</span> <a name="T0.0042"></a> <span class="bld">mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Atthi pañhena āgamaṃ;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Kiṃnissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anejaṃ mūladassāvi</span>nti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā <a name="M0.0047"></a> ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhatīti – anejaṃ. <span class="bld">Mūladassāvi</span>nti bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">Tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <a name="V0.0042"></a> bhagavatā – <span class="note">[passa a. ni. 3.112]</span> ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni <a name="T0.0043"></a> kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo niraye tiracchānayoniyā pettivisaye attabhāvābhinibbattiyā’’. Imāni tīṇi akusalamūlānīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī. Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni…pe… na, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo. Atha kho, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo deve ca manusse ca attabhāvābhinibbattiyā’’. Imāni tīṇi kusalamūlānīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <a name="M0.0048"></a> bhagavatā – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā <a name="T0.0044"></a> sabbe te avijjāmūlakā avijjāsamosaraṇā avijjāsamugghātā’’. Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā kusalā kusalabhāgiyā kusalapakkhikā, sabbe te appamādamūlakā appamādasamosaraṇā. Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhagavā jānāti passati. ‘‘Avijjā mūlaṃ saṅkhārānaṃ, saṅkhārā mūlaṃ viññāṇassa<a name="V0.0043"></a>, viññāṇaṃ mūlaṃ nāmarūpassa, nāmarūpaṃ mūlaṃ saḷāyatanassa, saḷāyatanaṃ mūlaṃ phassassa, phasso mūlaṃ vedanāya, vedanā mūlaṃ taṇhāya, taṇhā mūlaṃ upādānassa, upādānaṃ mūlaṃ bhavassa, bhavo mūlaṃ jātiyā, jāti mūlaṃ jarāmaraṇassā’’ti – bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhagavā jānāti passati. ‘‘Cakkhu mūlaṃ cakkhurogānaṃ, sotaṃ mūlaṃ sotarogānaṃ, ghānaṃ mūlaṃ ghānarogānaṃ, jivhā mūlaṃ jivhārogānaṃ, kāyo mūlaṃ kāyarogānaṃ, mano mūlaṃ cetasikānaṃ dukkhāna’’nti – bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvīti – anejaṃ mūladassāvī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā puṇṇako</span>ti <span class="bld">iccā</span>ti padasandhi…pe… āyasmā puṇṇako<a name="T0.0045"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi pañhena āgama</span>nti pañhena atthiko āgatomhi, <span class="note">[pañhatthikāmha āgatā (bahūsu) passa mahāni. 192]</span> pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti – evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ atthīti – evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto. Mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ vahassetaṃ bhāranti <span class="note">[visajjetuṃ sandassetuṃ bhaṇitunti (syā.) vahassu + etaṃ]</span> – evampi atthi pañhena āgamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="M0.0049"></a> <span class="bld">nissitā isayo manujā</span>ti kiṃ nissitā āsitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. <span class="bld">Isayo</span>ti isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā. <span class="bld">Manujā</span>ti manussā vuccantīti – kiṃ nissitā isayo manujā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyā brāhmaṇā devatāna</span>nti. <span class="bld">Khattiyā</span>ti ye keci khattiyajātikā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti ye keci bhovādikā. <span class="bld">Devatāna</span>nti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā, nigaṇṭhasāvakānaṃ nigaṇṭhā devatā, jaṭilasāvakānaṃ jaṭilā devatā, paribbājakasāvakānaṃ paribbājakā devatā, aviruddhakasāvakānaṃ aviruddhakā <span class="note">[avaruddhakasāvakānaṃ avaruddhakā (syā.)]</span> devatā, hatthivatikānaṃ hatthī devatā, assavatikānaṃ assā devatā, govatikānaṃ gāvo devatā, kukkuravatikānaṃ kukkurā devatā, kākavatikānaṃ kākā devatā, vāsudevavatikānaṃ vāsudevo devatā, baladevavatikānaṃ <a name="T0.0046"></a> baladevo devatā, puṇṇabhaddavatikānaṃ <a name="V0.0044"></a> puṇṇabhaddo devatā, maṇibhaddavatikānaṃ maṇibhaddo devatā, aggivatikānaṃ aggi devatā, nāgavatikānaṃ nāgā devatā, supaṇṇavatikānaṃ supaṇṇā devatā, yakkhavatikānaṃ yakkhā devatā, asuravatikānaṃ asurā devatā, gandhabbavatikānaṃ gandhabbā devatā, mahārājavatikānaṃ mahārājāno devatā, candavatikānaṃ cando devatā, sūriyavatikānaṃ sūriyo devatā, indavatikānaṃ indo devatā, brahmavatikānaṃ brahmā devatā, devavatikānaṃ devo devatā, disāvatikānaṃ disā devatā, ye yesaṃ dakkhiṇeyyā te tesaṃ devatāti – khattiyabrāhmaṇā devatānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke</span>ti yaññaṃ vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ <span class="note">[mālāgandhaṃ vilepanaṃ (syā.) itivu. 75]</span> seyyāvasathapadīpeyyaṃ. <span class="bld">Yaññamakappayiṃsū</span>ti yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. Yepi yaññaṃ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… <a name="T0.0047"></a> seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. Yepi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ<a name="M0.0050"></a>, tepi yaññaṃ kappenti. <span class="bld">Puthū</span>ti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā <span class="note">[yaññayajakā (syā.)]</span> vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Kathaṃ yaññā vā ete puthū? Bahukānaṃ ete yaññā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ – evaṃ yaññā vā ete puthū.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ yaññayājakā vā ete puthū? Bahukā ete yaññayājakā khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca – evaṃ yaññayājakā vā ete puthū.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū? Bahukā ete dakkhiṇeyyā puthū samaṇabrāhmaṇā kapaṇaddhikavanibbakayācakā <span class="note">[… vaṇibbakasāvakā (syā.) itivu. 75]</span> – evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. <span class="bld">Idha loke</span>ti manussaloketi yaññamakappayiṃsu – puthūdha loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchā</span>ti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya <a name="V0.0045"></a> tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ <a name="T0.0048"></a> tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando <span class="note">[saṃsayapakkhanno (syā.)]</span> hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti! So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno <a name="M0.0051"></a> pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti – ayaṃ amanussapucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā nimmitapucchā? Yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ, so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā <a name="T0.0049"></a> pañhaṃ pucchati; bhagavā visajjeti <span class="note">[vissajjeti (ka.)]</span> – ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā<a name="V0.0046"></a>, ajjhattabahiddhāpucchā. Aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā. Aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi</span> <a name="T0.0050"></a> <span class="bld">ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ ‘‘kathayassu me’’ti pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anejaṃ mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para13"></a><a name="para13_kn16"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye</span> <a name="M0.0052"></a> <span class="bld">kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ</span> <span class="note">[itthataṃ (syā.), itthabhāvaṃ (ka.)]</span> <span class="bld">;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecime isayo manujā</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Isayo</span>ti isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā <a name="T0.0051"></a> jaṭilā tāpasā. <span class="bld">Manujā</span>ti manussā vuccantīti – ye kecime isayo manujā puṇṇakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyā brāhmaṇā devatāna</span>nti. <span class="bld">Khattiyā</span>ti ye keci khattiyajātikā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti ye keci bhovādikā. <span class="bld">Devatāna</span>nti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā…pe… disāvatikānaṃ disā devatā. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā, te tesaṃ devatāti – khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaññamakappayiṃsu</span> <a name="V0.0047"></a> <span class="bld">puthūdha loke</span>ti. Yaññaṃ vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ. <span class="bld">Yaññamakappayiṃsū</span>ti yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. <span class="bld">Puthū</span>ti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū…pe… evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. <span class="bld">Idha loke</span>ti manussaloketi yaññamakappayiṃsu – puthūdha loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīsamānā puṇṇaka itthatta</span>nti. <span class="bld">Āsīsamānā</span>ti rūpapaṭilābhaṃ <a name="T0.0052"></a> āsīsamānā, saddapaṭilābhaṃ āsīsamānā, gandhapaṭilābhaṃ āsīsamānā, rasapaṭilābhaṃ āsīsamānā, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsīsamānā, puttapaṭilābhaṃ āsīsamānā, dārapaṭilābhaṃ āsīsamānā, dhanapaṭilābhaṃ āsīsamānā, yasapaṭilābhaṃ āsīsamānā, issariyapaṭilābhaṃ āsīsamānā, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, brāhmaṇamahāsālakule <a name="M0.0053"></a> attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, cātumahārājikesu <span class="note">[cātummahārājikesu (syā.)]</span> devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, tāvatiṃsesu devesu yāmesu devesu tusitesu devesu nimmānaratīsu devesu paranimmitavasavattīsu devesu brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puṇṇaka itthatta</span>nti ettha attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā ettha khattiyamahāsālakule attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā…pe… ettha brahmakāyikesu devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā <a name="T0.0053"></a> – puṇṇaka itthattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsū</span>ti jarānissitā byādhinissitā maraṇanissitā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā. Yadeva te jātinissitā tadeva te jarānissitā. Yadeva te jarānissitā tadeva te byādhinissitā. Yadeva te byādhinissitā tadeva te maraṇanissitā. Yadeva te maraṇanissitā tadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā. Yadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā tadeva te gatinissitā. Yadeva te gatinissitā tadeva te upapattinissitā. Yadeva te upapattinissitā tadeva te paṭisandhinissitā. Yadeva te paṭisandhinissitā tadeva te bhavanissitā. Yadeva te bhavanissitā <a name="V0.0048"></a> tadeva te saṃsāranissitā. Yadeva te saṃsāranissitā tadeva te vaṭṭanissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsū’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para14"></a><a name="para14_kn16"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye</span> <a name="M0.0054"></a> <span class="bld">kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Khattiyā</span> <a name="T0.0054"></a> <span class="bld">brāhmaṇā devatānaṃ;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Atāruṃ</span> <span class="note">[atāruṃ (syā. ka.)]</span> <span class="bld">jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecime isayo manujā</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti…pe….</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā</span>ti. <span class="bld">Kaccisū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kaccisu. <span class="bld">Te</span>ti yaññayājakā vuccanti. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kaccisu te bhagavā. <span class="bld">Yaññapathe appamattā</span>ti yaññoyeva vuccati yaññapatho. Yathā ariyamaggo ariyapatho devamaggo devapatho brahmamaggo brahmapatho, evameva yaññoyeva vuccati yaññapatho. <span class="bld">Appamattā</span>ti yaññapathe appamattā sakkaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino anolīnavuttino anikkhittacchandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti – tepi yaññapathe appamattā. Yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino…pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe <a name="T0.0055"></a> appamattā. Yepi yaññaṃ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino…pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattā. Yepi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino <a name="V0.0049"></a> …pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattāti – kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atāruṃ jātiñca jarañca mārisā</span>ti jarāmaraṇaṃ atariṃsu uttariṃsu patariṃsu samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – atāru jātiñca jarañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi</span> <a name="M0.0055"></a> <span class="bld">taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ kathayassu meti – pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Yaññamakappayiṃsu <a name="T0.0056"></a> puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;</p>
- <p class="gathalast">Atāru jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para15"></a><a name="para15_kn16"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Āsīsanti</span> <span class="note">[āsiṃsanti (syā.)]</span> <span class="bld">thomayanti, abhijappanti juhanti; [Puṇṇakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Nātariṃsu jātijaranti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīsanti thomayanti abhijappanti juhantī</span>ti. <span class="bld">Āsīsantī</span>ti rūpapaṭilābhaṃ āsīsanti, saddapaṭilābhaṃ āsīsanti, gandhapaṭilābhaṃ āsīsanti, rasapaṭilābhaṃ āsīsanti, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsīsanti, puttapaṭilābhaṃ āsīsanti, dārapaṭilābhaṃ āsīsanti, dhanapaṭilābhaṃ āsīsanti, yasapaṭilābhaṃ āsīsanti, issariyapaṭilābhaṃ āsīsanti, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti, brāhmaṇamahāsālakule…pe… gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti, cātumahārājikesu devesu…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti icchanti sādiyanti patthayanti pihayantīti – āsīsanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thomayantī</span>ti <a name="V0.0050"></a> yaññaṃ vā thomenti phalaṃ vā thomenti dakkhiṇeyye vā thomenti. Kathaṃ yaññaṃ thomenti? Suciṃ dinnaṃ <span class="note">[viyaṃ dinnaṃ (syā.)]</span>, manāpaṃ dinnaṃ, paṇītaṃ dinnaṃ, kālena <a name="M0.0056"></a> dinnaṃ, kappiyaṃ dinnaṃ, viceyya dinnaṃ, anavajjaṃ dinnaṃ, abhiṇhaṃ dinnaṃ <a name="T0.0057"></a> dadaṃ cittaṃ pasāditanti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ yaññaṃ thomenti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ phalaṃ thomenti? Ito nidānaṃ rūpapaṭilābho bhavissati…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābho bhavissatīti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ phalaṃ thomenti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ dakkhiṇeyye thomenti? Dakkhiṇeyyā jātisampannā gottasampannā ajjhāyakā mantadharā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padakā veyyākaraṇā lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayāti, vītarāgā vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā mohavinayāya vā paṭipannā, saddhāsampannā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannāti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ dakkhiṇeyye thomentīti – āsīsanti thomayanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijappantī</span>ti rūpapaṭilābhaṃ abhijappanti, saddapaṭilābhaṃ abhijappanti, gandhapaṭilābhaṃ abhijappanti, rasapaṭilābhaṃ abhijappanti…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappantīti <a name="T0.0058"></a> – āsīsanti thomayanti abhijappanti. <span class="bld">Juhantī</span>ti juhanti denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyanti – āsīsanti thomayanti abhijappanti juhanti puṇṇakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmābhijappanti paṭicca lābha</span>nti rūpapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, saddapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti pajappantīti – kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te yājayogā bhavarāgarattā nātariṃsu jātijaranti brūmī</span>ti <span class="bld">te</span>ti yaññayājakā vuccanti, <span class="bld">yājayogā</span>ti yājayogesu yuttā payuttā āyuttā samāyuttā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā <a name="V0.0051"></a> tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti – te yājayogā, <span class="bld">bhavarāgarattā</span>ti bhavarāgo vuccati yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī <a name="M0.0057"></a> bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ. Bhavarāgena bhavesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti – te yājayogā bhavarāgarattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nātariṃsu jātijaranti brūmī</span>ti te yājayogā bhavarāgarattā <a name="T0.0059"></a> jātijarāmaraṇaṃ nātariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṃsārapathe parivattanti. Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti; brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – te yājayogā bhavarāgarattā nātariṃsu jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti; [Puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;</p>
- <p class="gathalast">Nātariṃsu jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para16"></a><a name="para16_kn16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te ce nātariṃsu yājayogā</span>ti te yaññayājakā yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṃ nātariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā <a name="T0.0060"></a> anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṃsārapathe parivattanti. Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti – te ce nātariṃsu yājayogā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā</span> <a name="V0.0052"></a> <span class="bld">puṇṇako</span>ti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmā puṇṇako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaññehi</span> <a name="M0.0058"></a> <span class="bld">jātiñca jarañca mārisā</span>ti. <span class="bld">Yaññehī</span>ti yaññehi pahūtehi yaññehi vividhehi yaññehi puthūhi. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – yaññehi jātiñca jarañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisā</span>ti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayi <span class="note">[vītivatti (ka.)]</span>. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappattissādhivacanametaṃ mārisāti – atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ kathayassu metanti – pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi <a name="T0.0061"></a> paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]</p>
- <p class="gatha2">Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gatha3">Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para17"></a><a name="para17_kn16"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṅkhāya lokasmi</span> <span class="note">[lokasmiṃ (syā. ka.)]</span> <span class="bld">paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhāya lokasmi paroparānī</span>ti saṅkhā vuccati ñāṇaṃ yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. <span class="bld">Paroparānī</span>ti oraṃ vuccati sakattabhāvo, paraṃ vuccati parattabhāvo oraṃ vuccati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ, paraṃ vuccati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ<a name="V0.0053"></a><a name="M0.0059"></a>; oraṃ vuccati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṃ vuccati cha bāhirāni āyatanāni. Oraṃ vuccati manussaloko, paraṃ vuccati devaloko; oraṃ vuccati kāmadhātu, paraṃ vuccati rūpadhātu arūpadhātu; oraṃ vuccati kāmadhātu rūpadhātu, paraṃ vuccati arūpadhātu. <span class="bld">Saṅkhāya lokasmi paroparānī</span>ti paroparāni aniccato saṅkhāya dukkhato rogato gaṇḍato…pe… nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – saṅkhāya lokasmi paroparāni. <span class="bld">Puṇṇakāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Puṇṇakā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati<a name="T0.0062"></a>. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… yadidaṃ bhagavāti – puṇṇakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke</span>ti. <span class="bld">Yassā</span>ti arahato khīṇāsavassa. <span class="bld">Iñjita</span>nti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Yassime iñjitā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. <span class="bld">Kuhiñcī</span>ti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</span>ti. <span class="bld">Santo</span>ti rāgassa santattā santo, dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā <span class="note">[nijjhātattā (ka.) mahāni. 18]</span> nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti santo; <span class="bld">vidhūmo</span>ti kāyaduccaritaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ <span class="note">[byantikataṃ (ka.)]</span>, vacīduccaritaṃ…pe… manoduccaritaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ <a name="T0.0063"></a> sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, rāgo… doso… moho vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā. Atha vā, kodho vuccati dhūmo –</p>
- <p class="gatha1">Māno <a name="M0.0060"></a> hi te brāhmaṇa khāribhāro, kodho dhūmo bhasmani <span class="note">[gammani (syā.)]</span> mosavajjaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jivhā sujā hadayaṃ <span class="note">[tapparassa (syā.)]</span> jotiṭṭhānaṃ, attā sudanto purisassa joti.</p>
- <p class="bodytext">Api <a name="V0.0054"></a> ca, dasahākārehi kodho jāyati – anatthaṃ me acarīti kodho jāyati, anatthaṃ me caratīti kodho jāyati, anatthaṃ me carissatīti kodho jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari, anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatīti kodho jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari, atthaṃ carati, atthaṃ carissatīti kodho jāyati, aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ <a name="T0.0064"></a> virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo <span class="note">[assuropo (syā.)]</span> anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho.</p>
- <p class="bodytext">Api ca, kodhassa adhimattaparittatā veditabbā. Atthi kañci <span class="note">[kiñci (ka.) mahāni. 85]</span> kālaṃ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācaṃ nicchāraṇo <span class="note">[pharusavācanicchāraṇo (syā.)]</span> hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho pharusavācaṃ nicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti, na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho chinnavicchinnakaraṇamatto hoti, na <a name="M0.0061"></a> ca tāva sambhañjanapalibhañjano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho sambhañjanapalibhañjanamatto hoti, na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitāvoropano <span class="note">[jīvitapanāsano (syā.) mahāni. 85]</span> hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho jīvitāvoropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya <a name="T0.0065"></a> saṇṭhito hoti. Yato kodho paraṃ puggalaṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullapatto hoti. Yassa so hoti kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati – vidhūmo.</p>
- <p class="bodytext">Kodhassa pahīnattā vidhūmo, kodhavatthussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa upacchinnattā vidhūmo. <span class="bld">Anīgho</span>ti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā <a name="V0.0055"></a> samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāso</span>ti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. <span class="bld">Jātī</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. <span class="bld">Jarā</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. <span class="bld">Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</span>ti yo santo ca vidhūmo ca anīgho ca nirāso ca, so jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti <a name="T0.0066"></a> brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṅkhāya <a name="M0.0062"></a> lokasmi paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;</p>
- <p class="gathalast">Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Sahagāthāpariyosānā…pe… pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Puṇṇakamāṇavapucchāniddeso tatiyo.</p>
- <p class="subhead">4. Mettagūmāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para18"></a><a name="para18_kn16"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pucchāmi</span> <a name="T0.0067"></a> <span class="bld">taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi</span> <a name="V0.0056"></a> <span class="bld">taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmī</span>ti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi <a name="T0.0068"></a> tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti <a name="M0.0063"></a> khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmā pucchanti, devā pucchanti – ayaṃ amanussapucchā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā nimmitapucchā? Bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ. So nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Bhagavā visajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā…pe… aparāpi tisso <a name="V0.0057"></a> pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā<a name="T0.0069"></a>, paramatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā… aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā… aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā… aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā āyatanapucchā… aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā… aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā… aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā….</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ ‘‘kathayassu me’’ti pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā mettagū</span>ti iccāti padasandhi…pe… iccāyasmā mettagū.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maññāmi taṃ vedagū bhāvitatta</span>nti. <span class="bld">Vedagū</span>ti taṃ maññāmi, bhāvitattoti <a name="T0.0070"></a> taṃ maññāmi, evaṃ jānāmi, evaṃ ājānāmi evaṃ paṭijānāmi evaṃ paṭivijjhāmi. <span class="bld">Vedagū bhāvitatto</span>ti kathañca bhagavā vedagū? <span class="bld">Vedā</span> vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā <a name="M0.0064"></a> vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū; vedehi vā antagatoti vedagū; sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū; sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo doso moho māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Vedāni <a name="V0.0058"></a> viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Samaṇānaṃ yānīdhatthi <span class="note">[yāni patthi (syā.), yāni atthi (ka.) su. ni. 534]</span> brāhmaṇānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Sabbavedanāsu vītarāgo;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ vedamaticca vedagū soti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā vedagū.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="T0.0071"></a> bhagavā bhāvitatto? Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, aparitto mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo <span class="note">[sāgarasamo (ka.)]</span> chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā, ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ <a name="M0.0065"></a> viññāya neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ rūpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati <span class="note">[nābhipihayati (syā.) mahāni. 90]</span> na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto <span class="note">[appatiṭṭhīnacitto (syā.)]</span> alīnamanaso <span class="note">[ādinamanaso (syā.) mahāni. 90]</span> abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya manāpaṃ <a name="T0.0072"></a> nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasāyeva kho pana dhammaṃ viññāya amanāpaṃ na maṅku hoti. Appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhunā <a name="V0.0059"></a> rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye <span class="note">[dosanīye (syā. ka.) mahāni. 90]</span> na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.</p>
- <p class="bodytext">Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati. Diṭṭhe anūpayo <span class="note">[anupayo (syā.), anusayo (ka.) mahāni. 90]</span> anapāyo anissito appaṭibaddho <a name="M0.0066"></a> vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Sute…pe… mute <a name="T0.0073"></a>… viññāte anūpayo <span class="note">[anupayo (syā.), anusayo (ka.) mahāni. 90]</span> anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.</p>
- <p class="bodytext">Saṃvijjati bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato sotaṃ, suṇāti bhagavā sotena saddaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato ghānaṃ, ghāyati bhagavā ghānena gandhaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā manasā dhammaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhu rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ bhagavato <span class="note">[bhagavatā (syā.) mahāni. 90]</span> dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Sotaṃ saddārāmaṃ saddarataṃ…pe… ghānaṃ gandhārāmaṃ gandharataṃ… jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantā guttā rakkhitā saṃvutā; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito… mano dhammārāmo dhammarato <a name="V0.0060"></a> dhammasammudito, so bhagavato danto gutto rakkhito saṃvuto; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati;</p>
- <p class="gathalast">Danto <a name="T0.0074"></a> seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca <span class="note">[ājāniyāva (syā.) dha. pa. 322]</span> sindhavā;</p>
- <p class="gathalast">Kuñjarā ca <span class="note">[kuñjarāva (syā.)]</span> mahānāgā, attadanto tato varaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yathāttanā sudantena, danto dantena gacchati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vidhāsu <a name="M0.0067"></a> na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;</p>
- <p class="gathalast">Dantabhūmiṃ anuppattā, te loke vijitāvino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke;</p>
- <p class="gathalast">Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto’’ti <span class="note">[sudantoti (syā.) su. ni. 521; mahāni. 90]</span>.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā bhāvitattoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ, kuto nu dukkhā samudāgatā ime</span>ti. <span class="bld">Kuto nū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kuto nu. <span class="bld">Dukkhā</span>ti jātidukkhaṃ, jarādukkhaṃ, byādhidukkhaṃ, maraṇadukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ, byasanaṃ dukkhaṃ, nerayikaṃ dukkhaṃ, tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ, pettivisayikaṃ dukkhaṃ, mānusikaṃ dukkhaṃ, gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ, jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ, jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ, attūpakkamaṃ dukkhaṃ, parūpakkamaṃ dukkhaṃ, dukkhadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ<a name="T0.0075"></a>, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ<a name="V0.0061"></a>, pitumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ, puttamaraṇaṃ dukkhaṃ, dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ, ñātibyasanaṃ dukkhaṃ, rogabyasanaṃ dukkhaṃ, bhogabyasanaṃ dukkhaṃ, sīlabyasanaṃ dukkhaṃ, diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ; yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ <a name="M0.0068"></a> nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti, imesaṃ dukkhānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati nidānaṃ <a name="T0.0076"></a> pucchati sambhavaṃ pucchati pabhavaṃ pucchati samuṭṭhānaṃ pucchati āhāraṃ pucchati ārammaṇaṃ pucchati paccayaṃ pucchati samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – kuto nu dukkhā samudāgatā ime.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye keci lokasmimanekarūpā</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Lokasmi</span>nti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. <span class="bld">Anekarūpā</span>ti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]</p>
- <p class="gatha2">Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para19"></a><a name="para19_kn16"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasī</span>ti. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. <span class="bld">Pabhavaṃ apucchasī</span>ti dukkhassa mūlaṃ pucchasi hetuṃ pucchasi nidānaṃ pucchasi sambhavaṃ pucchasi <a name="T0.0077"></a> pabhavaṃ pucchasi samuṭṭhānaṃ pucchasi āhāraṃ pucchasi ārammaṇaṃ pucchasi paccayaṃ pucchasi samudayaṃ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti – dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi. <span class="bld">Mettagū</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ <a name="V0.0062"></a> nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti <a name="M0.0069"></a> gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ te pavakkhāmi yathā pajāna</span>nti. <span class="bld">Ta</span>nti dukkhassa mūlaṃ pavakkhāmi hetuṃ pavakkhāmi nidānaṃ pavakkhāmi sambhavaṃ pavakkhāmi pabhavaṃ pavakkhāmi samuṭṭhānaṃ pavakkhāmi āhāraṃ pavakkhāmi ārammaṇaṃ pavakkhāmi paccayaṃ pavakkhāmi samudayaṃ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti – taṃ te pavakkhāmi. <span class="bld">Yathā pajāna</span>nti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya <span class="note">[na piṭakasampadānena (ka.) mahāni. 156]</span> na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ taṃ kathayissāmīti – taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhinidānā pabhavanti dukkhā</span>ti. <span class="bld">Upadhī</span>ti dasa upadhī – taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena <span class="note">[dukkhaṭṭhena (syā.)]</span> upadhi. Ime <a name="T0.0078"></a> vuccanti dasa upadhī. <span class="bld">Dukkhā</span>ti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ…pe… diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ. Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti – upadhinidānā pabhavanti dukkhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye keci lokasmimanekarūpā</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Lokasmi</span>nti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke <a name="M0.0070"></a> āyatanaloke. <span class="bld">Anekarūpā</span>ti anekavidhā nānappakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dukkhassa <a name="V0.0063"></a> ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para20"></a><a name="para20_kn16"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span> <a name="T0.0079"></a> <span class="bld">ve avidvā upadhiṃ karotī</span>ti. <span class="bld">Yo</span>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. <span class="bld">Avidvā</span>ti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. <span class="bld">Upadhiṃ karotī</span>ti taṇhūpadhiṃ karoti, diṭṭhūpadhiṃ karoti, kilesūpadhiṃ karoti, kammūpadhiṃ karoti, duccaritūpadhiṃ karoti, āhārūpadhiṃ karoti, paṭighūpadhiṃ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – avidvā upadhiṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Punappunaṃ dukkhamupeti mando</span>ti punappunaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – punappunaṃ dukkhamupeti. <span class="bld">Mando</span>ti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti – punappunaṃ dukkhamupeti mando.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno upadhīsūti tasmā. <span class="bld">Pajāna</span>nti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pajānanto ājānanto <a name="T0.0080"></a> vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto<a name="M0.0071"></a>, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. <span class="bld">Upadhiṃ na kayirā</span>ti taṇhūpadhiṃ na kareyya, diṭṭhūpadhiṃ na kareyya, kilesūpadhiṃ na kareyya, duccaritūpadhiṃ na kareyya, āhārūpadhiṃ na kareyya, paṭighūpadhiṃ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni <a name="V0.0064"></a> āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhassā</span>ti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. <span class="bld">Pabhavānupassī</span>ti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī. Anupassanā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati anupassīti – dukkhassa jātippabhavānupassī. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā <a name="T0.0081"></a> pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para21"></a><a name="para21_kn16"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no</span>ti yaṃ taṃ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha. <span class="bld">Akittayī no</span>ti kittitaṃ <span class="note">[akitti taṃ (syā.) evamīdisesu padesu atītavibhattivasena mahāni. 110]</span> pakittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ <a name="M0.0072"></a> <span class="note">[paññāpitaṃ (ka.)]</span> paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – yaṃ taṃ apucchimha akittayī no.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī</span>ti aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ yācāma, aññaṃ taṃ ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttari taṃ pucchāma. <span class="bld">Tadiṅgha brūhī</span>ti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcā</span>ti. <span class="bld">Kathaṃ nū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kathaṃ nu. <span class="bld">Dhīrā</span>ti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino<a name="V0.0065"></a>. <span class="bld">Ogha</span>nti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. <span class="bld">Jātī</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. <span class="bld">Jarā</span>ti yā <a name="T0.0082"></a> tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. <span class="bld">Soko</span>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. <span class="bld">Paridevo</span>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo <span class="note">[lāpo palāpo (syā.) dhammasaṅgaṇiye]</span> vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ <span class="note">[lālappāyanā lālappāyitattaṃ (bahūsu) jarāsuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā]</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcā</span>ti dhīrā kathaṃ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti <a name="M0.0073"></a> vītivattantīti – kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ me munī sādhu viyākarohī</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ<a name="T0.0083"></a>. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ. Kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato <a name="V0.0066"></a> maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ vacīmoneyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ. Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ. Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ<a name="T0.0084"></a>.</p>
- <p class="gatha1">Kāyamuniṃ vacīmuniṃ <span class="note">[vācāmuniṃ (bahūsu) itivu. 67]</span>, manomunimanāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpakanti.</p>
- <p class="bodytext">Imehi <a name="M0.0074"></a> tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā. Cha munino <span class="note">[munayo (syā.) mahāni. 14]</span> – agāramunino, anagāramunino, sekhamunino <span class="note">[sekkhamunino (syā. ka.)]</span>, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekasambuddhā paccekamunino. Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino.</p>
- <p class="gatha1">Na monena munī <span class="note">[muni (syā. ka.) dha. pa. 268]</span> hoti, mūḷharūpo aviddasu;</p>
- <p class="gathalast">Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.</p>
- <p class="gatha1">Pāpāni parivajjeti, sa munī tena so muni;</p>
- <p class="gathalast">Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;</p>
- <p class="gathalast">Devamanussehi pūjanīyo <span class="note">[pūjito (syā. ka.) mahāni. 14]</span>, saṅgajālamaticca <a name="T0.0085"></a> <span class="note">[saṅga jālamaticca, su. ni. 532]</span> so munīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu viyākarohī</span>ti taṃ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi. <span class="bld">Tathā hi te vidito esa</span> <a name="V0.0067"></a> <span class="bld">dhammo</span>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;</p>
- <p class="gatha2">Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para22"></a><a name="para22_kn16"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kittayissāmi</span> <a name="M0.0075"></a> <span class="bld">te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kittayissāmi te dhamma</span>nti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde<a name="T0.0086"></a>, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṃ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – kittayissāmi te dhammaṃ. <span class="bld">Mettagū</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhe dhamme anītiha</span>nti. <span class="bld">Diṭṭhe dhamme</span>ti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme. <span class="bld">Anītiha</span>nti na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – diṭṭhe dhamme anītihaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="V0.0068"></a> <span class="bld">viditvā sato cara</span>nti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā <a name="T0.0087"></a> vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. <span class="bld">Cara</span>nti <a name="M0.0076"></a> caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tare loke visattika</span>nti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. <span class="bld">Tare loke visattika</span>nti <a name="T0.0088"></a> loke vesā visattikā <span class="note">[yā sā loke visattikā (syā.) kāmasuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā]</span>, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para23"></a><a name="para23_kn16"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tañcāhaṃ abhinandāmī</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ <span class="note">[byapathaṃ (syā. ka.)]</span> desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ <span class="note">[desanaṃ anusandhi (syā.)]</span>. Nandāmīti <a name="V0.0069"></a> abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti – tañcāhaṃ abhinandāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahesi</span> <a name="M0.0077"></a> <span class="bld">dhammamuttama</span>nti. <span class="bld">Mahesī</span>ti kiṃ mahesi bhagavā, mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī <span class="note">[esi gavesi (syā.) mahāni. 150]</span> pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato tamokāyassa padālanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ <span class="note">[abbūhanaṃ (bahūsu), abbūhaṃ (sī. aṭṭha.)]</span> esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato <a name="T0.0089"></a> diṭṭhisaṅghātassa viniveṭhanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato mānadhajassa papātanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato oghassa nittharaṇaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato bhārassa nikkhepanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato santāpassa nibbāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne…pe… mahante sammappadhāne… mahante iddhipāde… mahantāni indriyāni… mahantāni balāni… mahante bojjhaṅge… mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ… mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho’’ti mahesi. <span class="bld">Dhammamuttama</span>nti dhammamuttaṃmaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Uttama</span>nti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammanti – mahesi dhammamuttamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato cara</span>nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ <a name="T0.0090"></a> kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ <a name="M0.0078"></a> bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu… dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato… so vuccati sato. <span class="bld">Cara</span>nti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tare</span> <a name="V0.0070"></a> <span class="bld">loke visattika</span>nti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloke. <span class="bld">Tare loke visattika</span>nti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para24"></a><a name="para24_kn16"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ kiñci sampajānāsī</span>ti yaṃ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti – yaṃ kiñci sampajānāsi. <span class="bld">Mettagū</span>ti <a name="T0.0091"></a> bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe</span>ti. <span class="bld">Uddha</span>nti anāgataṃ <span class="note">[uddhaṃ vuccati anāgataṃ (syā. ka.)]</span>; <span class="bld">adho</span>ti atītaṃ; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti paccuppannaṃ. <span class="bld">Uddha</span>nti devaloko; <span class="bld">adho</span>ti nirayaloko; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti manussaloko. Atha vā, <span class="bld">uddha</span>nti kusalā dhammā; <span class="bld">adho</span>ti akusalā dhammā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti abyākatā dhammā. <span class="bld">Uddha</span>nti arūpadhātu; <span class="bld">adho</span>ti kāmadhātu; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti rūpadhātu. <span class="bld">Uddha</span>nti sukhā vedanā; <span class="bld">adho</span>ti dukkhā vedanā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti adukkhamasukhā vedanā. <span class="bld">Uddha</span>nti uddhaṃ pādatalā; <span class="bld">adho</span>ti <a name="M0.0079"></a> adho kesamatthakā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe</span>ti <span class="bld">etesū</span>ti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. Nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Nivesana</span>nti dve nivesanā – taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca. Katamā taṇhā nivesanā? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena <a name="V0.0071"></a> …pe… ayaṃ taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi <a name="T0.0092"></a> …pe… ayaṃ diṭṭhinivesanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Panujja viññāṇa</span>nti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ. Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṃ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhave na tiṭṭhe</span>ti. <span class="bld">Bhavā</span>ti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. <span class="bld">Bhave na tiṭṭhe</span>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti – panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para25"></a><a name="para25_kn16"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Evaṃvihārī sato appamatto,</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Bhikkhu</span> <a name="T0.0093"></a> <span class="bld">caraṃ hitvā mamāyitāni;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃvihārī</span> <a name="M0.0080"></a> <span class="bld">sato appamatto</span>ti. <span class="bld">Evaṃvihārī</span>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamentoti – evaṃvihārī. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento…pe… so vuccati sato. <span class="bld">Appamatto</span>ti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttī <span class="note">[anolīnavuttiko (ka.) mahāni. 14]</span> anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu – ‘‘kathāhaṃ <span class="note">[kadāhaṃ (syā.)]</span> aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha <a name="V0.0072"></a> tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī <span class="note">[appaṭivāni (ka.) mahāni. 14]</span> ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ…pe… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ<a name="T0.0094"></a>, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti – evaṃvihārī sato appamatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitānī</span>ti. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti puthujjanakalyāṇako <span class="note">[kalyāṇaputhujjano (syā.), evamīdisesu ṭhānesu]</span> vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. <span class="bld">Cara</span>nti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. <span class="bld">Mamattā</span>ti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ… taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātiṃ</span> <a name="M0.0081"></a> <span class="bld">jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkha</span>nti. <span class="bld">Jātī</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… <a name="T0.0095"></a> <span class="bld">jara</span>nti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… <span class="bld">soko</span>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… <span class="bld">paridevo</span>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… <span class="bld">idhā</span>ti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ manussaloke. <span class="bld">Vidvā</span>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Dukkha</span>nti jātidukkhaṃ…pe… domanassupāyāsadukkhaṃ. <span class="bld">Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkha</span>nti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;</p>
- <p class="gathalast">Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkha’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para26"></a><a name="para26_kn16"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Etābhinandāmi</span> <a name="T0.0096"></a><a name="V0.0073"></a> <span class="bld">vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etābhinandāmi vaco mahesino</span>ti. <span class="bld">Eta</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. <span class="bld">Mahesino</span>ti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – etābhinandāmi vaco mahesino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukittitaṃ gotamanūpadhīka</span>nti. <span class="bld">Sukittita</span>nti sukittitaṃ suācikkhitaṃ sudesitaṃ supaññapitaṃ supaṭṭhapitaṃ suvivaritaṃ suvibhajitaṃ suuttānīkataṃ supakāsitanti – sukittitaṃ. <span class="bld">Gotamanūpadhīka</span>nti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhippahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhipaṭinissaggaṃ upadhipaṭipassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā</span> <a name="M0.0082"></a> <span class="bld">hi bhagavā pahāsi dukkha</span>nti. <span class="bld">Addhā</span>ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ nirodhavacanaṃ appaṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Pahāsi</span> <a name="T0.0097"></a> <span class="bld">dukkha</span>nti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṃ gamesīti – addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā hi te vidito esa dhammo</span>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para27"></a><a name="para27_kn16"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span> <a name="V0.0074"></a> <span class="bld">cāpi nūnappajaheyyu dukkha</span>nti. <span class="bld">Te cāpī</span>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. <span class="bld">Pajaheyyu dukkha</span>nti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajaheyyuṃ vinodeyyuṃ byantīkareyyuṃ anabhāvaṃ gameyyunti – te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> <a name="T0.0098"></a> <span class="bld">tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyyā</span>ti. <span class="bld">Ye</span>ti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. <span class="bld">Tva</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. <span class="bld">Aṭṭhitaṃ ovadeyyā</span>ti aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgā</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Namassāmī</span>ti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā <a name="M0.0083"></a> vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṃ karomi <span class="note">[garukaromi (syā.)]</span> mānemi pūjemi. <span class="bld">Sameccā</span>ti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṃ namassāmi. <span class="bld">Nāgā</span>ti nāgo ca bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo, na gacchatīti – nāgo, na āgacchatīti – nāgo. Kathaṃ bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Āguṃ na karoti kiñci loke, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Sabbasaṃyoge <span class="note">[sabbayoge (ka.), su. ni. 527]</span> visajja bandhanāni;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha na sajjatī vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="T0.0099"></a> bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo. Bhagavā na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati <span class="note">[niyyati (syā. ka.)]</span> vuyhati saṃharīyati. Evaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="V0.0075"></a> bhagavā na āgacchatīti – nāgo. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – taṃ taṃ namassāmi samecca nāga.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyā</span>ti appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te <a name="M0.0084"></a> cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva <a name="T0.0100"></a> maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para28"></a><a name="para28_kn16"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā</span>ti. <span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;</p>
- <p class="gathalast">Saṃsāramaticca kevalī so, asito <span class="note">[anissito (syā.) su. ni. 524]</span> tādi pavuccate sa brahmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vedagū</span>ti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ…pe… sabbaṃ vedamaticca vedagū soti. <span class="bld">Abhijaññā</span>ti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akiñcanaṃ</span> <a name="T0.0101"></a> <span class="bld">kāmabhave asatta</span>nti. <span class="bld">Akiñcana</span>nti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ <a name="V0.0076"></a> diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Bhavā</span>ti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo <a name="M0.0085"></a> …pe… ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. <span class="bld">Akiñcanaṃ kāmabhave asatta</span>nti akiñcanaṃ puggalaṃ kāmabhave ca asattaṃ alaggaṃ alaggitaṃ apalibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaññuttaṃ vimariyādikatena cetasā viharantanti – akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā hi so oghamimaṃ atārī</span>ti. <span class="bld">Addhā</span>ti ekaṃsavacanaṃ…pe… avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. <span class="bld">Ogha</span>nti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. <span class="bld">Atārī</span>ti uttari patari samatikkami vītivattayīti – addhā hi so oghamimaṃ atāri.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho</span>ti. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo <span class="note">[nittiṇṇo (syā.)]</span> atikkanto samatikkanto vītivatto. So vutthavāso <span class="note">[vuṭṭhavāso (syā.) mahāni. 6]</span> ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho<a name="T0.0102"></a>. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṃkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco <span class="note">[paṇunnapaccekasacco (ka.)]</span> samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samādhikkhandhena…pe… paññākkhandhena… vimuttikkhandhena… vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādayitvā <span class="note">[paṭipādayitvā (syā.)]</span> ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito. Kathaṃ <span class="note">[kaṭaṃ (syā.) kāmasuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā]</span> samādāya ṭhito? Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito<a name="M0.0086"></a>. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito. Karuṇāya <a name="V0.0077"></a> …pe… muditāya… upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito. Accantapārisuddhiyā ṭhito. Atammayatāya <span class="note">[akammaññatāya (syā.)]</span> pārisuddhiyā ṭhito. Vimuttattā ṭhito. Santussitattā ṭhito. Khandhapariyante ṭhito. Dhātupariyante ṭhito. Āyatanapariyante ṭhito. Gatipariyante <a name="T0.0103"></a> ṭhito. Upapattipariyante ṭhito. Paṭisandhipariyante ṭhito. Bhavapariyante ṭhito. Saṃsārapariyante ṭhito. Vaṭṭapariyante ṭhito. Antimabhave ṭhito. Antime samussaye ṭhito. Antimadehadharo arahā.</p>
- <p class="gatha1">Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;</p>
- <p class="gathalast">Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇo ca pāra</span>nti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – tiṇṇo ca pāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akhilo</span>ti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo. <span class="bld">Akaṅkho</span>ti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu <a name="T0.0104"></a> dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho. Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so <a name="M0.0087"></a> vuccati akaṅkhoti – tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para29"></a><a name="para29_kn16"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Vidvā</span> <a name="V0.0078"></a> <span class="bld">ca yo vedagū naro idha,</span> <span class="bld">bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidvā ca yo vedagū naro idhā</span>ti. <span class="bld">Vidvā</span>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Yo</span>ti yo yādiso…pe… manusso vā. <span class="bld">Vedagū</span>ti vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi <span class="note">[ñāṇaṃ…pe… sabbavedamaticca vedagū soti. (syā.) passa mahāni. 81]</span>. Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū. Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā…pe… sīlabbataparāmāso… rāgo… doso… moho… māno vidito hoti. Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbavedanāsu vītarāgo, sabbaṃ vedamaticca vedagū so.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Naro</span>ti <a name="M0.0088"></a> satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu <span class="note">[jātu (syā.)]</span> jantu indagu <span class="note">[indagū (syā.)]</span> manujo. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ <a name="T0.0105"></a> manussaloketi – vidvā ca yo vedagū naro idha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavābhave saṅgamimaṃ visajjā</span>ti. <span class="bld">Bhavābhave</span>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. <span class="bld">Saṅgā</span>ti satta saṅgā – rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. <span class="bld">Visajjā</span>ti saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā <span class="note">[mocayitvā (syā.)]</span> vā visajja. Yathā yānaṃ vā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti – evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe <a name="V0.0079"></a> ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti – bhavābhave saṅgamimaṃ visajja.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho <a name="T0.0106"></a> vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – so vītataṇho. <span class="bld">Anīgho</span>ti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho. <span class="bld">Nirāso</span>ti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. <span class="bld">Jātī</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… āyatanānaṃ paṭilābho. <span class="bld">Jarā</span>ti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ <a name="M0.0089"></a> …pe… indriyānaṃ paripāko. Ayaṃ vuccati jarā. <span class="bld">So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</span>ti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi <a name="T0.0107"></a> desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;</p>
- <p class="gathalast">So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho.</p>
- <p class="subhead">5. Dhotakamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para30"></a><a name="para30_kn16"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pucchāmi</span> <a name="T0.0108"></a><a name="V0.0080"></a> <span class="bld">taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmī</span>ti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā…pe… imā tisso pucchā…pe… nibbānapucchā. <span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ, kathayassu meti – pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā dhotako</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <span class="bld">āyasmā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. <span class="bld">Dhotako</span>ti tassa <a name="M0.0090"></a> brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā dhotako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyha</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ kaṅkhāmi abhikaṅkhāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. <span class="bld">Mahesī</span>ti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ <a name="T0.0109"></a> esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tava sutvāna nigghosa</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – tava sutvāna nigghosaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhe nibbānamattano</span>ti. <span class="bld">Sikkhā</span>ti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. <span class="bld">Nibbānamattano</span>ti attano rāgassa nibbāpanāya, dosassa nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya<a name="V0.0081"></a>, upanāhassa nibbāpanāya…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ padahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – sikkhe nibbānamattano. Tenāha so <a name="T0.0110"></a> brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]</p>
- <p class="gatha2">Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para31"></a><a name="para31_kn16"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tenahātappaṃ</span> <a name="M0.0091"></a> <span class="bld">karohi, [dhotakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Idheva nipako sato;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenahātappaṃ karohī</span>ti ātappaṃ karohi, ussāhaṃ karohi, ussoḷhiṃ karohi, thāmaṃ karohi, dhitiṃ karohi, vīriyaṃ karohi, chandaṃ janehi sañjanehi upaṭṭhapehi samuṭṭhapehi nibbattehi abhinibbattehīti – tenahātappaṃ karohi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhotakā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idheva nipako sato</span>ti. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke. <span class="bld">Nipako</span>ti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Sato</span>ti <a name="T0.0111"></a> catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – idheva nipako sato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ito</span> <a name="V0.0082"></a> <span class="bld">sutvāna nigghosa</span>nti ito mayhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggaṇhitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – ito sutvāna nigghosaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhe nibbānamattano</span>ti. <span class="bld">Sikkhā</span>ti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. <span class="bld">Nibbānamattano</span>ti attano rāgassa nibbāpanāya, dosassa nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya, upanāhassa nibbāpanāya…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya <a name="M0.0092"></a> samācareyya samādāya vatteyyāti – sikkhe nibbānamattano. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tenahātappaṃ karohi, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Idheva nipako sato;</p>
- <p class="gathalast">Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para32"></a><a name="para32_kn16"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Passāmahaṃ devamanussaloke,</span> <span class="bld">akiñcanaṃ</span> <a name="T0.0112"></a> <span class="bld">brāhmaṇamiriyamānaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passāmahaṃ devamanussaloke</span>ti. <span class="bld">Devā</span>ti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Katame sammutidevā? Sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumārā ca deviyo ca. Ime vuccanti sammutidevā. Katame upapattidevā? Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṃsā devā yāmā devā tusitā devā nimmānaratī devā paranimmitavasavattī devā brahmakāyikā devā ye ca devā taduttari <span class="note">[tatrupari (syā.)]</span>. Ime vuccanti upapattidevā. Katame visuddhidevā? Visuddhidevā vuccanti tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā ye ca paccekabuddhā. Ime vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutidevānañca upapattidevānañca visuddhidevānañca devo ca atidevo ca devātidevo ca sīhasīho nāganāgo gaṇigaṇī munimunī rājarājā. <span class="bld">Passāmahaṃ devamanussaloke</span>ti manussaloke devaṃ passāmi atidevaṃ passāmi devātidevaṃ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmahaṃ devamanussaloke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcanaṃ</span> <a name="V0.0083"></a> <span class="bld">brāhmaṇamiriyamāna</span>nti. <span class="bld">Akiñcana</span>nti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, te kiñcanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā <a name="T0.0113"></a> buddho akiñcano. <span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti bhagavā sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito <a name="M0.0093"></a> hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;</p>
- <p class="gathalast">Saṃsāramaticca kevalī so, asito tādi pavuccate sa brahmāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyamāna</span>nti carantaṃ viharantaṃ iriyantaṃ vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti – akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhū</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Namassāmī</span>ti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi sakkaromi garuṃ karomi mānemi pūjemi. <span class="bld">Samantacakkhū</span>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi <span class="note">[adiṭṭhamidhatthi (syā. ka.) mahāni. 156]</span> kiñci, atho <a name="T0.0114"></a> aviññātamajānitabbaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhī</span>ti. <span class="bld">Sakkā</span>ti sakko bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho <span class="note">[addho (syā. ka.)]</span> mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ <a name="V0.0084"></a> iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ. Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko<a name="M0.0094"></a>. Kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho. <span class="bld">Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhī</span>ti muñca maṃ pamuñca maṃ mocehi maṃ pamocehi maṃ uddhara maṃ samuddhara maṃ <a name="T0.0115"></a> vuṭṭhāpehi maṃ kathaṃkathāsallatoti – pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Passāmahaṃ devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para33"></a><a name="para33_kn16"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ sahissāmi</span> <span class="note">[samīhāmi (ka.)]</span> <span class="bld">pamocanāyā</span>ti nāhaṃ taṃ sakkomi muñcituṃ pamuñcituṃ mocetuṃ pamocetuṃ uddharituṃ samuddharituṃ uṭṭhāpetuṃ samuṭṭhāpetuṃ kathaṃkathāsallatoti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. Atha vā, na īhāmi na samīhāmi na ussahāmi na vāyamāmi na ussāhaṃ karomi na ussoḷhiṃ karomi na thāmaṃ karomi na dhitiṃ karomi na vīriyaṃ karomi na chandaṃ janemi na sañjanemi na nibbattemi na abhinibbattemi assaddhe puggale acchandike kusīte hīnavīriye appaṭipajjamāne dhammadesanāyāti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. Atha vā, natthañño koci mocetā. Te yadi moceyyuṃ sakena thāmena sakena <a name="T0.0116"></a> balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṃ <a name="M0.0095"></a> anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjamānā moceyyunti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto <a name="V0.0085"></a> paraṃ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Attanā hi <span class="note">[attanāva (bahūsu) dha. pa. 165]</span> kataṃ pāpaṃ, attanā saṃkilissati;</p>
- <p class="gatha2">Attanā akataṃ pāpaṃ, attanāva visujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Suddhi asuddhi paccattaṃ, nāñño aññaṃ visodhaye’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evameva kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ tiṭṭhati nibbānagāmimaggo tiṭṭhāmahaṃ samādapetā, atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti ekacce nārādhentīti. Ettha kyāhaṃ, brāhmaṇa karomi? Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. Maggaṃ buddho ācikkhati. Attanā paṭipajjamānā mucceyyunti <span class="note">[muñceyyunti (syā.)]</span>. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya’’.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃkathiṃ</span> <a name="T0.0117"></a> <span class="bld">dhotaka kañci loke</span>ti kathaṃkathiṃ puggalaṃ sakaṅkhaṃ sakhilaṃ sadveḷhakaṃ savicikicchaṃ. <span class="bld">Kañcī</span>ti kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vessaṃ vā suddaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā devaṃ vā manussaṃ vā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno</span>ti dhammaṃ seṭṭhaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Seṭṭha</span>nti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammaṃ ājānamāno vijānamāno paṭivijānamāno paṭivijjhamānoti – dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0096"></a> <span class="bld">tuvaṃ oghamimaṃ taresī</span>ti evaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti – evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāhaṃ <a name="V0.0086"></a> sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;</p>
- <p class="gathalast">Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para34"></a><a name="para34_kn16"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yathāhaṃ</span> <a name="T0.0118"></a> <span class="bld">ākāsova</span> <span class="note">[ākāso ca (syā.)]</span> <span class="bld">abyāpajjamāno</span> <span class="note">[abyāpajjhamāno (syā.)]</span>, <span class="bld">idheva santo asito careyyaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anusāsa brahme karuṇāyamāno</span>ti anusāsa brahme anuggaṇha brahme anukampa brahmeti – anusāsa brahme. <span class="bld">Karuṇāyamāno</span>ti karuṇāyamāno anudayamāno <span class="note">[anuddayamāno (bahūsu)]</span> anurakkhamāno anuggaṇhamāno anukampamānoti – anusāsa brahme karuṇāyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijañña</span>nti vivekadhammaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Yamahaṃ vijañña</span>nti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno</span>ti yathā ākāso na pajjati na gaṇhati <span class="note">[natthi… syā. … potthake]</span> na bajjhati na palibajjhati, evaṃ apajjamāno agaṇhamāno abajjhamāno apalibajjhamānoti – evampi ākāsova abyāpajjamāno. Yathā ākāso na rajjati lākhāya vā haliddiyā <span class="note">[haliddena (syā.)]</span> vā nīliyā <span class="note">[nīlena (syā.)]</span> vā mañjeṭṭhāya vā evaṃ arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti <span class="note">[akiliyamāno (syā.)]</span> – evampi ākāsova abyāpajjamāno. Yathā ākāso na <a name="M0.0097"></a> kuppati na byāpajjati na patilīyati <span class="note">[patiṭṭhiyati (ka.)]</span> na paṭihaññati, evaṃ akuppamāno abyāpajjamāno appatilīyamāno appaṭihaññamāno <a name="T0.0119"></a> appaṭihatamānoti – evampi ākāsova abyāpajjamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idheva santo asito careyya</span>nti. <span class="bld">Idheva santo</span>ti idheva santo idheva samāno idheva nisinno samāno imasmiṃyeva āsane nisinno samāno imissāyeva parisāya nisinno samānoti, evampi – idheva santo. Atha vā, idheva santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti, evampi – idheva santo. <span class="bld">Asito</span>ti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo… taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito, ghānaṃ anissito, jivhaṃ anissito, kāyaṃ anissito, manaṃ anissito, rūpe… sadde… gandhe <a name="V0.0087"></a>… rase… phoṭṭhabbe… dhamme… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe <span class="note">[diṭṭhaṃ, sutaṃ, mutaṃ, viññātaṃ, sabbe. mahāni. 46 passitabbaṃ]</span> dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo <span class="note">[nissaṭṭho (syā.)]</span> vippamutto visaṃyutto vimariyādikatena cetasā. <span class="bld">Careyya</span>nti careyyaṃ vihareyyaṃ iriyeyyaṃ vatteyyaṃ yapeyyaṃ yāpeyyanti – idheva santo asito careyyaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anusāsa <a name="T0.0120"></a> brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyya’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para35"></a><a name="para35_kn16"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kittayissāmi</span> <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">te santi</span>nti rāgassa santiṃ, dosassa santiṃ, mohassa santiṃ, kodhassa santiṃ, upanāhassa…pe… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭippassaddhiṃ kittayissāmi pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – kittayissāmi te santiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhotakāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Dhotakā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhe dhamme anītiha</span>nti. <span class="bld">Diṭṭhe dhamme</span>ti diṭṭhe dhamme <a name="T0.0121"></a> ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhāvite dhamme vibhūte <a name="V0.0088"></a> dhammeti, evampi – diṭṭhe dhamme…pe…. Atha vā, dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmīti, evampi – diṭṭhe dhamme…pe…. Atha vā, sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ <span class="note">[opanayikaṃ (syā. ka.)]</span> paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti, evampi – diṭṭhe dhamme. <span class="bld">Anītiha</span>nti na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – diṭṭhe dhamme anītihaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato cara</span>nti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā<a name="M0.0099"></a>. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. <span class="bld">Cara</span>nti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ<a name="T0.0122"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tare loke visattika</span>nti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloke. <span class="bld">Tare loke visattika</span>nti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para36"></a><a name="para36_kn16"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tañcāhaṃ abhinandāmī</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi <a name="V0.0089"></a> abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti – tañcāhaṃ abhinandāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahesisantimuttama</span>nti. <span class="bld">Mahesī</span>ti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesi. <span class="bld">Santimuttama</span>nti santi vuccati <a name="T0.0123"></a> amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Uttama</span>nti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti – mahesi santimuttamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato cara</span>nti yaṃ viditaṃ katvā…pe… ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā <a name="M0.0100"></a> vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. <span class="bld">Cara</span>nti caranto…pe… yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tare loke visattika</span>nti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloke. <span class="bld">Tare loke visattika</span>nti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyyaṃ uttareyyaṃ…pe… vītivatteyyanti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ <a name="T0.0124"></a> viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para37"></a><a name="para37_kn16"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇhaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ kiñci sampajānāsī</span>ti yaṃ kiñci sampajānāsi ājānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti – yaṃ kiñci sampajānāsi. <span class="bld">Dhotakāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Dhotakā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ <a name="V0.0090"></a> nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe</span>ti. <span class="bld">Uddha</span>nti anāgataṃ; <span class="bld">adho</span>ti atītaṃ; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti paccuppannaṃ. <span class="bld">Uddha</span>nti devaloko; <span class="bld">adho</span>ti apāyaloko; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti manussaloko. Atha vā, <span class="bld">uddha</span>nti kusalā dhammā; <span class="bld">adho</span>ti akusalā dhammā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti abyākatā dhammā. <span class="bld">Uddha</span>nti arūpadhātu; <span class="bld">adho</span>ti kāmadhātu; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti rūpadhātu. <span class="bld">Uddha</span>nti sukhā vedanā; <span class="bld">adho</span>ti <a name="M0.0101"></a> dukkhā vedanā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti adukkhamasukhā vedanā. <span class="bld">Uddha</span>nti uddhaṃ pādatalā; <span class="bld">adho</span>ti adho kesamatthakā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ</span> <a name="T0.0125"></a> <span class="bld">viditvā saṅgoti loke</span>ti saṅgo eso lagganaṃ etaṃ bandhanaṃ etaṃ palibodho esoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etaṃ viditvā saṅgoti loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavābhavāya mākāsi taṇha</span>nti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā saddataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Bhavābhavāyā</span>ti bhavābhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā taṇhaṃ mākāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mābhinibbattesi, pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – bhavābhavāya mākāsi taṇhanti. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Dhotakamāṇavapucchāniddeso pañcamo.</p>
- <p class="subhead">6. Upasīvamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para38"></a><a name="para38_kn16"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Eko</span> <a name="T0.0126"></a><a name="V0.0091"></a> <span class="bld">ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Anissito no visahāmi tārituṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ārammaṇaṃ</span> <span class="note">[āramaṇaṃ (ka.)]</span> <span class="bld">brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eko</span> <a name="M0.0102"></a> <span class="bld">ahaṃ sakka mahantamogha</span>nti. <span class="bld">Eko</span>ti puggalo vā me dutiyo natthi, dhammo vā me dutiyo natthi, yaṃ vā puggalaṃ nissāya dhammaṃ vā nissāya mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti. <span class="bld">Sakkā</span>ti sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ…pe… nibbānadhanaṃ. Imehi anekehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakkoti – eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā upasīvo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Upasīvo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anissito</span> <a name="T0.0127"></a> <span class="bld">no visahāmi tāritu</span>nti. <span class="bld">Anissito</span>ti puggalaṃ vā anissito dhammaṃ vā anissito no visahāmi na ussahāmi na sakkomi na paṭibalo mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarituṃ uttarituṃ patarituṃ samatikkamituṃ vītivattitunti – anissito no visahāmi tārituṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhū</span>ti ārammaṇaṃ ālambaṇaṃ nissayaṃ upanissayaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Samantacakkhū</span>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.</p>
- <p class="gatha2">Na <a name="V0.0092"></a> tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhūti.</p>
- <p class="bodytext">Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M0.0103"></a> <span class="bld">nissito oghamimaṃ tareyya</span>nti. <span class="bld">Yaṃ nissito</span>ti yaṃ puggalaṃ vā nissito dhammaṃ vā nissito mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti – yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ<a name="T0.0128"></a>. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]</p>
- <p class="gatha2">Anissito no visahāmi tārituṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyya’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para39"></a><a name="para39_kn16"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa</span> <span class="note">[rattamahābhipassa (syā.) passa abhidhānaganthe abyayavagge]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā</span>ti so brāhmaṇo pakatiyā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ lābhīyeva nissayaṃ na jānāti – ‘‘ayaṃ me nissayo’’ti. Tassa bhagavā nissayañca ācikkhati uttariñca niyyānapathaṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato pekkhamāno, dukkhato…pe… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… asārakato… aghamūlato… bhavato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato <a name="T0.0129"></a>… samudayadhammato… atthaṅgamato… assādato… ādīnavato… nissaraṇato pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satimā</span>ti <a name="V0.0093"></a><a name="M0.0104"></a> yā sati anussati paṭissati…pe… sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato, so vuccati satimāti – ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasīvāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Upasīvā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Natthīti nissāya tarassu ogha</span>nti natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti? Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, natthi kiñcīti passati. Taṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissāya upanissāya ālambaṇaṃ karitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarassu uttarassu patarassu samatikkamassu vītivattassūti – natthīti nissāya tarassu oghaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāme pahāya virato kathāhī</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā <a name="T0.0130"></a> …pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Kāme pahāyā</span>ti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – kāme pahāya. <span class="bld">Virato kathāhī</span>ti kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho kathaṃkathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – evampi virato kathāhi…pe… atha vā, dvattiṃsāya tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti evampi virato kathāhīti – kāme pahāya virato kathāhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassā</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Nattaṃ</span> vuccati ratti. <span class="bld">Aho</span>ti divaso. Rattiñca divā ca taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ <a name="M0.0105"></a> vaṭṭakkhayaṃ passa abhipassa dakkha olokaya nijjhāya upaparikkhāti – taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ākiñcaññaṃ <a name="V0.0094"></a> pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ <a name="T0.0131"></a> nattamahābhipassā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para40"></a><a name="para40_kn16"></a><span class="paranum">40</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</span>ti. <span class="bld">Sabbesū</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. <span class="bld">Kāmesū</span>ti <span class="bld">kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā upasīvo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Upasīvo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā mañña</span>nti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito <a name="T0.0132"></a> hitvā maññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāvimokkhe paramedhimutto</span>ti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho <span class="note">[vimokkhā (ka.) evamaññesu padesu bahuvacanena]</span> aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare <a name="M0.0106"></a> adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī</span>ti. <span class="bld">Tiṭṭhe nū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā<a name="V0.0095"></a>, ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – tiṭṭhe nu. <span class="bld">Tatthā</span>ti ākiñcaññāyatane. <span class="bld">Anānuyāyī</span>ti anānuyāyī aviccamāno <span class="note">[avedhamāno (syā.)]</span> avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno…pe…. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha2">‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]</p>
- <p class="gatha1">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para41"></a><a name="para41_kn16"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbesu</span> <a name="T0.0133"></a> <span class="bld">kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</span>ti. <span class="bld">Sabbesū</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. <span class="bld">Kāmesū</span>ti <span class="bld">kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</span>ti sabbesu kāmesu yo vītarāgo…pe… paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasīvāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Upasīvā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññaṃ</span> <a name="M0.0107"></a> <span class="bld">nissito hitvā mañña</span>nti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāvimokkhe paramedhimutto</span>ti saññāvimokkhā vuccanti satta <a name="T0.0134"></a> saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena <a name="V0.0096"></a> adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto…pe… tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī</span>ti. <span class="bld">Tiṭṭheyyā</span>ti tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. <span class="bld">Tatthā</span>ti ākiñcaññāyatane. <span class="bld">Anānuyāyī</span>ti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para42"></a><a name="para42_kn16"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni</span> <span class="note">[vassānaṃ (syā. ka.)]</span> <span class="bld">samantacakkhu;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha</span> <a name="T0.0135"></a> <span class="bld">viññāṇaṃ tathāvidhassa.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī</span>ti sace so tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. <span class="bld">Tatthā</span>ti ākiñcaññāyatane. <span class="bld">Anānuyāyī</span>ti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūgampi</span> <a name="M0.0108"></a> <span class="bld">vassāni samantacakkhū</span>ti. <span class="bld">Pūgampi vassānī</span>ti pūgampi vassāni bahūni vassāni <span class="note">[bahunnaṃ vassānaṃ (syā.)]</span> bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni bahūni kappāni bahūni kappasatāni bahūni kappasahassāni bahūni kappasatasahassāni. <span class="bld">Samantacakkhū</span>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – pūgampi vassāni samantacakkhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassā</span>ti tattheva so sītibhāvamanuppatto nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyya. Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya ucchijjeyya nasseyya vinasseyya na bhaveyyāti punabbhavapaṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti ākiñcaññāyatanaṃ <a name="V0.0097"></a> samāpannassa sassatañca ucchedañca pucchati. Udāhu tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyeyya<a name="T0.0136"></a>. Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya puna paṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti, ākiñcaññāyatanaṃ upapannassa parinibbānañca paṭisandhiñca pucchati. <span class="bld">Tathāvidhassā</span>ti tathāvidhassa tādisassa tassaṇṭhitassa tappakārassa tappaṭibhāgassa ākiñcaññāyatanaṃ upapannassāti – tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni samantacakkhu;</p>
- <p class="gathalast">Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para43"></a><a name="para43_kn16"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Acci yathā vātavegena khittā</span>ti acci vuccati jālasikhā. <span class="bld">Vātā</span>ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā <a name="M0.0109"></a> vātā <span class="note">[kāḷavātā (ka.)]</span> verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. <span class="bld">Vātavegena khittā</span>ti vātavegena khittā <a name="T0.0137"></a> <span class="note">[khittaṃ (syā.) evamaññesu padesu niggahītantavasena]</span> ukkhittā nunnā paṇunnā khambhitā vikkhambhitāti – acci yathā vātavegena khittā. <span class="bld">Upasīvāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Upasīvā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthaṃ paleti na upeti saṅkha</span>nti. <span class="bld">Atthaṃ paletī</span>ti atthaṃ paleti, atthaṃ gameti, atthaṃ gacchati nirujjhati vūpasamati paṭippassambhati. <span class="bld">Na upeti saṅkha</span>nti saṅkhaṃ <span class="note">[amukaṃ nāma disaṃ gatoti saṅkhaṃ (syā.)]</span> na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti, ‘‘puratthimaṃ vā disaṃ gatā, pacchimaṃ vā disaṃ gatā, uttaraṃ vā disaṃ gatā, dakkhiṇaṃ vā disaṃ gatā uddhaṃ vā gatā, adho vā gatā, tiriyaṃ vā gatā, vidisaṃ vā gatā’’ti, so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ munī nāmakāyā vimutto</span>ti. <span class="bld">Eva</span>nti opammasampaṭipādanaṃ. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ <a name="V0.0098"></a> …pe… saṅgajālamaticca so muni. <span class="bld">Nāmakāyā vimutto</span>ti so muni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto. Tadaṅgaṃ samatikkamā <span class="note">[tadaṅgaṃ samatikkamma (ka.)]</span> vikkhambhanappahānena pahīno. Tassa munino bhavantaṃ āgamma cattāro ariyamaggā paṭiladdhā honti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ paṭiladdhattā nāmakāyo ca rūpakāyo ca pariññātā honti. Nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca pariññātattā nāmakāyā ca rūpakāyā ca mutto vimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti – evaṃ munī nāmakāyā vimutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthaṃ paleti na upeti saṅkha</span>nti. <span class="bld">Atthaṃ paletī</span>ti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. <span class="bld">Na upeti saṅkha</span>nti anupādisesāya nibbānadhātuyā <a name="T0.0138"></a> parinibbuto saṅkhaṃ na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti – khattiyoti vā brāhmaṇoti vā vessoti vā suddoti vā gahaṭṭhoti vā pabbajitoti vā devoti vā manussoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi <a name="M0.0110"></a> yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para44"></a><a name="para44_kn16"></a><span class="paranum">44</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthaṅgato so uda vā so natthī</span>ti so atthaṅgato udāhu natthi so niruddho ucchinno vinaṭṭhoti – atthaṅgato so uda vā so natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udāhu ve sassatiyā arogo</span>ti udāhu nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyyāti – udāhu ve sassatiyā <a name="T0.0139"></a> arogo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ me munī sādhu viyākarohī</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. <span class="bld">Sādhu viyākarohī</span>ti <a name="V0.0099"></a> sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā hi te vidito esa dhammo</span>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para45"></a><a name="para45_kn16"></a><span class="paranum">45</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Atthaṅgatassa</span> <a name="M0.0111"></a> <span class="bld">na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthaṅgatassa na pamāṇamatthī</span>ti atthaṅgatassa anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa rūpapamāṇaṃ natthi, vedanāpamāṇaṃ natthi, saññāpamāṇaṃ natthi, saṅkhārapamāṇaṃ natthi, viññāṇapamāṇaṃ <a name="T0.0140"></a> natthi, na atthi na saṃvijjati nupalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – atthaṅgatassa na pamāṇamatthi. <span class="bld">Upasīvāti bhagavā</span>ti <span class="bld">upasīvā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthī</span>ti yena taṃ rāgena <span class="note">[yena rāgena (syā. ka.) mahāni. 94]</span> vadeyyuṃ, yena dosena vadeyyuṃ, yena mohena vadeyyuṃ, yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena uddhaccena vadeyyuṃ, yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti <span class="note">[aniṭṭhāgatoti (ka.)]</span> vā thāmagatoti vā, te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena taṃ vadeyyuṃ – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpeyyuṃ vohareyyunti – yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesu</span> <a name="V0.0100"></a> <span class="bld">dhammesu samūhatesū</span>ti sabbesu dhammesu sabbesu khandhesu sabbesu āyatanesu sabbāsu dhātūsu sabbāsu gatīsu sabbāsu upapattīsu sabbāsu paṭisandhīsu sabbesu bhavesu sabbesu saṃsāresu sabbesu <a name="T0.0141"></a> vaṭṭesu ūhatesu samūhatesu uddhatesu samuddhatesu uppāṭitesu samuppāṭitesu pahīnesu samucchinnesu vūpasantesu paṭippassaddhesu abhabbuppattikesu ñāṇagginā daḍḍhesūti – sabbesu dhammesu samūhatesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samūhatā</span> <a name="M0.0112"></a> <span class="bld">vādapathāpi sabbe</span>ti vādapathā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Tassa vādā ca vādapathā ca adhivacanāni ca adhivacanapathā ca nirutti ca niruttipathā ca paññatti ca paññattipathā ca ūhatā samūhatā uddhatā samuddhatā uppāṭitā samuppāṭitā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – samūhatā vādapathāpi sabbe. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;</p>
- <p class="gathalast">Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ…pe… pañjaliko namassamāno nisinno hoti – satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Upasīvamāṇavapucchāniddeso chaṭṭho.</p>
- <p class="subhead">7. Nandamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para46"></a><a name="para46_kn16"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Santi</span> <a name="T0.0142"></a> <span class="bld">loke munayo, [iccāyasmā nando]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapannaṃ</span> <span class="note">[jīvikenūpapannaṃ (syā.)]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santi loke munayo</span>ti. <span class="bld">Santī</span>ti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloke. <span class="bld">Munayo</span>ti munināmakā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā<a name="V0.0101"></a>. (Devā loke munayoti sañjānanti, na ca te munayo) <span class="note">[( ) etthantare pāṭho natthi syā. potthake]</span> ti. Santi loke munayo. <span class="bld">Iccāyasmā nando</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Nando</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā nando.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janā</span> <a name="M0.0113"></a> <span class="bld">vadanti tayidaṃ kathaṃsū</span>ti. <span class="bld">Janā</span>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. <span class="bld">Vadantī</span>ti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. <span class="bld">Tayidaṃ kathaṃsū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇūpapannaṃ muni no vadantī</span>ti<a name="T0.0143"></a>. Aṭṭha samāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udāhu ve jīvitenūpapanna</span>nti udāhu anekavividhaatiparamadukkarakārikalūkhajīvitānuyogena upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – udāhu ve jīvitenūpapannaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Santi loke munayo, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapanna’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para47"></a><a name="para47_kn16"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena,</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Munīdha nanda kusalā vadanti;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Visenikatvā</span> <span class="note">[viseniṃkatvā (ka.) mahāni. 68]</span> <span class="bld">anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenā</span>ti. <span class="bld">Na diṭṭhiyā</span>ti na diṭṭhasuddhiyā. <span class="bld">Na sutiyā</span>ti na sutasuddhiyā. <span class="bld">Na ñāṇenā</span>ti napi aṭṭhasamāpattiñāṇena napi pañcābhiññāñāṇena napi micchāñāṇenāti – na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Munīdha nanda kusalā vadantī</span>ti. <span class="bld">Kusalā</span>ti ye te khandhakusalā <a name="T0.0144"></a> dhātukusalā āyatanakusalā <a name="V0.0102"></a> paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā <a name="M0.0114"></a> maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā diṭṭhasuddhiyā vā sutasuddhiyā vā aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā diṭṭhena vā sutena vā upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – munīdha nanda kusalā vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmī</span>ti senā vuccati mārasenā, kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho…pe… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;</p>
- <p class="gathalast">Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;</p>
- <p class="gatha2">Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo;</p>
- <p class="gathalast">Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="T0.0145"></a> cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānāti;</p>
- <p class="gatha2">Esā namuci te senā <span class="note">[esā te namuci senā (syā. ka.) su. ni. 441]</span>, kaṇhassābhippahārinī;</p>
- <p class="gathalast">Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā <span class="note">[viseniṃkatvā (ka.) mahāni. 68]</span> kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā <span class="note">[vippaluggatā (syā.) passa mahāni. 28]</span> parammukhā, tena vuccanti visenikatvā. <span class="bld">Anīghā</span>ti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yesaṃ ete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā te vuccanti anīghā. <span class="bld">Nirāsā</span>ti <a name="M0.0115"></a> āsā vuccati taṇhā. Yo <a name="V0.0103"></a> rāgo sārāgo…pe… avijjā lobho akusalamūlaṃ. Yesaṃ esā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, te vuccanti nirāsā arahanto khīṇāsavā. <span class="bld">Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmī</span>ti ye te visenikatvāva anīghā ca nirāsā ca caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, te loke munayoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, munīdha <a name="T0.0146"></a> nanda kusalā vadanti;</p>
- <p class="gathalast">Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para48"></a><a name="para48_kn16"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā, atāru jātiñca jarañca mārisa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Samaṇā</span>ti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. <span class="bld">Iccāyasmā nando</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Nando</span>ti. Tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā nando.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhi</span>nti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti<a name="T0.0147"></a>; sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti <a name="M0.0116"></a> voharanti; diṭṭhassutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhi</span>nti sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ <a name="V0.0104"></a> vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekarūpena vadanti suddhi</span>nti anekavidhakotūhalamaṅgalena <span class="note">[anekavidhavatta kutūhalamaṅgalena (syā.)]</span> suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaccisu te bhagavā tattha yatā carantā</span>ti. <span class="bld">Kaccissū</span>ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kaccissu. <span class="bld">Te</span>ti diṭṭhigatikā. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kaccissu te bhagavā. <span class="bld">Tattha yatā carantā</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. <span class="bld">Yatā</span>ti yattā paṭiyattā <span class="note">[yatā paṭiyatā (syā.)]</span> guttā gopitā rakkhitā saṃvutā. <span class="bld">Carantā</span>ti <a name="T0.0148"></a> carantā viharantā iriyantā vattentā pālentā yapentā yāpentāti – kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atāru jātiñca jarañca mārisā</span>ti jātijarāmaraṇaṃ atariṃsu uttariṃsu patariṃsu samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – mārisāti – atāru jātiñca jarañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ, kathayassu meti pucchāmi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi <a name="M0.0117"></a> paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kaccissu <a name="V0.0105"></a> te bhagavā tattha yatā carantā,</p>
- <p class="gatha2">Atāru jātiñca jarañca mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para49"></a><a name="para49_kn16"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi</span> <a name="T0.0149"></a> <span class="bld">vadanti suddhiṃ;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Samaṇā</span>ti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. <span class="bld">Nandāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Nandā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – nandāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhi</span>nti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sutenapi suddhiṃ…pe… diṭṭhassutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhi</span>nti sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti<a name="T0.0150"></a>; vatenapi suddhiṃ…pe… voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ <a name="M0.0118"></a> vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekarūpena vadanti suddhi</span>nti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi te tattha yatā carantī</span>ti. <span class="bld">Kiñcāpī</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – kiñcāpīti. <span class="bld">Te</span>ti diṭṭhigatikā. <span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V0.0106"></a> sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. <span class="bld">Yatā</span>ti yattā paṭiyattā guttā gopitā rakkhitā saṃvutā. <span class="bld">Carantī</span>ti caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – kiñcāpi te tattha yatā caranti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nātariṃsu jātijaranti brūmī</span>ti jātijarāmaraṇaṃ na tariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā, antojātijarāmaraṇe parivattenti, antosaṃsārapathe parivattenti, jātiyā anugatā, jarāya anusaṭā, byādhinā abhibhūtā, maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti brūmi ācikkhāmi desemi <a name="T0.0151"></a> paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nātariṃsu jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gatha1">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para50"></a><a name="para50_kn16"></a><span class="paranum">50</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Te</span> <a name="M0.0119"></a> <span class="bld">ce munī brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse</span>ti. <span class="bld">Ye kecī</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. <span class="bld">Samaṇā</span>ti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. <span class="bld">Iccāyasmā</span> <a name="T0.0152"></a> <span class="bld">nando</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… iccāyasmā nando.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhi</span>nti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sutenāpi suddhiṃ…pe… diṭṭhassutenāpi <a name="V0.0107"></a> suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbatenāpi vadanti suddhi</span>nti sīlenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; vatenāpi suddhiṃ…pe… voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekarūpena vadanti suddhi</span>nti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe</span>ti. <span class="bld">Te ce</span>ti diṭṭhigatike. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni<a name="T0.0153"></a>. <span class="bld">Brūsi anoghatiṇṇe</span>ti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ atiṇṇe anatikkante asamatikkante avītivatte antojātijarāmaraṇe parivattente antosaṃsārapathe parivattente jātiyā anugate jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe aleṇe asaraṇe asaraṇībhūte. <span class="bld">Brūsī</span>ti brūsi ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi <a name="M0.0120"></a> vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti – te ce munī brūsi anoghatiṇṇe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisā</span>ti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayi. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta</span>nti. <span class="bld">Pucchāmi ta</span>nti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye <a name="V0.0108"></a> kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhassutenāpi <a name="T0.0154"></a> vadanti suddhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.</p>
- <p class="gatha1">Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;</p>
- <p class="gathalast">Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para51"></a><a name="para51_kn16"></a><span class="paranum">51</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Jātijarāya nivutāti brūmi;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse</span> <span class="note">[anāsavā ye (syā. ka.)]</span> <span class="bld">;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Te ve narā oghatiṇṇāti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ</span> <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">sabbe samaṇabrāhmaṇāse, nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmī</span>ti nāhaṃ, nanda, sabbe samaṇabrāhmaṇā jātijarāya āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti vadāmi. Atthi te samaṇabrāhmaṇā yesaṃ jāti ca jarāmaraṇañca pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi <a name="T0.0155"></a> vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabba</span>nti ye sabbā diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. Ye sabbā sutasuddhiyo pahāya…pe… ye sabbā mutasuddhiyo pahāya, ye sabbā diṭṭhasutamutasuddhiyo pahāya ye sabbā sīlasuddhiyo pahāya, ye sabbā vatasuddhiyo pahāya, ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – ye sīdha diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekarūpampi pahāya sabba</span>nti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – anekarūpampi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhaṃ</span> <a name="V0.0109"></a> <span class="bld">pariññāya anāsavā se, te ve narā oghatiṇṇāti brūmī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhaṃ pariññāyā</span>ti taṇhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Taṇhaṃ jānāti <span class="note">[pajānāti (syā.) parijānāti (ka.) mahāni. 13]</span> ‘‘ayaṃ rūpataṇhā, ayaṃ saddataṇhā, ayaṃ gandhataṇhā, ayaṃ rasataṇhā, ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā, ayaṃ <a name="T0.0156"></a> dhammataṇhā’’ti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā <a name="M0.0122"></a> pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo, bhikkhave, taṇhāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā taṇhā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’. Ayaṃ pahānapariññā. <span class="bld">Taṇhaṃ pariññāyā</span>ti taṇhaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. <span class="bld">Anāsavā</span>ti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Yesaṃ ime āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, te vuccanti anāsavā arahanto khīṇāsavā – taṇhaṃ pariññāya anāsavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te ve narā oghatiṇṇāti brūmī</span>ti ye taṇhaṃ pariññāya anāsavā, te kāmoghaṃ tiṇṇā bhavoghaṃ tiṇṇā diṭṭhoghaṃ tiṇṇā avijjoghaṃ tiṇṇā sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – taṇhaṃ pariññāya anāsavāse <a name="T0.0157"></a> te ve narā oghatiṇṇāti brūmi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Jātijarāya nivutāti brūmi;</p>
- <p class="gathalast">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;</p>
- <p class="gathalast">Te ve narā oghatiṇṇāti brūmī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para52"></a><a name="para52_kn16"></a><span class="paranum">52</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Etābhinandāmi</span> <a name="V0.0110"></a> <span class="bld">vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ahampi te oghatiṇṇāti brūmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etābhinandāmi</span> <a name="M0.0123"></a> <span class="bld">vaco mahesino</span>ti. <span class="bld">Eta</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. <span class="bld">Mahesino</span>ti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – etābhinandāmi vaco mahesino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukittitaṃ</span> <a name="T0.0158"></a> <span class="bld">gotamanūpadhīka</span>nti. <span class="bld">Sukittita</span>nti sukittitaṃ suācikkhitaṃ <span class="note">[svācikkhitaṃ (ka.)]</span> sudesitaṃ supaññapitaṃ supaṭṭhapitaṃ suvivaṭaṃ suvibhattaṃ suuttānīkataṃ supakāsitaṃ. <span class="bld">Gotamanūpadhīka</span>nti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhippahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhinissaggaṃ upadhipaṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabba</span>nti ye sabbā diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. Ye sabbā sutasuddhiyo…pe… ye sabbā mutasuddhiyo… ye sabbā diṭṭhasutamutasuddhiyo… ye sabbā sīlasuddhiyo… ye sabbā vatasuddhiyo… ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekarūpampi pahāya sabba</span>nti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – anekarūpampi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇāti brūmī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhaṃ pariññāyā</span>ti taṇhaṃ tīhi <a name="T0.0159"></a> pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya <span class="note">[tiraṇapariññāya (syā.)]</span>, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā<a name="V0.0111"></a>? Taṇhaṃ jānāti – ayaṃ rūpataṇhā, ayaṃ saddataṇhā, ayaṃ gandhataṇhā, ayaṃ rasataṇhā, ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā, ayaṃ dhammataṇhāti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti <span class="note">[tireti (syā.)]</span> aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato <a name="M0.0124"></a> palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto addhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti – ayaṃ pahānapariññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhaṃ pariññāyā</span>ti taṇhaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. <span class="bld">Anāsavā</span>ti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Yesaṃ ime āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, te vuccanti anāsavā <a name="T0.0160"></a> arahanto khīṇāsavā. <span class="bld">Taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇā</span>ti. <span class="bld">Brūmī</span>ti ye taṇhaṃ pariññāya anāsavā, ahampi te kāmoghaṃ tiṇṇā bhavoghaṃ tiṇṇā diṭṭhoghaṃ tiṇṇā avijjoghaṃ tiṇṇā sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi vadāmiti – taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇāti brūmi. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;</p>
- <p class="gathalast">Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Nandamāṇavapucchāniddeso sattamo.</p>
- <p class="subhead">8. Hemakamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para53"></a><a name="para53_kn16"></a><span class="paranum">53</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye</span> <a name="T0.0161"></a><a name="V0.0112"></a><a name="M0.0125"></a> <span class="bld">me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Huraṃ gotamasāsanā;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhiramiṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye me pubbe viyākaṃsū</span>ti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti – ye me pubbe viyākaṃsu. <span class="bld">Iccāyasmā hemako</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Hemako</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā hemako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Huraṃ gotamasāsanā</span>ti huraṃ gotamasāsanā paraṃ gotamasāsanā pure gotamasāsanā paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā <span class="note">[tathāgatasāsanā devasāsanā (ka.)]</span> arahantasāsanāti – huraṃ gotamasāsanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāsi iti bhavissatī</span>ti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti <a name="T0.0162"></a> – iccāsi iti bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ itihītiha</span>nti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paraṃparāya piṭakasampadāya takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ na attapaccakkhadhammaṃ kathayiṃsūti – sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhana</span>nti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ byāpādavitakkavaḍḍhanaṃ vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānudayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti – sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ</span> <a name="V0.0113"></a><a name="M0.0126"></a> <span class="bld">tattha abhirami</span>nti nāhaṃ tattha abhiramiṃ na vindiṃ nādhigacchiṃ na paṭilabhinti – nāhaṃ tattha abhiramiṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]</p>
- <p class="gatha2">Huraṃ gotamasāsanā;</p>
- <p class="gatha3">Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhirami’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para54"></a><a name="para54_kn16"></a><span class="paranum">54</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="T0.0163"></a> <span class="bld">viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvañca me dhammamakkhāhī</span>ti. <span class="bld">Tva</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Dhammamakkhāhī</span>ti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tvañca me dhammamakkhāhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhānigghātanaṃ munī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti – rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhānigghātanaṃ taṇhāpahānaṃ taṇhāvūpasamaṃ taṇhāpaṭinissaggaṃ taṇhāpaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – taṇhānigghātanaṃ muni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ viditvā sato cara</span>nti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā <a name="T0.0164"></a> vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. <span class="bld">Cara</span>nti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tare</span> <a name="V0.0114"></a> <span class="bld">loke visattika</span>nti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena <a name="M0.0127"></a> visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. <span class="bld">Tare loke visattika</span>nti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para55"></a><a name="para55_kn16"></a><span class="paranum">55</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccutaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha diṭṭhasutamutaviññātesū</span>ti. <span class="bld">Diṭṭha</span>nti cakkhunā diṭṭhaṃ; <span class="bld">suta</span>nti sotena sutaṃ; <span class="bld">muta</span>nti ghānena ghāyitaṃ jivhāya sāyitaṃ kāyena phuṭṭhaṃ; <span class="bld">viññāta</span>nti manasā viññātanti – idha diṭṭhasutamutaviññātesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piyarūpesu</span> <a name="T0.0165"></a> <span class="bld">hemakā</span>ti kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu <span class="note">[cakkhuṃ (syā. ka.)]</span> loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cakkhuviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cakkhusamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ… sotasamphassajā vedanā… ghānasamphassajā vedanā… jivhāsamphassajā vedanā… kāyasamphassajā vedanā… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpasañcetanā <a name="M0.0128"></a> loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke <a name="V0.0115"></a>… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro <a name="T0.0166"></a> loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpanti – piyarūpesu hemaka.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandarāgavinodana</span>nti. <span class="bld">Chandarāgo</span>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. <span class="bld">Chandarāgavinodana</span>nti chandarāgappahānaṃ chandarāgavūpasamaṃ chandarāgapaṭinissaggaṃ chandarāgapaṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – chandarāgavinodanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānapadamaccuta</span>nti nibbānapadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ. <span class="bld">Accuta</span>nti niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – nibbānapadamaccutaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;</p>
- <p class="gathalast">Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccuta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para56"></a><a name="para56_kn16"></a><span class="paranum">56</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattikaṃ. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadaññāya ye satā</span>ti. <span class="bld">Eta</span>nti amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Aññāyā</span>ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe <a name="T0.0167"></a> saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā <a name="M0.0129"></a> vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Ye</span>ti arahanto khīṇāsavā. <span class="bld">Satā</span>ti catūhi kāraṇehi satā – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā…pe… te vuccanti satāti – etadaññāya ye satā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhadhammābhinibbutā</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhadhammā</span>ti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā <a name="V0.0116"></a> vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti diṭṭhadhammā…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. <span class="bld">Abhinibbutā</span>ti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa nibbāpitattā nibbutā, mohassa nibbāpitattā nibbutā, kodhassa…pe… upanāhassa… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippasaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti – diṭṭhadhammābhinibbutā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasantā ca te sadā</span>ti. <span class="bld">Upasantā</span>ti rāgassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā…pe… dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippasaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti upasantā. <span class="bld">Te</span>ti arahanto khīṇāsavā. <span class="bld">Sadā</span>ti sadā <a name="T0.0168"></a> sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ avīcisantatisahitaṃ phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandheti – upasantā ca te sadā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇā loke visattika</span>nti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. <span class="bld">Loke</span>ti apāyaloke…pe… āyatanaloke. <span class="bld">Tiṇṇā loke visattika</span>nti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nitthiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti – tiṇṇā loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etadaññāya <a name="M0.0130"></a> ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</p>
- <p class="gathalast">Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattika’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Hemakamāṇavapucchāniddeso aṭṭhamo.</p>
- <p class="subhead">9. Todeyyamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para57"></a><a name="para57_kn16"></a><span class="paranum">57</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yasmiṃ</span> <a name="T0.0169"></a><a name="V0.0117"></a> <span class="bld">kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Taṇhā yassa na vijjati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmiṃ kāmā na vasantī</span>ti yasmiṃ kāmā na vasanti na saṃvasanti na āvasanti na parivasantīti – yasmiṃ kāmā na vasanti. <span class="bld">Iccāyasmā todeyyo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Todeyyo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā todeyyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhā yassa na vijjatī</span>ti taṇhā yassa natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati ñāṇagginā daḍḍhāti – taṇhā yassa na vijjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo</span>ti kathaṃkathā ca yo tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivattoti – kathaṃkathā ca yo tiṇṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vimokkho tassa kīdiso</span>ti vimokkho tassa kīdiso kiṃsaṇṭhito kiṃpakāro kiṃpaṭibhāgo icchitabboti vimokkhaṃ pucchatīti – vimokkho <a name="T0.0170"></a> tassa kīdiso. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]</p>
- <p class="gatha2">Taṇhā yassa na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para58"></a><a name="para58_kn16"></a><span class="paranum">58</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yasmiṃ</span> <a name="M0.0131"></a> <span class="bld">kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Taṇhā yassa na vijjati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmiṃ kāmā na vasantī</span>ti. <span class="bld">Yasmi</span>nti yasmiṃ puggale arahante khīṇāsave. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato <a name="V0.0118"></a> dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Yasmiṃ kāmā na vasantī</span>ti yasmiṃ kāmā na vasanti na saṃvasanti na āvasanti na parivasantīti – yasmiṃ kāmā na vasanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Todeyyāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Todeyyā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – todeyyāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhā yassa na vijjatī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. <span class="bld">Yassā</span>ti arahato khīṇāsavassa. <span class="bld">Taṇhā yassa na vijjatī</span>ti taṇhā yassa <a name="T0.0171"></a> natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – taṇhā yassa na vijjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo</span>ti kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho. <span class="bld">Yo</span>ti yo so arahaṃ khīṇāsavo. <span class="bld">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo</span>ti kathaṃkathā ca yo tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivattoti – kathaṃkathā ca yo tiṇṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vimokkho tassa nāparo</span>ti natthi tassa aparo vimokkho. Yena vimokkhena vimucceyya vimutto so. Kataṃ tassa vimokkhena karaṇīyanti – vimokkho tassa nāparo. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Taṇhā yassa na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para59"></a><a name="para59_kn16"></a><span class="paranum">59</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nirāsaso</span> <a name="M0.0132"></a> <span class="bld">so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhu.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāsaso so uda āsasāno</span>ti nittaṇho so, udāhu <a name="T0.0172"></a> sataṇho rūpe āsīsati <span class="note">[āsiṃsati (syā.)]</span>, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ <a name="V0.0119"></a>… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme āsīsati sādiyati pattheti piheti abhijappatīti – nirāsaso so uda āsasāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāṇavā so uda paññakappī</span>ti. <span class="bld">Paññāṇavā so</span>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Uda paññakappī</span>ti udāhu aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappeti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – paññāṇavā so uda paññakappī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijañña</span>nti. <span class="bld">Sakkā</span>ti sakko bhagavā. Sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhananti. Tehi anekavidhehi dhanaratanehi <a name="T0.0173"></a> aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. <span class="bld">Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijañña</span>nti sakka yathāhaṃ muniṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyanti – muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="M0.0133"></a> <span class="bld">me viyācikkha samantacakkhū</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. <span class="bld">Viyācikkhā</span>ti ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Samantacakkhū</span>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – taṃ me viyācikkha samantacakkhu. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nirāsaso so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;</p>
- <p class="gathalast">Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhū’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para60"></a><a name="para60_kn16"></a><span class="paranum">60</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāsaso</span> <a name="V0.0120"></a> <span class="bld">so na ca āsasāno</span>ti nittaṇho so. Na so sataṇho <a name="T0.0174"></a> rūpe nāsīsati. Sadde…pe… gandhe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nābhijappatīti – nirāsaso so na ca āsasāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāṇavā so na ca paññakappī</span>ti. <span class="bld">Paññāṇavā</span>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Na ca paññakappī</span>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṃ vā na kappeti diṭṭhikappaṃ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – paññāṇavā so na ca paññakappī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampi todeyya muniṃ vijānā</span>ti. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. <span class="bld">Evampi todeyya muniṃ vijānā</span>ti todeyya, evaṃ muniṃ jāna paṭijāna paṭivijāna paṭivijjhāti – evampi todeyya muniṃ vijāna.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akiñcanaṃ kāmabhave asatta</span>nti. <span class="bld">Akiñcana</span>nti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Yassetāni <span class="note">[yassete (syā.)]</span> kiñcanāni <a name="M0.0134"></a> <span class="note">[kiñcanā (syā.)]</span> pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati akiñcano. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Bhavā</span>ti dve bhavā – kammabhavo <a name="T0.0175"></a> ca paṭisandhiko ca punabbhavo…pe… ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akiñcanaṃ kāmabhave asatta</span>nti akiñcanaṃ puggalaṃ kāme ca bhave ca asattaṃ alaggaṃ alaggitaṃ apalibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaññuttaṃ vimariyādikatena cetasā viharantanti – akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;</p>
- <p class="gathalast">Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asattanti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Todeyyamāṇavapucchāniddeso navamo.</p>
- <p class="subhead">10. Kappamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para61"></a><a name="para61_kn16"></a><span class="paranum">61</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Majjhe</span> <a name="T0.0176"></a><a name="V0.0121"></a> <span class="bld">sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Oghe jāte mahabbhaye;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhata</span>nti saro vuccati saṃsāro āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃ gati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. Saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati; majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="M0.0135"></a> saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati? Ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti<a name="T0.0177"></a>, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā jātikoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti, hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Ettakāni vassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni <a name="V0.0122"></a> vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na <a name="T0.0178"></a> vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Ettakāni kappāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatāni vaṭṭaṃ <a name="M0.0136"></a> vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā kappakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato <a name="T0.0179"></a> paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Evaṃ dīgharattaṃ kho, bhikkhave, dukkhaṃ paccanubhūtaṃ tibbaṃ paccanubhūtaṃ byasanaṃ paccanubhūtaṃ, kaṭasī vaḍḍhitā <span class="note">[kaṭasīvavaḍḍhitaṃ (syā.) passa saṃ. ni. 2.124]</span>. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccitu’’nti. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati? Ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Ettakāni <a name="V0.0123"></a> jātisatāni, ettakāni jātisahassāni, ettakāni jātisatasahassāni, ettakā jātikoṭiyo, ettakāni jātikoṭisatāni, ettakāni jātikoṭisahassāni, ettakāni jātikoṭisatasahassāni, ettakāni vassāni, ettakāni vassasatāni, ettakāni vassasahassāni, ettakāni vassasatasahassāni, ettakā vassakoṭiyo, ettakāni vassakoṭisatāni, ettakāni vassakoṭisahassāni, ettakāni vassakoṭisatasahassāni, ettakāni kappāni, ettakāni kappasatāni, ettakāni kappasahassāni, ettakāni kappasatasahassāni, ettakā kappakoṭiyo, ettakāni kappakoṭisatāni<a name="M0.0137"></a>, ettakāni kappakoṭisahassāni, ettakāni kappakoṭisatasahassāni <a name="T0.0180"></a> vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evampi saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati, majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. <span class="bld">Iccāyasmā kappo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Kappo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā kappo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghe jāte mahabbhaye</span>ti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. <span class="bld">Mahabbhaye</span>ti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti – oghe jāte mahabbhaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jarāmaccuparetāna</span>nti jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ. Maccunā phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ, jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāhatānaṃ atāṇānaṃ aleṇānaṃ asaraṇānaṃ asaraṇībhūtānanti – jarāmaccuparetānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīpaṃ pabrūhi mārisā</span>ti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ <span class="note">[gatiparāyanaṃ (syā.) evamuparipi]</span> brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi <a name="T0.0181"></a> uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Mārisā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – dīpaṃ pabrūhi mārisa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvañca me dīpamakkhāhī</span>ti. <span class="bld">Tva</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Dīpamakkhāhī</span>ti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tvañca me dīpamakkhāhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāyidaṃ</span> <a name="V0.0124"></a> <span class="bld">nāparaṃ siyā</span>ti yathayidaṃ dukkhaṃ idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyya punapaṭisandhikaṃ dukkhaṃ na nibbatteyya, kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā <a name="M0.0138"></a> arūpabhave vā saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. Idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – yathāyidaṃ nāparaṃ siyā. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]</p>
- <p class="gatha2">Oghe jāte mahabbhaye;</p>
- <p class="gatha3">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;</p>
- <p class="gathalast">Tvañca <a name="T0.0182"></a> me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para62"></a><a name="para62_kn16"></a><span class="paranum">62</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Oghe jāte mahabbhaye;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhata</span>nti saro vuccati saṃsāro āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃ gati bhavābhavo, cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. Saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati…pe… evaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati…pe… evaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evaṃ saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. <span class="bld">Kappāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Kappā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kappāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghe</span> <a name="T0.0183"></a><a name="V0.0125"></a> <span class="bld">jāte mahabbhaye</span>ti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. <span class="bld">Mahabbhaye</span>ti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti – oghe jāte mahabbhaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jarāmaccuparetāna</span>nti <a name="M0.0139"></a> jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ, maccunā phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāhatānaṃ atāṇānaṃ aleṇānaṃ asaraṇānaṃ asaraṇībhūtānanti – jarāmaccuparetānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīpaṃ pabrūmi kappa te</span>ti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – dīpaṃ pabrūmi kappa te. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Oghe jāte mahabbhaye;</p>
- <p class="gathalast">Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para63"></a><a name="para63_kn16"></a><span class="paranum">63</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhayaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akiñcanaṃ</span> <a name="T0.0184"></a> <span class="bld">anādāna</span>nti. <span class="bld">Kiñcana</span>nti – rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ; kiñcanappahānaṃ kiñcanavūpasamaṃ <span class="note">[kiñcanavūpasamo (syā.) evamīdisesu ṭhānesu]</span> kiñcanapaṭinissaggaṃ <span class="note">[kiñcanapaṭinissaggo (syā.)]</span> kiñcanapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – akiñcanaṃ. <span class="bld">Anādāna</span>nti ādānaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Ādānappahānaṃ ādānavūpasamaṃ ādānapaṭinissaggaṃ ādānapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – akiñcanaṃ anādānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ dīpaṃ anāpara</span>nti etaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gati parāyanaṃ. <span class="bld">Anāpara</span>nti tamhā paro añño dīpo natthi. Atha kho so evaṃ dīpo aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro cāti – etaṃ dīpaṃ anāparaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānaṃ</span> <a name="V0.0126"></a> <span class="bld">iti naṃ brūmī</span>ti vānaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Vānappahānaṃ vānavūpasamaṃ vānapaṭinissaggaṃ vānapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – itīti. <span class="bld">Brūmī</span>ti <a name="M0.0140"></a> brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nibbānaṃ iti naṃ brūmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jarāmaccuparikkhaya</span>nti jarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jarāmaccuparikkhayaṃ. Tenāha <a name="T0.0185"></a> bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhaya’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para64"></a><a name="para64_kn16"></a><span class="paranum">64</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Na te māravasānugā, na te mārassa paddhagū</span> <span class="note">[paṭṭhagū (syā. ka.)]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadaññāya ye satā</span>ti. <span class="bld">Eta</span>nti amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Aññāyā</span>ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Ye</span>ti arahanto khīṇāsavā. <span class="bld">Satā</span>ti catūhi kāraṇehi satā – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāventā <span class="note">[bhāvitattā (ka.)]</span> satā…pe… te vuccanti satāti – etadaññāya ye satā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhadhammābhinibbutā</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhadhammā</span>ti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. <span class="bld">Abhinibbutā</span>ti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā paṭippassaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti – diṭṭhadhammābhinibbutā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="T0.0186"></a> <span class="bld">te māravasānugā</span>ti. <span class="bld">Māro</span>ti yo so māro kaṇho adhipati antagū namuci pamattabandhu. <span class="bld">Na te māravasānugā</span>ti na te mārassa vase vattanti, nāpi māro tesu vasaṃ vatteti<a name="V0.0127"></a>. Te mārañca mārapakkhañca mārapāsañca mārabaḷisañca <span class="note">[mārabalisañca (ka.)]</span> mārāmisañca māravisayañca māranivāsañca māragocarañca mārabandhanañca abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – na te māravasānugā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M0.0141"></a> <span class="bld">te mārassa paddhagū</span>ti na te mārassa paddhā paddhacarā <span class="note">[paṭṭhā paṭṭhacarā (syā. ka.)]</span> paricārikā siyā; buddhassa te bhagavato paddhā paddhacarā paricārikā siyāti – na te mārassa paddhagū. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;</p>
- <p class="gathalast">Na te māravasānugā, na te mārassa paddhagū’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Kappamāṇavapucchāniddeso dasamo.</p>
- <p class="subhead">11. Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para65"></a><a name="para65_kn16"></a><span class="paranum">65</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sutvānahaṃ</span> <a name="T0.0187"></a> <span class="bld">vīra akāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sutvānahaṃ vīra akāmakāmi</span>nti sutvā suṇitvā uggahetvā upadhāretvā upalakkhayitvā. Itipi so bhagavā arahaṃ…pe… buddho bhagavāti – sutvānahaṃ. <span class="bld">Vīrā</span>ti vīro bhagavā. Vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsoti vīro.</p>
- <p class="gatha1">Virato idha sabbapāpakehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā <span class="note">[viriyavā (syā.) su. ni. 536]</span> so;</p>
- <p class="gathalast">So vīriyavā padhānavā, vīro tādi pavuccate tathattāti.</p>
- <p class="bodytext">Sutvānahaṃ vīra. <span class="bld">Akāmakāmi</span>nti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā <a name="V0.0128"></a> ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā, kilesakāmā pahīnā. Vatthukāmānaṃ pariññātattā kilesakāmānaṃ <a name="T0.0188"></a> pahīnattā <a name="M0.0142"></a> bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. Ye kāme kāmenti, kāme patthenti, kāme pihenti, kāme abhijappanti, te kāmakāmino rāgarāgino saññāsaññino. Bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – sutvānahaṃ vīra amakāmakāmiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā jatukaṇṇī</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. <span class="bld">Jatukaṇṇī</span>ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā jatukaṇṇi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgama</span>nti. <span class="bld">Oghātiga</span>nti oghātigaṃ oghaṃ atikkantaṃ samatikkantaṃ vītivattanti – oghātigaṃ. <span class="bld">Puṭṭhu</span>nti puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ pasādetuṃ. <span class="bld">Akāmamāgama</span>nti akāmaṃ puṭṭhuṃ nikkāmaṃ cattakāmaṃ vantakāmaṃ muttakāmaṃ pahīnakāmaṃ paṭinissaṭṭhakāmaṃ vītarāgaṃ vigatarāgaṃ cattarāgaṃ vantarāgaṃ muttarāgaṃ pahīnarāgaṃ paṭinissaṭṭharāgaṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā tayā saddhiṃ samāgatamhāti – oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santipadaṃ brūhi sahajanettā</span>ti. <span class="bld">Santī</span>ti ekena ākārena santipi santipadampi <span class="note">[santipadanti (ka.)]</span> taṃyeva amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ<a name="T0.0189"></a>. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santametaṃ padaṃ, paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti. Athāparenākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṃvattanti, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo <a name="M0.0143"></a> aṭṭhaṅgiko maggo – ime vuccanti santipadā. Santipadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ accutapadaṃ amatapadaṃ nibbānapadaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Sahajanettā</span>ti nettaṃ vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Buddhassa bhagavato <a name="V0.0129"></a> nettañca jinabhāvo ca bodhiyā mūle apubbaṃ acarimaṃ ekasmiṃ khaṇe uppanno, tasmā buddho sahajanettoti – santipadaṃ brūhi sahajanetta.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathātacchaṃ bhagavā brūhi meta</span>nti yathātacchaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi ācikkhāhi…pe… pakāsehīti – yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]</p>
- <p class="gatha2">Oghātigaṃ <a name="T0.0190"></a> puṭṭhumakāmamāgamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi meta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para66"></a><a name="para66_kn16"></a><span class="paranum">66</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Parittapaññassa me bhūripañño, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jātijarāya idha vippahānaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyatī</span>ti. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhagavā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādiccova pathaviṃ tejī tejasā</span>ti ādicco vuccati sūriyo <span class="note">[suriyo (syā.)]</span>. Pathavī vuccati jagatī <span class="note">[jarā (syā.)]</span>. Yathā sūriyo tejī tejena samannāgato pathaviṃ <a name="M0.0144"></a> abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā santāpayitvā sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassayitvā ākāse antalikkhe gaganapathe <span class="note">[gamanapathe (syā.) aṭṭhakathā oloketabbā]</span> gacchati, evameva <a name="T0.0191"></a> bhagavā ñāṇatejī ñāṇatejena samannāgato sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayaṃ…pe… kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokaṃ dassetvā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā <a name="V0.0130"></a> ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – ādiccova pathaviṃ tejī tejasā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parittapaññassa me bhūripañño</span>ti ahamasmi parittapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño. Tvampi mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – parittapaññassa me bhūripañño.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijañña</span>nti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. <span class="bld">Yamahaṃ vijañña</span>nti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātijarāya idha vippahāna</span>nti idheva jātijarāya maraṇassa <a name="T0.0192"></a> pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;</p>
- <p class="gatha2">Parittapaññassa me bhūripañño, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātijarāya idha vippahāna’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para67"></a><a name="para67_kn16"></a><span class="paranum">67</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kāmesu</span> <a name="M0.0145"></a> <span class="bld">vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcanaṃ. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesu vinaya gedha</span>nti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Gedha</span>nti gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Kāmesu vinaya gedha</span>nti kāmesu gedhaṃ vinaya paṭivinaya pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – kāmesu <a name="V0.0131"></a> vinaya gedhaṃ. <span class="bld">Jatukaṇṇī</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – jatukaṇṇīti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato</span>ti. <span class="bld">Nekkhamma</span>nti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ <a name="T0.0193"></a> apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ khemato tāṇato leṇato saraṇato saraṇībhūtato abhayato accutato amatato nibbānato daṭṭhuṃ passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – nekkhammaṃ daṭṭhu khemato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uggahitaṃ nirattaṃ vā</span>ti. <span class="bld">Uggahita</span>nti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ. <span class="bld">Nirattaṃ vā</span>ti nirattaṃ vā muñcitabbaṃ vijahitabbaṃ vinoditabbaṃ byantīkātabbaṃ anabhāvaṃ gametabbanti – uggahitaṃ nirattaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mā te vijjittha kiñcana</span>nti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Idaṃ kiñcanaṃ <span class="note">[ime kiñcanā (ka.)]</span> tuyhaṃ mā vijjittha mā pavijjittha mā saṃvijjittha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – mā te vijjittha kiñcanaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmesu <a name="M0.0146"></a> vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;</p>
- <p class="gathalast">Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā <a name="T0.0194"></a> te vijjittha kiñcana’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para68"></a><a name="para68_kn16"></a><span class="paranum">68</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ; </span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ pubbe taṃ visosehī</span>ti atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṃ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi. Atha vā, ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā <a name="V0.0132"></a> te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ <span class="note">[avījaṃ (syā.)]</span> karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchā te māhu kiñcana</span>nti pacchā vuccati anāgate saṅkhāre ārabbha rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Idaṃ kiñcanaṃ tuyhaṃ mā ahu mā ahosi mā janesi <span class="note">[mā janehi (syā.) tathāvasesesu dvīsu padesupi]</span> mā sañjanesi mābhinibbattesi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – pacchā te māhu kiñcanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhe ce no gahessasī</span>ti majjhe vuccati paccuppannaṃ rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na taṇhissasi na parāmasissasi na nandissasi nābhinandissasi na ajjhosissasi. Abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ <a name="T0.0195"></a> parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahissasi vinodessasi byantīkarissasi anabhāvaṃ gamessasīti – majjhe ce no gahessasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasanto carissasī</span>ti rāgassa upasamitattā upasanto carissasi, dosassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddho carissasi viharissasi iriyissasi <a name="M0.0147"></a> vattissasi pālessasi yapessasi yāpessasīti – upasanto carissasi. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para69"></a><a name="para69_kn16"></a><span class="paranum">69</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇā</span>ti. <span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbasoti. <span class="bld">Nāma</span>nti cattāro arūpino khandhā. <span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. <span class="bld">Gedho</span> vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇā</span>ti sabbaso <a name="V0.0133"></a> nāmarūpasmiṃ vītagedhassa vigatagedhassa cattagedhassa vantagedhassa muttagedhassa <a name="T0.0196"></a> pahīnagedhassa paṭinissaṭṭhagedhassa vītarāgassa vigatarāgassa cattarāgassa vantarāgassa muttarāgassa pahīnarāgassa paṭinissaṭṭharāgassāti – sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavāssa na vijjantī</span>ti. <span class="bld">Āsavā</span>ti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. <span class="bld">Assā</span>ti arahato khīṇāsavassa. <span class="bld">Na vijjantī</span>ti ime āsavā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – āsavāssa na vijjanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yehi maccuvasaṃ vaje</span>ti yehi āsavehi maccuno vā vasaṃ gaccheyya, maraṇassa vā vasaṃ gaccheyya, mārapakkhassa vā vasaṃ gaccheyya; te āsavā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – yehi maccuvasaṃ vaje. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha <a name="M0.0148"></a> gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso ekādasamo.</p>
- <p class="subhead">12. Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para70"></a><a name="para70_kn16"></a><span class="paranum">70</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Okañjahaṃ</span> <a name="T0.0197"></a> <span class="bld">taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti</span> <span class="note">[apagamissanti (ka.)]</span> <span class="bld">ito.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okañjahaṃ taṇhacchidaṃ aneja</span>nti. <span class="bld">Okañjaha</span>nti rūpadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā <span class="note">[upayupādānā (ka.)]</span> cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā <a name="V0.0134"></a> ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho okañjaho. Vedanādhātuyā…pe… saññādhātuyā… saṅkhāradhātuyā… viññāṇadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho okañjaho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhacchida</span>nti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Sā taṇhā buddhassa bhagavato chinnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Tasmā buddho taṇhacchido. <span class="bld">Anejo</span>ti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo <a name="T0.0198"></a> …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati na pavedhati na sampavedhatīti. Tasmā buddho anejoti <a name="M0.0149"></a> – okañjahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ. <span class="bld">Iccāyasmā bhadrāvudho</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <span class="bld">āyasmā</span>ti, piyavacanaṃ…pe… <span class="bld">bhadrāvudho</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā bhadrāvudho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimutta</span>nti nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā nandī sā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho nandiñjaho. <span class="bld">Oghatiṇṇa</span>nti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo bhavoghaṃ tiṇṇo diṭṭhoghaṃ tiṇṇo avijjoghaṃ tiṇṇo sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa <a name="T0.0199"></a> punabbhavoti – nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ. <span class="bld">Vimutta</span>nti bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dosā cittaṃ… mohā cittaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti – nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kappañjahaṃ abhiyāce sumedha</span>nti. <span class="bld">Kappā</span>ti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Buddhassa bhagavato taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā tasmā buddho kappañjaho<a name="V0.0135"></a>. <span class="bld">Abhiyāce</span>ti yācāmi abhiyācāmi ajjhesāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi jappāmi abhijappāmi. <span class="bld">Sumedhā</span> vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho sumedhoti – kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sutvāna nāgassa apanamissanti ito</span>ti. <span class="bld">Nāgassā</span>ti nāgo. Bhagavā āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo…pe… evaṃ bhagavā na gacchatīti nāgo. <span class="bld">Sutvāna nāgassa apanamissanti ito</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ <a name="T0.0200"></a> sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvā ito apanamissanti vajissanti pakkamissanti disāvidisaṃ gamissantīti – sutvāna nāgassa apanamissanti ito. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Okañjahaṃ <a name="M0.0150"></a> taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]</p>
- <p class="gatha2">Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para71"></a><a name="para71_kn16"></a><span class="paranum">71</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nānājanā janapadehi saṅgatā, tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānājanā janapadehi saṅgatā</span>ti. <span class="bld">Nānājanā</span>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. <span class="bld">Janapadehi saṅgatā</span>ti aṅgā ca magadhā ca kaliṅgā ca kāsiyā ca kosalā ca vajjiyā ca mallā ca cetiyamhā ca <span class="note">[cetiyamhā ca sāgaramhā ca (syā.)]</span> vaṃsā ca kurumhā ca pañcālā ca macchā ca surasenā ca assakā ca avantiyā ca yonā <span class="note">[yonakā (ka.) mahāni. 55]</span> ca kambojā ca. <span class="bld">Saṅgatā</span>ti saṅgatā samāgatā samohitā sannipatitāti – nānājanā janapadehi saṅgatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā</span>ti. <span class="bld">Vīrā</span>ti vīro. Bhagavā vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti <a name="T0.0201"></a> vīro, vigatalomahaṃsotipi vīro.</p>
- <p class="gatha1">Virato idha sabbapāpakehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;</p>
- <p class="gathalast">So vīriyavā padhānavā, vīro tādi pavuccate tathattāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tava</span> <a name="V0.0136"></a> <span class="bld">vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ. <span class="bld">Abhikaṅkhamānā</span>ti abhikaṅkhamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti – tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohī</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. <span class="bld">Tuva</span>nti bhagavantaṃ bhaṇati. <span class="bld">Sādhu viyākarohī</span>ti sādhu ācikkhāhi desehi <a name="M0.0151"></a> paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā hi te vidito esa dhammo</span>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nānājanā janapadehi saṅgatā, tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;</p>
- <p class="gathalast">Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā <a name="T0.0202"></a> hi te vidito esa dhammo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para72"></a><a name="para72_kn16"></a><span class="paranum">72</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantuṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādānataṇhaṃ vinayetha sabba</span>nti ādānataṇhaṃ vuccati rūpataṇhā…pe… ādānataṇhāti kiṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā? Tāya taṇhāya rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Taṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā. <span class="bld">Ādānataṇhaṃ vinayetha sabba</span>nti sabbaṃ ādānataṇhaṃ vinayeyya paṭivinayeyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ. <span class="bld">Bhadrāvudhāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Bhadrāvudhā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – bhadrāvudhāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe</span>ti. <span class="bld">Uddha</span>nti anāgataṃ; <span class="bld">adho</span>ti atītaṃ; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti <a name="V0.0137"></a> paccuppannaṃ. <span class="bld">Uddha</span>nti devaloko; <span class="bld">adho</span>ti nirayaloko; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti manussaloko. Atha vā, <span class="bld">uddha</span>nti kusalā dhammā; <span class="bld">adho</span>ti akusalā dhammā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti abyākatā dhammā. <span class="bld">Uddha</span>nti arūpadhātu; <span class="bld">adho</span>ti kāmadhātu; <span class="bld">tiriyañcāpi</span> <a name="T0.0203"></a> <span class="bld">majjhe</span>ti rūpadhātu. <span class="bld">Uddha</span>nti sukhā vedanā; <span class="bld">adho</span>ti dukkhā vedanā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti adukkhamasukhā vedanā. <span class="bld">Uddha</span>nti uddhaṃ pādatalā; <span class="bld">adho</span>ti <a name="M0.0152"></a> adho kesamatthakā; <span class="bld">tiriyañcāpi majjhe</span>ti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantī</span>ti yaṃ yaṃ rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. <span class="bld">Lokasmi</span>nti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Teneva māro anveti jantu</span>nti teneva kammābhisaṅkhāravasena paṭisandhiko khandhamāro dhātumāro āyatanamāro gatimāro upapattimāro paṭisandhimāro bhavamāro saṃsāramāro vaṭṭamāro anveti anugacchati anvāyiko hoti. <span class="bld">Jantu</span>nti sattaṃ janaṃ naraṃ māṇavaṃ <span class="note">[mānavaṃ (syā.)]</span> posaṃ puggalaṃ jīvaṃ jāguṃ jantuṃ indaguṃ manujanti – teneva māro anveti jantuṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantu’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para73"></a><a name="para73_kn16"></a><span class="paranum">73</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tasmā</span> <a name="T0.0204"></a> <span class="bld">pajānaṃ na upādiyetha,</span> <span class="bld">bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā pajānaṃ na upādiyethā</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā, etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno ādānataṇhāyāti – tasmā. <span class="bld">Pajāna</span>nti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. <span class="bld">Na upādiyethā</span>ti rūpaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ <a name="V0.0138"></a>… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyyāti – tasmā pajānaṃ na upādiyetha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhu</span> <a name="M0.0153"></a> <span class="bld">sato kiñcanaṃ sabbaloke</span>ti. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekkho vā bhikkhu. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – bhikkhu sato. <span class="bld">Kiñcana</span>nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. <span class="bld">Sabbaloke</span>ti <a name="T0.0205"></a> sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloketi – bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādānasatte iti pekkhamāno</span>ti ādānasattā vuccanti ye rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. <span class="bld">Itī</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ itīti. <span class="bld">Pekkhamāno</span>ti pekkhamāno dakkhamāno dissamāno passamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – ādānasatte iti pekkhamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta</span>nti. <span class="bld">Pajā</span>ti sattādhivacanaṃ maccudheyyā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ, evameva pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhāti – pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu <a name="T0.0206"></a> sato kiñcanaṃ sabbaloke;</p>
- <p class="gathalast">Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddeso dvādasamo.</p>
- <p class="subhead">13. Udayamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para74"></a><a name="para74_kn16"></a><span class="paranum">74</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Jhāyiṃ</span> <a name="T0.0207"></a><a name="V0.0139"></a><a name="M0.0154"></a> <span class="bld">virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Katakiccaṃ anāsavaṃ;</span></p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Aññāvimokkhaṃ pabrūhi</span> <span class="note">[saṃbrūhi (syā.)]</span><span class="bld">, avijjāya pabhedanaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyiṃ virajamāsīna</span>nti. <span class="bld">Jhāyi</span>nti jhāyī bhagavā. Paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – jhāyiṃ. <span class="bld">Viraja</span>nti rāgo rajo, doso rajo, moho rajo, kodho rajo, upanāho rajo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā rajā. Te rajā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā <a name="T0.0208"></a> buddho arajo virajo nirajo rajāpagato rajavippahīno rajavippayutto sabbarajavītivatto.</p>
- <p class="gatha1">Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,</p>
- <p class="gatha2">Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ rajaṃ vippajahitvā <span class="note">[paṭivinoditvā (ka.) mahāni. 209]</span> cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.</p>
- <p class="gatha1">Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.</p>
- <p class="gatha1">Moho <a name="M0.0155"></a> rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccatīti. –</p>
- <p class="unindented">Virajaṃ <a name="V0.0140"></a> …pe….</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīna</span>nti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno.</p>
- <p class="gatha1">Nagassa <span class="note">[nagarassa (ka.)]</span> passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi bhagavā āsīno. Atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti. Evampi bhagavā āsīnoti – jhāyiṃ virajamāsīnaṃ<a name="T0.0209"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā udayo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <span class="bld">āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe… <span class="bld">udayo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā udayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katakiccaṃ anāsava</span>nti buddhassa bhagavato kiccākiccaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Tasmā buddho katakicco.</p>
- <p class="gatha1">Yassa ca visatā <span class="note">[yassa paripatā (syā.) passa mahāni. 202]</span> natthi, chinnasotassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Kiccākiccappahīnassa, pariḷāho na vijjatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katakiccaṃ anāsava</span>nti. <span class="bld">Āsavā</span>ti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavoti – katakiccaṃ anāsavaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāraguṃ sabbadhammāna</span>nti bhagavā sabbadhammānaṃ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū. Abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ. So vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ; vasippatto <a name="T0.0210"></a><a name="M0.0156"></a> pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ; vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya; vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato <a name="V0.0141"></a> koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – pāraguṃ sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi pañhena āgama</span>nti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ atthīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāvimokkhaṃ pabrūhī</span>ti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññāvimokkhaṃ pabrūhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya</span> <a name="T0.0211"></a> <span class="bld">pabhedana</span>nti avijjāya bhedanaṃ pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]</p>
- <p class="gatha1">Katakiccaṃ anāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedana’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para75"></a><a name="para75_kn16"></a><span class="paranum">75</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pahānaṃ</span> <a name="M0.0157"></a> <span class="bld">kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Domanassāna cūbhayaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Thinassa</span> <span class="note">[thīnassa (syā.)]</span> <span class="bld">ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahānaṃ kāmacchandāna</span>nti. <span class="bld">Chando</span>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. <span class="bld">Pahānaṃ kāmacchandāna</span>nti kāmacchandānaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ <a name="V0.0142"></a> paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – pahānaṃ kāmacchandānaṃ. <span class="bld">Udayāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Udayā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… <a name="T0.0212"></a> sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – udayāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Domanassāna cūbhaya</span>nti. <span class="bld">Domanassā</span>ti yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā. <span class="bld">Domanassāna cūbhaya</span>nti kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – domanassāna cūbhayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thinassa ca panūdana</span>nti. <span class="bld">Thina</span>nti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnā līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā <span class="note">[thīnaṃ thīyanā (syā.)]</span> thiyitattaṃ cittassa. <span class="bld">Panūdana</span>nti thinassa ca panūdanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – thinassa ca panūdanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kukkuccānaṃ nivāraṇa</span>nti. <span class="bld">Kukkucca</span>nti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ. Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā…pe… avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṃ vuccati kukkuccaṃ. Api ca, dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati <a name="T0.0213"></a> kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho<a name="M0.0158"></a>. ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucarita’’nti…pe… ‘‘kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucarita’’nti…pe… ‘‘kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pisuṇā vācā <span class="note">[pisuṇavācā (ka.)]</span>, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā’’ti…pe… ‘‘kato me byāpādo, akato me abyāpādo’’ti…pe… ‘‘katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti<a name="V0.0143"></a>, uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, ‘‘sīlesumhi aparipūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti…pe… ‘‘bhojane amattaññumhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti, cattāro sammappadhānāti cattāro iddhipādāti, pañcindriyānīti, pañca balānīti, satta <a name="T0.0214"></a> bojjhaṅgāti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññātaṃ, samudayo me appahīno, maggo me abhāvito, nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kukkuccānaṃ nivāraṇa</span>nti kukkuccānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ pahānaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Domanassāna cūbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇa’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para76"></a><a name="para76_kn16"></a><span class="paranum">76</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ</span><a name="M0.0159"></a>, <span class="bld">dhammatakkapurejavaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāsatisaṃsuddha</span>nti. <span class="bld">Upekkhā</span>ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā <span class="note">[cittasamatho (syā.) mahāni. 207]</span> cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. <span class="bld">Satī</span>ti yā catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha sati anussati…pe… sammāsati. <span class="bld">Upekkhāsatisaṃsuddha</span>nti catutthe jhāne upekkhā ca sati ca suddhā honti visuddhā saṃsuddhā parisuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattāti – upekkhāsatisaṃsuddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammatakkapurejava</span>nti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo. So <a name="T0.0215"></a> ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati sammādiṭṭhi. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti<a name="V0.0144"></a>, evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti – evampi dhammatakkapurejavaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāvimokkhaṃ pabrūmī</span>ti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – aññāvimokkhaṃ pabrūmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya pabhedana</span>nti. <span class="bld">Avijjā</span>ti dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjā moho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Pabhedana</span>nti avijjāya pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedana’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para77"></a><a name="para77_kn16"></a><span class="paranum">77</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃsu</span> <a name="M0.0160"></a> <span class="bld">saṃyojano loko</span>ti lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ <a name="T0.0216"></a> bandhanaṃ upakkileso. Kena loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – kiṃsu saṃyojano loko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃsu tassa vicāraṇa</span>nti kiṃsu tassa cāraṇaṃ vicāraṇaṃ paṭivicāraṇaṃ. Kena loko carati vicarati paṭivicaratīti – kiṃsu tassa vicāraṇaṃ. <span class="bld">Kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccatī</span>ti kissassa vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para78"></a><a name="para78_kn16"></a><span class="paranum">78</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nandisaṃyojano</span> <a name="V0.0145"></a> <span class="bld">loko, vitakkassa vicāraṇā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nandisaṃyojano loko</span>ti nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ, ayaṃ vuccati nandī. Yā nandī lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso, imāya nandiyā loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – nandisaṃyojano loko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakkassa vicāraṇā</span>ti. <span class="bld">Vitakkā</span>ti nava vitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko janapadavitakko<a name="T0.0217"></a>, amarāvitakko, parānudayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko. Ime vuccanti nava vitakkā. Ime nava vitakkā lokassa cāraṇā vicāraṇā paṭivicāraṇā. Imehi navahi vitakkehi loko carati vicarati paṭivicaratīti – vitakkassa vicāraṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatī</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatī</span>ti taṇhāya vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nandisaṃyojano <a name="M0.0161"></a> loko, vitakkassa vicāraṇā;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para79"></a><a name="para79_kn16"></a><span class="paranum">79</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tava.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ satassa carato</span>ti kathaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – kathaṃ satassa carato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇaṃ</span> <a name="V0.0146"></a> <span class="bld">uparujjhatī</span>ti viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ <a name="T0.0218"></a> gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā</span>ti buddhaṃ bhagavantaṃ puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ pasādetuṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā, ‘‘tayā saddhiṃ samāgatamhā’’ti – bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ suṇoma vaco tavā</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ suṇoma uggaṇhāma dhārema upadhārema upalakkhemāti – taṃ suṇoma vaco tava. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tavā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para80"></a><a name="para80_kn16"></a><span class="paranum">80</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandato</span>ti ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti <span class="note">[na ajjhosāya tiṭṭhati (syā.)]</span>, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ <a name="M0.0162"></a> ajjhosānaṃ gāhaṃ <a name="T0.0219"></a> parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ajjhattaṃ samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī <span class="note">[idaṃ padaṃ natthi syā. potthake]</span> viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattaṃ vayadhammānupassī vedanāsu <a name="V0.0147"></a> vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattaṃ samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi dvādasahi ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… anabhāvaṃ gameti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, vedanaṃ aniccato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato…pe… nissaraṇato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti <a name="T0.0220"></a> byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi cattālīsāya <span class="note">[dvācattāḷīsāya (syā.)]</span> ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti – ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0163"></a> <span class="bld">satassa carato</span>ti evaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – evaṃ satassa carato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇaṃ uparujjhatī</span>ti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhatī. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Udayamāṇavapucchāniddeso terasamo.</p>
- <p class="subhead">14. Posālamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para81"></a><a name="para81_kn16"></a><span class="paranum">81</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo</span> <a name="T0.0221"></a><a name="V0.0148"></a> <span class="bld">atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Anejo chinnasaṃsayo;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Pāraguṃ</span> <span class="note">[pāragū (syā. ka.)]</span> <span class="bld">sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo atītaṃ ādisatī</span>ti. <span class="bld">Yo</span>ti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāvaṃ. <span class="bld">Atītaṃ ādisatī</span>ti bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati, anāgatampi ādisati, paccuppannampi ādisati.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā attano atītaṃ ādisati? Bhagavā attano atītaṃ ekampi jātiṃ ādisati, dvepi jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati, pañcapi jātiyo ādisati, dasapi jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṃsampi jātiyo ādisati, cattālīsampi jātiyo ādisati<a name="M0.0164"></a>, paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi…pe… jātisahassampi… jātisatasahassampi… anekepi saṃvaṭṭakappe… anekepi vivaṭṭakappe… anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati – ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ <a name="T0.0222"></a> evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ bhagavā attano atītaṃ ādisati.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati? Bhagavā paresaṃ atītaṃ ekampi jātiṃ ādisati, dvepi jātiyo ādisati…pe… anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati – ‘‘amutrāsi evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādi; tatrāpāsi evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā <a name="V0.0149"></a> pañca jātakasatāni bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāpadāniyasuttantaṃ <span class="note">[mahādhaniyasuttaṃ (syā.)]</span> bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāsudassaniyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāgovindiyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, maghadeviyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘atītaṃ kho, cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa satānusāriñāṇaṃ <span class="note">[satānussariyañāṇaṃ (ka.) passa dī. ni. 3.187]</span> hoti. So yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ <a name="T0.0223"></a> anussarati. Anāgatañca kho, cunda…pe… paccuppannañca kho, cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjati – ‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Indriyaparopariyattañāṇaṃ <a name="M0.0165"></a> <span class="note">[indriyaparopariyattiñāṇaṃ (ka.) aṭṭhakathā oloketabbā]</span> tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sattānaṃ āsayānusayañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ <span class="note">[yamakapāṭihiriyañāṇaṃ (syā.)]</span> tathāgatassa tathāgatabalaṃ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbaññutañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, anāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ. Evaṃ bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati anāgatampi ādisati paccuppannampi ādisati ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāsetīti – yo atītaṃ ādisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā posālo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <span class="bld">āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe… <span class="bld">posālo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā posālo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anejo chinnasaṃsayo</span>ti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Bhagavā lābhepi na iñjati…pe… <a name="T0.0224"></a> dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti anejo. <span class="bld">Chinnasaṃsayo</span>ti saṃsayo vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho. So saṃsayo buddhassa bhagavato pahīno chinno ucchinno samucchinno vūpasanto paṭinissaggo paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. Tasmā buddho chinnasaṃsayoti – anejo chinnasaṃsayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāraguṃ</span> <a name="V0.0150"></a> <span class="bld">sabbadhammāna</span>nti bhagavā sabbadhammānaṃ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – pāragū sabbadhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi pañhena āgama</span>nti pañhena atthiko āgatomhi…pe… ‘‘vahassetaṃ bhāra’’nti – atthi pañhena āgamaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="M0.0166"></a> atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]</p>
- <p class="gatha2">Anejo chinnasaṃsayo;</p>
- <p class="gathalast">Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgama’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para82"></a><a name="para82_kn16"></a><span class="paranum">82</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato; </span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ñāṇaṃ</span> <a name="T0.0225"></a> <span class="bld">sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhūtarūpasaññissā</span>ti katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ rūpasaññā. <span class="bld">Vibhūtarūpasaññissā</span>ti catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa <span class="note">[lābhissa (syā.)]</span> rūpasaññā vibhūtā honti vigatā atikkantā samatikkantā vītivattāti – vibhūtarūpasaññissa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakāyappahāyino</span>ti sabbo tassa paṭisandhiko rūpakāyo pahīno, tadaṅgasamatikkamā vikkhambhanappahānena pahīno tassa rūpakāyoti – sabbakāyappahāyino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato</span>ti. <span class="bld">Natthi kiñcī</span>ti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṃkāraṇā? Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Yaṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, ‘‘natthi kiñcī’’ti passati – taṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattīti – ajjhattañca bahiddhā ca natthi kiñcīti passato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇaṃ sakkānupucchāmī</span>ti. <span class="bld">Sakkā</span>ti – sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko <a name="V0.0151"></a> …pe… pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. <span class="bld">Ñāṇaṃ sakkānupucchāmī</span>ti tassa ñāṇaṃ pucchāmi, paññaṃ <a name="T0.0226"></a> pucchāmi, sambuddhaṃ pucchāmi. ‘‘Kīdisaṃ kiṃsaṇṭhitaṃ kiṃpakāraṃ kiṃpaṭibhāgaṃ ñāṇaṃ icchitabba’’nti – ñāṇaṃ sakkānupucchāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ neyyo tathāvidho</span>ti kathaṃ so netabbo vinetabbo anunetabbo paññapetabbo nijjhāpetabbo pekkhetabbo pasādetabbo? Kathaṃ tena <span class="note">[kathamassa (syā.)]</span> uttari ñāṇaṃ uppādetabbaṃ? <span class="bld">Tathāvidho</span>ti tathāvidho tādiso <a name="M0.0167"></a> tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so ākiñcaññāyatanasamāpattilābhīti – kathaṃ neyyo tathāvidho. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;</p>
- <p class="gatha2">Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para83"></a><a name="para83_kn16"></a><span class="paranum">83</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Abhijānaṃ tathāgato;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ;</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā</span>ti bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti, paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Kathaṃ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘rūpupayaṃ <span class="note">[rūpūpāyaṃ (syā. ka.) passa saṃ. ni. 3.53]</span> vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya <span class="note">[tiṭṭhati (syā. ka.)]</span>, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhave…pe… saññupayaṃ vā, bhikkhave…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ <a name="T0.0227"></a> virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyā’’ti. Evaṃ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino – seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi<a name="V0.0152"></a>, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi<a name="M0.0168"></a>, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī <span class="note">[catutthā (syā.) passa a. ni. 7.44]</span> viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī <span class="note">[pañcamā (syā.)]</span> viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma, anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī <span class="note">[chaṭṭho (syā.)]</span> viññāṇaṭṭhiti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī <span class="note">[sattamā (syā.)]</span> viññāṇaṭṭhiti’’. Evaṃ bhagavā <a name="T0.0228"></a> paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānātīti – viññāṇaṭṭhitiyo sabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Posālāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Posālā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – posālāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijānaṃ tathāgato</span>ti. <span class="bld">Abhijāna</span>nti abhijānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto tathāgato. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘atītaṃ cepi kho, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Atītaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, tampi tathāgato na byākaroti. Atītaṃ cepi kho, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa veyyākaraṇāya. Anāgataṃ cepi, cunda, hoti…pe… paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, tampi tathāgato <a name="V0.0153"></a> na byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Iti kho, cunda, atītānāgatapaccuppannesu dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī. Tasmā tathāgatoti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ kho, cunda, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ <a name="M0.0169"></a> anuvicaritaṃ manasā<a name="T0.0229"></a>, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā tathāgatoti vuccati. Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā. Tasmā tathāgatoti vuccati. Yathāvādī, cunda, tathāgato tathākārī; yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā tathāgatoti vuccati. Sadevake, cunda, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti – abhijānaṃ tathāgato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭhantamenaṃ jānātī</span>ti bhagavā idhatthaññeva <span class="note">[idhaṭṭhaññeva (syā.)]</span> jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu uppajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo suppaṭipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ <a name="T0.0230"></a> saggaṃ lokaṃ upapajjissatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno, tathā ca iriyati, tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ <a name="V0.0154"></a> puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha <a name="M0.0170"></a> panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu uppajjissatī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissatī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā <a name="T0.0231"></a> āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’’ti – tiṭṭhantamenaṃ jānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhimuttaṃ tapparāyaṇa</span>nti. <span class="bld">Dhimutta</span>nti ākiñcaññāyatanaṃ. Dhimuttanti vimokkhena dhimuttaṃ tatrādhimuttaṃ tadadhimuttaṃ tadādhipateyyaṃ. Atha vā, bhagavā jānāti – ‘‘ayaṃ puggalo rūpādhimutto saddādhimutto gandhādhimutto rasādhimutto phoṭṭhabbādhimutto kulādhimutto gaṇādhimutto āvāsādhimutto lābhādhimutto yasādhimutto pasaṃsādhimutto sukhādhimutto cīvarādhimutto piṇḍapātādhimutto senāsanādhimutto gilānapaccayabhesajjaparikkhārādhimutto suttantādhimutto vinayādhimutto abhidhammādhimutto āraññakaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto paṃsukūlikaṅgādhimutto tecīvarikaṅgādhimutto sapadānacārikaṅgādhimutto khalupacchābhattikaṅgādhimutto nesajjikaṅgādhimutto yathāsanthatikaṅgādhimutto paṭhamajjhānādhimutto dutiyajjhānādhimutto tatiyajjhānādhimutto catutthajjhānādhimuttoākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto viññāṇañcāyatanasamāpattādhimutto ākiñcaññāyatanasamāpattādhimutto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattādhimutto’’tidhimuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapparāyaṇa</span>nti <a name="V0.0155"></a><a name="M0.0171"></a> ākiñcaññāyatanamayaṃ tapparāyaṇaṃ kammaparāyaṇaṃ vipākaparāyaṇaṃ kammagarukaṃ paṭisandhigarukaṃ<a name="T0.0232"></a>. Atha vā, bhagavā jānāti – ‘‘ayaṃ puggalo rūpaparāyaṇo…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇo’’ti – dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Abhijānaṃ tathāgato;</p>
- <p class="gathalast">Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, dhimuttaṃ tapparāyaṇa’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para84"></a><a name="para84_kn16"></a><span class="paranum">84</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā, nandisaṃyojanaṃ iti;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā</span>ti ākiñcaññāsambhavoti vuccati ākiñcaññāyatanasaṃvattaniko kammābhisaṅkhāro. Ākiñcaññāyatanasaṃvattanikaṃ kammābhisaṅkhāraṃ ākiñcaññāsambhavoti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nandisaṃyojanaṃ itī</span>ti <span class="bld">nandisaṃyojanaṃ</span> vuccati arūparāgo. Arūparāgena taṃ kammaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ arūparāgaṃ nandisaṃyojananti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ <a name="T0.0233"></a> katvā. <span class="bld">Itī</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ itīti – nandisaṃyojanaṃ iti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evametaṃ abhiññāyā</span>ti evaṃ etaṃ abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – evametaṃ abhiññāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato tattha vipassatī</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato vipassati, dukkhato vipassati, rogato…pe… nissaraṇato <a name="V0.0156"></a> vipassati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – tato tattha vipassati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassā</span>ti etaṃ ñāṇaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītaṃ tassāti – etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brāhmaṇassa</span> <a name="M0.0172"></a> <span class="bld">vusīmato</span>ti. <span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmāti. <span class="bld">Brāhmaṇassa vusīmato</span>ti puthujjanakalyāṇaṃ upādāya satta sekkhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti; arahā vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto; so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro; natthi tassa punabbhavoti – brāhmaṇassa <a name="T0.0234"></a> vusīmato. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā, nandisaṃyojanaṃ iti;</p>
- <p class="gatha2">Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Posālamāṇavapucchāniddeso cuddasamo.</p>
- <p class="subhead">15. Mogharājamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para85"></a><a name="para85_kn16"></a><span class="paranum">85</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Dvāhaṃ</span> <a name="T0.0235"></a><a name="V0.0157"></a> <span class="bld">sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Na me byākāsi cakkhumā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yāvatatiyañca devīsi</span> <span class="note">[devisi (syā.)]</span>, <span class="bld">byākarotīti me sutaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa</span>nti so brāhmaṇo dvikkhattuṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho na byākāsi – ‘‘tadantarā <span class="note">[cakkhusamanantarā (syā.)]</span> imassa brāhmaṇassa indriyaparipāko bhavissatī’’ti. <span class="bld">Sakka</span>nti sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ. Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko <a name="M0.0173"></a> pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. <span class="bld">Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa</span>nti dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ ayācissaṃ ajjhesissaṃ pasādayissanti – dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā mogharājā</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… <span class="bld">āyasmā</span>ti <a name="T0.0236"></a> piyavacanaṃ…pe… <span class="bld">mogharājā</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā mogharājā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na me byākāsi cakkhumā</span>ti. <span class="bld">Na me byākāsī</span>ti na me byākāsi na ācikkhi na desesi na paññapesi na paṭṭhapesi na vivari na vibhaji na uttānīakāsi na pakāsesi. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi <span class="note">[dibbena cakkhunāpi (ka.)]</span> cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā? Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti – nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ umāpupphasamānaṃ <span class="note">[ummārapupphasamānaṃ (syā.) mahāni. 156]</span>. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ <a name="V0.0158"></a> dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ siniddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ <span class="note">[aḷāriṭṭhakasamānaṃ (syā.)]</span>. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhitārakasamānaṃ. Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca<a name="T0.0237"></a>. Yadā hi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato <span class="note">[atthaṅgamito (syā. ka.)]</span> hoti; kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho <span class="note">[akālamegho (syā. ka.) passa mahāni. 156]</span> abbhuṭṭhito hoti. Evarūpe caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā <a name="M0.0174"></a> yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekaṃ ce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taṃyeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākatikaṃ maṃsacakkhu. Evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe; sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya, mahāsahassimpi <span class="note">[tisahassiṃ mahāsahassampi (ka.)]</span> lokadhātuṃ passeyya, yāvatakaṃ vā <span class="note">[yāvatā (sī. ka.)]</span> pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="T0.0238"></a><a name="V0.0159"></a><a name="M0.0175"></a> bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā mahāpañño puthupañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhidappatto catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.</p>
- <p class="bodytext">So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī <span class="note">[dhammasāmi (syā. ka.)]</span> tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ <span class="note">[aphusitaṃ (syā. ka.)]</span> paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ <span class="note">[atītānāgatapaccuppannaṃ (syā.)]</span> upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ <span class="note">[atthi dhammaṃ jānitabbaṃ (ka.)]</span> attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho <a name="T0.0239"></a> vā <span class="note">[paramattho vā attho (ka.)]</span>, sabbaṃ taṃ anto buddhañāṇe parivattati.</p>
- <p class="bodytext">Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammāphusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ <a name="M0.0176"></a> nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino; evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ. Neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.</p>
- <p class="bodytext">Sabbadhammesu <a name="V0.0160"></a> buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesañca sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ <a name="T0.0240"></a> jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte jānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ <span class="note">[timitipiṅgalaṃ (ka.)]</span> upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako loko sabrahmako loko sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya samannāgatā tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext">Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā <span class="note">[te bhindantā (syā. ka.)]</span> maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni. Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā <span class="note">[bhagavato (ka.)]</span> honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati – yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="M0.0177"></a> bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ <a name="T0.0241"></a> volokento <span class="note">[olokento (ka.)]</span> addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino <span class="note">[para … dassāvine (ka.)]</span> viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni <span class="note">[antonimmuggaposīni (ka.)]</span>, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena; evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye <a name="V0.0161"></a> svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā – ‘‘ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito’’ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṃ katheti; dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati; mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti; vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṃ ācikkhati; saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ <a name="T0.0242"></a> ācikkhati buddhasubodhiṃ <span class="note">[buddhasubuddhataṃ (ka.)]</span> dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca; attano ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ anattākāraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;</p>
- <p class="gatha1">Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;</p>
- <p class="gathalast">Sokāvatiṇṇaṃ <span class="note">[sokāvakiṇṇaṃ (syā.)]</span> janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0178"></a> bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā? Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti – na me byākāsi cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me suta</span>nti yāvatatiyaṃ buddho sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho byākaroti no saṃsāretīti <span class="note">[sampāyatīti (syā.)]</span> – evaṃ <a name="T0.0243"></a> mayā uggahitaṃ, evaṃ mayā upadhāritaṃ, evaṃ mayā upalakkhitaṃ. <span class="bld">Devīsī</span>ti bhagavā ceva isi cāti – devīsi. Yathā rājā pabbajitā vuccanti rājisayo, brāhmaṇā pabbajitā vuccanti brāhmaṇisayo, evameva bhagavā devo ceva isi cāti – devīsi.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="V0.0162"></a> vā, bhagavā pabbajitotipi isi. Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato tamokāyassa padālanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ… mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ… mahato mānaddhajassa papātanaṃ… mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ… mahato oghassa nittharaṇaṃ… mahato bhārassa nikkhepanaṃ… mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ… mahato santāpassa nibbāpanaṃ… mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ… mahato dhammaddhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahante satipaṭṭhāne… mahante sammappadhāne… mahantāni indriyāni… mahantāni balāni… mahante bojjhaṅge… mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ… mahantaṃ paramatthaṃ ṃ1ataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ <a name="M0.0179"></a> buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho’’tipi isīti – yāvatatiyañca devīsi byākarotīti me sutaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dvāhaṃ <a name="T0.0244"></a> sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]</p>
- <p class="gatha1">Na me byākāsi cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me suta’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para86"></a><a name="para86_kn16"></a><span class="paranum">86</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ loko paro loko</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ loko</span>ti manussaloko. <span class="bld">Paro loko</span>ti manussalokaṃ ṭhapetvā sabbo paro lokoti – ayaṃ loko paro loko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmaloko sadevako</span>ti sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussāti – brahmaloko sadevako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhiṃ te nābhijānātī</span>ti tuyhaṃ diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ laddhiṃ ajjhāsayaṃ adhippāyaṃ loko na jānāti – ‘‘ayaṃ evaṃdiṭṭhiko evaṃkhantiko evaṃruciko evaṃladdhiko evaṃajjhāsayo evaṃadhippāyo’’ti <a name="V0.0163"></a> na jānāti na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti – diṭṭhiṃ te nābhijānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamassa yasassino</span>ti bhagavā yasappattoti yasassī. Atha vā, bhagavā sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānantipi yasassīti – gotamassa yassino. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ <a name="T0.0245"></a> loko paro loko, brahmaloko sadevako;</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para87"></a><a name="para87_kn16"></a><span class="paranum">87</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0180"></a> <span class="bld">abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ abhikkantadassāvi</span>nti evaṃ abhikkantadassāviṃ aggadassāviṃ seṭṭhadassāviṃ viseṭṭhadassāviṃ pāmokkhadassāviṃ uttamadassāviṃ paramadassāvinti – evaṃ abhikkantadassāviṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi pañhena āgama</span>nti pañhena atthiko āgatomhi…pe… vahassetaṃ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ lokaṃ avekkhanta</span>nti kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ tīrayantaṃ vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti – kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maccurājā na passatī</span>ti maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti – maccurājā na passati. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para88"></a><a name="para88_kn16"></a><span class="paranum">88</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Suññato</span> <a name="V0.0164"></a> <span class="bld">lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; </span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suññato</span> <a name="T0.0246"></a> <span class="bld">lokaṃ avekkhassū</span>ti. <span class="bld">Loko</span>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako <span class="note">[sadevako loko (ka.)]</span>. Aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘loko lokoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati. Kiñca lujjati? Cakkhu kho bhikkhu lujjati, rūpā lujjanti, cakkhuviñāṇaṃ lujjati, cakkhusamphasso lujjati, yampidaṃ <span class="note">[yamidaṃ (ka.) passa saṃ. ni. 4.82]</span> cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati; sotaṃ lujjati, gandhā lujjanti…pe… kāyo lujjati<a name="M0.0181"></a>, phoṭṭhabbā lujjanti; mano lujjati, dhammā lujjanti, manoviññāṇaṃ lujjati, manosamphasso lujjati; yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati. Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati’’.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suññato lokaṃ avekkhassū</span>ti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati – avasiyapavattasallakkhaṇavasena <span class="note">[avassiyapavatta … (syā.)]</span> vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vā. Kathaṃ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṃ avekkhati? Rūpe vaso na labbhati, vedanāya vaso na labbhati, saññāya vaso <a name="T0.0247"></a> na labbhati, saṅkhāresu vaso na labbhati, viññāṇe vaso na labbhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="note">[passa saṃ. ni. 3.59]</span> – ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati na ca labbhati rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vedanā anattā. Vedanā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saññā <a name="V0.0165"></a> anattā. Saññā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ saññā ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca saññāya – ‘evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, saññā anattā, tasmā saññā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati saññāya – ‘evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅkhārā anattā. Saṅkhārā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissaṃsu, nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ; labbhetha ca saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti. Yasmā ca kho, bhikkhave<a name="M0.0182"></a>, saṅkhārā <a name="T0.0248"></a> anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Viññāṇaṃ anattā. Viññāṇañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ <span class="note">[paresaṃ (syā.) passa saṃ. ni. 2.37]</span>. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedaniyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti – ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati; imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’’’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho <a name="T0.0249"></a> …pe… jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti<a name="V0.0166"></a>, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. Evaṃ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ avekkhati? Rūpe sāro na labbhati, vedanāya sāro na labbhati, saññāya sāro na labbhati, saṅkhāresu sāro na labbhati, viññāṇe sāro na labbhati; rūpaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena <a name="M0.0183"></a> vā. Vedanā assārā nissārā sārāpagatā…pe… saññā assārā nissārā sārāpagatā… saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā… viññāṇaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Yathā naḷo assāro nissāro sārāpagato, yathā ca eraṇḍo…pe… yathā ca udumbaro assāro nissāro sārāpagato, yathā ca setagaccho <span class="note">[setavaccho (ka.)]</span> assāro nissāro <a name="T0.0250"></a> sārāpagato, yathā ca pālibhaddako <span class="note">[pāḷibhaddako (ka.)]</span> assāro nissāro sārāpagato, yathā ca pheṇapiṇḍo <span class="note">[pheṇupiṇḍo (syā.)]</span> assāro nissāro sārāpagato, yathā ca udakapubbuḷaṃ <span class="note">[pubbulakaṃ (syā.)]</span> assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ, yathā ca marīci assārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho assāro nissāro sārāpagato, yathā māyā assārā nissārā sārāpagatā – evameva rūpaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā assārā nissārā sārāpagatā…pe… saññā assārā nissārā sārāpagatā… saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā… viññāṇaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Evaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ avekkhati. Imehi dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Api ca, chahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Cakkhu suññaṃ <span class="note">[syā. … potthake imasmiṃ ṭhāne aññathā dissati]</span> attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā, sotaṃ suññaṃ…pe… ghānaṃ suññaṃ… jivhā suññā… kāyo suñño… mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Rūpā suññā…pe… saddā suññā… gandhā suññā… rasā suññā… phoṭṭhabbā suññā… dhammā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā<a name="V0.0167"></a>. Cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ…pe… manoviññāṇaṃ suññaṃ… cakkhusamphasso suñño <a name="M0.0184"></a> … manosamphasso suñño… cakkhusamphassajā vedanā suññā… manosamphassajā vedanā suññā… rūpasaññā suññā… dhammasaññā suññā… rūpasañcetanā suññā… dhammasañcetanā suññā… rūpataṇhā suññā… rūpavitakko suñño… rūpavicāro suñño… dhammavicāro suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Evaṃ chahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Api ca, dasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Rūpaṃ rittato tucchato suññato <a name="T0.0251"></a> anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… cutiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāravaṭṭaṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Evaṃ dasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Api ca, dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Rūpaṃ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṃ nāhaṃ na mama na koci na kassaci; vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṃ nāhaṃ na mama na koci na kassaci. Evaṃ dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saññā, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saṅkhārā, bhikkhave, na tumhākaṃ; te pajahatha. Te vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya <a name="T0.0252"></a> bhavissati. Seyyathāpi <a name="M0.0185"></a> <span class="note">[taṃ kiṃ maññatha (syā. ka.) passa saṃ. ni. 3.33]</span>, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Taṃ kissa hetu’? ‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’ti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na <a name="V0.0168"></a> tumhākaṃ taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘suñño <span class="note">[suññato (ka.) passa saṃ. ni. 4.85]</span> loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati. Kiñcānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā…pe… cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ… cakkhusamphasso suñño… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Sotaṃ suññaṃ… saddā suññā… ghānaṃ suññaṃ… gandhā suññā… jivhā suññā… rasā suññā… kāyo suñño <a name="T0.0253"></a>… phoṭṭhabbā suññā… mano suñño… dhammā suññā… manoviññāṇaṃ suññaṃ… manosamphasso suñño… yampidaṃ suññaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhasaṅkhārasantatiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ <a name="M0.0186"></a> lokaṃ, yadā paññāya passati;</p>
- <p class="gathalast">Nāññaṃ <span class="note">[na aññaṃ (sī. syā. ka.)]</span> patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="note">[passa saṃ. ni. 4.246]</span> – ‘‘evameva kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ samannesati yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ samannesati yāvatā vedanāya gati, saññaṃ samannesati yāvatā saññāya gati, saṅkhāre samannesati yāvatā saṅkhārānaṃ gati, viññāṇaṃ samannesati yāvatā viññāṇassa gati<a name="V0.0169"></a>. Tassa rūpaṃ <span class="note">[tassa bhikkhuno rūpaṃ (syā.)]</span> samannesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa taṃ hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā, tampi <a name="T0.0254"></a> tassa na hotī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suññato lokaṃ avekkhassū</span>ti suññato lokaṃ avekkhassu paccavekkhassu dakkhassu tulehi tīrehi vibhāvehi vibhūtaṃ karohīti – suññato lokaṃ avekkhassu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mogharāja sadā sato</span>ti. <span class="bld">Mogharājā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Sadā</span>ti sabbakālaṃ…pe… pacchime vayokhandhe. <span class="bld">Sato</span>ti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – mogharāja sadā sato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attānudiṭṭhiṃ ūhaccā</span>ti attānudiṭṭhi vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho <a name="T0.0255"></a> ayāthāvakasmiṃ <a name="M0.0187"></a> yāthāvakanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ attānudiṭṭhi. <span class="bld">Attānudiṭṭhiṃ ūhaccā</span>ti attānudiṭṭhiṃ ūhacca samūhacca <span class="note">[uhacca samuhacca (ka.) saddanītiyā pana sameti]</span> uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – attānudiṭṭhiṃ ūhacca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ maccutaro siyā</span>ti evaṃ maccupi tareyyāsi, jarāpi tareyyāsi, maraṇampi tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti – evaṃ maccutaro siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V0.0170"></a> <span class="bld">lokaṃ avekkhanta</span>nti evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ tīrayantaṃ vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti – evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maccurājā na passatī</span>ti maccupi maccurājā, māropi maccurājā, maraṇampi maccurājā. <span class="bld">Na passatī</span>ti maccurājā na passatī na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho <span class="note">[vissaṭṭho (ka.)]</span> tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato <span class="note">[anāpātagato (ka.)]</span>, bhikkhave, luddassa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi <span class="note">[antamakāsi (ka.) passa ma. ni. 1.271]</span> māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ <a name="T0.0256"></a> adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā, paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, nānattasaññānaṃ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu <a name="M0.0188"></a> andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna <a name="V0.0171"></a> caparaṃ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato, tiṇṇo loke visattika’nti. So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato bhikkhu pāpimato’’ti – maccurājā na passati. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suññato <a name="T0.0257"></a> lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;</p>
- <p class="gathalast">Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.</p>
- <p class="centered">Mogharājamāṇavapucchāniddeso pannarasamo.</p>
- <p class="subhead">16. Piṅgiyamāṇavapucchāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para89"></a><a name="para89_kn16"></a><span class="paranum">89</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Jiṇṇohamasmi</span> <a name="T0.0258"></a> <span class="bld">abalo vītavaṇṇo</span> <span class="note">[vivaṇṇo (syā.)]</span>, <span class="bld">[iccāyasmā piṅgiyo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva</span> <span class="note">[antarāya (syā. ka.)]</span>, <span class="bld">ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Jātijarāya idha vippahānaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jiṇṇohamasmi</span> <a name="M0.0189"></a> <span class="bld">abalo vītavaṇṇo</span>ti. <span class="bld">Jiṇṇohamasmī</span>ti jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto vīsavassasatiko jātiyā. <span class="bld">Abalo</span>ti dubbalo appabalo appathāmo. <span class="bld">Vītavaṇṇo</span>ti vītavaṇṇo vigatavaṇṇo vigacchitavaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti – jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāyasmā piṅgiyo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe…. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ…pe…. <span class="bld">Piṅgiyo</span>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā piṅgiyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nettā</span> <a name="V0.0172"></a> <span class="bld">na suddhā savanaṃ na phāsū</span>ti nettā asuddhā avisuddhā aparisuddhā avodātā. No tathā cakkhunā rūpe passāmīti – nettā na suddhā. <span class="bld">Savanaṃ na phāsū</span>ti sotaṃ asuddhaṃ avisuddhaṃ aparisuddhaṃ avodātaṃ. No tathā sotena saddaṃ suṇomīti – nettā na suddhā savanaṃ na phāsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māhaṃ</span> <a name="T0.0259"></a> <span class="bld">nassaṃ momuho antarāvā</span>ti. <span class="bld">Māhaṃ nassa</span>nti māhaṃ nassa māhaṃ vinassaṃ māhaṃ panassaṃ. <span class="bld">Momuho</span>ti mohamuho avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. <span class="bld">Antarāvā</span>ti tuyhaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ anaññāya anadhigantvā aviditvā appaṭilabhitvā aphassayitvā asacchikaritvā antarāyeva kālaṅkareyyanti – māhaṃ nassaṃ momuho antarāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijañña</span>nti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – ācikkha dhammaṃ. <span class="bld">Yamahaṃ vijañña</span>nti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātijarāya idha vippahāna</span>nti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jiṇṇohamasmi <a name="M0.0190"></a> abalo vītavaṇṇo, [iccāyasmā piṅgiyo]</p>
- <p class="gatha2">Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;</p>
- <p class="gatha3">Māhaṃ <a name="T0.0260"></a> nassaṃ momuho antarāva, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātijarāya idha vippahāna’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para90"></a><a name="para90_kn16"></a><span class="paranum">90</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Ruppanti rūpesu janā pamattā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāya.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disvāna rūpesu vihaññamāne</span>ti. <span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya <a name="V0.0173"></a> rūpaṃ. Sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti <span class="note">[upaghātayanti (syā. ka.)]</span>. Rūpe sati vividhakammakāraṇā <span class="note">[vividhakammakaraṇāni (ka.)]</span> kārenti. Kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi <span class="note">[khārāpaṭicchikampi (ka.)]</span> karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Evaṃ <a name="T0.0261"></a> sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti. Evaṃ haññamāne vihaññamāne upahaññamāne upaghātiyamāne disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – disvāna rūpesu vihaññamāne.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṅgiyāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Piṅgiyā</span>ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – piṅgiyāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ruppanti</span> <a name="M0.0191"></a> <span class="bld">rūpesu janā pamattā</span>ti. <span class="bld">Ruppantī</span>ti ruppanti kuppanti pīḷayanti <span class="note">[pīḷiyanti (syā. ka.)]</span> ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. Cakkhurogena ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. Sotarogena…pe… kāyarogena…pe… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti – ruppanti rūpesu.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, cakkhusmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne <span class="note">[vihāyamāne (ka.)]</span> vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti…pe… domanassitā honti. Sotasmiṃ…pe… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… rūpasmiṃ… saddasmiṃ… gandhasmiṃ… rasasmiṃ… phoṭṭhabbasmiṃ… kulasmiṃ… gaṇasmiṃ… āvāsasmiṃ… lābhasmiṃ… yasasmiṃ… pasaṃsāya… sukhasmiṃ… cīvarasmiṃ… piṇḍapātasmiṃ… senāsanasmiṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti – evampi ruppanti rūpesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janā</span>ti <a name="V0.0174"></a> khattiyā ca brāhmaṇā ca <a name="T0.0262"></a> vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. <span class="bld">Pamattā</span>ti pamādo vattabbo kāyaduccaritena vā vacīduccaritena vā manoduccaritena vā pañcasu kāmaguṇesu cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ <span class="note">[abahulikammaṃ (ka.)]</span> anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo. Iminā pamādena samannāgatā janā pamattāti – ruppanti rūpesu janā pamattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno rūpesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya. <span class="bld">Appamatto</span>ti sakkaccakārī sātaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jahassu rūpaṃ apunabbhavāyā</span>ti. <span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. <span class="bld">Jahassu rūpa</span>nti jahassu rūpaṃ, pajahassu rūpaṃ, vinodehi rūpaṃ, byantīkarohi rūpaṃ, anabhāvaṃ gamehi rūpaṃ. <span class="bld">Apunabbhavāyā</span>ti <a name="M0.0192"></a> yathā te rūpaṃ idheva nirujjheyya, punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave <a name="T0.0263"></a> vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, puna gatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – jahassu rūpaṃ apunabbhavāya. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha1">Ruppanti rūpesu janā pamattā;</p>
- <p class="gatha1">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāyā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para91"></a><a name="para91_kn16"></a><span class="paranum">91</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahānaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disā</span> <a name="V0.0175"></a> <span class="bld">catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo</span>ti dasa disā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke</span>ti na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ aviññātaṃ kiñci attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā natthi na <a name="T0.0264"></a> sati na saṃvijjati nupalabbhatīti – na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijañña</span>nti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi <a name="M0.0193"></a> pakāsehi. <span class="bld">Yamahaṃ vijañña</span>nti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātijarāya idha vippahāna</span>nti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;</p>
- <p class="gatha2">Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke;</p>
- <p class="gathalast">Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahāna’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para92"></a><a name="para92_kn16"></a><span class="paranum">92</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Santāpajāte jarasā parete;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu</span> <a name="T0.0265"></a> <span class="bld">taṇhaṃ apunabbhavāya.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhādhipanne</span>ti taṇhādhipanne <span class="note">[taṇhāya adhipanne (ka.)]</span> taṇhānuge taṇhānugate taṇhānusaṭe taṇhāya panne paṭipanne abhibhūte pariyādinnacitte. <span class="bld">Manuje</span>ti sattādhivacanaṃ. <span class="bld">Pekkhamāno</span>ti pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – taṇhādhipanne manuje pekkhamāno. <span class="bld">Piṅgiyāti bhagavā</span>ti. <span class="bld">Piṅgiyā</span>ti <a name="V0.0176"></a> bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – piṅgiyāti bhagavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santāpajāte jarasā parete</span>ti. <span class="bld">Santāpajāte</span>ti jātiyā santāpajāte, jarāya santāpajāte, byādhinā santāpajāte, maraṇena santāpajāte, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi santāpajāte, nerayikena dukkhena santāpajāte…pe… diṭṭhibyasanena dukkhena santāpajāte ītijāte <a name="M0.0194"></a> upaddavajāte upasaggajāteti – santāpajāte. <span class="bld">Jarasā parete</span>ti jarāya phuṭṭhe parete samohite samannāgate. Jātiyā anugate jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe aleṇe asaraṇe asaraṇībhūteti – santāpajāte jarasā parete.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno taṇhāyāti – tasmā tuvaṃ piṅgiya. <span class="bld">Appamatto</span>ti sakkaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya <a name="T0.0266"></a> appamatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Jahassu taṇha</span>nti jahassu taṇhaṃ pajahassu taṇhaṃ vinodehi taṇhaṃ byantīkarohi taṇhaṃ anabhāvaṃ gamehi taṇhaṃ. <span class="bld">Apunabbhavāyā</span>ti yathā te…pe… punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – jahassu taṇhaṃ apunabbhavāya. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]</p>
- <p class="gatha2">Santāpajāte jarasā parete;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ <a name="T0.0267"></a> virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa ca brāhmaṇassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ <a name="V0.0177"></a> udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Saha dhammacakkhussa paṭilābhā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā bhaṇḍukāsāyavatthavasano <a name="M0.0195"></a> saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.</p>
- <p class="centered">Piṅgiyamāṇavapucchāniddeso <span class="note">[siṅgiyapañhaṃ (ka.)]</span> soḷasamo.</p>
- <p class="subhead">17. Pārāyanatthutigāthāniddeso</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_kn16"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Idamavoca</span> <a name="T0.0268"></a> <span class="bld">bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ</span> <span class="note">[paricāritasoḷasannaṃ (syā. ka.)]</span> <span class="bld">brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idamavoca bhagavā</span>ti idaṃ pārāyanaṃ avoca. <span class="bld">Bhagavā</span>ti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – idamavoca bhagavā. <span class="bld">Magadhesu viharanto</span>ti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. <span class="bld">Pāsāṇake cetiye</span>ti pāsāṇakacetiyaṃ vuccati buddhāsananti – magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye. <span class="bld">Paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇāna</span>nti piṅgiyo <span class="note">[siṅgiyo (ka.)]</span> brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako <span class="note">[paricāriko (syā. ka.)]</span> sisso. Piṅgiyena <span class="note">[tena (ka.)]</span> te soḷasāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ. Atha vā, te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsī</span>ti. <span class="bld">Ajjhiṭṭho</span>ti ajjhiṭṭho ajjhesito. <span class="bld">Puṭṭho puṭṭho</span>ti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito <a name="T0.0269"></a> pasādito pasādito. <span class="bld">Pañhaṃ byākāsī</span>ti pañhaṃ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti – ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="indent">‘‘Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_kn16"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Ekamekassa</span> <a name="V0.0178"></a><a name="M0.0196"></a> <span class="bld">cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘‘pārāyana’’nteva adhivacanaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamekassa cepi pañhassā</span>ti ekamekassa cepi ajitapañhassa, ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa, ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi mettagūpañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa, ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa, ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti – ekamekassa cepi pañhassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthamaññāya dhammamaññāyā</span>ti sveva pañho dhammo, visajjanaṃ <span class="note">[vissajjanaṃ (ka.)]</span> atthoti atthaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā <a name="T0.0270"></a> vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – atthamaññāya. <span class="bld">Dhammamaññāyā</span>ti dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – dhammamaññāyāti – atthamaññāya dhammamaññāya. <span class="bld">Dhammānudhammaṃ paṭipajjeyyā</span>ti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya. <span class="bld">Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāra</span>nti jarāmaraṇassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhippaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāra</span>nti jarāmaraṇassa pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ adhiphasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. <span class="bld">Pāraṅgamanīyā ime dhammā</span>ti ime dhammā pāraṅgamanīyā. Pāraṃ pāpenti pāraṃ sampāpenti pāraṃ samanupāpenti, jarāmaṇassa taraṇāya <span class="note">[tāraṇāya (syā.)]</span> saṃvattantīti – pāraṅgamanīyā ime dhammāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā imassa dhammapariyāyassā</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānāti – tasmā. <span class="bld">Imassa dhammapariyāyassā</span>ti imassa <a name="M0.0197"></a> pārāyanassāti – tasmā imassa dhammapariyāyassa. <span class="bld">Pārāyananteva adhivacana</span>nti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo, seyyathidaṃ <a name="T0.0271"></a> – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. <span class="bld">Adhivacana</span>nti saṅkhā <a name="V0.0179"></a> samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – pārāyananteva adhivacanaṃ. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyana’nteva adhivacana’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para95"></a><a name="para95_kn16"></a><span class="paranum">95</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.</span></p>
- <p class="hangnum"><a name="para96"></a><a name="para96_kn16"></a><span class="paranum">96</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.</span></p>
- <p class="hangnum"><a name="para97"></a><a name="para97_kn16"></a><span class="paranum">97</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete buddhaṃ upāgacchu</span>nti. <span class="bld">Ete</span>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. <span class="bld">Buddho</span>ti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, abhiññeyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti <a name="T0.0272"></a> buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. <span class="bld">Buddho</span>ti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti<a name="M0.0198"></a>, yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Ete buddhaṃ upāgacchu</span>nti ete buddhaṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – ete buddhaṃ upāgacchuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampannacaraṇaṃ</span> <a name="V0.0180"></a> <span class="bld">isi</span>nti caraṇaṃ vuccati sīlācāranibbatti. Sīlasaṃvaropi caraṇaṃ, indriyasaṃvaropi caraṇaṃ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṃ, jāgariyānuyogopi caraṇaṃ, sattapi saddhammā caraṇaṃ, cattāripi jhānāni caraṇaṃ. <span class="bld">Sampannacaraṇa</span>nti sampannacaraṇaṃ seṭṭhacaraṇaṃ viseṭṭhacaraṇaṃ <span class="note">[visiṭṭhacaraṇaṃ (ka.)]</span> pāmokkhacaraṇaṃ uttamacaraṇaṃ pavaracaraṇaṃ. <span class="bld">Isī</span>ti isi bhagavā mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti isi…pe… mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabho’’ti – isīti – sampannacaraṇaṃ isiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchantā nipuṇe pañhe</span>ti. <span class="bld">Pucchantā</span>ti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā. <span class="bld">Nipuṇe pañhe</span>ti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīye <a name="T0.0273"></a> pañheti – pucchantā nipuṇe pañhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhaseṭṭhaṃ upāgamu</span>nti. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Seṭṭha</span>nti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ buddhaṃ upāgamuṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamu’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para98"></a><a name="para98_kn16"></a><span class="paranum">98</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ buddho pabyākāsī</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti soḷasānaṃ pārāyaniyānaṃ brāhmaṇānaṃ. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Pabyākāsī</span>ti tesaṃ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – tesaṃ buddho pabyākāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhaṃ puṭṭho yathātatha</span>nti. <span class="bld">Pañhaṃ puṭṭho</span>ti pañhaṃ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito. <span class="bld">Yathātatha</span>nti yathā ācikkhitabbaṃ tathā ācikkhi<a name="M0.0199"></a>, yathā desitabbaṃ tathā desesi, yathā paññapetabbaṃ tathā paññapesi, yathā paṭṭhapetabbaṃ tathā paṭṭhapesi, yathā vivaritabbaṃ tathā vivari<a name="V0.0181"></a>, yathā vibhajitabbaṃ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṃ <a name="T0.0274"></a> tathā uttānīakāsi, yathā pakāsitabbaṃ tathā pakāsesīti – pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhānaṃ veyyākaraṇenā</span>ti pañhānaṃ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti – pañhānaṃ veyyākaraṇena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tosesi brāhmaṇe munī</span>ti. <span class="bld">Tosesī</span>ti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi. <span class="bld">Brāhmaṇe</span>ti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – tosesi brāhmaṇe muni. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe munī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para99"></a><a name="para99_kn16"></a><span class="paranum">99</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te tositā cakkhumatā</span>ti. <span class="bld">Te</span>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. <span class="bld">Tositā</span>ti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti – te tositā. <span class="bld">Cakkhumatā</span>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā. Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā…pe… evaṃ bhagavā <a name="T0.0275"></a> samantacakkhunāpi cakkhumāti – te tositā cakkhumatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhenādiccabandhunā</span>ti. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Ādiccabandhunā</span>ti ādicco vuccati sūriyo. So gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu. Tasmā buddho ādiccabandhūti – buddhenādiccabandhunā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacariyamacariṃsū</span>ti <a name="M0.0200"></a> brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṃ akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto. Api <a name="V0.0182"></a> ca, nippariyāyavasena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. <span class="bld">Brahmacariyamacariṃsū</span>ti brahmacariyaṃ cariṃsu acariṃsu samādāya vattiṃsūti – brahmacariyamacariṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Varapaññassa santike</span>ti varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa. <span class="bld">Santike</span>ti santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – varapaññassa santike. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;</p>
- <p class="gathalast">Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para100"></a><a name="para100_kn16"></a><span class="paranum">100</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tathā</span> <a name="T0.0276"></a> <span class="bld">yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamekassa pañhassā</span>ti ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa…pe… ekamekassa piṅgiyapañhassāti – ekamekassa pañhassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā buddhena desita</span>nti. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā sayambhū…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Yathā buddhena desita</span>nti yathā buddhena ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ <span class="note">[vibhattaṃ (syā.)]</span> uttānīkataṃ pakāsitanti – yathā buddhena desitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā yo paṭipajjeyyā</span>ti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – tathā yo paṭipajjeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacche pāraṃ apārato</span>ti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ; apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. <span class="bld">Gacche pāraṃ apārato</span>ti <a name="M0.0201"></a> apārato pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gacche pāraṃ apārato. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekamekassa <a name="V0.0183"></a> pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para101"></a><a name="para101_kn16"></a><span class="paranum">101</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Maggo</span> <a name="T0.0277"></a> <span class="bld">so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apārā pāraṃ gaccheyyā</span>ti apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca; pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Apārā pāraṃ gaccheyyā</span>ti apārā pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – apārā pāraṃ gaccheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvento maggamuttama</span>nti maggamuttamaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. <span class="bld">Maggamuttama</span>nti maggaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ. <span class="bld">Bhāvento</span>ti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti – bhāvento maggamuttamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo so pāraṃ gamanāyā</span>ti –</p>
- <p class="gatha1">Maggo pantho patho pajjo <span class="note">[addho (ka.)]</span>, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo <span class="note">[saṅgamo (syā. ka.) passa-dhātumālāyaṃ maggadhātuvaṇṇanāyaṃ]</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāraṃ gamanāyā</span>ti pāraṃ gamanāya pāraṃ sampāpanāya pāraṃ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti – maggo so pāraṃ gamanāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā pārāyanaṃ itī</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo. <span class="bld">Itī</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ <a name="T0.0278"></a> itīti – tasmā pārāyanaṃ iti. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ itī’’ti.</p>
- <p class="centered">Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo.</p>
- <p class="subhead">18. Pārāyanānugītigāthāniddeso</p>
- <p class="hangnum"><a name="para102"></a><a name="para102_kn16"></a><span class="paranum">102</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pārāyanamanugāyissaṃ</span><a name="V0.0184"></a><a name="M0.0202"></a>, <span class="bld">[iccāyasmā piṅgiyo]</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pārāyanamanugāyissa</span>nti gītamanugāyissaṃ kathitamanukathayissaṃ <span class="note">[kathitamanugāyissaṃ (syā.) evaṃ sabbapadesu anugāyissanti āgataṃ]</span> bhaṇitamanubhaṇissaṃ lapitamanulapissaṃ bhāsitamanubhāsissanti – pārāyanamanugāyissaṃ. <span class="bld">Iccāyasmā piṅgiyo</span>ti. <span class="bld">Iccā</span>ti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. <span class="bld">Āyasmā</span>ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – āyasmāti. <span class="bld">Piṅgiyo</span>ti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā piṅgiyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāddakkhi tathākkhāsī</span>ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti <a name="T0.0279"></a> – yathāddakkhi tathākkhāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vimalo bhūrimedhaso</span>ti. <span class="bld">Vimalo</span>ti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, kodho… upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā malā. Te malā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Amalo buddho vimalo nimmalo malāpagato malavippahīno malavimutto sabbamalavītivatto. <span class="bld">Bhūri</span> vuccati pathavī. Bhagavā tāya <span class="note">[bhagavā imāya (syā.)]</span> pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto <a name="M0.0203"></a> upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – vimalo bhūrimedhaso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkāmo</span> <a name="V0.0185"></a> <span class="bld">nibbano nāgo</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā vatthukāmānaṃ pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Ye kāme kāmenti kāme icchanti kāme patthenti kāme pihenti kāme abhijappanti te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na <a name="T0.0280"></a> kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – nikkāmo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbano</span>ti rāgo vanaṃ, doso vanaṃ, moho vanaṃ, kodho vanaṃ, upanāho vanaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā vanā. Te vanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavimutto sabbavanavītivattoti – nibbano. <span class="bld">Nāgo</span>ti nāgo; bhagavā āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo…pe… evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – nikkāmo nibbano nāgo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kissa hetu musā bhaṇe</span>ti. <span class="bld">Kissa hetū</span>ti kissa hetu kiṃhetu kiṃkāraṇā kiṃnidānā kiṃpaccayāti – kissa hetu. <span class="bld">Musā bhaṇe</span>ti musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyya; <span class="bld">musā bhaṇe</span>ti mosavajjaṃ bhaṇeyya, musāvādaṃ bhaṇeyya, anariyavādaṃ bhaṇeyya. Idhekacco sabhāgato <span class="note">[sabhaggato (syā.)]</span> vā parisāgato <span class="note">[parisaggato (syā.)]</span> vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho <span class="note">[ehi bho (syā.) passa ma. ni. 3.112]</span> purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti<a name="M0.0204"></a>, jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti <a name="T0.0281"></a> attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, idaṃ vuccati mosavajjaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Api ca, tīhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti – imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca, catūhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti <a name="V0.0186"></a> – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ – imehi catūhākārehi musāvādo hoti. Api ca, pañcahākārehi…pe… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ – imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti mosavajjaṃ. Kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyyāti – kissa hetu musā bhaṇe. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ, [iccāyasmā piṅgiyo]</p>
- <p class="gatha2">Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;</p>
- <p class="gathalast">Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para103"></a><a name="para103_kn16"></a><span class="paranum">103</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahīnamalamohassā</span>ti<a name="T0.0282"></a>. <span class="bld">Mala</span>nti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, māno malaṃ, diṭṭhi malaṃ, kileso malaṃ, sabbaduccaritaṃ malaṃ, sabbabhavagāmikammaṃ malaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Moho</span>ti yaṃ dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Ayaṃ vuccati moho. Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ <a name="M0.0205"></a> anuppādadhammā. Tasmā buddho pahīnamalamohoti – pahīnamalamohassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānamakkhappahāyino</span>ti. <span class="bld">Māno</span>ti ekavidhena māno – yā cittassa unnati <span class="note">[uṇṇati (syā. ka.)]</span>. Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno, paravambhanamāno. Tividhena māno – seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti māno. Catubbidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno – lābhimhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ…pe… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya…pe… ghānasampadāya… jivhāsampadāya… kāyasampadāya… manosampadāya <a name="V0.0187"></a> mānaṃ janeti. Sattavidhena māno – māno, atimāno, mānātimāno, omāno, avamāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti<a name="T0.0283"></a>, dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno – seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamassīti māno. Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena <span class="note">[vijjāṭhānena (ka.)]</span> vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Makkho</span>ti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ <span class="note">[nitthuriyakammaṃ (ka.) passa vibha. 892]</span> – ayaṃ vuccati makkho. Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā ucchinnamūlā <a name="M0.0206"></a> tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho mānamakkhappahāyīti – mānamakkhappahāyino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhita</span>nti. <span class="bld">Handāha</span>nti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – handāhanti. <span class="bld">Kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhita</span>nti vaṇṇena upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ vācaṃ giraṃ byappathaṃ udīraṇaṃ <span class="note">[odīraṇaṃ (syā.)]</span> kittayissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi <a name="T0.0284"></a> pakāsessāmīti – handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;</p>
- <p class="gathalast">Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhita’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para104"></a><a name="para104_kn16"></a><span class="paranum">104</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Tamonudo buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamonudo</span> <a name="V0.0188"></a> <span class="bld">buddho samantacakkhū</span>ti. <span class="bld">Tamonudo</span>ti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti; yadidaṃ buddhoti. <span class="bld">Samantacakkhu</span> vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – tamonudo buddho samantacakkhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokantagū sabbabhavātivatto</span>ti. <span class="bld">Loko</span>ti eko loko – bhavaloko. Dve lokā – bhavaloko ca sambhavaloko ca; sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca; vipattibhavaloko ca vipattisambhavaloko ca <span class="note">[dve lokā sampatti ca bhavaloko vipatti ca bhavaloko (syā.)]</span>. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha <a name="T0.0285"></a> lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – sattaviññāṇaṭṭhitiyo<a name="M0.0207"></a>. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasa āyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo. <span class="bld">Lokantagū</span>ti bhagavā lokassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto… nibbānagato nibbānappatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – lokantagū.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbabhavātivatto</span>ti. <span class="bld">Bhavā</span>ti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhagavā kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ ativatto <span class="note">[upātivatto (ka.)]</span> atikkanto vītivattoti – lokantagū sabbabhavātivatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāsavo sabbadukkhappahīno</span>ti. <span class="bld">Anāsavo</span>ti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavo. <span class="bld">Sabbadukkhappahīno</span>ti sabbaṃ tassa paṭisandhikaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ <a name="T0.0286"></a> …pe… diṭṭhibyasanadukkhaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ. Tasmā buddho sabbadukkhappahīnoti – anāsavo sabbadukkhappahīno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saccavhayo</span> <a name="V0.0189"></a> <span class="bld">brahme upāsito me</span>ti. <span class="bld">Saccavhayo</span>ti saccavhayo sadisanāmo sadisavhayo saccasadisavhayo. Vipassī bhagavā, sikhī bhagavā, vessabhū bhagavā, kakusandho bhagavā, koṇāgamano bhagavā, kassapo bhagavā. Te buddhā bhagavanto sadisanāmā sadisavhayā. Bhagavāpi sakyamuni tesaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sadisanāmo sadisavhayoti – tasmā buddho saccavhayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahme upāsito me</span>ti so mayā bhagavā āsito upāsito payirupāsito paripucchito paripañhitoti – saccavhayo brahme upāsito me. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamonudo <a name="M0.0208"></a> buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;</p>
- <p class="gathalast">Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para105"></a><a name="para105_kn16"></a><span class="paranum">105</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto</span> <span class="note">[ajja patto (ka.)]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyyā</span>ti<a name="T0.0287"></a>. <span class="bld">Dijo</span> vuccati pakkhī. Kiṃkāraṇā dijo vuccati pakkhī? Dvikkhattuṃ jāyatīti dijo, mātukucchimhā ca aṇḍakosamhā ca. Taṃkāraṇā dijo vuccati pakkhīti – dijo. <span class="bld">Yathā kubbanakaṃ pahāyā</span>ti yathā dijo kubbanakaṃ parittavanakaṃ appaphalaṃ appabhakkhaṃ appodakaṃ pahāya jahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā aññaṃ bahupphalaṃ bahubhakkhaṃ bahūdakaṃ <span class="note">[bahurukkhaṃ (syā.)]</span> mahantaṃ kānanaṃ vanasaṇḍaṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, tasmiñca vanasaṇḍe vāsaṃ kappeyyāti – dijo yathā kubbanakaṃ pahāya bahupphalaṃ kānanaṃ āvaseyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto</span>ti. <span class="bld">Eva</span>nti opammasampaṭipādanaṃ. <span class="bld">Appadasse pahāyā</span>ti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā buddhaṃ bhagavantaṃ upādāya appadassā parittadassā thokadassā omakadassā lāmakadassā chatukkadassā <span class="note">[jatukkadassā (syā.), jatukadassā (sī. aṭṭha.)]</span> vā. Te appadasse parittadasse thokadasse omakadasse lāmakadasse chatukkadasse pahāya pajahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā buddhaṃ bhagavantaṃ appamāṇadassaṃ aggadassaṃ seṭṭhadassaṃ viseṭṭhadassaṃ pāmokkhadassaṃ uttamadassaṃ pavaradassaṃ asamaṃ asamasamaṃ appaṭisamaṃ appaṭibhāgaṃ appaṭipuggalaṃ devātidevaṃ narāsabhaṃ purisasīhaṃ purisanāgaṃ purisājaññaṃ purisanisabhaṃ <a name="V0.0190"></a> purisadhorayhaṃ dasabaladhāriṃ <span class="note">[dasabalaṃ tādiṃ (syā.)]</span> adhigacchiṃ vindiṃ paṭilabhiṃ. Yathā ca haṃso mahantaṃ <a name="M0.0209"></a> mānasakaṃ <span class="note">[mānusakataṃ (syā.)]</span> vā saraṃ anotattaṃ vā dahaṃ mahāsamuddaṃ vā akkhobhaṃ amitodakaṃ jalarāsiṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, evameva <a name="T0.0288"></a> buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ amitatejaṃ pabhinnañāṇaṃ vivaṭacakkhuṃ paññāpabhedakusalaṃ adhigatapaṭisambhidaṃ catuvesārajjappattaṃ suddhādhimuttaṃ setapaccattaṃ advayabhāṇiṃ tādiṃ tathāpaṭiññaṃ aparittaṃ mahantaṃ gambhīraṃ appameyyaṃ duppariyogāhaṃ pahūtaratanaṃ sāgarasamaṃ chaḷaṅgupekkhāya samannāgataṃ atulaṃ vipulaṃ appameyyaṃ, taṃ tādisaṃ pavadataṃ maggavādinaṃ <span class="note">[pavaramaggavādinaṃ (ka.)]</span> merumiva nagānaṃ garuḷamiva dijānaṃ sīhamiva migānaṃ udadhimiva aṇṇavānaṃ adhigacchiṃ, taṃ satthāraṃ jinapavaraṃ mahesinti – evamahaṃ appadasse pahāya mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;</p>
- <p class="gathalast">Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para106"></a><a name="para106_kn16"></a><span class="paranum">106</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ye me pubbe viyākaṃsu,</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Huraṃ gotamasāsanā ‘iccāsi iti bhavissati’;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye me pubbe viyākaṃsū</span>ti. <span class="bld">Ye</span>ti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu <a name="T0.0289"></a> paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti – ye me pubbe viyākaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Huraṃ gotamasāsanā</span>ti huraṃ gotamasāsanā, paraṃ gotamasāsanā, pure gotamasāsanā, paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā <span class="note">[tathāgatasāsanā devasāsanā (syā. ka.)]</span> arahantasāsanāti – huraṃ gotamasāsanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iccāsi iti bhavissatī</span>ti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti – iccāsi iti bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">taṃ itihītiha</span>nti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paramparāya piṭakasampadāya takkahetu <a name="V0.0191"></a> nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ na attapaccakkhaṃ dhammaṃ yaṃ kathayiṃsūti – sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhana</span>nti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ byāpādavitakkavaḍḍhanaṃ vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānudayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti – sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;</p>
- <p class="gatha2">‘Iccāsi iti bhavissa’ti;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ <a name="T0.0290"></a> taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhana’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para107"></a><a name="para107_kn16"></a><span class="paranum">107</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eko tamonudāsīno</span>ti. <span class="bld">Eko</span>ti bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko? Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rodantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? Evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni <a name="T0.0291"></a><a name="M0.0211"></a> vijanavātāni manussarāhasseyyakāni <span class="note">[manussarāhaseyyakāni (syā. ka.)]</span> paṭisallānasāruppāni <span class="note">[paṭisallāṇasāruppāni (ka.)]</span>. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati<a name="V0.0192"></a>, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ <span class="note">[taṇhaṃ jāliniṃ (syā.)]</span> visaṭaṃ <span class="note">[saritaṃ (syā.) mahāni. 191]</span> visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etamādīnavaṃ <span class="note">[evamādīnavaṃ (ka.) passa itivu. 15]</span> ñatvā, taṇhaṃ <span class="note">[taṇhā (syā. ka.) mahāni. 191]</span> dukkhassa sambhavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="T0.0292"></a> bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekāyanaṃ <a name="M0.0212"></a> jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;</p>
- <p class="gathalast">Etena maggena tariṃsu <span class="note">[atariṃsu (ka.) passa saṃ. ni. 5.409; mahāni. 191]</span> pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi<a name="V0.0193"></a>. Bhagavā tena bodhiñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi. Atha vā, yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. Evaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamonudo</span>ti bhagavā rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi <a name="T0.0293"></a> byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. <span class="bld">Āsīno</span>ti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno <span class="note">[āsino (ka.)]</span>.</p>
- <p class="gatha1">Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi bhagavā āsīno…pe… atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti, evampi bhagavā āsīnoti – eko tamonudāsīno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jutimā so pabhaṅkaro</span>ti. <span class="bld">Jutimā</span>ti jutimā matimā paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Pabhaṅkaro</span>ti pabhaṅkaro ālokakaro obhāsakaro dīpaṅkaro padīpakaro ujjotakaro pajjotakaroti – jutimā so pabhaṅkaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamo</span> <a name="M0.0213"></a> <span class="bld">bhūripaññāṇo</span>ti gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo.</p>
- <p class="gatha1">Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo <span class="note">[dhumo (syā.)]</span> paññāṇamaggino;</p>
- <p class="gathalast">Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyāti.</p>
- <p class="bodytext">Evameva <a name="V0.0194"></a> gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu <a name="T0.0294"></a> paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – gotamo bhūripaññāṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamo bhūrimedhaso</span>ti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti <span class="note">[bhūrimedhasoti (syā.) evamuparipi]</span> – gotamo bhūrimedhaso. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para108"></a><a name="para108_kn16"></a><span class="paranum">108</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo me dhammadesesī</span>ti. <span class="bld">Yo</span>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. <span class="bld">Dhammamadesesī</span>ti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca <a name="T0.0295"></a> paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi <a name="M0.0214"></a> vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandiṭṭhikamakālika</span>nti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. <span class="bld">Akālika</span>nti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa <a name="V0.0195"></a> anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītika</span>nti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhakkhaya</span>nti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. <span class="bld">Anītika</span>nti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa natthi upamā kvacī</span>ti. <span class="bld">Yassā</span>ti nibbānassa. <span class="bld">Natthi upamā</span>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi <a name="T0.0296"></a> na sati na saṃvijjati nupalabbhati. <span class="bld">Kvacī</span>ti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para109"></a><a name="para109_kn16"></a><span class="paranum">109</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ nu tamhā vippavasī</span>ti kiṃ nu buddhamhā vippavasi apesi apagacchi <span class="note">[apagacchasi (syā. ka.)]</span> vinā hosīti – kiṃ nu tamhā vippavasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muhuttamapi piṅgiyā</span>ti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti – muhuttamapi. <span class="bld">Piṅgiyā</span>ti bāvarī taṃ nattāraṃ nāmena ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamā</span> <a name="V0.0196"></a><a name="M0.0215"></a> <span class="bld">bhūripaññāṇā</span>ti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamā bhūrimedhasā</span>ti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya <a name="T0.0297"></a> pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kiṃnu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;</p>
- <p class="gathalast">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para110"></a><a name="para110_kn16"></a><span class="paranum">110</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo te dhammamadesesī</span>ti yo so bhagavā…pe… tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. <span class="bld">Dhammamadesesī</span>ti <span class="bld">dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo te dhammamadesesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandiṭṭhikamakālika</span>nti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti – evampi sandiṭṭhikaṃ. <span class="bld">Akālika</span>nti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā <a name="T0.0298"></a> anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti; tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītika</span>nti<a name="M0.0216"></a>. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhakkhaya</span>nti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. <span class="bld">Anītika</span>nti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="V0.0197"></a> <span class="bld">natthi upamā kvacī</span>ti. <span class="bld">Yassā</span>ti nibbānassa. <span class="bld">Natthi upamā</span>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati. <span class="bld">Kvacī</span>ti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha so brāhmaṇo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para111"></a><a name="para111_kn16"></a><span class="paranum">111</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nāhaṃ</span> <a name="T0.0299"></a> <span class="bld">tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ tamhā vippavasāmī</span>ti nāhaṃ buddhamhā vippavasāmi apemi apagacchāmi vinā homīti – nāhaṃ tamhā vippavasāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muhuttamapi brāhmaṇā</span>ti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti muhuttamapi. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti gāravena mātulaṃ ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamā bhūripaññāṇā</span>ti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotamā bhūrimedhasā</span>ti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāhaṃ <a name="M0.0217"></a> tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para112"></a><a name="para112_kn16"></a><span class="paranum">112</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo</span> <a name="V0.0198"></a> <span class="bld">me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītikaṃ</span><a name="T0.0300"></a>, <span class="bld">yassa natthi upamā kvaci. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo me dhammamadesesī</span>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. <span class="bld">Dhammamadesesī</span>ti. <span class="bld">Dhamma</span>nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandiṭṭhikamakālika</span>nti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti, evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. <span class="bld">Akālika</span>nti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayamanītika</span>nti<a name="T0.0301"></a>. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhakkhaya</span>nti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. <span class="bld">Anītika</span>nti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa natthi upamā kvacī</span>ti. <span class="bld">Yassā</span>ti nibbānassa. <span class="bld">Natthi upamā</span>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na atthi na saṃvijjati nupalabbhati. <span class="bld">Kvacī</span>ti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="V0.0199"></a><a name="M0.0218"></a> me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para113"></a><a name="para113_kn16"></a><span class="paranum">113</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Namassamāno vivasemi</span> <span class="note">[namassamānova vasemi (sī. aṭṭha.) … vivasāmi (syā.)]</span> <span class="bld">rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passāmi naṃ manasā cakkhunāvā</span>ti yathā cakkhumā puriso āloke rūpagatāni passeyya dakkheyya olokeyya nijjhāyeyya <a name="T0.0302"></a> upaparikkheyya, evamevāhaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ manasā passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmi naṃ manasā cakkhunāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto</span>ti rattiñca divā ca buddhānussatiṃ manasā bhāvento appamattoti – rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Namassamāno vivasemi ratti</span>nti. <span class="bld">Namassamāno</span>ti kāyena vā namassamāno, vācāya vā namassamāno, cittena vā namassamāno, anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkāramāno garukāramāno mānayamāno pūjayamāno rattindivaṃ vivasemi atināmemi atikkamemīti – namassamāno vivasemi rattiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Teneva maññāmi avippavāsa</span>nti tāya buddhānussatiyā bhāvento avippavāsoti taṃ maññāmi, avippavuṭṭhoti taṃ maññāmi jānāmi. Evaṃ jānāmi evaṃ ājānāmi evaṃ vijānāmi evaṃ paṭivijānāmi evaṃ paṭivijjhāmīti – teneva maññāmi avippavāsaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;</p>
- <p class="gathalast">Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsa’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para114"></a><a name="para114_kn16"></a><span class="paranum">114</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Saddhā</span> <a name="M0.0219"></a> <span class="bld">ca pīti ca mano sati ca,</span> <span class="bld">nāpentime</span> <a name="T0.0303"></a> <span class="bld">gotamasāsanamhā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhā ca pīti ca mano sati cā</span>ti. <span class="bld">Saddhā</span>ti yā ca bhagavantaṃ ārabbha saddhā saddahanā <a name="V0.0200"></a> <span class="note">[saddhahanā (ka.)]</span> okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ. <span class="bld">Pītī</span>ti yā bhagavantaṃ ārabbha pīti pāmojjaṃ <span class="note">[pāmujjaṃ (syā.)]</span> modanā āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā cittassa. <span class="bld">Mano</span>ti yañca bhagavantaṃ ārabbha cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. <span class="bld">Satī</span>ti yā bhagavantaṃ ārabbha sati anussati sammāsatīti – saddhā ca pīti ca mano sati ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāpentime gotamasāsanamhā</span>ti ime cattāro dhammā gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanā nāpenti na gacchanti na vijahanti na vināsentīti – nāpentime gotamasāsanamhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño</span>ti. <span class="bld">Yaṃ yaṃ disa</span>nti puratthimaṃ vā disaṃ pacchimaṃ vā disaṃ dakkhiṇaṃ vā disaṃ uttaraṃ vā disaṃ vajati gacchati kamati abhikkamati. <span class="bld">Bhūripañño</span>ti bhūripañño mahāpañño tikkhapañño puthupañño hāsapañño javanapañño nibbedhikapañño<a name="T0.0304"></a>. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sa tena teneva natohamasmī</span>ti so yena buddho tena teneva nato tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – sa tena teneva natohamasmi. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhā <a name="M0.0220"></a> ca pīti ca mano sati ca, nāpentime gotamasāsanamhā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmī’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para115"></a><a name="para115_kn16"></a><span class="paranum">115</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa,</span> <span class="bld">teneva kāyo na paleti tattha;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jiṇṇassa me dubbalathāmakassā</span>ti jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa addhagatassa vayoanuppattassa. <span class="bld">Dubbalathāmakassā</span>ti dubbalathāmakassa appathāmakassa parittathāmakassāti – jiṇṇassa me dubbalathāmakassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Teneva</span> <a name="V0.0201"></a> <span class="bld">kāyo na paleti tatthā</span>ti kāyo yena buddho tena na paleti na vajati na gacchati nātikkamatīti – teneva kāyo na paleti tattha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkappayantāya</span> <a name="T0.0305"></a> <span class="bld">vajāmi nicca</span>nti saṅkappagamanena vitakkagamanena ñāṇagamanena paññāgamanena buddhigamanena vajāmi gacchāmi atikkamāmīti – saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mano hi me brāhmaṇa tena yutto</span>ti. <span class="bld">Mano</span>ti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātu. <span class="bld">Mano hi me brāhmaṇa tena yutto</span>ti mano yena buddho tena yutto payutto saṃyuttoti – mano hi me brāhmaṇa tena yutto. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para116"></a><a name="para116_kn16"></a><span class="paranum">116</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ; </span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṅke</span> <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">sayāno pariphandamāno</span>ti. <span class="bld">Paṅke sayāno</span>ti kāmapaṅke kāmakaddame kāmakilese kāmabaḷise kāmapariḷāhe kāmapalibodhe semāno sayamāno vasamāno āvasamāno parivasamāno <span class="note">[avasemāno parisemāno (syā.)]</span> ti – paṅke sayāno. <span class="bld">Pariphandamāno</span>ti taṇhāphandanāya phandamāno, diṭṭhiphandanāya phandamāno<a name="T0.0306"></a>, kilesaphandanāya phandamāno, payogaphandanāya phandamāno, vipākaphandanāya phandamāno, manoduccaritaphandanāya phandamāno, ratto rāgena phandamāno, duṭṭho dosena phandamāno, mūḷho mohena phandamāno, vinibandho mānena phandamāno, parāmaṭṭho diṭṭhiyā phandamāno, vikkhepagato uddhaccena phandamāno, aniṭṭhaṅgato vicikicchāya phandamāno, thāmagato anusayehi phandamāno, lābhena phandamāno, alābhena phandamāno, yasena phandamāno, ayasena phandamāno, pasaṃsāya phandamāno, nindāya phandamāno, sukhena phandamāno, dukkhena phandamāno, jātiyā phandamāno, jarāya phandamāno, byādhinā phandamāno, maraṇena phandamāno, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamāno, nerayikena dukkhena phandamāno, tiracchānayonikena dukkhena phandamāno, pettivisayikena dukkhena phandamāno, mānusikena dukkhena…pe… gabbhokkantimūlakena dukkhena… gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena… gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena… jātassūpanibandhakena dukkhena… jātassa parādheyyakena dukkhena… attūpakkamena <a name="V0.0202"></a> dukkhena… parūpakkamena dukkhena… saṅkhāradukkhena… vipariṇāmadukkhena… cakkhurogena dukkhena… sotarogena dukkhena… ghānarogena dukkhena… jivhārogena dukkhena… kāyarogena dukkhena… sīsarogena dukkhena… kaṇṇarogena dukkhena… mukharogena dukkhena… dantarogena dukkhena… oṭṭharogena dukkhena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena <span class="note">[dāhena (ka.) mahāni. 11]</span> … jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena <a name="T0.0307"></a>… dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitapittena <span class="note">[lohitena. pittena (syā. ka.)]</span> … madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena <span class="note">[bhagandalāya (syā.)]</span> … pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya <a name="M0.0222"></a>… pipāsāya… uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… puttamaraṇena dukkhena… dhītumaraṇena dukkhena… ñātibyasanena dukkhena… bhogabyasanena dukkhena… rogabyasanena dukkhena… sīlabyasanena dukkhena… diṭṭhibyasanena dukkhena phandamāno pariphandamāno pavedhamāno sampavedhamānoti – paṅke sayāno pariphandamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīpā dīpaṃ upallavi</span>nti satthārato satthāraṃ dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gaṇato gaṇaṃ diṭṭhiyā diṭṭhiṃ paṭipadāya paṭipadaṃ maggato maggaṃ pallaviṃ upallaviṃ sampallavinti – dīpā dīpaṃ upallaviṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Athaddasāsiṃ sambuddha</span>nti. <span class="bld">Athā</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. <span class="bld">Addasāsi</span>nti addasaṃ addakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhiṃ. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – athaddasāsiṃ sambuddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghatiṇṇamanāsava</span>nti. <span class="bld">Oghatiṇṇa</span>nti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ <a name="T0.0308"></a> tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – oghatiṇṇaṃ. <span class="bld">Anāsava</span>nti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā <a name="V0.0203"></a> āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavāti – oghatiṇṇamanāsavaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;</p>
- <p class="gathalast">Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsava’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para117"></a><a name="para117_kn16"></a><span class="paranum">117</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Yathā ahū vakkali muttasaddho,</span> <span class="bld">bhadrāvudho āḷavigotamo ca;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="M0.0223"></a> <span class="bld">ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo cā</span>ti yathā vakkalitthero <span class="note">[vakkali (syā.)]</span> saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā bhadrāvudho thero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā āḷavigotamo thero saddho saddhāgaruko <a name="T0.0309"></a> saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappattoti – yathā ahū vakkali muttasaddho bhadrāvudho āḷavigotamo ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva tvampi pamuñcassu saddha</span>nti evameva tvaṃ saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu, sampamuñcassu adhimuñcassu okappehīti – evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāra</span>nti maccudheyyaṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Maccudheyyassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāra</span>nti tvaṃ pāraṃ gamissasi, pāraṃ adhigamissasi, pāraṃ phassissasi, pāraṃ sacchikarissasīti – gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;</p>
- <p class="gatha2">Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Gamissasi <a name="V0.0204"></a> tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāra’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para118"></a><a name="para118_kn16"></a><span class="paranum">118</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Vivaṭacchado</span> <a name="T0.0310"></a> <span class="note">[vivaṭacchadano (ka.) saddanītipadamālā oloketabbā]</span> <span class="bld">sambuddho, akhilo paṭibhānavā</span> <span class="note">[paṭibhāṇavā (syā.)]</span> <span class="bld">.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Esa bhiyyo pasīdāmī</span>ti esa bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi<a name="M0.0224"></a>, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmīti – esa bhiyyo pasīdāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sutvāna munino vaco</span>ti. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. <span class="bld">Sutvāna munino vaco</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvāna uggahetvāna upadhārayitvāna upalakkhayitvānāti – sutvāna munino vaco.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivaṭacchado sambuddho</span>ti. <span class="bld">Chadana</span>nti pañca chadanāni – taṇhāchadanaṃ, diṭṭhichadanaṃ, kilesachadanaṃ, duccaritachadanaṃ, avijjāchadanaṃ. Tāni chadanāni buddhassa bhagavato vivaṭāni viddhaṃsitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā buddho vivaṭacchado. <span class="bld">Buddho</span>ti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – vivaṭacchado sambuddho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akhilo paṭibhānavā</span>ti. <span class="bld">Akhilo</span>ti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Te khilā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā <a name="T0.0311"></a> buddho akhilo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭibhānavā</span>ti tayo paṭibhānavanto – pariyatti paṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa buddhavacanaṃ <span class="note">[pakatiyā (ka.)]</span> pariyāputaṃ <span class="note">[pariyāpuṭaṃ (syā. ka.)]</span> hoti suttaṃ <a name="V0.0205"></a> geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti <span class="note">[paṭibhāyati (ka.)]</span> – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.</p>
- <p class="bodytext">Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitā hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.</p>
- <p class="bodytext">Katamo <a name="M0.0225"></a> adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo. Tassa attho ñāto, dhammo ñāto, nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Bhagavā imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – akhilo paṭibhānavā<a name="T0.0312"></a>. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;</p>
- <p class="gathalast">Vivaṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para119"></a><a name="para119_kn16"></a><span class="paranum">119</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Adhideve</span> <span class="note">[atideve (ka.)]</span> <span class="bld">abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ</span> <span class="note">[parovaraṃ (sī. aṭṭha.)]</span> <span class="bld">;</span></p>
- <p class="gatha2"><span class="bld">Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhideve abhiññāyā</span>ti. <span class="bld">Devā</span>ti tayo devā – sammutidevā <span class="note">[sammabhidevā (syā.)]</span>, upapattidevā, visuddhidevā. Katame sammutidevā? Sammutidevā vuccanti rājāno <span class="note">[katame sammatidevā rājāno (syā.) evamuparipi]</span> ca rājakumāro ca deviyo ca. Ime vuccanti sammutidevā. Katame upapattidevā? Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṃsā devā…pe… brahmakāyikā devā, ye ca devā taduttari. Ime vuccanti upapattidevā. Katame visuddhidevā? Visuddhidevā vuccanti tathāgatā tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddhā. Ime vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutideve adhidevāti abhiññāya upapattideve adhidevāti abhiññāya, visuddhideve adhidevāti <a name="V0.0206"></a> abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – adhideve abhiññāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="M0.0226"></a> <span class="bld">vedi paropara</span>nti bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhi. Katame attano <a name="T0.0313"></a> adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti attano adhidevakarā dhammā.</p>
- <p class="bodytext">Katame paresaṃ adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti paresaṃ adhidevakarā dhammā. Evaṃ bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhīti – sabbaṃ vedi paroparaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhānantakaro satthā</span>ti bhagavā pārāyanikapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sabhiyapañhānaṃ <span class="note">[parisapañhānaṃ (syā.), piṅgiyapañhānaṃ (ka.)]</span> antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sakkapañhānaṃ…pe… suyāmapañhānaṃ… bhikkhupañhānaṃ… bhikkhunīpañhānaṃ… upāsakapañhānaṃ… upāsikāpañhānaṃ… rājapañhānaṃ… khattiyapañhānaṃ… brāhmaṇapañhānaṃ… vessapañhānaṃ… suddapañhānaṃ… devapañhānaṃ… brahmapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaroti – pañhānantakaro. <span class="bld">Satthā</span>ti bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satthe kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti uttāreti nitthāreti <span class="note">[nittāreti (syā. ka.)]</span> patāreti, khemantabhūmiṃ <a name="T0.0314"></a> sampāpeti; evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ…pe… byādhikantāraṃ… maraṇakantāraṃ… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosakantāraṃ… mohakantāraṃ… mānakantāraṃ… diṭṭhikantāraṃ… kilesakantāraṃ… duccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ tāreti, mohagahanaṃ… diṭṭhigahanaṃ… kilesagahanaṃ… duccaritagahanaṃ tāreti uttāreti nitthāreti patāreti; khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti – evampi bhagavā satthavāho.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhagavā netā vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhatā pasādetāti, evaṃ bhagavā satthavāho. Atha vā, bhagavā anuppannassa <a name="M0.0227"></a> maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa <a name="V0.0207"></a> sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti, evampi bhagavā satthavāhoti – pañhānantakaro satthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṅkhīnaṃ paṭijānata</span>nti sakaṅkhā āgantvā nikkaṅkhā sampajjanti, sallekhā āgantvā nillekhā sampajjanti, sadveḷhakā āgantvā nidveḷahakā sampajjanti, savicikicchā āgantvā nibbicikicchā sampajjanti, sarāgā āgantvā vītarāgā sampajjanti, sadosā āgantvā vītadosā sampajjanti, samohā āgantvā vītamohā sampajjanti, sakilesā āgantvā nikkilesā sampajjantīti – kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adhideve <a name="T0.0315"></a> abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānata’’nti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para120"></a><a name="para120_kn16"></a><span class="paranum">120</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ,</span> <span class="bld">yassa natthi upamā kvaci; </span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃhīraṃ asaṃkuppa</span>nti asaṃhīraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. <span class="bld">Asaṃhīra</span>nti rāgena dosena mohena kodhena upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbapariḷāhehi sabbāsavehi sabbadarathehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi asaṃhāriyaṃ nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃkuppa</span>nti asaṃkuppaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho…pe… nirodho nibbānaṃ. Nibbānassa <span class="note">[yassa (syā.)]</span> na uppādo paññāyati, vayo natthi, na tassa aññathattaṃ <span class="note">[tassa aññadatthu (syā.)]</span> paññāyati. Nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="M0.0228"></a> <span class="bld">natthi upamā kvacī</span>ti. <span class="bld">Yassā</span>ti nibbānassa. <span class="bld">Natthi upamā</span>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati. <span class="bld">Kvacī</span>ti <a name="V0.0208"></a> kvaci kimhici <a name="T0.0316"></a> katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā</span>ti. <span class="bld">Addhā</span>ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. <span class="bld">Gamissāmī</span>ti gamissāmi adhigamissāmi phassissāmi sacchikarissāmīti – addhā gamissāmi. <span class="bld">Na mettha kaṅkhā</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti nibbāne kaṅkhā natthi, vicikicchā natthi, dveḷhakaṃ natthi, saṃsayo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍhoti – addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta</span>nti. <span class="bld">Evaṃ maṃ dhārehī</span>ti evaṃ maṃ upalakkhehi. <span class="bld">Adhimuttacitta</span>nti nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ nibbānādhimuttanti – evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti. Tenāha thero piṅgiyo –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;</p>
- <p class="gathalast">Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti.</p>
- <p class="centered">Pārāyanānugītigāthāniddeso aṭṭhārasamo.</p>
- <p class="centered">Pārāyanavaggo samatto.</p>
- <a name="kn16_2"></a>
- <p class="chapter">Khaggavisāṇasutto</p>
- <p class="title">Khaggavisāṇasuttaniddeso</p>
- <p class="subhead">Paṭhamavaggo</p>
- <p class="hangnum"><a name="para121"></a><a name="para121_kn16"></a><span class="paranum">121</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbesu</span> <a name="T0.0317"></a><a name="V0.0209"></a><a name="M0.0229"></a> <span class="bld">bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,</span> <span class="bld">aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa</span>nti. <span class="bld">Sabbesū</span>ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – sabbesūti. <span class="bld">Bhūtesū</span>ti bhūtā vuccanti tasā ca thāvarā ca. <span class="bld">Tasā</span>ti yesaṃ tasitataṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāsanti santāsaṃ āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti tasā. <span class="bld">Thāvarā</span>ti yesaṃ tasitataṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti na santāsaṃ āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. <span class="bld">Daṇḍa</span>nti tayo daṇḍā – kāyadaṇḍo vacīdaṇḍo manodaṇḍo. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ manoduccaritaṃ manodaṇḍo. <span class="bld">Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa</span>nti sabbesu bhūtesu daṇḍaṃ nidhāya nidahitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aviheṭhayaṃ</span> <a name="T0.0318"></a> <span class="bld">aññatarampi tesa</span>nti ekamekampi sattaṃ pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā <span class="note">[aruyā (syā.), adduyā (ka.)]</span> vā rajjuyā vā aviheṭhayanto, sabbepi satte pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayantoti – aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na puttamiccheyya kuto sahāya</span>nti. <span class="bld">Nā</span>ti paṭikkhepo; <span class="bld">puttā</span>ti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. <span class="bld">Sahāya</span>nti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, gamanāgamanaṃ phāsu, ṭhānaṃ phāsu, nisajjanaṃ phāsu, sayanaṃ <span class="note">[nipajjanaṃ (syā.)]</span> phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, ullapanaṃ phāsu, samullapanaṃ phāsu<a name="M0.0230"></a>. <span class="bld">Na puttamiccheyya kuto</span> <a name="V0.0210"></a> <span class="bld">sahāya</span>nti puttampi na iccheyya na sādiyeyya na patthayeyya na pihayeyya nābhijappeyya, kuto mittaṃ vā sandiṭṭhaṃ vā sambhattaṃ vā sahāyaṃ vā iccheyya <span class="note">[icchissati (syā.) evamīdisesu padesu anāgatavibhattiyā]</span> sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyyāti – na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eko care khaggavisāṇakappo</span>ti. <span class="bld">Eko</span>ti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena <span class="note">[taṇhāpahānaṭṭhena (syā.) mahāni. 191]</span> eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="T0.0319"></a> so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko? So paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenakaṃ namuciṃ kaṇhaṃ pamattabandhuṃ vidhametvā ca taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃgamesi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṇhādutiyo <a name="T0.0320"></a><a name="M0.0231"></a> puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0211"></a> so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko. Evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;</p>
- <p class="gathalast">Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti <a name="T0.0321"></a> eko? Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ. Paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. So paccekasambuddho maggapaccekasambuddho ñāṇapaccekasambuddho ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti bujjhi, ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti bujjhi, ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti bujjhi, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bujjhi, ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti bujjhi, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti bujjhi, ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti bujjhi, ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti bujjhi, ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti bujjhi, ‘‘jātipaccayā <a name="M0.0232"></a> jarāmaraṇa’’nti bujjhi; ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti bujjhi, ‘‘viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’’ti bujjhi, ‘‘nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’’ti bujjhi, ‘‘saḷāyatananirodhā phassanirodho’’ti bujjhi, ‘‘phassanirodhā vedanānirodho’’ti bujjhi, ‘‘vedanānirodhā taṇhānirodho’’ti bujjhi, ‘‘taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti bujjhi, ‘‘upādānanirodhā bhavanirodho’’ti bujjhi, ‘‘bhavanirodhā jātinirodho’’ti bujjhi, ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti <a name="V0.0212"></a> bujjhi; ‘‘idaṃ dukkha’’nti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime āsavā’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti bujjhi…pe… <a name="T0.0322"></a> ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti bujjhi; channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca…pe… nissaraṇañca bujjhi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsīti evaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti – eko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Care</span>ti aṭṭha cariyāyo – iriyāpathacariyā, āyatanacariyā, saticariyā, samādhicariyā, ñāṇacariyā, maggacariyā, patticariyā, lokatthacariyā. Iriyāpathacariyāti catūsu iriyāpathesu. Āyatanacariyāti chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Saticariyāti catūsu satipaṭṭhānesu. Samādhicariyāti catūsu jhānesu. Ñāṇacariyāti catūsu ariyasaccesu. Maggacariyāti catūsu ariyamaggesu. Patticariyāti catūsu sāmaññaphalesu. Lokatthacariyāti tathāgatesu arahantesu sammāsambuddhesu padesato paccekasambuddhesu padesato sāvakesu. Iriyāpathacariyā ca paṇidhisampannānaṃ, āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃ<a name="M0.0233"></a>, saticariyā <a name="T0.0323"></a> ca appamādavihārīnaṃ, samādhicariyā ca adhicittamanuyuttānaṃ, ñāṇacariyā ca buddhisampannānaṃ, maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ, patticariyā ca adhigataphalānaṃ, lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ padesato paccekabuddhānaṃ padesato sāvakānaṃ. Imā aṭṭha cariyāyo. Aparāpi aṭṭha cariyāyo – adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhapento satiyā carati, avikkhepaṃ karonto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇacariyāya carati. Evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti – āyatanacariyāya carati. Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti – visesacariyāya carati. Imā aṭṭha cariyāyo.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi aṭṭha cariyāyo – dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā, abhiropanacariyā ca sammāsaṅkappassa<a name="V0.0213"></a>, pariggahacariyā ca sammāvācāya, samuṭṭhānacariyā ca sammākammantassa, vodānacariyā ca sammāājīvassa, paggahacariyā ca sammāvāyāmassa, upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā, avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa. Imā aṭṭha cariyāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khaggavisāṇakappo</span>ti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ, evameva so paccekasambuddho takkappo tassadiso tappaṭibhāgo. Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo, atitittakaṃ vuccati tittakappo, atimadhuraṃ vuccati madhurakappo, atiuṇhaṃ vuccati aggikappo<a name="T0.0324"></a>, atisītalaṃ vuccati himakappo, mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo, mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti; evameva so paccekasambuddho tattha takkappo tassadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para122"></a><a name="para122_kn16"></a><span class="paranum">122</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṃsaggajātassa</span> <a name="M0.0234"></a> <span class="bld">bhavanti snehā,</span> <span class="bld">snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsaggajātassa bhavanti snehā</span>ti. <span class="bld">Saṃsaggā</span>ti dve saṃsaggā – dassanasaṃsaggo ca savanasaṃsaggo ca. Katamo dassanasaṃsaggo? Idhekacco passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. Disvā passitvā anubyañjanaso nimittaṃ gaṇhāti – kesā vā sobhanā <span class="note">[sobhaṇā (syā.)]</span> mukhaṃ vā sobhanaṃ akkhī vā sobhanā kaṇṇā vā sobhanā <a name="T0.0325"></a> nāsā vā sobhanā oṭṭhā vā sobhanā dantā vā sobhanā mukhaṃ vā sobhanaṃ gīvā vā sobhanā thanā vā sobhanā uraṃ vā sobhanaṃ udaraṃ vā sobhanaṃ kaṭi vā sobhanā ūrū vā sobhanā jaṅghā vā sobhanā hatthā vā sobhanā pādā vā sobhanā aṅguliyo vā sobhanā nakhā vā sobhanāti. Disvā passitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti <span class="note">[anussarati (ka.)]</span> anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ dassanasaṃsaggo.</p>
- <p class="bodytext">Katamo savanasaṃsaggo? Idhekacco suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti<a name="V0.0214"></a>. Sutvā suṇitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ savanasaṃsaggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Snehā</span>ti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca. Katamo taṇhāsneho? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ <span class="note">[sīmakataṃ mariyādikataṃ (syā.)]</span> odhikataṃ pariyantikataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – ‘‘idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama’’. Rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ <a name="T0.0326"></a> – ayaṃ taṇhāsneho.</p>
- <p class="bodytext">Katamo <a name="M0.0235"></a> diṭṭhisneho? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikādiṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho <span class="note">[patiṭṭhāho (ka.)]</span> abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhisneho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsaggajātassa bhavanti snehā</span>ti dassanasaṃsaggapaccayā ca savanasaṃsaggapaccayā ca taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – saṃsaggajātassa bhavanti snehā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī</span>ti. <span class="bld">Sneho</span>ti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. <span class="bld">Dukkhamidaṃ pahotī</span>ti idhekacco kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi <span class="note">[vilopampi (syā.) passa mahāni. 170]</span> harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tamenaṃ gahetvā rañño dassenti – ‘‘ayaṃ, deva, coro āgucārī. Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’’ti. Tamenaṃ <a name="T0.0327"></a> rājā taṃ paribhāsati. So paribhāsapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ <span class="note">[dukkhadomanassaṃ (syā.)]</span> paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā bandhāpeti – andubandhanena vā rajjubandhanena vā <a name="V0.0215"></a> saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā, antamaso savacanīyampi karoti – ‘‘na te labbhā ito pakkamitu’’nti. So bandhanapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettakenapi <a name="M0.0236"></a> rājā na tussati. Tamenaṃ rājā tasseva <span class="note">[tassa (syā.)]</span> dhanaṃ āharāpeti – sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā. So dhanajānipaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā vividhā kammakāraṇā <span class="note">[vividhāni kammakaraṇāni (ka.)]</span> kārāpeti – kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti<a name="T0.0328"></a>, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakavattikampi <span class="note">[erakavaṭṭikampi (syā. ka.) passa ma. ni. 1.169]</span> karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṃsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi <span class="note">[khārāpaṭicchikampi (ka.)]</span> karoti, palighaparivattikampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṃ chindati. So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaro.</p>
- <p class="bodytext">So sakena kammena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ karonti <span class="note">[kārenti (syā. ka.) passa ma. ni. 3.267]</span> – tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā <span class="note">[tippā (syā.)]</span> kharā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tamenaṃ <a name="V0.0216"></a><a name="M0.0237"></a> nirayapālā saṃvesetvā <span class="note">[saṃvesitvā (syā. ka.) passa ma. ni. 3.267]</span> kuṭhārīhi <span class="note">[kudhārīhi (syā. ka.)]</span> tacchanti…pe… tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti. Tamenaṃ <a name="T0.0329"></a> nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya <span class="note">[sañjotibhūtāya (syā.)]</span> sārentipi paccāsārentipi. Tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi. Tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tamenaṃ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana mahānirayo –</p>
- <p class="gatha1">Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;</p>
- <p class="gathalast">Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.</p>
- <p class="gatha1">Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;</p>
- <p class="gathalast">Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā.</p>
- <p class="gatha1">Kadariyātapanā <span class="note">[kadariyā tāpanā (ka.) mahāni. 170]</span> ghorā, accimanto durāsadā;</p>
- <p class="gathalast">Lomahaṃsanarūpā ca, bhesmā paṭibhayā dukhā.</p>
- <p class="gatha1">Puratthimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto <a name="T0.0330"></a> pāpakammante, pacchimāya paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Pacchimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto pāpakammante, purimāya paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Dakkhiṇāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto pāpakammante, uttarāya paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Uttarāya <a name="M0.0238"></a> ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto pāpakammante, dakkhiṇāya paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Heṭṭhato ca samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto pāpakammante, chadanasmiṃ paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Chadanamhā <a name="V0.0217"></a> samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;</p>
- <p class="gathalast">Ḍahanto pāpakammante, bhūmiyaṃ paṭihaññati.</p>
- <p class="gatha1">Ayokapālamādittaṃ, santattaṃ jalitaṃ yathā;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ avīcinirayo, heṭṭhā upari passato.</p>
- <p class="gatha1">Tattha sattā mahāluddā, mahākibbisakārino;</p>
- <p class="gathalast">Accantapāpakammantā, paccanti na ca miyyare <span class="note">[mīyare (ka.)]</span>.</p>
- <p class="gatha1">Jātavedasamo kāyo, tesaṃ nirayavāsinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passa kammānaṃ daḷhattaṃ, na bhasmā hoti napi masi.</p>
- <p class="gatha1">Puratthimenapi dhāvanti, tato dhāvanti pacchimaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Uttarenapi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti, taṃ taṃ dvāraṃ pidhīyati;</p>
- <p class="gathalast">Abhinikkhamitāsā <a name="T0.0331"></a> te, sattā mokkhagavesino.</p>
- <p class="gatha1">Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayā;</p>
- <p class="gathalast">Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahunti.</p>
- <p class="bodytext">Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni, tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavaṃ</span> <a name="M0.0239"></a> <span class="bld">snehajaṃ pekkhamāno</span>ti. <span class="bld">Sneho</span>ti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. <span class="bld">Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno</span>ti taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṃsaggajātassa <a name="V0.0218"></a> bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavaṃ <a name="T0.0332"></a> snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para123"></a><a name="para123_kn16"></a><span class="paranum">123</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto</span> <span class="note">[paṭibandhacitto (ka.)]</span> <span class="bld">;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ bhayaṃ santhave</span> <span class="note">[sandhave (ka.)]</span> <span class="bld">pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto</span>ti. <span class="bld">Mittā</span>ti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto <span class="note">[pabbajitamitto (ka.) evamuparipi]</span> ca. Katamo agārikamitto? Idhekacco duddadaṃ dadāti, duccajaṃ cajati, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati, guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati <span class="note">[pariguyhati (syā. ka.)]</span>, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti, khīṇe nātimaññati – ayaṃ agārikamitto.</p>
- <p class="bodytext">Katamo anāgārikamitto? Idha bhikkhu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīrañca kathaṃ kattā, no ca aṭṭhāne niyojeti adhisīle samādapeti, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, catunnaṃ sammappadhānānaṃ…pe… catunnaṃ iddhipādānaṃ… pañcannaṃ indriyānaṃ… pañcannaṃ balānaṃ… sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyoge samādapeti – ayaṃ anāgārikamitto.</p>
- <p class="bodytext">Suhajjā <a name="T0.0333"></a><a name="M0.0240"></a> vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ <span class="note">[nisajjā (ka.)]</span> phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. <span class="bld">Mitte suhajje anukampamāno hāpeti attha</span>nti mitte ca suhajje ca sandiṭṭhe ca sambhatte ca sahāye ca anukampamāno anupekkhamāno anugaṇhamāno attatthampi paratthampi ubhayatthampi hāpeti, diṭṭhadhammikampi atthaṃ hāpeti, samparāyikampi atthaṃ hāpeti, paramatthampi hāpeti pahāpeti parihāpeti paridhaṃseti parivajjeti <span class="note">[parisajjeti (syā.)]</span> antaradhāpetīti – mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭibaddhacitto</span>ti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Yampi <span class="note">[yepi (ka.) evaṃ cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 151]</span> me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumhe <a name="V0.0219"></a> sampassantā. Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ, tampi me antarahitaṃ. Tumhehi ahaṃ ñāyāmi – asukassa kulupako, asukāya kulupakoti<a name="T0.0334"></a>. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro, tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā; ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ demi, paripucchaṃ demi, uposathaṃ ācikkhāmi, navakammaṃ adhiṭṭhāmi. Atha pana tumhe maṃ ujjhitvā <span class="note">[pariccajitvā (syā.)]</span> aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjethāti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hotīti – mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno</span>ti. <span class="bld">Bhaya</span>nti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ <a name="M0.0241"></a> parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ <span class="note">[suṃsumārabhayaṃ (syā.)]</span> ājīvikabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. <span class="bld">Santhave</span>ti dve santhavā – taṇhāsanthavo ca diṭṭhisanthavo ca…pe… ayaṃ taṇhāsanthavo…pe… ayaṃ diṭṭhisanthavo. <span class="bld">Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno</span>ti etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno <a name="T0.0335"></a> upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para124"></a><a name="para124_kn16"></a><span class="paranum">124</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Vaṃso visālova yathā visatto,</span> <span class="bld">puttesu dāresu ca yā apekkhā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Vaṃsakkaḷīrova</span> <span class="note">[vaṃse kaḷīrova (ka.)]</span> <span class="bld">asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṃso visālova yathā visatto</span>ti vaṃso vuccati veḷugumbo. Yathā veḷugumbasmiṃ porāṇakā vaṃsā sattā <span class="note">[veḷugumbasmiṃ kaṇṭakā jaṭitā saṃsibbitā (syā.)]</span> visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā, evameva visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho <a name="V0.0220"></a> paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ <a name="T0.0336"></a> loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā <a name="M0.0242"></a> vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo māranivāso mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visattikā</span>ti kenaṭṭhena visattikā? Visālāti visattikā visatāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā. Visālā vā pana taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti – visattikāti – vaṃso visālova <a name="T0.0337"></a> yathā visatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puttesu dāresu ca yā apekkhā</span>ti. <span class="bld">Puttā</span>ti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. Apekkhā vuccanti taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti – puttesu dāresu ca yā apekkhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno</span>ti vaṃso vuccati veḷugumbo. Yathā veḷugumbasmiṃ taruṇakā kaḷīrakā <span class="note">[taruṇakaḷīrā (syā.)]</span> asattā alaggā agadhitā <span class="note">[apaliveṭṭhitā (syā.)]</span> apalibuddhā nikkhantā nissaṭā vippamuttā evameva. <span class="bld">Sajjā</span>ti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca…pe… ayaṃ taṇhāsajjanā…pe… ayaṃ diṭṭhisajjanā. Tassa paccekasambuddhassa <a name="M0.0243"></a> taṇhāsajjanā pahīnā, diṭṭhisajjanā paṭinissaṭṭhā. Taṇhāsajjanāya pahīnattā diṭṭhisajjanāya paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho <a name="V0.0221"></a> rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati rase na sajjati phoṭṭhabbe na sajjati kule…pe… gaṇe… āvāse… lābhe… yase… pasaṃsāya… sukhe… cīvare… piṇḍapāte… senāsane… gilānapaccayabhesajjaparikkhāre… kāmadhātuyā… rūpadhātuyā… arūpadhātuyā… kāmabhave… rūpabhave… arūpabhave… saññābhave… asaññābhave… nevasaññānāsaññābhave… ekavokārabhave… catuvokārabhave… pañcavokārabhave… atīte… anāgate… paccuppanne… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na <a name="T0.0338"></a> palibajjhati na mucchati; nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;</p>
- <p class="gathalast">Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para125"></a><a name="para125_kn16"></a><span class="paranum">125</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Migo araññamhi yathā abaddho</span> <span class="note">[abandho (syā. ka.)]</span>, <span class="bld">yenicchakaṃ gacchati gocarāya;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāyā</span>ti. <span class="bld">Migo</span>ti dve migā – eṇimigo ca pasadamigo ca. Yathā āraññiko <span class="note">[āraññako (syā. ka.)]</span> migo araññe pavane caramāno <span class="note">[araññe vasamāno (syā.)]</span> vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva <a name="T0.0339"></a><a name="M0.0244"></a> kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ <span class="note">[paraṃ (ka.) ma. ni. 1.271]</span> vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati<a name="V0.0222"></a>. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave<a name="T0.0340"></a>, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna <a name="M0.0245"></a> caparaṃ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ <a name="V0.0223"></a> gato pāpimato’, tiṇṇo loke visattikaṃ. So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, pāpimato’’ti – migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññū naro seritaṃ pekkhamāno</span>ti. <span class="bld">Viññū</span>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Naro</span>ti satto māṇavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. <span class="bld">Serī</span>ti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī. Katamo dhammo serī? Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo serī? Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so <a name="T0.0341"></a> vuccati puggalo serī. <span class="bld">Viññū naro seritaṃ pekkhamāno</span>ti viññū naro seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno, dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;</p>
- <p class="gathalast">Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para126"></a><a name="para126_kn16"></a><span class="paranum">126</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Āmantanā hoti sahāyamajjhe,</span> <span class="bld">vāse ṭhāne gamane cārikāya;</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyā</span>ti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu <a name="M0.0246"></a> sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. <span class="bld">Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyā</span>ti sahāyamajjhe vāsepi ṭhānepi gamanepi cārikāyapi attatthamantanā paratthamantanā ubhayatthamantanā diṭṭhadhammikatthamantanā samparāyikatthamantanā paramatthamantanā <span class="note">[ubhayatthamantanā (ka.)]</span> ti <a name="T0.0342"></a> – āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno</span>ti anabhijjhitaṃ etaṃ vatthu bālānaṃ asappurisānaṃ titthiyānaṃ titthayasāvakānaṃ, yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā. Abhijjhitaṃ etaṃ vatthu paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ, yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā. <span class="bld">Serī</span>ti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī. Katamo dhammo serī? Cattāro satipaṭṭhānā <a name="V0.0224"></a> …pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo serī? Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so vuccati puggalo serī. <span class="bld">Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno</span>ti seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;</p>
- <p class="gathalast">Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para127"></a><a name="para127_kn16"></a><span class="paranum">127</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Khiḍḍā</span> <span class="note">[khiṭṭā (ka.)]</span> <span class="bld">ratī hoti sahāyamajjhe,</span> <span class="bld">puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Piyavippayogaṃ</span> <span class="note">[vippayogampi (ka.)]</span> <span class="bld">vijigucchamāno, eko</span> <a name="T0.0343"></a> <span class="bld">care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe</span>ti. <span class="bld">Khiḍḍā</span>ti dve khiḍḍā – kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā? Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, tharūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi <a name="M0.0247"></a> kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅgacīrenapi kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti. Ayaṃ kāyikā khiḍḍā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā vācasikā khiḍḍā? Mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhaḍiṇḍimakaṃ <span class="note">[mukhadeṇḍimakaṃ (syā.), mukhadindimakaṃ (ka.)]</span> mukhacalimakaṃ mukhakerakaṃ <span class="note">[mukhabherukaṃ (syā.)]</span> mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ gītaṃ davakammaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ratī</span>ti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ ratīti. Sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. <span class="bld">Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe</span>ti khiḍḍā ca rati ca sahāyamajjhe hotīti – khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puttesu</span> <a name="T0.0344"></a> <span class="bld">ca vipulaṃ hoti pema</span>nti. <span class="bld">Puttā</span>ti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto<a name="V0.0225"></a>, dinnako putto, antevāsiko putto. <span class="bld">Puttesu ca vipulaṃ hotiṃ pema</span>nti puttesu ca adhimattaṃ hoti pemanti – puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piyavippayogaṃ vijigucchamāno</span>ti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, ime sattā piyā.</p>
- <p class="bodytext">Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā. <span class="bld">Piyavippayogaṃ vijigucchamāno</span>ti piyānaṃ vippayogaṃ vijigucchamāno aṭṭiyamāno harāyamānoti – piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khiḍḍā <a name="M0.0248"></a> ratī hoti sahāyamajjhe, puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para128"></a><a name="para128_kn16"></a><span class="paranum">128</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Cātuddiso</span> <a name="T0.0345"></a> <span class="bld">appaṭigho ca hoti,</span> <span class="bld">santussamāno itarītarena;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cātuddiso appaṭigho ca hotī</span>ti. <span class="bld">Cātuddiso</span>ti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena <span class="note">[abyāpajjhena (syā.) passa dī. ni. 3.308]</span> pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ…pe… abyāpajjena pharitvā viharati. <span class="bld">Cātuddiso appaṭigho ca hotī</span>ti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā <span class="note">[appaṭikulā (bahūsu)]</span> honti, ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā honti<a name="V0.0226"></a>, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya <a name="T0.0346"></a> sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā honti; karuṇāya bhāvitattā muditāya bhāvitattā upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti…pe… ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā hontīti – cātuddiso appaṭigho ca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santussamāno</span> <a name="M0.0249"></a> <span class="bld">itarītarenā</span>ti so paccekasambuddho santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ <span class="note">[appaṭirūpaṃ (syā.)]</span> āpajjati. Aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpasanno <span class="note">[anajjhopanno (syā.)]</span> ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena…pe… <a name="T0.0347"></a></p>
- <p class="bodytext">Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena…pe… santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati. Aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ na paritassati. Laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti – santussamāno itarītarena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parissayānaṃ</span> <a name="T0.0348"></a> <span class="bld">sahitā achambhī</span>ti. <span class="bld">Parissayā</span>ti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā <span class="note">[gomahisā (syā.) mahāni. 5]</span> hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā <a name="M0.0250"></a> ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā <a name="V0.0227"></a> pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā. Ime vuccanti pākaṭaparissayā.</p>
- <p class="bodytext">Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe <a name="T0.0349"></a> duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parissayā</span>ti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ… catunnaṃ iddhipādānaṃ… pañcannaṃ indriyānaṃ… pañcannaṃ balānaṃ… sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete <span class="note">[tatra te (ka.)]</span> pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā <span class="note">[udake udakāsayā (syā.)]</span> pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti<a name="T0.0350"></a>, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <a name="M0.0251"></a> bhagavatā – ‘‘sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu <a name="V0.0228"></a> viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā, sarasaṅkappā saṃññojanīyā <span class="note">[saññojanikā (ka.)]</span>, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsiko vuccati. Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī’’ti. Evampi, tatrāsayāti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. Katame tayo<a name="T0.0351"></a>? Lobho, bhikkhave, antarāmalo <span class="note">[antarāmalaṃ (syā. ka.) passa itivu. 88]</span> antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko, doso, bhikkhave…pe… moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā’’ti.</p>
- <p class="gatha1">Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;</p>
- <p class="gathalast">Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.</p>
- <p class="gatha1">Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;</p>
- <p class="gathalast">Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.</p>
- <p class="gatha1">Anatthajanano doso, doso cittappakopano;</p>
- <p class="gathalast">Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.</p>
- <p class="gatha1">Duṭṭho <a name="M0.0252"></a> atthaṃ na jānāti, duṭṭho dhammaṃ na passati;</p>
- <p class="gathalast">Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ doso sahate naraṃ.</p>
- <p class="gatha1">Anatthajanano moho, moho cittappakopano;</p>
- <p class="gathalast">Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.</p>
- <p class="gatha1">Mūḷho <a name="V0.0229"></a> atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;</p>
- <p class="gathalast">Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate naranti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi, tatrāsayāti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya<a name="T0.0352"></a>. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; doso kho, mahārāja…pe… moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lobho doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti <span class="note">[saphalanti (ka.) passa itivu. 50]</span>.</p>
- <p class="bodytext">Evampi, tatrāsayāti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;</p>
- <p class="gathalast">Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti <span class="note">[caṅkamivossajjantīti (syā. ka.) passa su. ni. 273-274]</span>.</p>
- <p class="bodytext">Evampi, tatrāsayāti – parissayā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parissayānaṃ sahitā</span>ti parissaye sahitā ārādhitā ajjhottharitā pariyāditā paṭinissatāti – parissayānaṃ sahitā. <span class="bld">Achambhī</span>ti so paccekasambuddho <a name="M0.0253"></a> abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – parissayānaṃ sahitā acchambhī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cātuddiso <a name="T0.0353"></a> appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;</p>
- <p class="gathalast">Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para129"></a><a name="para129_kn16"></a><span class="paranum">129</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Dussaṅgahā</span> <a name="V0.0230"></a> <span class="bld">pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dussaṅgahā pabbajitāpi eke</span>ti pabbajitāpi idhekacce nissayepi diyyamāne uddesepi diyyamāne paripucchāyapi <span class="note">[paripucchepi (ka.)]</span> diyyamāne cīvarepi diyyamāne pattepi diyyamāne lohathālakepi diyyamāne dhammakaraṇepi <span class="note">[dhammakarakepi (syā.)]</span> diyyamāne parissāvanepi diyyamāne thavikepi diyyamāne upāhanepi diyyamāne kāyabandhanepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – dussaṅgahā pabbajitāpi eke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atho gahaṭṭhā gharamāvasantā</span>ti gahaṭṭhāpi idhekacce hatthimhipi diyyamāne…pe… rathepi khettepi vatthumhipi hiraññepi suvaṇṇepi diyyamāne gāmepi…pe… nigamepi nagarepi… raṭṭhepi… janapadepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā <a name="T0.0354"></a> paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – atho gahaṭṭhā gharamāvasantā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appossukko paraputtesu hutvā</span>ti attānaṃ ṭhapetvā sabbe imasmiṃ atthe paraputtā. Tesu paraputtesu appossukko hutvā abyāvaṭo hutvā anapekkho hutvāti – appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dussaṅgahā <a name="M0.0254"></a> pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;</p>
- <p class="gathalast">Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para130"></a><a name="para130_kn16"></a><span class="paranum">130</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Oropayitvā</span> <span class="note">[voropayitvā (syā.)]</span> <span class="bld">gihibyañjanāni,</span> <span class="bld">sañchinnapatto</span> <span class="note">[saṃsīnapatto (sī. aṭṭha.)]</span> <span class="bld">yathā koviḷāro;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oropayitvā gihibyañjanānī</span>ti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca mālā ca gandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ <span class="note">[nahāpanaṃ (syā.)]</span> sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ <a name="T0.0355"></a> mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ <span class="note">[nālikaṃ (ka.) passa dī. ni. 1.16]</span> khaggaṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāni <a name="V0.0231"></a> dīghadasāni <span class="note">[dīgharassāni (syā.)]</span> iti vā. <span class="bld">Oropayitvā gihibyañjanānī</span>ti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭipassambhayitvāti – oropayitvā gihibyañjanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sañchinnapatto yathā koviḷāro</span>ti yathā koviḷārassa pattāni chinnāni sañchinnāni patitāni paripatitāni, evameva tassa paccekasambuddhassa gihibyañjanāni chinnāni sañchinnāni patitānīti – sañchinnapatto yathā koviḷāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chetvāna vīro gihibandhanānī</span>ti. <span class="bld">Vīro</span>ti vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravoti vīro, vigatalomahaṃsoti vīro.</p>
- <p class="gatha1">Virato idha <span class="note">[ārato idheva (syā.) passa su. ni. 536]</span> sabbapākehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;</p>
- <p class="gathalast">So vīriyavā padhānavā, dhīro <span class="note">[vīro (syā. ka.) passa su. ni. 536]</span> tādi pavuccate tathattā.</p>
- <p class="bodytext">Gihibandhanāni <a name="M0.0255"></a> vuccanti puttā ca bhariyā ca dāsā ca dāsī ca ajeḷakā ca kukkuṭasūkarā ca hatthigavāssavaḷavā ca khettañca vatthu ca hiraññañca suvaṇṇañca gāmanigamarājadhāniyo ca raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyavatthu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chetvāna vīro gihibandhanānī</span>ti <a name="T0.0356"></a> so paccekasambuddho vīro gihibandhanāni chinditvā samucchinditvā jahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro,</p>
- <p class="gatha2">Chetvāna vīro gihibandhanāni;</p>
- <p class="gathalast">Eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="centered">Paṭhamo vaggo.</p>
- <p class="subhead">Dutiyavaggo</p>
- <p class="hangnum"><a name="para131"></a><a name="para131_kn16"></a><span class="paranum">131</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sace</span> <a name="V0.0232"></a> <span class="bld">labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,</span> <span class="bld">saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sace labhetha nipakaṃ sahāya</span>nti sace nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – sace labhetha nipakaṃ saṃhāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīra</span>nti. <span class="bld">Saddhiṃ cara</span>nti ekato caraṃ. <span class="bld">Sādhuvihāri</span>nti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ, dutiyenapi jhānena… tatiyenapi jhānena… catutthenapi jhānena sādhuvihāriṃ, mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ, karuṇāyapi…pe… muditāyapi… upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ<a name="T0.0357"></a>, viññāṇañca āyatanasamāpattiyāpi…pe… ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi <a name="M0.0256"></a> sādhuvihāriṃ, nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ, phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ. <span class="bld">Dhīra</span>nti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhibhuyya sabbāni parissayānī</span>ti. <span class="bld">Parissayā</span>ti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… ime vuccanti pākaṭaparissayā…pe… ime vuccanti paṭicchannaparissayā…pe… evampi, tatrāsayāti – parissayā. <span class="bld">Abhibhuyya sabbāni parissayānī</span>ti sabbe parissaye abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – abhibhuyya sabbāni parissayāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Careyya tenattamano satīmā</span>ti so paccekasambuddho tena nipakena paṇḍitena paññavantena buddhimantena ñāṇinā vibhāvinā medhāvinā sahāyena saddhiṃ attamano tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano udaggamano muditamano careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – careyya tenattamano. <span class="bld">Satīmā</span>ti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena <a name="V0.0233"></a> samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – careyya tenattamano satīmā. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ <a name="T0.0358"></a> caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para132"></a><a name="para132_kn16"></a><span class="paranum">132</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,</span> <span class="bld">saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">No ce labhetha nipakaṃ sahāya</span>nti no ce nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – no ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhiṃ caraṃ</span> <a name="M0.0257"></a> <span class="bld">sādhuvihāri dhīra</span>nti. <span class="bld">Saddhiṃ cara</span>nti ekato caraṃ. <span class="bld">Sādhuvihāri</span>nti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ…pe… nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ, phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ. <span class="bld">Dhīra</span>nti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyā</span>ti rājā khattiyo muddhābhisitto vijitasaṅgāmo nihatapaccāmitto laddhādhippāyo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro raṭṭhañca janapadañca kosañca koṭṭhāgārañca pahūtahiraññasuvaṇṇaṃ nagarañca pariccajitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ <a name="T0.0359"></a> upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ paccekasambuddhopi sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘No <a name="V0.0234"></a> ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para133"></a><a name="para133_kn16"></a><span class="paranum">133</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ,</span> <span class="bld">seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā pasaṃsāma sahāyasampada</span>nti. <span class="bld">Addhā</span>ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. <span class="bld">Sahāyasampada</span>nti sahāyasampadā vuccati yo so sahāyo asekkhena sīlakkhandhena <a name="T0.0360"></a> samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena… asekkhena paññākkhandhena <a name="M0.0258"></a> … asekkhena vimuttikkhandhena… asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. <span class="bld">Addhā pasaṃsāma sahāyasampada</span>nti sahāyasampadaṃ pasaṃsāma thomema kittema vaṇṇemāti – addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā</span>ti seṭṭhā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena; samā sadisā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena. Seṭṭhā vā sahāyā sadisā vā sahāyā sevitabbā bhajitabbā payirupāsitabbā paripucchitabbā paripañhitabbāti – seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete aladdhā anavajjabhojī</span>ti atthi puggalo sāvajjabhojī atthi puggalo anavajjabhojīti. Katamo ca puggalo sāvajjabhojī? Idhekacco puggalo kuhanāya lapanāya nemittikatāya nippesikatāya lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya <span class="note">[nijigiṃsanatāya (syā.)]</span> dārudānena veḷudānena pattadānena pupphadānena phaladānena sinānadānena cuṇṇadānena mattikādānena dantakaṭṭhadānena mukhodakadānena cāṭukamyatāya <span class="note">[pātukamyatāya (syā.) mahāni. 159]</span> muggasūpyatāya <span class="note">[muggasūpatāya (syā.)]</span> pāribhaṭyatāya pīṭhamaddikatāya vatthuvijjāya tiracchānavijjāya aṅgavijjāya nakkhattavijjāya dūtagamanena pahiṇagamanena jaṅghapesaniyena vejjakammena navakammena <span class="note">[dūtakammena (syā. ka.) mahāni. 159]</span> piṇḍapaṭipiṇḍakena dānānuppadānena<a name="T0.0361"></a>, adhammena visamena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ <span class="note">[jīvitaṃ (ka.)]</span> kappeti. Ayaṃ vuccati puggalo sāvajjabhojī.</p>
- <p class="bodytext">Katamo ca puggalo anavajjabhojī? Idhekacco puggalo na kuhanāya na lapanāya na nemittikatāya <a name="V0.0235"></a> na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya na dārudānena na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭyatāya na pīṭhamaddikatāya na vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na <a name="M0.0259"></a> aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na pahiṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na navakammena na piṇḍapaṭipiṇḍakena na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati puggalo anavajjabhojī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete aladdhā anavajjabhojī</span>ti ete anavajjabhojī aladdhā alabhitvā anadhigantvā avinditvā appaṭilabhitvāti – ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;</p>
- <p class="gathalast">Ete aladdhā anavajjabhojī, eko <a name="T0.0362"></a> care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para134"></a><a name="para134_kn16"></a><span class="paranum">134</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni,</span> <span class="bld">kammāraputtena suniṭṭhitāni;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅghaṭṭayantāni</span> <span class="note">[saṃghaṭṭamānāni (su. ni. 48)]</span> <span class="bld">duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disvā suvaṇṇassa pabhassarānī</span>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Suvaṇṇassā</span>ti jātarūpassa. <span class="bld">Pabhassarānī</span>ti parisuddhāni pariyodātānīti – disvā suvaṇṇassa pabhassarāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammāraputtena suniṭṭhitānī</span>ti kammāraputto vuccati suvaṇṇakāro. <span class="bld">Kammāraputtena suniṭṭhitānī</span>ti kammāraputtena suniṭṭhitāni sukatāni suparikammakatānīti – kammāraputtena suniṭṭhitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmi</span>nti bhujo vuccati hattho. Yathā ekasmiṃ hatthe dve nūpurāni <span class="note">[dhuvarāni (syā.)]</span> ghaṭṭenti <span class="note">[ghaṭenti (syā.)]</span>; evameva sattā taṇhāvasena diṭṭhivasena niraye ghaṭṭenti, tiracchānayoniyaṃ ghaṭṭenti, pettivisaye ghaṭṭenti, manussaloke ghaṭṭenti, devaloke ghaṭṭenti, gatiyā gatiṃ upapattiyā <a name="M0.0260"></a> upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti saṅghaṭṭentā <a name="V0.0236"></a> caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvā <a name="T0.0363"></a> suvaṇṇassa pabhassarāni, kammāraputtena suniṭṭhitāni;</p>
- <p class="gathalast">Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para135"></a><a name="para135_kn16"></a><span class="paranum">135</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Evaṃ dutīyena sahā mamassa,</span> <span class="bld">vācābhilāpo abhisajjanā vā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ dutīyena sahā mamassā</span>ti taṇhādutiyo vā hoti puggaladutiyo vā. Kathaṃ taṇhādutiyo hoti? Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Yassesā taṇhā appahīnā, so vuccati taṇhādutiyo.</p>
- <p class="gatha1">Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ taṇhādutiyo vā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ puggaladutiyo hoti? Idhekacco na atthahetu <span class="note">[attahetu (syā.)]</span> na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati; seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ <a name="T0.0364"></a> gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ <span class="note">[itthikathaṃ purisakathaṃ (syā. ka.) dī. ni. 1.17, 201; saṃ. ni. 5.1080 passitabbaṃ]</span> sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ <a name="M0.0261"></a> lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ katheti. Evaṃ puggaladutiyo hotīti – evaṃ dutīyena sahā mamassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vācābhilāpo abhisajjanā vā</span>ti vācābhilāpo vuccati bāttiṃsa tiracchānakathā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ…pe… itibhavābhavakathaṃ. <span class="bld">Abhisajjanā vā</span>ti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca…pe… ayaṃ taṇhāsajjanā…pe… ayaṃ diṭṭhisajjanāti – vācābhilāpo abhisajjanā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ</span> <a name="V0.0237"></a> <span class="bld">bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno</span>ti. <span class="bld">Bhaya</span>nti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. <span class="bld">Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno</span>ti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ dutīyena sahā mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ <a name="T0.0365"></a> bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para136"></a><a name="para136_kn16"></a><span class="paranum">136</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Kāmā hi citrā madhurā manoramā,</span> <span class="bld">virūparūpena mathenti cittaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmā hi citrā madhurā manoramā</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Citrā</span>ti nānāvaṇṇā rūpā nānāvaṇṇā saddā nānāvaṇṇā gandhā nānāvaṇṇā rasā nānāvaṇṇā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. <span class="bld">Madhurā</span>ti vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="note">[ma. ni. 1.167 passitabbaṃ]</span> – ‘‘pañcime<a name="M0.0262"></a>, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ miḷhasukhaṃ <span class="note">[mīḷhasukhaṃ (passa ma. ni. 3.328)]</span> puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ, na sevitabbaṃ na bhāvetabbaṃ na bahulīkātabbaṃ, ‘bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti vadāmī’’ti – kāmā hi citrā madhurā <span class="bld">manoramā</span>ti. <span class="bld">Mano</span>ti <a name="T0.0366"></a> yaṃ cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātu. Mano ramenti thomenti tosenti pahāsentīti – kāmā hi citrā madhurā manoramā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Virūparūpena mathenti citta</span>nti nānāvaṇṇehi rūpehi…pe… nānāvaṇṇehi phoṭṭhabbehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsentīti – virūparūpena mathenti cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavaṃ</span> <a name="V0.0238"></a> <span class="bld">kāmaguṇesu disvā</span>ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena <span class="note">[issaṭṭhena (syā.), issattena (ka.) passa ma. ni. 1.167]</span> yadi rājaporisena yadi sippaññatarena, sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi samphassamāno <span class="note">[rissamāno (ma. ni. 1.167)]</span> khuppipāsāya mīyamāno; ayaṃ, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti, so socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati – ‘moghaṃ vata me uṭṭhānaṃ, aphalo vata me vāyāmo’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassa <a name="M0.0263"></a> ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti, so tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃ <a name="T0.0367"></a> domanassaṃ <span class="note">[dukkhadomanassaṃ (syā. ka.)]</span> paṭisaṃvedeti – ‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi ḍaheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti. So socati…pe… sammohaṃ āpajjati – ‘yampi me ahosi tampi no natthī’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna <a name="V0.0239"></a> caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti leḍḍūhipi upakkamanti daṇḍehipi upakkamanti satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā ubhatobyūḷhaṃ <span class="note">[ubhatoviyūḷhaṃ (syā.) passa ma. ni. 1.168]</span> saṅgāmaṃ pakkhandanti, usūsupi <a name="T0.0368"></a> khippamānesu sattīsupi khippamānāsu asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi <span class="note">[sattiyāpi (ma. ni. 1.167, 178)]</span> vijjhanti asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā addāvalepanā <span class="note">[addhāvalepanā (syā.)]</span> upakāriyo <a name="M0.0264"></a> pakkhandanti, usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti chakaṇakāyapi <span class="note">[chakaṇaṭiyāpi (syā.), pakkaṭṭhiyā (sī. aṭṭha.) passa ma. ni. 1.168]</span> osiñcanti abhivaggenapi omaddanti asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho <a name="T0.0369"></a> kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti nillopampi haranti ekāgārikampi karonti paripanthepi tiṭṭhanti paradārampi gacchanti. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti…pe… asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṃ caranti vācāya duccaritaṃ caranti manasā duccaritaṃ caranti. Te kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo samparāyiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu’’.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā</span>ti kāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmā <a name="V0.0240"></a> hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para137"></a><a name="para137_kn16"></a><span class="paranum">137</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ītī</span> <a name="M0.0265"></a> <span class="bld">ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca</span> <a name="T0.0370"></a> <span class="bld">meta</span>nti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘bhayanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Dukkhanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Rogoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Gaṇḍoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Sallanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Saṅgoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Paṅkoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Gabbhoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho <span class="note">[chandarāgavinibandho (syā. ka.) passa a. ni. 8.56]</span> diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, dukkhanti…pe… rogoti… gaṇḍoti… sallanti… saṅgoti… paṅkoti… gabbhoti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi gabbhā na parimuccati, samparāyikāpi gabbhā na parimuccati, tasmā gabbhoti kāmānametaṃ adhivacana’’nti.</p>
- <p class="gatha1">Bhayaṃ dukkhañca rogo ca, gaṇḍo sallañca saṅgo ca;</p>
- <p class="gatha2">Paṅko gabbho ca ubhayaṃ, ete kāmā pavuccanti;</p>
- <p class="gathalast">Yattha satto puthujjano.</p>
- <p class="gatha1">Otiṇṇo sātarūpena, puna gabbhāya gacchati;</p>
- <p class="gathalast">Yato ca bhikkhu ātāpī, sampajaññaṃ na riccati <span class="note">[na riñcati (syā. ka.) saṃ. ni. 4.251]</span>.</p>
- <p class="gatha1">So imaṃ palipathaṃ duggaṃ, atikkamma tathāvidho;</p>
- <p class="gathalast">Pajaṃ jātijarūpetaṃ, phandamānaṃ avekkhatīti.</p>
- <p class="gathalast">Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ</span> <a name="T0.0371"></a><a name="M0.0266"></a> <span class="bld">bhayaṃ kāmaguṇesu disvā</span>ti etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā <a name="V0.0241"></a> vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para138"></a><a name="para138_kn16"></a><span class="paranum">138</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape</span> <span class="note">[ḍaṃsasiriṃsape (syā.), ḍaṃsamakasasarīsape (ka.)]</span> <span class="bld">ca;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsa</span>nti. <span class="bld">Sīta</span>nti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. <span class="bld">Uṇha</span>nti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hoti. Khudā <span class="note">[khuddā (syā. ka.)]</span> vuccati chātako. Pipāsā vuccati udakapipāsāti – sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vātātape ḍaṃsasarīsape cā</span>ti. <span class="bld">Vātā</span>ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā <a name="T0.0372"></a> vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā <span class="note">[tālavaṇḍavātā (ka.) cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 43]</span> vidhūpanavātā. Ātapo vuccati sūriyasantāpo. Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikā. Sarīsapā vuccanti ahīti – vātātape ḍaṃsasarīsape ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbānipetāni abhisambhavitvā</span>ti abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sītañca <a name="M0.0267"></a> uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;</p>
- <p class="gathalast">Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para139"></a><a name="para139_kn16"></a><span class="paranum">139</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nāgova yūthāni vivajjayitvā,</span> <span class="bld">sañjātakhandho padumī uḷāro;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yathābhirantaṃ vihare</span> <span class="note">[vīharaṃ (su. ni. 53)]</span> <span class="bld">araññe, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgova</span> <a name="V0.0242"></a> <span class="bld">yūthāni vivajjayitvā</span>ti nāgo vuccati hatthināgo. Paccekasambuddhopi nāgo. Kiṃkāraṇā paccekasambuddho nāgo? Āguṃ na karotīti nāgo; na gacchatīti nāgo; na āgacchatīti nāgo. Kathaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā <a name="T0.0373"></a> sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.</p>
- <p class="gatha1">Āguṃ na karoti kiñci loke, sabbasaṃyoge visajja bandhanāni;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha na sajjati vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo? So paccekasambuddho na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi kappehi yāyati nīyati <span class="note">[niyyati (syā. ka.)]</span> vuyhati saṃharīyati. Evaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="M0.0268"></a> so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo? Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgova yūthāni vivajjayitvā</span>ti yathā so hatthināgo yūthāni vivajjetvā parivajjetvā abhinivajjetvā ekova araññavanamajjhogāhetvā <span class="note">[araññe vanamajjhassa ajjhogāhetvā (syā.)]</span> carati viharati <a name="T0.0374"></a> iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi gaṇaṃ vivajjetvā parivajjetvā abhivajjetvā eko <span class="note">[eko care khaggavisāṇakappo (syā.)]</span> araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni <a name="V0.0243"></a> manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – nāgova yūthāni vivajjayitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sañjātakhandho padumī uḷāro</span>ti yathā so hatthināgo sañjātakkhandho sattaratano vā hoti aṭṭharatano vā, paccekasambuddhopi sañjātakkhandho asekkhena sīlakkhandhena asekkhena samādhikkhandhena asekkhena paññākkhandhena asekkhena vimuttikkhandhena asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena. Yathā so hatthināgo padumī, paccekasambuddhopi sattahi bojjhaṅgapupphehi padumī, satisambojjhaṅgapupphena dhammavicayasambojjhaṅgapupphena vīriyasambojjhaṅgapupphena pītisambojjhaṅgapupphena, pītisambojjhaṅgapupphena passaddhisambojjhaṅgapupphena samādhisambojjhaṅgapupphena upekkhāsambojjhaṅgapupphena. Yathā so hatthināgo uḷāro thāmena balena javena sūrena, paccekasambuddhopi uḷāro sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanenāti – sañjātakhandho <a name="T0.0375"></a> padumī uḷāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhirantaṃ vihare araññe</span>ti yathā so hatthināgo yathābhirantaṃ araññe viharati, paccekasambuddhopi yathābhirantaṃ araññe viharati. Paṭhamenapi <a name="M0.0269"></a> jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati, dutiyenapi jhānena…pe… tatiyenapi jhānena… catutthenapi jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati; mettāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati, karuṇāyapi cetovimuttiyā… muditāyapi cetovimuttiyā… upekkhāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati; ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati, viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi… ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi… nirodhasamāpattiyāpi… phalasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharatīti – yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;</p>
- <p class="gathalast">Yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para140"></a><a name="para140_kn16"></a><span class="paranum">140</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Aṭṭhānataṃ</span> <a name="V0.0244"></a> <span class="bld">saṅgaṇikāratassa,</span> <span class="bld">yaṃ phassaye</span> <span class="note">[phussaye (syā. ka.)]</span> <span class="bld">sāmayikaṃ</span> <span class="note">[āsāmāyikaṃ (ka.)]</span> <span class="bld">vimuttiṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhānataṃ</span> <a name="T0.0376"></a> <span class="bld">saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimutti</span>nti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatānanda <span class="note">[so vatānanda (ma. ni. 3.186)]</span>, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito (gaṇārāmataṃ anuyutto) <span class="note">[( ) natthi ma. ni. 3.186]</span>, yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ. Yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – ṭhānametaṃ vijjati. Yāvatānanda, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ <a name="M0.0270"></a> anuyutto, gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito (gaṇārāmataṃ anuyutto,) sāmāyikaṃ <span class="note">[sāmayikaṃ (syā. ka.)]</span> vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati, asāmāyikaṃ vā akuppanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati, asāmāyikaṃ vā akuppanti, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti – aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādiccabandhussa vaco nisammā</span>ti ādicco vuccati sūriyo. So gotamo gottena. Paccekasambuddhopi gotamo gottena. So paccekasambuddho sūriyassa gottañātako gottabandhu, tasmā <a name="T0.0377"></a> paccekasambuddho ādiccabandhu. <span class="bld">Ādiccabandhussa vaco nisammā</span>ti ādiccabandhussa vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="centered">Dutiyo vaggo.</p>
- <p class="subhead">Tatiyavaggo</p>
- <p class="hangnum"><a name="para141"></a><a name="para141_kn16"></a><span class="paranum">141</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Diṭṭhīvisūkāni</span> <a name="V0.0245"></a> <span class="bld">upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhivisūkāni upātivatto</span>ti diṭṭhivisūkāni vuccanti vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhī. Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido <a name="M0.0271"></a> ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ <a name="T0.0378"></a> vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – imāni diṭṭhivisūkāni. <span class="bld">Diṭṭhivisūkāni upātivatto</span>ti diṭṭhivisūkāni upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti – diṭṭhīvisūkāni upātivatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo</span>ti niyāmā vuccanti cattāro maggā; ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Catūhi ariyamaggehi samannāgato niyāmaṃ patto sampatto adhigato phassito sacchikatoti – patto niyāmaṃ. <span class="bld">Paṭiladdhamaggo</span>ti laddhamaggo paṭiladdhamaggo adhigatamaggo phassitamaggo sacchikatamaggoti – patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppannañāṇomhi anaññaneyyo</span>ti tassa paccekasambuddhassa ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ <a name="T0.0379"></a> nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtanti – uppannañāṇomhi. <span class="bld">Anaññaneyyo</span>ti so paccekasambuddho na paraneyyo</p>
- <p class="unindented">Na parappattiyo na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ <span class="note">[taṃ (ka.)]</span> jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti na paraneyyo na parappattiyo <a name="V0.0246"></a> na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti na paraneyyo na <a name="M0.0272"></a> parappattiyo na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissatoti – uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Diṭṭhīvisūkāni upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;</p>
- <p class="gathalast">Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para142"></a><a name="para142_kn16"></a><span class="paranum">142</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Nillolupo nikkuho nippipāso,</span> <span class="bld">nimmakkho niddhantakasāvamoho;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Nirāsaso</span> <span class="note">[nirāsayo (sī. aṭṭha.) su. ni. 56]</span> <span class="bld">sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nillolupo nikkuho nippipāso</span>ti loluppaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā <a name="T0.0380"></a> anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho nillolupo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkuho</span>ti tīṇi kuhanavatthūni – paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ <span class="note">[bhikkhū (ka.) mahāni. 87]</span> nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi, so pāpiccho icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha – ‘‘kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭikaṃ karitvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo <a name="V0.0247"></a> rukkhamūliko <a name="M0.0273"></a> vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo pūtimuttena vā haritakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyā’’ti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā <a name="T0.0381"></a> evaṃ jānanti – ‘‘ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo’’ti. Bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha – ‘‘tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako. Sacehaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissatha <span class="note">[bhavissanti (mahāni. 87)]</span>. Na mayhaṃ iminā attho. Api ca, tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī’’ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi senāsanaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭiggaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti gamanaṃ saṇṭhapeti ṭhānaṃ saṇṭhapeti nisajjaṃ <span class="note">[nisajjanaṃ (ka.)]</span> saṇṭhapeti sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati paṇidhāya tiṭṭhati paṇidhāya nisīdati paṇidhāya seyyaṃ kappeti samāhito viya gacchati samāhito viya <a name="T0.0382"></a> tiṭṭhati samāhito viya nisīdati samāhito viya seyyaṃ kappeti, āpāthakajjhāyīva <span class="note">[āpātakajjhāyī ca (ka.)]</span> hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa āṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ <span class="note">[kuhāyitattaṃ (syā. ka.), visuddhimaggaṭṭhakathā oloketabbā]</span> – idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.</p>
- <p class="bodytext">Katamaṃ <a name="M0.0274"></a> sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti ariyadhamme sannissitavācaṃ bhāsati. ‘‘Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; yo evarūpaṃ pattaṃ dhāreti…pe… lohathālakaṃ dhāreti… dhammakaraṇaṃ dhāreti… parissāvanaṃ dhāreti… kuñcikaṃ dhāreti… upāhanaṃ dhāreti… kāyabandhanaṃ dhāreti… āyogaṃ <span class="note">[āyogabandhanaṃ (syā. ka.) mahāni. 87]</span> dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpā upajjhāyo so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; yassa evarūpo ācariyo <a name="V0.0248"></a> …pe… evarūpā samānupajjhāyakā… samānācariyakā… mittā… sandiṭṭhā… sambhattā… sahāyā so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati; yo evarūpe vihāre vasati… aḍḍhayoge vasati… pāsāde vasati… hammiye vasati… guhāyaṃ vasati… leṇe vasati… kuṭiyaṃ vasati… kūṭāgāre vasati… aṭṭe vasati… māḷe vasati… uddaṇḍe <span class="note">[uṭṭaṇḍe (ka.)]</span> vasati… upaṭṭhānasālāyaṃ vasati… maṇḍape vasati… rukkhamūle vasati so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, korajikakorajiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako mukhasambhāviko ‘‘ayaṃ samaṇo imāsaṃ <a name="T0.0383"></a> evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī’’ti tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu. Tassa paccekasambuddhassa imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā so paccekasambuddho nikkuho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nippipāso</span>ti pipāsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā pipāsā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho nippipāsoti – nillolupo nikkuho nippipāso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimmakkho</span> <a name="M0.0275"></a> <span class="bld">niddhantakasāvamoho</span>ti. <span class="bld">Makkho</span>ti yo makkho makkhāyanā <span class="note">[makkhiyanā (ka.) passa vibha. 892]</span> makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ. <span class="bld">Kasāvo</span>ti rāgo kasāvo, doso kasāvo, moho kasāvo, kodho…pe… upanāho… makkho… paḷāso… sabbākusalābhisaṅkhārā kasāvā. <span class="bld">Moho</span>ti dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho appaṭivedho <a name="T0.0384"></a> asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Tassa paccekasambuddhassa makkho ca kasāvo ca moho ca vantā saṃvantā niddhantā <a name="V0.0249"></a> pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti. So paccekasambuddho nimmakkho niddhantakasāvamoho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāsaso sabbaloke bhavitvā</span>ti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Sabbaloke</span>ti sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloke. <span class="bld">Nirāsaso sabbaloke bhavitvā</span>ti sabbaloke nirāsaso bhavitvā nittaṇho bhavitvā nippipāso bhavitvāti – nirāsaso sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nillolupo nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;</p>
- <p class="gathalast">Nirāsaso sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para143"></a><a name="para143_kn16"></a><span class="paranum">143</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha,</span> <span class="bld">anatthadassiṃ</span> <a name="T0.0385"></a> <span class="bld">visame niviṭṭhaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpaṃ</span> <a name="M0.0276"></a> <span class="bld">sahāyaṃ parivajjayethā</span>ti. Pāpasahāyo vuccati yo so sahāyo dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Ayaṃ pāpasahāyo. Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayethāti. Pāpaṃ sahāyaṃ vajjeyya parivajjeyyāti – pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anatthadassiṃ visame niviṭṭha</span>nti anatthadassī vuccati yo so sahāyo dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. <span class="bld">Visame niviṭṭha</span>nti visame kāyakamme niviṭṭhaṃ, visame vacīkamme niviṭṭhaṃ, visame manokamme niviṭṭhaṃ, visame pāṇātipāte niviṭṭhaṃ, visame adinnādāne niviṭṭhaṃ, visame kāmesumicchācāre niviṭṭhaṃ, visame musāvāde niviṭṭhaṃ, visamāya pisuṇāya vācāya <span class="note">[pisuṇavācāya (ka.)]</span> niviṭṭhaṃ, visamāya pharusāya vācāya <span class="note">[pharusavācāya (ka.)]</span> niviṭṭhaṃ, visame samphappalāpe niviṭṭhaṃ, visamāya abhijjhāya niviṭṭhaṃ, visame byāpāde niviṭṭhaṃ, visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhaṃ, visamesu saṅkhāresu <a name="T0.0386"></a> niviṭṭhaṃ visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhaṃ, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhaṃ <a name="V0.0250"></a> viniviṭṭhaṃ sattaṃ allīnaṃ upagataṃ ajjhositaṃ adhimuttanti – anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sayaṃ na seve pasutaṃ pamatta</span>nti. <span class="bld">Pasuta</span>nti yopi kāme esati gavesati pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tannino tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe pariyesati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe paṭilabhati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paṭilabhati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yathā kalahakārako kalahappasuto, kammakārako kammappasuto, gocare caranto gocarappasuto, jhāyī jhānappasuto; evameva yo kāme esati gavesati pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe pariyesati…pe… yopi taṇhāvasena rūpe paṭilabhati…pe… yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe <a name="M0.0277"></a> paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. <span class="bld">Pamatta</span>nti. Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sayaṃ na seve pasutaṃ pamatta</span>nti pasutaṃ na seveyya pamattañca sayaṃ na seveyya sāmaṃ na seveyya na niseveyya na saṃseveyya na parisaṃseveyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti <a name="T0.0387"></a> – sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāpaṃ <a name="V0.0251"></a> sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para144"></a><a name="para144_kn16"></a><span class="paranum">144</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha,</span> <span class="bld">mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussutaṃ</span> <a name="M0.0278"></a> <span class="bld">dhammadharaṃ bhajethā</span>ti bahussuto hoti mitto sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ <span class="note">[satthā sabyañjanā (syā.) passa ma. ni. 3.82]</span> kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā <span class="note">[dhatā (syā.)]</span> vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. <span class="bld">Dhammadhara</span>nti dhammaṃ dhārentaṃ <span class="note">[dhāreti (ka.)]</span> – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. <span class="bld">Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajethā</span>ti bahussutañca dhammadharañca mittaṃ bhajeyya saṃbhajeyya seveyya niseveyya saṃseveyya paṭiseveyyāti – bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavanta</span>nti uḷāro hoti mitto sīlena <a name="T0.0388"></a> samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassena. <span class="bld">Paṭibhānavanta</span>nti tayo paṭibhānavanto – pariyattipaṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa buddhavacanaṃ pariyāputaṃ <span class="note">[pariyāpuṭaṃ (syā. ka.) passa dī. ni. 3.282]</span> hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.</p>
- <p class="bodytext">Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitopi hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.</p>
- <p class="bodytext">Katamo adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo <span class="note">[chaḷabhiññāyo (syā.)]</span>. Tassa attho ñāto dhammo ñāto nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. So paccekasambuddho imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato <a name="V0.0252"></a> samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā paccekasambuddho <a name="T0.0389"></a> paṭibhānavā<a name="M0.0279"></a>. Yassa pariyatti natthi paripucchā natthi adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāya atthāni vineyya kaṅkha</span>nti attatthaṃ aññāya paratthaṃ aññāya ubhayatthaṃ aññāya diṭṭhadhammikatthaṃ aññāya samparāyikatthaṃ aññāya paramatthaṃ aññāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā kaṅkhaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para145"></a><a name="para145_kn16"></a><span class="paranum">145</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Khiḍḍaṃ ratiṃ</span> <span class="note">[ratī (syā.)]</span> <span class="bld">kāmasukhañca loke,</span> <span class="bld">analaṅkaritvā anapekkhamāno;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Vibhūsaṭṭhānā</span> <span class="note">[vibhūsanaṭṭhānā (syā. ka.), vibhūsaṇaṭṭhānā (sī. aṭṭha.)]</span> <span class="bld">virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke</span>ti. <span class="bld">Khiḍḍā</span>ti dve khiḍḍā – kāyikā khiḍḍā ca vācasikā khiḍḍā ca…pe… ayaṃ kāyikā <a name="T0.0390"></a> khiḍḍā…pe… ayaṃ vācasikā khiḍḍā. <span class="bld">Ratī</span>ti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ – ratīti. <span class="bld">Kāmasukha</span>nti vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="note">[passa ma. ni. 2.280]</span> – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ’’. <span class="bld">Loke</span>ti manussaloketi – khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Analaṅkaritvā</span> <a name="M0.0280"></a> <span class="bld">anapekkhamāno</span>ti khiḍḍañca ratiñca kāmasukhañca loke analaṅkaritvā anapekkho hutvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – analaṅkaritvā anapekkhamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhūsaṭṭhānā</span> <a name="V0.0253"></a> <span class="bld">virato saccavādī</span>ti. <span class="bld">Vibhūsā</span>ti dve vibhūsā – atthi agārikavibhūsā <span class="note">[agārikassa vibhūsā (ka.) evamuparipi]</span> atthi anāgārikavibhūsā. Katamā agārikavibhūsā? Kesā ca massū ca mālāgandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca <span class="note">[pasādhanañca (syā.), sayanāsanañca (ka.) cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 130 natthi pāṭhanānattaṃ]</span> veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ <a name="T0.0391"></a> daṇḍaṃ nāḷikaṃ khaggaṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā – ayaṃ agārikavibhūsā.</p>
- <p class="bodytext">Katamā anāgārikavibhūsā? Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gaddhikatā gaddhikattaṃ <span class="note">[gedhikatā gedhikattaṃ (syā.) passa vibha. 854]</span> capalatā <span class="note">[capalanā (syā.)]</span> cāpalyaṃ – ayaṃ anāgārikavibhūsā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saccavādī</span>ti so paccekasambuddho saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa, vibhūsaṭṭhānā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti – vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;</p>
- <p class="gathalast">Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para146"></a><a name="para146_kn16"></a><span class="paranum">146</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puttañca</span> <a name="M0.0281"></a> <span class="bld">dāraṃ pitarañca mātara</span>nti. <span class="bld">Puttā</span>ti cattāro puttā <a name="T0.0392"></a> – atrajo putto, khettajo <span class="note">[khetrajo (syā. ka.)]</span> putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. <span class="bld">Pitā</span>ti yo so janako. <span class="bld">Mātā</span>ti yā sā janikāti – puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhanāni dhaññāni ca bandhavānī</span>ti dhanāni vuccanti hiraññaṃ suvaṇṇaṃ muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo <span class="note">[lohitako (?)]</span> masāragallaṃ. Dhaññāni vuccanti pubbaṇṇaṃ aparaṇṇaṃ. Pubbaṇṇaṃ nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsako <span class="note">[kudrusako (syā.)]</span>. Aparaṇṇaṃ <a name="V0.0254"></a> nāma sūpeyyaṃ. <span class="bld">Bandhavānī</span>ti cattāro bandhavā – ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mittabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhūti – dhanāni dhaññāni ca bandhavāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hitvāna kāmāni yathodhikānī</span>ti. <span class="bld">Kāmā</span>ti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. <span class="bld">Hitvāna kāmānī</span>ti vatthukāme parijānitvā, kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. <span class="bld">Hitvāna kāmāni yathodhikānī</span>ti sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati; sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā…pe… anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti – hitvāna <a name="T0.0393"></a> kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;</p>
- <p class="gathalast">Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para147"></a><a name="para147_kn16"></a><span class="paranum">147</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṅgo</span> <a name="M0.0282"></a> <span class="bld">eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Gaḷo eso iti ñatvā matimā</span> <span class="note">[mutīmā (su. ni. 61)]</span>, <span class="bld">eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgo eso parittamettha sokhya</span>nti saṅgoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Parittamettha sokhya</span>nti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ. Appakaṃ etaṃ sukhaṃ<a name="T0.0394"></a>, parittakaṃ etaṃ sukhaṃ, thokakaṃ etaṃ sukhaṃ, omakaṃ etaṃ sukhaṃ, lāmakaṃ etaṃ sukhaṃ, chatukkaṃ etaṃ sukha’’nti – saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appassādo dukkhamettha bhiyyo</span>ti appassādā kāmā vuttā bhagavatā <span class="note">[passa ma. ni. 1.237]</span> bahudukkhā bahupāyāsā <span class="note">[bahūpāyāsā (syā.)]</span>; ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā, tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā, aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā<a name="V0.0255"></a>, supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti – appassādo dukkhamettha bhiyyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaḷo eso iti ñatvā matimā</span>ti gaḷoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā bandhananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ itīti. <span class="bld">Matimā</span>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Gaḷo eso iti ñatvā matimā</span>ti matimā gaḷoti ñatvā baḷisanti ñatvā āmisaṃ ti ñatvā <a name="M0.0283"></a> laggananti ñatvā bandhananti ñatvā palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – gaḷo <a name="T0.0395"></a> eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;</p>
- <p class="gathalast">Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para148"></a><a name="para148_kn16"></a><span class="paranum">148</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandālayitvāna saṃyojanānī</span>ti dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. <span class="bld">Sandālayitvāna saṃyojanānī</span>ti dasa saṃyojanāni dālayitvā sandālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – sandālayitvāna saṃyojanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jālaṃva bhetvā salilambucārī</span>ti jālaṃ vuccati suttajālaṃ. Salilaṃ vuccati udakaṃ. Ambucārī vuccati maccho. Yathā maccho jālaṃ bhinditvā pabhinditvā dālayitvā padālayitvā sampadālayitvā carati viharati <a name="T0.0396"></a> iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, evameva dve jālā – taṇhājālañca diṭṭhijālañca…pe… idaṃ taṇhājālaṃ…pe… idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa <a name="V0.0256"></a> taṇhājālaṃ pahīnaṃ, diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – jālaṃva bhetvā salilambucārī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aggīva</span> <a name="M0.0284"></a> <span class="bld">daḍḍhaṃ anivattamāno</span>ti yathā aggi tiṇakaṭṭhupādānaṃ dahanto gacchati anivattanto, evameva tassa paccekasambuddhassa sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti – aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;</p>
- <p class="gathalast">Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko <a name="T0.0397"></a> care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para149"></a><a name="para149_kn16"></a><span class="paranum">149</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Okkhittacakkhu na ca pādalolo,</span> <span class="bld">guttindriyo rakkhitamānasāno;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Anavassuto apariḍayhamāno</span> <span class="note">[aparidayhamāno (ka.)]</span>, <span class="bld">eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okkhittacakkhu na ca pādalolo</span>ti kathaṃ khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu <span class="note">[natthi syā. potthake mahāni. 157]</span> cakkhulolo cakkhuloliyena samannāgato hoti. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti – ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ <span class="note">[anavatthacārikaṃ (syā.)]</span> anuyutto hoti rūpadassanāya. Evaṃ khittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati. Hatthiṃ olokento assaṃ olokento rathaṃ olokento pattiṃ olokento kumārake olokento kumārikāyo olokento itthiyo olokento purise olokento antarāpaṇaṃ olokento gharamukhāni olokento uddhaṃ olokento adho olokento disāvidisaṃ vipekkhamāno <span class="note">[pekkhamāno (syā. ka.)]</span> gacchati. Evampi khittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="V0.0257"></a><a name="M0.0285"></a> vā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na <a name="T0.0398"></a> rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ <span class="note">[sobhanagarakaṃ (syā.), sobhanakaraṇaṃ (ka.)]</span> caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ <span class="note">[mahisayuddhaṃ (syā.)]</span> usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Iti evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti. Evampi khittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ okkhittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti – na ārāmena ārāmaṃ na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evaṃ okkhittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati. Na hatthiṃ olokento na assaṃ olokento na rathaṃ olokento na pattiṃ olokento na kumārake olokento na kumārikāyo olokento na itthiyo olokento na purise olokento na antarāpaṇaṃ olokento na gharamukhāni olokento na uddhaṃ olokento na <a name="T0.0399"></a> adho olokento na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi okkhittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi okkhittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="M0.0286"></a> vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ…pe… anīkadassanaṃ iti vā. Iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato. Evampi okkhittacakkhu hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ca pādalolo</span>ti <a name="V0.0258"></a> kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti – ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti. Evampi pādalolo hoti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, bhikkhu antosaṅghārāme <span class="note">[antopi saṃghārāme (ka.)]</span> pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati, vihārato vihāraṃ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṃ gacchati, pāsādato pāsādaṃ gacchati, hammiyato hammiyaṃ gacchati, guhato guhaṃ gacchati, leṇato leṇaṃ gacchati, kuṭiyā kuṭiṃ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṃ gacchati, aṭṭato <a name="T0.0400"></a> aṭṭaṃ gacchati, māḷato māḷaṃ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṃ gacchati <span class="note">[uddaṇḍaṃ gacchati, uddhositato uddhositaṃ gacchati (syā.) passa mahāni. 17]</span>, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṃ gacchati, maṇḍapato maṇḍapaṃ gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṃ gacchati, yattha vā pana bhikkhū nisīdanti vā gacchanti vā, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ…pe… iti bhavābhavakathaṃ katheti. Evampi pādalolo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ca pādalolo</span>ti so paccekasambuddho pādaloliyā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – okkhittacakkhu na ca pādalolo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guttindriyo</span> <a name="M0.0287"></a> <span class="bld">rakkhitamānasāno</span>ti. <span class="bld">Guttindriyo</span>ti so paccekasambuddho cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā <a name="V0.0259"></a>… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī<a name="T0.0401"></a>. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjatīti – guttindriyo. <span class="bld">Rakkhitamānasāno</span>ti gopitamānasānoti – guttindriyo rakkhitamānasāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anavassuto pariḍayhamāno</span>ti vuttañhetaṃ āyasmatā mahāmoggallānena – ‘‘avassutapariyāyañca <span class="note">[passa saṃ. ni. 4.243]</span> vo, āvuso, desessāmi anavassutapariyāyañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno <span class="note">[mahāmoggalāno (ka.)]</span> etadavoca –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ cāvuso, avassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati <span class="note">[anupaṭṭhitakāyasati (syā. ka.)]</span> ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa <span class="note">[tattha ye (ka.) passa saṃ. ni. 4.243]</span> te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā <a name="T0.0402"></a> nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… avassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva <span class="note">[labhateva (syā. ka.) evamuparipi]</span> māro otāraṃ <a name="M0.0288"></a> labhetha <span class="note">[labhati (syā. ka.) evamuparipi]</span> māro ārammaṇaṃ, sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ koḷāpaṃ <span class="note">[kolāpaṃ (syā.) saṃ. ni. 4.243]</span> terovassikaṃ. Puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya…pe… uttarāya cepi naṃ disāya… dakkhiṇāya cepi naṃ disāya… heṭṭhimato <span class="note">[pacchato (syā.), heṭṭhimāya (ka.)]</span> cepi naṃ disāya… uparimato <span class="note">[uparito (syā.), uparimāya (ka.)]</span> cepi naṃ disāya… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ, sotato cepi <a name="V0.0260"></a> naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ rūpā adhibhaṃsu <span class="note">[abhibhaviṃsu (syā.), abhibhaṃsu (ka.) evamuparipi]</span>, na bhikkhu rūpe adhibhosi; saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu sadde adhibhosi; gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu gandhe adhibhosi; rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu rase adhibhosi; phoṭṭhabbā bhikkhuṃ <a name="T0.0403"></a> adhibhaṃsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe adhibhosi; dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu dhamme adhibhosi. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhūto saddādhibhūto gandhādhibhūto rasādhibhūto phoṭṭhabbādhibhūto dhammādhibhūto adhibhū anadhibhūto adhibhaṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, āvuso, avassuto hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ cāvuso, anavassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ <a name="M0.0289"></a> yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti; sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu anavassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… anavassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṃ, na labhetha māro ārammaṇaṃ; sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha <a name="T0.0404"></a> māro otāraṃ, na labhetha māro ārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Seyyathāpi, āvuso, kūṭāgārā vā kūṭāgārasālā <span class="note">[santhāgārasālā (syā.) passa saṃ. ni. 4.243]</span> vā bahalamattikā addāvalepanā <span class="note">[allāvalepanā (syā.)]</span> puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya… uttarāya cepi naṃ disāya… dakkhiṇāya cepi naṃ disāya… heṭṭhimato cepi naṃ disāya… uparimato cepi naṃ disāya… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ <a name="V0.0261"></a> cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ; sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃvihārī cāvuso, bhikkhu rūpe adhibhosi <span class="note">[abhibhaviṃsu (syā.), abhibhosi (ka.) passa saṃ. ni. 4.243]</span>, na rūpā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; sadde bhikkhu adhibhosi, na saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; gandhe bhikkhu adhibhosi, na gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; rase bhikkhu adhibhosi, na rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; phoṭṭhabbe bhikkhu adhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; dhamme bhikkhu adhibhosi, na dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu. Ayaṃ vuccatāvuso<a name="M0.0290"></a>, bhikkhu rūpādhibhū saddādhibhū gandhādhibhū rasādhibhū phoṭṭhabbādhibhū dhammādhibhū adhibhū anadhibhūto <span class="note">[anabhibhūto kehi ci kilesehi (ka.) passa saṃ. ni. 4.243]</span>. Adhibhosi te pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiye. Evaṃ kho, āvuso, anavassuto hotī’’ti – anavassuto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apariḍayhamāno</span>ti rāgajena pariḷāhena apariḍayhamāno, dosajena pariḷāhena apariḍayhamāno, mohajena pariḷāhena apariḍayhamānoti <a name="T0.0405"></a> – anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Okkhittacakkhu na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;</p>
- <p class="gathalast">Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para150"></a><a name="para150_kn16"></a><span class="paranum">150</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Ohārayitvā gihibyañjanāni,</span> <span class="bld">sañchannapatto yathā pārichattako;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ohārayitvā gihibyañjanānī</span>ti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca…pe… dīghadasāni iti vā. <span class="bld">Ohārayitvā gihibyañjanānī</span>ti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭippassambhitvāti – ohārayitvā gihibyañjanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sañchannapatto yathā pārichattako</span>ti yathā so pārichattako koviḷāro bahalapattapalāso <span class="note">[sākhapattapalāso (ka.)]</span> sandacchāyo <span class="note">[saṇḍacchāyo (syā.), santacchāyo (ka.) passa ma. ni. 1.154]</span>, evameva so paccekasambuddho paripuṇṇapattacīvaradharoti – sañchannapatto yathā pārichattako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsāyavattho</span> <a name="V0.0262"></a><a name="M0.0291"></a> <span class="bld">abhinikkhamitvā</span>ti so paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadāraṃ palibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ <a name="T0.0406"></a> chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā <span class="note">[ohārayitvā (syā. ka.)]</span> kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichattako;</p>
- <p class="gathalast">Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="centered">Tatiyo vaggo.</p>
- <p class="subhead">Catutthavaggo</p>
- <p class="hangnum"><a name="para151"></a><a name="para151_kn16"></a><span class="paranum">151</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo,</span> <span class="bld">anaññaposī sapadānacārī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo</span>ti. <span class="bld">Raso</span>ti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso, ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambikaṃ <span class="note">[lambilaṃ (syā. ka.) passa āyatanavibhaṅge]</span> kasāvo sādu asādu sītaṃ uṇhaṃ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā. Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti. Te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā ambilaṃ pariyesanti; madhuraṃ labhitvā amadhuraṃ pariyesanti, amadhuraṃ labhitvā madhuraṃ pariyesanti; tittakaṃ labhitvā atittakaṃ <a name="T0.0407"></a> pariyesanti, atittakaṃ labhitvā tittakaṃ pariyesanti; kaṭukaṃ labhitvā akuṭakaṃ pariyesanti, akuṭakaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti; loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ pariyesanti, aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti; khārikaṃ labhitvā akhārikaṃ pariyesanti, akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti; kasāvaṃ labhitvā akasāvaṃ pariyesanti, akasāvaṃ labhitvā kasāvaṃ pariyesanti; lambikaṃ labhitvā alambikaṃ pariyesanti, alambikaṃ labhitvā lambikaṃ pariyesanti; sāduṃ labhitvā asāduṃ pariyesanti, asāduṃ labhitvā <a name="M0.0292"></a> sāduṃ pariyesanti; sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesanti<a name="V0.0263"></a>. Te yaṃ yaṃ labhanti tena tena na tussanti, aparāparaṃ pariyesanti. Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Sā rasataṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā vaṇaṃ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya <span class="note">[ropanatthāya (syā.)]</span>, yathā vā akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; evameva so paccekasambuddho <a name="T0.0408"></a> paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti. Rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – rasesu gedhaṃ akaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alolo</span>ti loluppaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho aloloti – rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anaññaposī sapadānacārī</span>ti <span class="bld">anaññaposī</span>ti so paccekasambuddho attānaññeva poseti, na paranti.</p>
- <p class="gatha1">Anaññaposimaññātaṃ<a name="M0.0293"></a>, dantaṃ sāre patiṭṭhitaṃ <span class="note">[sāresu supatiṭṭhitaṃ (syā. ka.) passa udā. 6]</span>;</p>
- <p class="gathalast">Khīṇāsavaṃ vantadosaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anaññaposī</span> <a name="V0.0264"></a> <span class="bld">sapadānacārī</span>ti so paccekasambuddho pubbaṇhasamayaṃ <span class="note">[pubbanhasamayaṃ (ka.)]</span> nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. Okkhittacakkhu iriyāpathasampanno kulā <a name="T0.0409"></a> kulaṃ anatikkamanto piṇḍāya caratīti – anaññaposī sapadānacārī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kule kule appaṭibaddhacitto</span>ti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? ‘‘Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Yampi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumhe passantā. Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ tampi me antarahitaṃ tumhehi ahaṃ ñāyāmi – ‘asukassa kulupako, asukāya kulupako’’’ti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? ‘‘Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro, tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, tumhākaṃ ahaṃ uddesaṃ demi paripucchaṃ demi uposathaṃ ācikkhāmi navakammaṃ adhiṭṭhāmi; atha ca pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha <a name="T0.0410"></a> pūjethā’’ti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kule kule appaṭibaddhacitto</span>ti so paccekasambuddho kulapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, gaṇapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, āvāsapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, cīvarapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, piṇḍapātapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, senāsanapalibodhena <a name="M0.0294"></a> appaṭibaddhacitto hoti, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena appaṭibaddhacitto hotīti – kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rasesu <a name="V0.0265"></a> gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;</p>
- <p class="gathalast">Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para152"></a><a name="para152_kn16"></a><span class="paranum">152</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso,</span> <span class="bld">upakkilese byapanujja sabbe;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Anissito chetva</span> <span class="note">[chetvā (syā. ka.)]</span> <span class="bld">sinehadosaṃ</span> <span class="note">[snehadosaṃ (syā. ka.)]</span>, <span class="bld">eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso</span>ti so paccekasambuddho kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ <a name="T0.0411"></a> gametvā, byāpādanīvaraṇaṃ… thinamiddhanīvaraṇaṃ… uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ… vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – pahāya pañcāvaraṇāni cetaso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upakkilese byapanujja sabbe</span>ti rāgo cittassa upakkileso, doso cittassa upakkileso, moho cittassa upakkileso, kodho… upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā cittassa upakkilesā. <span class="bld">Upakkilese byapanujja sabbe</span>ti sabbe cittassa upakkilese byapanujja panuditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – upakkilese byapanujja sabbe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anissito</span> <a name="M0.0295"></a> <span class="bld">chetva sinehadosa</span>nti. <span class="bld">Anissito</span>ti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. <span class="bld">Sineho</span>ti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. <span class="bld">Doso</span>ti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa<a name="T0.0412"></a>. <span class="bld">Anissito chetva sinehadosa</span>nti so paccekasambuddho taṇhāsnehañca diṭṭhisnehañca dosañca chetvā ucchinditvā samucchinditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahāya <a name="V0.0266"></a> pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;</p>
- <p class="gathalast">Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para153"></a><a name="para153_kn16"></a><span class="paranum">153</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca,</span> <span class="bld">pubbeva ca somanassadomanassaṃ;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassa</span>nti so paccekasambuddho sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – vipiṭṭhikatvāna <a name="T0.0413"></a> sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Laddhānupekkhaṃ</span> <a name="M0.0296"></a> <span class="bld">samathaṃ visuddha</span>nti. <span class="bld">Upekkhā</span>ti yā catutthajjhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā <span class="note">[cittavisaṭatā (ka.) passa mahāni. 207]</span> majjhattatā cittassa. <span class="bld">Samatho</span>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro <span class="note">[avisaṃhāro (ka.) passa dha. sa. 11, 15]</span> avikkhepo avisāhaṭamānasatā <span class="note">[avisaṃhaṭamānasatā (ka.)]</span> samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi; catutthajjhāne upekkhā ca samatho ca suddhā honti visuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattā. <span class="bld">Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddha</span>nti catutthajjhānaṃ upekkhañca samathañca laddhā labhitvā vinditvā paṭilabhitvāti – laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para154"></a><a name="para154_kn16"></a><span class="paranum">154</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Āraddhavīriyo paramatthapattiyā,</span> <span class="bld">alīnacitto akusītavutti;</span></p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddhavīriyo paramatthapattiyā</span>ti paramatthaṃ vuccati amataṃ <a name="T0.0414"></a> nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Paramatthassa pattiyā lābhāya paṭilābhāya adhigamāya phassanāya sacchikiriyāya āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ <a name="V0.0267"></a> dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ sampadāya thāmavā <span class="note">[thāmasā (ka.)]</span> daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti – āraddhavīriyo paramatthapattiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alīnacitto akusītavuttī</span>ti so paccekasambuddho anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ <a name="M0.0297"></a> dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā <span class="note">[bhāvanāpāripūriyā (syā.)]</span> chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatīti – evaṃ alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu <span class="note">[avasussatu (syā.) ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22 passitabbaṃ]</span>, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ <span class="note">[viriyassa ṭhānaṃ (syā.)]</span> bhavissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="gatha1">Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame;</p>
- <p class="gathalast">Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhateti.</p>
- <p class="bodytext">Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na <a name="T0.0415"></a> anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi…pe… vihārā nikkhamissāmi… aḍḍhayogā nikkhamissāmi… pāsādā nikkhamissāmi… hammiyā nikkhamissāmi… guhāya nikkhamissāmi… leṇā nikkhamissāmi… kuṭiyā nikkhamissāmi… kūṭāgārā nikkhamissāmi… aṭṭā nikkhamissāmi… māḷā nikkhamissāmi… uddaṇḍā nikkhamissāmi <a name="V0.0268"></a>… upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi… maṇḍapā nikkhamissāmi… rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imasmiṃyeva pubbaṇhasamaye <span class="note">[pubbaṇhasamayaṃ (ka.) mahāni. 17]</span> ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti. Imasmiṃyeva majjhanhikasamaye…pe… sāyanhasamaye <a name="M0.0298"></a>…pe… purebhattaṃ… pacchābhattaṃ… purimayāmaṃ… majjhimayāmaṃ… pacchimayāmaṃ… kāḷe… juṇhe… vasse… hemante <a name="T0.0416"></a>… gimhe… purime vayokhandhe… majjhime vayokhandhe… pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno</span>ti so paccekasambuddho daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avaṭṭhitasamādāno kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya <span class="note">[metteyyatāya (syā. ka.) moggallānabyākaraṇe 4.39 suttaṃ oloketabbaṃ]</span> petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kulejeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu adhikusalesu dhammesūti – daḷhanikkamo. <span class="bld">Thāmabalūpapanno</span>ti so paccekasambuddho thāmena ca balena ca vīriyena ca parakkamena ca paññāya ca upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgatoti – daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraddhavīriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;</p>
- <p class="gathalast">Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para155"></a><a name="para155_kn16"></a><span class="paranum">155</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno,</span> <span class="bld">dhammesu niccaṃ anudhammacārī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ādīnavaṃ</span> <a name="T0.0417"></a> <span class="bld">sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno</span>ti so paccekasambuddho paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti paṭisallānaṃ. <span class="bld">Jhānamariñcamāno</span>ti so paccekasambuddho dvīhi kāraṇehi jhānaṃ na riñcati – anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya <a name="V0.0269"></a> yutto payutto saṃyutto <a name="M0.0299"></a> āyutto samāyutto, anuppannassa vā dutiyassa jhānassa…pe… anuppannassa vā tatiyassa jhānassa… anuppannassa vā catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto saṃyutto āyutto samāyuttoti – evampi jhānaṃ na riñcati.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā, uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ…pe… uppannaṃ vā tatiyaṃ jhānaṃ… uppannaṃ vā catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Evampi jhānaṃ na riñcatīti – paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammesu niccaṃ anudhammacārī</span>ti dhammā vuccanti cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Katame anudhammā? Sammāpaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ – ime vuccanti anudhammā. <span class="bld">Dhammesu niccaṃ anudhammacārī</span>ti dhammesu niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ avokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ <span class="note">[udakummijātaṃ (syā.), udakummikajātaṃ (ka.)]</span></p>
- <p class="bodytext">Avīcisantatisahitaṃ <a name="T0.0418"></a> phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – dhammesu niccaṃ anudhammacārī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavaṃ sammasitā bhavesū</span>ti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti – ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno, dhammesu niccaṃ anudhammacārī;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para156"></a><a name="para156_kn16"></a><span class="paranum">156</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Taṇhakkhayaṃ</span> <a name="M0.0300"></a> <span class="bld">patthayamappamatto,</span> <span class="bld">aneḷamūgo</span> <span class="note">[anelamūgo (syā. ka.)]</span> <span class="bld">sutavā satīmā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto</span>ti. <span class="bld">Taṇhā</span>ti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. <span class="bld">Taṇhakkhaya</span>nti <a name="T0.0419"></a> rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ <a name="V0.0270"></a> vaṭṭakkhayaṃ patthayanto icchanto sādiyanto pihayanto abhijappantoti – taṇhakkhayaṃ patthayaṃ. <span class="bld">Appamatto</span>ti so paccekasambuddho sakkaccakārī sātaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aneḷamūgo sutavā satīmā</span>ti. <span class="bld">Aneḷamūgo</span>ti so paccekasambuddho paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. <span class="bld">Sutavā</span>ti so paccekasambuddho bahussuto hoti sutadharo sutasanniccayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. <span class="bld">Satīmā</span>ti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgatattā cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – aneḷamūgo sutavā satīmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhātadhammo niyato padhānavā</span>ti saṅkhātadhammo vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. <span class="bld">Saṅkhātadhammo</span>ti so paccekasambuddho saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhātadhammo…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ <a name="T0.0420"></a> taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo. Atha vā, tassa paccekasambuddhassa ca khandhā saṃkhittā dhātuyo saṃkhittā āyatanāni saṃkhittāni gatiyo saṃkhittā upapattiyo saṃkhittā paṭisandhiyo saṃkhittā bhavā saṃkhittā saṃsārā saṃkhittā vaṭṭā saṃkhittā. Atha vā, so paccekasambuddho khandhapariyante ṭhito dhātupariyante <a name="M0.0301"></a> ṭhito āyatanapariyante ṭhito gatipariyante ṭhito upapattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante ṭhito saṃsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito saṅkhārapariyante ṭhito antimabhave <span class="note">[antime bhave (ka.) cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 28]</span> ṭhito antimasamussaye ṭhito antimadehadharo paccekasambuddho.</p>
- <p class="gatha1">Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;</p>
- <p class="gathalast">Jātimaraṇasaṃsāro <span class="note">[jātijarāmaraṇasaṃsāro (syā.) evamīdisesu ṭhānesu]</span>, natthi tassa punabbhavoti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃkāraṇā paccekasambuddho saṅkhātadhammo. <span class="bld">Niyato</span>ti niyāmā vuccanti cattāro ariyamaggā. Catūhi ariyamaggehi samannāgatoti niyato. Niyāmaṃ patto sampatto adhigato phassito sacchikato patto niyāmaṃ. <span class="bld">Padhānavā</span>ti padhānaṃ vuccati vīriyaṃ. So cetaso vīriyārambho <a name="V0.0271"></a> nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamo anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. So paccekasambuddho iminā padhānena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā <a name="T0.0421"></a> so paccekasambuddho padhānavāti – saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para157"></a><a name="para157_kn16"></a><span class="paranum">157</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sīhova saddesu asantasanto,</span> <span class="bld">vātova jālamhi asajjamāno;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Padumaṃva toyena alimpamāno</span> <span class="note">[alippamāno, su. ni. 71]</span>, <span class="bld">eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhova saddesu asantasanto</span>ti yathā sīho migarājā saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī <span class="note">[anussukī (syā.)]</span> anutrāso <a name="M0.0302"></a> abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī, paccekasambuddhopi saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – sīhova saddesu asantasanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vātova jālamhi asajjamāno</span>ti. <span class="bld">Vāto</span>ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā <a name="T0.0422"></a> pakkhavātā <span class="note">[pakkhivātā (syā.) cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 43, khaggavisāṇasuttaniddesa 138 natthi pāṭhanānattaṃ]</span> supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. Jālaṃ vuccati suttajālaṃ. Yathā vāto jālamhi na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, evameva dve jālā – taṇhājālañca diṭṭhijālañca…pe… idaṃ taṇhājālaṃ…pe… idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnaṃ diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vātova jālamhi asajjamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padumaṃva</span> <a name="V0.0272"></a> <span class="bld">toyena alimpamāno</span>ti padumaṃ vuccati padumapupphaṃ. Toyaṃ vuccati udakaṃ. Yathā padumapupphaṃ toyena na limpati na palimpati na upalimpati, alittaṃ apalittaṃ anupalittaṃ, evameva dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Tassa paccekasambuddhassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho. Taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa paṭinisaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na limpati sadde na limpati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena <a name="T0.0423"></a> cetasā viharatīti – padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīhova <a name="M0.0303"></a> saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;</p>
- <p class="gathalast">Padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para158"></a><a name="para158_kn16"></a><span class="paranum">158</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Sīho yathā dāṭhabalī pasayha,</span> <span class="bld">rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī</span>ti yathā sīho migarājā dāṭhabalī dāṭhāvudho sabbe tiracchānagate pāṇe abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi paññābalī paññāvudho sabbapāṇabhūte puggale paññāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sevetha pantāni senāsanānī</span>ti yathā sīho migarājā araññavanamajjhogāhetvā carati viharati iriyati vatteti pāleti <a name="T0.0424"></a> yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīho <a name="V0.0273"></a> yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;</p>
- <p class="gathalast">Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para159"></a><a name="para159_kn16"></a><span class="paranum">159</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Mettaṃ</span> <a name="M0.0304"></a> <span class="bld">upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ,</span> <span class="bld">āsevamāno muditañca kāle;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle</span>ti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena <a name="T0.0425"></a> cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati; karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharatīti – mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbena lokena avirujjhamāno</span>ti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā…pe… ye uttarāya disāya sattā… ye dakkhiṇāya disāya sattā… ye puratthimāya anudisāya sattā… ye pacchimāya anudisāya sattā… ye uttarāya anudisāya sattā… ye dakkhiṇāya anudisāya sattā… ye heṭṭhimāya <span class="note">[adhogamāya (syā.)]</span> disāya sattā… ye uparimāya disāya sattā… ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti. Karuṇāya bhāvitattā… muditāya bhāvitattā… upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā…pe… ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti. <span class="bld">Sabbena lokena avirujjhamāno</span>ti sabbena lokena avirujjhamāno, appaṭivirujjhamāno anāghātiyamāno <span class="note">[aghaṭṭiyamāno (syā.)]</span> appaṭihaññamānoti – sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno <a name="T0.0426"></a> muditañca kāle;</p>
- <p class="gathalast">Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para160"></a><a name="para160_kn16"></a><span class="paranum">160</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Rāgañca</span> <a name="V0.0274"></a><a name="M0.0305"></a> <span class="bld">dosañca pahāya mohaṃ,</span> <span class="bld">sandālayitvāna saṃyojanāni</span> <span class="note">[saṃyojanāni (ka.)]</span> <span class="bld">;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgañca dosañca pahāya moha</span>nti. <span class="bld">Rāgo</span>ti yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Doso</span>ti yo cittassa āghāto…pe… caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. <span class="bld">Moho</span>ti dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. <span class="bld">Rāgañca dosañca pahāya moha</span>nti so paccekasambuddho rāgañca dosañca mohañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – rāgañca dosañca pahāya mohaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandālayitvāna saṃyojanānī</span>ti. Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ…pe… avijjāsaṃyojanaṃ. <span class="bld">Sandālayitvāna saṃyojanānī</span>ti dasa saṃyojanāni sandālayitvā padālayitvā sampadālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – sandālayitvāna saṃyojanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asantasaṃ</span> <a name="T0.0427"></a> <span class="bld">jīvitasaṅkhayamhī</span>ti so paccekasambuddho jīvitapariyosāne asantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;</p>
- <p class="gathalast">Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para161"></a><a name="para161_kn16"></a><span class="paranum">161</span>.</p>
- <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā,</span> <span class="bld">nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;</span></p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Attatthapaññā</span> <span class="note">[attaṭṭhapaññā (ka.)]</span> <span class="bld">asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhajanti</span> <a name="M0.0306"></a> <span class="bld">sevanti ca kāraṇatthā</span>ti attatthakāraṇā paratthakāraṇā ubhayatthakāraṇā diṭṭhadhammikatthakāraṇā samparāyikatthakāraṇā paramatthakāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevantīti – bhajanti sevanti ca kāraṇatthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkāraṇā</span> <a name="V0.0275"></a> <span class="bld">dullabhā ajja mittā</span>ti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto ca…pe… ayaṃ agārikamitto…pe… ayaṃ anāgārikamitto. <span class="bld">Nikkāraṇā dullabhā ajja mittā</span>ti ime <a name="T0.0428"></a> dve mittā akāraṇā nikkāraṇā ahetū appaccayā dullabhā (dulladdhā sudulladdhā) <span class="note">[( ) natthi syā. potthake]</span> ti – nikkāraṇā dullabhā ajja mittā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attatthapaññā asucī manussā</span>ti. <span class="bld">Attatthapaññā</span>ti attano atthāya attano hetu attano paccayā attano kāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevanti ācaranti samācaranti payirupāsanti paripucchanti paripañhantīti – attatthapaññā. <span class="bld">Asucī manussā</span>ti asucinā kāyakammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā vacīkammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā manokammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā pāṇātipātena…pe… asucinā adinnādānena… asucinā kāmesumicchācārena… asucinā musāvādena… asuciyā pisuṇāya vācāya samannāgatā… asuciyā pharusāya vācāya samannāgatā… asucinā samphappalāpena samannāgatā… asuciyā abhijjhāya samannāgatā… asucinā byāpādena samannāgatāti asucī manussā, asuciyā micchādiṭṭhiyā samannāgatāti asucī manussā, asuciyā cetanāya samannāgatāti asucī manussā, asuciyā patthanāya samannāgatāti asucī manussā, asucinā paṇidhinā samannāgatāti asucī manussā, asucī hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – attatthapaññā asucī manussā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eko care khaggavisāṇakappo</span>ti. <span class="bld">Eko</span>ti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko…pe… <span class="bld">care</span>ti aṭṭha cariyāyo…pe… <span class="bld">khaggavisāṇakappo</span>ti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ…pe… eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhajanti <a name="T0.0429"></a><a name="M0.0307"></a> sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;</p>
- <p class="gathalast">Attatthapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.</p>
- <p class="centered">Catuttho vaggo.</p>
- <p class="centered">Khaggavisāṇasuttaniddeso niṭṭhito.</p>
- <p class="gatha1">Ajito <a name="V0.0276"></a> tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;</p>
- <p class="gathalast">Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.</p>
- <p class="gatha1">Todeyya-kappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;</p>
- <p class="gatha2">Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.</p>
- <p class="gatha1">Soḷasānaṃ <span class="note">[soḷasannaṃ (syā. ka.)]</span> panetesaṃ, brāhmaṇānaṃva sāsanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Pārāyanānaṃ niddesā, tattakā ca bhavanti hi <span class="note">[vā (ka.)]</span>.</p>
- <p class="gatha1">Khaggavisāṇasuttānaṃ, niddesāpi tatheva ca;</p>
- <p class="gathalast">Niddesā duvidhā ñeyyā, paripuṇṇā sulakkhitāti.</p>
- <p class="centered">Cūḷaniddesapāḷi niṭṭhitā.</p>
- </body>
|