2
0

s0404a.att.htm 412 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814
  1. <body>
  2. <a name="an8"></a>
  3. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an8"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  4. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  5. <p class="book">Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  6. <a name="an8_1"></a>
  7. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  8. <a name="an8_1_1"></a>
  9. <p class="chapter">1. Mettāvaggo</p>
  10. <p class="subhead">1. Mettāsuttavaṇṇanā</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an8"></a><span class="paranum">1</span>. Aṭṭhakanipātassa <a name="V3.0193"></a><a name="M3.0193"></a><a name="P4.0068"></a> paṭhame <span class="bld">āsevitāyā</span>ti ādarena sevitāya. <span class="bld">Bhāvitāyā</span>ti vaḍḍhitāya. <span class="bld">Bahulīkatāyā</span>ti punappunaṃ katāya. <span class="bld">Yānikatāyā</span>ti yuttayānasadisakatāya. <span class="bld">Vatthukatāyā</span>ti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. <span class="bld">Anuṭṭhitāyā</span>ti paccupaṭṭhitāya. <span class="bld">Paricitāyā</span>ti samantato citāya upacitāya. <span class="bld">Susamāraddhāyā</span>ti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya. <span class="bld">Ānisaṃsā</span>ti guṇā. <span class="bld">Sukhaṃ supatī</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ekādasakanipāte vakkhāma.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāṇa</span>nti <a name="V3.0194"></a> pharaṇavasena appamāṇaṃ. <span class="bld">Tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhaya</span>nti mettāpadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pattassa dasa saṃyojanā pahīyantīti attho. Atha vā <span class="bld">tanū saṃyojanā hontī</span>ti paṭighañceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti. <span class="bld">Passato upadhikkhaya</span>nti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ mettaṃ adhigamavasena passantassa. <span class="bld">Kusalī tena hotī</span>ti tena mettāyanena kusalo hoti. <span class="bld">Sattasaṇḍa</span>nti <a name="P4.0069"></a> sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ, sattabharitanti attho. <span class="bld">Vijetvā</span>ti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā. <span class="bld">Rājisayo</span>ti isisadisā dhammikarājāno. <span class="bld">Yajamānā</span>ti dānāni dadamānā. <span class="bld">Anupariyagā</span>ti vicariṃsu.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Assamedha</span>ntiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ, purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ, vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno <a name="M3.0194"></a> lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ <span class="bld">sassamedhaṃ</span> nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ <span class="bld">purisamedhaṃ</span> nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ <span class="bld">sammāpāsaṃ</span> nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta, mātulā’’tiādinā nayena pana saṇhavācābhaṇanaṃ <span class="bld">vācāpeyyaṃ</span> nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti, phītañca, bahuannapānaṃ, khemaṃ, nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato <span class="bld">niraggaḷa</span>nti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇi.</p>
  14. <p class="bodytext">Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri <a name="P4.0070"></a> saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā <span class="bld">assamedhaṃ purisamedha</span>ntiādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhentīti <span class="bld">assamedho</span>. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti <span class="bld">purisamedho</span>. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti <span class="bld">sammāpāso</span>. Divase divase yugacchiggaḷe <a name="V3.0195"></a> pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatīnadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti <span class="bld">vājapeyyo</span>. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti <span class="bld">niraggaḷo</span>. Navahi pariyaññehi yajitabbassa <a name="P4.0071"></a> saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  15. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalampi</span> <a name="M3.0195"></a> <span class="bld">te nānubhavanti soḷasi</span>nti te sabbepi mahāyāgā ekassa mettācittassa vipākamahantatāya soḷasiṃ kalaṃ na agghanti, soḷasamaṃ bhāgaṃ na pāpuṇantīti attho. <span class="bld">Na jinātī</span>ti na attanā parassa jāniṃ karoti. <span class="bld">Na jāpaye</span>ti na parena parassa jāniṃ kāreti. <span class="bld">Mettaṃso</span>ti mettāyamānacittakoṭṭhāso hutvā. <span class="bld">Sabbabhūtāna</span>nti sabbasattesu. <span class="bld">Veraṃ tassa na kenacī</span>ti tassa kenaci saddhiṃ akusalaveraṃ vā puggalaveraṃ vā natthi.</p>
  16. <p class="subhead">2. Paññāsuttavaṇṇanā</p>
  17. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an8"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <span class="bld">ādibrahmacariyikāyā</span>ti maggabrahmacariyassa ādibhūtāya. <span class="bld">Paññāyā</span>ti vipassanāya. <span class="bld">Garuṭṭhāniya</span>nti gāravuppattipaccayabhūtaṃ garubhāvanīyaṃ. <span class="bld">Tibba</span>nti bahalaṃ. <span class="bld">Paripucchatī</span>ti atthapāḷianusandhipubbāparaṃ pucchati. <span class="bld">Paripañhatī</span>ti pañhaṃ karoti, idañcidañca paṭipucchissāmīti vitakketi. <span class="bld">Dvayenā</span>ti duvidhena. <span class="bld">Anānākathiko</span>ti anānattakathiko hoti. <span class="bld">Atiracchānakathiko</span>ti nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ na katheti. <span class="bld">Ariyaṃ vā tuṇhībhāva</span>nti ariyatuṇhībhāvo nāma catutthajjhānaṃ, sesakammaṭṭhānamanasikāropi vaṭṭati. <span class="bld">Jānaṃ jānātī</span>ti jānitabbakaṃ jānāti. <span class="bld">Passaṃ passatī</span>ti passitabbakaṃ passati. <span class="bld">Piyattāyā</span>ti <a name="P4.0072"></a> piyabhāvatthāya. <span class="bld">Garuttāyā</span>ti garubhāvatthāya. <span class="bld">Bhāvanāyā</span>ti bhāvanatthāya guṇasambhāvanāya vā. <span class="bld">Sāmaññāyā</span>ti samaṇadhammatthāya. <span class="bld">Ekībhāvāyā</span>ti nirantarabhāvatthāya.</p>
  18. <p class="subhead">3-4. Appiyasuttadvayavaṇṇanā</p>
  19. <p class="bodytext"><a name="para3-4"></a><a name="para3-4_an8"></a><span class="paranum">3-4</span>. Tatiye <span class="bld">appiyapasaṃsī</span>ti appiyajanassa pasaṃsako vaṇṇabhāṇī. <span class="bld">Piyagarahī</span>ti piyajanassa <a name="V3.0196"></a> nindako garahako. Catutthe <span class="bld">anavaññattikāmo</span>ti ‘‘aho vata maṃ aññena avajāneyyu’’nti anavajānanakāmo. <span class="bld">Akālaññū</span>ti kathākālaṃ na jānāti, akāle katheti. <span class="bld">Asucī</span>ti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato.</p>
  20. <p class="subhead">5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an8"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame lokassa dhammāti <span class="bld">lokadhammā</span>. Etehi muttā nāma natthi, buddhānampi honti. Tenevāha – <span class="bld">lokaṃ anuparivattantī</span>ti anubandhanti nappajahanti<a name="M3.0196"></a>, lokato na nivattantīti attho. <span class="bld">Loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī</span>ti ayañca loko ete anubandhati na pajahati, tehi dhammehi na nivattatīti attho.</p>
  22. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābho alābho</span>ti lābhe āgate alābho āgatoyevāti veditabbo. <span class="bld">Ayasā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Avekkhati vipariṇāmadhamme</span>ti ‘‘vipariṇāmadhammā ime’’ti evaṃ avekkhati. <span class="bld">Vidhūpitā</span>ti <a name="P4.0073"></a> vidhamitā viddhaṃsitā. <span class="bld">Padañca ñatvā</span>ti nibbānapadaṃ jānitvā. <span class="bld">Sammappajānāti bhavassa pāragū</span>ti bhavassa pāraṃ gato nipphattiṃ matthakaṃ patto, nibbānapadaṃ ñatvāva taṃ pāraṃ gatabhāvaṃ sammappajānātīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  23. <p class="subhead">6. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā</p>
  24. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an8"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ko viseso</span>ti kiṃ visesakāraṇaṃ. <span class="bld">Ko adhippayāso</span>ti ko adhikappayogo. <span class="bld">Pariyādāyā</span>ti gahetvā pariniṭṭhapetvā. Idhāpi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  25. <p class="subhead">7. Devadattavipattisuttavaṇṇanā</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an8"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <span class="bld">acirapakkante</span>ti saṅghaṃ bhinditvā na cirapakkante. <span class="bld">Ārabbhā</span>ti āgamma paṭicca sandhāya. <span class="bld">Attavipatti</span>nti attano vipattiṃ vipannākāraṃ. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti abhibhavitvā madditvā.</p>
  27. <p class="subhead">8. Uttaravipattisuttavaṇṇanā</p>
  28. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an8"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0197"></a> <span class="bld">vaṭajālikāya</span>nti evaṃnāmake vihāre. So kira vaṭavane niviṭṭhattā vaṭajālikāti saṅkhaṃ gato. <span class="bld">Pāturahosī</span>ti imamatthaṃ devarañño ārocessāmīti gantvā pākaṭo ahosi. <span class="bld">Ādibrahmacariyako</span>ti sikkhattayasaṅgahassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūto.</p>
  29. <p class="subhead">9. Nandasuttavaṇṇanā</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an8"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">kulaputto</span>ti jātikulaputto. <span class="bld">Balavā</span>ti thāmasampanno. <span class="bld">Pāsādiko</span>ti <a name="P4.0074"></a> rūpasampattiyā pasādajanako. <span class="bld">Tibbarāgo</span>ti bahalarāgo. <span class="bld">Kimaññatrā</span>tiādīsu ayamattho – kiṃ aññena kāraṇena <a name="M3.0197"></a> kathitena, ayaṃ nando indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Sace imehi kāraṇehi samannāgato nābhavissa, na sakkuṇeyyāti. <span class="bld">Itiha tatthā</span>ti evaṃ tattha. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  31. <p class="subhead">10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an8"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <span class="bld">aññenāññaṃ paṭicaratī</span>ti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. <span class="bld">Bahiddhā kathaṃ apanāmetī</span>ti bāhirato aññaṃ āgantukakathaṃ otāreti. <span class="bld">Apaneyyeso</span>ti apaneyyo nīharitabbo esa. <span class="bld">Samaṇadūsī</span>ti samaṇadūsako. <span class="bld">Samaṇapalāpo</span>ti vīhīsu vīhipalāpo viya nissāratāya samaṇesu samaṇapalāpo. <span class="bld">Samaṇakāraṇḍavo</span>ti samaṇakacavaro. <span class="bld">Bahiddhā nāsentī</span>ti bahi nīharanti. <span class="bld">Yavakaraṇe</span>ti yavakhette. <span class="bld">Phuṇamānassā</span>ti ucce ṭhāne ṭhatvā mahāvāte opuniyamānassa. <span class="bld">Apasammajjantī</span>ti <a name="P4.0075"></a> sāradhaññānaṃ ekato dubbaladhaññānaṃ ekato karaṇatthaṃ punappunaṃ apasammajjanti, apasammajjanisaṅkhātena vātaggāhinā suppena vā vatthena vā nīharanti. <span class="bld">Daddara</span>nti daddarasaddaṃ.</p>
  33. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvāsāya</span>nti saṃvāsena ayaṃ. <span class="bld">Vijānāthā</span>ti jāneyyātha. <span class="bld">Santavāco</span>ti saṇhavāco. <span class="bld">Janavatī</span>ti janamajjhe. <span class="bld">Raho karoti karaṇa</span>nti karaṇaṃ vuccati pāpakammaṃ, taṃ raho paṭicchanno hutvā <a name="V3.0198"></a> karoti. <span class="bld">Saṃsappī ca musāvādī</span>ti saṃsappitvā musāvādī, musā bhaṇanto saṃsappati phandatīti attho. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
  34. <p class="centered">Mettāvaggo paṭhamo.</p>
  35. <a name="an8_1_2"></a>
  36. <p class="chapter">2. Mahāvaggo</p>
  37. <p class="subhead">1. Verañjasuttavaṇṇanā</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an8"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">abhivādetī</span>ti evamādīni <span class="bld">na samaṇo gotamo</span>ti ettha vuttanakārena yojetvā evamettha attho veditabbo <a name="M3.0198"></a> ‘‘na vandati nāsanā vuṭṭhāti, nāpi ‘idha bhonto nisīdantū’ti evaṃ āsanena vā nimantetī’’ti. Ettha hi vā-saddo vibhāvane nāma atthe <a name="P4.0076"></a> ‘‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādīsu viya. Evaṃ vatvā atha attano abhivādanādīni akarontaṃ bhagavantaṃ disvā āha – <span class="bld">tayidaṃ, bho gotama, tathevā</span>ti. Yaṃ taṃ mayā sutaṃ, taṃ tatheva, taṃ savanañca me dassanañca saṃsandati sameti, atthato ekībhāvaṃ gacchati. Na hi bhavaṃ gotamo…pe… āsanena vā nimantetīti. Evaṃ attanā sutaṃ diṭṭhena nigametvā nindanto āha – <span class="bld">tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevā</span>ti taṃ abhivādanādīnaṃ akaraṇaṃ ayuttamevāti.</p>
  39. <p class="bodytext">Athassa bhagavā attukkaṃsanaparavambhanadosaṃ anupagamma karuṇāsītalena hadayena taṃ aññāṇaṃ vidhamitvā yuttabhāvaṃ dassetukāmo <span class="bld">nāhaṃ taṃ brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ahaṃ, brāhmaṇa, appaṭihatena sabbaññutaññāṇacakkhunā olokentopi taṃ puggalaṃ etasmiṃ sadevakādibhede loke na passāmi, yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Anacchariyaṃ vā etaṃ, svāhaṃ ajja sabbaññutaṃ patto evarūpaṃ nipaccākārārahaṃ puggalaṃ na passāmi. Apica kho yadāpāhaṃ sampatijātova uttarena mukho sattapadavītihārena gantvā <a name="V3.0199"></a> sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesiṃ, tadāpi etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ puggalaṃ na passāmi, yamahaṃ evarūpaṃ nipaccakāraṃ kareyyaṃ. Atha kho maṃ soḷasakappasahassāyuko khīṇāsavamahābrahmāpi añjaliṃ paggahetvā ‘‘tvaṃ loke mahāpuriso, tvaṃ <a name="P4.0077"></a> sadevakassa lokassa aggo ca jeṭṭho ca seṭṭho ca, natthi tayā uttaritaro’’ti sañjātasomanasso patimānesi. Tadāpi cāhaṃ attanā uttaritaraṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ nicchāresiṃ – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti. Evaṃ sampatijātassāpi mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo natthi, svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto kaṃ abhivādeyyaṃ. Tasmā tvaṃ, brāhmaṇa, mā tathāgatā evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ patthayi. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā…pe… āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa puggalassa rattipariyosāne paripākasithilabandhanaṃ vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya gīvato chijjitvā sahasāva bhūmiyaṃ nipateyya.</p>
  40. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0199"></a> vuttepi brāhmaṇo duppaññatāya tathāgatassa lokajeṭṭhabhāvaṃ asallakkhento kevalaṃ taṃ vacanaṃ asahamāno āha – <span class="bld">arasarūpo bhavaṃ gotamo</span>ti. Ayaṃ kirassa adhippāyo – yaṃ loke abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ ‘‘sāmaggiraso’’ti vuccati, taṃ bhoto gotamassa natthi. Tasmā arasarūpo bhavaṃ gotamo, arasajātiko arasasabhāvoti. Athassa bhagavā cittamudubhāvajananatthaṃ ujuvipaccanīkabhāvaṃ pariharanto aññathā tassa vacanassa atthaṃ <a name="P4.0078"></a> attani sandassento <span class="bld">atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo</span>tiādimāha.</p>
  41. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">atthi khvesā</span>ti atthi kho esa. <span class="bld">Pariyāyo</span>ti kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthi kho, brāhmaṇa, etaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena maṃ ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti vadamāno puggalo sammā vadeyya, avitathavādīti saṅkhaṃ gaccheyya. Katamo pana soti? Ye te, brāhmaṇa, rūparasā…pe… phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye te jātivasena vā upapattivasena vā seṭṭhasammatānampi puthujjanānaṃ rūpārammaṇādīni assādentānaṃ abhinandantānaṃ rajjantānaṃ uppajjanti kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasā, saddarasā, gandharasā, rasarasā, phoṭṭhabbarasā, ye imaṃ lokaṃ gīvāya bandhitvā viya āviñchanti, vatthārammaṇādisāmaggiyañca uppannattā sāmaggirasāti vuccanti. Te sabbepi tathāgatassa pahīnā. ‘‘Mayhaṃ pahīnā’’ti <a name="V3.0200"></a> vattabbepi mamākārena attānaṃ anukkhipanto dhammaṃ deseti, desanāvilāso vā esa tathāgatassa.</p>
  42. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pahīnā</span>ti cittasantānato vigatā, pajahitā vā. Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāvijjāmayaṃ mūlaṃ etesanti <span class="bld">ucchinnamūlā</span>. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti <span class="bld">tālāvatthukatā</span>. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena <a name="P4.0079"></a> samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te tālāvatthukatāti vuccanti. Aviruḷhidhammattā vā matthakacchinnatālo viya katāti tālāvatthukatā. Yasmā pana evaṃ tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā honti<a name="M3.0200"></a>, yathā nesaṃ pacchābhāvo na hoti, tathā katā honti. Tasmā āha – <span class="bld">anabhāvaṃkatā</span>ti. <span class="bld">Āyatiṃ anuppādadhammā</span>ti anāgate anuppajjanakasabhāvā.</p>
  43. <p class="bodytext"><span class="bld">No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī</span>ti yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hoti. Nanu ca evaṃ vutte yo brāhmaṇena vutto sāmaggiraso, tassa attani vijjamānatā anuññātā hotīti? Na hoti. Yo hi naṃ sāmaggirasaṃ kātuṃ bhabbo hutvā na karoti, so tadabhāvena arasarūpoti vattabbataṃ arahati. Bhagavā pana abhabbova etaṃ kātuṃ, tenassa kāraṇe abhabbataṃ pakāsento āha – ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti. Yaṃ pariyāyaṃ sandhāya tvaṃ maṃ ‘‘arasarūpo’’ti vadesi, so amhesu neva vattabboti.</p>
  44. <p class="bodytext">Evaṃ brāhmaṇo attanā adhippetaṃ arasarūpataṃ āropetuṃ asakkonto athāparaṃ <span class="bld">nibbhogo bhava</span>ntiādimāha. Sabbapariyāyesu cettha vuttanayeneva yojanākkamaṃ viditvā sandhāyabhāsitamatthaṃ evaṃ veditabbaṃ – brāhmaṇo tadeva vayovuddhānaṃ abhivādanādikammaṃ loke <a name="P4.0080"></a> ‘‘sāmaggiparibhogo’’ti maññamāno tadabhāvena ca bhagavantaṃ ‘‘nibbhogo’’tiādimāha. Bhagavā ca yvāyaṃ rūpādīsu sattānaṃ chandarāgaparibhogo, tadabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.</p>
  45. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo yaṃ loke vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ lokiyā karonti, tassa akiriyaṃ sampassamāno bhagavantaṃ <span class="bld">akiriyavādo</span>ti āha. Bhagavā pana yasmā kāyaduccaritādīnaṃ <a name="V3.0201"></a> akiriyaṃ vadati, tasmā taṃ akiriyavāditaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha ṭhapetvā kāyaduccaritādīni avasesā akusalā dhammā <span class="bld">anekavihitā pāpakā akusalā dhammā</span>ti veditabbā.</p>
  46. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘imaṃ āgamma ayaṃ lokatanti lokapaveṇī ucchijjatī’’ti maññamāno bhagavantaṃ <span class="bld">ucchedavādo</span>ti āha. Bhagavā pana yasmā pañcakāmaguṇikarāgassa ceva akusalacittadvayasampayuttassa ca dosassa anāgāmimaggena ucchedaṃ vadati, sabbākusalasambhavassa pana mohassa arahattamaggena ucchedaṃ <a name="M3.0201"></a> vadati, ṭhapetvā te tayo avasesānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ yathānurūpaṃ catūhi maggehi ucchedaṃ vadati, tasmā taṃ ucchedavādaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.</p>
  47. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo ‘‘jigucchati maññe samaṇo gotamo idaṃ vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ, tena taṃ na karotī’’ti maññamāno bhagavantaṃ <span class="bld">jegucchī</span>ti āha. Bhagavā pana yasmā jigucchati kāyaduccaritādīhi, yāni kāyavacīmanoduccaritāni ceva yāva ca akusalānaṃ <a name="P4.0081"></a> lāmakadhammānaṃ samāpatti samāpajjanā samaṅgibhāvo, taṃ sabbampi gūthaṃ viya maṇḍanakajātiko puriso jigucchati hirīyati, tasmā taṃ jegucchitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha <span class="bld">kāyaduccaritenā</span>tiādi karaṇavacanaṃ upayogatthe daṭṭhabbaṃ.</p>
  48. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘ayaṃ idaṃ lokajeṭṭhakakammaṃ vineti vināseti, atha vā yasmā etaṃ sāmīcikammaṃ na karoti, tasmā ayaṃ vinetabbo niggaṇhitabbo’’ti maññamāno bhagavantaṃ <span class="bld">venayiko</span>ti āha. Tatrāyaṃ padattho – vinayatīti vinayo, vināsetīti vuttaṃ hoti. Vinayo eva <span class="bld">venayiko</span>. Vinayaṃ vā arahatīti <span class="bld">venayiko,</span> niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Bhagavā pana yasmā rāgādīnaṃ vinayāya vūpasamāya dhammaṃ deseti, tasmā venayiko hoti. Ayameva cettha padattho – vinayāya dhammaṃ desetīti venayiko. Vicitrā hi taddhitavutti. Svāyaṃ taṃ venayikabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.</p>
  49. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo yasmā abhivādanādīni sāmīcikammāni karontā vayovuddhe tosenti hāsenti<a name="V3.0202"></a>, akarontā pana tāpenti vihesenti domanassaṃ nesaṃ uppādenti, bhagavā ca tāni na karoti, tasmā ‘‘ayaṃ vayovuddhe tapatī’’ti maññamāno sappurisācāravirahitattā vā ‘‘kapaṇapuriso aya’’nti maññamāno bhagavantaṃ <span class="bld">tapassī</span>ti āha. Tatrāyaṃ padattho – tapatīti tapo, roseti vihesetīti attho. Sāmīcikammākaraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tapo assa atthīti <span class="bld">tapassī</span>. Dutiye atthavikappe byañjanāni avicāretvā loke kapaṇapuriso <a name="P4.0082"></a> tapassīti <a name="M3.0202"></a> vuccati. Bhagavā pana ye akusalā dhammā lokaṃ tapanato tapanīyāni vuccanti, tesaṃ pahīnattā yasmā tapassīti saṅkhaṃ gato. Tasmā taṃ tapassitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatrāyaṃ vacanattho – tapantīti tapā, akusaladhammānametaṃ adhivacanaṃ. Te tape assi nirassi pahāsi viddhaṃsīti tapassī.</p>
  50. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo taṃ abhivādanādikammaṃ devalokagabbhasampattiyā devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatīti maññamāno bhagavati cassa abhāvaṃ disvā bhagavantaṃ <span class="bld">apagabbho</span>ti āha. Kodhavasena vā bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentopi evamāha. Tatrāyaṃ vacanattho – gabbhato apagatoti <span class="bld">apagabbho,</span> abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo. Hīno vā gabbho assāti apagabbho. Devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgīti. Hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo. Bhagavato pana yasmā āyatiṃ gabbhaseyyā apagatā, tasmā so taṃ apagabbhataṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatra ca <span class="bld">yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā</span>ti etesaṃ padānaṃ evamattho daṭṭhabbo – ‘‘brāhmaṇa, yassa puggalassa anāgate gabbhaseyyā punabbhave ca abhinibbatti anuttarena maggena vihatakāraṇattā pahīnā. Gabbhaseyyāgahaṇena cettha jalābujayoni gahitā, punabbhavābhinibbattiggahaṇena itarā tisso’’pi.</p>
  51. <p class="bodytext">Apica gabbhassa seyyā <span class="bld">gabbhaseyyā</span>. Punabbhavo <a name="P4.0083"></a> eva abhinibbatti <span class="bld">punabbhavābhinibbattī</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā ca viññāṇaṭṭhitīti vuttepi na viññāṇato aññā ṭhiti atthi, evamidhāpi na gabbhato aññā seyyā veditabbā. Abhinibbatti ca nāma yasmā punabbhavabhūtāpi apunabbhavabhūtāpi atthi, idha ca punabbhavabhūtā adhippetā, tasmā vuttaṃ – ‘‘punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattī’’ti.</p>
  52. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0203"></a> āgatakālato paṭṭhāya arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akkosantampi brāhmaṇaṃ bhagavā dhammissaro dhammarājā dhammasāmī tathāgato anukampāya sītaleneva cakkhunā brāhmaṇaṃ olekento yaṃ dhammadhātuṃ paṭivijjhitvā desanāvilāsappattā nāma hoti, tassā <a name="M3.0203"></a> dhammadhātuyā suppaṭividdhattā vigatavalāhake nabhe puṇṇacando viya ca saradakāle sūriyo viya ca brāhmaṇassa hadayandhakāraṃ vidhamento tāniyeva akkosavatthūni tena tena pariyāyena aññathā dassetvā punapi attano karuṇāvipphāraṃ aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena paṭiladdhatādiguṇalakkhaṇaṃ pathavisamacittataṃ akuppadhammatañca pakāsento ‘‘ayaṃ brāhmaṇo kevalaṃ palitasirakhaṇḍadantavalittacatādīhi attano vuddhabhāvaṃ sallakkheti, no ca kho jānāti attānaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhino adhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ ajja maritvā puna sveva uttānaseyyadārakabhāvagamanīyaṃ<a name="P4.0084"></a>. Mahantena kho pana ussāhena mama santikaṃ āgato, tadassa āgamanaṃ sātthakaṃ hotū’’ti cintetvā imasmiṃ loke attano appaṭisamaṃ purejātabhāvaṃ dassento <span class="bld">seyyathāpi, brāhmaṇā</span>tiādinā nayena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi.</p>
  53. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">seyyathāpī</span>tiādīnaṃ heṭṭhā vutanayeneva attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – heṭṭhā vuttanayeneva hi te kukkuṭapotakā pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamanti. Evaṃ nikkhamantānañca tesaṃ yo paṭhamataraṃ nikkhamati, so jeṭṭhoti vuccati. Tasmā bhagavā tāya upamāya attano jeṭṭhabhāvaṃ sādhetukāmo brāhmaṇaṃ pucchati – <span class="bld">yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpotakānaṃ…pe… kinti svāssa vacanīyo</span>ti. Tattha <span class="bld">kukkuṭacchāpakāna</span>nti kukkuṭapotakānaṃ. <span class="bld">Kinti svāssa vacanīyo</span>ti so kinti vacanīyo assa, kiṃ vattabbo bhaveyya jeṭṭho vā kaniṭṭho vāti.</p>
  54. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Jeṭṭho’’tissa, bho gotama, vacanīyo</span>ti, bho gotama, so jeṭṭho iti assa vacanīyo. Kasmāti ce? <span class="bld">So hi nesaṃ jeṭṭho</span>ti, yasmā so nesaṃ vuddhataroti attho. Athassa bhagavā opammaṃ sampaṭipādento <span class="bld">evameva kho</span>ti āha, yathā so kukkuṭapotako, evaṃ ahampi. <span class="bld">Avijjāgatāya</span> <a name="P4.0085"></a> <span class="bld">pajāyā</span>ti avijjā vuccati aññāṇaṃ, tattha gatāya. <span class="bld">Pajāyā</span>ti sattadhivacanametaṃ, avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesūpi vuttaṃ hoti. <span class="bld">Aṇḍabhūtāyā</span>ti aṇḍe bhūtāya pajātāya sañjātāya. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā aṇḍabhūtāti vuccanti, evamayaṃ <a name="M3.0204"></a> sabbāpi pajā avijjaṇḍakose nibbattattā aṇḍabhūtāti vuccati. <span class="bld">Pariyonaddhāyā</span>ti <a name="V3.0204"></a> tena avijjaṇḍakosena samantato onaddhāya baddhāya veṭhitāya. <span class="bld">Avijjaṇḍakosaṃ padāletvā</span>ti taṃ avijjāmayaṃ aṇḍakosaṃ bhinditvā. <span class="bld">Ekova loke</span>ti sakalepi lokasannivāse ahameva eko adutiyo. <span class="bld">Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho</span>ti uttararahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Arahattamaggañāṇassetaṃ nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassāpi nāmameva. Ubhayampi vaṭṭati. Aññesaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ <a name="P4.0086"></a> deti abhiseko viya rañño sabbalokissarabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. <span class="bld">Abhisambuddho</span>ti abbhaññāsiṃ paṭivijjhiṃ, pattomhi adhigatomhīti vuttaṃ hoti.</p>
  55. <p class="bodytext">Idāni yadetaṃ bhagavatā ‘‘evameva kho’’tiādinā nayena vuttaṃ opammasampaṭipādanaṃ, taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – yathā hi tassā kukkuṭiyā attano aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ, evaṃ bodhipallaṅke nisinnassa bodhisattabhūtassa bhagavato attano santāne aniccaṃ, dukkhaṃ, anattāti tividhānupassanākaraṇaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pariṇāmakālo viya bodhisattabhūtassa <a name="M3.0205"></a><a name="P4.0087"></a> bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā anupubbādhigatena <a name="V3.0205"></a> arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā sakalabuddhaguṇasacchikatakālo veditabbo.</p>
  56. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassā</span>ti, brāhmaṇa, yathā tesaṃ kukkuṭapotakānaṃ paṭhamataraṃ aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbatto kukkuṭapotako jeṭṭho hoti, evaṃ avijjāgatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā ahañhi jeṭṭho vuddhatamoti saṅkhaṃ gato, sabbaguṇehi pana appaṭisamattā seṭṭhoti.</p>
  57. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā attano anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa pakāsetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ adhigato, taṃ paṭipadaṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ <span class="bld">āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosī</span>ti, brāhmaṇa, na mayā ayaṃ anuttaro jeṭṭhaseṭṭhabhāvo kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacitena adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi. Bodhimaṇḍe nisinnena mayā catusammappadhānabhedaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitaṃ. Āraddhattāyeva ca me taṃ <span class="bld">asallīnaṃ</span> ahosi<a name="P4.0088"></a>. Na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhabhāvena <span class="bld">upaṭṭhitā</span> ahosi, upaṭṭhitattāyeva ca <span class="bld">asammuṭṭhā. Passaddho kāyo asāraddho</span>ti kāyacittappassaddhivasena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo’’ti avisesetvāva ‘‘passaddho kāyo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Asāraddho</span>ti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti<a name="M3.0206"></a>. <span class="bld">Samāhitaṃ cittaṃ ekagga</span>nti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi, samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti. Ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.</p>
  58. <p class="bodytext">Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjāttayapariyosānaṃ visesaṃ dassento <span class="bld">so kho aha</span>ntiādimāha. Tattha yaṃ yāva vinicchayanayena vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vuttameva.</p>
  59. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kho me, brāhmaṇā</span>tiādīsu pana <span class="bld">vijjā</span>ti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti<a name="V3.0206"></a>? Pubbenivāsaṃ. <span class="bld">Avijjā</span>ti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho. <span class="bld">Tamo</span>ti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena tamo nāma. <span class="bld">Āloko</span>ti <a name="P4.0089"></a> sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti. Ettha ca vijjā adhigatāti attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena appamattassa vīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca anapekkhātāya pahitattassa pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya, evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā, tamo vihato, āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.</p>
  60. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā</span>ti ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā ṃ pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti. Ayaṃ tāva pubbenivāsakathāyaṃ nayo.</p>
  61. <p class="bodytext">Cutupapātakathāya <a name="M3.0207"></a> pana <span class="bld">vijjā</span>ti dibbacakkhuñāṇavijjā. <span class="bld">Avijjā</span>ti cutupapātappaṭicchādikā <a name="P4.0090"></a> avijjā. Yathā pana pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ, evamidha ‘‘cutupapātañāṇamukhatuṇḍakena cutupapātappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbaṃ.</p>
  62. <p class="bodytext">Yaṃ panetaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento <span class="bld">ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā vijjā</span>tiādimāha, tattha <span class="bld">vijjā</span>ti arahattamaggavijjā. <span class="bld">Avijjā</span>ti catusaccappaṭicchādikā avijjā. <span class="bld">Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosī</span>ti <a name="V3.0207"></a> ettha ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.</p>
  63. <p class="bodytext">Ettāvatā kiṃ dassesīti? So hi, brāhmaṇa, kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto. Tato sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto. Evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātomhi. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dasseti. Evaṃdassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti <a name="P4.0091"></a> evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesi.</p>
  64. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇo</span>ti evaṃ bhagavatā lokānukampakena brāhmaṇaṃ anukampamānena niguhitabbepi attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāve vijjāttayapakāsikāya dhammadesanāya vutte pītivipphāraparipuṇṇagattacitto verañjo brāhmaṇo taṃ bhagavato ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ viditvā ‘‘īdisaṃ nāmāhaṃ sabbalokajeṭṭhaṃ <a name="M3.0208"></a> sabbaguṇasamannāgataṃ sabbaññuṃ ‘aññesaṃ abhivādanādikammaṃ na karotī’ti avacaṃ, dhiratthu vata, bho, aññāṇa’’nti attānaṃ garahitvā ‘‘ayaṃ dāni loke ariyāya jātiyā purejātaṭṭhena jeṭṭho, sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavantaṃ etadavoca – <span class="bld">jeṭṭho bhavaṃ gotamo seṭṭho bhavaṃ gotamo</span>ti. Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno <span class="bld">abhikkantaṃ bho gotamā</span>tiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti.</p>
  65. <p class="subhead">2. Sīhasuttavaṇṇanā</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an8"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <span class="bld">abhiññātā</span>ti ñātā paññātā pākaṭā. <span class="bld">Santhāgāre</span>ti mahājanassa vissamanatthāya <a name="V3.0208"></a> kate agāre. Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi, catūsu ṭhānesu ṭhitānaṃ paññāyati, catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti. Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthāya <a name="P4.0092"></a> kataṃ agārantipi vadantiyeva. Tattha hi nisīditvā licchavirājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti. <span class="bld">Sannisinnā</span>ti tesaṃ nisīdanatthaññeva paññattesu mahārahavarapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā. <span class="bld">Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantī</span>ti rājakule kiccañceva lokatthacariyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti kathenti dīpenti. Paṇḍitā hi te rājāno saddhā pasannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā, te sabbepi lokiyajaṭaṃ chinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo, sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti. Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu – ‘‘dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo pūrentena, ñātatthacariyaṃ, lokatthacariyaṃ, buddhacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā’’ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā ṭhapayiṃsu.</p>
  67. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammassa</span> <a name="M3.0209"></a> <span class="bld">vaṇṇaṃ</span> bhāsantā pana ‘‘tena bhagavatā dhammo desito, nikāyato pañca nikāyā, piṭakato tīṇi piṭakāni, aṅgato nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu.</p>
  68. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghassa vaṇṇaṃ</span> bhāsantā satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca <a name="P4.0093"></a> pahāya setacchattaṃ oparajjaṃ senāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇetvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti. Setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyarājamahākappinapukkusātiādīnaṃ rājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asītisahassāni ahesuṃ. Anekakoṭisataṃ dhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālakulaputtādīnaṃ paricchedo natthi. Evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī’’ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.</p>
  69. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīho</span> <a name="V3.0209"></a> <span class="bld">senāpatī</span>ti evaṃnāmako senāya adhipati. Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno. Te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā’’ti vicinantā sīhaṃ rājakumāraṃ disvā ‘‘ayaṃ sakkhissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa rattamaṇivaṇṇaṃ kambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sīho senāpatī’’ti. <span class="bld">Nigaṇṭhasāvako</span>ti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko. Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ, upāli gahapati, kapilapure vappo sakko, vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti. <span class="bld">Nisinno</span> <a name="P4.0094"></a> <span class="bld">hotī</span>ti sesarājūnaṃ parisāya antarantare āsanāni paññāpayiṃsu, sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti. <span class="bld">Nissaṃsaya</span>nti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena, na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamī</span>ti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, mayhaṃ parihāni bhavissatī’’ti <a name="M3.0210"></a> cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca – ‘‘senāpati imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti bahū vicaranti. Sace tvaṃ kassaci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi, maṃ puccheyyāsi. Ahaṃ te yuttaṭṭhānaṃ pesessāmi, ayuttaṭṭhānato nivāressāmī’’ti. So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘sace maṃ pesessati, gamissāmi. No ce, na gamissāmī’’ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto, tenupasaṅkami.</p>
  71. <p class="bodytext">Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘yattha dānissāhaṃ gamanaṃ na icchāmi, tattheva gantukāmo jāto, hatohamasmī’’ti anattamano hutvā ‘‘paṭibāhanupāyamassa karissāmī’’ti cintetvā <span class="bld">kiṃ pana tva</span>ntiādimāha. Evaṃ vadanto vicarantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikkujjanto viya ca sīhassa uppannapītiṃ vināsesi. <span class="bld">Gamiyābhisaṅkhāro</span>ti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo. <span class="bld">So paṭippassambhī</span>ti <a name="P4.0095"></a> so vūpasanto.</p>
  72. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyampi kho</span>ti dutiyavārampi. Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi upari kesaggehi paricchinditvā <a name="V3.0210"></a> dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhānaṃ vasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ekapadepi ekabyañjanepi avakhalitaṃ nāma natthī’’ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti, terasasu pana dhutaṅgaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti, aṭṭhatiṃsārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī’’ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.</p>
  73. <p class="bodytext">Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘itipi so bhagavā’’ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe, ‘‘suppaṭipanno bhagavato <a name="M3.0211"></a> sāvakasaṅgho’’tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu. Tato sīho cintesi – ‘‘imesañca licchavirājakumārānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti, addhā anomaguṇena samannāgatā <a name="P4.0096"></a> so bhagavā, imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī’’ti. Athassa ‘‘kiṃ hi me karissanti nigaṇṭhā’’ti vitakko udapādi. Tattha <span class="bld">kiṃ hi me karissantī</span>ti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti. <span class="bld">Apalokitā vā anapalokitā vā</span>ti āpucchitā vā anāpucchitā vā. Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiṃ, na ca issariyavisesaṃ dassanti, nāpi anāpucchitā harissanti, aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Vesāliyā niyyāsī</span>ti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati, evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathāpi dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti, evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakaṭṭhakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnameva hoti, evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘aphalā nigaṇṭhā nipphalā nigaṇṭhā, kiṃ me ime karissanti, gamissāmahaṃ satthusantika’’nti manaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi. Niyyanto ca ‘‘cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo <a name="V3.0211"></a> jāto, na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena <a name="P4.0097"></a> gantu’’nti ‘‘yekeci dasabalassa santikaṃ gantukāmā, sabbe nikkhamantū’’ti ghosanaṃ kāretvā pañcarathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi. <span class="bld">Divā divassā</span>ti divasassa ca divā, majjhanhike atikkantamatte.</p>
  75. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti ārāmaṃ pavisanto dūratova asīti-anubyañjana-byāmappabhā-dvattiṃsa-mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo ca disvā ‘‘evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ, vañcito <a name="M3.0212"></a> vatamhi, alābhā vata me’’ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami. <span class="bld">Dhammassa cānudhammaṃ byākarontī</span>ti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Kāraṇavacano hettha dhammasaddo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viya. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti eso eva parehi tathā vuccamāno. <span class="bld">Sahadhammiko vādānuvādoti</span>. Parehi vuttakāraṇehi sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthīti. <span class="bld">Anabbhakkhātukāmā</span>ti na abhūtena vattukāmā. <span class="bld">Atthi sīhapariyāyo</span>tiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo. <span class="bld">Paramena</span> <a name="P4.0098"></a> <span class="bld">assāsenā</span>ti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamena. <span class="bld">Assāsāya dhammaṃ desemī</span>ti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ desemi. Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhassa senāpatissa dhammaṃ desesi.</p>
  76. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuviccakāra</span>nti anuviditvā cintetvā tulayitvā kattabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sādhu hotī</span>ti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti garahā uppajjati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. <span class="bld">Paṭākaṃ parihareyyu</span>nti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo <a name="V3.0212"></a> āvibhavissatīti ca. Sace panassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. Tenāha – ‘‘paṭākaṃ parihareyyu’’nti. <span class="bld">Opānabhūta</span>nti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. <span class="bld">Kula</span>nti tava nivesanaṃ. <span class="bld">Dātabbaṃ maññeyyāsī</span>ti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā <a name="M3.0213"></a> natthīti avatvā desi, idāni maṃ <a name="P4.0099"></a> saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindi. Sampattānañhi dātabbamevāti ovadi. <span class="bld">Sutaṃ metaṃ, bhante</span>ti kuto sutanti? Nigaṇṭhānaṃ santikā. Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ, mayhameva dinnaṃ dānaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesa’nti evaṃ vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sutaṃ meta’’nti āha.</p>
  77. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupubbiṃ katha</span>nti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha <span class="bld">dānakatha</span>nti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena <a name="P4.0100"></a> susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsiviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmetaṃ mayā gatamaggo, mayheso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño, mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti, anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalitaaggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti mārasampattiṃ brahmasampattiṃ, cakkavattisampattiṃ, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.</p>
  78. <p class="bodytext">Yasmā pana dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. <span class="bld">Sīlakatha</span>nti <a name="V3.0213"></a> sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso<a name="M3.0214"></a>, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle sīlavarājakāle mātuposakahatthirājakāle chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko <a name="P4.0101"></a> olokento tittiṃ na gacchatīti evamādisīlaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.</p>
  79. <p class="bodytext">‘‘Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatī’’ti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. <span class="bld">Saggakatha</span>nti ‘‘ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānī’’ti evamādisaggaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anekapariyāyena khvāhaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).</p>
  80. <p class="bodytext">Evaṃ saggakathāya palobhetvā pana hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kattabbo’’ti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.235-236; 2.42) nayena <span class="bld">kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ</span> kathesi. Tattha <span class="bld">ādīnavo</span>ti doso. <span class="bld">Okāro</span>ti avakāro lāmakabhāvo. <span class="bld">Saṃkileso</span>ti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha – ‘‘saṃkilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).</p>
  81. <p class="bodytext">Evaṃ kāmādīnavena tajjetvā <span class="bld">nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacitta</span>nti arogacittaṃ. <span class="bld">Sāmukkaṃsikā</span>ti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhuñāṇena <a name="P4.0102"></a> diṭṭhā asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – <span class="bld">dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga</span>nti. <span class="bld">Virajaṃ vītamala</span>nti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ <a name="M3.0215"></a> vigatattā vītamalaṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti idha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ <a name="V3.0214"></a> <span class="bld">yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma</span>nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti <span class="bld">diṭṭhadhammo</span>. Esa nayo sesesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti <span class="bld">tiṇṇavicikiccho</span>. Vigatā kathaṃkathā assāti <span class="bld">vigatakathaṃkatho</span>. Visārajjaṃ pattoti <span class="bld">vesārajjappatto</span>. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na paraṃ saddhāya ettha vattatīti <span class="bld">aparappaccayo</span>.</p>
  82. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattamaṃsa</span>nti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo. <span class="bld">Sambahulā nigaṇṭhā</span>ti pañcasatamattā nigaṇṭhā. <span class="bld">Thūlaṃ pasu</span>nti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ. <span class="bld">Uddissakata</span>nti attānaṃ uddisitvā kataṃ, māritanti attho. <span class="bld">Paṭiccakamma</span>nti svāyaṃ taṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakammaṃ phusati. Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa, upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi. Aparo <a name="P4.0103"></a> nayo – <span class="bld">paṭiccakamma</span>nti attānaṃ paṭiccakataṃ. Atha vā <span class="bld">paṭiccakamma</span>nti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. <span class="bld">Upakaṇṇake</span>ti kaṇṇamūle. <span class="bld">Ala</span>nti paṭikkhepavacanaṃ, kiṃ imināti attho. <span class="bld">Na ca panete</span>ti ete āyasmanto dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Atha vā lajjanatthe idaṃ <span class="bld">jiridantī</span>ti padaṃ daṭṭhabbaṃ, na lajjantīti attho.</p>
  83. <p class="subhead">3. Assājānīyasuttavaṇṇanā</p>
  84. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an8"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">aṅgehī</span>ti guṇaṅgehi. <span class="bld">Tassaṃ disāyaṃ jāto hotī</span>ti tassaṃ sindhunadītīradisāyaṃ jāto hoti. Aññepi bhadrā assājānīyā tattheva jāyanti. <span class="bld">Allaṃ vā sukkhaṃ vā</span>ti allatiṇaṃ vā sukkhatiṇaṃ vā. <span class="bld">Nāññe asse ubbejetā</span>ti aññe asse na ubbejeti na paharati na ḍaṃsati na kalahaṃ karoti. <span class="bld">Sāṭheyyānī</span>ti saṭhabhāvo. <span class="bld">Kūṭeyyānī</span>ti kūṭabhāvo. <span class="bld">Jimheyyānī</span>ti jimhabhāvo. <span class="bld">Vaṅkeyyānī</span>ti vaṅkabhāvā. Iccassa catūhipi padehi asikkhitabhāvova kathito<a name="M3.0216"></a>. <span class="bld">Vāhī</span>ti vahanasabhāvo dinnovādapaṭikaro. <span class="bld">Yāva</span> <a name="P4.0104"></a> <span class="bld">jīvitamaraṇapariyādānā</span>ti yāva jīvitassa maraṇena pariyosānā. <span class="bld">Sakkaccaṃ paribhuñjatī</span>ti amataṃ <a name="V3.0215"></a> viya paccavekkhitvā paribhuñjati. <span class="bld">Purisathāmenā</span>tiādīsu ñāṇathāmādayo kathitā. <span class="bld">Saṇṭhāna</span>nti osakkanaṃ paṭippassaddhi.</p>
  85. <p class="subhead">4. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an8"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <span class="bld">‘‘pehī’’ti vutto</span>ti ‘‘gacchā’’ti vutto. <span class="bld">Piṭṭhito rathaṃ pavattetī</span>ti khandhaṭṭhikena yugaṃ uppīḷitvā pacchimabhāgena rathaṃ pavaṭṭento osakkati. <span class="bld">Pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanatī</span>ti dve pacchimapāde ukkhipitvā tehi paharitvā rathakubbaraṃ bhindati. <span class="bld">Tidaṇḍaṃ bhañjatī</span>ti rathassa purato tayo daṇḍakā honti, te bhañjati. <span class="bld">Rathīsāya satthiṃ ussajjitvā</span>ti sīsaṃ nāmetvā yugaṃ bhūmiyaṃ pātetvā satthinā rathīsaṃ paharitvā. <span class="bld">Ajjhomaddatī</span>ti dvīhi purimapādehi īsaṃ maddanto tiṭṭhati. <span class="bld">Ubbaṭumaṃ rathaṃ karotī</span>ti thalaṃ vā kaṇḍakaṭṭhānaṃ vā rathaṃ āropeti. <span class="bld">Anādiyitvā</span>ti amanasikatvā agaṇitvā. <span class="bld">Mukhādhāna</span>nti mukhaṭhapanatthāya dinnaṃ ayasaṅkhalikaṃ. <span class="bld">Khīlaṭṭhāyī</span>ti cattāro pāde thambhe viya niccalaṃ ṭhapetvā khīlaṭṭhānasadisena ṭhānena tiṭṭhati. Imasmiṃ <a name="P4.0105"></a> sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  87. <p class="subhead">5. Malasuttavaṇṇanā</p>
  88. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an8"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">asajjhāyamalā</span>ti uggahitamantānaṃ asajjhāyakaraṇaṃ malaṃ nāma hoti. <span class="bld">Anuṭṭhānamalā gharā</span>ti uṭṭhānavīriyābhāvo gharānaṃ malaṃ nāma. <span class="bld">Vaṇṇassā</span>ti sarīravaṇṇassa. <span class="bld">Rakkhato</span>ti yaṃkiñci attano santakaṃ rakkhantassa. <span class="bld">Avijjā paramaṃ mala</span>nti tato sesākusaladhammamalato aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā vaṭṭamūlasaṅkhātā bahalandhakāraavijjā paramaṃ malaṃ. Tato hi malataraṃ nāma natthi. Imasmimpi sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  89. <p class="subhead">6. Dūteyyasuttavaṇṇanā</p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an8"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">dūteyya</span>nti dūtakammaṃ. <span class="bld">Gantumarahatī</span>ti taṃ dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāretvā harituṃ arahati. <span class="bld">Sotā</span>ti yo taṃ assa sāsanaṃ deti<a name="M3.0217"></a>, tassa sotā. <span class="bld">Sāvetā</span>ti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. <span class="bld">Uggahetā</span>ti suggahitaṃ katvā uggahetā. <span class="bld">Dhāretā</span>ti sudhāritaṃ <a name="V3.0216"></a> katvā dhāretā. <span class="bld">Viññā</span>ti atthānatthassa atthaṃ jānitā. <span class="bld">Viññāpetā</span>ti paraṃ vijānāpetā. <span class="bld">Sahitā sahitassā</span>ti idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahitanti evaṃ sahitāsahitassa kusalo, upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitaṃ sallakkhetvā āroceti. <span class="bld">Na byathatī</span>ti vedhati na chambhati. <span class="bld">Asandiddha</span>nti <a name="P4.0106"></a> nissandehaṃ vigatasaṃsayaṃ. <span class="bld">Pucchito</span>ti pañhatthāya pucchito.</p>
  91. <p class="subhead">7-8. Bandhanasuttadvayavaṇṇanā</p>
  92. <p class="bodytext"><a name="para17-18"></a><a name="para17-18_an8"></a><span class="paranum">17-18</span>. Sattame <span class="bld">ruṇṇenā</span>ti ruditena. <span class="bld">Ākappenā</span>ti nivāsanapārupanādinā vidhānena. <span class="bld">Vanabhaṅgenā</span>ti vanato bhañjitvā āhaṭena pupphaphalādipaṇṇākārena. Aṭṭhamepi eseva nayo.</p>
  93. <p class="subhead">9. Pahārādasuttavaṇṇanā</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an8"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">pahārādo</span>ti evaṃnāmako. <span class="bld">Asurindo</span>ti asurajeṭṭhako. Asuresu hi vepacitti rāhu pahārādoti ime tayo jeṭṭhakā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti dasabalassa abhisambuddhadivasato paṭṭhāya ‘‘ajja gamissāmi sve gamissāmī’’ti ekādasa vassāni atikkamitvā dvādasame vasse satthu verañjāyaṃ vasanakāle ‘‘sammāsambuddhassa santikaṃ gamissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘mama ‘ajja sve’ti dvādasa vassāni jātāni, handāhaṃ idāneva gacchāmī’’ti taṅkhaṇaṃyeva asuragaṇaparivuto asurabhavanā nikkhamitvā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami, <span class="bld">ekamantaṃ aṭṭhāsī</span>ti so kira ‘‘tathāgataṃ pañhaṃ pucchitvā eva dhammaṃ suṇissāmī’’ti āgato, tathāgatassa pana diṭṭhakālato paṭṭhāya buddhagāravena pucchituṃ asakkonto api satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tato satthā cintesi – ‘‘ayaṃ pahārādo mayi akathente paṭhamataraṃ kathetuṃ na sakkhissati, ciṇṇavasiṭṭhāneyeva naṃ kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti<a name="P4.0107"></a>.</p>
  95. <p class="bodytext">Atha <a name="M3.0218"></a> naṃ pucchanto <span class="bld">api pana pahārādā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">abhiramantī</span>ti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho. So ‘‘pariciṇṇaṭṭhāneyeva maṃ bhagavā pucchatī’’ti attamano hutvā <span class="bld">abhiramanti, bhante</span>ti āha. <span class="bld">Anupubbaninno</span>tiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvassa vevacanāni. <span class="bld">Na āyatakeneva papāto</span>ti na chinnataṭamahāsobbho viya āditova papāto<a name="V3.0217"></a>. So hi tīrato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitadhammo</span>ti ṭhitasabhāvo. <span class="bld">Kuṇapenā</span>ti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena. <span class="bld">Thalaṃ ussāretī</span>ti hatthena gahetvā viya vīcipahāreneva thalaṃ khipati.</p>
  97. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṅgāyamunā</span>ti idha ṭhatvā imāsaṃ nadīnaṃ uppattikathaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Ayaṃ tāva jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo, tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo mahāsamuddoti saṅkhaṃ gato, tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ca gambhīrato ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho <a name="P4.0108"></a> rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhahanti.</p>
  98. <p class="bodytext">Tesu <span class="bld">anotatto</span> sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, cittakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ, kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ, gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikāgandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho <a name="M3.0219"></a> gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ, nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati, kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo cetesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti. Tenevassa anotatto tisaṅkhā udapādi.</p>
  99. <p class="bodytext">Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalodakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni <a name="V3.0218"></a> honti<a name="P4.0109"></a>, yesu buddhā khīṇāsavā ca paccekabuddhā ca iddhimantā ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti.</p>
  100. <p class="bodytext">Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā uttarena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhi yojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma mahāpokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā ummaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā giñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañca dhārā hutvā pavattati. Sā <a name="M3.0220"></a> tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne <span class="bld">āvattagaṅgā</span>ti vuccati<a name="P4.0110"></a>. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne <span class="bld">kaṇhagaṅgā,</span> ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne <span class="bld">ākāsagaṅgā,</span> tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā <span class="bld">tiyaggaḷapokkharaṇī,</span> kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne <span class="bld">bahalagaṅgā</span>ti, umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne <span class="bld">umaṅgagaṅgā</span>ti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañca dhārā hutvā pavattanaṭṭhāne pana gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahīti pañca saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Savantiyo</span>ti yā kāci savamānā gacchantī mahānadiyo vā kunnadiyo vā. <span class="bld">Appentī</span>ti allīyanti osaranti. <span class="bld">Dhārā</span>ti vuṭṭhidhārā. <span class="bld">Pūratta</span>nti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle mahantā vuṭṭhi, labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā <a name="V3.0219"></a> vattuṃ na sakkā. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā osīdati, na uddhaṃ uttarati. <span class="bld">Ekaraso</span>ti asambhinnaraso.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Muttā</span>ti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā<a name="P4.0111"></a>. <span class="bld">Maṇī</span>ti rattanīlādibhedo anekavidho. <span class="bld">Veḷuriyo</span>ti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādibhedo anekavidho. <span class="bld">Saṅkho</span>ti dakkhiṇāvaṭṭatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. <span class="bld">Silā</span>ti setakāḷamuggavaṇṇādibhedo anekavidhā. <span class="bld">Pavāḷa</span>nti khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. <span class="bld">Masāragalla</span>nti kabaramaṇi. <span class="bld">Nāgā</span>ti ūmipiṭṭhavāsinopi vimānaṭṭhakā nāgāpi.</p>
  103. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha pahārādā</span>ti satthā aṭṭhapi dhamme vattuṃ sakkoti, soḷasapi bāttiṃsapi catusaṭṭhipi sahassampi, pahārādena pana aṭṭha kathitā, ahampi teheva sarikkhake katvā kathessāmīti cintetvā evamāha. <span class="bld">Anupubbasikkhā</span>tiādīsu anupubbasikkhāya tisso sikkhā gahitā, anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgāni, anupubbapaṭipadāya satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhapakkhiyadhammā<a name="M3.0221"></a>. <span class="bld">Na āyatakeneva aññāpaṭivedho</span>ti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādiṃ akatvā arahattappaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva sakkā arahattaṃ pattunti attho.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakāvā</span>ti dūreyeva. <span class="bld">Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā</span>ti asaṅkhyeyyepi kappe buddhesu anuppannesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na <a name="P4.0112"></a> sakkā vattuṃ. Buddhakāle ca pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ – ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti.</p>
  105. <p class="subhead">10. Uposathasuttavaṇṇanā</p>
  106. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an8"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">nisinno hotī</span>ti uposathakaraṇatthāya upāsikāya ratanapāsāde nisinno. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale <a name="V3.0220"></a> nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhā tassa muddhā phalissatī’’ti tassa anukampāya tuṇhīyeva ahosi. <span class="bld">Abhikkantā</span>ti atikkantā parikkhīṇā. <span class="bld">Uddhaste aruṇe</span>ti uggate aruṇasīse. <span class="bld">Nandimukhiyā</span>ti tuṭṭhamukhiyā. <span class="bld">Aparisuddhā, ānanda, parisā</span>ti ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  107. <p class="centered">Mahāvaggo dutiyo.</p>
  108. <a name="an8_1_3"></a>
  109. <p class="chapter">3. Gahapativaggo</p>
  110. <p class="subhead">1. Paṭhamauggasuttavaṇṇanā</p>
  111. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an8"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa paṭhame <span class="bld">paññatte āsane nisīdī</span>ti tassa kira ghare pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccaṃ paññattāneva honti, tesu aññatarasmiṃ āsane nisīdi. <span class="bld">Taṃ suṇāhī</span>ti te suṇāhi, taṃ vā aṭṭhavidhaṃ acchariyadhammaṃ suṇāhi. <span class="bld">Cittaṃ pasīdī</span>ti ‘‘buddho nu kho na buddho nu kho’’ti vitakkamattampi na uppajji, ayameva buddhoti cittuppādo pasanno anāvilo ahosi. <span class="bld">Sakāni vā ñātikulānī</span>ti attano yāpanamattaṃ dhanaṃ <a name="M3.0222"></a> gahetvā ñātigharāni gacchatu. <span class="bld">Kassa vo dammī</span>ti katarapurisassa tumhe dadāmi, ārocetha me attano adhippāyaṃ. <span class="bld">Appaṭivibhattā</span>ti <a name="P4.0113"></a> ‘‘ettakaṃ dassāmi ettakaṃ na dassāmi, idaṃ dassāmi idaṃ na dassāmī’’ti cittaṃ uppādentena hi paṭivibhattā nāma hoti, mayhaṃ pana na evaṃ. Atha kho saṅghikā viya gaṇasantakā viya ca sīlavantehi saddhiṃ sādhāraṇāyeva. <span class="bld">Sakkaccaṃyeva payirupāsāmī</span>ti sahatthā upaṭṭhahāmi, cittīkārena upasaṅkamāmi.</p>
  112. <p class="bodytext"><span class="bld">Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhante</span>ti, bhante, yaṃ maṃ devatā upasaṅkamitvā evaṃ ārocenti, idaṃ na acchariyaṃ. Yaṃ panāhaṃ tatonidānaṃ cittassa uṇṇatiṃ nābhijānāmi, taṃ eva acchariyanti <a name="V3.0221"></a> vadati. <span class="bld">Sādhu sādhu, bhikkhū</span>ti ettha kiñcāpi bhikkhuṃ āmanteti, upāsakasseva pana veyyākaraṇasampahaṃsane esa sādhukāroti veditabbo.</p>
  113. <p class="subhead">2. Dutiyauggasuttavaṇṇanā</p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an8"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">nāgavane</span>ti tassa kira seṭṭhino nāgavanaṃ nāma uyyānaṃ, so tattha purebhattaṃ gandhamālādīni gāhāpetvā uyyānakīḷikaṃ kīḷitukāmo gantvā paricāriyamāno bhagavantaṃ addasa. Saha dassanenevassa purimanayeneva cittaṃ pasīdi, surāpānena ca uppannamando taṅkhaṇaṃyeva pahīyi. Taṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Oṇojesi</span>nti udakaṃ hatthe pātetvā adāsiṃ. <span class="bld">Asuko</span>ti amuko. <span class="bld">Samacittova demī</span>ti ‘‘imassa thokaṃ, imassa bahuka’’nti evaṃ cittanānattaṃ na karomi, deyyadhammaṃ pana ekasadisaṃ karomīti dasseti. <span class="bld">Ārocentī</span>ti <a name="P4.0114"></a> ākāse ṭhatvā ārocenti. <span class="bld">Natthi taṃ saṃyojana</span>nti iminā upāsako attano anāgāmiphalaṃ byākaroti.</p>
  115. <p class="subhead">3. Paṭhamahatthakasuttavaṇṇanā</p>
  116. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an8"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">hatthako āḷavako</span>ti bhagavatā āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro. <span class="bld">Sīlavā</span>ti pañcasīladasasīlena sīlavā. <span class="bld">Cāgavā</span>ti cāgasampanno. <span class="bld">Kaccittha, bhante</span>ti, bhante, kacci ettha bhagavato byākaraṇaṭṭhāne. <span class="bld">Appiccho</span>ti adhigamappicchatāya appiccho.</p>
  117. <p class="subhead">4. Dutiyahatthakasuttavaṇṇanā</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an8"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <a name="M3.0223"></a> <span class="bld">pañcamattehi upāsakasatehī</span>ti sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto bhuttapātarāso gandhamālavilepenacuṇṇāni gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. <span class="bld">Saṅgahavatthūnī</span>ti saṅgaṇhanakāraṇāni. <span class="bld">Tehāha</span>nti tehi ahaṃ. <span class="bld">Taṃ dānena saṅgaṇhāmī</span>ti naṅgalabalibaddabhattabījādīni ceva gandhamālamūlādīni ca datvā saṅgaṇhāmi. <span class="bld">Peyyavajjenā</span>ti amma, tāta, bhātara, bhaginītiādikena kaṇṇasukhena mudukena piyavacanena saṅgaṇhāmi. <span class="bld">Atthacariyāyā</span>ti ‘‘imassa dānena vā piyavacanena vā kiccaṃ natthi, atthacariyāya saṅgaṇhitabbayuttako <a name="V3.0222"></a> aya’’nti ñatvā uppannakiccanittharaṇasaṅkhātāya atthacariyāya saṅgaṇhāmi. <span class="bld">Samānattatāyā</span>ti ‘‘imassa dānādīhi kiccaṃ natthi, samānattatāya <a name="P4.0115"></a> saṅgaṇhitabbo aya’’nti ekato khādanapivananisajjādīhi attanā samānaṃ katvā saṅgaṇhāmi. <span class="bld">Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantī</span>ti daliddassa kiñci dātuṃ vā kātuṃ vā asakkontassa, yathā daliddassa no tathā sotabbaṃ maññanti, mama pana sotabbaṃ maññanti, dinnovāde tiṭṭhanti, na me anusāsaniṃ atikkamitabbaṃ maññanti. <span class="bld">Yoni kho tyāya</span>nti upāyo kho te ayaṃ. Imesu pana dvīsupi suttesu satthārā sīlacāgapaññā missakā kathitāti veditabbā.</p>
  119. <p class="subhead">5-6. Mahānāmasuttādivaṇṇanā</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para25-26"></a><a name="para25-26_an8"></a><span class="paranum">25-26</span>. Pañcame <span class="bld">atthūpaparikkhitā hotī</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhitā hoti. Chaṭṭhe saddhāsīlacāgā missakā kathitā.</p>
  121. <p class="subhead">7. Paṭhamabalasuttavaṇṇanā</p>
  122. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an8"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">ujjhattibalā</span>ti ujjhānabalā. Bālānañhi ‘‘yaṃ asuko idañcidañca āha, maṃ so āha, na añña’’nti evaṃ ujjhānameva balaṃ. <span class="bld">Nijjhattibalā</span>ti ‘‘na idaṃ evaṃ, evaṃ nāmeta’’nti atthānatthanijjhāpanaṃyeva balaṃ. <span class="bld">Paṭisaṅkhānabalā</span>ti paccavekkhaṇabalā. <span class="bld">Khantibalā</span>ti adhivāsanabalā.</p>
  123. <p class="subhead">8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an8"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0224"></a> <span class="bld">balānī</span>ti ñāṇabalāni. <span class="bld">Āsavānaṃ khayaṃ paṭijānātī</span>ti arahattaṃ paṭijānāti. <span class="bld">Aniccato</span>ti hutvā abhāvākārena. <span class="bld">Yathābhūta</span>nti yathāsabhāvato. <span class="bld">Sammappaññāyā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya. <span class="bld">Aṅgārakāsūpamā</span>ti <a name="P4.0116"></a> santāpanaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā ime kāmāti. <span class="bld">Vivekaninna</span>nti phalasamāpattivasena nibbānaninnaṃ. <span class="bld">Vivekaṭṭha</span>nti kilesehi vajjitaṃ dūrībhūtaṃ vā. <span class="bld">Nekkhammābhirata</span>nti pabbajjābhirataṃ. <span class="bld">Byantibhūta</span>nti vigatantabhūtaṃ ekadesenāpi anallīnaṃ visaṃyuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. <span class="bld">Āsavaṭṭhāniyehī</span>ti sampayogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi, kilesadhammehīti <a name="V3.0223"></a> attho. Atha vā <span class="bld">byantibhūta</span>nti vigatavāyanti attho. Kuto? <span class="bld">Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi,</span> sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokiyalokuttaro kathito.</p>
  125. <p class="subhead">9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an8"></a><span class="paranum">29</span>. Navame khaṇe kiccāni karotīti <span class="bld">khaṇakicco,</span> okāsaṃ labhitvāva kiccāni karotīti attho. <span class="bld">Dhammo</span>ti catusaccadhammo. <span class="bld">Opasamiko</span>ti kilesūpasamāvaho. <span class="bld">Parinibbāyiko</span>ti kilesaparinibbānakaro. Catumaggañāṇasaṅkhātaṃ sambodhiṃ gacchati sampāpuṇātīti <span class="bld">sambodhagāmī. Dīghāyukaṃ devanikāya</span>nti idaṃ asaññaṃ devanikāyaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Aviññātāresū</span>ti ativiya aviññūsu.</p>
  127. <p class="bodytext"><span class="bld">Suppavedite</span>ti sukathite. <span class="bld">Antarāyikā</span>ti antarāyakarā. <span class="bld">Khaṇo ve mā upaccagā</span>ti ayaṃ laddho khaṇo mā atikkami. <span class="bld">Idha</span> <a name="P4.0117"></a> <span class="bld">ceva naṃ virādhetī</span>ti sace koci pamattacārī idha imaṃ khaṇaṃ labhitvāpi saddhammassa niyāmataṃ ariyamaggaṃ virādheti na sampādeti. <span class="bld">Atītattho</span>ti hāpitattho. <span class="bld">Cirattaṃ anutapissatī</span>ti cirarattaṃ socissati. Yathā hi ‘‘asukaṭṭhāne bhaṇḍaṃ samuppanna’’nti sutvā eko vāṇijo na gaccheyya, aññe gantvā gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ aṭṭhaguṇampi dasaguṇampi bhaveyya. Atha itaro ‘‘mama attho atikkanto’’ti anutapeyya, evaṃ yo idha khaṇaṃ labhitvā appaṭipajjanto saddhammassa niyāmataṃ virādheti, so ayaṃ vāṇijova atītattho <a name="M3.0225"></a> ciraṃ anutapissati socissati. Kiñca bhiyyo <span class="bld">avijjānivuto</span>ti tathā. <span class="bld">Paccavidu</span>nti paṭivijjhiṃsu. <span class="bld">Saṃvarā</span>ti sīlasaṃvarā. <span class="bld">Māradheyyaparānuge</span>ti māradheyyasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ anugate. <span class="bld">Pāraṅgatā</span>ti nibbānaṃ gatā. <span class="bld">Ye pattā āsavakkhaya</span>nti ye arahattaṃ pattā. Evamidha gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  128. <p class="subhead">10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an8"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <span class="bld">cetīsū</span>ti cetināmakānaṃ rājūnaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃladdhavohāre raṭṭhe. <span class="bld">Pācīnavaṃsadāye</span>ti dasabalassa vasanaṭṭhānato pācīnadisāya <a name="P4.0118"></a> ṭhite vaṃsadāye nīlobhāsehi veḷūhi sañchanne <a name="V3.0224"></a> araññe. <span class="bld">Evaṃ cetaso parivitakko udapādī</span>ti thero kira pabbajitvā paṭhamaantovassamhiyeva samāpattilābhī hutvā sahassalokadhātudassanasamatthaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppādesi. So sāriputtattherassa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassalokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘ahaṃ dibbena cakkhunā…pe… olokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso, anuruddha evaṃ hoti ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ…pe… ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’ti, idaṃ te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti evamassa thero kammaṭṭhānaṃ kathesi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā satthāraṃ āpucchitvā cetiraṭṭhaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto aṭṭhamāsaṃ caṅkamena vītināmesi. So padhānaveganimmathitattā kilantakāyo ekassa veḷugumbassa heṭṭhā nisīdi. Athassāyaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi, esa mahāpurisavitakko uppajjīti attho.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Appicchassā</span>ti <a name="M3.0226"></a> ettha paccayappiccho, adhigamappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgappicchoti cattāro appicchā. Tattha <a name="P4.0119"></a> paccayappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ gaṇhāti, na anavasesaggāhī hoti. Adhigamappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. <span class="bld">Ayaṃ dhammo</span>ti evaṃ santaguṇaniguhanena ca paṭiggahaṇe mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.</p>
  131. <p class="bodytext"><span class="bld">Santuṭṭhassā</span>ti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. <span class="bld">Pavivittassā</span>ti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā ārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamatteneva kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo <a name="V3.0225"></a> nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ sabbākārato upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 7, 49).</p>
  132. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgaṇikārāmassā</span>ti <a name="P4.0120"></a> gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. <span class="bld">Āraddhavīriyassā</span>ti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. <span class="bld">Upaṭṭhitassatissā</span>ti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitassatissa. <span class="bld">Samāhitassā</span>ti ekaggacittassa. <span class="bld">Paññavato</span>ti kammassakatapaññāya paññavato.</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu sādhū</span>ti therassa vitakkaṃ sampahaṃsento evamāha. <span class="bld">Imaṃ aṭṭhama</span>nti satta nidhī laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya, satta maṇiratanāni, satta hatthiratanāni, satta assaratanāni laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya satta mahāpurisavitakke vitakketvā ṭhitassa aṭṭhamaṃ ācikkhanto evamāha. <span class="bld">Nippapañcārāmassā</span>ti <a name="M3.0227"></a> taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā nippapañcasaṅkhāte nibbānapade abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Papañcārāmassā</span>ti yathāvuttesu papañcesu abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.</p>
  134. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span>ti yadā. <span class="bld">Tato</span>ti tadā. <span class="bld">Nānārattāna</span>nti nilapītalohitodātavaṇṇehi nānārajanehi rattānaṃ. <span class="bld">Paṃsukūla</span>nti tevīsatiyā khettesu ṭhitapaṃsukūlacīvaraṃ. <span class="bld">Khāyissatī</span>ti yathā tassa pubbaṇhasamayādīsu yasmiṃ samaye yaṃ icchati, tasmiṃ samaye taṃ pārupantassa so dussakaraṇḍako manāpo hutvā khāyati, evaṃ tuyhampi cīvarasantosamahāariyavaṃsena tuṭṭhassa viharato paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati upaṭṭhahissati. <span class="bld">Ratiyā</span>ti ratiatthāya. <span class="bld">Aparitassāyā</span>ti taṇhādiṭṭhiparitassanāhi aparitassanatthāya. <span class="bld">Phāsuvihārāyā</span>ti <a name="P4.0121"></a> sukhavihāratthāya. <span class="bld">Okkamanāya nibbānassā</span>ti amataṃ nibbānaṃ otaraṇatthāya.</p>
  135. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍiyālopabhojana</span>nti gāmanigamarājadhānīsu jaṅghābalaṃ nissāya gharapaṭipāṭiyā carantena laddhapiṇḍiyālopabhojanaṃ. <span class="bld">Khāyissatī</span>ti tassa gahapatino nānaggarasabhojanaṃ viya upaṭṭhahissati<a name="V3.0226"></a>. <span class="bld">Santuṭṭhassa viharato</span>ti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa viharato. <span class="bld">Rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissatī</span>ti tassa gahapatino tebhūmakapāsāde gandhakusumavāsasugandhaṃ kūṭāgāraṃ viya rukkhamūlaṃ upaṭṭhahissati. <span class="bld">Santuṭṭhassā</span>ti senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa. <span class="bld">Tiṇasanthārako</span>ti tiṇehi vā paṇṇehi vā bhūmiyaṃ vā phalakapāsāṇatalāni vā aññatarasmiṃ santhatasanthato. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti yaṃkiñci muttaṃ. Taṅkhaṇe gahitampi pūtimuttameva vuccati duggandhattā. <span class="bld">Santuṭṭhassa viharato</span>ti gilānapaccayabhesajjaparikkhārasantosena santuṭṭhassa viharato.</p>
  136. <p class="bodytext">Iti bhagavā catūsu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipanto kammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘katarasenāsane nu kho vasantassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘tasmiññeva vasantassā’’ti ñatvā <span class="bld">tena hi tvaṃ, anuruddhā</span>tiādimāha. <span class="bld">Pavivittassa viharato</span>ti tīhi vivekehi vivittassa viharantassa. <span class="bld">Uyyojanikapaṭisaṃyutta</span>nti <a name="P4.0122"></a> uyyojanikeheva vacanehi paṭisaṃyuttaṃ, tesaṃ upaṭṭhānagamanakaṃyevāti attho. <span class="bld">Papañcanirodhe</span>ti nibbānapade<a name="M3.0228"></a>. <span class="bld">Pakkhandatī</span>ti ārammaṇakaraṇavasena pakkhandati. <span class="bld">Pasīdatī</span>tiādīsupi ārammaṇavaseneva pasīdanasantiṭṭhanamuccanā veditabbā. Iti bhagavā cetiraṭṭhe pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa kathite aṭṭha mahāpurisavitakke puna bhesakaḷāvanamahāvihāre nisīditvā bhikkhusaṅghassa vitthārena kathesi.</p>
  137. <p class="bodytext"><span class="bld">Manomayenā</span>ti manena nibbattitakāyopi manomayoti vuccati manena gatakāyopi, idha manena gatakāyaṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Yathā me ahu saṅkappo</span>ti yathā mayhaṃ vitakko ahosi, tato uttari aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ dassento tato uttariṃ desayi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  138. <p class="centered">Gahapativaggo tatiyo.</p>
  139. <a name="an8_1_4"></a>
  140. <p class="chapter">4. Dānavaggo</p>
  141. <p class="subhead">1. Paṭhamadānasuttavaṇṇanā</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an8"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="V3.0227"></a> paṭhame <span class="bld">āsajja dānaṃ detī</span>ti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvā taṃ muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmīti na kilameti. <span class="bld">Bhayā</span>ti ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’ti garahabhayā, apāyabhayā vā. <span class="bld">Adāsi</span> <a name="P4.0123"></a> <span class="bld">me</span>ti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. <span class="bld">Dassati me</span>ti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. <span class="bld">Sāhu dāna</span>nti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. <span class="bld">Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detī</span>ti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ muduṃ karoti. Yena laddho, so ‘‘laddhaṃ me’’ti muducitto hoti. Yena dinnaṃ, sopi ‘‘dinnaṃ mayā’’ti muducitto hoti. Iti ubhinnaṃ cittaṃ muduṃ karoti. Teneva ‘‘adantadamana’’nti vuccati. Yathāha –</p>
  143. <p class="gatha1">‘‘Adantadamanaṃ <a name="M3.0229"></a> dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;</p>
  144. <p class="gathalast">Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.</p>
  145. <p class="bodytext">Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamanti.</p>
  146. <p class="subhead">2. Dutiyadānasuttavaṇṇanā</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an8"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye <span class="bld">saddhā</span>ti yāya saddhāya dānaṃ deti, sā saddhā. <span class="bld">Hiriya</span>nti yāya hiriyā dānaṃ deti, sāva adhippetā. <span class="bld">Kusalañca dāna</span>nti anavajjañca dānaṃ. <span class="bld">Diviya</span>nti divaṅgamaṃ.</p>
  148. <p class="subhead">3. Dānavatthusuttavaṇṇanā</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an8"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <span class="bld">dānavatthūnī</span>ti dānakāraṇāni. <span class="bld">Chandā dānaṃ detī</span>ti pemena dānaṃ deti. <span class="bld">Dosā</span>ti <a name="V3.0228"></a> dosena kuddho hutvā yaṃ atthi, taṃ vegena gaṇhitvā deti. <span class="bld">Mohā</span>ti mohena mūḷho deti. <span class="bld">Bhayā</span>ti garahabhayena vā apāyabhayena vā, tassa tasseva vā pana bhayena deti. <span class="bld">Kulavaṃsa</span>nti kulapaveṇiṃ.</p>
  150. <p class="subhead">4. Khettasuttavaṇṇanā</p>
  151. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an8"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe <a name="P4.0124"></a> <span class="bld">na mahapphalaṃ hotī</span>ti dhaññaphalena mahapphalaṃ na hoti. <span class="bld">Na mahassāda</span>nti yampissa phalaṃ hoti, tassa assādo na mahā hoti mandassādaṃ na madhuraṃ. <span class="bld">Na phātiseyya</span>nti seyyāpissa na hoti vuḍḍhi, tassa mahantaṃ vīhithambhasannivesaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Unnāmaninnāmī</span>ti thalaninnavasena visamatalaṃ. Tattha thale udakaṃ na saṇṭhāti, ninne atibahu tiṭṭhati. <span class="bld">Pāsāṇasakkharika</span>nti pattharitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇehi ca khuddakapāsāṇehi ca sakkharāhi ca samannāgataṃ. <span class="bld">Ūsara</span>nti ubbhinnaloṇaṃ. <span class="bld">Na ca gambhīrasita</span>nti thaddhabhūmitāya gambhīrānugataṃ, naṅgalamaggaṃ katvā kasituṃ na sakkā hoti, uttānanaṅgalamaggameva hoti. <span class="bld">Na āyasampanna</span>nti na udakāgamanasampannaṃ. <span class="bld">Na apāyasampanna</span>nti pacchābhāge udakaniggamanamaggasampannaṃ na hoti. <span class="bld">Na mātikāsampanna</span>nti na khuddakamahantīhi udakamātikāhi sampannaṃ hoti<a name="M3.0230"></a>. <span class="bld">Na mariyādasampanna</span>nti na kedāramariyādāhi sampannaṃ. <span class="bld">Na mahapphala</span>ntiādīni sabbāni vipākaphalavaseneva veditabbāni.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampanne</span>ti paripuṇṇe sampattiyutte. <span class="bld">Pavuttā bījasampadā</span>ti sampannaṃ bījaṃ ropitaṃ. <span class="bld">Deve</span> <a name="P4.0125"></a> <span class="bld">sampādayantamhī</span>ti deve sammā vassante. <span class="bld">Anītisampadā hotī</span>ti kīṭakimiādipāṇakaītiyā abhāvo ekā sampadā hoti. <span class="bld">Virūḷhī</span>ti vaḍḍhi dutiyā sampadā hoti. <span class="bld">Vepulla</span>nti vipulabhāvo tatiyā sampadā hoti. <span class="bld">Phala</span>nti paripuṇṇaphalaṃ catutthī sampadā hoti. <span class="bld">Sampannasīlesū</span>ti paripuṇṇasīlesu. <span class="bld">Bhojanasampadā</span>ti sampannaṃ vividhabhojanaṃ. <span class="bld">Sampadāna</span>nti tividhaṃ kusalasampadaṃ. <span class="bld">Upanetī</span>ti sā bhojanasampadā upanayati. Kasmā? <span class="bld">Sampannañhissa taṃ kataṃ,</span> yasmāssa taṃ katakammaṃ sampannaṃ paripuṇṇanti attho. <span class="bld">Sampannatthūdhā</span>ti sampanno atthu idha. <span class="bld">Vijjācaraṇasampanno</span>ti tīhi vijjāhi ca pañcadasahi caraṇadhammehi ca samannāgato. <span class="bld">Laddhā</span>ti evarūpo puggalo cittassa sampadaṃ avekallaparipuṇṇabhāvaṃ labhitvā. <span class="bld">Karoti kammasampada</span>nti paripuṇṇakammaṃ karoti. <span class="bld">Labhati catthasampada</span>nti atthañca paripuṇṇaṃ labhati. <span class="bld">Diṭṭhisampada</span>nti vipassanādiṭṭhiṃ. <span class="bld">Maggasampada</span>nti sotāpattimaggaṃ. <span class="bld">Yāti sampannamānaso</span>ti paripuṇṇacitto hutvā arahattaṃ <a name="V3.0229"></a> yāti. <span class="bld">Sā hoti sabbasampadā</span>ti sā sabbadukkhehi vimutti sabbasampadā nāma hotīti.</p>
  153. <p class="subhead">5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an8"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <a name="P4.0126"></a> <span class="bld">dānūpapattiyo</span>ti dānapaccayā upapattiyo. <span class="bld">Dahatī</span>ti ṭhapeti. <span class="bld">Adhiṭṭhātī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti vaḍḍheti. <span class="bld">Hīne vimutta</span>nti hīnesu pañcasu kāmaguṇesu vimuttaṃ. <span class="bld">Uttari abhāvita</span>nti tato uttarimaggaphalatthāya abhāvitaṃ. <span class="bld">Tatrūpapattiyā saṃvattatī</span>ti yaṃ ṭhānaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha nibbattanatthāya saṃvattati. <span class="bld">Vītarāgassā</span>ti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā, dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāraparivāraṃ hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ – ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.</p>
  155. <p class="subhead">6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā</p>
  156. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an8"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0231"></a> puññakiriyāni ca tāni tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthūni cāti <span class="bld">puññakiriyavatthūni</span>. Dānādīnañhi lakkhaṇe cittaṃ ṭhapetvā ‘‘evarūpaṃ nāma amhehi dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, bhāvanā bhāvetabbā’’ti sattā puññāni karonti. Dānameva <span class="bld">dānamayaṃ,</span> dānacetanāsu vā purimacetanāto nipphannā sanniṭṭhāpakacetanā <span class="bld">dānamayaṃ</span> sīlādīhi sīlamayādīni viya. Sesadvayesupi eseva nayo. <span class="bld">Parittaṃ kataṃ hotī</span>ti thokaṃ mandaṃ kataṃ hoti. <span class="bld">Nābhisambhotī</span>ti na nipphajjati. <span class="bld">Akataṃ hotī</span>ti bhāvanāyayogoyeva anāraddho hotīti attho. <span class="bld">Manussadobhagya</span>nti <a name="P4.0127"></a> manussesu sampattirahitaṃ pañcavidhaṃ nīcakulaṃ. <span class="bld">Upapajjatī</span>ti paṭisandhivasena upagacchati, tattha nibbattatīti attho. <span class="bld">Mattaso kata</span>nti pamāṇena kataṃ, thokaṃ na bahu. <span class="bld">Manussasobhagya</span>nti manussesu subhagabhāvaṃ tividhakulasampattiṃ. <span class="bld">Adhimatta</span>nti adhikappamāṇaṃ balavaṃ vā. <span class="bld">Adhigaṇhantī</span>ti abhibhavitvā gaṇhanti, visiṭṭhatarā jeṭṭhakā hontīti attho.</p>
  157. <p class="subhead">7. Sappurisadānasuttavaṇṇanā</p>
  158. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an8"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <a name="V3.0230"></a> <span class="bld">suci</span>nti parisuddhaṃ vaṇṇasampannaṃ deti. <span class="bld">Paṇīta</span>nti rasūpapannaṃ. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttapattakālena. <span class="bld">Kappiya</span>nti yaṃ kappiyaṃ, taṃ deti. <span class="bld">Viceyya detī</span>ti ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati, imassa na mahapphala’’nti evaṃ paṭiggāhakapariyesanavasena dānaṃ vā paṇidhāyavasena dānaṃ vā vicinitvā deti.</p>
  159. <p class="subhead">8. Sappurisasuttavaṇṇanā</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an8"></a><span class="paranum">38</span>. Aṭṭhame <span class="bld">atthāyā</span>ti atthatthāya. <span class="bld">Hitāya sukhāyā</span>ti hitatthāya sukhatthāya. <span class="bld">Pubbapetāna</span>nti paralokagatānaṃ ñātīnaṃ. Imasmiṃ sutte anuppanne buddhe cakkavattirājāno bodhisattā paccekabuddhā labbhanti, buddhakāle buddhā ceva buddhasāvakā ca. Yathāvuttānañhi etesaṃ atthāya hitāya sukhāya saṃvattanti. <span class="bld">Bahunnaṃ</span> <a name="P4.0128"></a> <span class="bld">vata atthāya, sappañño gharamāvasa</span>nti sappañño ghare vasanto bahūnaṃ vata atthāya hoti. <span class="bld">Pubbe</span>ti paṭhameva. <span class="bld">Pubbekatamanussara</span>nti <a name="M3.0232"></a> mātāpitūnaṃ pubbakāraguṇe anussaranto. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sakāraṇena paccayapūjanena pūjeti. <span class="bld">Apace brahmacārayo</span>ti brahmacārino apacayati, nīcavuttitaṃ nesaṃ āpajjati. <span class="bld">Pesalo</span>ti piyasīlo.</p>
  161. <p class="subhead">9. Abhisandasuttavaṇṇanā</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an8"></a><span class="paranum">39</span>. Navame <span class="bld">dānānī</span>ti cetanādānāni. <span class="bld">Aggaññānī</span>tiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.</p>
  163. <p class="subhead">10. Duccaritavipākasuttavaṇṇanā</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an8"></a><span class="paranum">40</span>. Dasame <span class="bld">pāṇātipāto</span>ti pāṇātipātacetanā. <span class="bld">Sabbalahuso</span>ti sabbalahuko. <span class="bld">Appāyukasaṃvattaniko</span>ti tena parittakena kammavipākena appāyuko hoti, dinnamattāya vā paṭisandhiyā vilīyati mātukucchito nikkhantamatte vā. Evarūpo hi na aññassa kassaci nissando, pāṇātipātasseva gatamaggo esoti. <span class="bld">Bhogabyasanasaṃvattaniko</span>ti yathā kākaṇikāmattampi <a name="V3.0231"></a> hatthe na tiṭṭhati, evaṃ bhogabyasanaṃ saṃvatteti. <span class="bld">Sapattaverasaṃvattaniko hotī</span>ti saha sapattehi veraṃ saṃvatteti. Tassa hi sapattā ca bahukā honti. Yo ca naṃ passati, tasmiṃ verameva uppādeti na nibbāyati. Evarūpo hi parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparādhassa nissando.</p>
  165. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hotī</span>ti abhūtena abbhakkhānaṃ saṃvatteti, yena kenaci kataṃ tasseva upari patati. <span class="bld">Mittehi</span> <a name="P4.0129"></a> <span class="bld">bhedanasaṃvattaniko</span>ti mittehi bhedaṃ saṃvatteti. Yaṃ yaṃ mittaṃ karoti, so so bhijjatiyeva. <span class="bld">Amanāpasaddasaṃvattaniko</span>ti amanāpasaddaṃ saṃvatteti. Yā sā vācā kaṇṭakā kakkasā kaṭukā abhisajjanī mammacchedikā, gatagataṭṭhāne tameva suṇāti, manāpasaddasavanaṃ nāma na labhati. Evarūpo pharusavācāya gatamaggo nāma. <span class="bld">Anādeyyavācāsaṃvattaniko</span>ti aggahetabbavacanataṃ saṃvatteti, ‘‘tvaṃ kasmā kathesi, ko hi tava vacanaṃ gahessatī’’ti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ samphappalāpassa gatamaggo. <span class="bld">Ummattakasaṃvattaniko hotī</span>ti ummattakabhāvaṃ <a name="M3.0233"></a> saṃvatteti. Tena hi manusso ummatto vā khittacitto vā eḷamūgo vā hoti. Ayaṃ surāpānassa nissando. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitanti.</p>
  166. <p class="centered">Dānavaggo catuttho.</p>
  167. <a name="an8_1_5"></a>
  168. <p class="chapter">5. Uposathavaggo</p>
  169. <p class="subhead">4. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  170. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an8"></a><span class="paranum">44</span>. Pañcamassa catutthe <span class="bld">ime cepi, vāseṭṭha, mahāsālā</span>ti purato ṭhite dve sālarukkhe dassento parikappopamaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime tāva mahāsālā acetanā. Sace etepi sacetanā hutvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, etesampi so uposathavāso dīgharattaṃ hitāya sukhāya assa. Bhūte pana vattabbameva natthīti.</p>
  171. <p class="subhead">6. Anuruddhasuttavaṇṇanā</p>
  172. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an8"></a><span class="paranum">46</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0232"></a> <span class="bld">yenāyasmā anuruddho</span>ti tā kira devatā attano sampattiṃ oloketvā ‘‘kiṃ nu kho nissāya ayaṃ sampatti amhehi laddhā’’ti āvajjamānā theraṃ disvā ‘‘mayaṃ <a name="P4.0130"></a> amhākaṃ ayyassa pubbe cakkavattirajjaṃ karontassa pādaparicārikā hutvā tena dinnovāde ṭhatvā imaṃ sampattiṃ labhimha, gacchāma theraṃ ānetvā imaṃ sampattiṃ anubhavissāmā’’ti divā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti tīsu kāraṇesu. <span class="bld">Ṭhānaso paṭilabhāmā</span>ti khaṇeneva labhāma. <span class="bld">Sara</span>nti vacanasaddaṃ vā gītasaddaṃ vā ābharaṇasaddaṃ vā. <span class="bld">Pītā assū</span>tiādīni nīlā tāva jātā, pītā bhavituṃ na sakkhissantītiādinā nayena cintetvā vitakketi. Tāpi ‘‘idāni ayyo amhākaṃ pītabhāvaṃ icchati, idāni lohitabhāva’’nti tādisāva ahesuṃ.</p>
  173. <p class="bodytext"><span class="bld">Accharaṃ vādesī</span>ti pāṇitalaṃ vādesi. <span class="bld">Pañcaṅgikassā</span>ti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, ghanaṃ, susiranti imehi pañcahi aṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ, vitataṃ nāma ubhayatalaṃ, ātatavitataṃ nāma sabbaso <a name="M3.0234"></a> pariyonaddhaṃ, susiraṃ vaṃsādi, ghanaṃ sammādi. <span class="bld">Suvinītassā</span>ti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi samucchitassa. <span class="bld">Suppaṭipatāḷitassā</span>ti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭipatāḷitassa. <span class="bld">Kusalehi susamannāhatassā</span>ti ye vādetuṃ kusalā chekā, tehi vāditassa. <span class="bld">Vaggū</span>ti cheko sundaro. <span class="bld">Rajanīyo</span>ti rañjetuṃ samattho. <span class="bld">Kamanīyo</span>ti kāmetabbayutto. Khamanīyoti <a name="P4.0131"></a> vā pāṭho, divasampi suyyamāno khamateva, na nibbindatīti attho. <span class="bld">Madanīyo</span>ti mānamadapurisamadajanano. <span class="bld">Indriyāni okkhipī</span>ti ‘‘asāruppaṃ imā devatā karontī’’ti indriyāni heṭṭhā khipi, na akkhīni ummīletvā olokesi. <span class="bld">Na khvayyo anuruddho sādiyatī</span>ti ‘‘mayaṃ naccāma gāyāma, ayyo pana anuruddho na kho sādiyati, akkhīni ummīletvā na oloketi, kiṃ mayaṃ naccitvā vā gāyitvā vā karissāmā’’ti tattheva antaradhāyiṃsu. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvaṃ disvā ‘‘katihi nu kho dhammehi samannāgato mātugāmo manāpakāyike devaloke nibbattatī’’ti imamatthaṃ pucchituṃ upasaṅkami.</p>
  174. <p class="subhead">9-10. Idhalokikasuttadvayavaṇṇanā</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para49-50"></a><a name="para49-50_an8"></a><span class="paranum">49-50</span>. Navame <a name="V3.0233"></a> <span class="bld">ayaṃ’sa loko āraddho hotī</span>ti ayamassa loko idhaloke karaṇamattāya āraddhattā paripuṇṇattā āraddho hoti paripuṇṇo. <span class="bld">Soḷasākārasampannā</span>ti sutte vuttehi aṭṭhahi, gāthāsu aṭṭhahīti soḷasahi ākārehi samannāgatā, yāni vā aṭṭhaṅgāni parampi tesu samādapetīti evampi soḷasākārasampannāti eke. Saddhāsīlapaññā panettha missikā kathitā. Dasamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ. Sabbasuttesu pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā āgatanayattā uttānatthamevāti.</p>
  176. <p class="centered">Uposathavaggo pañcamo.</p>
  177. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  178. <a name="an8_2"></a>
  179. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  180. <a name="an8_2_1"></a>
  181. <p class="chapter">(6) 1. Gotamīvaggo</p>
  182. <p class="subhead">1. Gotamīsuttavaṇṇanā</p>
  183. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an8"></a><span class="paranum">51</span>. Chaṭṭhassa <a name="V3.0234"></a><a name="M3.0235"></a><a name="P4.0132"></a> paṭhame <span class="bld">sakkesu viharatī</span>ti paṭhamagamanena gantvā viharati. <span class="bld">Mahāpajāpatī</span>ti puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi, sattame divase rāhulakumāraṃ. <span class="bld">Cumbaṭakakalahe</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.331; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.37) pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā <span class="bld">attadaṇḍasuttaṃ</span> (su. ni. 941 ādayo; mahāni. 170 ādayo) kathesi. Rājāno pasīditvā aḍḍhatiyasate aḍḍhatiyasate kumāre adaṃsu, tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu, atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu. Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā <span class="bld">kuṇālajātakakathāya</span> (jā. 2.21.kuṇālajātaka) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphaleti. Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ‘‘abhabbā mayaṃ gharāvāsassā’’ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu. Tā ‘‘na dāni amhākaṃ gharaṃ gantuṃ yuttaṃ, mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā’’ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayye, amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā’’ti āhaṃsu. Mahāpajāpatī tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva.</p>
  184. <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṃ gotami, mā te ruccī</span>ti kasmā paṭikkhipi, nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā <a name="V3.0235"></a> hontīti? Kāmaṃ honti, kilametvā pana anekavāraṃ yācite anuññātaṃ pabbajjaṃ <a name="P4.0133"></a> ‘‘dukkhena laddhā’’ti sammā paripālessantīti garuṃ katvā anuññātukāmo paṭikkhipi. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti puna kapilapurameva pāvisi. <span class="bld">Yathābhirantaṃ</span> <a name="M3.0236"></a> <span class="bld">viharitvā</span>ti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayane viharitvā. <span class="bld">Cārikaṃ pakkāmī</span>ti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi.</p>
  185. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambahulāhi sākiyānīhi saddhi</span>nti antonivesanamhiyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ. <span class="bld">Cārikaṃ pakkāmī</span>ti gamanaṃ abhinīhari. Gamanābhinīharaṇakāle pana tā sukhumālā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantīti sākiyakoliyarājāno sovaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu. Tā pana ‘‘yāne āruyha gacchantīti satthari agāravo kato hotī’’ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ padasāva paṭipajjiṃsu. Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūrāpetvā ‘‘gataṭṭhāne gataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā’’ti purise pesayiṃsu. <span class="bld">Sūnehi pādehī</span>ti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti, eko bhijjati. Ubho pādā katakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā jātā. Tena vuttaṃ – ‘‘sūnehi pādehī’’ti. <span class="bld">Bahidvārakoṭṭhake</span>ti dvārakoṭṭhakato bahi. Kasmā panevaṃ <a name="P4.0134"></a> ṭhitāti? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ahaṃ tathāgatena ananuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ, evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto. Sace satthā pabbajjaṃ anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana nānujānissati, mahatī garahā bhavissatī’’ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānāva aṭṭhāsi.</p>
  186. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ nu tvaṃ gotamī</span>ti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā, kena tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā, sūnehi pādehi…pe… ṭhitāti. <span class="bld">Aññenapi pariyāyenā</span>ti aññenapi kāraṇena. <span class="bld">Bahukārā, bhante</span>tiādinā tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha. Satthāpi ‘‘itthiyo nāma parittapaññā, ekayācitamattena pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī’’ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya <span class="bld">sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī</span> <a name="M3.0237"></a> <span class="bld">aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāva’ssā hotu</span> <a name="V3.0236"></a> <span class="bld">upasampadā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sāvassā</span>ti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadahūpasampannassā</span>ti taṃdivasaṃ upasampannassa. <span class="bld">Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabba</span>nti omānātimāne akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ, āsanā paccuṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ, dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ, āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ <a name="P4.0135"></a> sāmīcikammañca katabbaṃ. <span class="bld">Abhikkhuke āvāse</span>ti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanaṭṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma. Evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ. <span class="bld">Anvaḍḍhamāsa</span>nti anuposathikaṃ. <span class="bld">Ovādūpasaṅkamana</span>nti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti cakkhunā diṭṭhena. <span class="bld">Sutenā</span>ti sotena sutena. <span class="bld">Parisaṅkāyā</span>ti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena. <span class="bld">Garudhamma</span>nti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ. <span class="bld">Pakkhamānatta</span>nti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ. <span class="bld">Chasu dhammesū</span>ti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu. <span class="bld">Sikkhitasikkhāyā</span>ti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya. <span class="bld">Akkositabbo paribhāsitabbo</span>ti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo, bhayūpadaṃsanāya yāya kāyaci paribhāsāya na paribhāsitabbo.</p>
  188. <p class="bodytext"><span class="bld">Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho</span>ti ovādānusāsanadhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovarito pihito, na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo anusāsitabbo vā ‘‘bhante, porāṇakattherā idaṃ cīvaravattaṃ pūrayiṃsū’’ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Anovaṭo</span> <a name="P4.0136"></a> <span class="bld">bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapatho</span>ti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito, yathāruci ovadituṃ anusāsituṃ dhammakathaṃ kathetunti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā garudhammakathā samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (pāci. aṭṭha. 148) vuttanayeneva veditabbā.</p>
  189. <p class="bodytext">Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvāva mahāpajāpatiyā tāva mahantaṃ domanassaṃ khaṇena <a name="M3.0238"></a> paṭippassambhi, anotattadahato ābhatena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena <a name="V3.0237"></a> uppannapītipāmojjaṃ āvikarontī <span class="bld">seyyathāpi, bhante</span>tiādikaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  190. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumbhatthenakehī</span>ti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi. <span class="bld">Setaṭṭhikā nāma rogajātī</span>ti eko pāṇako nāḷamajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati, yena viddhā kaṇḍā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Mañjiṭṭhikā nāma rogajātī</span>ti ucchūnaṃ antorattabhāvo.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷi</span>nti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa pāḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭhateva, paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya, tampi tiṭṭheyya, evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva anatikkamanatthāya garudhammā paññattā, tesu apaññattesu mātugāmassa pabbajitattā pañca vassasatāni saddhammo <a name="P4.0137"></a> tiṭṭheyya. Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañca vassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttavassasahassameva ṭhassati. <span class="bld">Vassasahassa</span>nti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavānaṃ vaseneva vuttaṃ, tato pana uttaripi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ, anāgāmivasena vassasahassaṃ, sakadāgāmivasena vassasahassaṃ, sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati. Pariyattidhammopi tāniyeva. Na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthi, nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti. Liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti.</p>
  192. <p class="subhead">2. Ovādasuttavaṇṇanā</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an8"></a><span class="paranum">52</span>. Dutiye <span class="bld">bahussuto</span>ti idha sakalassapi buddhavacanassa vasena bahussutabhāvo veditabbo. <span class="bld">Garudhamma</span>nti kāyasaṃsaggaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Bhikkhunovādakavinicchayo pana samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vuttanayeneva veditabbo.</p>
  194. <p class="subhead">3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an8"></a><span class="paranum">53</span>. Tatiye <a name="M3.0239"></a><a name="V3.0238"></a> <span class="bld">sarāgāyā</span>ti sarāgatthāya. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti virajjanatthāya. <span class="bld">Saṃyogāyā</span>ti vaṭṭe saṃyogatthāya. <span class="bld">Visaṃyogāyā</span>ti vaṭṭe visaṃyogabhāvatthāya. <span class="bld">Ācayāyā</span>ti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. <span class="bld">No apacayāyā</span>ti na vaṭṭaviddhaṃsanatthāya. <span class="bld">Dubbharatāyā</span>ti dupposanatthāya. <span class="bld">No subharatāyā</span>ti na sukhaposanatthāya. Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ. Iminā ca pana ovādena gotamī arahattaṃ pattāti.</p>
  196. <p class="subhead">4. Dīghajāṇusuttavaṇṇanā</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an8"></a><span class="paranum">54</span>. Catutthe <span class="bld">byagghapajjā</span>ti idamassa paveṇi nāma vasena <a name="P4.0138"></a> ālapanaṃ. Tassa hi pubbapurisā byagghapathe jātāti tasmiṃ kule manussā byagghapajjāti vuccanti. <span class="bld">Issatthenā</span>ti issāsakammena. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti jānane upāyabhūtāya. <span class="bld">Vuddhasīlino</span>ti vaḍḍhitasīlā vuddhasamācārā. <span class="bld">Āya</span>nti āgamanaṃ. <span class="bld">Nāccogāḷha</span>nti nātimahantaṃ. <span class="bld">Nātihīna</span>nti nātikasiraṃ. <span class="bld">Pariyādāyā</span>ti gahetvā khepetvā. Tattha yassa vayato diguṇo āyo, tassa vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti.</p>
  198. <p class="gatha1">‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;</p>
  199. <p class="gatha2">Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;</p>
  200. <p class="gathalast">Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –</p>
  201. <p class="unindented">Evaṃ paṭipajjato pana vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkotiyeva.</p>
  202. <p class="bodytext"><span class="bld">Udumbarakhādīvā</span>ti yathā udumbarāni khāditukāmena pakke udumbararukkhe cālite ekappahāreneva bahūni phalāni patanti, so khāditabbayuttakāni khāditvā itarāni bahutarāni pahāya gacchati, evamevaṃ yo āyato vayaṃ bahutaraṃ katvā vippakiranto bhoge paribhuñjati, so ‘‘udumbarakhādikaṃvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’’ti vuccati. <span class="bld">Ajeṭṭhamaraṇa</span>nti <a name="M3.0240"></a> anāyakamaraṇaṃ<a name="V3.0239"></a>. <span class="bld">Samaṃ jīvikaṃ kappetī</span>ti sammā jīvikaṃ kappeti. <span class="bld">Samajīvitā</span>ti samajīvitāya jīvitā. <span class="bld">Apāyamukhānī</span>ti <a name="P4.0139"></a> vināsassa ṭhānāni.</p>
  203. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhātā kammadheyyesū</span>ti kammakaraṇaṭṭhānesu uṭṭhānavīriyasampanno. <span class="bld">Vidhānavā</span>ti vidahanasampanno. <span class="bld">Sotthānaṃ samparāyika</span>nti sotthibhūtaṃ samparāyikaṃ. <span class="bld">Saccanāmenā</span>ti buddhattāyeva buddhoti evaṃ avitathanāmena. <span class="bld">Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī</span>ti cāgo ca sesapuññañca pavaḍḍhati. Imasmiṃ sutte saddhādayo missakā kathitā. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
  204. <p class="subhead">6. Bhayasuttavaṇṇanā</p>
  205. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an8"></a><span class="paranum">56</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">gabbho</span>ti gabbhavāso. <span class="bld">Diṭṭhadhammikāpī</span>ti sandiṭṭhikā gabbhavāsasadisā punapi manussagabbhā. <span class="bld">Samparāyikāpī</span>ti ṭhapetvā manussagabbhe sesagabbhā. <span class="bld">Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantī</span>ti bhayañca dukkhañca, bhayañca rogo ca, bhayañca gaṇḍo ca, bhayañca sallañca, bhayañca saṅgo ca, bhayañca paṅko ca, bhayañca gabbho cāti evaṃ ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti. <span class="bld">Sātarūpenā</span>ti kāmasukhena. <span class="bld">Palipatha</span>nti vaṭṭapalipathaṃ. <span class="bld">Atikkammā</span>ti imasmiṃ ṭhāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā assa bhikkhuno arahattappattabhāvo gahito. Evarūpaṃ pajaṃ jātijarūpetaṃ tīsu bhavesu phandamānaṃ avekkhatīti sutte vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭaṃ kathitanti. Sattamaṭṭhamāni <a name="P4.0140"></a> uttānatthāneva.</p>
  206. <p class="subhead">9-10. Puggalasuttadvayavaṇṇanā</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para59-60"></a><a name="para59-60_an8"></a><span class="paranum">59-60</span>. Navame <span class="bld">ujubhūto</span>ti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujuko. <span class="bld">Paññāsīlasamāhito</span>ti paññāya ca sīlena ca samannāgato. <span class="bld">Yajamānāna</span>nti dānaṃ dadantānaṃ. <span class="bld">Puññapekkhāna</span>nti puññaṃ olokentānaṃ gavesantānaṃ<a name="M3.0241"></a>. <span class="bld">Opadhika</span>nti upadhivipākaṃ, opadhibhūtaṃ ṭhānaṃ appamāṇaṃ. Dasame <span class="bld">samukkaṭṭho</span>ti ukkaṭṭho uttamo. <span class="bld">Sattāna</span>nti sabbasattānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  208. <p class="centered">Gotamīvaggo chaṭṭho.</p>
  209. <a name="an8_2_2"></a>
  210. <p class="chapter">(7) 2. Bhūmicālavaggo</p>
  211. <p class="subhead">1. Icchāsuttavaṇṇanā</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an8"></a><span class="paranum">61</span>. Sattamassa <a name="V3.0240"></a> paṭhame <span class="bld">pavivittassā</span>ti kāyavivekena vivittassa. <span class="bld">Nirāyattavuttino</span>ti katthaci anāyattavuttino vipassanākammikassa. <span class="bld">Lābhāyā</span>ti catupaccayalābhāya. <span class="bld">Socī ca paridevī cā</span>ti sokī ca paridevī ca. Socicca parideviccātipi pāṭho. <span class="bld">Cuto ca saddhammā</span>ti taṃkhaṇaṃyeva vipassanāsaddhammā cuto. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  213. <p class="subhead">2. Alaṃsuttavaṇṇanā</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an8"></a><span class="paranum">62</span>. Dutiye <span class="bld">alaṃ attano alaṃ paresa</span>nti attano ca paresañca hitapaṭipattiyaṃ samattho pariyatto anucchaviko. <span class="bld">Khippanisantī</span>ti <a name="P4.0141"></a> khippaṃ upadhāreti, khandhadhātuāyatanādīsu kathiyamānesu te dhamme khippaṃ jānātīti attho. Imasmiṃ sutte samathavipassanā kathitā. Puggalajjhāsayena pana desanāvilāsena cetaṃ matthakato paṭṭhāya heṭṭhā otarantaṃ kathitanti.</p>
  215. <p class="subhead">3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an8"></a><span class="paranum">63</span>. Tatiye <span class="bld">evamevā</span>ti nikkāraṇeneva. Yathā vā ayaṃ yācati, evameva. <span class="bld">Moghapurisā</span>ti mūḷhapurisā tucchapurisā. <span class="bld">Ajjhesantī</span>ti yācanti. <span class="bld">Anubandhitabba</span>nti iriyāpathānugamanena anubandhitabbaṃ maṃ na vijahitabbaṃ maññanti. Ājānanatthaṃ apasādento evamāha. Esa kira bhikkhu ovāde dinnepi pamādameva anuyuñjati, dhammaṃ sutvā tattheva vasati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na icchati. Tasmā bhagavā evaṃ apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno<a name="M3.0242"></a>, tasmā taṃ ovadanto <span class="bld">tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabba</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantī</span>ti iminā tāvassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto.</p>
  217. <p class="bodytext">Tato <a name="V3.0241"></a> ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ <span class="bld">yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ</span> <a name="P4.0142"></a> <span class="bld">‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati…pe… susamāraddhā’’</span>ti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vaḍḍhetvā puna<span class="bld"> yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsī</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenapi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno ‘‘savitakkasavicārampī’’tiādinā nayena bhāveyyāsīti.</p>
  218. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā ca pana avasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ kareyyāsīti dassento <span class="bld">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’</span>tiādimāha. Evaṃ mettāpubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ <span class="bld">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassī’’</span>tiādiṃ vatvā <span class="bld">yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">gagghasī</span>ti gamissasi. <span class="bld">Phāsuṃyevā</span>ti iminā arahattaṃ dasseti. Arahattappatto hi sabbiriyāpathesu phāsu viharati nāma.</p>
  219. <p class="subhead">4. Gayāsīsasuttavaṇṇanā</p>
  220. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an8"></a><span class="paranum">64</span>. Catutthe <a name="M3.0243"></a> <span class="bld">etadavocā</span>ti attano padhānabhūmiyaṃ uppannaṃ vitakkaṃ bhikkhusaṅghassa ārocetuṃ – ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Obhāsa</span>nti <a name="P4.0143"></a> dibbacakkhuñāṇobhāsaṃ. <span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti dibbacakkhubhūtaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. <span class="bld">Sannivutthapubba</span>nti ekato vasitapubbaṃ. Imasmiṃ pana sutte dibbacakkhuñāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, yathākammupagañāṇaṃ, anāgataṃsañāṇaṃ, paccuppannaṃsañāṇaṃ, atītaṃsañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇanti imāni tāva aṭṭha ñāṇāni pāḷiyaṃyeva āgatāni, tehi pana saddhiṃ vipassanāñāṇāni cattāri maggañāṇāni, cattāri <a name="V3.0242"></a> phalañāṇāni, cattāri paccavekkhaṇañāṇāni, cattāri paṭisambhidāñāṇāni cha asādhāraṇañāṇānīti etāni ñāṇāni samodhānetvā kathentena evaṃ idaṃ suttaṃ kathitaṃ nāma hoti.</p>
  221. <p class="subhead">5. Abhibhāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an8"></a><span class="paranum">65</span>. Pañcame <span class="bld">abhibhāyatanānī</span>ti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. <span class="bld">Ajjhattaṃ rūpasaññī</span>tiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlakaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Eko bahiddhā rūpāni passatī</span>ti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ <a name="P4.0144"></a> parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. <span class="bld">Parittānī</span>ti avaḍḍhitāni. <span class="bld">Suvaṇṇadubbaṇṇānī</span>ti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tāni abhibhuyyā</span>ti yathā nāma sampannaggahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ <a name="M3.0244"></a> atthī’’ti saṃkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. <span class="bld">Jānāmi passāmī</span>ti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. <span class="bld">Evaṃsaññī hotī</span>ti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.</p>
  224. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāṇānī</span>ti <a name="V3.0243"></a> vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti ettha ca pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kiṃ esā mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe <a name="P4.0145"></a> bhāro atthī’’ti abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādanevettha appanaṃ pāpetīti attho.</p>
  225. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.</p>
  226. <p class="bodytext"><span class="bld">Eko bahiddhā rūpāni passatī</span>ti yassa parikammampi nimittampi bahiddhā uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane ca vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.</p>
  227. <p class="bodytext">Pañcamaabhibhāyatanādīsu <span class="bld">nīlānī</span>ti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. <span class="bld">Nīlavaṇṇānī</span>ti vaṇṇavasena. <span class="bld">Nīlanidassanānī</span>ti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nīlanibhāsānī</span>ti <a name="M3.0245"></a> idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca <a name="P4.0146"></a> parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vitthārato vuttamevāti.</p>
  228. <p class="subhead">6. Vimokkhasuttavaṇṇanā</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an8"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Vimokkhā</span>ti kenaṭṭhena vimokkhā? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke <a name="V3.0244"></a> vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu vimokkhesu atthi.</p>
  230. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpī rūpāni passatī</span>ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. <span class="bld">Ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhanteva adhimutto hotī</span>ti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhaṃ kasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana –</p>
  232. <p class="indent">‘‘Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ <a name="P4.0147"></a>…pe… viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena <a name="M3.0246"></a> …pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati. Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.</p>
  233. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso rūpasaññāna</span>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.276-277) vuttameva. <span class="bld">Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho</span>ti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.</p>
  234. <p class="subhead">7-8. Anariyavohārasuttavaṇṇanā</p>
  235. <p class="bodytext"><a name="para67-68"></a><a name="para67-68_an8"></a><span class="paranum">67-68</span>. Sattame <a name="V3.0245"></a> <span class="bld">anariyavohārā</span>ti na ariyakathā sadosakathā. Yāhi cetanāhi te vohāre voharanti, tāsaṃ etaṃ nāmaṃ. Aṭṭhame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.</p>
  236. <p class="subhead">9. Parisāsuttavaṇṇanā</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an8"></a><span class="paranum">69</span>. Navame <span class="bld">khattiyaparisā</span>ti khattiyānaṃ parisānaṃ sannipāto samāgamo. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Anekasataṃ khattiyaparisa</span>nti bimbisārasamāgama-ñātisamāgama-licchavisamāgamādisadisaṃ, aññesu cakkavāḷesupi labbhateva. <span class="bld">Sallapitapubba</span>nti ālāpasallāpo katapubbo. <span class="bld">Sākacchā</span>ti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. <span class="bld">Yādisako tesaṃ vaṇṇo</span>ti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇo. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca <a name="P4.0148"></a> kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva. Na pana bhagavā milakkhasadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Tepi attano samānasaṇṭhānameva passanti. <span class="bld">Yādisako tesaṃ saro</span>ti te chinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena kathetī’’ti nesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha <span class="bld">ko nu kho aya</span>nti ‘‘imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena ākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo udāhu <a name="M3.0247"></a> manusso’’ti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotīti anāgataṃ paṭicca deseti. <span class="bld">Anekasataṃ brāhmaṇaparisa</span>ntiādinaṃ soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.</p>
  238. <p class="subhead">10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā</p>
  239. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an8"></a><span class="paranum">70</span>. Dasame <span class="bld">nisīdana</span>nti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Udenaṃ cetiya</span>nti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati. <span class="bld">Gotamakā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Bhāvitā</span>ti vaḍḍhitā. <span class="bld">Bahulīkatā</span>ti <a name="V3.0246"></a> punappunaṃ katā. <span class="bld">Yānīkatā</span>ti <a name="P4.0149"></a> yuttayānaṃ viya katā. <span class="bld">Vatthukatā</span>ti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. <span class="bld">Anuṭṭhitā</span>ti adhiṭṭhitā. <span class="bld">Paricitā</span>ti samantato citā suvaḍḍhitā. <span class="bld">Susamāraddhā</span>ti suṭṭhu samāraddhā.</p>
  240. <p class="bodytext">Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento <span class="bld">tathāgatassa kho</span>tiādimāha. Ettha <span class="bld">kappa</span>nti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. <span class="bld">Kappāvasesaṃ vā</span>ti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi, punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā, tato ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘āyukappo’’ti, idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ.</p>
  241. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva <a name="P4.0150"></a> nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi <a name="M3.0248"></a> yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti. Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ.</p>
  242. <p class="bodytext"><span class="bld">Māro pāpimā</span>ti ettha satte anatthe niyojento māretīti <span class="bld">māro. Pāpimā</span>ti tasseva vevacanaṃ<a name="V3.0247"></a>. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. <span class="bld">Bhāsitā kho panesā</span>ti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya – ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante’’tiādimāha.</p>
  243. <p class="bodytext">Tattha <a name="P4.0151"></a> <span class="bld">viyattā</span>ti maggavasena byattā, tatheva <span class="bld">vinītā,</span> tathā <span class="bld">visāradā. Bahussutā</span>ti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti <span class="bld">bahussutā</span>. Tameva dhammaṃ dhārentīti <span class="bld">dhammadharā</span>. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipannā</span>ti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. <span class="bld">Sāmīcippaṭipannā</span>ti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. <span class="bld">Anudhammacārino</span>ti anudhammaṃ caraṇasīlā. <span class="bld">Sakaṃ ācariyaka</span>nti attano ācariyavādaṃ. <span class="bld">Ācikkhissantī</span>tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sahetukena sakāraṇena vacanena. <span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.</p>
  244. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacariya</span>nti <a name="M3.0249"></a> sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Iddha</span>nti samiddhaṃ jhānassādavasena. <span class="bld">Phīta</span>nti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. <span class="bld">Vitthārika</span>nti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. <span class="bld">Bāhujañña</span>nti <a name="P4.0152"></a> bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. <span class="bld">Puthubhūta</span>nti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? <span class="bld">Yāva devamanussehi suppakāsita</span>nti, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho. <span class="bld">Appossukko</span>ti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.</p>
  245. <p class="bodytext"><span class="bld">Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjī</span>ti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva <a name="V3.0248"></a> pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. <span class="bld">Mahābhūmicālo</span>ti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. <span class="bld">Bhiṃsanako</span>ti bhayajanako. <span class="bld">Devadundubhiyo ca phaliṃsū</span>ti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.</p>
  246. <p class="bodytext"><span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti, tassokāso <a name="P4.0153"></a> mā hotu, bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.</p>
  247. <p class="bodytext">Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti <span class="bld">tulaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti <span class="bld">atulaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. <span class="bld">Sambhava</span>nti sambhavahetubhūtaṃ, rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti <a name="M3.0250"></a> attho. <span class="bld">Bhavasaṅkhāra</span>nti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. <span class="bld">Avassajī</span>ti vissajjesi. <span class="bld">Munī</span>ti buddhamuni. <span class="bld">Ajjhattarato</span>ti niyakajjhattarato. <span class="bld">Samāhito</span>ti upacārappanāsamādhivasena samāhito. <span class="bld">Abhindi kavacamivā</span>ti kavacaṃ viya abhindi. <span class="bld">Attasambhava</span>nti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse <a name="P4.0154"></a> mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti.</p>
  248. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">tula</span>nti tulento tīrento. <span class="bld">Atulañca sambhava</span>nti nibbānañceva sambhavañca. <span class="bld">Bhavasaṅkhāra</span>nti bhavagāmikammaṃ. <span class="bld">Avassaji munī</span>ti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? <span class="bld">Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ</span>. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya <a name="V3.0249"></a> samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ mahāvātā</span>ti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā. <span class="bld">Vāyantī</span>ti upakkhepakavātā nāma <a name="P4.0155"></a> uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati, puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ <a name="M3.0251"></a> pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva, bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati.</p>
  250. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahiddhikā mahānubhāvā</span>ti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā. <span class="bld">Parittā</span>ti dubbalā. <span class="bld">Appamāṇā</span>ti balavā. <span class="bld">So imaṃ pathaviṃ kampetī</span>ti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. <span class="bld">Saṅkampetī</span>ti samantato kampeti. <span class="bld">Sampakampetī</span>ti tasseva vevacanaṃ. Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññasabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha, abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha, dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha, āyusaṅkhāraossajjane <a name="P4.0156"></a> kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha, parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo. Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  251. <p class="centered">Bhūmicālavaggo sattamo.</p>
  252. <a name="an8_2_3"></a>
  253. <p class="chapter">(8) 3. Yamakavaggo</p>
  254. <p class="subhead">1-2. Saddhāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  255. <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><a name="para71-72_an8"></a><span class="paranum">71-72</span>. Aṭṭhamassa <a name="V3.0250"></a> paṭhame <span class="bld">no ca sīlavā</span>ti na sīlesu paripūrakārī. <span class="bld">Samantapāsādiko</span>ti samantato pasādajanako. <span class="bld">Sabbākāraparipūro</span>ti sabbehi samaṇākārehi samaṇadhammakoṭṭhāsehi paripūro. Dutiye <span class="bld">santā</span>ti paccanīkasantatāya santā. <span class="bld">Vimokkhā</span>ti paccanīkadhammehi vimuttattā ca vimokkhā.</p>
  256. <p class="subhead">3-9. Maraṇassatisuttadvayādivaṇṇanā</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para73-79"></a><a name="para73-79_an8"></a><span class="paranum">73-79</span>. Tatiye <a name="M3.0252"></a> <span class="bld">bhāvetha no</span>ti bhāvetha nu. <span class="bld">Sāsana</span>nti anusiṭṭhi. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattaphalatthāya. Catutthe <span class="bld">patihitāyā</span>ti paṭipannāya. <span class="bld">So mamassa antarāyo</span>ti so mama jīvitantarāyopi, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyopi maggantarāyopi assa. <span class="bld">Satthakā vā me vātā</span>ti satthaṃ viya aṅgamaṅgāni kantantīti satthakā. Pañcamādīni vuttanayāneva. Navame <span class="bld">saṃsaggārāmatā</span>ti pañcavidhe saṃsagge ārāmatā.</p>
  258. <p class="subhead">10. Kusītārambhavatthusuttavaṇṇanā</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an8"></a><span class="paranum">80</span>. Dasame <a name="P4.0157"></a> <span class="bld">kusītavatthūnī</span>ti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. <span class="bld">Kammaṃ kattabbaṃ hotī</span>ti cīvaravicāraṇādikammaṃ kattabbaṃ hoti. <span class="bld">Na vīriyaṃ ārabhatī</span>ti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. <span class="bld">Appattassā</span>ti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. <span class="bld">Anadhigatassā</span>ti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. <span class="bld">Asacchikatassā</span>ti tadeva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. <span class="bld">Idaṃ paṭhama</span>nti idaṃ ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Māsācitakaṃ maññe</span>ti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo<a name="V3.0251"></a>. <span class="bld">Gilānā vuṭṭhito hotī</span>ti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti. <span class="bld">Ārambhavatthūnī</span>ti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  260. <p class="centered">Yamakavaggo aṭṭhamo.</p>
  261. <a name="an8_2_4"></a>
  262. <p class="chapter">(9) 4. Sativaggo</p>
  263. <p class="subhead">1-2. Satisampajaññasuttavaṇṇanā</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para81-82"></a><a name="para81-82_an8"></a><span class="paranum">81-82</span>. Navamassa paṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Dutiye <span class="bld">saddho</span>ti duvidhāya saddhāya samannāgato. <span class="bld">No cupasaṅkamitā</span>ti na upaṭṭhahati. <span class="bld">No</span> <a name="M3.0253"></a> <span class="bld">ca paripucchitā</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchitā na hoti. <span class="bld">Samannāgato</span>ti <a name="P4.0158"></a> sāmiatthe paccattaṃ, samannāgatassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotī</span>ti tathāgatassa ekantapaṭibhānā dhammadesanā hoti, ekanteneva paṭibhāti upaṭṭhātīti attho.</p>
  265. <p class="subhead">3. Mūlakasuttavaṇṇanā</p>
  266. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an8"></a><span class="paranum">83</span>. Tatiye <span class="bld">sabbe dhammā</span>ti pañcakkhandhā. <span class="bld">Chandamūlakā</span>ti ajjhāsayacchando kattukamyatāchando taṃ mūlaṃ etesanti chandamūlakā. Manasikārato sambhavantīti <span class="bld">manasikārasambhavā</span>. Phassato samudenti rāsī bhavantīti <span class="bld">phassasamudayā</span>. Vedanāya samosarantīti <span class="bld">vedanāsamosaraṇā</span>. Samādhi etesaṃ pamukhoti <span class="bld">samādhippamukhā</span>. Jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesanti <span class="bld">satādhipateyyā,</span> satijeṭṭhakāti attho. Paññā uttarā etesanti <span class="bld">paññuttarā</span>. Vimutti eva sāro etesanti <span class="bld">vimuttisārā</span>. Ettha ca chandamūlakādayo cattāropi lokiyā kathitā, sesā lokiyalokuttaramissakāti.</p>
  267. <p class="subhead">4. Corasuttavaṇṇanā</p>
  268. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an8"></a><span class="paranum">84</span>. Catutthe <a name="V3.0252"></a> <span class="bld">mahācoro</span>ti rajjantare dubbhituṃ samattho mahācoro. <span class="bld">Pariyāpajjatī</span>ti pariyādānaṃ gacchati. <span class="bld">Na ciraṭṭhitiko hotī</span>ti addhānaṃ pālento ṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Appaharantassa paharatī</span>ti attano averine appaharante guṇasampanne ca mahallake ca taruṇadārake ca appaharitabbayuttake paharati. <span class="bld">Anavasesaṃ ādiyatī</span>ti nissesaṃ gaṇhāti. Byattacorānañhi idaṃ vattaṃ – parassa dvīsu sāṭakesu eko gahetabbo, ekasmiṃ sante dubbalaṃ datvā thiro gahetabbo. Puṭabhattataṇḍulādīsu ekaṃ koṭṭhāsaṃ datvā eko gahetabboti. <span class="bld">Accāsanne kammaṃ karotī</span>ti gāmanigamarājadhānīnaṃ āsannaṭṭhāne corikakammaṃ karoti. <span class="bld">Na ca nidhānakusalo hotī</span>ti yaṃ laddhaṃ, taṃ dakkhiṇeyye nidahituṃ cheko na hoti, paralokamaggaṃ na sodheti.</p>
  269. <p class="subhead">5. Samaṇasuttavaṇṇanā</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_an8"></a><span class="paranum">85</span>. Pañcame <a name="M3.0254"></a><a name="P4.0159"></a> <span class="bld">yaṃ samaṇenā</span>ti yaṃ guṇajātaṃ samaṇena pattabbaṃ. <span class="bld">Vusīmatā</span>ti brahmacariyavāsaṃvutena. <span class="bld">Mutto mocemi bandhanā</span>ti ahaṃ sabbabandhanehi mutto hutvā mahājanampi rāgādibandhanato mocemi. <span class="bld">Paramadanto</span>ti aññena kenaci asikkhāpito acodito sayambhuñāṇena paṭivijjhitvā paramadamathena dantattā paramadanto nāma. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti kilesaparinibbānena parinibbuto.</p>
  271. <p class="subhead">6. Yasasuttavaṇṇanā</p>
  272. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_an8"></a><span class="paranum">86</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">mā ca mayā yaso</span>ti yaso ca mayā saddhiṃ mā gañchi. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti vipulalābhī. <span class="bld">Sīlapaññāṇa</span>nti sīlañceva ñāṇañca. <span class="bld">Saṅgammā</span>ti sannipatitvā. <span class="bld">Samāgammā</span>ti samāgantvā. <span class="bld">Saṅgaṇikavihāra</span>nti gaṇasaṅgaṇikavihāraṃ. <span class="bld">Na hi nūname</span>ti na hi nūna ime. <span class="bld">Tathā hi paname</span>ti tathā hi pana ime. <span class="bld">Aṅgulipatodakehī</span>ti aṅgulipatodayaṭṭhiṃ katvā vijjhanena. <span class="bld">Sañjagghante</span>ti mahāhasitaṃ hasante. <span class="bld">Saṃkīḷante</span>ti keḷiṃ karonte.</p>
  273. <p class="subhead">7. Pattanikujjanasuttavaṇṇanā</p>
  274. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an8"></a><span class="paranum">87</span>. Sattame <a name="V3.0253"></a> <span class="bld">nikkujjeyyā</span>ti tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikujjeyya, na adhomukhaṭhapanena. <span class="bld">Alābhāyā</span>ti <a name="P4.0160"></a> catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya. <span class="bld">Anatthāyā</span>ti upaddavāya avaḍḍhiyā. <span class="bld">Ukkujjeyyā</span>ti ukkujjanakammavācāya ukkujjeyya.</p>
  275. <p class="subhead">8. Appasādapavedanīyasuttavaṇṇanā</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an8"></a><span class="paranum">88</span>. Aṭṭhame <span class="bld">appasādaṃ pavedeyyu</span>nti appasannabhāvaṃ jānāpeyyuṃ. Appasādaṃ pavedentena pana kiṃ kātabbanti? Nisinnāsanato na uṭṭhātabbaṃ na vanditabbaṃ na paccuggamanaṃ kātabbaṃ, na deyyadhammo dātabbo. <span class="bld">Agocare</span>ti pañcavidhe agocare.</p>
  277. <p class="subhead">9. Paṭisāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an8"></a><span class="paranum">89</span>. Navame <a name="M3.0255"></a> <span class="bld">dhammikañca gihipaṭissava</span>nti ‘‘imaṃ temāsaṃ idheva vasitabba’’nti vutto ‘‘evaṃ hotū’’tiādinā nayena paṭissavaṃ. <span class="bld">Na saccāpetī</span>ti vuttaṃ na saccaṃ karoti visaṃvādeti.</p>
  279. <p class="subhead">10. Sammāvattanasuttavaṇṇanā</p>
  280. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_an8"></a><span class="paranum">90</span>. Dasame <span class="bld">paccekaṭṭhāne</span>ti adhipatiṭṭhāne jeṭṭhakaṭṭhāne. Tañhi jeṭṭhakaṃ katvā kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na labhati. <span class="bld">Na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabbo</span>ti taṃ mūlaṃ katvā abbhānakammaṃ kātuṃ na labhati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  281. <p class="centered">Sativaggo navamo.</p>
  282. <a name="an8_2_5"></a>
  283. <p class="chapter">(10) 5. Sāmaññavaggo</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_an8"></a><span class="paranum">91</span>. Ito <a name="V3.0254"></a> paraṃ <span class="bld">atha kho bojjhā upāsikā</span>tiādīsu bojjhā upāsikā, sirimā upāsikā, padumā upāsikā, sutanā upāsikā, manujā upāsikā, uttarā upāsikā, muttā upāsikā, khemā upāsikā, rucī upāsikā, cundī rājakumārī, bimbī upāsikā, sumanā rājakumārī, mallikā devī<a name="P4.0161"></a>, tissā upāsikā, tissāmātā upāsikā, soṇā upāsikā, soṇāya mātā upāsikā, kāṇā upāsikā, kāṇamātā upāsikā, uttarā nandamātā, visākhā migāramātā, khujjuttarā upāsikā, sāmāvatī upāsikā, suppavāsā koliyadhītā, suppiyā upāsikā, nakulamātā gahapatānīti imāsaṃ ettakānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathakammameva kathitaṃ. Icchantena vitthāretvā kathetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  285. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  286. <p class="centered">Aṭṭhakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  287. <a name="an9"></a>
  288. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an9"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  289. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  290. <p class="book">Navakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  291. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  292. <p class="chapter">1. Sambodhivaggo</p>
  293. <p class="subhead">1. Sambodhisuttavaṇṇanā</p>
  294. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an9"></a><span class="paranum">1</span>. Navakanipātassa <a name="V3.0255"></a><a name="M3.0257"></a><a name="P4.0162"></a> paṭhame <span class="bld">sambodhipakkhikāna</span>nti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. <span class="bld">Kā upanisā</span>ti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti <span class="bld">abhisallekhikā</span>. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti <span class="bld">cetovivaraṇasappāyā</span>. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā <span class="bld">appicchakathā</span>. Sesesupi eseva nayo.</p>
  295. <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhā</span> <a name="V3.0256"></a> <span class="bld">bhāvetabbā rāgassa pahānāyā</span>ti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ <a name="P4.0163"></a> pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.</p>
  296. <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0258"></a> <span class="bld">rāgassā</span>ti pañcakāmaguṇikarāgassa. <span class="bld">Mettā</span>ti mettākammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Byāpādassa pahānāyā</span>ti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. <span class="bld">Ānāpānassatī</span>ti soḷasavatthukā ānāpānassati. <span class="bld">Vitakkupacchedāyā</span>ti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. <span class="bld">Asmimānasamugghātāyā</span>ti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. <span class="bld">Anattasaññā saṇṭhātī</span>ti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme nibbāna</span>nti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  297. <p class="subhead">2. Nissayasuttavaṇṇanā</p>
  298. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an9"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <span class="bld">nissayasampanno</span>ti patiṭṭhāsampanno. <span class="bld">Saddha</span>nti okappanasaddhaṃ. <span class="bld">Vīriya</span>nti kāyikacetasikavīriyaṃ. <span class="bld">Yaṃsā</span>ti yaṃ assa. <span class="bld">Ariyāya</span> <a name="P4.0164"></a> <span class="bld">paññāyā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya. <span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Ekaṃ paṭisevatī</span>ti sevitabbayuttakaṃ sevati. <span class="bld">Adhivāsetī</span>ti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. <span class="bld">Parivajjetī</span>ti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. <span class="bld">Vinodetī</span>ti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. <span class="bld">Evaṃ kho bhikkhū</span>ti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena <a name="V3.0257"></a> ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.</p>
  299. <p class="subhead">3. Meghiyasuttavaṇṇanā</p>
  300. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an9"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye <span class="bld">cālikāya</span>nti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. <span class="bld">Cāliyapabbate</span>ti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. <span class="bld">Jantugāma</span>nti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi <a name="M3.0259"></a> paṭhanti. <span class="bld">Padhānatthikassā</span>ti padhānakammikassa. <span class="bld">Padhānāyā</span>ti samaṇadhammakaraṇatthāya. <span class="bld">Āgamehi tāvā</span>ti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. <span class="bld">Ekakamhi tāvā</span>ti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi <a name="P4.0165"></a> kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. <span class="bld">Natthi kiñci uttari karaṇīya</span>nti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. <span class="bld">Katassa vā paṭicayo</span>ti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. <span class="bld">Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmā</span>ti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.</p>
  301. <p class="bodytext"><span class="bld">Divāvihāraṃ nisīdī</span>ti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi <a name="V3.0258"></a><a name="P4.0166"></a> parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – <span class="bld">atha kho āyasmato meghiyassā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Anvāsattā</span>ti anubaddhā samparivāritā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.</p>
  302. <p class="subhead">4. Nandakasuttavaṇṇanā</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an9"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthe <a name="M3.0260"></a> <span class="bld">upaṭṭhānasālāya</span>nti bhojanasālāyaṃ. <span class="bld">Yenupaṭṭhānasālā</span>ti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. <span class="bld">Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsī</span>ti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. <span class="bld">Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno</span>ti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ <a name="P4.0167"></a> adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. <span class="bld">Aggaḷaṃ ākoṭesī</span>ti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.</p>
  304. <p class="bodytext"><span class="bld">Sārajjamānarūpo</span>ti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. <span class="bld">Ettakampi no nappaṭibhāseyyā</span>ti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. <span class="bld">Sādhu sādhū</span>ti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. <span class="bld">Kulaputtāna</span>nti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. <span class="bld">Ariyo ca tuṇhibhāvo</span>ti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Adhipaññādhammavipassanāyā</span>ti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa<a name="V3.0259"></a>. <span class="bld">Catuppādako</span>ti <a name="P4.0168"></a> assagoṇagadrabhādiko. <span class="bld">Idaṃ vatvā</span>ti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. <span class="bld">Vihāraṃ pāvisī</span>ti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.</p>
  305. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālena dhammassavane</span>ti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. <span class="bld">Dhammasākacchāyā</span>ti pañhakathāya. <span class="bld">Gambhīraṃ atthapada</span>nti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. <span class="bld">Paññāyā</span>ti <a name="M3.0261"></a> sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Patto vā pajjati vā</span>ti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. <span class="bld">Appattamānasā</span>ti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihāra</span>nti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.</p>
  306. <p class="subhead">5. Balasuttavaṇṇanā</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an9"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato <span class="bld">paññābalā</span>dīni daṭṭhabbāni. <span class="bld">Akusalasaṅkhātā</span>ti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Nālamariyā</span>ti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. <span class="bld">Vodiṭṭhā</span>ti suṭṭhu diṭṭhā. <span class="bld">Vocaritā</span>ti manodvāre samudācārappattā. <span class="bld">Atthikassā</span>ti dhammadesanāya atthikassa. <span class="bld">Ājīvikābhaya</span>nti jīvitavuttibhayaṃ. <span class="bld">Asilokabhaya</span>nti garahābhayaṃ. <span class="bld">Parisāsārajjabhaya</span>nti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ <a name="P4.0169"></a> sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  308. <p class="subhead">6. Sevanāsuttavaṇṇanā</p>
  309. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an9"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">jīvitaparikkhārā</span>ti jīvitasambhārā. <span class="bld">Samudānetabbā</span>ti samāharitabbā. <span class="bld">Kasirena samudāgacchantī</span>ti dukkhena uppajjanti. <span class="bld">Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā</span>ti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. <span class="bld">Saṅkhāpī</span>ti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. <span class="bld">So puggalo</span>ti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Anāpucchā</span>ti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. <span class="bld">Api panujjamānenā</span>ti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi <a name="V3.0260"></a> dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.</p>
  310. <p class="subhead">7. Sutavāsuttavaṇṇanā</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an9"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <a name="M3.0262"></a> <span class="bld">pañca ṭhānāni ajjhācaritu</span>nti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. <span class="bld">Pāṇa</span>nti antamaso kunthakipillikaṃ. <span class="bld">Adinna</span>nti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. <span class="bld">Theyyasaṅkhāta</span>nti theyyacittena. <span class="bld">Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitu</span>nti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā <a name="P4.0170"></a> vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Buddhaṃ paccakkhātu</span>nti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. <span class="bld">Dhammā</span>dīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.</p>
  312. <p class="subhead">8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para8-10"></a><a name="para8-10_an9"></a><span class="paranum">8-10</span>. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame <span class="bld">gotrabhū</span>ti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  314. <p class="centered">Sambodhavaggo paṭhamo.</p>
  315. <p class="chapter">2. Sīhanādavaggo</p>
  316. <p class="subhead">1. Sīhanādasuttavaṇṇanā</p>
  317. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an9"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti ‘‘sace satthā cārikaṃ pakkamitukāmo assa<a name="V3.0261"></a>, imasmiṃ kāle pakkameyya. Handāhaṃ cārikaṃ gamanatthāya satthāraṃ āpucchāmī’’ti cintetvā bhikkhusaṅghaparivuto upasaṅkami. <span class="bld">Āyasmā maṃ, bhante</span>ti so kira bhikkhu theraṃ mahatā bhikkhuparivārena gacchantaṃ disvā ‘‘ime bhikkhū tathāgataṃ pahāya sāriputtaṃ parivāretvā nikkhantā, gamanavicchedamassa karissāmī’’ti aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā evamāha. Tattha <a name="P4.0171"></a> <span class="bld">āsajjā</span>ti ghaṭṭetvā. <span class="bld">Appaṭinissajjā</span>ti akkhamāpetvā accayaṃ adesetvā. Kismiṃ pana so kāraṇe āghātaṃ bandhīti? Therassa kira dasabalaṃ vanditvā uṭṭhāya gacchato cīvarakaṇṇo tassa sarīraṃ phusi, vāto paharītipi vadanti. Ettakena āghātaṃ bandhitvā theraṃ mahatā parivārena gacchantaṃ disvā usūyamāno ‘‘gamanavicchedamassa karissāmī’’ti evamāha. <span class="bld">Ehi tvaṃ bhikkhū</span>ti satthā <a name="M3.0263"></a> tassa bhikkhuno vacanaṃ sutvā ‘‘na taṃ bhikkhu sāriputto paharīti vutte, ‘bhante, tumhe attano aggasāvakasseva pakkhaṃ vahatha, na mayha’nti mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā’’ti ñatvā ‘‘sāriputtaṃ pakkosāpetvā imamatthaṃ pucchissāmī’’ti ekaṃ bhikkhuṃ āmantetvā evamāha. <span class="bld">Avāpuraṇaṃ ādāyā</span>ti kuñcikaṃ gahetvā. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti seṭṭhanādaṃ pamukhanādaṃ appaṭivattiyanādaṃ. Evaṃ dvīhi mahātherehi ārocito bhikkhusaṅgho rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni pahāya satthu santikaṃ agamāsi. <span class="bld">Khīyanadhamma</span>nti kathādhammaṃ.</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Gūthagata</span>nti gūthameva. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Pathavīsamenā</span>ti akujjhanaṭṭhena pathaviyā samānena. Na hi pathavī ‘‘mayi suciṃ nikkhipantī’’ti somanassaṃ karoti, na ‘‘asuciṃ nikkhipantī’’ti domanassaṃ. Mayhampi evarūpaṃ cittanti dasseti. <span class="bld">Vipulenā</span>ti aparittena. <span class="bld">Mahaggatenā</span>ti mahantabhāvaṃ gatena. <span class="bld">Appamāṇenā</span>ti vaḍḍhitappamāṇena. <span class="bld">Averenā</span>ti <a name="P4.0172"></a> akusalaverapuggalaverarahitena. <span class="bld">Abyāpajjhenā</span>ti niddukkhena vigatadomanassena. <span class="bld">So idhā</span>ti so anupaṭṭhitakāyānupassanāsatipaṭṭhāno bhikkhu evaṃ kareyya, mādiso kathaṃ evarūpaṃ karissati, bhanteti paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ sabbattha yojanā veditabbā.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajoharaṇa</span>nti rajasammajjanacoḷakaṃ, pādapuñchanti, tasseva nāmaṃ. <span class="bld">Kaḷopihattho</span>ti pacchihattho ukkhalihattho vā. <span class="bld">Nantakavāsī</span>ti antacchinnapilotikavasano. <span class="bld">Sūrato</span>ti sucisīlo soraccena samannāgato. <span class="bld">Sudanto</span>ti suṭṭhu damathaṃ upagato. <span class="bld">Suvinīto</span>ti suṭṭhu sikkhito. <span class="bld">Na kañci hiṃsatī</span>ti visāṇādīsu gaṇhantampi piṭṭhiṃ parimajjantampi na kañci viheṭheti. <span class="bld">Usabhachinnavisāṇasamenā</span>ti usabhassa chinnavisāṇassa cittasadisena.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭīyeyyā</span>ti aṭṭo <a name="V3.0262"></a> pīḷito bhaveyya. <span class="bld">Harāyeyyā</span>ti lajjeyya. <span class="bld">Jiguccheyyā</span>ti jigucchaṃ āpajjeyya.</p>
  321. <p class="bodytext"><span class="bld">Medakathālika</span>nti medakathālikā vuccati sūnakārakehi yūsanikkhamanatthāya tattha tattha katachiddā thālikā. <span class="bld">Parihareyyā</span>ti maṃsassa pūretvā <a name="M3.0264"></a> ukkhipitvā gaccheyya. <span class="bld">Chiddāvachidda</span>nti <a name="P4.0173"></a> parittamahantehi chiddehi samannāgataṃ. <span class="bld">Uggharanta</span>nti uparimukhehi chiddehi nikkhamamānayūsaṃ. <span class="bld">Paggharanta</span>nti adhomukhehi nikkhamamānayūsaṃ. Evamassa sakalasarīraṃ yūsamakkhitaṃ bhaveyya. <span class="bld">Chiddāvachidda</span>nti navahi vaṇamukhehi parittamahanta chiddaṃ. Evamettha aṭṭhamanavamehi dvīhi aṅgehi thero attano sarīre nicchandarāgataṃ kathesi.</p>
  322. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho so bhikkhū</span>ti evaṃ therena navahi kāraṇehi sīhanāde nadite atha so bhikkhu. <span class="bld">Accayo</span>ti aparādho. <span class="bld">Maṃ accagamā</span>ti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. <span class="bld">Patiggaṇhatū</span>ti khamatu. <span class="bld">Āyatiṃ saṃvarāyā</span>ti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa akaraṇatthāya. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Yathādhammaṃ paṭikarosī</span>ti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmā</span>ti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. <span class="bld">Vuddhihesā bhikkhu ariyassa vinaye</span>ti esā bhikkhu ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto <span class="bld">yo accayaṃ accayato</span> <a name="P4.0174"></a> <span class="bld">disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī</span>ti āha. <span class="bld">Phalatī</span>ti sace hi thero na khameyya, tassa bhikkhuno tattheva sattadhā muddhā phaleyya. Tasmā bhagavā evamāha. <span class="bld">Sace maṃ so</span>ti sace maṃ ayaṃ bhikkhu khamāhīti evaṃ vadati. <span class="bld">Khamatu ca me so</span>ti ayampi cāyasmā mayhaṃ khamatūti evaṃ thero tassa accayaṃ paṭiggaṇhitvā sayampi taṃ satthu sammukhe khamāpesīti.</p>
  323. <p class="subhead">2. Saupādisesasuttavaṇṇanā</p>
  324. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an9"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <span class="bld">saupādisesa</span>nti saupādānasesaṃ. <span class="bld">Anupādisesa</span>nti upādānasesarahitaṃ niggahaṇaṃ. <span class="bld">Mattaso kārī</span>ti pamāṇakārī na paripūrakārī. <span class="bld">Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsī</span>ti appaṭibhānaṃ nāma bhagavato natthi, na tāvāhaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ kathesinti ayaṃ panettha <a name="V3.0263"></a> attho. <span class="bld">Māyimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsū</span>ti ‘‘mayaṃ kira catūhi apāyehi muttā’’ti upari arahattatthāya vīriyaṃ akarontā mā pamādaṃ āpajjiṃsu. <span class="bld">Pañhādhippāyena bhāsito</span>ti tayā pucchitapañhassa sabhāvena <a name="M3.0265"></a> kathitoti dasseti. Imesaṃ pana navannaṃ puggalānaṃ bhavesu chandarāgavinodanatthaṃ etameva atthuppattiṃ katvā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti, evameva kho khvāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na <a name="P4.0175"></a> vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghātamattampī’’ti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.321) abhāsi. Na kevalañca etesaṃyeva navannaṃ puggalānaṃ gati nibaddhā, yesaṃ pana kulānaṃ tīṇi saraṇāni pañca sīlāni ekaṃ salākabhattaṃ ekaṃ pakkhiyabhattaṃ ekaṃ vassāvāsikaṃ ekā pokkharaṇī eko āvāso, evarūpāni nibaddhapuññāni atthi. Tesampi gati nibaddhā, sotāpannasadisāneva tāni kulāni.</p>
  325. <p class="subhead">3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an9"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīya</span>nti imasmiṃ yevattabhāve vipaccanakakammaṃ. <span class="bld">Samparāyavedanīya</span>nti dutiye attabhāve vipaccanakakammaṃ. <span class="bld">Sukhavedanīya</span>nti sukhavedanājanakakammaṃ. <span class="bld">Dukkhavedanīya</span>nti dukkhavedanājanakakammaṃ. <span class="bld">Paripakkavedanīya</span>nti laddhavipākavāraṃ. <span class="bld">Aparipakkavedanīya</span>nti aladdhavipākavāraṃ. <span class="bld">Bahuvedanīya</span>nti bahuvipākadāyakaṃ. <span class="bld">Appavedanīya</span>nti na bahuvipākadāyakaṃ. <span class="bld">Avedanīya</span>nti vipākavedanāya adāyakaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  327. <p class="subhead">4. Samiddhisuttavaṇṇanā</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an9"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <span class="bld">samiddhī</span>ti attabhāvasamiddhatāya evaṃladdhanāmo therassa saddhivihārikatthero. <span class="bld">Kimārammaṇā</span>ti kiṃpaccayā. <span class="bld">Saṅkappavitakkā</span>ti saṅkappabhūtā vitakkā. <span class="bld">Nāmarūpārammaṇā</span>ti nāmarūpapaccayā. Iminā <a name="P4.0176"></a> cattāro arūpakkhandhā bhūtupādāyarūpañca vitakkānaṃ paccayoti dasseti. <span class="bld">Kva nānattaṃ gacchantī</span>ti kasmiṃ ṭhāne nānāsabhāvataṃ vemattaṃ gacchanti. <span class="bld">Dhātusū</span>ti rūpadhātuādīsu. Aññoyeva hi rūpavitakko, aññe saddavitakkādayoti. <span class="bld">Phassasamudayā</span>ti sampayuttaphassapaccayā. <span class="bld">Vedanāsamosaraṇā</span>ti tisso vedanā samosaraṇā. Ettakena kusalākusalamissakā kathitā. <span class="bld">Samādhippamukhā</span>tiādayo pana apacayapakkhikāti veditabbā. Tattha <a name="V3.0264"></a> pubbaṅgamaṭṭhena jeṭṭhakaṭṭhena vā samādhi pamukhaṃ etesanti <span class="bld">samādhippamukhā</span>. Jeṭṭhakakāraṇaṭṭhena sati adhipateyyā etesanti <span class="bld">satādhipateyyā</span>. Maggapaññā uttarā etesanti <span class="bld">paññuttarā</span>. Phalavimuttiṃ patvā sārappattā hontīti <span class="bld">vimuttisārā</span>. Ārammaṇavasena amataṃ nibbānaṃ ogāhitvā <a name="M3.0266"></a> tattha patiṭṭhitāti <span class="bld">amatogadhā. Tena ca mā maññī</span>ti tena vissajjanena ‘‘ahaṃ aggasāvakena pucchite pañhe vissajjesi’’nti mā mānaṃ vā dappaṃ vā akāsi.</p>
  329. <p class="subhead">5-6. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para15-16"></a><a name="para15-16_an9"></a><span class="paranum">15-16</span>. Pañcame tīṇi cattāri vassāni vassagaṇā, aneke vassagaṇā uppannā assāti <span class="bld">anekavassagaṇiko. Tassassū</span>ti tassa bhaveyyuṃ. <span class="bld">Abhedanamukhānī</span>ti <a name="P4.0177"></a> na kenaci bhinditvā katāni, kevalaṃ kammasamuṭṭhitāneva vaṇamukhāni. <span class="bld">Jegucchiyaṃyevā</span>ti jigucchitabbameva paṭikūlameva. <span class="bld">Cātumahābhūtikassā</span>ti catumahābhūtamayassa. <span class="bld">odanakummāsūpacayassā</span>ti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. <span class="bld">Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassā</span>ti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammassa, duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammassa, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammassa, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammassa, evaṃ pariharitassāpi ca bhedanaviddhaṃsanadhammassa, bhijjanavikiraṇasabhāvassevāti attho. Ettha ca aniccapadena ceva bhedanaviddhaṃsanapadehi cassa atthaṅgamo kathito, sesehi samudayo. <span class="bld">Nibbindathā</span>ti ukkaṇṭhatha pajahatha imaṃ kāyanti dasseti. Evamimasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Chaṭṭhaṃ vuttanayameva. Saññāsīsena panettha ñāṇameva kathitaṃ.</p>
  331. <p class="subhead">7-8. Kulasuttādivaṇṇanā</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para17-18"></a><a name="para17-18_an9"></a><span class="paranum">17-18</span>. Sattame <span class="bld">na manāpena paccuṭṭhentī</span>ti manavaḍḍhanena <a name="P4.0178"></a> manaṃ allīyanākārena āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ na karonti. <span class="bld">Na manāpena abhivādentī</span>ti na pañcapatiṭṭhitena vandanti. <span class="bld">Asakkaccaṃ dentī</span>ti acittīkārena denti. <span class="bld">No sakkacca</span>nti sahatthā na denti. <span class="bld">Na upanisīdanti dhammasavanāyā</span>ti ‘‘dhammaṃ suṇissāmā’’ti na samīpe nisīdanti. <span class="bld">Na sussūsantī</span>ti ghaṭapiṭṭhe <a name="V3.0265"></a> āsittaudakaṃ viya vivaṭṭetvā gacchati. Aṭṭhame veneyyajjhāsayavasena mettābhāvanaṃ pakkhipitvā <span class="bld">navaṅgasamannāgato</span>ti vuttaṃ.</p>
  333. <p class="subhead">9. Devatāsuttavaṇṇanā</p>
  334. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an9"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <a name="M3.0267"></a> <span class="bld">vippaṭisāriniyo</span>ti vippaṭisāritaṃ maṅkubhāvaṃ āpajjimha. <span class="bld">Hīnaṃ kāya</span>nti uparidevalokaṃ upādāya heṭṭhimo hīnoti vuccati. <span class="bld">No ca kho yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimhā</span>ti attano sattiyā ca balassa ca anurūpena sīlavantānaṃ saṃvibhāgaṃ katvā na bhuñjimhā.</p>
  335. <p class="subhead">10. Velāmasuttavaṇṇanā</p>
  336. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an9"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatī</span>ti nayidaṃ bhagavā bhikkhusaṅghassa dānaṃ sandhāya pucchati. Seṭṭhissa hi ghare bhikkhusaṅghassa niccaṃ paṇītadānaṃ dīyati, na taṃ satthā na jānāti. Lokiyamahājanassa pana diyyamānadānaṃ atthi, taṃ lūkhaṃ hoti, seṭṭhissa cittaṃ na pīṇeti. Taṃ pucchāmīti pucchati. <span class="bld">Kaṇājaka</span>nti <a name="P4.0179"></a> sakuṇḍakabhattaṃ, sakuṇḍakehipi kaṇikataṇḍuleheva pakkaṃ. <span class="bld">Biḷaṅgadutiya</span>nti kañjiyadutiyaṃ. <span class="bld">Asakkaccaṃ detī</span>ti asakkaritvā deti. <span class="bld">Acittīkatvā</span>ti acittīkārena dakkhiṇeyya agāravena deti. <span class="bld">Asahatthā detī</span>ti sahatthena adatvā parahatthena deti, āṇattimattameva karotīti attho. <span class="bld">Apaviddhaṃ detī</span>ti na nirantaraṃ deti, saṃvaccharikaṃ soṇḍabali viya hoti. <span class="bld">Anāgamanadiṭṭhiko detī</span>ti na kammañca phalañca saddahitvā deti.</p>
  337. <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha yatthā</span>ti tīsu kulasampadāsu yasmiṃ yasmiṃ kule. <span class="bld">Na uḷārāya bhattabhogāyā</span>tiādīsu nānaggarasasugandhasālibhojane upanīte cittaṃ na namati, ‘‘harathetaṃ rogavaḍḍhana’’nti vatvā yena vā tena vā ḍākena saddhiṃ sakuṇḍakabhattaṃ amataṃ viya sampiyāyamāno bhuñjati. Kāsikādīsu varavatthesu upanītesu ‘‘harathetāni nivāsentassa paṭicchādetumpi na sakkonti, gattesupi na saṇṭhahantī’’ti vatvā nāḷikerasāṭakamūlatacasadisāni pana thūlavatthāni ‘‘imāni nivāsento nivatthabhāvampi jānāti, paṭicchādetabbampi <a name="V3.0266"></a> paṭicchādentī’’ti sampiyāyamāno nivāseti. Hatthiyānaassayānarathayānasuvaṇṇasivikādīsu <a name="P4.0180"></a> upanītesu ‘‘harathetāni calācalāni, na sakkā ettha nisīditu’’nti vatvā jajjararathake upanīte ‘‘ayaṃ niccalo, ettha sukhaṃ nisīditu’’nti taṃ sādiyati. <span class="bld">Na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesū</span>ti alaṅkatapaṭiyattā rūpavatiyo itthiyo <a name="M3.0268"></a> disvā ‘‘yakkhiniyo maññe, etā khāditukāmā, kiṃ etāhī’’ti yathāphāsukeneva vītināmeti. <span class="bld">Na sussūsantī</span>ti sotuṃ na icchanti, na saddahantīti attho. <span class="bld">Na sotaṃ odahantī</span>ti kathitassa savanatthaṃ na sotapasādaṃ odahanti. <span class="bld">Sakkacca</span>ntiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.</p>
  338. <p class="bodytext"><span class="bld">Velāmo</span>ti jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelaṃ atikkantehi uḷārehi guṇehi samannāgatattā evaṃladdhanāmo. <span class="bld">So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādāna</span>nti ettha ayaṃ anupubbīkathā – so kira atīte bārāṇasiyaṃ purohitagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, velāmakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So soḷasavassakāle bārāṇasirājakumārena saddhiṃ sippuggahaṇatthaṃ takkasilaṃ agamāsi. Te ubhopi disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapayiṃsu. Yathā ca te, evaṃ aññepi jambudīpe caturāsītisahassarājakumārā. Bodhisatto attanā gahitaṭṭhāne piṭṭhiācariyo hutvā caturāsīti rājakumārasahassāni sikkhāpeti, sayampi soḷasavassehi gahetabbasippaṃ tīhi vassehi uggaṇhi. Ācariyo ‘‘velāmakumārassa sippaṃ paguṇa’’nti ñatvā, ‘‘tātā, velāmo <a name="P4.0181"></a> mayā ñātaṃ sabbaṃ jānāti, tumhe sabbepi samaggā gantvā etassa santike sippaṃ uggaṇhathā’’ti caturāsīti kumārasahassāni bodhisattassa niyyādesi.</p>
  339. <p class="bodytext">Bodhisatto ācariyaṃ vanditvā caturāsīti kumārasahassaparivāro nikkhamitvā ekaṃ āsannanagaraṃ patvā nagarasāmikaṃ rājakumāraṃ uggaṇhāpetvā tassa sippe paguṇe jāte taṃ tattheva nivattesi. Etenupāyena caturāsīti nagarasahassāni gantvā caturāsītiyā rājakumārānaṃ sippaṃ paguṇaṃ kāretvā tasmiṃ tasmiṃ nagare taṃ taṃ nivattetvā bārāṇasirājakumāraṃ ādāya bārāṇasiṃ paccāgañchi. Manussā kumāraṃ pariyositasippaṃ rajje abhisiñciṃsu, velāmassa purohitaṭṭhānaṃ adaṃsu. Tepi caturāsītisahassarājakumārā sakesu sakesu rajjesu abhisekaṃ patvā anusaṃvaccharaṃ bārāṇasirañño upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Te rājānaṃ disvā velāmassa santikaṃ gantvā, ‘‘ācariya, amhe rajjesu patiṭṭhitā, vadeyyātha yenattho’’ti vatvā gacchanti. Tesaṃ gamanāgamanakāle <a name="V3.0267"></a> sakaṭasandamānikagāvigoṇakukkuṭasūkarādayo gaṇhantānaṃ janapado ativiya <a name="M3.0269"></a> uupadduto hoti, mahājano sannipatitvā rājaṅgaṇe kandati.</p>
  340. <p class="bodytext">Rājā velāmaṃ pakkositvā, ‘‘ācariya, upadduto janapado, rājāno gamanāgamanakāle mahāvilopaṃ karonti, manussā sandhāretuṃ na sakkonti, janapadapīḷāya upasamaṃ ekaṃ upāyaṃ karothā’’ti<a name="P4.0182"></a>. Sādhu mahārāja, upāyaṃ karissāmi, tumhākaṃ yattakena janapadena attho, taṃ paricchinditvā gaṇhathāti. Rājā tathā akāsi. Velāmo caturāsītiyā rājasahassānaṃ janapade vicāretvā cakkanābhiyaṃ are viya rañño janapadasmiṃ oropesi. Tato paṭṭhāya te rājāno āgacchantāpi gacchantāpi attano attano janapadeneva sañcaranti, amhākaṃ janapadoti vilopaṃ na karonti. Rājagāravena rañño janapadampi na pīḷenti. Janapadā sannisinnā nissaddā niravā ahesuṃ. Sabbe rājāno haṭṭhatuṭṭhā ‘‘yena vo, ācariya, attho, taṃ amhākaṃ vadethā’’ti pavārayiṃsu.</p>
  341. <p class="bodytext">Velāmo sīsaṃnhāto attano antonivesane sattaratanaparipūrānaṃ gabbhānaṃ dvārāni vivarāpetvā yāva sattamā kulaparivaṭṭā ṭhapitaṃ dhanaṃ oloketvā āyavayaṃ upadhāretvā ‘‘mayā sakalajambudīpaṃ khobhentena dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti rañño ārocetvā gaṅgātīre dvādasayojanikā uddhanapantiyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sappimadhuphāṇitatelatilataṇḍulādīnaṃ ṭhapanatthāya mahākoṭṭhāgārāni patiṭṭhāpetvā ‘‘ekekasmiṃ ṭhāne ettakā ettakā janā saṃvidahatha, yaṃkiñci manussānaṃ laddhabbaṃ nāma atthi, tato ekasmimpi asati mayhaṃ āroceyyāthā’’ti manusse saṃvidhāya ‘‘asukadivasato paṭṭhāya velāmabrāhmaṇassa dānaṃ bhuñjantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā ‘‘dānaggaṃ pariniṭṭhita’’nti dānayuttehi ārocite sahassagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā <a name="P4.0183"></a> pañcasatagghanakaṃ ekaṃsaṃ katvā sabbālaṅkārabhūsito dānavīmaṃsanatthāya phalikavaṇṇassa udakassa suvaṇṇabhiṅgāraṃ pūretvā ‘‘imasmiṃ loke sace imaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpā dakkhiṇeyyapuggalā atthi, idaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātu. Sace natthi, evameva tiṭṭhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā bhiṅgāraṃ adhomukhaṃ akāsi. Udakaṃ dhamakaraṇena gahitaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘suñño vata, bho, jambudīpo, ekapuggalopi dakkhiṇaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpo natthī’’ti vippaṭisāraṃ akatvā ‘‘sace dāyakassa <a name="M3.0270"></a> vasenāyaṃ dakkhiṇā visujjhissati, udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātū’’ti cintesi. Phalikavaṇṇasadisaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhi<a name="V3.0268"></a>. ‘‘Idāni dānaṃ dassāmī’’ti dānaggaṃ patvā dānaṃ oloketvā yāguvelāya yāguṃ, khajjakavelāya khajjakaṃ, bhojanavelāya bhojanaṃ dāpesi. Eteneva nīhārena divase divase dānaṃ dīyati.</p>
  342. <p class="bodytext">Tasmiṃ kho pana dānagge ‘‘idaṃ nāma atthi, idaṃ nāma natthī’’ti vattabbaṃ natthi. Idāni taṃ dānaṃ ettakamatteneva na niṭṭhaṃ gamissatīti rattasuvaṇṇaṃ nīharāpetvā suvaṇṇapātiyo kāretvā caturāsītisuvaṇṇapātisahassādīnaṃ atthāya caturāsītirājasahassānaṃ sāsanaṃ pahiṇi. Rājāno ‘‘cirassaṃ vata mayaṃ ācariyena anuggahitā’’ti sabbaṃ sampādetvā pesesuṃ. Dāne diyyamāneyeva satta vassāni satta māsā atikkantā. Atha brāhmaṇo ‘‘hiraññaṃ bhājetvā dānaṃ dassāmī’’ti mahante okāse dānaṃ sajjāpesi. Sajjāpetvā caturāsīti suvaṇṇapātisahassāni ādiṃ katvā koṭito paṭṭhāya adāsi.</p>
  343. <p class="bodytext">Tattha <a name="P4.0184"></a> <span class="bld">rūpiyapūrānī</span>ti rajatataṭṭirajataphālarajatamāsakehi pūrāni. Pātiyo pana khuddikāti na sallakkhetabbā, ekakarīsappamāṇe bhūmibhāge catassova pātiyo ṭhapayiṃsu. Pātimakuḷaṃ navaratanaṃ hoti, mukhavaṭṭito paṭṭhāya aṭṭharatanaṃ, pātimukhavaṭṭiyā chayutto ājaññaratho anupariyāyati, dadamāno pātiyā bāhirantena vaggavagge paṭiggāhake ṭhapetvā paṭhamaṃ pātiyā pakkhittaṃ datvā pacchā sandhisandhito viyojetvā pātinti evaṃ caturāsīti pātisahassāni adāsi. <span class="bld">Rūpiyapāti</span>ādīsupi eseva nayo. Etthapi ca <span class="bld">suvaṇṇapūrānī</span>ti suvaṇṇataṭṭisuvaṇṇaphālasuvaṇṇamāsakehi pūrāni. <span class="bld">Hiraññapūrānī</span>ti sattavidharatanapūrāni. <span class="bld">Sovaṇṇālaṅkārānī</span>ti suvaṇṇālaṅkārāni. <span class="bld">Kaṃsūpadhāraṇānī</span>ti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Tāsaṃ pana dhenūnaṃ siṅgāni suvaṇṇakosakapariyonaddhāni ahesuṃ, gīvāya sumanadāmaṃ piḷandhiṃsu, catūsu pādesu nupūrāni, piṭṭhiyaṃ varadukūlaṃ pārutaṃ, kaṇṭhe suvaṇṇaghaṇṭaṃ bandhiṃsu. <span class="bld">Vatthakoṭisahassānī</span>ti lokavohārato vīsativatthayugāni ekā koṭi<a name="M3.0271"></a>, idha pana dasa sāṭakāti vuttaṃ. <span class="bld">Khomasukhumāna</span>ntiādimhi <a name="P4.0185"></a> khomādīsu yaṃ yaṃ sukhumaṃ, taṃ tadeva adāsi. Yāni panetāni itthidānaṃ usabhadānaṃ majjadānaṃ samajjādānanti adānasammatāni, tānipi esa ‘‘velāmassa dānamukhe idaṃ nāma natthī’’ti vacanapathaṃ pacchindituṃ parivāratthāya adāsi. <span class="bld">Najjo maññe vissandantī</span>ti nadiyo viya vissandanti.</p>
  344. <p class="bodytext">Iminā <a name="V3.0269"></a> satthā velāmassa dānaṃ kathetvā, ‘‘gahapati, etaṃ mahādānaṃ nāñño adāsi, ahaṃ adāsiṃ. Evarūpaṃ pana dānaṃ dadantopi ahaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpaṃ puggalaṃ nālatthaṃ, tvaṃ mādise buddhe lokasmiṃ diṭṭhamāne dānaṃ dadamāno kasmā cintesī’’ti seṭṭhissa desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">siyā kho pana te</span>tiādimāha. Nanu ca yāni tadā ahesuṃ rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni, tāni niruddhāni? Kasmā ‘‘ahaṃ tena samayena velāmo brāhmaṇo’’ti āhāti? Paveṇiyā avicchinnattā. Tāni hi rūpādīni nirujjhamānāni imesaṃ paccaye datvā niruddhāni aparāparaṃ avicchinnaṃ paveṇiṃ gahetvā evamāha. <span class="bld">Na taṃ koci dakkhiṇaṃ sodhetī</span>ti koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā uṭṭhāya taṃ dakkhiṇaṃ sodhetīti vattabbo nāhosi. Tañhi dakkhiṇaṃ sodhento uttamakoṭiyā buddho, heṭṭhimakoṭiyā dhammasenāpatisāriputtattherasadiso sāvako sodheyya.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhisampanna</span>nti dassanasampannaṃ sotāpannaṃ. <span class="bld">Idaṃ tato mahapphalatara</span>nti idaṃ sotāpannassa dinnadānaṃ lokiyamahājanassa sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni <a name="P4.0186"></a> ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ pariccajantena dinnadānato mahapphalaṃ.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo ca sataṃ diṭṭhisampannāna</span>nti ettha ekassa sakadāgāmissa vasena ekuttarasataṃ sotāpanne katvā sotāpannagaṇanā veditabbā. Iminā upāyena sabbavāresu heṭṭhā heṭṭhā āgate anantarena sataguṇaṃ katvā puggalagaṇanā veditabbā.</p>
  347. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhappamukha</span>nti ettha sammāsambuddhaṃ saṅghattheraṃ katvā nisinno saṅgho buddhappamukho saṅghoti veditabbo. <span class="bld">Cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissā</span>ti ettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihāro nāma yattha cetiyaṃ patiṭṭhitaṃ hoti, dhammassavanaṃ karīyati, catūhi disāhi anudisāhi ca bhikkhū āgantvā appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṃ vivaritvā senāsanaṃ paṭijaggitvā <a name="M3.0272"></a> vasitvā yathāphāsukaṃ gacchanti. So antamaso caturataniyā paṇṇasālāpi hotu, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihārotveva vuccati.</p>
  348. <p class="bodytext"><span class="bld">Saraṇaṃ gaccheyyā</span>ti ettha maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ adhippetaṃ. Apare panāhu – attānaṃ niyyādetvā dinnattā saraṇāgamanaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. <span class="bld">Sikkhāpadāni samādiyeyyā</span>ti pañca <a name="V3.0270"></a> sīlāni gaṇheyya. Sīlampi maggena āgataṃ anivattanasīlameva kathitaṃ. Apare panāhu – sabbasattānaṃ abhayadānassa dinnattā sīlaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. <span class="bld">Gandhohanamatta</span>nti <a name="P4.0187"></a> gandhaūhanamattaṃ, dvīhaṅgulīhi gaṇḍapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattaṃ. Apare pana ‘‘gaddohanamatta’’nti pāḷiṃ vatvā gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamattanti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Mettacitta</span>nti sabbasattānaṃ hitānupharaṇacittaṃ. Taṃ pana appanāvaseneva gahitaṃ. <span class="bld">Aniccasañña</span>nti maggassa anantarapaccayabhāvena sikhāpattabalavavipassanaṃ.</p>
  349. <p class="bodytext">Upamāto pana imāni dānādīni puññāni evaṃ veditabbāni – sacepi hi jambudīpaṃ bheritalasadisaṃ samatalaṃ katvā koṭito paṭṭhāya pallaṅke attharitvā ariyapuggale nisīdāpeyya, tattha sotāpannānaṃ dasa pantiyo assu, sakadāgāmīnaṃ pañca, anāgāmīnaṃ aḍḍhateyyā, khiṇāsavānaṃ diyaḍḍhā, paccekabuddhānaṃ ekā panti bhaveyya, sammāsambuddho ekakova. Ettakassa janassa dinnadānato sammāsambuddhassa dinnameva mahapphalaṃ. Itaraṃ pana –</p>
  350. <p class="gatha1">‘‘Vihāradānaṃ paṇipāto, sikkhā mettāya bhāvanā;</p>
  351. <p class="gathalast">Khayato sammasantassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.</p>
  352. <p class="bodytext">Teneva bhagavā parinibbānasamaye ‘‘dhammānudhammappaṭipatti anuttarā pūjā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  353. <p class="centered">Sīhanādavaggo dutiyo.</p>
  354. <p class="chapter">3. Sattāvāsavaggo</p>
  355. <p class="subhead">1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an9"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="M3.0273"></a><a name="V3.0271"></a><a name="P4.0188"></a> paṭhame <span class="bld">uttarakurukā</span>ti uttarakuruvāsino. <span class="bld">Adhiggaṇhantī</span>ti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. <span class="bld">Amamā</span>ti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. <span class="bld">Apariggahā</span>ti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. <span class="bld">Niyatāyukā</span>ti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. <span class="bld">Satimanto</span>ti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. <span class="bld">Idha brahmacariyavāso</span>ti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.</p>
  357. <p class="subhead">2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā</p>
  358. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an9"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">javasampanno</span>ti padajavena sampanno. <span class="bld">Na vaṇṇasampanno</span>ti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu <span class="bld">javasampanno</span>ti ñāṇajavena sampanno. <span class="bld">Na vaṇṇasampanno</span>ti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.</p>
  359. <p class="subhead">3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an9"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">taṇhaṃ paṭiccā</span>ti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā <a name="P4.0189"></a> bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. <span class="bld">Pariyesanā</span>ti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. <span class="bld">Lābho</span>ti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinicchayo</span> <a name="V3.0272"></a> pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo<a name="M3.0274"></a>. ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">lābhaṃ paṭicca vinicchayo</span>ti.</p>
  362. <p class="bodytext"><span class="bld">Chandarāgo</span>ti <a name="P4.0190"></a> evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. <span class="bld">Ajjhosāna</span>nti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pariggaho</span>ti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. <span class="bld">Macchariya</span>nti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. <span class="bld">Ārakkho</span>ti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti <span class="bld">adhikaraṇaṃ,</span> kāraṇassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Ārakkhādhikaraṇa</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. <span class="bld">Daṇḍādānā</span>dīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ <span class="bld">daṇḍādānaṃ</span>. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ <span class="bld">satthādānaṃ. Kalaho</span>ti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo <span class="bld">viggaho,</span> pacchimo <span class="bld">vivādo</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena <span class="bld">tuvaṃtuvaṃvacanaṃ</span>.</p>
  363. <p class="subhead">4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an9"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <span class="bld">sattāvāsā</span>ti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha <a name="P4.0191"></a> viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  365. <p class="subhead">5. Paññāsuttavaṇṇanā</p>
  366. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an9"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <a name="M3.0275"></a><a name="V3.0273"></a> <span class="bld">yato</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Suparicitaṃ hotī</span>ti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. <span class="bld">Kallaṃ vacanāyā</span>ti yuttaṃ vattuṃ. <span class="bld">Vītarāga</span>nti vigatarāgaṃ. <span class="bld">Asarāgadhamma</span>nti na sarajjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Anāvattidhamma</span>nti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.</p>
  367. <p class="subhead">6. Silāyūpasuttavaṇṇanā</p>
  368. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an9"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">candikāputto</span>ti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. <span class="bld">Cetasā cittaṃ hotī</span>ti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. <span class="bld">Cetasā cittaṃ suparicita</span>nti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. <span class="bld">Nevassa cittaṃ pariyādiyantī</span>ti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Amissīkata</span>nti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. <span class="bld">Āneñjappatta</span>nti <a name="P4.0192"></a> aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.</p>
  369. <p class="bodytext"><span class="bld">Silāyūpo</span>ti silāthambho. <span class="bld">Soḷasakukkuko</span>ti dīghato soḷasahattho. <span class="bld">Heṭṭhānemaṅgamā</span>ti āvāṭassa heṭṭhāgatā. <span class="bld">Upari nemassā</span>ti upari āvāṭassa. <span class="bld">Sunikhātattā</span>ti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.</p>
  370. <p class="subhead">7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para27-28"></a><a name="para27-28_an9"></a><span class="paranum">27-28</span>. Sattame <span class="bld">bhayaṃ veraṃ pasavatī</span>ti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. <span class="bld">Cetasika</span>nti cittanissitaṃ. <span class="bld">Dukkha</span>nti kāyavatthukaṃ. <span class="bld">Domanassa</span>nti <a name="M3.0276"></a> paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ <a name="V3.0274"></a> sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.</p>
  372. <p class="subhead">9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā</p>
  373. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an9"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <span class="bld">āghātavatthūnī</span>ti āghātakāraṇāni. <span class="bld">Āghātaṃ bandhatī</span>ti kopaṃ bandhati uppādeti.</p>
  374. <p class="subhead">10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para30-31"></a><a name="para30-31_an9"></a><span class="paranum">30-31</span>. Dasame <span class="bld">āghātapaṭivinayā</span>ti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="P4.0193"></a> <span class="bld">kutettha labbhā</span>ti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe <span class="bld">ta</span>nti nipātamattameva hoti. Ekādasame <span class="bld">anupubbanirodhā</span>ti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  376. <p class="centered">Sattāvāsavaggo tatiyo.</p>
  377. <p class="chapter">4. Mahāvaggo</p>
  378. <p class="subhead">1-2. Anupubbavihārasuttādivaṇṇanā</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para32-33"></a><a name="para32-33_an9"></a><span class="paranum">32-33</span>. Catutthassa <a name="V3.0275"></a> paṭhame <span class="bld">anupubbavihārā</span>ti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā. Dutiye <span class="bld">yattha kāmā nirujjhantī</span>ti yasmiṃ ṭhāne kāmā vūpasammanti. <span class="bld">Nirodhetvā</span>ti appaṭivatte katvā. <span class="bld">Nicchātā</span>ti taṇhādiṭṭhicchātānaṃ abhāvena nicchātā. <span class="bld">Nibbutā</span>ti attaparitāpanakilesānaṃ abhāvena nibbutā. <span class="bld">Tiṇṇā</span>ti kāmato tiṇṇā. <span class="bld">Pāraṃgatā</span>ti kāme pāraṃ gatā. <span class="bld">Tadaṅgenā</span>ti tena jhānaṅgena. <span class="bld">Ettha</span> <a name="P4.0194"></a> <span class="bld">kāmā nirujjhantī</span>ti ettha paṭhamajjhāne <a name="M3.0277"></a> kāmā nirujjhanti. <span class="bld">Te cā</span>ti ye paṭhamajjhānaṃ samāpajjanti, te kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti nāma. <span class="bld">Pañjaliko</span>ti paggahitaañjaliko hutvā. <span class="bld">Payirupāseyyā</span>ti upaṭṭhāpeyya. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  380. <p class="subhead">3. Nibbānasukhasuttavaṇṇanā</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an9"></a><span class="paranum">34</span>. Tatiye <span class="bld">udāyī</span>ti lāḷudāyitthero. <span class="bld">Etadeva khvetthā</span>ti etadeva kho ettha. <span class="bld">Kāmasahagatā</span>ti kāmanissitā. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti manodvāre sañcaranti. <span class="bld">Ābādhāyā</span>ti ābādhanāya pīḷanāya. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti kāraṇena. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Imasmiṃ sutte avedayitasukhaṃ nāma kathitaṃ.</p>
  382. <p class="subhead">4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an9"></a><span class="paranum">35</span>. Catutthe <span class="bld">pabbateyyā</span>ti pabbatacārinī. <span class="bld">Na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā</span>ti yathā suppatiṭṭhitā hoti, evaṃ na patiṭṭhāpetvā. <span class="bld">Taṃ nimitta</span>nti taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ nimittaṃ. <span class="bld">Na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhātī</span>ti yathā suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ hoti, na evaṃ adhiṭṭhāti. <span class="bld">Anabhihiṃsamāno</span>ti apothento aviheṭhento. <span class="bld">Mudu cittaṃ hoti kammañña</span>nti yathā vipassanācittaṃ lokuttaramaggakkhaṇe mudu kammakkhamaṃ kammayoggaṃ <a name="P4.0195"></a> hoti, evamassa abhiññāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ mudu hoti kammaññaṃ<a name="V3.0276"></a>. <span class="bld">Appamāṇo samādhī</span>ti catubrahmavihārasamādhipi maggaphalasamādhipi appamāṇo samādhi nāma, idha pana ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti iminā pariyāyena suppaguṇasamādhi appamāṇasamādhīti daṭṭhabbo. <span class="bld">So appamāṇena samādhinā subhāvitenā</span>ti imasmiṃ ṭhāne ayaṃ bhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassento <span class="bld">yassa yassa cā</span>tiādimāha.</p>
  384. <p class="subhead">5. Jhānasuttavaṇṇanā</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an9"></a><span class="paranum">36</span>. Pañcame <span class="bld">āsavānaṃ khaya</span>nti arahattaṃ. <span class="bld">Yadeva tattha hoti rūpagata</span>nti tasmiṃ paṭhamajjhānakkhaṇe vatthuvasena vā cittasamuṭṭhānikādivasena vā yaṃ rūpaṃ nāma pavattati. <span class="bld">Vedanāgatā</span>dīni sampayuttavedanādīnaṃ vasena veditabbāni<a name="M3.0278"></a>. <span class="bld">Te dhamme</span>ti te rūpādayo pañcakkhandhadhamme. <span class="bld">Aniccato</span>tiādīsu hutvā abhāvākārena <span class="bld">aniccato,</span> paṭipīḷanākārena <span class="bld">dukkhato,</span> rujjanākārena <span class="bld">rogato,</span> antodussanaṭṭhena <span class="bld">gaṇḍato,</span> anupaviṭṭhaṭṭhena anukantanaṭṭhena ca <span class="bld">sallato,</span> dukkhaṭṭhena <span class="bld">aghato,</span> ābādhanaṭṭhena <span class="bld">ābādhato,</span> asakaṭṭhena <span class="bld">parato,</span> palujjanaṭṭhena <span class="bld">palokato,</span> assāmikaṭṭhena <span class="bld">suññato,</span> avasavattanaṭṭhena <span class="bld">anattato</span>. <span class="bld">Samanupassatī</span>ti balavavipassanāpaññāya passati.</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Tehi dhammehī</span>ti tehi pañcakkhandhadhammehi. <span class="bld">Paṭivāpetī</span>ti nibbānavasena nivatteti. <span class="bld">Amatāya</span> <a name="P4.0196"></a> <span class="bld">dhātuyā</span>ti nibbānadhātuyā. <span class="bld">Cittaṃ upasaṃharatī</span>ti ñāṇena ānisaṃsaṃ disvā otāreti. <span class="bld">Santa</span>nti paccanīkasantatāya santaṃ. <span class="bld">Paṇīta</span>nti atappakaṃ. <span class="bld">So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātī</span>ti so tasmiṃ paṭhamajjhāne ṭhito taṃ balavavipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Aparo nayo – <span class="bld">so tehi dhammehī</span>ti yasmā aniccatotiādīsu aniccato palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato, suññato, anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. Tasmā so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. <span class="bld">Cittaṃ paṭivāpetī</span>ti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. <span class="bld">Upasaṃharatī</span>ti vipassanācittaṃ tāva savanavasena thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ <a name="V3.0277"></a> ārammaṇakaraṇavaseneva ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’nti na evaṃ vadati. Iminā panākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho.</p>
  387. <p class="bodytext"><span class="bld">So tattha ṭhito</span>ti tassā tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. <span class="bld">Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātī</span>ti anukkamena cattāro magge bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Teneva dhammarāgenā</span>ti samathavipassanādhamme chandarāgena. <span class="bld">Dhammanandiyā</span>ti <a name="P4.0197"></a> tasseva vevacanaṃ. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.</p>
  388. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇapurisarūpake</span> <a name="M3.0279"></a> <span class="bld">vā</span>ti tiṇapotthakarūpe vā. Dūre kaṇḍe pātetīti <span class="bld">dūrepātī</span>. Avirādhitaṃ vijjhatīti <span class="bld">akkhaṇavedhī. Yadeva tattha hoti vedanāgata</span>nti idha rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenāpi anena rūpaṃ samatikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenāpi anena rūpaṃ atikkantaṃ. Āruppe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi rūpaṃ na gahitaṃ. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na gahitanti? Sukhumattā. Tasmiñhi cattāropi arūpakkhandhā sukhumā na sammasanūpagā. Tenevāha – ‘‘iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā sacittakasamāpatti nāma atthi, tāvatā oḷārike dhamme sammasato aññāpaṭivedho hoti, arahattaṃ <a name="P4.0198"></a> sampajjati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana sukhumattā saññāsamāpattīti na vuccati. <span class="bld">Jhāyīhete</span>ti jhāyīhi jhānābhiratehi etāni. <span class="bld">Vuṭṭhahitvā</span>ti tato samāpattito vuṭṭhāya. <span class="bld">Samakkhātabbānī</span>ti sammā akkhātabbāni, ‘‘santāni paṇītānī’’ti evaṃ kevalaṃ ācikkhitabbāni thometabbāni vaṇṇetabbānīti.</p>
  389. <p class="subhead">6. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an9"></a><span class="paranum">37</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sambādhe</span>ti pañcakāmaguṇasambādhe. <span class="bld">Okāsādhigamo</span>ti okāsassa adhigamo. <span class="bld">Sattānaṃ visuddhiyā</span>ti sattānaṃ visuddhiṃ pāpanatthāya. <span class="bld">Samatikkamāyā</span>ti samatikkamanatthāya. <span class="bld">Atthaṅgamāyā</span>ti atthaṃ gamanatthāya. <span class="bld">Ñāyassa adhigamāyā</span>ti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya<a name="V3.0278"></a>. <span class="bld">Nibbānassa sacchikiriyāyā</span>ti apaccayanibbānassa paccakkhakaraṇatthāya. <span class="bld">Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissatī</span>ti taññeva pasādacakkhu asambhinnaṃ bhavissati. <span class="bld">Te rūpā</span>ti tadeva rūpārammaṇaṃ āpāthaṃ āgamissati. <span class="bld">Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatī</span>ti tañca rūpāyatanaṃ na jānissati. Sesesupi <a name="P4.0199"></a> eseva nayo.</p>
  391. <p class="bodytext"><span class="bld">Udāyī</span>ti kāḷudāyitthero. <span class="bld">Saññīmeva nu kho</span>ti sacittakoyeva nu kho. Makāro padasandhimattaṃ. <span class="bld">Kiṃsaññī</span>ti katarasaññāya saññī hutvā. <span class="bld">Sabbaso</span> <a name="M3.0280"></a> <span class="bld">rūpasaññāna</span>nti idaṃ kasmā gaṇhi, kiṃ paṭhamajjhānādisamaṅgino rūpādipaṭisaṃvedanā hotīti? Na hoti, yāva pana kasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, tāva rūpaṃ samatikkantaṃ nāma na hoti. Asamatikkantattā paccayo bhavituṃ sakkhissati. Samatikkantattā pana taṃ natthi nāma hoti, natthitāya paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ idameva gaṇhi.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaṭilavāsikā</span>ti jaṭilanagaravāsinī. <span class="bld">Na cābhinato</span>tiādīsu rāgavasena na <span class="bld">abhinato,</span> dosavasena na <span class="bld">apanato</span>. Sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā ṭhito, kilesānaṃ pana chinnante uppannoti <span class="bld">na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Vimuttattā ṭhito</span>ti kilesehi vimuttattāyeva ṭhito. <span class="bld">Ṭhitattā santusito</span>ti ṭhitattāyeva santuṭṭho nāma jāto. <span class="bld">Santusitattā</span> <a name="P4.0200"></a> <span class="bld">no paritassatī</span>ti santuṭṭhattāyeva paritāsaṃ nāpajjati. <span class="bld">Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo</span>ti iminā ayaṃ therī tālaphalaññeva gahetvā ‘‘idaṃ phalaṃ kiṃ phalaṃ nāmā’’ti pucchamānā viya arahattaphalasamādhiṃ gahetvā ‘‘ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo vutto bhagavatā’’ti pucchati. <span class="bld">Aññāphalo vutto</span>ti aññā vuccati arahattaṃ, arahattaphalasamādhi nāmeso vutto bhagavatāti attho. <span class="bld">Evaṃsaññīpī</span>ti imāya arahattaphalasaññāya saññīpi tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetīti evaṃ imasmiṃ sutte arahattaphalasamādhi kathitoti.</p>
  393. <p class="subhead">7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an9"></a><span class="paranum">38</span>. Sattame <span class="bld">lokāyatikā</span>ti lokāyatavādakā. <span class="bld">Satata</span>nti sadā. <span class="bld">Samita</span>nti nirantaraṃ. <span class="bld">Tiṭṭhateta</span>nti tiṭṭhatu etaṃ, mā etaṃ paṭṭhapetha, ko vo etena attho. <span class="bld">Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmī</span>ti ahaṃ vo catusaccadhammaṃ desessāmi.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhadhammo</span>ti <a name="V3.0279"></a> daḷhadhanuṃ gahetvā ṭhito. <span class="bld">Dhanuggaho</span>ti issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa <a name="P4.0201"></a> jiyābaddho <a name="M3.0281"></a> lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. <span class="bld">Sikkhito</span>ti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. <span class="bld">Katahattho</span>ti eko sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasibhāvo. <span class="bld">Katūpāsano</span>ti rājakulādīsu dassitasippo. <span class="bld">Lahukena asanenā</span>ti anto susiraṃ katvā tūlādīhi pūretvā katalakkhaparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhānipi gacchati…pe… aṭṭhusabhagāmī soḷasa usabhānipi gacchati. <span class="bld">Appakasirenā</span>ti niddukkhena. <span class="bld">Atipāteyyā</span>ti atikkameyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chāyaṃ sīghameva atikkāmeti, evaṃ sakalacakkavāḷaṃ sīghaṃ sīghaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgato. <span class="bld">Sandhāvanikāyā</span>ti padasā dhāvanena. <span class="bld">Evamāhaṃsū</span>ti evaṃ vadanti.</p>
  396. <p class="subhead">8. Devāsurasaṅgāmasuttavaṇṇanā</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an9"></a><span class="paranum">39</span>. Aṭṭhame <span class="bld">samupabyūḷho ahosī</span>ti paccupaṭṭhito ahosi. <span class="bld">Saṅgāmeyyāmā</span>ti saṅgāmaṃ kareyyāma yujjheyyāma. <span class="bld">Apayiṃsuyevā</span>ti palāyiṃsuyeva. <span class="bld">Uttarenābhimukhā</span>ti uttarāmukhā hutvā. <span class="bld">Abhiyante vā</span>ti <a name="P4.0202"></a> anubandhantiyeva. <span class="bld">Bhīruttānagatenā</span>ti bhīruttānaṃ bhayanivāraṇaṃ patiṭṭhānaṃ gatena. <span class="bld">Akaraṇīyā</span>ti yuddhena kiñci akattabbā. Kasmā pana nesaṃ saṅgāmo hotīti? Asurā hi pubbe tāvatiṃsavāsino, te cittapāṭaliyā pupphanakāle dibbapāricchattakapupphaṃ anussaranti. Tato uppannakodhā ‘‘gaṇhatha deve’’ti sammukhasammukhaṭṭhāneneva sineruṃ abhiruhanti, devāpi nikkhamanti. Tesaṃ gopālakadārakānaṃ aññamaññaṃ daṇḍakehi paharaṇasadisaṃ yuddhaṃ hoti. Sakko devarājā heṭṭhā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapetvā upari devapuraṃ parivāretvā attasadisā vajirahatthā paṭimā ṭhapāpesi. Asurā heṭṭhā pañca ṭhānāni paṭibāhitvā abhiruḷhā indapaṭimāyo disvā nivattitvā asurapurameva gacchanti.</p>
  398. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇenābhimukhā</span>ti dakkhiṇāmukhā hutvā. <span class="bld">Apadaṃ vadhitvā</span>ti nippadaṃ niravasesaṃ vadhitvā. <span class="bld">Adassanaṃ gato</span>ti māropi vaṭṭapādakaṃ katvā rūpāvacaracatutthajjhānaṃ <a name="M3.0282"></a> samāpannassa cittaṃ jānāti, tadeva vipassanāpādakaṃ katvā samāpannassa cittaṃ jānāti. Arūpāvacarasamāpatti pana <a name="V3.0280"></a> vaṭṭapādā vā hotu vipassanāpādā <a name="P4.0203"></a> vā, taṃ samāpannassa māro cittaṃ na jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘adassanaṃ gato pāpimato’’ti.</p>
  399. <p class="subhead">9. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an9"></a><span class="paranum">40</span>. Navame <span class="bld">āraññakassā</span>ti araññavāsino. <span class="bld">Gocarapasutassā</span>ti gocaraggahaṇatthāya gacchantassa. <span class="bld">Hatthikalabhā</span>ti mahantā mahantā nāgā. <span class="bld">Hatthicchāpā</span>ti taruṇapotakā. <span class="bld">Obhaggobhagga</span>nti nāmetvā nāmetvā ṭhapitaṃ. <span class="bld">Ogāhaṃ otiṇṇassā</span>ti ogāhitabbattā ogāhanti laddhanāmaṃ udakatitthaṃ otiṇṇassa. <span class="bld">Ogāhā uttiṇṇassā</span>ti udakatitthato uttiṇṇassa. <span class="bld">Vūpakaṭṭho</span>ti vūpakaṭṭho hutvā. Idāni yasmā dasabalassa hatthināgena kiccaṃ natthi, sāsane pana taṃsarikkhakaṃ puggalaṃ dassetuṃ idamāhaṭaṃ, tasmā taṃ puggalaṃ dassento <span class="bld">evameva kho</span>tiādimāha.</p>
  401. <p class="subhead">10. Tapussasuttavaṇṇanā</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an9"></a><span class="paranum">41</span>. Dasame <span class="bld">mallesū</span>ti mallaraṭṭhe. <span class="bld">Idheva tāva tvaṃ, ānanda, hotī</span>ti idha bhagavā ‘‘tapussagahapatino idha ṭhitena ānandena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati, tatonidānaṃ ahaṃ mahantaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmī’’ti ñatvā āha. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti so kira bhuttapātarāso ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ <a name="P4.0204"></a> gamissāmī’’ti nikkhamanto dūratova theraṃ disvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. <span class="bld">Papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhamma</span>nti yamidaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ nekkhammaṃ, taṃ amhākaṃ mahāpapāto viya ogāhitvā upaṭṭhāti. <span class="bld">Nekkhamme cittaṃ pakkhandatī</span>ti pabbajjāya cittaṃ ārammaṇavasena pakkhandati, tadeva ārammaṇaṃ katvā <span class="bld">pasīdati,</span> tadeva <span class="bld">patiṭṭhāti,</span> paccanīkadhammehi ca <span class="bld">vimuccati. ‘Etaṃ santa’nti passato</span>ti etaṃ nekkhammaṃ santaṃ vigatadarathapariḷāhanti evaṃ passantānaṃ bhikkhūnaṃ. <span class="bld">Bahunā janena visabhāgo</span>ti tayidaṃ bahunā mahājanena saddhiṃ bhikkhūnaṃ visabhāgaṃ, asadisanti attho.</p>
  403. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathāpābhata</span>nti kathāmūlaṃ. <span class="bld">Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandatī</span>ti tassa evaṃ vitakkentassāpi mayhaṃ pabbajjāya cittaṃ na otarati. <span class="bld">‘‘Etaṃ</span> <a name="M3.0283"></a> <span class="bld">santa’’nti passato</span>ti ‘‘sādhu <a name="V3.0281"></a> nekkhamma’’nti parivitakkanavasena ‘‘etaṃ nekkhammaṃ santa’’nti passantassapi. <span class="bld">Anāsevito</span>ti na āsevito na phassito na sacchikato. <span class="bld">Adhigammā</span>ti adhigantvā patvā sacchikatvā. <span class="bld">Tamāseveyya</span>nti taṃ ānisaṃsaṃ seveyyaṃ bhajeyyaṃ. <span class="bld">Yaṃ</span> <a name="P4.0205"></a> <span class="bld">me</span>ti yena kāraṇena mayhaṃ. <span class="bld">Adhigammā</span>ti adhigantvā. <span class="bld">Svāssa me hoti ābādho</span>ti so mayhaṃ ābādhanaṭṭhena ābādho hoti. <span class="bld">Avitakke cittaṃ na pakkhandatī</span>ti avitakkavicāre dutiyajjhāne ārammaṇavasena cittaṃ na pakkhandati. <span class="bld">Vitakkesū</span>ti vitakkavicāresu. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  404. <p class="centered">Mahāvaggo catuttho.</p>
  405. <p class="chapter">5. Sāmaññavaggo</p>
  406. <p class="subhead">1. Sambādhasuttavaṇṇanā</p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an9"></a><span class="paranum">42</span>. Pañcamassa paṭhame <span class="bld">udāyī</span>ti kāḷudāyitthero. <span class="bld">Avidvā</span>ti aññāsi. <span class="bld">Bhūrimedhaso</span>ti mahāpañño. <span class="bld">Yo jhānamabujjhī</span>ti yo jhānaṃ abujjhi. <span class="bld">Paṭilīnanisabho</span>ti ekībhāvavasena paṭilīno ceva uttamaṭṭhena ca nisabho. <span class="bld">Munī</span>ti buddhamuni. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti ekena kāraṇena. Kāmasambādhassa hi abhāvamatteneva paṭhamajjhānaṃ okāsādhigamo nāma, na sabbathā sabbaṃ. <span class="bld">Tatrāpatthi sambādho</span>ti tasmimpi paṭhamajjhāne sambādho <a name="P4.0206"></a> paṭipīḷanaṃ atthiyeva. Tatrāpitthītipi pāṭho. <span class="bld">Kiñca tattha sambādho</span>ti tasmiṃ pana jhāne kiṃ sambādho nāma. <span class="bld">Ayamettha sambādho</span>ti ayaṃ vitakkavicārānaṃ aniruddhabhāvo sambādho saṃpīḷā nāma. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Nippariyāyenā</span>ti na ekena kāraṇena, atha kho āsavakkhayo nāma sabbasambādhānaṃ pahīnattā sabbena sabbaṃ okāsādhigamo nāmāti.</p>
  408. <p class="subhead">2. Kāyasakkhisuttavaṇṇanā</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an9"></a><span class="paranum">43</span>. Dutiye <a name="V3.0282"></a><a name="M3.0284"></a> <span class="bld">yathā yathā ca tadāyatana</span>nti yena yena kāraṇena yena yenākārena taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ āyatanaṃ hoti. <span class="bld">Tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharatī</span>ti tena tena kāraṇena tena tenākārena taṃ samāpattiṃ sahajātanāmakāyena phusitvā viharati, samāpajjatīti attho. <span class="bld">Kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyenā</span>ti yasmā tena nāmākāyena paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ, tasmā iminā pariyāyena kāyasakkhi vutto. <span class="bld">Nippariyāyenā</span>ti yattakaṃ kāyena sacchikātabbaṃ, sabbassa katattā ayaṃ nippariyāyena kāyasakkhi nāma.</p>
  410. <p class="subhead">3. Paññāvimuttasuttavaṇṇanā</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an9"></a><span class="paranum">44</span>. Tatiye <span class="bld">paññāya ca naṃ pajānātī</span>ti taṃ paṭhamajjhānavipassanāpaññāya jānāti. Idhāpi pariyāyanippariyāyā purimanayeneva veditabbā. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi.</p>
  412. <p class="subhead">4. Ubhatobhāgavimuttasuttavaṇṇanā</p>
  413. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an9"></a><span class="paranum">45</span>. Catutthaṃ <a name="P4.0207"></a> ubhayena veditabbaṃ. Ettha ca <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span>ti ubhatobhāgehi samathavipassanānaṃ paccanīkakilesehi vimutto. Pariyosāne pana samāpattiyā rūpakāyato, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoyeva ubhatobhāgavimuttoti veditabbo.</p>
  414. <p class="subhead">5-10. Sandiṭṭhikadhammasuttādivaṇṇanā</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para46-51"></a><a name="para46-51_an9"></a><span class="paranum">46-51</span>. Pañcamādīsu <span class="bld">sandiṭṭhiko</span>ti sayaṃ passitabbako. <span class="bld">Nibbāna</span>nti kilesanibbānaṃ. <span class="bld">Parinibbāna</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Tadaṅganibbāna</span>nti paṭhamajjhānādinā tena tena aṅgena nibbānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammanibbāna</span>nti ismiṃyeva attabhāve nibbānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  416. <p class="centered">Sāmaññavaggo pañcamo.</p>
  417. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  418. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakavaṇṇanā</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an9"></a><span class="paranum">52</span>. Ito <a name="M3.0285"></a><a name="V3.0283"></a> paresu <span class="bld">khema</span>nti nirupaddavaṃ. <span class="bld">Khemappatto</span>ti khemabhāvaṃ patto. <span class="bld">Sikkhādubbalyānī</span>ti sikkhāya dubbalabhāvakaraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  420. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  421. <p class="centered">Navakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  422. <a name="an10"></a>
  423. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an10"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  424. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  425. <p class="book">Dasakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  426. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  427. <p class="chapter">1. Ānisaṃsavaggo</p>
  428. <p class="subhead">1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an10"></a><span class="paranum">1</span>. Dasakanipātassa <a name="V3.0285"></a><a name="M3.0287"></a><a name="P5.0001"></a> paṭhame <span class="bld">kusalāni sīlānī</span>ti anavajjasīlāni. Amaṅkubhāvassa avippaṭisārassa atthāya saṃvattantīti <span class="bld">avippaṭisāratthāni</span>. So nesaṃ ānisaṃsoti <span class="bld">avippaṭisārānisaṃsāni. Yathābhūtañāṇadassanattho</span>tiādīsu <span class="bld">yathābhūtañāṇadassanaṃ</span> nāma taruṇavipassanā, <span class="bld">nibbidā</span> nāma balavavipassanā, <span class="bld">virāgo</span> nāma maggo, <span class="bld">vimutti</span> nāma arahattaphalaṃ, <span class="bld">ñāṇadassanaṃ</span> nāma paccavekkhaṇañāṇaṃ. <span class="bld">Aggāya parentī</span>ti arahattatthāya gacchanti.</p>
  430. <p class="subhead">2. Cetanākaraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an10"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <a name="V3.0286"></a> <span class="bld">na cetanāya karaṇīya</span>nti na cetetvā kappetvā pakappetvā kātabbaṃ. <span class="bld">Dhammatā esā</span>ti dhammasabhāvo eso kāraṇaniyamo ayaṃ. <span class="bld">Abhisandentī</span>ti pavattenti. <span class="bld">Paripūrentī</span>ti <a name="P5.0002"></a> paripuṇṇaṃ karonti. <span class="bld">Apārā pāraṃ gamanāyā</span>ti orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā nibbānapāraṃ gamanatthāya.</p>
  432. <p class="subhead">3-5. Upanisasuttattayavaṇṇanā</p>
  433. <p class="bodytext"><a name="para3-5"></a><a name="para3-5_an10"></a><span class="paranum">3-5</span>. Tatiye <span class="bld">hatūpaniso</span>ti hatakāraṇo. Catutthapañcamesu dvīhi therehi kathitabhāvova viseso.</p>
  434. <p class="subhead">6. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an10"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">neva pathaviyaṃ pathavīsaññī assā</span>ti pathaviṃ ārammaṇaṃ katvā pathavīti evaṃ uppannāya saññāya saññī na bhaveyya. <span class="bld">Āpā</span>dīsupi eseva <a name="M3.0288"></a> nayo. <span class="bld">Na idhaloke</span>ti idhaloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. <span class="bld">Na paraloke</span>ti paraloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. <span class="bld">Saññī ca pana assā</span>ti atha ca panassa samāpatti savitakkasamāpattiyeva assāti vuccati. <span class="bld">Etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta</span>nti santaṃ santanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘santaṃ santa’’nteva pavattati, paṇītaṃ paṇītanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘paṇītaṃ paṇīta’’nteva pavattati. <span class="bld">Yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho</span>ti nibbānaṃ nibbānanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nteva pavattatīti sabbampetaṃ phalasamāpattisamādhiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  436. <p class="subhead">7. Sāriputtasuttavaṇṇanā</p>
  437. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an10"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <span class="bld">saññī ca panāhaṃ, āvuso, tasmiṃ samaye ahosi</span>nti, āvuso, tasmiṃ samaye <a name="V3.0287"></a> ahaṃ ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti imāya <a name="P5.0003"></a> phalasamāpattisaññāya saññī ahosiṃ. Sacittakā me sā samāpatti ahosīti paccavekkhaṇā kathitā.</p>
  438. <p class="subhead">8. Jhānasuttavaṇṇanā</p>
  439. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an10"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <span class="bld">samantapāsādiko</span>ti pasādāvahānaṃyeva kāyakammādīnaṃ sabbhāvato samanto pāsādiko. <span class="bld">Sabbākāraparipūro</span>ti sabbehi kāraṇehi paripuṇṇo.</p>
  440. <p class="subhead">9. Santavimokkhasuttavaṇṇanā</p>
  441. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an10"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">santā</span>ti ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi santā. <span class="bld">Vimokkhā</span>ti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca nirāsaṅkabhāvena suṭṭhu muttattā evaṃladdhanāmā. <span class="bld">Atikkamma rūpe</span>ti rūpajjhānāni atikkamitvā pavattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  442. <p class="centered">Ānisaṃsavaggo paṭhamo.</p>
  443. <p class="chapter">2. Nāthavaggo</p>
  444. <p class="subhead">1. Senāsanasuttavaṇṇanā</p>
  445. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an10"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="M3.0289"></a> paṭhame <span class="bld">pañcaṅgasamannāgato</span>ti pañcahi guṇaṅgehi samannāgato. <span class="bld">Nātidūraṃ hoti nāccāsanna</span>nti yañhi atidūre hoti, piṇḍāya caritvā tattha gacchantassa kāyacittadarathā hoti, tato anuppannaṃ vā samādhiṃ uppādetuṃ uppannaṃ vā thiraṃ kātuṃ na sakkoti. Accāsannaṃ bahujanākiṇṇaṃ hoti. Cattālīsausabhamatte pana padese vasataṃ dūrāsannadosavimuttañca gamanāgamanasampannaṃ nāma hoti. <span class="bld">Divāappākiṇṇa</span>nti divasabhāge mahājanena anākiṇṇaṃ.</p>
  446. <p class="subhead">2. Pañcaṅgasuttavaṇṇanā</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an10"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <a name="V3.0288"></a> <span class="bld">kevalī</span>ti kevalehi sakalehi guṇehi samannāgato. <span class="bld">Vusitavā</span>ti vutthabrahmacariyavāso. <span class="bld">Asekhenā</span>ti <a name="P5.0004"></a> asekhadhammapariyāpannena lokuttarena. <span class="bld">Sīlakkhandhenā</span>ti sīlarāsinā. <span class="bld">Vimuttikkhandhenā</span>ti ettha ṭhapetvā sīlādayo tayo sesā phaladhammā vimutti nāma, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.</p>
  448. <p class="subhead">3-4. Saṃyojanasuttādivaṇṇanā</p>
  449. <p class="bodytext"><a name="para13-14"></a><a name="para13-14_an10"></a><span class="paranum">13-14</span>. Tatiye <span class="bld">orambhāgiyānī</span>ti heṭṭhābhāgiyāni. <span class="bld">Uddhambhāgiyānī</span>ti uparibhāgiyāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Catutthe <span class="bld">khilavinibandhā</span> pañcakanipāte vitthāritāyeva. <span class="bld">Ārohapariṇāhenā</span>ti dīghaputhulantena.</p>
  450. <p class="subhead">5. Appamādasuttavaṇṇanā</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an10"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">evameva kho</span>ti yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakattena. Appamādena hi te paṭilabhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Teneva vuttaṃ – <span class="bld">sabbe te appamādamūlakā</span>ti.</p>
  452. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaṅgalāna</span>nti <a name="M3.0290"></a> pathavitalacārīnaṃ. <span class="bld">Pāṇāna</span>nti sapādakapāṇānaṃ. <span class="bld">Padajātānī</span>ti padāni. <span class="bld">Samodhānaṃ gacchantī</span>ti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. <span class="bld">Aggamakkhāyatī</span>ti seṭṭhamakkhāyati. <span class="bld">Yadidaṃ</span> <a name="P5.0005"></a> <span class="bld">mahantattenā</span>ti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇaggenāti attho. <span class="bld">Vassika</span>nti sumanapupphaṃ. Idaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ katvā sugandhapupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ bahi vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva <a name="V3.0289"></a> mahācetiyābhimukho nipajjitvā ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. <span class="bld">Khuddarājāno</span>ti khuddakarājāno. Kūṭarājānotipi pāṭho.</p>
  453. <p class="subhead">6. Āhuneyyasuttavaṇṇanā</p>
  454. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an10"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">gotrabhū</span>ti sikhāpattavipassanābhūtena nibbānārammaṇena gotrabhuñāṇena samannāgato.</p>
  455. <p class="subhead">7. Paṭhamanāthasuttavaṇṇanā</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an10"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame <span class="bld">sanāthā</span>ti sañātakā bahuñātivaggā hutvā viharatha. Nāthaṃ karontīti <span class="bld">nāthakaraṇā,</span> attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhākarāti attho. <span class="bld">Kalyāṇamitto</span>tiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā mittā assāti <span class="bld">kalyāṇamitto</span>. Tevassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti <span class="bld">kalyāṇasahāyo</span>. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesuyeva sampavaṅko oṇatoti <span class="bld">kalyāṇasampavaṅko. Suvaco</span> <a name="P5.0006"></a> <span class="bld">hotī</span>ti sukhena vattabbo hoti, sukhena anusāsitabbo. <span class="bld">Khamo</span>ti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vutto khamati na kuppati. <span class="bld">Padakkhiṇaggāhī anusāsani</span>nti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā, assuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha<a name="M3.0291"></a>, bhante, anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.</p>
  457. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāvacānī</span>ti uccanīcāni. <span class="bld">Kiṃkaraṇīyānī</span>ti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. <span class="bld">Tatrūpāyāyā</span>ti tatrupagamaniyāya. <span class="bld">Alaṃ kātu</span>nti kātuṃ samattho hoti. <span class="bld">Alaṃ saṃvidhātu</span>nti vicāretuṃ samattho hoti.</p>
  458. <p class="bodytext">Dhamme assa kāmo sinehoti <span class="bld">dhammakāmo,</span> tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. <span class="bld">Piyasamudāhāro</span>ti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho<a name="V3.0290"></a>. <span class="bld">Abhidhamme abhivinaye</span>ti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha <a name="P5.0007"></a> <span class="bld">dhammo</span>ti suttantapiṭakaṃ. <span class="bld">Abhidhammo</span>ti satta pakaraṇāni. <span class="bld">Vinayo</span>ti ubhatovibhaṅgo. <span class="bld">Abhivinayo</span>ti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva, maggaphalāni abhidhammo. Sakalavinayapiṭakaṃ vinayo, kilesavūpasamakaraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme ca abhidhamme ca vinaye ca abhivinaye ca uḷārapāmojjo hotīti attho. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti kāraṇatthe bhummaṃ, cātubhūmakakusaladhammakāraṇā tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.</p>
  459. <p class="subhead">8. Dutiyanāthasuttavaṇṇanā</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an10"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <span class="bld">therānukampitassā</span>ti therehi ovādānusāsanidānasamussāhitāya hitapharaṇāya anukampitassa.</p>
  461. <p class="subhead">9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an10"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">ariyavāsā</span>ti ariyānaṃ āvāso, te āvasiṃsu āvasanti āvasissantīti ariyāvāsā. <span class="bld">Yadariyā</span>ti ye vāse ariyā.</p>
  463. <p class="subhead">10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an10"></a><span class="paranum">20</span>. Dasamaṃ <a name="M3.0292"></a> yasmā kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā yuttappayuttā, tasmā yathā tesaṃ dīghanikāyādīsu mahānidānādīni kathitāni, evamidampi gambhīraṃ sukhumaṃ tilakkhaṇāhataṃ suttaṃ tattheva avoca. Tattha <a name="P5.0008"></a> <span class="bld">pañcaṅgavippahīno</span>ti pañcahi aṅgehi vippayutto hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissati. Tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā ariyāvāsoti vutto. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotī</span>ti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā dhammā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti, ‘‘satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni, ‘‘rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena <a name="V3.0291"></a> labbhati. <span class="bld">Satārakkhena cetasā</span>ti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati.</p>
  465. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthusamaṇabrāhmaṇāna</span>nti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha <span class="bld">samaṇā</span>ti pabbajjūpagatā, <span class="bld">brāhmaṇā</span>ti bhovādino. <span class="bld">Puthupaccekasaccānī</span>ti bahūni pāṭekkasaccāni. ‘‘Idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. <span class="bld">Nuṇṇānī</span>ti nīhaṭāni. <span class="bld">Panuṇṇānī</span>ti suṭṭhu nīhaṭāni. <span class="bld">Cattānī</span>ti vissaṭṭhāni. <span class="bld">Vantānī</span>ti vamitāni. <span class="bld">Muttānī</span>ti chinnabandhanāni katāni. <span class="bld">Pahīnānī</span>ti <a name="P5.0009"></a> pajahitāni. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhānī</span>ti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.</p>
  466. <p class="bodytext"><span class="bld">Samavayasaṭṭhesano</span>ti ettha <span class="bld">avayā</span>ti anūnā, <span class="bld">saṭṭhā</span>ti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, suṭṭhuvissaṭṭhasabbaesanoti attho. <span class="bld">Rāgā cittaṃ vimutta</span>ntiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā. <span class="bld">Rāgo me pahīno</span>tiādīhi paccavekkhaṇaphalaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  467. <p class="centered">Nāthavaggo dutiyo.</p>
  468. <p class="chapter">3. Mahāvaggo</p>
  469. <p class="subhead">1. Sīhanādasuttavaṇṇanā</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an10"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="M3.0293"></a> paṭhame <span class="bld">visamagate</span>ti visamaṭṭhānesu gocaresu gate. <span class="bld">Saṅghātaṃ āpādesi</span>nti ghātaṃ vadhaṃ pāpesiṃ. Tassa hi ussannatejatāya khuddakesu pāṇesu anukampā hoti. Tasmā ye paṭisattubhāvena <a name="V3.0292"></a> saṇṭhātuṃ sakkhissanti, ye dubbalā palāyitukāmā bhavissanti, te palāyissantīti sīhanādaṃ naditvāva gocarāya pakkamati. <span class="bld">Tathāgatassetaṃ adhivacana</span>nti yadi hi sahanatāya hananatāya ca sīho, tathāgato <a name="P5.0010"></a> hi sabbāni ca iṭṭhāniṭṭhāni sahati, sabbaparappavādino ca vādānaṃ nimmathanena hanati. <span class="bld">Idamassa hoti sīhanādasmi</span>nti ayamassa sīhanādo.</p>
  471. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgatabalānī</span>ti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalaṃ. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
  472. <p class="gatha1">‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;</p>
  473. <p class="gathalast">Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.</p>
  474. <p class="bodytext">Imāni dasa hatthikulāni. Tattha <span class="bld">kālāvaka</span>nti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemassa. Yaṃ dasannaṃ hemānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva <a name="M3.0294"></a> vuccati<a name="P5.0011"></a>. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa <span class="bld">kāyabalaṃ</span>.</p>
  475. <p class="bodytext">Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, majjhime āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedañāṇaṃ, pañcagatiparicchedañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti, evaṃ aññānipi anekāni <span class="bld">ñāṇabalaṃ</span> nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.</p>
  476. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsabhaṃ</span> <a name="V3.0293"></a> <span class="bld">ṭhāna</span>nti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti <span class="bld">āsabhaṃ. Ṭhāna</span>nti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.</p>
  477. <p class="bodytext"><span class="bld">Parisāsū</span>ti <a name="P5.0012"></a> aṭṭhasu parisāsu. <span class="bld">Sīhanādaṃ nadatī</span>ti seṭṭhanādaṃ nadati, abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Tatrāyaṃ upamā – yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti <a name="M3.0295"></a> sakkāyo’’tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.</p>
  478. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacakkaṃ pavattetī</span>ti ettha <span class="bld">brahma</span>nti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. <span class="bld">Cakka</span>nti dhammacakkaṃ. Taṃ panetaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.</p>
  479. <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0294"></a> yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, tāni vitthārato dassetuṃ <span class="bld">katamāni dasa? Idha, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānato</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ṭhānañca ṭhānato</span>ti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi <a name="P5.0013"></a> yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati, tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. <span class="bld">Yampī</span>ti yena ñāṇena. <span class="bld">Idampi, bhikkhave, tathāgatassā</span>ti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammasamādānāna</span>nti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. <span class="bld">Ṭhānaso hetuso</span>ti paccayato ceva <a name="M3.0296"></a> hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthagāmini</span>nti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. <span class="bld">Paṭipada</span>nti maggaṃ. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ <a name="P5.0014"></a> ghātentesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassapi ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāminīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekadhātu</span>nti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. <span class="bld">Nānādhātu</span>nti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. <span class="bld">Loka</span>nti khandhāyatanadhātulokaṃ. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa <a name="V3.0295"></a> anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānādhimuttikata</span>nti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.</p>
  484. <p class="bodytext"><span class="bld">Parasattāna</span>nti padhānasattānaṃ. <span class="bld">Parapuggalāna</span>nti tato aññesaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ, veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. <span class="bld">Indriyaparopariyatta</span>nti <a name="P5.0015"></a> saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassāpi ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ<a name="M3.0297"></a>? Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānātī’’ti (vibha. 814) ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva.</p>
  485. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānavimokkhasamādhisamāpattīna</span>nti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. <span class="bld">Saṃkilesa</span>nti hānabhāgiyadhammaṃ. <span class="bld">Vodāna</span>nti visesabhāgiyadhammaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ca ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? <span class="bld">Jhāyī</span>ti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritameva. Sabbañāṇānaṃ <a name="P5.0016"></a> vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya vutto, pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā, āsavakkhayakathā heṭṭhā vuttāyevāti.</p>
  486. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0296"></a> paravādīkathā hoti ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammavipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ <a name="M3.0298"></a> na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.</p>
  487. <p class="bodytext">Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ, kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ, lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, ‘‘tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati<a name="P5.0017"></a>. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva lokiyamevā’’ti vakkhati.</p>
  488. <p class="bodytext">Evamettha anupadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānādidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukappaṭisandhidassanato, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantariyakammābhāvadassanato. Evamanāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatañāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattiñāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā <a name="V3.0297"></a> pana te sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhavaṃ, dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ <a name="P5.0018"></a> passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni balāni vuttānīti veditabbāni.</p>
  489. <p class="subhead">2. Adhivuttipadasuttavaṇṇanā</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an10"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <a name="M3.0299"></a> <span class="bld">ye te dhammā</span>ti ye te dasabalañāṇaṃ sabbaññutaññāṇadhammā. <span class="bld">Adhivuttipadāna</span>nti adhivacanapadānaṃ, khandhāyatanadhātudhammānanti attho. Adhivuttiyoti hi adhivacanāni vuccanti, tesaṃ ye padabhūtā desanāya padaṭṭhānattā. Atītā buddhāpi hi ete dhamme kathayiṃsu, anāgatāpi eteva kathayissanti. Tasmā khandhādayo adhivuttipadāni nāma. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ. Atha vā bhūtamatthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ diṭṭhivohārānaṃ. <span class="bld">Abhiññā sacchikiriyāyā</span>ti jānitvā paccakkhakaraṇatthāya. <span class="bld">Visārado</span>ti ñāṇasomanassappatto. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu dhammesu <span class="bld">tesaṃ tesaṃ tathā tathā dhammaṃ desetu</span>nti tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vā itaresaṃ vā āsayaṃ ñatvā tathā tathā dhammaṃ desetuṃ. <span class="bld">Hīnaṃ vā hīnanti ñassatī</span>ti hīnaṃ vā dhammaṃ ‘‘hīno dhammo’’ti jānissati. <span class="bld">Ñāteyya</span>nti ñātabbaṃ. <span class="bld">Daṭṭheyya</span>nti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sacchikareyya</span>nti sacchikātabbaṃ. <span class="bld">Tattha</span> <a name="P5.0019"></a> <span class="bld">tattha yathābhūtañāṇa</span>nti tesu tesu dhammesu yathāsabhāvañāṇaṃ. Iminā sabbaññutaññāṇaṃ dasseti. Evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dassetvā puna dasabalañāṇaṃ dassento <span class="bld">dasayimānī</span>tiādimāha. Dasabalañāṇampi hi tattha tattha yathābhūtañāṇamevāti.</p>
  491. <p class="subhead">3. Kāyasuttavaṇṇanā</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an10"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">āpanno hoti kañcideva desa</span>nti kañci āpattikoṭṭhāsaṃ āpanno hoti. <span class="bld">Anuviccā</span>ti anupavisitvā pariyogāhetvā. <span class="bld">Kāyaduccarita</span>nti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. <span class="bld">Vacīduccarita</span>nti <a name="V3.0298"></a> catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. <span class="bld">Pāpikā issā</span>ti lāmikā usūyā. <span class="bld">Paññāya disvā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya passitvā passitvā pahātabbā. <span class="bld">Ijjhatī</span>ti samijjhati. <span class="bld">Upavāsassā</span>ti nissāya upasaṅkamitvā vasantassa. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti ajjhottharitvā <a name="M3.0300"></a> madditvā. <span class="bld">Irīyatī</span>ti vattati. Imasmiṃ sutte sahavipassanāya maggo kathito.</p>
  493. <p class="subhead">4. Mahācundasuttavaṇṇanā</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an10"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <span class="bld">jānāmimaṃ dhamma</span>nti iminā ñāṇavādassa vadanākāro vutto. <span class="bld">Bhāvitakāyomhī</span>tiādīhi bhāvanāvādassa. Tatiyavāre dvepi vādā ekato vuttā, tayopi cete arahattameva paṭijānanti. <span class="bld">Aḍḍhavādaṃ vadeyyā</span>ti aḍḍhohamasmīti vādaṃ vadeyya. <span class="bld">Upanīhātu</span>nti nīharitvā dātuṃ.</p>
  495. <p class="subhead">5. Kasiṇasuttavaṇṇanā</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an10"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanānīti <span class="bld">kasiṇāyatanāni. Uddha</span>nti <a name="P5.0020"></a> upari gagaṇatalābhimukhaṃ. <span class="bld">Adho</span>ti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. <span class="bld">Tiriya</span>nti khettamaṇḍalaṃ viya samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. <span class="bld">Advaya</span>nti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti. Natthi tassa aññakasiṇasambhedoti. Eseva nayo sabbattha. <span class="bld">Appamāṇa</span>nti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ na gaṇhāti. <span class="bld">Viññāṇakasiṇa</span>nti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttāneva.</p>
  497. <p class="subhead">6. Kāḷīsuttavaṇṇanā</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an10"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0299"></a><a name="M3.0301"></a> <span class="bld">kumāripañhesū</span>ti kumārīnaṃ māradhītānaṃ pucchāsu. <span class="bld">Atthassa</span> <a name="P5.0021"></a> <span class="bld">pattiṃ hadayassa santi</span>nti dvīhipi padehi arahattameva kathitaṃ. <span class="bld">Sena</span>nti rāgādikilesasenaṃ. <span class="bld">Piyasātarūpa</span>nti piyajātikesu ca sātajātikesu ca vatthūsu uppajjanato evaṃladdhanāmaṃ. <span class="bld">Ekohaṃ jhāyaṃ sukhamanubodhi</span>nti evaṃ kilesasenaṃ jinitvā ahaṃ ekakova jhāyanto sukhaṃ anubujjhiṃ sacchiakāsiṃ. <span class="bld">Sakkhi</span>nti sakkhibhāvappattaṃ dhammasakkhiṃ. <span class="bld">Na sampajjati kenaci me</span>ti mayhaṃ kenaci saddhiṃ mittadhammo nāma natthi. <span class="bld">Pathavīkasiṇasamāpattiparamā kho, bhagini, eke samaṇabrāhmaṇā atthoti abhinibbattesu</span>nti pathavīkasiṇasamāpattiparamo uttamo atthoti gahetvā abhinibbattesuṃ. <span class="bld">Yāvatā kho, bhagini, pathavīkasiṇasamāpattiparamatā</span>ti yattakā pathavīkasiṇasamāpattiyā uttamakoṭi. <span class="bld">Tadabhiññāsi bhagavā</span>ti taṃ bhagavā abhiññāpaññāya abhiññāsi. <span class="bld">Assādamaddasā</span>ti samudayasaccaṃ addasa. <span class="bld">Ādīnavamaddasā</span>ti dukkhasaccaṃ addasa. <span class="bld">Nissaraṇamaddasā</span>ti nirodhasaccaṃ addasa. <span class="bld">Maggāmaggañāṇadassanamaddasā</span>ti maggasaccaṃ addasa. <span class="bld">Atthassa pattī</span>ti etesaṃ catunnaṃ saccānaṃ diṭṭhattā arahattasaṅkhātassa atthassa patti, sabbadarathapariḷāhavūpasantatāya <span class="bld">hadayassa santī</span>ti.</p>
  499. <p class="subhead">7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an10"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">abhijānāthā</span>ti abhijānitvā paccakkhaṃ katvā viharatha. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti <a name="P5.0022"></a> abhijānitvā. <span class="bld">Idhā</span>ti imāya. <span class="bld">Dhammadesanāya vā dhammadesana</span>nti yadidaṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha, taṃ kiṃ nāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Iti te majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhiṃ vacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu. <span class="bld">Neva abhinandiṃsū</span>ti ‘‘evameta’’nti na sampaṭicchiṃsu. <span class="bld">Nappaṭikkosiṃsū</span>ti ‘‘na idaṃ eva’’nti nappaṭisedhesuṃ. Kasmā? Te kira ‘‘titthiyā nāma andhasadisā jānitvā vā ajānitvā vā katheyyu’’nti nābhinandiṃsu.</p>
  501. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M3.0302"></a> <span class="bld">sampāyissantī</span>ti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. <span class="bld">Uttari ca vighāta</span>nti asampādanato <a name="V3.0300"></a> uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. <span class="bld">Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmi</span>nti ettha ca <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā hontīti attho. <span class="bld">Ito vā pana sutvā</span>ti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Itoti tathāgatatopi tathāgatasāvakatopi. <span class="bld">Ārādheyyā</span>ti paritoseyya, aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti.</p>
  502. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekadhamme</span>ti <a name="P5.0023"></a> ekasmiṃ dhamme. Iminā uddeso dassito. Parato <span class="bld">katamasmiṃ ekadhamme</span>ti iminā pañho dassito. <span class="bld">Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā</span>ti idaṃ panettha veyyākaraṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Sammā nibbindamāno</span>tiādīsu pana sammā hetunā nayena nibbidānupassanāya nibbindanto ukkaṇṭhanto, virāgānupassanāya virajjanto, paṭisaṅkhānupassanāya muccanassa upāyaṃ katvā vimuccamāno, adhimokkhavasena vā vimuccamāno sanniṭṭhānaṃ kurumānoti attho. Udayabbayehi paricchinditvā pubbantāparantadassanena <span class="bld">sammā pariyantadassāvī. Sammadatthaṃ abhisameccā</span>ti sammā sabhāgatthaṃ ñāṇena abhisamāgantvā. <span class="bld">Dukkhassantakaro hotī</span>ti sakalavaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karo hoti.</p>
  503. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe sattā</span>ti kāmabhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. <span class="bld">Āhāraṭṭhitikā</span>ti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānampi ṭhitihetu āhāro nāma eko dhammo, tasmiṃ ekadhamme. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ – ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā’’ti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā āhārāti vuttā, idha pana pariyāyena paccayo <a name="P5.0024"></a> āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha – ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko <a name="M3.0303"></a> ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañca nīvaraṇātissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto. Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.</p>
  504. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0301"></a> asaññībhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññībhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā cittarūpasadiso hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ sayito viya hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati. Evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego viya saro patanti. Cavanakāle ca tesaṃ so rūpakāyo antaradhāyati, kāmāvacarasaññā uppajjati, tena saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti.</p>
  505. <p class="bodytext">Ye pana te nerayikā neva vuṭṭhānaphalūpajīvī, na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāro<a name="P5.0025"></a>. Kiṃ pañca āhārā atthīti? Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ, nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena niraye nibbattanti, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250, 268; a. ni. 3.36).</p>
  506. <p class="bodytext">Kabaḷīkārāhāraṃ ārabbhāpi cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppajjanakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññe <a name="M3.0304"></a> sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā ākārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti veditabbā. Tattha cattāro āhāro yo vā pana koci paccayāhāro dukkhasaccaṃ, āhārasamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paññā maggasaccanti evaṃ catusaccavasena sabbavāresu yojanā kātabbā.</p>
  507. <p class="subhead">8. Dutiyamahāpañhasuttavaṇṇanā</p>
  508. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an10"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0302"></a> <span class="bld">kajaṅgalāya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Kajaṅgalā</span>ti kajaṅgalāvāsino. <span class="bld">Mahāpañhesū</span>ti mahantaatthapariggāhakesu pañhesu. <span class="bld">Yathā mettha khāyatī</span>ti yathā me ettha upaṭṭhāti. <span class="bld">Sammā subhāvitacitto</span>ti hetunā nayena suṭṭhu bhāvitacitto. <span class="bld">Eso ceva tassa attho</span>ti kiñcāpi bhagavatā ‘‘cattāro dhammā’’tiādayo pañhā ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā nayena vissajjitā, yasmā pana catūsu āhāresu pariññātesu cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti, tesu ca bhāvitesu cattāro āhārā pariññātāva honti. Tasmā desanāvilāsena byañjanamevettha nānaṃ, attho pana ekoyeva. Indriyādīsupi eseva nayo. Tena vuttaṃ – ‘‘eso <a name="P5.0026"></a> ceva tassa attho’’ti. Atthato hi ubhayampetaṃ majjhe bhinnasuvaṇṇamiva hoti.</p>
  509. <p class="subhead">9. Paṭhamakosalasuttavaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an10"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <span class="bld">yāvatā</span>ti yattakā. <span class="bld">Kāsikosalā</span>ti kāsikosalajanapadā. <span class="bld">Attheva aññathatta</span>nti ṭhitassa aññathattaṃ atthiyeva. <span class="bld">Atthi vipariṇāmo</span>ti maraṇampi atthiyeva. <span class="bld">Tasmimpi nibbindatī</span>ti tasmimpi sampattijāte ukkaṇṭhati. <span class="bld">Agge virajjatī</span>ti sampattiyā agge kosalarājabhāve virajjati. <span class="bld">Pageva hīnasmi</span>nti paṭhamataraṃyeva hīne ittaramanussānaṃ pañca kāmaguṇajāte.</p>
  511. <p class="bodytext"><span class="bld">Manomayā</span>ti jhānamanena nibbattā. <span class="bld">Bārāṇaseyyaka</span>nti bārāṇasiyaṃ uppannaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. <span class="bld">Ubhatobhāgavimaṭṭha</span>nti dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu <a name="M3.0305"></a> siniddhaṃ khāyati. Catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissikā kathitā. Saññāsu paṭhamā kāmāvacarasaññā, dutiyā rūpāvacarasaññā, tatiyā lokuttarasaññā, catutthā ākiñcaññāyatanasaññā. Yasmā pana sā saññā aggāti āgatā, tato paraṃ saññāpaññatti nāma natthi, tasmā agganti vuttā.</p>
  512. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhirakāna</span>nti sāsanato bahiddhā pavattānaṃ. <span class="bld">No</span> <a name="P5.0027"></a> <span class="bld">cassaṃ no ca me siyā</span>ti sace ahaṃ atīte na bhavissaṃ, etarahipi me ayaṃ attabhāvo na siyā. <span class="bld">Na bhavissāmi na me bhavissatī</span>ti <a name="V3.0303"></a> sacepi anāgate na bhavissāmi, na ca me kiñci palibodhajātaṃ bhavissati. <span class="bld">Agge virajjatī</span>ti ucchedadiṭṭhiyaṃ virajjati. Ucchedadiṭṭhi hi idha nibbānassa santatāya agganti jātā.</p>
  513. <p class="bodytext"><span class="bld">Paramatthavisuddhi</span>nti uttamatthavisuddhiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ākiñcaññāyatanañhi vipassanāpadaṭṭhānattā aggaṃ nāma jātaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ dīghāyukattā. <span class="bld">Paramadiṭṭhadhammanibbāna</span>nti imasmiññeva attabhāve paramanibbānaṃ. <span class="bld">Anupādā vimokkho</span>ti catūhi upādānehi aggahetvā cittassa vimokkho. Arahattassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Pariñña</span>nti samatikkamaṃ. Tattha bhagavā paṭhamajjhānena kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, arūpāvacarehi rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, anupādānibbānena vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Nibbānañhi sabbavedayitappahānattā vedanānaṃ pariññā nāma. <span class="bld">Anupādāparinibbāna</span>nti apaccayaparinibbānaṃ. Idaṃ pana suttaṃ kathento bhagavā anabhiratipīḷitāni pañca bhikkhusatāni disvā tesaṃ anabhirativinodanatthaṃ kathesi. Tepi anabhiratiṃ vinodetvā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpannā hutvā aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.</p>
  514. <p class="subhead">10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā</p>
  515. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an10"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <span class="bld">uyyodhikā nivatto hotī</span>ti yuddhato nivatto hoti. <span class="bld">Laddhādhippāyo</span>ti <a name="P5.0028"></a> mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno<a name="M3.0306"></a>. Ajātasattunā pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadikosalo ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mama pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aṭṭaṃ karoti, ajātasattupi ‘‘mama mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya. Dvepi mātulabhāgineyyā caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā yujjhiṃsu. Tattha pasenadikosalo dve vāre ajātasattunā parājito nagarameva pāvisi. Tatiyavāre ‘‘kathaṃ nu kho me jayo bhaveyyā’’ti upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvā byūhaṃ racayitvā ubhohi passehi parikkhipitvā ajātasattuṃ gaṇhi. Tāvadeva jayādhippāyassa laddhattā laddhādhippāyo nāma ahosi.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena</span> <a name="V3.0304"></a> <span class="bld">ārāmo tena pāyāsī</span>ti bahinagare jayakhandhāvāraṃ nivesetvā ‘‘yāva nagaraṃ alaṅkaronti, tāva dasabalaṃ vandissāmi. Nagaraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya hi papañco hotī’’ti amaccagaṇaparivuto yenārāmo tena pāyāsi, ārāmaṃ pāvisi. Kasmiṃ kāle pāvisīti? Piṇḍapātappaṭikkantānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā sammāsambuddhe gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhusaṅghe ca ovādaṃ sampaṭicchitvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gate. <span class="bld">Caṅkamantī</span>ti kasmiṃ samaye caṅkamanti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divā padhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā <a name="P5.0029"></a> nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. <span class="bld">Ye te bhikkhū</span>ti so kira ‘‘kahaṃ satthā kahaṃ sugatoti pariveṇena pariveṇaṃ āgantvā pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dassanakāmā</span>ti passitukāmā. <span class="bld">Vihāro</span>ti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu. <span class="bld">Ataramāno</span>ti aturito, saṇikaṃ padapamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttajālasinduvārasadisaṃ vālukaṃ avināsentoti attho. <span class="bld">Ālinda</span>nti pamukhaṃ. <span class="bld">Aggaḷa</span>nti kavāṭaṃ. <span class="bld">Ukkāsitvā</span>ti ukkāsitasaddaṃ katvā. <span class="bld">Ākoṭehī</span>ti agganakhena īsakaṃ kuñcikāchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārakoṭanavattanti <a name="M3.0307"></a> vadanti. <span class="bld">Vivari bhagavā dvāra</span>nti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivarati, vivaratūti pana hatthaṃ pasāreti. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekakappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati.</p>
  517. <p class="bodytext"><span class="bld">Mettūpahāra</span>nti <a name="P5.0030"></a> mettāsampayuttaṃ kāyikavācasikaupahāraṃ. <span class="bld">Kataññuta</span>nti ayañhi rājā pubbe thūlasarīro ahosi, doṇapākaṃ bhuñjati. Athassa bhagavā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpanatthāya –</p>
  518. <p class="gatha1">‘‘Manujassa sadā satīmato,</p>
  519. <p class="gatha2">Mattaṃ jānato laddhabhojane;</p>
  520. <p class="gatha3">Tanukassa <a name="V3.0305"></a> bhavanti vedanā,</p>
  521. <p class="gathalast">Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –</p>
  522. <p class="unindented">Imaṃ ovādaṃ adāsi. So imasmiṃ ovāde ṭhatvā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpetvā anukkamena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi, gattānipissa tanūni thirāni jātāni. Taṃ bhagavatā kataṃ upakāraṃ sandhāya ‘‘kataññutaṃ kho ahaṃ, bhante, kataveditaṃ sampassamāno’’ti āha. <span class="bld">Ariye ñāye</span>ti sahavipassanake magge. <span class="bld">Vuddhasīlo</span>ti vaḍḍhitasīlo. <span class="bld">Ariyasīlo</span>ti apothujjanikehi sīlehi samannāgato. <span class="bld">Kusalasīlo</span>ti anavajjehi sīlehi samannāgato. <span class="bld">Āraññako</span>ti jāyamānopi araññe jāto, abhisambujjhamānopi araññe abhisambuddho, devavimānakappāya gandhakuṭiyā vasantopi araññeyeva vasīti dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  523. <p class="centered">Mahāvaggo tatiyo.</p>
  524. <p class="chapter">4. Upālivaggo</p>
  525. <p class="subhead">1. Upālisuttavaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an10"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="P5.0031"></a> paṭhame <span class="bld">saṅghasuṭṭhutāyā</span>tiādīsu saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo, ‘‘suṭṭhu devā’’ti āgataṭṭhāne viya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti <a name="M3.0308"></a> vacanasampaṭicchanabhāvo. Yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati. Tasmā saṅghassa ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanatthaṃ paññattaṃ, asampaṭicchane ādīnavaṃ, sampaṭicchane ānisaṃsaṃ dassetvā, na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – <span class="bld">saṅghasuṭṭhutāyā</span>ti. <span class="bld">Saṅghaphāsutāyā</span>ti saṅghassa phāsubhāvāya, sahajīvitāya sukhavihāratthāyāti attho.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Dummaṅkūnaṃ</span> <a name="V3.0306"></a> <span class="bld">puggalānaṃ niggahāyā</span>ti dummaṅkūnāma dussīlapuggalā, ye maṅkutaṃ āpādiyamānāpi dukkhena āpajjanti, vītikkamaṃ karontā vā katvā vā na lajjanti, tesaṃ niggahatthāya. Te hi sikkhāpade asati ‘‘kiṃ tumhehi diṭṭhaṃ, kiṃ sutaṃ, kiṃ amhehi kataṃ, katamasmiṃ vatthusmiṃ katamaṃ āpattiṃ ropetvā amhe niggaṇhathā’’ti saṅghaṃ viheṭheyyuṃ. Sikkhāpade pana sati te saṅgho sikkhāpadaṃ dassetvā saha dhammena niggahessati. Tena vuttaṃ – ‘‘dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Pesalāna</span>nti piyasīlānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihāratthāya. Piyasīlā hi bhikkhū kattabbākattabbaṃ sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ajānantā sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā kilamanti, te pana sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca <a name="P5.0032"></a> ñatvā sikkhāpāripūriyā ghaṭamānā na kilamanti. Tena tesaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ phāsuvihārāya saṃvattatiyeva. Yo vā dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho, sveva tesaṃ phāsuvihāro. Dussīlapuggale nissāya hi uposathappavāraṇā na tiṭṭhanti, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti, bhikkhū anekaggā uddesādīsu anuyuñjituṃ na sakkonti. Dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti, tato pesalā bhikkhū phāsu viharanti. Evaṃ ‘‘pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyā’’ti ettha dvidhā attho veditabbo.</p>
  529. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāyā</span>ti diṭṭhadhammikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā pāṇippahāradaṇḍappahārasatthappahārahatthacchedapādacchedaakittiayasavippaṭisārādayo dukkhaviseso, tesaṃ saṃvarāya pidahanāya āgamanamaggathakanāyāti attho. <span class="bld">Samparāyikāna</span>nti samparāyikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena katapāpakammamūlakā <a name="M3.0309"></a> samparāye narakādīsu pattabbā dukkhavisesā, tesaṃ paṭighātatthāya vūpasamatthāya.</p>
  530. <p class="bodytext"><span class="bld">Appasannāna</span>nti sikkhāpadapaññattiyā hi sati sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā vā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū disvā vā, yepi appasannā paṇḍitamanussā, te ‘‘yāni vata loke <a name="P5.0033"></a> mahājanassa rajjanadussanamuyhanaṭṭhānāni, tehi ime samaṇā ārakā viratā viharanti, dukkaraṃ vata karontī’’ti pasādaṃ āpajjanti vinayapiṭakapotthakaṃ disvā micchādiṭṭhikatavedibrāhmaṇā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘appasannānaṃ pasādāyā’’ti.</p>
  531. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasannāna</span>nti <a name="V3.0307"></a> yepi sāsane pasannā kulaputtā, tepi sikkhāpadapaññattiṃ vā ñatvā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū vā disvā ‘‘aho ayyā dukkaraṃ karonti, ye yāvajīvaṃ ekabhattā vinayasaṃvaraṃ pālentī’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdanti. Tena vuttaṃ – ‘‘pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā’’ti.</p>
  532. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhammaṭṭhitiyā</span>ti tividho saddhammo pariyattisaddhammo paṭipattisaddhammo adhigamasaddhammoti. Tattha sakalampi buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaguṇā cārittavārittasīlasamādhivipassanāti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Navalokuttaradhammo adhigamasaddhammo nāma. So sabbopi yasmā sikkhāpadapaññattiyā sati bhikkhū sikkhāpadañca tassa vibhaṅgañca tadatthajotanatthaṃ aññañca buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, yathāpaññattañca paṭipajjamānā paṭipattiṃ pūretvā paṭipattiyā adhigantabbaṃ lokuttaradhammaṃ adhigacchanti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā saddhammo ciraṭṭhitiko hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘saddhammaṭṭhitiyā’’ti.</p>
  533. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayānuggahāyā</span>ti sikkhāpadapaññattiyā sati saṃvaravinayo, pahānavinayo, samathavinayo, paññattivinayoti catubbidho vinayo anuggahito hoti sūpatthambhito. Tena vuttaṃ – ‘‘vinayānuggahāyā’’ti.</p>
  534. <p class="subhead">2. Pātimokkhaṭṭhapanāsuttavaṇṇanā</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an10"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye <span class="bld">pārājiko</span>ti pārājikāpattiṃ āpanno. <span class="bld">Pārājikakathā</span> <a name="P5.0034"></a> <span class="bld">vippakatā hotī</span>ti ‘‘asukapuggalo pārājikaṃ āpanno nu kho no’’ti <a name="M3.0310"></a> evaṃ kathā ārabhitvā aniṭṭhāpitā hoti. Esa nayo sabbattha.</p>
  536. <p class="subhead">3. Ubbāhikāsuttavaṇṇanā</p>
  537. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an10"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <span class="bld">ubbāhikāyā</span>ti sampattaadhikaraṇaṃ vūpasametuṃ saṅghato ubbāhitvā uddharitvā gahaṇatthāya. <span class="bld">Vinaye kho pana ṭhito hotī</span>ti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. <span class="bld">Asaṃhīro</span>ti na aññassa <a name="V3.0308"></a> vacanamatteneva attano laddhiṃ vissajjeti. <span class="bld">Paṭibalo</span>ti kāyabalenapi ñāṇabalenapi samannāgato. <span class="bld">Saññāpetu</span>nti jānāpetuṃ. <span class="bld">Paññāpetu</span>nti sampajānāpetuṃ. <span class="bld">Nijjhāpetu</span>nti olokāpetuṃ. <span class="bld">Pekkhatu</span>nti passāpetuṃ. <span class="bld">Pasādetu</span>nti sañjātapasādaṃ kātuṃ. <span class="bld">Adhikaraṇa</span>nti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇasamudaya</span>nti vivādamūlādikaṃ adhikaraṇakārakaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇanirodha</span>nti adhikaraṇānaṃ vūpasamaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇanirodhagāminiṃ paṭipada</span>nti sattavidhaadhikaraṇasamathaṃ.</p>
  538. <p class="subhead">4. Upasampadāsuttavaṇṇanā</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an10"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe <span class="bld">anabhirati</span>nti ukkaṇṭhitabhāvaṃ. <span class="bld">Vūpakāsetu</span>nti vinetuṃ. <span class="bld">Adhisīle</span>ti uttamasīle. <span class="bld">Cittapaññā</span>supi eseva nayo.</p>
  540. <p class="subhead">7. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an10"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <span class="bld">vatthūhī</span>ti kāraṇehi. <span class="bld">Avakassantī</span>ti <a name="P5.0035"></a> parisaṃ ākaḍḍhanti vijaṭenti ekamantaṃ ussārenti. <span class="bld">Apakassantī</span>ti ativiya ākaḍḍhanti, yathā visaṃsaṭṭhā honti, evaṃ karonti. <span class="bld">Āveni kammāni karontī</span>ti visuṃ saṅghakammāni karonti.</p>
  542. <p class="subhead">9-10. Ānandasuttadvayavaṇṇanā</p>
  543. <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><a name="para39-40_an10"></a><span class="paranum">39-40</span>. Navame <span class="bld">kappaṭṭhika</span>nti āyukappaṃ nirayamhi ṭhitikāraṇaṃ. <span class="bld">Kibbisaṃ pasavatī</span>ti pāpaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Āpāyiko</span>ti apāyagamanīyo. <span class="bld">Nerayiko</span>ti niraye nibbattanako. <span class="bld">Vaggarato</span>ti bhedarato. <span class="bld">Yogakkhemā <a name="M3.0311"></a> padhaṃsatī</span>ti yogehi khemato arahattato dhaṃsati vigacchati. Dasame <span class="bld">anuggaho</span>ti aññamaññassa saṅgahānuggaho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  544. <p class="centered">Upālivaggo catuttho.</p>
  545. <p class="chapter">5. Akkosavaggo</p>
  546. <p class="subhead">4. Kusinārasuttavaṇṇanā</p>
  547. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an10"></a><span class="paranum">44</span>. Pañcamassa <a name="V3.0309"></a> catutthe <span class="bld">kusinārāya</span>nti evaṃnāmake nagare. Devatānaṃ atthāya baliṃ haranti etthāti <span class="bld">baliharaṇo,</span> tasmiṃ baliharaṇe. <span class="bld">Acchiddena appaṭimaṃsenā</span>tiādīsu yena kenacideva pahaṭo vā hoti, vejjakammādīni vā katāni, tassa kāyasamācāro upacikādīhi khāyitatālapaṇṇaṃ viya chiddo ca, paṭimasituṃ yattha katthaci gahetvā ākaḍḍhituṃ sakkuṇeyyatāya paṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso nāma. Vacīsamācāro pana musāvādaomasavādapesuññaamūlakānuddhaṃsanādīhi <a name="P5.0036"></a> chiddo sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso. <span class="bld">Mettaṃ nu kho me citta</span>nti palibodhaṃ chinditvā kammaṭṭhānabhāvanānuyogena adhigataṃ me mettacittaṃ. <span class="bld">Anāghāta</span>nti āghātavirahitaṃ, vikkhambhanena vihatāghātanti attho. <span class="bld">Kattha vutta</span>nti idaṃ sikkhāpadaṃ kismiṃ nagare vuttaṃ.</p>
  548. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālena vakkhāmī</span>tiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento <span class="bld">kālena vadati</span> nāma. Saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā salākaggayāgaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu vā upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento <span class="bld">akālena vadati</span> nāma. Tacchena vadanto <span class="bld">bhūtena vadati</span> nāma. ‘‘Daharamahallakaparisāvacarakapaṃsukūlikadhammakathikapatirūpaṃ tava ida’’nti vadanto <span class="bld">pharusena vadati</span> nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā, ‘‘bhante mahallakattha, parisāvacarakattha, paṃsukūlikattha, dhammakathikatthapatirūpaṃ tumhākamida’’nti vadanto <a name="M3.0312"></a> <span class="bld">saṇhena vadati</span> nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto <span class="bld">atthasaṃhitena vadati</span> nāma. <span class="bld">Mettacitto vakkhāmi no dosantaro</span>ti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā.</p>
  549. <p class="subhead">5. Rājantepurappavesanasuttavaṇṇanā</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an10"></a><span class="paranum">45</span>. Pañcame <span class="bld">kataṃ vā karissanti vā</span>ti methunavītikkamaṃ kariṃsu vā karissanti vā. <span class="bld">Ratana</span>nti maṇiratanādīsu yaṃkiñci. <span class="bld">Patthetī</span>ti māretuṃ icchati. <span class="bld">Hatthisambādha</span>nti <a name="P5.0037"></a> hatthīhi sambādhaṃ<a name="V3.0310"></a>. Hatthisammaddanti vā pāṭho, tassattho – hatthīhi sammaddo etthāti hatthisammaddaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Rajanīyāni rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbānī</span>ti etāni rāgajanakāni rūpādīni tattha paripūrāni honti.</p>
  551. <p class="subhead">6. Sakkasuttavaṇṇanā</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an10"></a><span class="paranum">46</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sokasabhaye</span>ti sokena sabhaye. Sokabhayeti vā pāṭho, ayamevattho. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Yena kenaci kammaṭṭhānenā</span>ti kasivaṇijjādikammesu yena kenaci kammena. <span class="bld">Anāpajja akusala</span>nti kiñci akusalaṃ anāpajjitvā. <span class="bld">Nibbiseyyā</span>ti uppādeyya ācineyya. <span class="bld">Dakkho</span>ti cheko. <span class="bld">Uṭṭhānasampanno</span>ti uṭṭhānavīriyena samannāgato. <span class="bld">Alaṃ vacanāyā</span>ti yutto vacanāya. <span class="bld">Ekantasukhappaṭisaṃvedī vihareyyā</span>ti ekantameva kāyikacetasikasukhaṃ ñāṇena paṭisaṃvedento vihareyya. <span class="bld">Aniccā</span>ti hutvā abhāvato. <span class="bld">Tucchā</span>ti sārarahitā. <span class="bld">Musā</span>ti niccasubhasukhā viya khāyamānāpi tathā na hontīti musā. <span class="bld">Mosadhammā</span>ti nassanasabhāvā. Tasmā te paṭicca dukkhaṃ uppajjatīti sandasseti. <span class="bld">Idha</span> <a name="P5.0038"></a> <span class="bld">pana vo</span>ti ettha <span class="bld">vo</span> ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Apaṇṇakaṃ vā sotāpanno</span>ti avirādhitaṃ ekaṃsena sotāpanno vā hoti. Sopi jhānaṃ nibbatteti, brahmalokaṃ vā gantvā chasu vā kāmasaggesu ekantasukhappaṭisaṃvedī hutvā vihareyya. Imasmiṃ sutte satthā aṭṭhaṅguposathassa guṇaṃ kathesi.</p>
  553. <p class="subhead">7. Mahālisuttavaṇṇanā</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an10"></a><span class="paranum">47</span>. Sattame <a name="M3.0313"></a> <span class="bld">micchāpaṇihita</span>nti micchā ṭhapitaṃ. <span class="bld">Adhammacariyāvisamacariyā</span>ti akusalakammapathavasena adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Kusalakammapathavasena itarā veditabbā. Evamidha vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  555. <p class="subhead">8. Pabbajitaabhiṇhasuttavaṇṇanā</p>
  556. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an10"></a><span class="paranum">48</span>. Aṭṭhame <span class="bld">pabbajitenā</span>ti gharāvāsaṃ pahāya sāsane pabbajjaṃ upagatena. <span class="bld">Abhiṇha</span>nti abhikkhaṇaṃ punappunaṃ, <span class="bld">paccavekkhitabbā</span> oloketabbā sallakkhetabbā. <span class="bld">Vevaṇṇiya</span>nti vivaṇṇabhāvaṃ. Taṃ panetaṃ vevaṇṇiyaṃ duvidhaṃ hoti sarīravevaṇṇiyaṃ parikkhāravevaṇṇiyañca. Tattha kesamassuoropanena <a name="V3.0311"></a> sarīravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Pubbe pana nānāvirāgāni sukhumavatthāni nivāsetvāpi nānaggarasabhojanaṃ suvaṇṇarajatabhājanesu bhuñjitvāpi sirigabbhe varasayanāsanesu nipajjitvāpi nisīditvāpi sappinavanītādīhi bhesajjaṃ katvāpi pabbajitakālato paṭṭhāya chinnasaṅghaṭitakasāvarasapītāni vatthāni nivāsetabbāni, ayapatte vā mattikapatte vā missakodano bhuñjitabbo, rukkhamūlādisenāsane muñjatiṇasantharaṇādīsu nipajjitabbaṃ<a name="P5.0039"></a>, cammakhaṇḍataṭṭikādīsu nisīditabbaṃ, pūtimuttādīhi bhesajjaṃ kattabbaṃ hoti. Evamettha parikkhāravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato kopo ca māno ca pahīyati.</p>
  557. <p class="bodytext"><span class="bld">Parapaṭibaddhā me jīvikā</span>ti mayhaṃ paresu paṭibaddhā parāyattā catupaccayajīvikāti. Evaṃ paccavekkhato hi ājīvo parisujjhati, piṇḍapāto ca apacito hoti, catūsu paccayesu apaccavekkhitaparibhogo nāma na hoti. <span class="bld">Añño me ākappo karaṇīyo</span>ti yo gihīnaṃ uraṃ abhinīharitvā gīvaṃ paggahetvā lalitenākārena aniyatapadavītihārena gamanākappo hoti, tato aññova ākappo mayā karaṇīyo, santindriyena santamānasena yugamattadassinā visamaṭṭhāne udakasakaṭeneva mandamitapadavītihārena hutvā gantabbanti paccavekkhitabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato hi iriyāpatho sāruppo hoti, tisso sikkhā paripūrenti. <span class="bld">Kaccinukho</span>ti salakkhaṇe nipātasamudāyo. <span class="bld">Attā</span>ti cittaṃ. <span class="bld">Sīlato na upavadatī</span>ti <a name="M3.0314"></a> aparisuddhaṃ te sīlanti sīlapaccayo na upavadati. Evaṃ paccavekkhato hi ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sā tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādheti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti, catupārisuddhisīle ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Anuvicca viññū sabrahmacārī</span>ti paṇḍitā sabrahmacārino anuvicāretvā. Evaṃ paccavekkhato <a name="P5.0040"></a> hi bahiddhā ottappaṃ saṇṭhāti, taṃ tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādhetīti anantaranayeneva veditabbaṃ.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānābhāvo vinābhāvo</span>ti jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo. Evaṃ paccavekkhato hi tīsu dvāresu asaṃvutākāro nāma na hoti, maraṇassati sūpaṭṭhitā hoti. <span class="bld">Kammassakomhī</span>tiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti <span class="bld">kammassakā</span>. Kammena dātabbaṃ phalaṃ dāyaṃ, kammassa dāyaṃ kammadāyaṃ, taṃ ādīyāmīti <span class="bld">kammadāyādo</span>. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti <span class="bld">kammayoni</span>. Kammaṃ mayhaṃ bandhu ñātakoti <span class="bld">kammabandhu</span>. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti <span class="bld">kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmī</span>ti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalaṃ paṭiggāhako <a name="V3.0312"></a> bhavissāmi. Evaṃ kammassakataṃ pana paccavekkhato pāpakaraṇaṃ nāma na hoti. <span class="bld">Kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattantī</span>ti kinnu kho me vattappaṭipattiṃ karontassa, udāhu akarontassa, buddhavacanaṃ sajjhāyantassa, udāhu asajjhāyantassa, yonisomanasikāre kammaṃ karontassa, udāhu akarontassāti kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattanti, parivattantīti attho. Evaṃ paccavekkhato hi appamādo paripūrati.</p>
  559. <p class="bodytext"><span class="bld">Suññāgāre abhiramāmī</span>ti vivittokāse sabbiriyāpathesu ekakova hutvā kacci nu kho abhiramāmīti attho. Evaṃ paccavekkhato kāyaviveko paripūrati. <span class="bld">Uttarimanussadhammo</span>ti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhamanussabhūtānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca jhānādidhammo, dasakusalakammapathasaṅkhātamanussadhammato vā uttaritaro visiṭṭhataro dhammo me mama santāne atthi nu kho, santi nu khoti attho. <span class="bld">Alamariyañāṇadassanaviseso</span>ti mahaggatalokuttarapaññā pajānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti <a name="M3.0315"></a> ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattakaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, assa vāti alamariyañāṇadassano, jhānādibhedo uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassano ca so viseso cāti <span class="bld">alamariyañāṇadassanaviseso</span>. Atha vā tameva kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ visuddhaṃ ñāṇadassanameva visesoti alamariyañāṇadassanaviseso vā. <span class="bld">Adhigato</span>ti paṭiladdho me atthi nu kho. <span class="bld">Soha</span>nti paṭiladdhaviseso so ahaṃ. <span class="bld">Pacchime kāle</span>ti maraṇamañce nipannakāle. <span class="bld">Puṭṭho</span>ti sabrahmacārīhi adhigataguṇavisesaṃ pucchito. <span class="bld">Na maṅku bhavissāmī</span>ti patitakkhandho nittejo na hessāmīti. Evaṃ paccavekkhantassa hi moghakālakiriyā nāma na hoti.</p>
  560. <p class="subhead">9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para49-50"></a><a name="para49-50_an10"></a><span class="paranum">49-50</span>. Navame <a name="P5.0041"></a> <span class="bld">ponobbhaviko</span>ti punabbhavanibbattako. <span class="bld">Bhavasaṅkhāro</span>ti bhavasaṅkharaṇakammaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Dasame sīlabāhusaccavīriyasatipaññā lokiyalokuttarāmissikā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  562. <p class="centered">Akkosavaggo pañcamo.</p>
  563. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  564. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  565. <p class="chapter">(6) 1. Sacittavaggo</p>
  566. <p class="subhead">1-4. Sacittasuttādivaṇṇanā</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para51-54"></a><a name="para51-54_an10"></a><span class="paranum">51-54</span>. Dutiyassa <a name="V3.0313"></a><a name="M3.0316"></a> paṭhame <span class="bld">sacittapariyāyakusalo</span>ti attano cittavārakusalo. <span class="bld">Raja</span>nti āgantukaupakkilesaṃ. <span class="bld">Aṅgaṇa</span>nti tatthajātakaaṅgakāḷatilakādiṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattatthāya. Tatiye <span class="bld">paṭibhānenā</span>ti vacanasaṇṭhānena. Catutthe <a name="P5.0042"></a> <span class="bld">adhipaññādhammavipassanāyā</span>ti saṅkhārapariggāhakavipassanāya.</p>
  568. <p class="subhead">8. Mūlakasuttavaṇṇanā</p>
  569. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an10"></a><span class="paranum">58</span>. Aṭṭhame <span class="bld">amatogadhā</span>ti ettha saupādisesā nibbānadhātu kathitā, <span class="bld">nibbānapariyosānā</span>ti ettha anupādisesā. Anupādisesaṃ pattassa hi sabbe dhammā pariyosānappattā nāma honti. Sesapadāni heṭṭhā vuttatthāneva.</p>
  570. <p class="subhead">9. Pabbajjāsuttavaṇṇanā</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_an10"></a><span class="paranum">59</span>. Navame <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā evaṃ aparicitacittassa sāmaññattho na sampajjati, tasmā. <span class="bld">Yathāpabbajjāparicitañca no cittaṃ bhavissatī</span>ti yathā pabbajjānurūpena paricitaṃ. Ye hi keci pabbajanti nāma, sabbe te arahattaṃ patthetvā. Tasmā yaṃ cittaṃ arahattādhigamatthāya paricitaṃ vaḍḍhitaṃ, taṃ yathāpabbajjāparicitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Evarūpaṃ pana cittaṃ bhavissatīti sikkhitabbaṃ. <span class="bld">Lokassa samañca visamañcā</span>ti sattalokassa sucaritaduccaritāni. <span class="bld">Lokassa bhavañca vibhavañcā</span>ti tassa vaḍḍhiñca vināsañca, tathā sampattiñca vipattiñca. <span class="bld">Lokassa</span> <a name="V3.0314"></a> <span class="bld">samudayañca atthaṅgamañcā</span>ti pana saṅkhāralokaṃ sandhāya vuttaṃ, khandhānaṃ nibbattiñca bhedañcāti attho.</p>
  572. <p class="subhead">10. Girimānandasuttavaṇṇanā</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an10"></a><span class="paranum">60</span>. Dasame <a name="M3.0317"></a> <span class="bld">anukampaṃ upādāyā</span>ti girimānandatthere anukampaṃ paṭicca. <span class="bld">Cakkhurogo</span>tiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitappasādānañhi rogo nāma natthi. <span class="bld">Kaṇṇarogo</span>ti <a name="P5.0043"></a> bahikaṇṇe rogo. <span class="bld">Pināso</span>ti bahināsikāya rogo. <span class="bld">Nakhasā</span>ti nakhehi vilekhitaṭṭhāne rogo. <span class="bld">Pittasamuṭṭhānā</span>ti pittasamuṭṭhitā. Te kira dvattiṃsa honti. <span class="bld">Semhasamuṭṭhānā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Utupariṇāmajā</span>ti utupariṇāmena accuṇhātisītena uppajjanakarogā. <span class="bld">Visamaparihārajā</span>ti aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. <span class="bld">Opakkamikā</span>ti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. <span class="bld">Kammavipākajā</span>ti balavakammavipākasambhūtā. <span class="bld">Santa</span>nti rāgādisantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  574. <p class="centered">Sacittavaggo paṭhamo.</p>
  575. <p class="chapter">(7) 2. Yamakavaggo</p>
  576. <p class="subhead">1. Avijjāsuttādivaṇṇanā</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para61-62"></a><a name="para61-62_an10"></a><span class="paranum">61-62</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">sāhāra</span>nti sapaccayaṃ. <span class="bld">Vijjāvimutti</span>nti phalañāṇañceva sesasampayuttadhamme ca. <span class="bld">Bojjhaṅgā</span>ti maggabojjhaṅgā. Dutiye <span class="bld">bhavataṇhāyā</span>ti bhavapatthanāya. Evaṃ dvīsupi suttesu vaṭṭameva kathitaṃ, vaṭṭañcettha paṭhame sutte avijjāmūlakaṃ vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiye taṇhāmūlakaṃ.</p>
  578. <p class="subhead">3-4. Niṭṭhaṅgatasuttādivaṇṇanā</p>
  579. <p class="bodytext"><a name="para63-64"></a><a name="para63-64_an10"></a><span class="paranum">63-64</span>. Tatiye <a name="V3.0315"></a><a name="P5.0044"></a> <span class="bld">niṭṭhaṃ gatā</span>ti nibbematikā. <span class="bld">Idha niṭṭhā</span>ti imasmiṃyeva loke parinibbānaṃ. <span class="bld">Idha vihāyā</span>ti imaṃ lokaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmalokaṃ. Catutthe <span class="bld">aveccappasannā</span>ti acalappasādena sampannā. <span class="bld">Sotāpannā</span>ti ariyamaggasotaṃ āpannā.</p>
  580. <p class="subhead">5-7. Paṭhamasukhasuttādivaṇṇanā</p>
  581. <p class="bodytext"><a name="para65-67"></a><a name="para65-67_an10"></a><span class="paranum">65-67</span>. Pañcame <a name="M3.0318"></a> vaṭṭamūlakaṃ sukhadukkhaṃ pucchitaṃ, chaṭṭhe sāsanamūlakaṃ. Sattame <span class="bld">naḷakapāna</span>nti atīte bodhisattassa ovāde ṭhatvā vānarayūthena naḷehi udakassa pītaṭṭhāne māpitattā evaṃladdhanāmo nigamo. <span class="bld">Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūta</span>nti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. <span class="bld">Anuviloketvā</span>ti tato tato viloketvā. <span class="bld">Piṭṭhi me āgilāyatī</span>ti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi cha vassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Upādinnakasarīrassa ṭhānanisajjādīhi appamattakena ābādhena na sakkā kenaci bhavituṃ. Taṃ gahetvāpi therassa okāsakaraṇatthaṃ evamāha. <span class="bld">Saṅghāṭiṃ paññāpetvā</span> ekamante patirūpaṭṭhāne paññattassa kappiyamañcassa upari attharitvā.</p>
  582. <p class="subhead">9-10. Kathāvatthusuttadvayavaṇṇanā</p>
  583. <p class="bodytext"><a name="para69-70"></a><a name="para69-70_an10"></a><span class="paranum">69-70</span>. Navame <span class="bld">tiracchānakatha</span>nti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko <a name="P5.0045"></a> evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā <span class="bld">rājakathā</span>. Esa nayo <span class="bld">corakathā</span>dīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā gehasitakathāva tiracchānakathā hoti, ‘‘sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghadevo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva <span class="bld">tiracchānakathā</span>. Yuddhesupi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kammassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva <a name="V3.0316"></a> hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmarasassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyaṃ pūjimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātikathā</span>dīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati<a name="M3.0319"></a>, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbaṃ. <span class="bld">Gāmakathā</span>pi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena <a name="P5.0046"></a> vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavaseneva na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nigamanagarajanapadakathāsu</span>pi eseva nayo.</p>
  585. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthikathā</span>pi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Sūrakathāpi</span> ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddho ahosi khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Surākatha</span>nti pāḷiyaṃ pana anekavidhaṃ majjakathaṃ assādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, ādīnavavaseneva vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Visikhākathāpi</span> ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti vaṭṭati. <span class="bld">Kumbhaṭṭhānakathā</span> nāma kūṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati (dī. ni. aṭṭha. 1.17; ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080). Kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.</p>
  586. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbapetakathā</span> nāma atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. <span class="bld">Nānattakathā</span> nāma purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā tiracchānakathā. <span class="bld">Lokakkhāyikā</span> nāma ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma <a name="P5.0047"></a> nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’tievamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. <span class="bld">Samuddakkhāyikā</span> nāma kasmā samuddo sāgaroti. Sāgaradevena khatattā <a name="V3.0317"></a> sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddotievamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. <span class="bld">Bhavo</span>ti vuddhi, <span class="bld">abhavo</span>ti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā <span class="bld">itibhavābhavakathā</span> nāma.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Tejasā teja</span>nti attano tejasā tesaṃ tejaṃ. <span class="bld">Pariyādiyeyyāthā</span>ti khepetvā gahetvā abhibhaveyyātha. Tatridaṃ vatthu – eko piṇḍapātiko <a name="M3.0320"></a> mahātheraṃ pucchi – ‘‘bhante, tejasā tejaṃ pariyādiyamānā bhikkhū kiṃ karontī’’ti. Thero āha – āvuso, kiñcideva ātape ṭhapetvā yathā chāyā heṭṭhā na otarati, uddhaṃyeva gacchati tathā karonti. Dasame <span class="bld">pāsaṃsāni ṭhānānī</span>ti pasaṃsāvahāni kāraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  588. <p class="centered">Yamakavaggo dutiyo.</p>
  589. <p class="chapter">(8) 3. Ākaṅkhavaggo</p>
  590. <p class="subhead">1. Ākaṅkhasuttavaṇṇanā</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an10"></a><span class="paranum">71</span>. Tatiyassa paṭhame <span class="bld">sampannasīlā</span>ti paripuṇṇasīlā, sīlasamaṅgino vā hutvāti attho. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca <a name="P5.0048"></a> ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tadubhayampi visuddhimagge (visuddhi. 1.9, 21) vitthāritaṃ. Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthapi pātimokkhasaṃvarova bhagavatā vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ atthīti ananujānanto vatvā āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārārakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye <a name="V3.0318"></a> idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ sīsacchinno viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni kātuṃ sakkoti. Tasmā ‘‘sampannasīlā’’ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘‘sampannapātimokkhā’’ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasaṃvutā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasaṃvuttā</span>tiādīni vuttatthāneva. <span class="bld">Ākaṅkheyya ce</span>ti <a name="M3.0321"></a> idaṃ kasmā āraddhanti? Sīlānisaṃsadassanatthaṃ<a name="P5.0049"></a>. Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ vā evamassa ‘‘bhagavā ‘sīlaṃ pūretha sīlaṃ pūrethā’ti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso, ko viseso, kā vaḍḍhī’’ti tesaṃ dasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha – ‘‘appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyu’’nti.</p>
  592. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ākaṅkheyya ce</span>ti yadi iccheyya. <span class="bld">Piyo cassa</span>nti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyaṃ. <span class="bld">Manāpo</span>ti tesaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti attho. <span class="bld">Garū</span>ti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso. <span class="bld">Bhāvanīyo</span>ti ‘‘addhāyamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’’ti evaṃ sambhāvanīyo. <span class="bld">Sīlesvevassa paripūrakārī</span>ti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena ākārena samannāgato bhaveyyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto</span>ti attano cittasamathe yutto. <span class="bld">Anirākatajjhāno</span>ti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā. <span class="bld">Vipassanāyā</span>ti sattavidhāya anupassanāya. <span class="bld">Brūhetā suññāgārāna</span>nti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ayamettha saṅkhepo<a name="P5.0050"></a>, vitthāro pana icchantena majjhimanikāyaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.64 ādayo) ākaṅkheyyasuttavaṇṇanāya oloketabbo.</p>
  593. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhī</span>ti ettha na bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheti. Bhagavā hi ‘‘ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’ti (su. ni. 716) evaṃ sāvake ovadati. So kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheyya. Puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ. Yesañhi evaṃ ajjhāsayo <a name="V3.0319"></a> bhaveyya ‘‘sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlāni paripūretuṃ sakkuṇeyyāmā’’ti, tesaṃ ajjhāsayavasenevamāha. Apica sarasānisaṃso esa sīlassa yadidaṃ cattāro paccayā nāma. Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttaṃ.</p>
  594. <p class="bodytext">Tatiyavāre <a name="M3.0322"></a> <span class="bld">yesāha</span>nti yesaṃ ahaṃ. <span class="bld">Tesaṃ te kārā</span>ti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā. <span class="bld">Mahapphalā hontu mahānisaṃsā</span>ti lokiyasukhena phalabhūtena mahapphalā, lokuttarena mahānisaṃsā. Ubhayaṃ vā etaṃ ekatthameva. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya dhātuyā parinibbānassa paccayo hoti. ‘‘Khīrodanaṃ <a name="P5.0051"></a> ahamadāsi’’ntiādīni (vi. va. 413) cettha vatthūni. Sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ.</p>
  595. <p class="bodytext">Catutthavāre <span class="bld">petā</span>ti peccabhavaṃ gatā. <span class="bld">Ñātī</span>ti sassusasurapakkhikā. <span class="bld">Sālohitā</span>ti ekalohitabaddhā pitipitāmahādayo. <span class="bld">Kālaṅkatā</span>ti matā. <span class="bld">Tesaṃ ta</span>nti tesaṃ taṃ mayi pasannacittaṃ, taṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ. Yassa hi bhikkhuno kālakato pitā vā mātā vā ‘‘amhākaṃ ñātakatthero sīlavā kalyāṇadhammo’’ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati, tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti.</p>
  596. <p class="bodytext"><span class="bld">Aratiratisaho</span>ti nekkhammapaṭipattiyā aratiyā kāmaguṇesu ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā. <span class="bld">Bhayabheravasaho</span>ti ettha bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi, bheravaṃ ārammaṇameva.</p>
  597. <p class="subhead">2. Kaṇṭakasuttavaṇṇanā</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an10"></a><span class="paranum">72</span>. Dutiye <span class="bld">abhiññātehī</span>ti gaganamajjhe puṇṇacando viya sūriyo viya ñātehi pākaṭehi. <span class="bld">Parapurāyā</span>ti paraṃ vuccati pacchimabhāgo, purāti purimabhāgo, purato dhāvantena pacchato <a name="V3.0320"></a> anubandhantena ca mahāparivārenāti attho. <span class="bld">Kaṇṭako</span>ti vijjhanaṭṭhena kaṇṭako. <span class="bld">Visūkadassana</span>nti visūkabhūtaṃ dassanaṃ. <span class="bld">Mātugāmūpacāro</span>ti <a name="P5.0052"></a> mātugāmassa samīpacāritā.</p>
  599. <p class="subhead">3-4. Iṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para73-74"></a><a name="para73-74_an10"></a><span class="paranum">73-74</span>. Tatiye <a name="M3.0323"></a> <span class="bld">vaṇṇo</span>ti sarīravaṇṇo. <span class="bld">Dhammā</span>ti nava lokuttaradhammā. Catutthe <span class="bld">ariyāyā</span>ti apothujjanikāya, sīlādīhi missakattā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sārādāyī ca hoti varadāyī</span>ti sārassa ca varassa ca ādāyako hoti. Yo kāyassa sāro, yañcassa varaṃ, taṃ gaṇhātīti attho.</p>
  601. <p class="subhead">5. Migasālāsuttavaṇṇanā</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an10"></a><span class="paranum">75</span>. Pañcamassa ādimhi tāva yaṃ vattabbaṃ, taṃ chakkanipāte vuttameva. <span class="bld">Dussīlo hotī</span>tiādīsu pana <span class="bld">dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Cetovimutti</span>nti phalasamādhiṃ. <span class="bld">Paññāvimutti</span>nti phalañāṇaṃ. <span class="bld">Nappajānātī</span>ti uggahaparipucchāvasena na jānāti. <span class="bld">Dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī</span>ti ettha pañca dussīlyāni tāva sotāpattimaggena pahīyanti, dasa arahattamaggena. Phalakkhaṇe tāni pahīnāni nāma honti. Phalakkhaṇaṃ sandhāya idha ‘‘nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa sīlaṃ pañcahi kāraṇehi bhijjati pārājikāpajjanena sikkhāpaccakkhānena titthiyapakkhandanena arahattena maraṇenāti. Tattha purimā tayo bhāvanāparihānāya saṃvattanti, catuttho vaḍḍhiyā, pañcamo neva hānāya na vaḍḍhiyā. Kathaṃ panetaṃ arahattena sīlaṃ bhijjatīti? Puthujjanassa hi sīlaṃ accantakusalameva hoti, arahattamaggo ca kusalākusalakammakkhayāya saṃvattatīti evaṃ tena taṃ bhijjati. <span class="bld">Savanenapi</span> <a name="P5.0053"></a> <span class="bld">akataṃ hotī</span>ti sotabbayuttakaṃ assutaṃ hoti. <span class="bld">Bāhusaccenapi akataṃ hotī</span>ti ettha <span class="bld">bāhusacca</span>nti vīriyaṃ. Vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hoti, tassa akatattā saggatopi maggatopi parihāyati. <span class="bld">Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotī</span>ti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti apaccakkhakataṃ. <span class="bld">Sāmayikampi vimuttiṃ na labhatī</span>ti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. <span class="bld">Hānāya paretī</span>ti hānāya pavattati.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti ‘‘sotāpattiphalaṃ patvā pañcavidhaṃ dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti uggahaparipucchāvasena jānāti. <span class="bld">Tassa savanenapi kataṃ hotī</span>ti sotabbayuttakaṃ sutaṃ <a name="V3.0321"></a> hoti. <span class="bld">Bāhusaccenapi kataṃ hotī</span>ti <a name="M3.0324"></a> vīriyena kattabbayuttakaṃ antamaso dubbalavipassanāmattakampi kataṃ hoti. <span class="bld">Diṭṭhiyāpi suppaṭividdhaṃ hotī</span>ti antamaso lokiyapaññāyapi paccayapaṭivedho kato hoti. Imassa hi puggalassa paññā sīlaṃ paridhovati, so paññāparidhotena visesaṃ pāpuṇāti.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇikā</span>ti puggalesu pamāṇaggāhakā. <span class="bld">Pamiṇantī</span>ti pametuṃ tuletuṃ arahanti. <span class="bld">Eko hīno</span>ti eko guṇehi hīno. <span class="bld">Paṇīto</span>ti eko guṇehi paṇīto uttamo. <span class="bld">Taṃ hī</span>ti taṃ pamāṇakaraṇaṃ. <span class="bld">Abhikkantataro</span>ti sundarataro. <span class="bld">Paṇītataro</span>ti uttamataro. <span class="bld">Dhammasoto nibbahatī</span>ti sūraṃ hutvā pavattamānaṃ vipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ pāpeti. <span class="bld">Tadantaraṃ</span> <a name="P5.0054"></a> <span class="bld">ko jāneyyā</span>ti taṃ evaṃ kāraṇaṃ ko jāneyya. <span class="bld">Sīlavā hotī</span>ti lokiyasīlena sīlavā hoti. <span class="bld">Yatthassa taṃ sīla</span>nti arahattavimuttiṃ patvā sīlaṃ aparisesampi nirujjhati nāma, tattha yutti vuttāyeva. Ito paresu dvīsu aṅgesu anāgāmiphalaṃ vimutti nāma, pañcame arahattameva. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.</p>
  605. <p class="subhead">7. Kākasuttavaṇṇanā</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an10"></a><span class="paranum">77</span>. Sattame <span class="bld">dhaṃsī</span>ti guṇadhaṃsako. Kassaci guṇaṃ anādiyitvā hatthenapi gahito tassa sīsepi vaccaṃ karoti. <span class="bld">Pagabbho</span>ti pāgabbhiyena samannāgato. <span class="bld">Tintiṇo</span>ti tintiṇaṃ vuccati taṇhā, tāya samannāgato, āsaṅkābahulo vā. <span class="bld">Luddo</span>ti dāruṇo. <span class="bld">Akāruṇiko</span>ti nikkāruṇiko. <span class="bld">Dubbalo</span>ti abalo appathāmo. <span class="bld">Oravitā</span>ti oravayutto oravanto carati. <span class="bld">Necayiko</span>ti nicayakaro.</p>
  607. <p class="subhead">9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an10"></a><span class="paranum">79</span>. Navame <span class="bld">aṭṭhāne</span>ti akāraṇe. Sacittakapavattiyañhi ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi kāraṇaṃ bhaveyya, khāṇupahaṭādīsu taṃ natthi. Tasmā tattha āghāto aṭṭhāne āghāto nāma. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  609. <p class="centered">Ākaṅkhavaggo tatiyo.</p>
  610. <p class="chapter">(9) 4. Theravaggo</p>
  611. <p class="subhead">1-3. Vāhanasuttādivaṇṇanā</p>
  612. <p class="bodytext"><a name="para81-83"></a><a name="para81-83_an10"></a><span class="paranum">81-83</span>. Catutthassa <a name="V3.0322"></a><a name="M3.0325"></a><a name="P5.0055"></a> paṭhame <span class="bld">vimariyādīkatenā</span>ti kilesamariyādaṃ bhinditvā vimariyādaṃ katena. Dutiyaṃ uttānatthameva. Tatiye <span class="bld">no ca payirupāsitā</span>ti na upaṭṭhāti.</p>
  613. <p class="subhead">4. Byākaraṇasuttavaṇṇanā</p>
  614. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an10"></a><span class="paranum">84</span>. Catutthe <span class="bld">jhāyī samāpattikusalo</span>ti jhānehi ca sampanno samāpattiyañca cheko. <span class="bld">Irīṇa</span>nti tucchabhāvaṃ. <span class="bld">Vicina</span>nti guṇavicinataṃ nigguṇabhāvaṃ. Atha vā irīṇasaṅkhātaṃ araññaṃ vicinasaṅkhātaṃ mahāgahanañca āpanno viya hoti. <span class="bld">Anaya</span>nti avaḍḍhiṃ. <span class="bld">Byasana</span>nti vināsaṃ. <span class="bld">Anayabyasana</span>nti avaḍḍhivināsaṃ. <span class="bld">Kiṃ nu kho</span>ti kena kāraṇena.</p>
  615. <p class="subhead">5-6. Katthīsuttādivaṇṇanā</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para85-86"></a><a name="para85-86_an10"></a><span class="paranum">85-86</span>. Pañcame <span class="bld">katthī hoti vikatthī</span>ti katthanasīlo hoti vikatthanasīlo, vivaṭaṃ katvā katheti. <span class="bld">Na santatakārī</span>ti na satatakārī. Chaṭṭhe <span class="bld">adhimāniko</span>ti anadhigate adhigatamānena samannāgato. <span class="bld">Adhimānasacco</span>ti adhigatamānameva saccato vadati.</p>
  617. <p class="subhead">7. Nappiyasuttavaṇṇanā</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an10"></a><span class="paranum">87</span>. Sattame <span class="bld">adhikaraṇiko hotī</span>ti adhikaraṇakārako hoti. <span class="bld">Na piyatāyā</span>ti na piyabhāvāya. <span class="bld">Na garutāyā</span>ti na garubhāvāya. <span class="bld">Na</span> <a name="P5.0056"></a> <span class="bld">sāmaññāyā</span>ti na samaṇadhammabhāvāya. <span class="bld">Na ekībhāvāyā</span>ti na nirantarabhāvāya. <span class="bld">Dhammānaṃ na nisāmakajātiko</span>ti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ na nisāmanasabhāvo na upadhāraṇasabhāvo. <span class="bld">Na paṭisallāno</span>ti na paṭisallīno. <span class="bld">Sāṭheyyānī</span>ti saṭhabhāvo. <span class="bld">Kūṭeyyānī</span>ti kūṭabhāvo. <span class="bld">Jimheyyānī</span>ti na ujubhāvā. <span class="bld">Vaṅkeyyānī</span>ti vaṅkabhāvā.</p>
  619. <p class="subhead">8. Akkosakasuttavaṇṇanā</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an10"></a><span class="paranum">88</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0326"></a><a name="V3.0323"></a> <span class="bld">akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārina</span>nti ettha sabrahmacāripadaṃ akkosakaparibhāsakapadehi yojetabbaṃ ‘‘akkosako sabrahmacārīnaṃ, paribhāsako sabrahmacārīna’’nti. Ariyānaṃ pana guṇe chindissāmīti antimavatthunā upavadanto ariyūpavādī nāma hoti. <span class="bld">Saddhammassa na vodāyantī</span>ti sikkhāttayasaṅkhātā sāsanasaddhammā assa vodānaṃ na gacchanti. <span class="bld">Rogātaṅka</span>nti ettha rogova kicchājīvitabhāvakaraṇena ātaṅkoti veditabbo.</p>
  621. <p class="subhead">9. Kokālikasuttavaṇṇanā</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an10"></a><span class="paranum">89</span>. Navame <span class="bld">kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti koyaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārite vihāre vasati cūḷakokālikoti nāmena, na pana devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto <a name="P5.0057"></a> mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā vihāraṃ agamiṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ akāsi. Tepi tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā no kassaci ārocesī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajja, āvuso, ekadivasaṃ vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe dve aggasāvake idha āgantvā vasamānepi na jānātha, na te koci paccayenapi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no nārocayitthā’’ti? Kiṃ, āvuso, ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.</p>
  623. <p class="bodytext">Kokāliko <a name="M3.0327"></a> cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannalābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ <a name="V3.0324"></a> santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathañhi nāma sayaṃ aggaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti āghātaṃ uppādesi<a name="P5.0058"></a>. Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisāva maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātatthā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayamesa kokāliko, iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.</p>
  624. <p class="bodytext">Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato, sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti. Tato ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena pana padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">mā heva</span>nti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha <span class="bld">mā heva</span>nti mā evaṃ abhaṇi. <span class="bld">Saddhāyiko</span>ti saddhāya āgamakaro pasādāvaho, saddhātabbavacano vā. <span class="bld">Paccayiko</span>ti pattiyāyitabbavacano.</p>
  625. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkāmī</span>ti <a name="P5.0059"></a> kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakatañhi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ. <span class="bld">Acirapakkantassā</span>ti pakkantassa sato nacireneva. <span class="bld">Sabbo kāyo phuṭo ahosī</span>ti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ <a name="M3.0328"></a> ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. <span class="bld">Kalāyamattiyo</span>ti caṇakamattiyo. <span class="bld">Beluvasalāṭukamattiyo</span>ti taruṇabeluvamattiyo. <span class="bld">Pabhijjiṃsū</span>ti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu nipajji. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā <a name="V3.0325"></a> manussā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāramakaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.</p>
  626. <p class="bodytext"><span class="bld">Turū</span>ti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ vatvā brahmaloke nibbatto. So bhummaṭṭhadevatā ādiṃ katvā ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ <a name="P5.0060"></a> taṃ saddaṃ sutvā ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittappasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. <span class="bld">Pesalā</span>ti piyasīlā. <span class="bld">Kosi tvaṃ, āvuso</span>ti nisinnakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. <span class="bld">Passa yāvañca te idaṃ aparaddha</span>ti yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.</p>
  627. <p class="bodytext">Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ kokāliko, gilitaviso viya na kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā <span class="bld">purisassa hī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kuṭhārī</span>ti kuṭhārisadisā pharusavācā. <span class="bld">Chindatī</span>ti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. <span class="bld">Nindiya</span>nti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. <span class="bld">Pasaṃsatī</span>ti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. <span class="bld">Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo</span>ti yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. <span class="bld">Vicināti mukhena so kali</span>nti so taṃ aparādhaṃ <a name="M3.0329"></a> mukhena vicināti nāma. <span class="bld">Kalinā</span> <a name="P5.0061"></a> <span class="bld">tenā</span>ti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.</p>
  628. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbassāpi sahāpi attanā</span>ti sabbena sakena dhanenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. <span class="bld">Yo sugatesū</span>ti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ dūseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.</p>
  629. <p class="bodytext">Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento <span class="bld">sataṃ sahassāna</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sataṃ sahassāna</span>nti <a name="V3.0326"></a> nirabbudagaṇanāya satasahassañca. <span class="bld">Chattiṃsatī</span>ti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. <span class="bld">Pañca cā</span>ti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. <span class="bld">Yamariyagarahī</span>ti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti attho.</p>
  630. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālamakāsī</span>ti upajjhāye pakkante kālaṃ akāsi. <span class="bld">Padumaniraya</span>nti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayasmiṃyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Vīsatikhāriko</span>ti māgadhakena patthena cattāro patthā, kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ<a name="P5.0062"></a>, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. <span class="bld">Tilavāho</span>ti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. <span class="bld">Abbudo nirayo</span>ti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Nirabbudā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  632. <p class="bodytext">Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ, esa nayo sabbatthāti. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  633. <p class="centered">Theravaggo catuttho.</p>
  634. <p class="chapter">(10) 5. Upālivaggo</p>
  635. <p class="subhead">1-2. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā</p>
  636. <p class="bodytext"><a name="para91-92"></a><a name="para91-92_an10"></a><span class="paranum">91-92</span>. Pañcamassa <a name="V3.0327"></a><a name="M3.0330"></a> paṭhame <span class="bld">sāhasenā</span>ti sāhasiyakammena. Dutiye <span class="bld">bhayānī</span>ti cittutrāsabhayāni. <span class="bld">Verānī</span>ti akusalaverapuggalaverāni. <span class="bld">Ariyo cassa ñāyo</span>ti saha vipassanāya maggo. <span class="bld">Iti imasmiṃ sati idaṃ hotī</span>ti evaṃ imasmiṃ avijjādike kāraṇe sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. <span class="bld">Imassuppādā idaṃ uppajjatī</span>ti yo yassa sahajātapaccayo hoti, tassa uppādā itaraṃ uppajjati nāma. <span class="bld">Imasmiṃ asatī</span>ti avijjādike kāraṇe asati saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. <span class="bld">Imassa</span> <a name="P5.0063"></a> <span class="bld">nirodhā</span>ti kāraṇassa appavattiyā phalassa appavatti hoti.</p>
  637. <p class="subhead">3. Kiṃdiṭṭhikasuttavaṇṇanā</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_an10"></a><span class="paranum">93</span>. Tatiye <span class="bld">saṇṭhāpesu</span>nti iriyāpathampi vacanapathampi saṇṭhāpesuṃ. <span class="bld">Appasaddavinītā</span>ti appasaddena mattabhāṇinā satthārā vinītā. <span class="bld">Paratoghosapaccayā vā</span>ti parassa vā vacanakāraṇā. <span class="bld">Cetayitā</span>ti pakappitā. <span class="bld">Maṅkubhūtā</span>ti domanassappattā nittejā. <span class="bld">Pattakkhandhā</span>ti patitakkhandhā. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sahetukena kāraṇena vacanena.</p>
  639. <p class="subhead">4. Vajjiyamāhitasuttavaṇṇanā</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_an10"></a><span class="paranum">94</span>. Catutthe <span class="bld">vajjiyamāhito</span>ti evaṃnāmako. <span class="bld">Sabbaṃ tapa</span>nti sabbameva dukkarakārikaṃ. <span class="bld">Sabbaṃ tapassi</span>nti sabbaṃ tapanissitakaṃ. <span class="bld">Lūkhājīvi</span>nti dukkarakārikajīvikānuyogaṃ anuyuttaṃ. <span class="bld">Gārayha</span>nti garahitabbayuttakaṃ. <span class="bld">Pasaṃsiya</span>nti pasaṃsitabbayuttakaṃ. <span class="bld">Venayiko</span>ti sayaṃ avinīto aññehi vinetabbo. <span class="bld">Apaññattiko</span>ti na kiñci paññāpetuṃ sakkoti. Atha vā <span class="bld">venayiko</span>ti sattavināsako. <span class="bld">Apaññattiko</span>ti apaccakkhaṃ nibbānaṃ paññāpeti, sayaṃkatādīsu kiñci paññāpetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Na so bhagavā venayiko</span>ti so bhagavā evaṃ yāthāvato ñatvā <a name="P5.0064"></a> kusalākusalaṃ <a name="V3.0328"></a> paññāpento na aññena vinetabbo na aññasikkhito. Ye ca dhamme upādāya satto paññāpiyati, tesaṃ paññāpanato na sattavināsako, suvinīto susikkhito sattavināyakoti attho. Tassa ca paññattiyo <a name="M3.0331"></a> sapaññattiyoyevāti dasseti. <span class="bld">Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammā</span>ti micchādiṭṭhisaṅkhātaṃ cittassa adhimuttiṃ adhimuccato akusalā dhammā vaḍḍhanti nāma, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sāsane pana cittassa vimuttisaṅkhāto vimutti kusalānaṃyeva paccayo hoti.</p>
  641. <p class="subhead">5. Uttiyasuttavaṇṇanā</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_an10"></a><span class="paranum">95</span>. Pañcame <span class="bld">tuṇhī ahosī</span>ti sattūpaladdhiyaṃ ṭhatvā apucchaṃ pucchatīti tuṇhī ahosi. <span class="bld">Sabbasāmukkaṃsikaṃ vata me</span>ti mayā sabbapucchānaṃ uttamapucchaṃ pucchito samaṇo gotamo saṃsādeti no vissajjeti, nūna na visahati na sakkoti vissajjetunti evaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ mā paṭilabhīti. <span class="bld">Tadassā</span>ti taṃ evaṃ uppannaṃ diṭṭhigataṃ bhaveyya. <span class="bld">Paccantima</span>nti yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. <span class="bld">Daḷhuddhāpa</span>nti <a name="P5.0065"></a> thirapākārapādaṃ. <span class="bld">Daḷhapākāratoraṇa</span>nti thirapākārañceva thirapiṭṭhisaṅghāṭañca. <span class="bld">Ekadvāra</span>nti kasmā āha? Bahudvārasmiñhi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāre ekova vaṭṭati. Tathāgatassa ca paññāya añño sadiso natthi. Tasmā satthu paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti paṇḍiccena samannāgato. <span class="bld">Byatto</span>ti veyyattiyena samannāgato. <span class="bld">Medhāvī</span>ti ṭhānuppattiyapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. <span class="bld">Anupariyāyapatha</span>nti anupariyāyanāmakaṃ maggaṃ. <span class="bld">Pākārasandhi</span>nti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pākāravivara</span>nti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Tadevetaṃ pañha</span>nti taṃyeva ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ ṭhapanīyapañhaṃ punapi pucchi. <span class="bld">Sabbo ca tena loko</span>ti sattūpaladdhiyaṃyeva ṭhatvā aññenākārena pucchatīti dasseti.</p>
  643. <p class="subhead">6. Kokanudasuttavaṇṇanā</p>
  644. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_an10"></a><span class="paranum">96</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">pubbāpayamāno</span>ti pubbasadisāni nirudakāni kurumāno. <span class="bld">Kvettha, āvuso</span>ti ko <a name="V3.0329"></a> ettha, āvuso. <span class="bld">Yāvatā, āvuso, diṭṭhī</span>ti <a name="M3.0332"></a> yattikā dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi nāma atthi. <span class="bld">Yāvatā diṭṭhiṭṭhāna</span>nti ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi ayonisomanasikāropi, pāpamittopi<a name="P5.0066"></a>, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti evaṃ yattakaṃ aṭṭhavidhampi diṭṭhiṭṭhānaṃ diṭṭhikāraṇaṃ nāma atthi. <span class="bld">Diṭṭhādhiṭṭhāna</span>nti diṭṭhīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiṭhatvā adhibhavitvā pavattāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Diṭṭhipariyuṭṭhāna</span>nti ‘‘katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ diṭṭhisallaṃ diṭṭhisambādho diṭṭhipalibodho diṭṭhibandhanaṃ diṭṭhipapāto diṭṭhānusayo diṭṭhisantāpo diṭṭhipariḷāho diṭṭhigantho diṭṭhupādānaṃ diṭṭhābhiniveso diṭṭhiparāmāso. Imāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānī’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ. <span class="bld">Samuṭṭhāna</span>nti diṭṭhiṭṭhānasseva vevacanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.124) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Sotāpattimaggo pana <span class="bld">diṭṭhisamugghāto</span> nāma sabbadiṭṭhīnaṃ samugghātakattā. <span class="bld">Tamaha</span>nti taṃ sabbaṃ ahaṃ jānāmi. <span class="bld">Kyāhaṃ vakkhāmī</span>ti kiṃkāraṇā ahaṃ vakkhāmi.</p>
  645. <p class="subhead">7-8. Āhuneyyasuttādivaṇṇanā</p>
  646. <p class="bodytext"><a name="para97-98"></a><a name="para97-98_an10"></a><span class="paranum">97-98</span>. Sattame <span class="bld">sammādiṭṭhiko</span>ti yāthāvadiṭṭhiko. Aṭṭhame <span class="bld">adhikaraṇasamuppādavūpasamakusalo</span>ti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ mūlaṃ gahetvā vūpasamena samuppādavūpasamakusalo hoti.</p>
  647. <p class="subhead">9. Upālisuttavaṇṇanā</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_an10"></a><span class="paranum">99</span>. Navame <a name="P5.0067"></a> <span class="bld">durabhisambhavānī</span>ti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Araññavanapatthānī</span>ti araññāni ca vanapatthāni ca. Āraññakaṅganipphādanena araññāni, gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānabhāvena vanapatthāni. <span class="bld">Pantānī</span>ti pariyantāni atidūrāni. <span class="bld">Dukkaraṃ paviveka</span>nti kāyaviveko dukkaro. <span class="bld">Durabhirama</span>nti abhiramituṃ na sukaraṃ. <span class="bld">Ekatte</span>ti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. <span class="bld">Haranti maññe</span>ti haranti viya ghasanti viya. <span class="bld">Mano</span>ti cittaṃ. <span class="bld">Samādhiṃ alabhamānassā</span>ti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa<a name="M3.0333"></a>. Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno <a name="V3.0330"></a> tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhīsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti. <span class="bld">Saṃsīdissatī</span>ti kāmavitakkena saṃsīdissati. <span class="bld">Uplavissatī</span>ti byāpādavihiṃsāvitakkehi uddhaṃ plavissati.</p>
  649. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇṇasaṃdhovika</span>nti kaṇṇe dhovantena kīḷitabbaṃ. <span class="bld">Piṭṭhisaṃdhovika</span>nti piṭṭhiṃ dhovantena kīḷitabbaṃ. Tattha <a name="P5.0068"></a> udakaṃ soṇḍāya gahetvā dvīsu kaṇṇesu āsiñcanaṃ kaṇṇasaṃdhovikā nāma, piṭṭhiyaṃ āsiñcanaṃ piṭṭhisaṃdhovikā nāma. <span class="bld">Gādhaṃ vindatī</span>ti patiṭṭhaṃ labhati. <span class="bld">Ko cāhaṃ ko ca hatthināgo</span>ti ahaṃ ko, hatthināgo ko, ahampi tiracchānagato, ayampi, mayhampi cattāro pādā, imassapi, nanu ubhopi mayaṃ samasamāti.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṅkaka</span>nti kumārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. <span class="bld">Ghaṭika</span>nti dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷaṃ. <span class="bld">Mokkhacika</span>nti saṃparivattakakīḷaṃ, ākāse daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ciṅgulaka</span>nti tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. <span class="bld">Pattāḷhakaṃ</span> vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālukādīni minantā kīḷanti. <span class="bld">Rathaka</span>nti khuddakarathaṃ. <span class="bld">Dhanuka</span>nti khuddakadhanumeva.</p>
  651. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha kho pana vo</span>ti ettha <span class="bld">vo</span>ti nipātamattaṃ, idha kho panāti attho. <span class="bld">Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhī</span>ti ettha <span class="bld">iṅghā</span>ti codanatthe nipāto. Tena theraṃ saṅghamajjhe vihāratthāya codeti, nāssa araññavāsaṃ anujānāti. Kasmā? Araññasenāsane <a name="P5.0069"></a> vasato kirassa vāsadhurameva pūrissati, na ganthadhuraṃ. Saṅghamajjhe vasanto pana dve dhurāni pūretvā arahattaṃ pāpuṇissati, vinayapiṭake ca pāmokkho bhavissati. Athassāhaṃ parisamajjhe pubbapatthanaṃ pubbābhinīhārañca kathetvā imaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapessāmīti imamatthaṃ passamāno satthā therassa araññavāsaṃ nānujānīti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.</p>
  652. <p class="centered">Upālivaggo pañcamo.</p>
  653. <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  654. <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  655. <p class="chapter">(11) 1. Samaṇasaññāvaggo</p>
  656. <p class="subhead">1. Samaṇasaññāsuttavaṇṇanā</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_an10"></a><span class="paranum">101</span>. Tatiyassa <a name="M3.0334"></a><a name="V3.0331"></a> paṭhame <span class="bld">samaṇasaññā</span>ti samaṇānaṃ uppajjanakasaññā. <span class="bld">Santatakārī</span>ti nirantarakārī. <span class="bld">Abyāpajjho</span>ti niddukkho. <span class="bld">Idamatthaṃtissa hotī</span>ti idamatthaṃ ime paccayāti evamassa jīvitaparikkhāresu hoti, paccavekkhitaparibhogaṃ paribhuñjatīti attho. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  658. <p class="subhead">3. Micchattasuttavaṇṇanā</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an10"></a><span class="paranum">103</span>. Tatiye <span class="bld">virādhanā hotī</span>ti saggato maggato ca virajjhanaṃ hoti. <span class="bld">No ārādhanā</span>ti na sampādanā na paripūrakāritā hoti. <span class="bld">Pahotī</span>ti pavattati.</p>
  660. <p class="subhead">4-5. Bījasuttādivaṇṇanā</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para104-105"></a><a name="para104-105_an10"></a><span class="paranum">104-105</span>. Catutthe <span class="bld">yathādiṭṭhi samattaṃ samādinna</span>nti diṭṭhānurūpena paripuṇṇaṃ samādinnaṃ sakalaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Cetanā</span>ti tīsu dvāresu nibbattitacetanāva gahitā. <span class="bld">Patthanā</span>ti ‘‘evarūpo siya’’nti evaṃ patthanā. <span class="bld">Paṇidhī</span>ti <a name="P5.0070"></a> ‘‘devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti cittaṭṭhapanā. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti sampayuttakasaṅkhārā. Pañcame purecārikaṭṭhena <span class="bld">pubbaṅgamā. Anvadevā</span>ti taṃ anubandhamānameva.</p>
  662. <p class="subhead">6. Nijjarasuttavaṇṇanā</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><a name="para106_an10"></a><span class="paranum">106</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0332"></a> <span class="bld">nijjaravatthūnī</span>ti nijjarakāraṇāni. <span class="bld">Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī</span>ti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti? Asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi nijjiṇṇā, na pana samucchinnā. Maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu yojetabbo. Ettha ca sammāvimuttipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena <a name="M3.0335"></a> saddhindriyaṃ paripūrati, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ, upaṭṭhānaṭṭhena satindriyaṃ, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūrati…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ…pe… pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūratīti evaṃ catūsu ca maggesu catūsu ca phalesu aṭṭhaṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti.</p>
  664. <p class="subhead">7. Dhovanāsuttavaṇṇanā</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_an10"></a><span class="paranum">107</span>. Sattame <a name="P5.0071"></a> <span class="bld">dhovana</span>nti aṭṭhidhovanaṃ. Tasmiñhi janapade manussā ñātake mate na jhāpenti, āvāṭaṃ pana khaṇitvā bhūmiyaṃ nidahanti. Atha nesaṃ pūtibhūtānaṃ aṭṭhīni nīharitvā dhovitvā paṭipāṭiyā ussāpetvā gandhamālehi pūjetvā ṭhapenti. Nakkhatte patte tāni aṭṭhīni gahetvā rodanti paridevanti, tato nakkhattaṃ kīḷanti.</p>
  666. <p class="subhead">8-10. Tikicchakasuttādivaṇṇanā</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para108-110"></a><a name="para108-110_an10"></a><span class="paranum">108-110</span>. Aṭṭhame <span class="bld">virecana</span>nti dosanīharaṇabhesajjaṃ. <span class="bld">Virittā hotī</span>ti nīhaṭā hoti panuditā. Navame <span class="bld">vamana</span>nti vamanakaraṇabhesajjaṃ. Dasame <span class="bld">niddhamanīyā</span>ti niddhamitabbā. <span class="bld">Niddhantā</span>ti niddhamitā.</p>
  668. <p class="subhead">11. Paṭhamaasekhasuttavaṇṇanā</p>
  669. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_an10"></a><span class="paranum">111</span>. Ekādasame <a name="V3.0333"></a> aṅgaparipūraṇatthaṃ sammādiṭṭhiyeva <span class="bld">sammāñāṇa</span>nti vuttā. Evamete sabbepi arahattaphaladhammā asekhā, asekhassa pavattattā paccavekkhaṇañāṇampi asekhanti vuttaṃ.</p>
  670. <p class="subhead">12. Dutiyaasekhasuttavaṇṇanā</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_an10"></a><span class="paranum">112</span>. Dvādasame <span class="bld">asekhiyā</span>ti asekhāyeva, asekhasantakā vā. Iminā suttena khīṇāsavova kathitoti.</p>
  672. <p class="centered">Samaṇasaññāvaggo paṭhamo.</p>
  673. <p class="chapter">(12) 2. Paccorohaṇivaggo</p>
  674. <p class="subhead">1-2. Adhammasuttadvayavaṇṇanā</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para113-114"></a><a name="para113-114_an10"></a><span class="paranum">113-114</span>. Dutiyassa <a name="M3.0336"></a> paṭhame pāṭiyekkaṃ pucchā ca vissajjanā ca katā. Dutiye ekatova.</p>
  676. <p class="subhead">3. Tatiyaadhammasuttavaṇṇanā</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_an10"></a><span class="paranum">115</span>. Tatiye <span class="bld">uddesaṃ uddisitvā</span>ti mātikaṃ nikkhipitvā. <span class="bld">Satthu</span> <a name="P5.0072"></a> <span class="bld">ceva saṃvaṇṇito</span>ti pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapentena satthārā saṃvaṇṇito. <span class="bld">Sambhāvito</span>ti guṇasambhāvanāya sambhāvito. <span class="bld">Pahotī</span>ti sakkoti. <span class="bld">Atisitvā</span>ti atikkamitvā. <span class="bld">Jānaṃ jānātī</span>ti jānitabbakaṃ <a name="V3.0334"></a> jānāti. <span class="bld">Passaṃ passatī</span>ti passitabbakaṃ passati. <span class="bld">Cakkhubhūto</span>ti cakkhu viya bhūto jāto nibbatto. <span class="bld">Ñāṇabhūto</span>ti ñāṇasabhāvo. <span class="bld">Dhammabhūto</span>ti dhammasabhāvo. <span class="bld">Brahmabhūto</span>ti seṭṭhasabhāvo. <span class="bld">Vattā</span>ti vattuṃ samattho. <span class="bld">Pavattā</span>ti pavattetuṃ samattho. <span class="bld">Atthassa ninnetā</span>ti atthaṃ nīharitvā dassetā. <span class="bld">Yathā no bhagavā</span>ti yathā amhākaṃ bhagavā byākareyya.</p>
  678. <p class="subhead">4. Ajitasuttavaṇṇanā</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_an10"></a><span class="paranum">116</span>. Catutthe <span class="bld">ajito</span>ti evaṃnāmako. <span class="bld">Cittaṭṭhānasatānī</span>ti cittuppādasatāni. <span class="bld">Yehī</span>ti yehi cittaṭṭhānasatehi anuyuñjiyamānā. <span class="bld">Upāraddhāva jānanti upāraddhasmā</span>ti viraddhā niggahitā evaṃ jānanti ‘‘viraddhā mayaṃ, niggahitā mayaṃ, āropito no doso’’ti. <span class="bld">Paṇḍitavatthūnī</span>ti paṇḍitabhāvatthāya kāraṇāni.</p>
  680. <p class="subhead">5-6. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para117-118"></a><a name="para117-118_an10"></a><span class="paranum">117-118</span>. Pañcame <span class="bld">orimaṃ tīra</span>nti lokiyaṃ orimatīraṃ. <span class="bld">Pārimaṃ tīra</span>nti lokuttaraṃ pārimatīraṃ. <span class="bld">Pāragāmino</span>ti nibbānagāmino. <span class="bld">Tīramevānudhāvatī</span>ti sakkāyadiṭṭhitīraṃyeva anudhāvati. <span class="bld">Dhamme</span> <a name="P5.0073"></a> <span class="bld">dhammānuvattino</span>ti sammā akkhāte navavidhe lokuttaradhamme anudhammavattino, tassa dhammassānucchavikāya sahasīlāya pubbabhāgapaṭipattiyā pavattamānā. <span class="bld">Maccudheyyaṃ</span> <a name="M3.0337"></a> <span class="bld">suduttara</span>nti maccuno ṭhānabhūtaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ taritvā. <span class="bld">Pāramessantī</span>ti nibbānaṃ pāpuṇissanti.</p>
  682. <p class="bodytext"><span class="bld">Okā anokamāgammā</span>ti vaṭṭato vivaṭṭaṃ āgamma. <span class="bld">Viveke yattha dūrama</span>nti yasmiṃ kāyacittaupadhiviveke durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. <span class="bld">Hitvā kāme</span>ti duvidhepi kāme pahāya. <span class="bld">Akiñcano</span>ti nippalibodho. <span class="bld">Ādānapaṭinissage</span>ti gahaṇapaṭinissaggasaṅkhāte nibbāne. <span class="bld">Anupādāya ye ratā</span>ti catūhi upādānehi kiñcipi anupādiyitvā ye abhiratā. <span class="bld">Parinibbutā</span>ti te apaccayaparinibbānena parinibbutā nāmāti veditabbā. Chaṭṭhaṃ bhikkhūnaṃ desitaṃ.</p>
  683. <p class="subhead">7-8. Paccorohaṇīsuttadvayavaṇṇanā</p>
  684. <p class="bodytext"><a name="para119-120"></a><a name="para119-120_an10"></a><span class="paranum">119-120</span>. Sattame <a name="V3.0335"></a> <span class="bld">paccorohaṇī</span>ti pāpassa paccorohaṇaṃ. <span class="bld">Pattharitvā</span>ti santharitvā. <span class="bld">Antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāra</span>nti vālikārāsissa ca aggiagārassa ca antare. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa desitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  685. <p class="centered">Paccorohaṇivaggo dutiyo.</p>
  686. <p class="chapter">(13) 3. Parisuddhavaggavaṇṇanā</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_an10"></a><span class="paranum">123</span>. Tatiyassa <a name="P5.0074"></a> paṭhame <span class="bld">parisuddhā</span>ti nimmalā. <span class="bld">Pariyodātā</span>ti pabhassarā. Dutiyādīni uttānatthānevāti.</p>
  688. <p class="centered">Parisuddhavaggo tatiyo.</p>
  689. <p class="chapter">(14) 4. Sādhuvaggavaṇṇanā</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_an10"></a><span class="paranum">134</span>. Catutthassa paṭhame <span class="bld">sādhu</span>nti bhaddakaṃ siliṭṭhakaṃ. Dutiyādīni uttānatthānevāti. Ariyamaggavaggo uttānatthoyevāti.</p>
  691. <p class="centered">Sādhuvaggo catuttho.</p>
  692. <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  693. <p class="title">4. Catutthapaṇṇāsakaṃ</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_an10"></a><span class="paranum">155</span>. Catutthassa <a name="V3.0336"></a><a name="M3.0338"></a> paṭhamādīni uttānatthānevāti.</p>
  695. <p class="subhead">8. Kammanidānasuttavaṇṇanā</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_an10"></a><span class="paranum">174</span>. Aṭṭhame <span class="bld">lobhahetukampī</span>ti pāṇātipātassa lobho upanissayakoṭiyā hetu hoti dosamohasampayuttopi. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  697. <p class="subhead">9. Parikkamanasuttavaṇṇanā</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_an10"></a><span class="paranum">175</span>. Navame <span class="bld">parikkamanaṃ hotī</span>ti parivajjanaṃ hoti.</p>
  699. <p class="subhead">10. Cundasuttavaṇṇanā</p>
  700. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_an10"></a><span class="paranum">176</span>. Dasame <span class="bld">kammāraputtassā</span>ti suvaṇṇakāraputtassa. <span class="bld">Kassa no tva</span>nti kassa nu tvaṃ. <span class="bld">Pacchābhūmakā</span>ti pacchābhūmivāsikā. <span class="bld">Kamaṇḍalukā</span>ti kamaṇḍaludhārino. <span class="bld">Sevālamālikā</span>ti sevālamālā viya dhārenti. Sevālapaṭanivāsitātipi vuttameva. <span class="bld">Udakorohakā</span>ti sāyatatiyakaṃ udakorohanānuyogamanuyuttā. <span class="bld">Āmaseyyāsī</span>ti hatthena parimajjeyyāsi.</p>
  701. <p class="subhead">11. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_an10"></a><span class="paranum">177</span>. Ekādasame <span class="bld">upakappatū</span>ti pāpuṇātu. <span class="bld">Ṭhāne</span>ti okāse. <span class="bld">No aṭṭhāne</span>ti no anokāse. <span class="bld">Nerayikānaṃ</span> <a name="P5.0075"></a> <span class="bld">āhāro</span> nāma tattha nibbattanakammameva. Teneva hi te tattha yāpenti. <span class="bld">Tiracchānayonikānaṃ</span> pana tiṇapaṇṇādivasena āhāro veditabbo. <span class="bld">Manussānaṃ</span> odanakummāsādivasena<a name="V3.0337"></a>, <span class="bld">devānaṃ</span> sudhābhojanādivasena, <span class="bld">pettivesayikānaṃ</span> kheḷasiṅghāṇikādivasena. <span class="bld">Yaṃ vā panassa ito anuppavecchantī</span>ti yaṃ tassa mittādayo ito dadantā anupavesenti. Pettivesayikā eva hi paradattūpajīvino honti, na aññesaṃ parehi dinnaṃ <a name="M3.0339"></a> upakappati. <span class="bld">Dāyakopi anipphalo</span>ti yaṃ sandhāya taṃ dānaṃ dinnaṃ, tassa upakappatu vā mā vā, dāyakena pana na sakkā nipphalena bhavituṃ, dāyako tassa dānassa vipākaṃ labhatiyeva.</p>
  703. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadatī</span>ti anokāse uppannepi tasmiṃ ñātake bhavaṃ gotamo dānassa phalaṃ parikappetiyeva paññāpetiyevāti pucchati. Brāhmaṇassa hi ‘‘evaṃ dinnassa dānassa phalaṃ dāyako na labhatī’’ti laddhi. Athassa bhagavā pañhaṃ paṭijānitvā ‘‘dāyako nāma yattha katthaci puññaphalūpajīviṭṭhāne nibbatto dānassa phalaṃ labhatiyevā’’ti dassetuṃ <span class="bld">idha brāhmaṇā</span>tiādimāha. <span class="bld">So tattha lābhī hotī</span>ti so tattha hatthiyoniyaṃ nibbattopi maṅgalahatthiṭṭhānaṃ patvā lābhī hoti. Assādīsupi eseva nayo. Sādhuvaggo uttānatthoyevāti.</p>
  704. <p class="centered">Jāṇussoṇivaggo dutiyo.</p>
  705. <p class="centered">Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  706. <p class="chapter">(21) 1. Karajakāyavaggo</p>
  707. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_an10"></a><span class="paranum">211</span>. Pañcamassa <a name="M3.0340"></a> paṭhamādīni uttānatthāneva.</p>
  708. <p class="subhead">6. Saṃsappanīyasuttavaṇṇanā</p>
  709. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_an10"></a><span class="paranum">216</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāya</span>nti saṃsappanassa kāraṇaṃ desanāsaṅkhātaṃ dhammadesanaṃ. <span class="bld">Saṃsappatī</span>ti taṃ kammaṃ karonto āsappati parisappati vipphandati. <span class="bld">Jimhā</span> <a name="P5.0076"></a> <span class="bld">gatī</span>ti tena kammena yaṃ gatiṃ gamissati, sā jimhā hoti. <span class="bld">Jimhupapattī</span>ti tassa yaṃ <a name="V3.0338"></a> gatiṃ upapajjissati, sāpi jimhāva hoti. <span class="bld">Saṃsappajātikā</span>ti saṃsappanasabhāvā. <span class="bld">Bhūtā bhūtassa upapatti hotī</span>ti bhūtasmā sabhāvato vijjamānakammā sattassa nibbatti hoti. <span class="bld">Phassā phusantī</span>ti vipākaphassā phusanti.</p>
  710. <p class="subhead">7-8. Sañcetanikasuttadvayavaṇṇanā</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para217-218"></a><a name="para217-218_an10"></a><span class="paranum">217-218</span>. Sattame <span class="bld">sañcetanikāna</span>nti cetetvā pakappetvā katānaṃ. <span class="bld">Upacitāna</span>nti citānaṃ vaḍḍhitānaṃ. <span class="bld">Appaṭisaṃveditvā</span>ti tesaṃ kammānaṃ vipākaṃ avediyitvā. <span class="bld">Byantībhāva</span>nti vigatantabhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ paricchedaparivaṭumatākaraṇaṃ. <span class="bld">Tañca kho diṭṭheva dhamme</span>ti tañca kho vipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭheva dhamme. <span class="bld">Upapajja</span>nti upapajjavedanīyaṃ anantare attabhāve. <span class="bld">Apare vā pariyāye</span>ti aparapariyāyavedanīyaṃ pana saṃsārappavatte sati sahassimepi attabhāveti. Iminā idaṃ dasseti ‘‘saṃsārappavatte paṭiladdhavipākārahakamme na vijjati so jagatippadeso, yattha ṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. <span class="bld">Tividhā</span>ti <a name="P5.0077"></a> tippakārā. <span class="bld">Kāyakammantasandosabyāpattī</span>ti kāyakammantasaṅkhātā vipatti. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni. Aṭṭhame <span class="bld">apaṇṇako maṇī</span>ti samantato caturasso pāsako.</p>
  712. <p class="subhead">9. Karajakāyasuttavaṇṇanā</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_an10"></a><span class="paranum">219</span>. Navame <span class="bld">dukkhassā</span>ti vipākadukkhassa, vaṭṭadukkhasseva vā. Imasmiṃ sutte maṇiopammaṃ natthi. <span class="bld">Evaṃ vigatābhijjho</span>ti <span class="bld">eva</span>nti nipātamattaṃ. Yathā vā mettaṃ <a name="M3.0341"></a> bhāventā vigatābhijjhā bhavanti, evaṃ vigatābhijjho. Evamassa vigatābhijjhatādīhi nīvaraṇavikkhambhanaṃ dassetvā idāni akusalanissaraṇāni kathento <span class="bld">mettāsahagatenā</span>tiādimāha. <span class="bld">Appamāṇa</span>nti appamāṇasattārammaṇatāya ciṇṇavasitāya vā appamāṇaṃ. <span class="bld">Pamāṇakataṃ kammaṃ</span> nāma kāmāvacarakammaṃ. <span class="bld">Na taṃ tatrāvatiṭṭhatī</span>ti taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viya attano okāsaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkoti, atha kho naṃ oghe parittaṃ udakaṃ viya idameva appamāṇaṃ kammaṃ ajjhottharitvā attano vipākaṃ nibbatteti. <span class="bld">Daharatagge</span>ti daharakālato paṭṭhāya.</p>
  714. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāyaṃ kāyo ādāyagamaniyo</span>ti imaṃ kāyaṃ gahetvā paralokaṃ gantuṃ nāma na sakkāti attho<a name="V3.0339"></a>. <span class="bld">Cittantaro</span>ti cittakāraṇo, atha vā citteneva antariko. Ekasseva hi cuticittassa anantarā dutiye paṭisandhicitte devo nāma hoti, nerayiko nāma <a name="P5.0078"></a> hoti, tiracchānagato nāma hoti. Purimanayepi cittena kāraṇabhūtena devo nerayiko vā hotīti attho. <span class="bld">Sabbaṃ taṃ idha vedanīya</span>nti diṭṭhadhammavedanīyakoṭṭhāsavanetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Na taṃ anugaṃ bhavissatī</span>ti mettāya upapajjavedanīyabhāvassa upacchinnattā upapajjavedanīyavasena na anugataṃ bhavissati. Idaṃ sotāpannasakadāgāmiariyapuggalānaṃ paccavekkhaṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Anāgāmitāyā</span>ti jhānānāgāmitāya. <span class="bld">Idhapaññassā</span>ti imasmiṃ sāsane paññā idhapaññā nāma, sāsanacaritāya ariyapaññāya ṭhitassa ariyasāvakassāti attho. <span class="bld">Uttarivimutti</span>nti arahattaṃ. Dasamaṃ uttānatthamevāti.</p>
  715. <p class="centered">Karajakāyavaggo paṭhamo.</p>
  716. <p class="chapter">(22) 2. Sāmaññavaggavaṇṇanā</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_an10"></a><span class="paranum">221</span>. Dutiyassa paṭhamaṃ ādiṃ katvā sabbā peyyālatanti uttānatthāyevāti.</p>
  718. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  719. <p class="centered">Dasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  720. <a name="an11"></a>
  721. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an11"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  722. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  723. <p class="book">Ekādasakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  724. <p class="chapter">1. Nissayavaggo</p>
  725. <p class="subhead">1-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā</p>
  726. <p class="bodytext"><a name="para1-6"></a><a name="para1-6_an11"></a><span class="paranum">1-6</span>. Ekādasakanipātassa <a name="M3.0343"></a><a name="V3.0341"></a><a name="P5.0079"></a> paṭhamādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Kevalañcettha ādito pañcasu nibbidāvirāgaṃ dvidhā bhinditvā ekādasaṅgāni katāni. Chaṭṭhe sikkhāpaccakkhānaṃ adhikaṃ.</p>
  727. <p class="subhead">7-8. Paṭhamasaññāsuttādivaṇṇanā</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para7-8"></a><a name="para7-8_an11"></a><span class="paranum">7-8</span>. Sattame <span class="bld">atthena attho</span>ti atthena saddhimattho. <span class="bld">Byañjanena byañjana</span>nti byañjanena saddhiṃ <a name="V3.0342"></a> byañjanaṃ. <span class="bld">Saṃsandissatī</span>ti sampavattissati. <span class="bld">Samessatī</span>ti samānaṃ bhavissati. <span class="bld">Na viggayhissatī</span>ti na virajjhissati. <span class="bld">Aggapadasmi</span>nti nibbāne. Aṭṭhame paccavekkhaṇā kathitā.</p>
  729. <p class="subhead">9. Saddhasuttavaṇṇanā</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an11"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">doṇiyā baddho</span>ti yavasassadoṇiyā samīpe baddho. <span class="bld">Antaraṃ karitvā</span>ti abbhantare katvā. <span class="bld">Jhāyatī</span>ti cinteti. <span class="bld">Pajjhāyatī</span>ti ito cito ca nānappakārakaṃ jhāyati. <span class="bld">Nijjhāyatī</span>ti nirantaravasena nibaddhaṃ jhāyati. <span class="bld">Pathavimpi nissāya jhāyatī</span>ti samāpattiyaṃ sanikantikavasenetaṃ <a name="P5.0080"></a> vuttaṃ. Samāpattiyañhi sanikantikattā esa khaḷuṅko nāma kato. <span class="bld">Āpā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathañca saddha ājānīyajhāyitaṃ hotī</span>ti kathaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa sindhavassa jhāyitaṃ hoti. <span class="bld">Yathā iṇa</span>ntiādīsu iṇasadisaṃ bandhanasadisaṃ dhanajānisadisaṃ kalisaṅkhātamahāparādhasadisañca katvā attano abhimukhassa patodassa ajjhoharaṇasaṅkhātaṃ patanaṃ vipassatīti attho. <span class="bld">Neva pathaviṃ nissāya jhāyatī</span>ti samāpattisukhanikantiyā abhāvena pathaviārammaṇāya <a name="M3.0344"></a> catukkapañcakajjhānasaññāya na jhāyati, niyantiyā abhāveneva so ājānīyo nāma hotīti. <span class="bld">Jhāyati ca panā</span>ti nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā jhāyati. <span class="bld">Pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hotī</span>ti pathavārammaṇe uppannā catukkapañcakajjhānasaññā vibhūtā pākaṭā hoti. ‘‘Vibhūtā, bhante, rūpasaññā avibhūtā aṭṭhikasaññā’’ti imasmiñhi sutte samatikkamassa atthitāya vibhūtatā vuttā, idha pana vipassanāvasena aniccadukkhānattato diṭṭhattā vibhūtā nāma jātā. <span class="bld">Āposaññā</span>dīsupi eseva nayo. Evamettha heṭṭhā viya samāpattivasena samatikkamaṃ avatvā vipassanācāravasena samatikkamo vutto. <span class="bld">Evaṃ jhāyī</span>ti evaṃ vipassanāpaṭipāṭiyā āgantvā uppāditāya phalasamāpattiyā jhāyanto.</p>
  732. <p class="subhead">10. Moranivāpasuttavaṇṇanā</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an11"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <a name="P5.0081"></a> <span class="bld">accantaniṭṭho</span>ti antaṃ atītattā accantasaṅkhātaṃ avināsadhammaṃ nibbānaṃ niṭṭhā assāti accantaniṭṭho. Iminā nayena sesapadāni veditabbāni. <span class="bld">Janetasmi</span>nti janitasmiṃ<a name="V3.0343"></a>, pajāyāti attho. <span class="bld">Ye gottapaṭisārino</span>ti ye janā tasmiṃ gotte paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. <span class="bld">Anumatā mayā</span>ti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā desitā mayā anuññātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  734. <p class="centered">Nissayavaggo paṭhamo.</p>
  735. <p class="chapter">2. Anussativaggo</p>
  736. <p class="subhead">1-2. Mahānāmasuttadvayavaṇṇanā</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para11-12"></a><a name="para11-12_an11"></a><span class="paranum">11-12</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">nānāvihārehi viharata</span>nti gihīnaṃ nibaddho eko vihāro nāma natthi, tasmā amhākaṃ anibaddhavihārena viharantānaṃ kena vihārena katarena nibaddhavihārena vihātabbanti pucchati. <span class="bld">Ārādhako</span>ti sampādako paripūrako. <span class="bld">Dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ</span> <a name="M3.0345"></a> <span class="bld">bhāvetī</span>ti dhammasotasamāpanno hutvā buddhānussatiṃ bhāveti. Dutiye <span class="bld">gilānā vuṭṭhito</span>ti gilāno hutvā vuṭṭhito.</p>
  738. <p class="subhead">3. Nandiyasuttavaṇṇanā</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an11"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">kalyāṇamitte</span>ti sumitte. Evamettha kalyāṇamittavasena saṅghānussati kathitā. <span class="bld">Kabaḷīkārāhārabhakkhāna</span>nti kāmāvacaradevānaṃ. <span class="bld">Asamayavimutto</span>ti <a name="P5.0082"></a> asamayavimuttiyā vimutto khīṇāsavo.</p>
  740. <p class="subhead">4. Subhūtisuttavaṇṇanā</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an11"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <a name="V3.0344"></a> <span class="bld">ko nāmāyaṃ subhūtī bhikkhū</span>ti jānantopi satthā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchati. <span class="bld">Sudattassa upāsakassa putto</span>ti anāthapiṇḍikaṃ sandhāyāha. Anāthapiṇḍikassa hi putto attano cūḷapitu santike pabbajito, atha naṃ subhūtitthero ādāya satthu santikaṃ agamāsi. <span class="bld">Saddhāpadānesū</span>ti saddhānaṃ puggalānaṃ apadānesu lakkhaṇesu.</p>
  742. <p class="subhead">5. Mettasuttavaṇṇanā</p>
  743. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an11"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">sukhaṃ supatī</span>ti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkamantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. <span class="bld">Sukhaṃ paṭibujjhatī</span>ti yathā aññe nitthunantā vijambhamānā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānaṃ viya padumaṃ sukhaṃ nibbikāro paṭibujjhati. <span class="bld">Na pāpakaṃ supinaṃ passatī</span>ti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati, cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya ca dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussānaṃ piyo hotī</span>ti ure āmukkamuttāhāro viya sīse piḷandhitamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. <span class="bld">Amanussānaṃ</span> <a name="P5.0083"></a> <span class="bld">piyo hotī</span>ti yatheva manussānaṃ, amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya. Vatthu visuddhimagge (visuddhi. 1.258) mettākammaṭṭhānaniddese vitthāritameva. <span class="bld">Devatā rakkhantī</span>ti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. <span class="bld">Nāssa aggi</span> <a name="M3.0346"></a> <span class="bld">vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī</span>ti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasīvattherasseva visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati nappavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti. Ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍaṃ sattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya vaṭṭamānā gatā<a name="V3.0345"></a>, neva upacārabalena na appanābalena, kevalaṃ vacchake balavahitacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettā.</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatī</span>ti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. <span class="bld">Mukhavaṇṇo vippasīdatī</span>ti bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. <span class="bld">Asammūḷho kālaṃ karotī</span>ti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho pana niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. <span class="bld">Uttari appaṭivijjhanto</span>ti mettāsamāpattito uttari arahattaṃ <a name="P5.0084"></a> adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokaṃ upapajjatīti.</p>
  746. <p class="subhead">6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an11"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">dasamo</span>ti jātigottavasena ceva sārapattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakanāgaro</span>ti aṭṭhakanagaravāsī. <span class="bld">Kukkuṭārāme</span>ti kukkuṭaseṭṭhinā kārite ārāme.</p>
  748. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena bhagavatā…pe… sammadakkhāto</span>ti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhamme passatā, apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vā vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni cāpi <a name="M3.0347"></a> rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā vā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, arīnaṃ hatattā arahatā, sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.</p>
  749. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisaṅkhata</span>nti <a name="V3.0346"></a> kataṃ uppāditaṃ. <span class="bld">Abhisañcetayita</span>nti cetayitaṃ kappayitaṃ. <span class="bld">So</span> <a name="P5.0085"></a> <span class="bld">tattha ṭhito</span>ti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. <span class="bld">Dhammarāgena dhammanandiyā</span>ti padadvayenapi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati. Ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā.</p>
  750. <p class="bodytext">Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti. So ‘‘suttaṃ āharāhī’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati. Tato vattabbo ‘‘kimpanidaṃ suttaṃ nītatthaṃ, udāhu neyyattha’’nti. Addhā ‘‘nītattha’’nti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissati, mā ‘‘suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati. Akusalena hi sagge, kusalena ca apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –</p>
  751. <p class="indent">‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti (a. ni. 6.39) –</p>
  752. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M3.0348"></a> saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivā’’ti uyyojetabbo.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhāto</span>ti ekaṃ dhammaṃ <a name="P5.0086"></a> pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo akkhāto, ayampi ekadhammo akkhāto’’ti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma kato. Amatuppattiatthena vā sabbepi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidhimukhaṃ</span> <a name="V3.0347"></a> <span class="bld">gavesanto</span>ti nidhiṃ pariyesanto. <span class="bld">Sakidevā</span>ti ekappayogeneva. Kathaṃ pana ekappayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti? Idhekacco araññe jīvitavuttiṃ gavesamāno carati. Tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ, bho, carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavaṭṭehī’’ti āha. So taṃ pavaṭṭetvā uparūpariṭṭhitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passati. Evaṃ ekappayogena ekādasannaṃ adhigamo hoti.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyadhanaṃ pariyesissantī</span>ti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantarā vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti. Yesaṃ tampi natthi, te sabhāgato pariyesanti. Tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ panāha</span>nti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti, ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ <a name="P5.0087"></a> desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. <span class="bld">Paccekaṃ dussayugena acchādesī</span>ti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugaṃ adāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. <span class="bld">Pañcasataṃ vihāra</span>nti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho.</p>
  757. <p class="subhead">7. Gopālasuttavaṇṇanā</p>
  758. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an11"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekassa padassa atthakathanaṃ <span class="bld">ekanāḷikā</span> nāma<a name="M3.0349"></a>. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ <span class="bld">caturassā</span> nāma. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ <span class="bld">nisinnavattikā</span> nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasahi</span><a name="V3.0348"></a>, <span class="bld">bhikkhave, aṅgehī</span>ti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. <span class="bld">Gogaṇa</span>nti gomaṇḍalaṃ. <span class="bld">Pariharitu</span>nti pariggahetvā vicarituṃ. <span class="bld">Phātiṃ kātu</span>nti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Na rūpaññū hotī</span>ti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘ajja ettakā na <a name="P5.0088"></a> dissantī’’ti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati. Aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati. Tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā carati. Gosāmikā disvā ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenū duhī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañca gorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma ‘‘ettikā gāvī setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā odātā, ettikā kabarā, ettikā nīlā’’ti na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.</p>
  760. <p class="bodytext"><span class="bld">Na lakkhaṇakusalo</span>ti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ‘‘ajja asukalakkhaṇā asukalakkhaṇā ca gāvo na dissantī’’ti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.</p>
  761. <p class="bodytext"><span class="bld">Na āsāṭikaṃ hāretā</span>ti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni ṭhapenti, tesaṃ āsāṭikāti nāmaṃ. Tāni daṇḍakena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti, bālo gopālako tathā na karoti. Tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā <a name="M3.0350"></a> hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇaṃ khādituṃ <a name="P5.0089"></a> na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesampi jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotī</span>ti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālagopālako taṃ na karoti. Athassa gunnaṃ <a name="V3.0349"></a> vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsanti. Tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.</p>
  763. <p class="bodytext"><span class="bld">Na dhūmaṃ kattā hotī</span>ti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti. Apaṇḍitagopālako taṃ na karoti, gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati. Neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.</p>
  764. <p class="bodytext"><span class="bld">Na titthaṃ jānātī</span>ti titthampi samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti. So atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti. Sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇe kumbhīlādayo gāvo gaṇhanti, ‘‘ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikā’’ti vattabbataṃ āpajjanti. Evamassa <a name="P5.0090"></a> go gaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.</p>
  765. <p class="bodytext"><span class="bld">Na pītaṃ jānātī</span>ti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāge araññe gogaṇaṃ rakkhitvā ‘‘pānīyaṃ pāyessāmī’’ti nadiṃ vā taḷākaṃ vā ogāhetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi <a name="M3.0351"></a> vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti vā apītā eva vā honti. Atha so gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti. Tattha apītā gāviyo pipāsāya sussamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati. Goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.</p>
  766. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vīthiṃ jānātī</span>ti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaramaggaṃ paṭipādeti. Tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena ca abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti<a name="V3.0350"></a>, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.</p>
  767. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="P5.0091"></a> <span class="bld">gocarakusalo hotī</span>ti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikacāro vā sattāhikacāro vā jānitabbo. Ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi ālulīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati. Ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati, ayaṃ pana imaṃ pañcāhikacāraṃ vā sattāhikacāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.</p>
  768. <p class="bodytext"><span class="bld">Anavasesadohī ca hotī</span>ti paṇḍitagopālakena hi yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati. Khīrapako vaccho khīrapipāsāya sussati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno mātu purato patitvā kālaṃ karonti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātuṃ na labhatī’’ti <a name="M3.0352"></a> puttasokena neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.</p>
  769. <p class="bodytext">Gunnaṃ pitiṭṭhānaṃ karontīti <span class="bld">gopitaro</span>. Gāvo pariṇāyanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti <span class="bld">gopariṇāyakā. Te na</span> <a name="P5.0092"></a> <span class="bld">atirekapūjāyā</span>ti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ piḷandheti, siṅgesu suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti. Usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.</p>
  770. <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti <a name="V3.0351"></a> imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Na rūpaññū hotī</span>ti ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttaṃ rūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. <span class="bld">Gaṇanato na jānāti</span> nāma – ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 657-665) evaṃ pāḷiyā āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti<a name="P5.0093"></a>, evamevāyaṃ asekhena sīlakkhandhena asekhena samādhipaññāvimutti vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.</p>
  771. <p class="bodytext"><span class="bld">Samuṭṭhānato</span> <a name="M3.0353"></a> <span class="bld">na jānāti</span> nāma – ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ nakutoci samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā…pe… paribāhiro hoti.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Na lakkhaṇakusalo hotī</span>ti ‘‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’’ti evaṃ vuttaṃ kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati. Bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti. Taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati. So gopālako viya ca pañcahi gorasehi, pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.</p>
  773. <p class="bodytext"><span class="bld">Na āsāṭikaṃ hāretā hotī</span>ti ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’nti evaṃ vutte kāmavitakkādayo na <a name="V3.0352"></a> vinodeti. So imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.</p>
  774. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotī</span>ti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī <a name="P5.0094"></a> hotī’’tiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  775. <p class="bodytext"><span class="bld">Na dhūmaṃ kattā hotī</span>ti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti, tato naṃ manussā ‘‘bahussuto guṇavā’’ti na jānanti. Te guṇāguṇaṃ ajānanto catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭivattaṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M3.0354"></a> <span class="bld">titthaṃ jānātī</span>ti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati. Anupasaṅkamanto ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ? Imassa bhāsitassa ko attho? Imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadati? Imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchitā avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttāniṃ karonti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. <span class="bld">Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesū</span>ti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekakaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhāyeva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā <a name="P5.0095"></a> nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā vā so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti. Ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, ābhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti. So attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  777. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V3.0353"></a> <span class="bld">pītaṃ jānātī</span>ti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati. Savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti. So sakkaccaṃ dhammaṃ assuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  778. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vīthiṃ jānātī</span>ti so gopālako maggāmaggaṃ viya ‘‘ayaṃ lokiyo, ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  779. <p class="bodytext"><span class="bld">Na gocarakusalo hotī</span>ti so gopālako pañcāhikasattāhikacāre viya cattāro satipaṭṭhāne ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  780. <p class="bodytext"><span class="bld">Anavasesadohī</span> <a name="M3.0355"></a><a name="P5.0096"></a> <span class="bld">hotī</span>ti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa <span class="bld">abhihaṭṭhuṃ pavārentī</span>ti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca, paccayābhihāro ca. <span class="bld">Vācābhihāro</span> nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. <span class="bld">Paccayābhihāro</span> nāma vatthādīni vā sappinavanītaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. <span class="bld">Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātī</span>ti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti. ‘‘Dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti iminā nayena pamāṇayuttakaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.</p>
  781. <p class="bodytext"><span class="bld">Te na atirekapūjāya pūjetā hotī</span>ti so gopālako mahāusabhe viya there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettākāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā ‘‘ime <a name="V3.0354"></a> amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, neva dhammasaṅgahena saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena, cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā kilamantepi nappaṭijagganti, pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ <a name="P5.0097"></a> vā guḷhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīhi na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabbo.</p>
  782. <p class="centered">Anussativaggo dutiyo.</p>
  783. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  784. <p class="centered">Ekādasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  785. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  786. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M3.0356"></a> ca –</p>
  787. <p class="gatha1">Āyācito <a name="P5.0098"></a> sumatinā therena <span class="bld">bhadantajotipālena</span>;</p>
  788. <p class="gathalast">Kañcipurādīsu mayā pubbe saddhiṃ vasantena.</p>
  789. <p class="gatha1">Varatambapaṇṇidīpe mahāvihāramhi vasanakālepi;</p>
  790. <p class="gathalast">Pākaṃ gate viya dume valañjamānamhi saddhamme.</p>
  791. <p class="gatha1">Pāraṃ piṭakattayasāgarassa gantvā ṭhitena sumatinā;</p>
  792. <p class="gathalast">Parisuddhājīvenābhiyācito jīvakenāpi.</p>
  793. <p class="gatha1">Dhammakathāya <a name="V3.0355"></a> nipuṇaparamanikāyassaṭṭhakathaṃ āraddho;</p>
  794. <p class="gathalast">Yamahaṃ cirakālaṭṭhitimicchanto sāsanavarassa.</p>
  795. <p class="gatha1">Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;</p>
  796. <p class="gathalast">Catunavutiparimāṇāya pāḷiyā bhāṇavārehi.</p>
  797. <p class="gatha1">Sabbāgamasaṃvaṇṇanamanoratho pūrito ca me yasmā;</p>
  798. <p class="gathalast">Etāya <span class="bld">manorathapūraṇī</span>ti nāmaṃ tato assā.</p>
  799. <p class="gatha1">Ekūnasaṭṭhimatto <a name="P5.0099"></a> visuddhimaggopi bhāṇavārehi;</p>
  800. <p class="gathalast">Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.</p>
  801. <p class="gatha1">Tasmā tena sahāyaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā;</p>
  802. <p class="gathalast">Tīhādhikadiyaḍḍhasataṃ viññeyyā bhāṇavārānaṃ.</p>
  803. <p class="gatha1">Tīhādhikadiyaḍḍhasatappamāṇamiti bhāṇavārato esā;</p>
  804. <p class="gathalast">Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.</p>
  805. <p class="gatha1">Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena;</p>
  806. <p class="gathalast">Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.</p>
  807. <p class="bodytext">Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena <a name="M3.0357"></a> sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ therānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena suvipulavisuddhabuddhinā <span class="bld">buddhaghoso</span>ti <a name="V3.0356"></a><a name="P5.0100"></a> garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ <span class="bld">manorathapūraṇī</span> nāma aṅguttaranikāyaṭṭhakathā –</p>
  808. <p class="gatha1">Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;</p>
  809. <p class="gathalast">Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ cittavisuddhiyā.</p>
  810. <p class="gatha1">Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;</p>
  811. <p class="gathalast">Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.</p>
  812. <p class="centered">Manorathapūraṇī nāma</p>
  813. <p class="centered">Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.</p>
  814. </body>