s0403t.tik.htm 499 KB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031
  1. <body>
  2. <a name="an5"></a>
  3. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an5"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  4. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  5. <p class="book">Pañcakanipāta-ṭīkā</p>
  6. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  7. <p class="chapter">1. Sekhabalavaggo</p>
  8. <p class="subhead">1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  9. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an5"></a><span class="paranum">1</span>. Pañcakanipātassa <a name="V3.0001"></a><a name="M3.0001"></a> paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘assaddhiye na kampatī’’</span>ti.</p>
  10. <p class="centered">Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  11. <p class="subhead">2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā</p>
  12. <p class="bodytext"><a name="para2-6"></a><a name="para2-6_an5"></a><span class="paranum">2-6</span>. Dutiye <a name="V3.0002"></a> <span class="bld">hirīyatī</span>ti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā <span class="bld">‘‘jigucchatīti attho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ottappatī</span>ti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Paggahitavīriyo</span>ti <a name="M3.0002"></a> saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha <span class="bld">‘‘anosakkitamānaso’’</span>ti. <span class="bld">Pahānatthāyā</span>ti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha <span class="bld">‘‘paṭilābhatthāyā’’</span>ti.</p>
  14. <p class="bodytext">Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha <span class="bld">‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’</span>ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha <span class="bld">‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’</span>ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’</span>ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. <span class="bld">Sammā</span>ti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha <span class="bld">‘‘hetunā nayenā’’</span>ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.</p>
  15. <p class="centered">Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  16. <p class="subhead">7. Kāmasuttavaṇṇanā</p>
  17. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an5"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame asanti lūnanti tenāti <span class="bld">asitaṃ,</span> dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti <span class="bld">byābhaṅgī,</span> vidhaṃ. <span class="bld">Kulaputto</span>ti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto <span class="bld">jātikulaputto</span> nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā <span class="bld">ācārakulaputto</span> nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’</span>ti. <span class="bld">Yutta</span>nti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva.</p>
  18. <p class="centered">Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  19. <p class="subhead">8. Cavanasuttavaṇṇanā</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an5"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0003"></a><a name="M3.0003"></a> <span class="bld">saddhāyā</span>ti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha <span class="bld">āgamanīyasaddhā</span> sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā <span class="bld">adhigamasaddhā</span> suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo <span class="bld">pasādasaddhā</span> mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti <span class="bld">okappanasaddhā</span>. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati.</p>
  21. <p class="centered">Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  22. <p class="subhead">9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an5"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">appatissayo</span>ti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti <span class="bld">appatissavo,</span> gāravavirahito. Tenāha <span class="bld">‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’</span>ti.</p>
  24. <p class="centered">Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  25. <p class="subhead">10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an5"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <span class="bld">vuddhi</span>ntiādīsu sīlena <span class="bld">vuddhiṃ,</span> maggena <span class="bld">viruḷhiṃ,</span> nibbānena <span class="bld">vepullaṃ</span>. Sīlasamādhīhi vā <span class="bld">vuddhiṃ,</span> vipassanāmaggehi <span class="bld">viruḷhiṃ,</span> phalanibbānehi <span class="bld">vepullaṃ</span>. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ <a name="M3.0004"></a> āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ <a name="V3.0004"></a> – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo.</p>
  27. <p class="centered">Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  28. <p class="centered">Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  29. <p class="chapter">2. Balavaggo</p>
  30. <p class="subhead">1. Ananussutasuttavaṇṇanā</p>
  31. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an5"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">abhijānitvā</span>ti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. <span class="bld">Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassā</span>ti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti <span class="bld">āsabhaṃ,</span> seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’</span>nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti <span class="bld">abhītanādaṃ nadati. Brahmacakka</span>nti ettha seṭṭhapariyāyo. <span class="bld">Brahma</span>saddoti āha <span class="bld">‘‘seṭṭhacakka’’</span>nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ.</p>
  32. <p class="centered">Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  33. <p class="subhead">3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an5"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’</span>ti.</p>
  35. <p class="centered">Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  36. <p class="subhead">4. Vitthatasuttavaṇṇanā</p>
  37. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an5"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <a name="V3.0005"></a><a name="M3.0005"></a> <span class="bld">satinepakkenā</span>ti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. <span class="bld">Satimā</span>ti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā <span class="bld">satinepakkenā</span>ti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti.</p>
  38. <p class="bodytext"><span class="bld">Cirakatampī</span>ti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. <span class="bld">Cirabhāsitampī</span>ti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. <span class="bld">Saritā anussaritā</span>ti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.</p>
  39. <p class="centered">Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  40. <p class="subhead">5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para15-20"></a><a name="para15-20_an5"></a><span class="paranum">15-20</span>. Pañcame <span class="bld">savisayasmiṃyevā</span>ti attano attano visaye eva. <span class="bld">Lokiyalokuttaradhamme kathetu</span>nti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. <span class="bld">Catūsu sotāpattiyaṅgesū</span>ti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato<a name="M3.0006"></a>, tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa <a name="V3.0006"></a> ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’</span>nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo.</p>
  42. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu sammappadhānesū</span>ti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. <span class="bld">Catūsu satipaṭṭhānesū</span>tiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ.</p>
  43. <p class="bodytext">Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni.</p>
  44. <p class="centered">Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  45. <p class="centered">Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  46. <p class="chapter">3. Pañcaṅgikavaggo</p>
  47. <p class="subhead">1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para21-22"></a><a name="para21-22_an5"></a><span class="paranum">21-22</span>. Tatiyassa <a name="V3.0007"></a><a name="M3.0007"></a> paṭhame <span class="bld">ābhisamācārika</span>nti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘vattavasena paññattasīla’’</span>nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ.</p>
  49. <p class="centered">Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  50. <p class="subhead">3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para23-24"></a><a name="para23-24_an5"></a><span class="paranum">23-24</span>. Tatiye <span class="bld">na ca pabhāvanta</span>nti na ca pabhāsampannaṃ. <span class="bld">Pabhijjanasabhāva</span>nti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. <span class="bld">Avasesaṃ loha</span>nti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. <span class="bld">Uppajjituṃ appadānenā</span>ti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento <span class="bld">‘‘yadaggena hī’’</span>tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ.</p>
  52. <p class="centered">Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  53. <p class="subhead">5. Anuggahitasuttavaṇṇanā</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an5"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <span class="bld">sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhī</span>tiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">majjhimaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.452) –</p>
  55. <p class="indent"><span class="bld">‘‘Anuggahitā’’</span>ti <a name="V3.0008"></a><a name="M3.0008"></a> laddhūpakārā. <span class="bld">Sammādiṭṭhī</span>ti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti <span class="bld">cetovimuttiphalā</span>. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti <span class="bld">cetovimuttiphalānisaṃsā</span>. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā <span class="bld">paññāvimutti</span> nāma, avasesā dhammā <span class="bld">cetovimuttī</span>ti veditabbā. <span class="bld">‘‘Sīlānuggahitā’’</span>tiādīsu <span class="bld">sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Suta</span>nti sappāyadhammassavanaṃ. <span class="bld">Sākacchā</span>ti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. <span class="bld">Samatho</span>ti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. <span class="bld">Vipassanā</span>ti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.</p>
  56. <p class="indent">‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti.</p>
  57. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">laddhūpakārā</span>ti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi<a name="M3.0009"></a>. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti <span class="bld">sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe</span>ti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti <span class="bld">cetovimutti,</span> aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha <span class="bld">‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ <a name="V3.0009"></a> phalaṃ ānisaṃso’’</span>ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. <span class="bld">Paññāvimuttiphalānisaṃsā</span>ti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha <span class="bld">‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’</span>ti.</p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Catupārisuddhisīla</span>nti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Sutā</span>dīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva <span class="bld">sākacchā</span>. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’</span>ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā <span class="bld">khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassā</span>ti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. <span class="bld">Suṇantassā</span>ti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi <span class="bld">‘‘sappāyadhammassavana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Kammaṃ karontassā</span>ti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya.</p>
  59. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakakoṭṭhaka</span>nti jalāvāṭaṃ. <span class="bld">Thiraṃ katvā bandhatī</span>ti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. <span class="bld">Thiraṃ karotī</span>ti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. <span class="bld">Sukkhadaṇḍako</span>ti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako<a name="M3.0010"></a>. <span class="bld">Kipillikapuṭo</span>ti tambakipillikapuṭo. <span class="bld">Khaṇitti</span>nti kudālaṃ. <span class="bld">Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ</span> sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. <span class="bld">Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ</span> bhāvanāya paribrūhanato. <span class="bld">Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho</span> yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. <span class="bld">Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ</span> icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. <span class="bld">Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā</span> tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā <a name="V3.0010"></a> vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ.</p>
  60. <p class="centered">Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  61. <p class="subhead">6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an5"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni <span class="bld">vimuttāyatanānī</span>ti āha – <span class="bld">‘‘vimuccanakāraṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Pāḷiatthaṃ jānantassā</span>ti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. <span class="bld">Pāḷiṃ jānantassā</span>ti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. <span class="bld">Taruṇapītī</span>ti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. <span class="bld">Tuṭṭhākārabhūtā balavapītī</span>ti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ.</p>
  63. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhaṃ</span> <a name="M3.0011"></a> <span class="bld">paṭilabhatī</span>ti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento <span class="bld">‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Ayaṃ hī’’</span>tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. <span class="bld">Osakkitu</span>nti dassituṃ. <span class="bld">Samādhiyeva samādhinimitta</span>nti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ācariyassa santike’’</span>tiādi.</p>
  64. <p class="centered">Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  65. <p class="subhead">7. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an5"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <a name="V3.0011"></a> sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’</span>ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’</span>ti. <span class="bld">Kilesappaṭippassaddhiyā</span>ti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. <span class="bld">‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāva</span>nti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. <span class="bld">Laddhattā</span> pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā <span class="bld">na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattā</span>ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. <span class="bld">Yathāparicchinnakālavasenā</span>ti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. <span class="bld">Sesesū</span>ti ñāṇesu.</p>
  67. <p class="centered">Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  68. <p class="subhead">8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para28-29"></a><a name="para28-29_an5"></a><span class="paranum">28-29</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0012"></a> karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo <span class="bld">karajakāyo,</span> tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha <span class="bld">‘‘imaṃ karajakāya’’</span>nti. <span class="bld">Abhisandetī</span>ti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha <span class="bld">‘‘temetī’’</span>tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parisandetī</span>tiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa <span class="bld">sabbāvato</span>. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo <span class="bld">sabba</span>-saddo, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’</span>ti. <span class="bld">Aphuṭaṃ nāma na hoti</span> yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha <span class="bld">‘‘upādinnakasantatī’’</span>tiādi.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Cheko</span>ti <a name="V3.0012"></a> kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha <span class="bld">‘‘paṭibalo’’</span>tiādi. <span class="bld">Kaṃsa</span>-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha <span class="bld">‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’</span>ti. <span class="bld">Snehānugatā</span>ti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. <span class="bld">Snehaparetā</span>ti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva <span class="bld">santarabāhirā phuṭā snehena</span>. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. <span class="bld">Na ca pagghariṇī</span>ti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘na bindubindū’’</span>tiādi.</p>
  71. <p class="bodytext">Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti <span class="bld">ubbhidodako. Ubbhinnaudako</span>ti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. <span class="bld">Uggacchanaudako</span>ti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova <a name="M3.0013"></a> rahado gahito, na itaroti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Dhārānipātabubbuḷakehī</span>ti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, <span class="bld">sannisinnameva</span> aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. <span class="bld">Sesa</span>nti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ.</p>
  72. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppalānī</span>ti uppalagacchāni. <span class="bld">Setarattanīlesū</span>ti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. <span class="bld">Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva</span> sāmaññaggahaṇato. <span class="bld">Satapatta</span>nti ettha <span class="bld">sata</span>-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ <span class="bld">udakānuggata</span>ggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ.</p>
  73. <p class="bodytext">Yasmā <span class="bld">parisuddhena cetasā</span>ti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha <span class="bld">‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’</span>nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha <span class="bld">‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’</span>nti. <span class="bld">Ida</span>nti odātavacanaṃ. <span class="bld">Utupharaṇattha</span>nti utuno pharaṇadassanatthaṃ. <span class="bld">Utupharaṇaṃ na hoti</span> sesanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘taṅkhaṇa</span> <a name="V3.0013"></a> <span class="bld">…pe… balavaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Vatthaṃ viya karajakāyo</span>ti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Tattha ca <span class="bld">‘‘parisuddhena cetasā’’</span>ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’</span>nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti.</p>
  74. <p class="bodytext">Tassa <a name="M3.0014"></a> tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ <span class="bld">paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharito</span>ti samapuṇṇo.</p>
  75. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇḍabhūmī</span>ti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo <span class="bld">yoggācariyo</span>. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. <span class="bld">Yena yenā</span>ti catūsu maggesu yena yena maggena. <span class="bld">Yaṃ yaṃ gati</span>nti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ.</p>
  76. <p class="centered">Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  77. <p class="subhead">10. Nāgitasuttavaṇṇanā</p>
  78. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an5"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <span class="bld">uccāsaddamahāsaddā</span>ti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. <span class="bld">Macchavilope</span>ti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Asucisukha</span>nti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā <a name="V3.0014"></a> ca asucisannissitasukhaṃ. <span class="bld">Nekkhammasukhassā</span>ti kāmato nikkhamantassa sukhassa. <span class="bld">Pavivekasukhassā</span>ti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. <span class="bld">Upasamasukhassā</span>ti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. <span class="bld">Sambodhasukha</span>nti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  79. <p class="centered">Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  80. <p class="centered">Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  81. <p class="chapter">4. Sumanavaggo</p>
  82. <p class="subhead">1. Sumanasuttavaṇṇanā</p>
  83. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an5"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="M3.0015"></a> paṭhame <span class="bld">satakkakū</span>ti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Dassanasampanno</span>ti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  84. <p class="centered">Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  85. <p class="subhead">2. Cundīsuttavaṇṇanā</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an5"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni <a name="V3.0015"></a> hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha <span class="bld">‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’</span>ti.</p>
  87. <p class="centered">Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  88. <p class="subhead">3. Uggahasuttavaṇṇanā</p>
  89. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an5"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <a name="M3.0016"></a> <span class="bld">sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā</span>ti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā <span class="bld">pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāra</span>nti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti <span class="bld">kiṃkārappaṭissāviniyo</span>. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti <span class="bld">manāpacāriniyo</span>. Piyameva vadanti sīlenāti <span class="bld">piyavādiniyo</span>.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’</span>tiādi. <span class="bld">Alaṃ kātu</span>nti kātuṃ samatthā. <span class="bld">Alaṃ saṃvidhātu</span>nti vicāretuṃ samatthā. Tenāha <span class="bld">‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’</span>tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  91. <p class="centered">Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  92. <p class="subhead">4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para34-35"></a><a name="para34-35_an5"></a><span class="paranum">34-35</span>. Catutthe <span class="bld">sandiṭṭhika</span>nti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. <span class="bld">Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatī</span>ti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. <span class="bld">Yaṃ dānaṃ detī</span>ti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. <span class="bld">Tassa pati hutvā</span>ti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā <span class="bld">na dāso na sahāyo</span>ti. Tattha tadubhayaṃ anvayato <a name="V3.0016"></a> byatirekato ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dāso hutvā deti</span> taṇhādāsabyassa upagatattā. <span class="bld">Sahāyo hutvā deti</span> tassa piyabhāvāvissajjanato. <span class="bld">Sāmī hutvā deti</span> tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena <span class="bld">dānaṃ,</span> annapānādi.</p>
  94. <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0017"></a> yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’</span>ti. <span class="bld">Sahāyo hutvā deti</span> attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. <span class="bld">Pati hutvā deti</span> sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so <span class="bld">dānadāso</span> nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so <span class="bld">dānasahāyo</span> nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so <span class="bld">dānapati</span> nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito.</p>
  95. <p class="bodytext"><span class="bld">Nittejabhūto</span> tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo <span class="bld">sahabyatā,</span> sahapavattīti āha <span class="bld">‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’</span>ti. <span class="bld">Asitassā</span>ti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
  96. <p class="centered">Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  97. <p class="subhead">6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para36-37"></a><a name="para36-37_an5"></a><span class="paranum">36-37</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ārāmato</span>ti phalārāmato. <span class="bld">Paṭhamuppannānī</span>ti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. <span class="bld">Bhāsitaññū</span>ti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti <a name="V3.0017"></a> deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te <span class="bld">bhāsitaññū</span> nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. <span class="bld">Yuttappattakāle</span>ti dātuṃ yuttappattakāle. <span class="bld">Appaṭivānacitto</span>ti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  99. <p class="centered">Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  100. <p class="subhead">8. Saddhasuttavaṇṇanā</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an5"></a><span class="paranum">38</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0018"></a> <span class="bld">anukampantī</span>ti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi <span class="bld">anuggaṇhanti</span> nāma. <span class="bld">Nīcavutti</span>nti paṇipātasīlaṃ. <span class="bld">Kodhamānathaddhatāya rahita</span>nti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. <span class="bld">Soraccenā</span>ti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. <span class="bld">Sakhila</span>nti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sakhilanti sammodaka’’</span>nti.</p>
  102. <p class="centered">Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  103. <p class="subhead">9-10. Puttasuttādivaṇṇanā</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><a name="para39-40_an5"></a><span class="paranum">39-40</span>. Navame <span class="bld">bhato</span>ti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘amhehī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Hatthapādavaḍḍhanādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’</span>ti. <span class="bld">Salākabhattādīni anupacchinditvā</span>ti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva <a name="V3.0018"></a> dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha <span class="bld">‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’</span>tiādi<a name="M3.0019"></a>. <span class="bld">Attanā dāyajjārahaṃ karonto</span>ti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. <span class="bld">Tatiyadivasato paṭṭhāyā</span>ti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva.</p>
  105. <p class="centered">Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  106. <p class="centered">Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  107. <p class="chapter">5. Muṇḍarājavaggo</p>
  108. <p class="subhead">1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā</p>
  109. <p class="bodytext"><a name="para41-42"></a><a name="para41-42_an5"></a><span class="paranum">41-42</span>. Pañcamassa paṭhame <span class="bld">uṭṭhānavīriyādhigatehī</span>ti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha <span class="bld">uṭṭhāna</span>nti kāyikaṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Vīriya</span>nti cetasikanti vadanti. <span class="bld">Uṭṭhāna</span>nti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. <span class="bld">Vīriyaṃ</span> tajjo ussāho. <span class="bld">Pīṇita</span>nti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā <span class="bld">‘‘thūlaṃ karotī’’</span>ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
  110. <p class="centered">Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  111. <p class="subhead">3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  112. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an5"></a><span class="paranum">43</span>. Tatiye <span class="bld">appamādaṃ pasaṃsantī</span>ti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā <a name="V3.0019"></a> paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova <a name="M3.0020"></a> kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. <span class="bld">Atthappaṭilābhenā</span>ti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena.</p>
  113. <p class="centered">Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  114. <p class="subhead">4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā</p>
  115. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an5"></a><span class="paranum">44</span>. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ <span class="bld">manomaya</span>nti āha <span class="bld">‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’</span>nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā <span class="bld">‘‘manomayā’’</span>ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). <span class="bld">Tīsu vā kulasampattīsū</span>ti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. <span class="bld">Chasu vā kāmasaggesū</span>ti chasu kāmāvacaradevesu.</p>
  116. <p class="centered">Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  117. <p class="subhead">5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para45-46"></a><a name="para45-46_an5"></a><span class="paranum">45-46</span>. Pañcame <span class="bld">asaṅkheyyo</span>ti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ <a name="V3.0020"></a> aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena <span class="bld">bahubheravaṃ</span><a name="M3.0021"></a>. <span class="bld">Puthū</span>ti bahū. <span class="bld">Savantī</span>ti sandamānā. <span class="bld">Upayantī</span>ti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva.</p>
  119. <p class="centered">Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  120. <p class="subhead">7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para47-48"></a><a name="para47-48_an5"></a><span class="paranum">47-48</span>. Sattame <span class="bld">saddhā</span>ti maggenāgatā saddhā. <span class="bld">Sīlañca yassa kalyāṇa</span>nti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva.</p>
  122. <p class="centered">Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  123. <p class="subhead">9. Kosalasuttavaṇṇanā</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an5"></a><span class="paranum">49</span>. Navame <span class="bld">patitakkhandho</span>ti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. <span class="bld">Nippaṭibhāno</span>ti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito.</p>
  125. <p class="centered">Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  126. <p class="subhead">10. Nāradasuttavaṇṇanā</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an5"></a><span class="paranum">50</span>. Dasame <span class="bld">ajjhomucchito</span>ti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha <span class="bld">‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’</span>ti. <span class="bld">Mahaccā</span>ti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mahatā rājānubhāvenā’’</span>ti.</p>
  128. <p class="centered">Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  129. <p class="centered">Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  130. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  131. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  132. <p class="chapter">(6) 1. Nīvaraṇavaggo</p>
  133. <p class="subhead">1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para51-52"></a><a name="para51-52_an5"></a><span class="paranum">51-52</span>. Dutiyassa <a name="V3.0021"></a><a name="M3.0022"></a> paṭhame āvarantīti <span class="bld">āvaraṇā,</span> nīvārayantīti <span class="bld">nīvaraṇā</span>. Ettha ca <span class="bld">āvarantī</span>ti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. <span class="bld">Nīvārayantī</span>ti niravasesato vārayantīti attho, tasmā <span class="bld">āvaraṇavasenā</span>ti ādito kusaluppattivāraṇavasena. <span class="bld">Nīvaraṇavasenā</span>ti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā <span class="bld">‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’</span>ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti <span class="bld">manussadhammo,</span> manussattabhāvāvaho vā dhammo <span class="bld">manussadhammo,</span> anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti <span class="bld">alamariyañāṇadassanaviseso</span>.</p>
  135. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño <a name="M3.0023"></a> uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha <a name="V3.0022"></a> phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti <span class="bld">ñāṇadassanaṃ,</span> dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti <span class="bld">ñāṇadassanaṃ,</span> vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti <span class="bld">ñāṇadassanaṃ,</span> maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena <span class="bld">ñāṇadassanaṃ</span>. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca <span class="bld">ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakālo</span>ti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
  136. <p class="centered">Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  137. <p class="subhead">3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā</p>
  138. <p class="bodytext"><a name="para53-54"></a><a name="para53-54_an5"></a><span class="paranum">53-54</span>. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo <span class="bld">padahanabhāvo</span>. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā <span class="bld">‘‘padhāniyo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā <span class="bld">āgamanasaddā</span> eva, ukkaṭṭhaniddesena pana <span class="bld">‘‘sabbaññubodhisattāna’’</span>nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi <span class="bld">adhigamasaddhā nāma,</span> yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. <span class="bld">Acalabhāvenā</span>ti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. <span class="bld">Okappana</span>nti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. <span class="bld">Suppaṭividdha</span>nti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya <a name="M3.0024"></a> tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. <span class="bld">Padhānavīriyaṃ ijjhati</span> ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.</p>
  139. <p class="bodytext"><span class="bld">Appa</span>-saddo <a name="V3.0023"></a> abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha <span class="bld">‘‘arogo’’</span>ti. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha <span class="bld">‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’</span>ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha <span class="bld">‘‘atisītalaggahaṇiko’’</span>tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’</span>ti. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘udayañcā’’</span>tiādi. <span class="bld">Parisuddhāyā</span>ti nirupakkilesāya. <span class="bld">Nibbijjhituṃ samatthāyā</span>ti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. <span class="bld">Tassa dukkhassa khayagāminiyā</span>ti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva.</p>
  140. <p class="centered">Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  141. <p class="subhead">5. Mātāputtasuttavaṇṇanā</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an5"></a><span class="paranum">55</span>. Pañcame <span class="bld">vissāso</span>ti visacchāyasantāno bhāvo. <span class="bld">Otāro</span>ti tattha cittassa anuppaveso. <span class="bld">Gahetvā</span>ti attano eva okāsaṃ gahetvā. <span class="bld">Khepetvā</span>ti kusalavāraṃ khepetvā.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭṭeyyā</span>ti akkamanādivasena bādheyya. <span class="bld">Tīhi pariññāhī</span>ti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti <span class="bld">akutobhayā,</span> nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha <span class="bld">‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’</span>ntiādi.</p>
  144. <p class="centered">Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  145. <p class="subhead">6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā</p>
  146. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an5"></a><span class="paranum">56</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0025"></a> madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha <span class="bld">‘‘sañjātagarubhāvo’’</span>ti<a name="V3.0024"></a>. <span class="bld">Na pakkhāyantī</span>ti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha <span class="bld">‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’</span>ti. Sesamettha uttānameva.</p>
  147. <p class="centered">Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  148. <p class="subhead">7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an5"></a><span class="paranum">57</span>. Sattame <span class="bld">jarādhammo</span>ti <span class="bld">dhamma</span>-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘jarāsabhāvo’’</span>tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti <span class="bld">kammadāyādo,</span> attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto <span class="bld">‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’</span>ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’</span>nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha <span class="bld">‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’</span>ti. <span class="bld">Patiṭṭhā</span>ti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi.</p>
  150. <p class="bodytext"><span class="bld">Yobbanaṃ ārabbha uppannamado</span>ti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ <span class="bld">ārogyamado</span>. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ <span class="bld">jīvitamado</span>.</p>
  151. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhirahita</span>nti <a name="M3.0026"></a> kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa <a name="V3.0025"></a> adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  152. <p class="centered">Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  153. <p class="subhead">8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para58-60"></a><a name="para58-60_an5"></a><span class="paranum">58-60</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sāpateyya</span>nti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva <span class="bld">gāmaṇiko</span>.</p>
  155. <p class="bodytext">Anvāya upanissāya jīvanasīlā <span class="bld">anujīvino</span>ti āha <span class="bld">‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’</span>ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva.</p>
  156. <p class="centered">Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  157. <p class="centered">Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  158. <p class="chapter">(7) 2. Saññāvaggo</p>
  159. <p class="subhead">1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para61-65"></a><a name="para61-65_an5"></a><span class="paranum">61-65</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’</span>ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha <span class="bld">‘‘mahapphalā’’</span>tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti<a name="M3.0027"></a>. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti <span class="bld">mahānisaṃsā. Amatogadhā</span>ti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti <a name="V3.0026"></a> <span class="bld">amatapariyosānā. Maraṇasaññā</span>ti maraṇānupassanāñāṇena saññā. <span class="bld">Āhāre paṭikūlasaññā</span>ti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. <span class="bld">Ukkaṇṭhitassā</span>ti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva.</p>
  161. <p class="centered">Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  162. <p class="subhead">6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para66-70"></a><a name="para66-70_an5"></a><span class="paranum">66-70</span>. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti <span class="bld">sājīvo,</span> pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha <span class="bld">‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’</span>tiādi. <span class="bld">Abhisaṅkhata</span>nti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva.</p>
  164. <p class="centered">Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  165. <p class="centered">Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  166. <p class="chapter">(8) 3. Yodhājīvavaggo</p>
  167. <p class="subhead">1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā</p>
  168. <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><a name="para71-72_an5"></a><span class="paranum">71-72</span>. Tatiyassa paṭhame <span class="bld">avijjāpaligha</span>nti ettha <span class="bld">avijjā</span>ti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā <span class="bld">‘‘ukkhittapaligho’’</span>ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti <span class="bld">ponobhavikā,</span> punabbhavadāyikāti attho. <span class="bld">Jātisaṃsāro</span>ti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā <span class="bld">‘‘parikhā’’</span>ti vuccati santānassa <a name="M3.0028"></a> parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā <span class="bld">‘‘saṃkiṇṇaparikho’’</span>ti vutto.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhāsaṅkhāta</span>nti <a name="V3.0027"></a> ettha <span class="bld">taṇhā</span>ti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena <span class="bld">‘‘esikā’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Luñcitvā</span> uddharitvā. <span class="bld">Orambhāgiyānī</span>ti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā <span class="bld">‘‘niraggaḷo’’</span>ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti <span class="bld">pannaddhajo. Pannabhāro</span>ti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. <span class="bld">Visaṃyutto</span>ti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. <span class="bld">Asmimāno</span>ti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto.</p>
  170. <p class="bodytext">Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha <span class="bld">‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’</span>ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti <span class="bld">sakkāyo,</span> upādānakkhandhapañcakaṃ. <span class="bld">Dvattiṃsakammakāraṇā</span> dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. <span class="bld">Aṭṭhanavuti rogā,</span> rājabhayādīni <span class="bld">pañcavīsatimahābhayāni</span>. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
  171. <p class="centered">Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  172. <p class="subhead">3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā</p>
  173. <p class="bodytext"><a name="para73-74"></a><a name="para73-74_an5"></a><span class="paranum">73-74</span>. Tatiye <span class="bld">niyakajjhatte</span>ti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena <span class="bld">hitaṃ esantena</span>. Karuṇāya vasena <span class="bld">anukampamānena. Pariggahetvā</span>ti parito gahetvā, pharitvāti attho. <span class="bld">Pariccā</span>ti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. <span class="bld">‘‘Paṭiccā’’</span>tipi <a name="M3.0029"></a> pāṭho. <span class="bld">Mā pamajjitthā</span>ti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. <span class="bld">Vipattikāle</span>ti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha <span class="bld">‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’</span>ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.</p>
  174. <p class="centered">Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  175. <p class="subhead">5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
  176. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an5"></a><span class="paranum">75</span>. Pañcame <a name="V3.0028"></a> yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti <span class="bld">yodhājīvā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yuddhūpajīvino’’</span>ti. <span class="bld">Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotī</span>ti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Samāgate</span>ti sampatte. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti vikāramāpajjati. Tenāha <span class="bld">‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’</span>ti.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajaggasmi</span>nti paccatte bhummavacananti āha <span class="bld">‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Vinibbeṭhetvā</span>ti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. <span class="bld">Mocetvā</span>ti sarīrato apanetvā.</p>
  178. <p class="centered">Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  179. <p class="subhead">6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
  180. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an5"></a><span class="paranum">76</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">camma</span>nti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Dhanukalāpaṃ sannayhitvā</span>ti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’</span>ti. <span class="bld">Yuddhasannivesena ṭhita</span>nti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ussāhañca vāyāmañca karotī</span>ti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. <span class="bld">Pariyāpādentī</span>ti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha <span class="bld">‘‘pariyāpādayantī’’</span>ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti.</p>
  181. <p class="bodytext"><span class="bld">Arakkhiteneva</span> <a name="M3.0030"></a> <span class="bld">kāyenā</span>tiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. <span class="bld">Anupaṭṭhitāya satiyā</span>ti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. <span class="bld">Rāgena anugato</span>ti rāgena anupahato. <span class="bld">Rāgapareto</span>ti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena.</p>
  182. <p class="bodytext"><span class="bld">Anudahanaṭṭhenā</span>ti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca <span class="bld">mahābhitāpaṭṭhena</span>. Anavatthitasabhāvatāya <span class="bld">ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena</span>. Muhuttaramaṇīyatāya <span class="bld">tāvakālikaṭṭhena</span>. Byattehi abhibhavanīyatāya <a name="V3.0029"></a> <span class="bld">sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena</span>. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya <span class="bld">adhikuṭṭanaṭṭhena</span>. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya <span class="bld">vinivijjhanaṭṭhena</span>. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya <span class="bld">sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena</span>.</p>
  183. <p class="centered">Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  184. <p class="subhead">7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā</p>
  185. <p class="bodytext"><a name="para77-78"></a><a name="para77-78_an5"></a><span class="paranum">77-78</span>. Sattame <span class="bld">visesassa pattiyā</span> visesassa pāpuṇanatthaṃ. <span class="bld">Vīriya</span>nti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – <span class="bld">‘‘duvidhampī’’</span>ti. <span class="bld">Satthakavātā</span>ti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – <span class="bld">‘‘satthaṃ viyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Katakammehī</span>ti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Akatakammehī</span>ti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – <span class="bld">‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’</span>tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.</p>
  186. <p class="centered">Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  187. <p class="subhead">9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an5"></a><span class="paranum">79</span>. Navame <a name="M3.0031"></a> <span class="bld">pāḷigambhīrā</span>ti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. <span class="bld">Sallasutta</span>ñhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. <span class="bld">Atthagambhīrā</span>ti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, <span class="bld">mahāvedallasuttassa</span> (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti <span class="bld">lokuttarā</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘lokuttaradhammadīpakā’’</span>ti. <span class="bld">Suññatāpaṭisaṃyuttā</span>ti sattasuññadhammappakāsakā<a name="V3.0030"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’</span>ti. <span class="bld">Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabba</span>nti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’</span>ti. Kavino kammaṃ <span class="bld">kavitā</span>. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘kavitāti kavīhi katā’’</span>ti. <span class="bld">Kāveyya</span>nti kabyaṃ, <span class="bld">kabya</span>nti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva vevacana’’</span>nti. <span class="bld">Cittakkharā</span>ti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Sāsanato bahiddhā ṭhitā</span>ti na sāsanāvacarā. <span class="bld">Bāhirakasāvakehī</span>ti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. <span class="bld">Sussūsissantī</span>ti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti.</p>
  189. <p class="centered">Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  190. <p class="subhead">10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an5"></a><span class="paranum">80</span>. Dasame <span class="bld">pañcavidhena saṃsaggenā</span>ti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo <span class="bld">savanasaṃsaggo</span>. Esa nayo <a name="M3.0032"></a> sesesupi. <span class="bld">Kāyasaṃsaggo</span> pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo <span class="bld">savanasaṃsaggo</span> nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo <span class="bld">dassanasaṃsaggo</span> nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo <span class="bld">samullāpasaṃsaggo</span> nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo <span class="bld">sambhogasaṃsaggo</span> nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo <span class="bld">kāyasaṃsaggo</span> nāma.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekavihita</span>nti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. <span class="bld">Sannidhikatassā</span>ti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena <span class="bld">‘‘sannidhikāraparibhoga’’</span>nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.</p>
  193. <p class="bodytext">‘‘Sannidhikatassa <a name="V3.0031"></a> paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.</p>
  194. <p class="bodytext">Yānasannidhimhi <a name="M3.0033"></a> <span class="bld">yānaṃ</span> nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi <span class="bld">sayana</span>nti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.</p>
  195. <p class="bodytext"><span class="bld">Āmisa</span>nti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante<a name="V3.0032"></a>, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo <span class="bld">āmisasannidhi</span> nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo <a name="M3.0034"></a> kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi.</p>
  196. <p class="centered">Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  197. <p class="centered">Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  198. <p class="chapter">(9) 4. Theravaggo</p>
  199. <p class="subhead">1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā</p>
  200. <p class="bodytext"><a name="para81-82"></a><a name="para81-82_an5"></a><span class="paranum">81-82</span>. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti <span class="bld">makkhī</span>. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti <span class="bld">paḷāsī</span>. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha <span class="bld">‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’</span>ti.</p>
  201. <p class="centered">Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  202. <p class="subhead">3. Kuhakasuttavaṇṇanā</p>
  203. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an5"></a><span class="paranum">83</span>. Tatiye <a name="V3.0033"></a> <span class="bld">tīhi kuhanavatthūhī</span>ti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti <span class="bld">kuhako</span>. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti <span class="bld">lapako</span>. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti <span class="bld">nemittiko,</span> nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. <span class="bld">Nimitta</span>nti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati<a name="M3.0035"></a>. Nippeso sīlamassāti <span class="bld">nippesiko</span>. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva <span class="bld">nippesiko. Nippeso</span>ti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.</p>
  204. <p class="centered">Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  205. <p class="subhead">6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā</p>
  206. <p class="bodytext"><a name="para86-87"></a><a name="para86-87_an5"></a><span class="paranum">86-87</span>. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Uccāvacānī</span>ti uccanīcāni. Tenāha <span class="bld">‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānī</span>ti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha <span class="bld">uccakammāni</span> nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. <span class="bld">Avacakammaṃ</span> nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. <span class="bld">Tatrupāyāsā</span>ti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. <span class="bld">Alaṃ kātu</span>nti kātuṃ samattho hoti. <span class="bld">Alaṃ saṃvidhātu</span>nti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  207. <p class="centered">Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  208. <p class="subhead">8. Therasuttavaṇṇanā</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an5"></a><span class="paranum">88</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0034"></a> <span class="bld">thirabhāvappatto</span>ti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti <span class="bld">rattaññū</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pākaṭo</span>ti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti <span class="bld">yasassī,</span> yasaṃ sito nissito vā <span class="bld">yasassī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yasanissito’’</span>ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā <span class="bld">asaddhammā,</span> asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti <span class="bld">asaddhammā</span>. Vipariyāyena <span class="bld">saddhammā</span> veditabbā.</p>
  210. <p class="centered">Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  211. <p class="subhead">9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an5"></a><span class="paranum">89</span>. Navame <a name="M3.0036"></a> āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo <span class="bld">kammārāmatā</span>. Tattha <span class="bld">kamma</span>nti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. <span class="bld">Bhassārāmatā</span>ti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā.</p>
  213. <p class="bodytext"><span class="bld">Niddārāmatā</span>ti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). <span class="bld">Saṅgaṇikārāmatā</span>ti ettha <a name="V3.0035"></a> yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato <span class="bld">‘‘upariguṇehī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  214. <p class="centered">Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  215. <p class="subhead">10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_an5"></a><span class="paranum">90</span>. Dasame <a name="M3.0037"></a> <span class="bld">atipātovā</span>ti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. <span class="bld">Taṃ atikkamitvā</span>ti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati.</p>
  217. <p class="bodytext"><span class="bld">Appicchakathā</span>ti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. <span class="bld">Tīhi vivekehī</span>ti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ <span class="bld">kāyaviveko</span> nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana <span class="bld">cittaviveko</span> nāma. Nibbānaṃ <span class="bld">upadhiviveko</span> nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). <span class="bld">Duvidhaṃ vīriya</span>nti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. <span class="bld">Sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Samādhi</span>nti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. <span class="bld">Vimuttikathā</span>ti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva.</p>
  218. <p class="centered">Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  219. <p class="centered">Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  220. <p class="chapter">(10) 5. Kakudhavaggo</p>
  221. <p class="subhead">1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para91-100"></a><a name="para91-100_an5"></a><span class="paranum">91-100</span>. Pañcamassa <a name="V3.0036"></a><a name="M3.0038"></a> paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato <span class="bld">aññā,</span> uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni <span class="bld">aññābyākaraṇāni</span>. Tenevāha <span class="bld">‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Adhigatamānenā</span>ti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva.</p>
  223. <p class="centered">Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  224. <p class="centered">Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  225. <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  226. <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  227. <p class="chapter">(11) 1. Phāsuvihāravaggo</p>
  228. <p class="subhead">1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para101-4"></a><a name="para101-4_an5"></a><span class="paranum">101-4</span>. Tatiyassa <a name="V3.0037"></a><a name="M3.0039"></a> paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti <span class="bld">vesiyāgocaro,</span> mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. <span class="bld">Vidhavā</span> vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. <span class="bld">Thullakumāriyo</span>ti mahallikā anividdhā kumāriyo. <span class="bld">Paṇḍakā</span>ti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. <span class="bld">Bhikkhuniyo</span> nāma ussannabrahmacariyā. Tathā <span class="bld">bhikkhūpi</span>. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva.</p>
  230. <p class="centered">Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  231. <p class="subhead">5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā</p>
  232. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_an5"></a><span class="paranum">105</span>. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ <span class="bld">mettaṃ kāyakammaṃ</span>. Esa nayo sesadvayepi. <span class="bld">Āvī</span>ti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Raho</span>ti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘parammukhā’’</span>ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma<a name="M3.0040"></a>. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya <a name="V3.0038"></a> bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.</p>
  233. <p class="bodytext">Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni <span class="bld">samādhisaṃvattanikāni</span>.</p>
  234. <p class="bodytext"><span class="bld">Samānasīlataṃ</span> <a name="M3.0041"></a> <span class="bld">gato</span>ti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. <span class="bld">Yāya</span>nti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. <span class="bld">Diṭṭhī</span>ti sammādiṭṭhi. <span class="bld">Ariyā</span>ti niddosā. <span class="bld">Niyyātī</span>ti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti <span class="bld">takkaro</span><a name="V3.0039"></a>, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. <span class="bld">Dukkhakkhayāyā</span>ti sabbadukkhakkhayatthaṃ. <span class="bld">Diṭṭhisāmaññagato</span>ti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato.</p>
  235. <p class="centered">Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  236. <p class="subhead">6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para106-110"></a><a name="para106-110_an5"></a><span class="paranum">106-110</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">adhisīle</span>ti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti <span class="bld">attānupekkhī</span>. Sattamādīni uttānatthāneva.</p>
  238. <p class="centered">Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  239. <p class="centered">Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  240. <p class="chapter">(12) 2. Andhakavindavaggo</p>
  241. <p class="subhead">1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā</p>
  242. <p class="bodytext"><a name="para111-114"></a><a name="para111-114_an5"></a><span class="paranum">111-114</span>. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti <span class="bld">asanthavavissāsī</span>. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti <span class="bld">anissaravikappī</span>. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti <span class="bld">vissaṭṭhupasevī</span>. Dutiyādīni uttānatthāneva.</p>
  243. <p class="centered">Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  244. <p class="subhead">5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā</p>
  245. <p class="bodytext"><a name="para115-123"></a><a name="para115-123_an5"></a><span class="paranum">115-123</span>. Pañcame <a name="V3.0040"></a><a name="M3.0042"></a> āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. <span class="bld">Vaṇṇo</span>ti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo.</p>
  246. <p class="bodytext">Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. <span class="bld">Dhammo</span>ti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.</p>
  247. <p class="centered">Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  248. <p class="centered">Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  249. <p class="chapter">(13) 3. Gilānavaggo</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para124-130"></a><a name="para124-130_an5"></a><span class="paranum">124-130</span>. Tatiyo <a name="V3.0041"></a><a name="M3.0043"></a> vaggo uttānatthoyeva.</p>
  251. <p class="chapter">(14) 4. Rājavaggo</p>
  252. <p class="subhead">1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā</p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_an5"></a><span class="paranum">131</span>. Catutthassa paṭhame <span class="bld">atthaññū</span>ti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rañjituṃ jānātī’’</span>ti. <span class="bld">Daṇḍe</span>ti aparādhānurūpe daṇḍane. <span class="bld">Balamhī</span>ti balakāye. <span class="bld">Pañca atthe</span>ti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. <span class="bld">Cattāro dhamme</span>ti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti <span class="bld">‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’</span>icceva vuttaṃ.</p>
  254. <p class="bodytext">Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti <span class="bld">anuttaraṃ</span>. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā <span class="bld">dhammacakkaṃ</span>. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti <span class="bld">dhammacakkaṃ. Cakka</span>nti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti <span class="bld">dhammacakkaṃ</span>. Dhammena ñāyena cakkantipi <span class="bld">dhammacakkaṃ</span>. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). <span class="bld">Appaṭivattiya</span>nti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa <a name="V3.0042"></a> anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – <span class="bld">‘‘samaṇena vā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">samaṇenā</span>ti pabbajjaṃ upagatena. <span class="bld">Brāhmaṇenā</span>ti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. <span class="bld">Devenā</span>ti kāmāvacaradevena. <span class="bld">Kenacī</span>ti yena <a name="M3.0044"></a> kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Lokasmi</span>nti sattaloke.</p>
  255. <p class="centered">Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  256. <p class="subhead">2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_an5"></a><span class="paranum">132</span>. Dutiye <span class="bld">cakkavattivatta</span>nti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. <span class="bld">Pitarā pavattitameva anuppavattetī</span>ti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.</p>
  258. <p class="centered">Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  259. <p class="subhead">4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_an5"></a><span class="paranum">134</span>. Catutthe <span class="bld">‘‘ubhato sujāto’’</span>ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti <a name="V3.0043"></a> jātivasena <a name="M3.0045"></a> sujātataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘mātito ca pitito cā’’</span>ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’</span>ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti <span class="bld">gahaṇī,</span> gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha <span class="bld">‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’</span>ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato <span class="bld">gahaṇī,</span> tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā <span class="bld">yāva sattamā pitāmahayugā,</span> pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’</span>ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhitto</span>ti appattakkhepo. <span class="bld">Anavakkhitto</span>ti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kena kāraṇenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.</p>
  262. <p class="bodytext">Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha <span class="bld">‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’</span>ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’</span>ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha <span class="bld">‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’</span>ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ <span class="bld">koṭṭhāgāraṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’</span>ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako <a name="M3.0046"></a> paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha <span class="bld">‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’</span>ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā <span class="bld">‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  263. <p class="bodytext">Yassā <a name="V3.0044"></a> paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha <span class="bld">‘‘paṇḍiccena samannāgato’’</span>ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo <span class="bld">veyyattiyaṃ</span>. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti <span class="bld">medhāvī</span>. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti <span class="bld">ṭhānuppatti,</span> ṭhānaso uppajjanapaññā. <span class="bld">Vaḍḍhiatthe</span>ti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.</p>
  264. <p class="centered">Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  265. <p class="subhead">5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā</p>
  266. <p class="bodytext"><a name="para135-9"></a><a name="para135-9_an5"></a><span class="paranum">135-9</span>. Pañcame <span class="bld">hatthismi</span>nti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti <span class="bld">anavayo</span>. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha <span class="bld">‘‘anavayoti samattho’’</span>ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.</p>
  267. <p class="centered">Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  268. <p class="subhead">10. Sotasuttavaṇṇanā</p>
  269. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_an5"></a><span class="paranum">140</span>. Dasame <span class="bld">tibbāna</span>nti tikkhānaṃ. <span class="bld">Kharāna</span>nti kakkasānaṃ. <span class="bld">Kaṭukāna</span>nti dāruṇānaṃ. <span class="bld">Asātāna</span>nti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti <span class="bld">amanāpā</span>.</p>
  270. <p class="centered">Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  271. <p class="centered">Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  272. <p class="chapter">(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo</p>
  273. <p class="subhead">1. Avajānātisuttavaṇṇanā</p>
  274. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_an5"></a><span class="paranum">141</span>. Pañcamassa <a name="V3.0045"></a><a name="M3.0047"></a> paṭhame <span class="bld">datvā avajānātī</span>ti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi <span class="bld">datvā avajānā</span>ti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo <span class="bld">saṃvāsena avajānāti</span> nāma. <span class="bld">Ādheyyamukho</span>ti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi <span class="bld">ādheyyamukho</span>yeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.</p>
  275. <p class="bodytext"><span class="bld">Lolo</span>ti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. <span class="bld">Ittarabhattī</span>tiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. <span class="bld">Evaṃ puggalo lolo hotī</span>ti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. <span class="bld">Mando momūho</span>ti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.</p>
  276. <p class="centered">Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  277. <p class="subhead">2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para142-3"></a><a name="para142-3_an5"></a><span class="paranum">142-3</span>. Dutiye <a name="V3.0046"></a><a name="M3.0048"></a> <span class="bld">ārabhatī</span>ti ettha <span class="bld">ārambha</span>-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. <span class="bld">Yathābhūtaṃ nappajānātī</span>ti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. <span class="bld">Yatthassā</span>ti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ.</p>
  279. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārabhatī na vippaṭisārī hotī</span>ti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. <span class="bld">Na ārabhati vippaṭisārī hotī</span>ti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’</span>ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova.</p>
  280. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhū</span>ti <a name="M3.0049"></a> āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena <a name="V3.0047"></a> vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. <span class="bld">Amunā pañcamena puggalenā</span>ti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. <span class="bld">Samasamo bhavissatī</span>ti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
  281. <p class="centered">Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  282. <p class="subhead">4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para144-6"></a><a name="para144-6_an5"></a><span class="paranum">144-6</span>. Catutthe <span class="bld">paṭikūle</span>ti amanuññe aniṭṭhe. <span class="bld">Appaṭikūlasaññī</span>ti iṭṭhākāreneva pavattacitto. <span class="bld">Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati</span> upaneti pavatteti. <span class="bld">Aniṭṭhasmiṃ vatthusmi</span>nti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. <span class="bld">Mettāya vā pharatī</span>ti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. <span class="bld">Dhātuto vā upasaṃharatī</span>ti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. <span class="bld">Tadubhayaṃ abhinivajjetvā</span>ti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. <span class="bld">Upekkhako vihareyyā</span>ti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha <span class="bld">‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’</span>ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva.</p>
  284. <p class="centered">Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  285. <p class="subhead">7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para147-150"></a><a name="para147-150_an5"></a><span class="paranum">147-150</span>. Sattame <a name="M3.0050"></a> <span class="bld">asakkacca</span>nti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’</span>ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ <a name="V3.0048"></a> sucisampannaṃ katvā na detīti attho. <span class="bld">Acittīkatvā</span>ti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato <span class="bld">acittīkaraṇaṃ</span> asambhāvanakiriyā. <span class="bld">Agāravena detī</span>ti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. <span class="bld">Asahatthā</span>ti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. <span class="bld">Apaviddhaṃ detī</span>ti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha <span class="bld">‘‘na nirantaraṃ detī’’</span>ti. Atha vā <span class="bld">apaviddhaṃ detī</span>ti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha <span class="bld">‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’</span>ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti <span class="bld">anāgamanadiṭṭhiko</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’</span>tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ.</p>
  287. <p class="centered">Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  288. <p class="centered">Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  289. <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  290. <p class="title">4. Catutthapaṇṇāsakaṃ</p>
  291. <p class="chapter">(16) 1. Saddhammavaggo</p>
  292. <p class="bodytext"><a name="para151-160"></a><a name="para151-160_an5"></a><span class="paranum">151-160</span>. Paṭhamo <a name="V3.0049"></a> vaggo uttānatthoyeva.</p>
  293. <p class="chapter">(17) 2. Āghātavaggo</p>
  294. <p class="subhead">1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā</p>
  295. <p class="bodytext"><a name="para161-165"></a><a name="para161-165_an5"></a><span class="paranum">161-165</span>. Dutiyassa <a name="M3.0051"></a> paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā <span class="bld">āghātapaṭivinayā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’</span>tiādi.</p>
  296. <p class="bodytext"><span class="bld">Nantaka</span>nti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya.</p>
  297. <p class="bodytext"><span class="bld">Sevālenā</span>ti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. <span class="bld">Udakapappaṭakenā</span>ti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. <span class="bld">Ghammena anugato</span>ti ghammena phuṭṭho abhibhūto. <span class="bld">Cittuppāda</span>nti paṭighasampayuttacittuppādaṃ.</p>
  298. <p class="bodytext">Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti <span class="bld">ābādhiko</span>. Taṃsamuṭṭhānena <span class="bld">dukkhito</span> sañjātadukkho. <span class="bld">Bāḷhagilāno</span>ti adhimattagilāno. <span class="bld">Gāmantanāyakassā</span>ti gāmantasampāpakassa.</p>
  299. <p class="bodytext">Pasannabhāvena <a name="V3.0050"></a> udakassa acchabhāvo veditabboti āha <span class="bld">‘‘acchodakāti pasannodakā’’</span>ti. Sādurasatāya sātatāti āha <span class="bld">‘‘madhurodakā’’</span>ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha <span class="bld">‘‘tanusītasalilā’’</span>ti. <span class="bld">Setakā</span>ti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva.</p>
  300. <p class="centered">Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  301. <p class="subhead">6. Nirodhasuttavaṇṇanā</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_an5"></a><span class="paranum">166</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0052"></a> <span class="bld">amarisanatthe</span>ti asahanatthe. <span class="bld">Anāgatavacanaṃ kata</span>nti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti.</p>
  303. <p class="centered">Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  304. <p class="subhead">7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para167-9"></a><a name="para167-9_an5"></a><span class="paranum">167-9</span>. Sattame <span class="bld">vatthusandassanā</span>ti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. <span class="bld">Āpattisandassanā</span>ti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. <span class="bld">Saṃvāsappaṭikkhepo</span>ti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. <span class="bld">Sāmīcippaṭikkhepo</span>ti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. <span class="bld">Codayamānenā</span>ti codentena. <span class="bld">Cuditakassa kālo</span>ti cuditakassa codetabbakālo. <span class="bld">Puggala</span>nti codetabbapuggalaṃ. <span class="bld">Upaparikkhitvā</span>ti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. <span class="bld">Ayasaṃ āropetī</span>ti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.</p>
  306. <p class="centered">Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  307. <p class="subhead">10. Bhaddajisuttavaṇṇanā</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_an5"></a><span class="paranum">170</span>. Dasame <a name="V3.0051"></a> <span class="bld">abhibhavitvā ṭhito</span> ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jeṭṭhako’’</span>ti. <span class="bld">Aññadatthu daso</span>ti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena <a name="M3.0053"></a> ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha <span class="bld">‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’</span>ti.</p>
  309. <p class="centered">Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  310. <p class="centered">Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  311. <p class="chapter">(18) 3. Upāsakavaggo</p>
  312. <p class="subhead">1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para171-176"></a><a name="para171-176_an5"></a><span class="paranum">171-176</span>. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame <span class="bld">upāsakapacchimako</span>ti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato <span class="bld">kotūhalamaṅgaliko</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Maṅgalaṃ paccetī</span>ti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. <span class="bld">No kamma</span>nti kammassakataṃ no patthiyāyati. <span class="bld">Imamhā sāsanā</span>ti ito sabbaññubuddhasāsanato. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti bāhirakasamaye. <span class="bld">Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatī</span>ti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva.</p>
  314. <p class="centered">Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  315. <p class="subhead">7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā</p>
  316. <p class="bodytext"><a name="para177-8"></a><a name="para177-8_an5"></a><span class="paranum">177-8</span>. Sattame <a name="V3.0052"></a> <span class="bld">satthavaṇijjā</span>ti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. <span class="bld">Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayo</span>ti idaṃ pana nidassanamattaṃ. <span class="bld">Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayo</span>ti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva.</p>
  317. <p class="centered">Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  318. <p class="subhead">9. Gihisuttavaṇṇanā</p>
  319. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_an5"></a><span class="paranum">179</span>. Navame <a name="M3.0054"></a> <span class="bld">ābhicetasikāna</span>nti <span class="bld">abhiceto</span>ti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha <span class="bld">‘‘uttamacittanissitāna’’</span>nti. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammo</span>ti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Catubbidhameraya</span>nti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. <span class="bld">Pañcavidhañca sura</span>nti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti <span class="bld">puññattho</span>. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘puññena atthikassā’’</span>ti. Sesamettha uttānameva.</p>
  321. <p class="centered">Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  322. <p class="subhead">10. Gavesīsuttavaṇṇanā</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><a name="para180_an5"></a><span class="paranum">180</span>. Dasame <span class="bld">sukāraṇa</span>nti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Mandahasita</span>nti īsakaṃ <a name="V3.0053"></a> hasitaṃ. <span class="bld">Kahaṃ kaha</span>nti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. <span class="bld">Haṭṭhappahaṭṭhākāramatta</span>nti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ.</p>
  324. <p class="bodytext">Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ <span class="bld">‘‘hasitañca nāmeta’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha <span class="bld">‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’</span>ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. <span class="bld">Tesū</span>ti <a name="M3.0055"></a> pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. <span class="bld">Balavārammaṇe</span>ti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. <span class="bld">Dubbalārammaṇe</span>ti anuḷāraārammaṇe.</p>
  325. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’</span>ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. <span class="bld">Abhidhammaṭīkāyaṃ</span> (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi <span class="bld">abhidhammaṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti.</p>
  326. <p class="bodytext"><span class="bld">Hasita</span>nti sitameva sandhāya vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ appamattakampī’’</span>ti. <span class="bld">Samosaritā vijjulatā</span>. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā <a name="V3.0054"></a> niccharati. Tenāha <span class="bld">‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’</span>ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā <span class="bld">dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ</span>. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  327. <p class="centered">Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  328. <p class="centered">Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  329. <p class="chapter">(19) 4. Araññavaggo</p>
  330. <p class="subhead">1. Āraññikasuttavaṇṇanā</p>
  331. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_an5"></a><span class="paranum">181</span>. Catutthassa <a name="M3.0056"></a> paṭhame <span class="bld">appīcchataṃyeva nissāyā</span>tiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. <span class="bld">Aggo</span>ti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.</p>
  332. <p class="bodytext"><span class="bld">Gavā khīra</span>nti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. <span class="bld">Khīramhā dadhī</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Evameva</span>nti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. <span class="bld">Paṃsukūlikā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  333. <p class="centered">Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  334. <p class="centered">Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  335. <p class="chapter">(20) 5. Brāhmaṇavaggo</p>
  336. <p class="subhead">1. Soṇasuttavaṇṇanā</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_an5"></a><span class="paranum">191</span>. Pañcamassa <a name="V3.0055"></a> paṭhame <span class="bld">sampiyenevā</span>ti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘piya’’</span>ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti <span class="bld">udarāvadehakaṃ</span>. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘udaraṃ avadihitvā’’</span>tiādi.</p>
  338. <p class="centered">Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  339. <p class="subhead">2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_an5"></a><span class="paranum">192</span>. Dutiye <a name="M3.0057"></a> <span class="bld">pavattāro</span>ti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha <span class="bld">‘‘pavattayitāro’’</span>ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya <span class="bld">mantapadaṃ</span>. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. <span class="bld">Sajjhāyita</span>nti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha <span class="bld">‘‘sarasampattivasenā’’</span>ti. <span class="bld">Aññesaṃ vutta</span>nti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Samupabyūḷha</span>nti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. <span class="bld">Rāsikata</span>nti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti mantānaṃ kattūnaṃ. <span class="bld">Dibbena cakkhunā oloketvā</span>ti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. <span class="bld">Pāvacanena saha saṃsandetvā</span>ti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. <span class="bld">Aparāpare</span>ti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. <span class="bld">Pakkhipitvā</span>ti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. <span class="bld">Viruddhe akaṃsū</span>ti <a name="V3.0056"></a> <span class="bld">brāhmaṇadhammikasuttādīsu</span> (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.</p>
  341. <p class="bodytext">Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti <span class="bld">issatthaṃ,</span> sabbaāvudhajīvikāti āha <span class="bld">‘‘yodhājīvakammenā’’</span>ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. <span class="bld">Rājaporisaṃ</span> nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sippaññatarenā</span>ti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena <span class="bld">komārabrahmacariyaṃ</span>.</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakaṃ pātetvā dentī</span>ti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā <a name="M3.0058"></a> denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha –</p>
  343. <p class="gatha1">‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko;</p>
  344. <p class="gathalast">Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293);</p>
  345. <p class="bodytext">Sesamettha uttānameva.</p>
  346. <p class="centered">Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  347. <p class="subhead">3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
  348. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_an5"></a><span class="paranum">193</span>. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) <span class="bld">paṭhamaññevā</span>ti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ <a name="V3.0057"></a> mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha <span class="bld">‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’</span>ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti <span class="bld">vikkhambhananissaraṇaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho <span class="bld">attattho</span>. Tathā <span class="bld">parattho</span> veditabbo.</p>
  349. <p class="bodytext">‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Ālokasaññā</span> upacārappattā vā appanāppattā <a name="M3.0059"></a> vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo <span class="bld">samatho. Dhammavavatthānaṃ</span> upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Kudhito</span>ti tatto. <span class="bld">Ussūrakajāto</span>ti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha <span class="bld">‘‘usumakajāto’’</span>ti. <span class="bld">Tilabījakādibhedenā</span>ti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. <span class="bld">Paṇakenā</span>ti udakapicchillena. <span class="bld">Appasanno</span> ākulatāya. <span class="bld">Asannisinno</span> kalaluppattiyā. <span class="bld">Anālokaṭṭhāne</span>ti ālokarahite ṭhāne.</p>
  351. <p class="centered">Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  352. <p class="subhead">4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā</p>
  353. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_an5"></a><span class="paranum">194</span>. Catutthe <span class="bld">paṇḍito maññe</span>ti ettha <span class="bld">maññe</span>ti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘paṇḍitoti maññatī’’</span>ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘udāhu no’’</span>ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’</span>ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. <span class="bld">Ahaṃ ko nāma,</span> mama avisayo esoti dasseti. <span class="bld">Ko cā</span>ti hetunissakke paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘kuto cā’’</span>ti. Tathā cāha <span class="bld">‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’</span>ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ<a name="V3.0058"></a>, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. <span class="bld">Buddhoyeva bhaveyya</span> abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasatthappasattho</span>ti <a name="M3.0060"></a> pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbaguṇāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Maṇiratana</span>nti cakkavattino maṇiratanaṃ.</p>
  355. <p class="bodytext">Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pasatthehi vā’’</span>ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti <span class="bld">atthavaso</span>. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha <span class="bld">‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’</span>nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti <span class="bld">atthavaso,</span> kāraṇaṃ.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Khuddakamadhū</span>ti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. <span class="bld">Aneḷaka</span>nti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ.</p>
  357. <p class="bodytext">Udāharīyati ubbegapītivasenāti <span class="bld">udānaṃ,</span> tathā vā udāharaṇaṃ <span class="bld">udānaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘udāhāraṃ udāharī’’</span>ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  358. <p class="centered">Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  359. <p class="subhead">5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_an5"></a><span class="paranum">195</span>. Pañcame <span class="bld">sabbasaṅgāhika</span>nti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. <span class="bld">Tassevā</span>ti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. <span class="bld">Vibhāgadassana</span>nti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena <a name="V3.0059"></a> pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Kokanada</span>nti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā <a name="M3.0061"></a> kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti.</p>
  362. <p class="centered">Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  363. <p class="subhead">6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_an5"></a><span class="paranum">196</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">dhātukkhobhakaraṇapaccayo</span> nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. <span class="bld">Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā</span>ti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. <span class="bld">Atthāya vā anatthāya vā</span>ti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. <span class="bld">Upasaṃharantī</span>ti attano devānubhāvena upanenti. <span class="bld">Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta</span>nti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">Kosalarājā</span> <a name="V3.0060"></a><a name="M3.0062"></a> <span class="bld">viya soḷasa supine</span>ti –</p>
  366. <p class="gatha1">‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,</p>
  367. <p class="gatha2">Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;</p>
  368. <p class="gatha3">Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,</p>
  369. <p class="gathalast">Lābūni sīdanti silāplavanti.</p>
  370. <p class="gatha1">‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,</p>
  371. <p class="gatha2">Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;</p>
  372. <p class="gathalast">Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –</p>
  373. <p class="unindented">Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.</p>
  374. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an5"></a><span class="paranum">1</span>. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an5"></a><span class="paranum">2</span>. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an5"></a><span class="paranum">3</span>. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an5"></a><span class="paranum">4</span>. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an5"></a><span class="paranum">5</span>. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an5"></a><span class="paranum">6</span>. Mahājano <a name="V3.0061"></a><a name="M3.0063"></a> satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.</p>
  380. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an5"></a><span class="paranum">7</span>. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an5"></a><span class="paranum">8</span>. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an5"></a><span class="paranum">9</span>. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an5"></a><span class="paranum">10</span>. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an5"></a><span class="paranum">11</span>. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an5"></a><span class="paranum">12</span>. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an5"></a><span class="paranum">13</span>. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an5"></a><span class="paranum">14</span>. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an5"></a><span class="paranum">15</span>. Dasahi <a name="V3.0062"></a><a name="M3.0064"></a> asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an5"></a><span class="paranum">16</span>. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an5"></a><span class="paranum">1</span>. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.</p>
  391. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an5"></a><span class="paranum">2</span>. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.</p>
  392. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an5"></a><span class="paranum">3</span>. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an5"></a><span class="paranum">4</span>. Adhammikarājūnaṃ <a name="M3.0065"></a> kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā <a name="V3.0063"></a> neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an5"></a><span class="paranum">5</span>. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an5"></a><span class="paranum">6</span>. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.</p>
  396. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an5"></a><span class="paranum">7</span>. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena <a name="M3.0066"></a> kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an5"></a><span class="paranum">8</span>. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā <a name="V3.0064"></a> pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an5"></a><span class="paranum">9</span>. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an5"></a><span class="paranum">10</span>. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe <a name="M3.0067"></a> upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an5"></a><span class="paranum">11</span>. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā <a name="V3.0065"></a> mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.</p>
  401. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an5"></a><span class="paranum">12</span>. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu <a name="M3.0068"></a> ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an5"></a><span class="paranum">13</span>. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an5"></a><span class="paranum">14</span>. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.</p>
  404. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an5"></a><span class="paranum">15</span>. Dubbalarājakāle <a name="V3.0066"></a> pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.</p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an5"></a><span class="paranum">16</span>. Adhammikarājakāleyeva <a name="M3.0069"></a> ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.</p>
  406. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuddhā hi devatā</span>ti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. <span class="bld">Ekantaṃ saccameva hotī</span>ti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ <a name="M3.0070"></a> pana vipallatthameva<a name="V3.0067"></a>. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha <span class="bld">‘‘saṃsaggabhedato’’</span>ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. <span class="bld">Rūpanimittādiārammaṇa</span>nti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. <span class="bld">Īdisānī</span>ti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. <span class="bld">Sabbohārikacittenā</span>ti pakaticittena.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhi antehi mutto</span>ti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. <span class="bld">Āvajjanatadārammaṇakkhaṇe</span>ti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā <span class="bld">dubbalavatthukattā</span>ti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.</p>
  409. <p class="bodytext"><span class="bld">Supinantacetanā</span>ti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti<a name="M3.0071"></a>, tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu<a name="V3.0068"></a>, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  410. <p class="centered">Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  411. <p class="subhead">7. Vassasuttavaṇṇanā</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_an5"></a><span class="paranum">197</span>. Sattame <span class="bld">utusamuṭṭhāna</span>nti vassike cattāro māse uppannaṃ. <span class="bld">Akālepī</span>ti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ <a name="M3.0072"></a> pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti.</p>
  413. <p class="centered">Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  414. <p class="subhead">8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para198-9"></a><a name="para198-9_an5"></a><span class="paranum">198-9</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0069"></a> <span class="bld">aṅgehī</span>ti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti <span class="bld">aṅgāni,</span> kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. <span class="bld">Pañcahī</span>ti hetumhi nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Samannāgatā</span>ti samanuāgatā pavattā yuttā ca.<span class="bld"> Vācā</span>ti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. <span class="bld">Subhāsitā</span>ti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. <span class="bld">Anavajjā</span>ti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. <span class="bld">Ananuvajjā</span>ti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. <span class="bld">Viññūna</span>nti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi kho</span>tiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī <a name="M3.0073"></a> vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
  417. <p class="bodytext">Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā –</p>
  418. <p class="gatha1">‘‘Pātova <a name="V3.0070"></a> phullitakokanadaṃ,</p>
  419. <p class="gatha2">Sūriyālokena bhijjiyate;</p>
  420. <p class="gatha3">Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,</p>
  421. <p class="gathalast">Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –</p>
  422. <p class="unindented">Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.</p>
  423. <p class="bodytext">Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –</p>
  424. <p class="gatha1">‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ;</p>
  425. <p class="gathalast">Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ.</p>
  426. <p class="gatha1">‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;</p>
  427. <p class="gathalast">Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –</p>
  428. <p class="unindented">Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva.</p>
  429. <p class="centered">Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  430. <p class="subhead">10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_an5"></a><span class="paranum">200</span>. Dasame <a name="M3.0074"></a> nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘nissaṭā’’</span>ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha <span class="bld">‘‘attasuññasabhāvā’’</span>ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso<a name="V3.0071"></a>. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha <span class="bld">‘‘vīmaṃsanattha’’</span>nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. <span class="bld">Pakkhandanaṃ</span> nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha <span class="bld">‘‘nappavisatī’’</span>ti. <span class="bld">Pasīdanaṃ</span> nāma abhiruci. <span class="bld">Santiṭṭhanaṃ</span> patiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Vimuccanaṃ</span> adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati <span class="bld">‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’</span>tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti paṭhamajjhānaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti bhikkhuno. <span class="bld">Cittaṃ pakkhandatī</span>ti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. <span class="bld">Gocare gatattā</span>ti attano ārammaṇe eva pavattattā. <span class="bld">Ahānabhāgiyattā</span>ti ṭhitibhāgiyattā. <span class="bld">Suṭṭhu vimutta</span>nti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato <span class="bld">vighāto</span>. Dukkhaṃ paridahanato <span class="bld">pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati</span> anuppajjanato. Nissaranti tatoti <span class="bld">nissaraṇaṃ</span>. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca <span class="bld">kāmāna</span>nti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmehi nissaṭattā’’</span>ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti sesakoṭṭhāsesu.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ pana viseso</span>ti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’</span>nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ <a name="M3.0075"></a> pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. <span class="bld">Idamakkhāta</span>nti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha <span class="bld">‘‘suddhasaṅkhāre’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppanna</span>nti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ.</p>
  434. <p class="centered">Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  435. <p class="centered">Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  436. <p class="centered">Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  437. <p class="title">5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ</p>
  438. <p class="chapter">(21) 1. Kimilavaggo</p>
  439. <p class="subhead">1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā</p>
  440. <p class="bodytext"><a name="para201-4"></a><a name="para201-4_an5"></a><span class="paranum">201-4</span>. Pañcamassa <a name="V3.0072"></a><a name="M3.0076"></a> paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti <span class="bld">adhivāsanakkhanti</span>. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo <span class="bld">soraccaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’</span>ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ.</p>
  441. <p class="centered">Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  442. <p class="subhead">5. Cetokhilasuttavaṇṇanā</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_an5"></a><span class="paranum">205</span>. Pañcame <span class="bld">cetokhilā</span> nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha <span class="bld">‘‘cittassa thaddhabhāvā’’</span>ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento <span class="bld">‘‘sarīre kaṅkhamāno’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vicinanto</span>ti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. <span class="bld">Kicchatī</span>ti kilamati. <span class="bld">Vinicchetuṃ na sakkotī</span>ti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti <span class="bld">ātappaṃ,</span> sammāvāyāmoti āha <span class="bld">‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Punappunaṃ yogāyā</span>ti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. <span class="bld">Satatakiriyāyā</span>ti bhāvanāya nirantarappayogāya.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno</span>ti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena<a name="V3.0073"></a>, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā <a name="M3.0077"></a> pavattatīti dassento āha <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhā</span>ti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ.</p>
  445. <p class="centered">Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  446. <p class="subhead">6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para206-8"></a><a name="para206-8_an5"></a><span class="paranum">206-8</span>. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti <span class="bld">cetasovinibandhā</span>. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha <span class="bld">‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’</span>tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’</span>ti. <span class="bld">Attano kāye</span>ti attano nāmakāye, attabhāve vā. <span class="bld">Bahiddhārūpe</span>ti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti <span class="bld">udarāvadehakaṃ. Seyyasukha</span>nti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. <span class="bld">Samparivattaka</span>nti samparivattitvā. <span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.</p>
  448. <p class="centered">Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  449. <p class="subhead">9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā</p>
  450. <p class="bodytext"><a name="para209-210"></a><a name="para209-210_an5"></a><span class="paranum">209-210</span>. Navame <span class="bld">āyatako nāma gītassaro</span> taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha <span class="bld">‘‘āyatakenā’’</span>tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni <a name="M3.0078"></a> padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni <a name="V3.0074"></a> dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ.</p>
  451. <p class="centered">Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  452. <p class="centered">Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  453. <p class="chapter">(22) 2. Akkosakavaggo</p>
  454. <p class="subhead">1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para211-2"></a><a name="para211-2_an5"></a><span class="paranum">211-2</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">dasahi akkosavatthūhi akkosako</span>ti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha <span class="bld">‘‘bhayadassanena paribhāsako’’</span>ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato <span class="bld">paripantho</span> nāmāti āha <span class="bld">‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’</span>ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ.</p>
  456. <p class="centered">Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  457. <p class="subhead">3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para213-220"></a><a name="para213-220_an5"></a><span class="paranum">213-220</span>. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) <span class="bld">dussīlo</span>ti ettha <span class="bld">du</span>-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha <span class="bld">‘‘asīlo nissīlo’’</span>ti. <span class="bld">Bhinnasaṃvaro</span>ti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti<a name="M3.0079"></a>? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ taṃ</span> sippaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Māghātakāle</span>ti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti <a name="V3.0075"></a> evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. <span class="bld">Abbhuggacchati</span> pāpako kittisaddo. <span class="bld">Ajjhāsayena maṅku hotiyeva</span> vippaṭisāribhāvato.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti dussīlassa. <span class="bld">Samādāya vattitaṭṭhāna</span>nti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. <span class="bld">Āpāthaṃ āgacchatī</span>ti taṃ manaso upaṭṭhāti. <span class="bld">Ummīletvā idhaloka</span>nti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. <span class="bld">Nimīletvā paraloka</span>nti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha <span class="bld">‘‘cattāro apāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pañcamapada</span>nti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. <span class="bld">Vuttavipariyāyenāti</span> vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti <span class="bld">sīlavā. Sīlasampanno</span>ti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva.</p>
  460. <p class="centered">Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  461. <p class="centered">Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  462. <p class="chapter">(23) 3. Dīghacārikavaggo</p>
  463. <p class="subhead">1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para221-230"></a><a name="para221-230_an5"></a><span class="paranum">221-230</span>. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame <span class="bld">raho nisajjāya āpajjatī</span>ti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ <span class="bld">sikkhāpade</span> (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. <span class="bld">Paṭicchanne āsane āpajjatī</span>ti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. <span class="bld">Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento</span> <a name="M3.0080"></a> <span class="bld">āpajjatī</span>ti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra <a name="V3.0076"></a> viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’</span>ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.</p>
  465. <p class="centered">Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  466. <p class="centered">Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para231-302"></a><a name="para231-302_an5"></a><span class="paranum">231-302</span>. Catutthavaggādīni uttānatthāni.</p>
  468. <p class="centered">Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  469. <p class="centered">Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.</p>
  470. <a name="an6"></a>
  471. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an6"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  472. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  473. <p class="book">Chakkanipāta-ṭīkā</p>
  474. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  475. <p class="chapter">1. Āhuneyyavaggo</p>
  476. <p class="subhead">1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an6"></a><span class="paranum">1</span>. Chakkanipātassa <a name="V3.0077"></a><a name="M3.0081"></a> paṭhame <span class="bld">cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. <span class="bld">Neva sumano hotī</span>ti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. <span class="bld">Na dummano</span>ti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ <span class="bld">asamapekkhanaṃ</span>. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā <a name="V3.0078"></a> cāti āha <span class="bld">‘‘sato sampajāno hutvā’’</span>ti. Satiyā yuttattā <span class="bld">sato</span>. Sampajaññena yuttattā <span class="bld">sampajāno</span>. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato <span class="bld">‘‘satatavihāro kathito’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Satatavihāro</span>ti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti.</p>
  478. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi <a name="M3.0082"></a> khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva.</p>
  479. <p class="centered">Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  480. <p class="subhead">2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā</p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para2-7"></a><a name="para2-7_an6"></a><span class="paranum">2-7</span>. Dutiye (visuddhi. 2.380) <span class="bld">anekavihita</span>nti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. <span class="bld">Iddhividha</span>nti iddhikoṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Paccanubhotī</span>ti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘ekopi hutvā’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. <span class="bld">Bahudhā hotī</span>ti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. <span class="bld">Āvibhāvaṃ tirobhāva</span>nti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya <span class="bld">paṭisambhidāyaṃ</span> (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. <span class="bld">Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse</span>ti ettha <span class="bld">tirokuṭṭa</span>nti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. <span class="bld">Kuṭṭo</span>ti ca gehabhittiyā <a name="V3.0079"></a> etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Pākāro</span>ti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. <span class="bld">Pabbato</span>ti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. <span class="bld">Asajjamāno</span>ti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Ummujjanimujja</span>nti ettha <span class="bld">ummujja</span>nti uṭṭhānaṃ vuccati. <span class="bld">Nimujja</span>nti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca <span class="bld">ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāne</span>ti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ <span class="bld">abhijjamānaṃ. Pallaṅkena</span> gacchati. <span class="bld">Pakkhī</span> <a name="M3.0083"></a> <span class="bld">sakuṇo</span>ti pakkhehi yuttasakuṇo. <span class="bld">Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatī</span>ti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. <span class="bld">Parāmasatī</span>ti gaṇhāti, ekadese vā chupati. <span class="bld">Parimajjatī</span>ti samantato ādāsatalā viya parimajjati. <span class="bld">Yāva brahmalokāpī</span>ti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. <span class="bld">Kāyena vasaṃ vattetī</span>ti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Dibbāya sotadhātuyā</span>ti ettha dibbasadisattā <span class="bld">dibbā</span>. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi <span class="bld">dibbā</span>. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya <span class="bld">sotadhātuyā. Visuddhāyā</span>ti suddhāya nirupakkilesāya. <span class="bld">Atikkantamānusikāyā</span>ti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. <span class="bld">Ubho sadde suṇātī</span>ti dve sadde suṇāti. Katame dve? <span class="bld">Dibbe ca mānuse ca,</span> devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Ye dūre santike cā</span>ti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ.</p>
  484. <p class="bodytext"><span class="bld">Parasattāna</span>nti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. <span class="bld">Parapuggalāna</span>nti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. <span class="bld">Cetasā ceto</span>ti attano cittena tesaṃ cittaṃ. <span class="bld">Pariccā</span>ti paricchinditvā. <span class="bld">Pajānātī</span>ti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. <span class="bld">Sarāgaṃ vā citta</span>ntiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ <a name="V3.0080"></a> kusalābyākatacittaṃ <span class="bld">vītarāgaṃ</span>. Dve <a name="M3.0084"></a> domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ <span class="bld">sadosaṃ cittaṃ</span> nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ <span class="bld">vītadosaṃ</span>. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. <span class="bld">Samohaṃ vītamoha</span>nti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ <span class="bld">samohaṃ citta</span>nti veditabbaṃ. Avasesaṃ <span class="bld">vītamohaṃ</span>. Thinamiddhānugataṃ pana <span class="bld">saṃkhittaṃ,</span> uddhaccānugataṃ <span class="bld">vikkhittaṃ</span>. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ <span class="bld">mahaggataṃ,</span> avasesaṃ <span class="bld">amahaggataṃ</span>. Sabbampi tebhūmakaṃ <span class="bld">sauttaraṃ,</span> lokuttaraṃ <span class="bld">anuttaraṃ</span>. Upacārappattaṃ appanāppattañca <span class="bld">samāhitaṃ,</span> ubhayamappattaṃ <span class="bld">asamāhitaṃ</span>. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ <span class="bld">vimuttaṃ,</span> vimuttimappattaṃ vā <span class="bld">avimutta</span>nti veditabbaṃ.</p>
  485. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekavihita</span>nti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. <span class="bld">Pubbenivāsa</span>nti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. <span class="bld">Anussaratī</span>ti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – <span class="bld">ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratī</span>ti. Tattha <span class="bld">ekampi jāti</span>nti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo <span class="bld">dvepi jātiyo</span>tiādīsupi. <span class="bld">Anekepi saṃvaṭṭakappe</span>tiādīsu pana parihāyamāno kappo <span class="bld">saṃvaṭṭakappo,</span> vaḍḍhamāno <span class="bld">vivaṭṭakappo</span>ti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti.</p>
  486. <p class="bodytext"><span class="bld">Amutrāsi</span>nti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. <span class="bld">Evaṃnāmo</span>ti tisso vā phusso vā. <span class="bld">Evaṃgotto</span>ti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ <a name="M3.0085"></a> sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’</span>ti. Tattha <span class="bld">evaṃvaṇṇo</span>ti odāto vā sāmo vā. <span class="bld">Evamāhāro</span>ti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. <span class="bld">Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī</span>ti <a name="V3.0081"></a> anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. <span class="bld">Evamāyupariyanto</span>ti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. <span class="bld">So tato cuto amutra udapādi</span>nti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. <span class="bld">Tatrāpāsi</span>nti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. <span class="bld">Evaṃnāmo</span>tiādi vuttanayameva.</p>
  487. <p class="bodytext">Apica <span class="bld">amutrāsi</span>nti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. <span class="bld">So tato</span>ti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘idhūpapanno’’</span>ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tatrāpāsi</span>nti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">So tato cuto idhūpapanno</span>ti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ. <span class="bld">Sākāraṃ sauddesa</span>nti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā.</p>
  488. <p class="bodytext"><span class="bld">Dibbenā</span>tiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi <a name="M3.0086"></a> dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi <span class="bld">dibbaṃ</span>. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā <a name="V3.0082"></a> atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena <span class="bld">dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena</span>.</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Satte passatī</span>ti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. <span class="bld">Cavamāne upapajjamāne</span>ti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. <span class="bld">Hīne</span>ti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. <span class="bld">Paṇīte</span>ti amohanissandayuttattā tabbiparīte. <span class="bld">Suvaṇṇe</span>ti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. <span class="bld">Dubbaṇṇe</span>ti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. <span class="bld">Sugate</span>ti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. <span class="bld">Duggate</span>ti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.</p>
  490. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathākammūpage</span>ti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. <span class="bld">Kāyaduccaritenā</span>tiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti <span class="bld">kāyaduccaritaṃ</span>. Itaresupi eseva nayo. <span class="bld">Samannāgatā</span>ti samaṅgibhūtā. <span class="bld">Ariyānaṃ upavādakā</span>ti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Micchādiṭṭhikā</span>ti viparītadassanā<a name="M3.0087"></a>. <span class="bld">Micchādiṭṭhikammasamādānā</span>ti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti.</p>
  491. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyassa bhedā</span>ti upādinnakkhandhapariccāgā. <span class="bld">Paraṃ maraṇā</span>ti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā <span class="bld">kāyassa bhedā</span>ti jīvitindriyassūpacchedā. <span class="bld">Paraṃ maraṇā</span>ti cuticittato uddhaṃ. <span class="bld">Apāya</span>nti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā <span class="bld">apāyo</span>. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti <span class="bld">duggati,</span> dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti <span class="bld">duggati</span>. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti <span class="bld">vinipāto,</span> vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti <span class="bld">vinipāto</span>. Natthi ettha assādasaññito ayoti <span class="bld">nirayo</span>.</p>
  492. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">apāya</span>ggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā<a name="V3.0083"></a>, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. <span class="bld">Duggati</span>ggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. <span class="bld">Vinipāta</span>ggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. <span class="bld">Niraya</span>ggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. <span class="bld">Upapannā</span>ti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha <span class="bld">sugati</span>ggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, <span class="bld">sagga</span>ggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti <span class="bld">sugati</span>. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti <span class="bld">saggo</span>. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto</span> gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni.</p>
  493. <p class="centered">Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  494. <p class="subhead">8. Anuttariyasuttavaṇṇanā</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an6"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0088"></a> natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva <span class="bld">anuttariyāni</span> yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha <span class="bld">‘‘niruttarānī’’</span>ti. <span class="bld">Dassanānuttariyaṃ nāma</span> phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sattavidhaariyadhanalābho</span>ti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. <span class="bld">Sikkhāttayassa pūraṇa</span>nti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.</p>
  496. <p class="centered">Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  497. <p class="subhead">9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an6"></a><span class="paranum">9</span>. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti <span class="bld">anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satī</span>ti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato <a name="V3.0084"></a> hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. <span class="bld">Upacārakammaṭṭhāna</span>nti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
  499. <p class="centered">Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  500. <p class="subhead">10. Mahānāmasuttavaṇṇanā</p>
  501. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an6"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <span class="bld">tasmiṃ samaye</span>ti buddhāguṇānussaraṇasamaye. <span class="bld">Rāgapariyuṭṭhita</span>nti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ <a name="M3.0089"></a> araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento <span class="bld">‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’</span>nti āha. <span class="bld">Ujukamevā</span>ti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā <span class="bld">ujukamevā</span>ti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathaṃ nissāyā</span>ti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. <span class="bld">Atthaveda</span>nti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. <span class="bld">Dhammaveda</span>nti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. <span class="bld">Dhammānussati</span>ādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. <span class="bld">Dhammūpasaṃhita</span>nti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ.</p>
  502. <p class="centered">Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  503. <p class="centered">Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  504. <p class="chapter">2. Sāraṇīyavaggo</p>
  505. <p class="subhead">1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  506. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an6"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="V3.0085"></a> paṭhame <span class="bld">saritabbayuttakā</span>ti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti <span class="bld">mettaṃ,</span> kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’</span>nti. Esa nayo sesadvayepi. <span class="bld">Imānī</span>ti mettakāyakammādīni. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni</span> tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhikkhūnañhī’’</span>tiādimāha. Bhikkhuno <a name="M3.0090"></a> sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha <span class="bld">‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’</span>ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Tepiṭakampi buddhavacanaṃ</span> kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva <span class="bld">mettaṃ vacīkammaṃ nāma</span> hitajjhāsayena pavattitabbato. <span class="bld">Tīṇi sucaritānī</span>ti kāyavacīmanosucaritāni. <span class="bld">Cintana</span>nti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti.</p>
  508. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvī</span>ti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Raho</span>ti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘parammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Sahāyabhāvagamanaṃ</span> tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. <span class="bld">Ubhayehī</span>ti navakehi therehi ca. <span class="bld">Paggayhā</span>ti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ <span class="bld">mamāyanavacanaṃ</span>. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento <span class="bld">‘‘nayanāni ummīletvā’’</span>tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca <a name="V3.0086"></a> mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’</span>ti.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābha</span>-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha <span class="bld">‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’</span>ti. Dhammato āgatāti <span class="bld">dhammikā,</span> parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kuhanādī’’</span>tiādi <a name="M3.0091"></a> vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti <span class="bld">appaṭivibhattabhogī</span> nāma hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Cittena vibhajana</span>nti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ cittena vibhajana’’</span>nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. <span class="bld">Appaṭivibhatta</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. <span class="bld">Taṃ neva gihīnaṃ deti</span> attano ājīvasodhanatthaṃ. <span class="bld">Na attanā paribhuñjati</span> ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. <span class="bld">Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī</span>ti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti.</p>
  510. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī</span>ti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū</span>ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. <span class="bld">Gahetvā…pe… passatī</span>ti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti.</p>
  511. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ pana sāraṇīyadhamma</span>nti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. <span class="bld">Na hi…pe… gaṇhanti,</span> tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. <span class="bld">Parisuddhasīlo</span>ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Vattaṃ akhaṇḍento</span>ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva <a name="V3.0087"></a> hotīti āha <span class="bld">‘‘pūretī’’</span>ti. <span class="bld">Odissakaṃ katvā</span>ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā <a name="M3.0092"></a> therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. <span class="bld">Dātabba</span>nti avassaṃ dātabbaṃ. <span class="bld">Sāraṇīyadhammo panassa na hoti</span> paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha <span class="bld">‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’</span>ti. <span class="bld">Muttapalibodhassa vaṭṭati</span> amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento <span class="bld">‘‘tena panā’’</span>tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha <span class="bld">‘‘avasesa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Adātumpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ.</p>
  512. <p class="bodytext"><span class="bld">Susikkhitāyā</span>ti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘susikkhitāya hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato ora</span>nti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.</p>
  513. <p class="bodytext">Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Neva issā na macchariyaṃ hoti</span> cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. <span class="bld">Manussānaṃ piyo hoti</span> pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). <span class="bld">Sulabhapaccayo hoti</span> dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. <span class="bld">Pattagatamassa diyyamānaṃ <a name="M3.0093"></a> na khīyati</span> pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. <span class="bld">Aggabhaṇḍaṃ labhati</span> devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. <span class="bld">Bhaye vā…pe… āpajjanti</span> deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā.</p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti <a name="V3.0088"></a> tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. <span class="bld">Imāni</span> phalāni <span class="bld">vatthūni</span> kāraṇāni. <span class="bld">Mahāgirigāmo</span> nāma nāgadīpapasse eko gāmova. <span class="bld">Alabhantāpī</span>ti appapuññatāya alābhino samānāpi. <span class="bld">Bhikkhācāramaggasabhāga</span>nti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca <span class="bld">‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’</span>ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato <span class="bld">‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Giribhaṇḍamahāpūjāyā</span>ti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ <span class="bld">‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’</span>ti āha. <span class="bld">Pariyāyenapi</span> lesenapi. <span class="bld">Anucchavika</span>nti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Anārocetvāva palāyiṃsu</span> corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha <span class="bld">‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’</span>ti. <span class="bld">Vaṭṭissatī</span>ti kappissati. <span class="bld">Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi,</span> therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.</p>
  517. <p class="bodytext">Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘sattasū’’</span>tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ <a name="M3.0094"></a> anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. <span class="bld">Pariyante chinnasāṭako viyā</span>ti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti <span class="bld">khaṇḍaṃ,</span> sīlaṃ. <span class="bld">Chidda</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Vemajjhe bhinnaṃ</span> vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ <span class="bld">sabalaṃ,</span> visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ <span class="bld">kammāsaṃ</span>. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni <span class="bld">asabalāni,</span> tathā <span class="bld">akammāsāni</span>. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. <span class="bld">Bhujissabhāvakaraṇato</span>ti iminā bhujissakarāni <span class="bld">bhujissānī</span>ti uttarapadalopenāyaṃ <a name="V3.0089"></a> niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi <span class="bld">bhujissāni</span>. Aviññūnaṃ appamāṇatāya <span class="bld">‘‘viññuppasatthānī’’</span>ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti <span class="bld">viññuppasatthāni</span>.</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā</span>ti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. <span class="bld">Parāmaṭṭhu</span>nti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha <span class="bld">‘‘samādhisaṃvattanikānī’’</span>ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni <span class="bld">samādhisaṃvattanikāni</span>.</p>
  519. <p class="bodytext">Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti <span class="bld">sīlasāmaññagato</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’</span>ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘natthi</span> <a name="M3.0095"></a> <span class="bld">maggasīle nānatta’’</span>nti. <span class="bld">Taṃ sandhāyetaṃ vutta</span>nti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.</p>
  520. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāya</span>nti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. <span class="bld">Diṭṭhī</span>ti maggasammādiṭṭhi. <span class="bld">Niddosā</span>ti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. <span class="bld">Niyyātī</span>ti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti <span class="bld">takkaro,</span> tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. <span class="bld">Samānadiṭṭhibhāva</span>nti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ.</p>
  521. <p class="centered">Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  522. <p class="subhead">2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  523. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an6"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <span class="bld">sabrahmacārīna</span>nti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti <span class="bld">piyakaraṇā</span>. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti <span class="bld">garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyā</span>ti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ <a name="V3.0090"></a> saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. <span class="bld">Avivadanatthāyā</span>ti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha <span class="bld">‘‘sāmaggiyā’’</span>tiādi.</p>
  524. <p class="centered">Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  525. <p class="subhead">3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an6"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">vaḍḍhitā</span>ti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. <span class="bld">Punappunaṃ katā</span>ti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. <span class="bld">Yuttayānasadisā katā</span>ti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. <span class="bld">Vatthukatā</span>ti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Adhiṭṭhitā</span>ti paṭipakkhadūrībhāvato <a name="M3.0096"></a> subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. <span class="bld">Samantato citā</span>ti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha <span class="bld">‘‘upacitā</span>’ti. <span class="bld">Suṭṭhu samāraddhā</span>ti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. <span class="bld">Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotī</span>ti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā <span class="bld">‘‘nissaṭā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Puna byāpādo natthī</span>ti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Balavavipassanā</span>ti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ <span class="bld">rāganimittaṃ. Ādi</span>-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ <span class="bld">rūpanimittādi</span>. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ <span class="bld">niccanimittādi</span>. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti <span class="bld">nimittānusārī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’</span>nti.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Asmimāno</span>ti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. <span class="bld">Ayaṃ nāma ahamasmī</span>ti rūpalakkhaṇo <a name="V3.0091"></a> vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti <span class="bld">asmimānasamugghāto,</span> arahattamaggo. <span class="bld">Puna asmimāno natthī</span>ti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.</p>
  529. <p class="centered">Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  530. <p class="subhead">4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para14-15"></a><a name="para14-15_an6"></a><span class="paranum">14-15</span>. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti <span class="bld">kammārāmo</span>. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti <span class="bld">kammarato. Punappunaṃ yutto</span>ti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. <span class="bld">Ālāpasallāpo</span>ti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ.</p>
  532. <p class="centered">Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  533. <p class="subhead">6. Nakulapitusuttavaṇṇanā</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an6"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0097"></a> visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti <span class="bld">ābādhiko</span>. Taṃsamuṭṭhānadukkhena <span class="bld">dukkhito. Adhimattagilāno</span>ti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro.</p>
  535. <p class="bodytext">Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti <span class="bld">tiṇṇavicikicchā</span>. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti <span class="bld">vigatakathaṃkathā</span>. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti <span class="bld">vesārajjappattā</span>. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti <span class="bld">aparappaccayā</span>.</p>
  536. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānā vuṭṭhito</span>ti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. <span class="bld">Gilāno hutvā vuṭṭhito</span>ti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ.</p>
  537. <p class="centered">Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  538. <p class="subhead">7. Soppasuttavaṇṇanā</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an6"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame <a name="V3.0092"></a> <span class="bld">paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti ettha <span class="bld">paṭisallāna</span>nti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha <span class="bld">‘‘ekībhāvāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekībhāvato</span>ti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. <span class="bld">Dhammanijjhānakkhantito</span>tiādinā cittavivekato. <span class="bld">Vuṭṭhito</span>ti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto.</p>
  540. <p class="centered">Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  541. <p class="subhead">8. Macchabandhasuttavaṇṇanā</p>
  542. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an6"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0098"></a> <span class="bld">macchaghātaka</span>nti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. <span class="bld">Orabbhikā</span>dīsu <span class="bld">urabbhā</span> vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti <span class="bld">orabbhiko. Sūkarikā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  543. <p class="centered">Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  544. <p class="subhead">9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā</p>
  545. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an6"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">evaṃnāmake gāme</span>ti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva <span class="bld">nātiko</span> ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti <span class="bld">giñjakāvasatho</span>. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū <a name="V3.0093"></a> iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’</span>ti.</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Rattindiva</span>nti ekarattidivaṃ. <span class="bld">Bhagavato sāsana</span>nti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. <span class="bld">Bahu vata me kataṃ assā</span>ti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadantara</span>nti tattakaṃ velaṃ. <span class="bld">Ekapiṇḍapāta</span>nti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. <span class="bld">Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto</span> <a name="M3.0099"></a> <span class="bld">vā anto pavisatī</span>ti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  548. <p class="centered">Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  549. <p class="subhead">10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an6"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">nikkhante</span>ti vītivatte. <span class="bld">Patigatāyā</span>ti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭipannāyā’’</span>ti. <span class="bld">So mamassa antarāyo</span>ti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tividho antarāyo’’</span>tiādi. <span class="bld">Vipajjeyyā</span>ti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā <span class="bld">satthakavātā. Kattukamyatāchando</span>ti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. <span class="bld">Payogavīriya</span>nti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti <span class="bld">appaṭivānī,</span> antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’</span>ti.</p>
  551. <p class="centered">Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  552. <p class="centered">Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  553. <p class="chapter">3. Anuttariyavaggo</p>
  554. <p class="subhead">1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā</p>
  555. <p class="bodytext"><a name="para21-22"></a><a name="para21-22_an6"></a><span class="paranum">21-22</span>. Tatiyassa <a name="V3.0094"></a> paṭhame <span class="bld">kevalakappa</span>nti ettha <span class="bld">kevala</span>-saddo anavasesattho, <span class="bld">kappa</span>-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. <span class="bld">Attano obhāsena pharitvā</span>ti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā <a name="M3.0100"></a> viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. <span class="bld">Samanuñño</span>ti sammadeva katamanuñño. Tenāha <span class="bld">‘‘samānacitto’’</span>ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā <span class="bld">dovacassatā</span>. Atha vā dovacassameva <span class="bld">dovacassatā</span>. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo <span class="bld">pāpamittatā</span>. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
  556. <p class="centered">Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  557. <p class="subhead">3. Bhayasuttavaṇṇanā</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an6"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti <span class="bld">sambhavo,</span> upādānanti āha <span class="bld">‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’</span>ti. <span class="bld">Anupādā</span>ti anupādāya. Tenāha <span class="bld">‘‘anupādiyitvā’’</span>ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti <span class="bld">jātimaraṇasaṅkhayo,</span> nibbānanti āha <span class="bld">‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’</span>ti. <span class="bld">Sabbadukkhaṃ upaccagu</span>nti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.</p>
  559. <p class="centered">Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  560. <p class="subhead">4. Himavantasuttavaṇṇanā</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an6"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <a name="V3.0095"></a> <span class="bld">samāpattikusalo hotī</span>ti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘samāpajjituṃ kusalo’’</span>ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha <span class="bld">‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ṭhapetuṃ sakkotī</span>ti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ <a name="M3.0101"></a> khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. <span class="bld">Yathāparicchedenā</span>ti yathāparicchinnakālena. <span class="bld">Vuṭṭhātuṃ sakkoti</span> vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo <span class="bld">kallitakusalo. Hāsetuṃ</span> tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. <span class="bld">Kallaṃ kātu</span>nti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. <span class="bld">Samādhissa gocarakusalo</span>ti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha <span class="bld">‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitu</span>nti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ.</p>
  562. <p class="centered">Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  563. <p class="subhead">5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  564. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an6"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <span class="bld">anussatikāraṇānī</span>ti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. <span class="bld">Nikkhanta</span>nti nissaṭaṃ. <span class="bld">Mutta</span>nti vissaṭṭhaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhita</span>nti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. <span class="bld">Gedhamhā</span>ti pañcakāmaguṇato. <span class="bld">Idampī</span>ti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. <span class="bld">Ārammaṇaṃ karitvā</span>ti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho.</p>
  565. <p class="centered">Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  566. <p class="subhead">6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an6"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sambādhe</span>ti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. <span class="bld">Okāsā vuccantī</span>ti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. <span class="bld">Okāsādhigamo</span>ti lokuttaradhammassa <a name="V3.0096"></a> adhigamāya adhigantabbaokāso. <span class="bld">Visujjhanatthāyā</span>ti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi <a name="M3.0102"></a> ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’</span>tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ <span class="bld">soko,</span> ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ <span class="bld">paridevo. Samatikkamanatthāyā</span>ti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. <span class="bld">Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyā</span>ti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti <span class="bld">ñāyo,</span> ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha <span class="bld">‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Apaccayaparinibbānassā</span>ti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva.</p>
  568. <p class="centered">Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  569. <p class="subhead">7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an6"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">vaḍḍhetī</span>ti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. <span class="bld">Manobhāvanīyo</span>ti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. <span class="bld">‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’</span>nti vatvā tadeva vibhāvento <span class="bld">‘‘ālokasaññaṃ vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha <span class="bld">antarā</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘anantarāyenā’’</span>ti.</p>
  571. <p class="centered">Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  572. <p class="subhead">8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an6"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0097"></a><a name="M3.0103"></a> maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā <span class="bld">maṇḍalamāḷā</span>ti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘bhojanasālāyā’’</span>ti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  574. <p class="centered">Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  575. <p class="subhead">9. Udāyīsuttavaṇṇanā</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an6"></a><span class="paranum">29</span>. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha <span class="bld">‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’</span>ti. <span class="bld">Sukhavihāratthāyā</span>ti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. <span class="bld">Ālokasaññaṃ manasi karotī</span>ti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā divā tathā ratti’’</span>nti. <span class="bld">Divāti saññaṃ ṭhapetī</span>ti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. <span class="bld">Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotī</span>ti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. <span class="bld">Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotī</span>ti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. <span class="bld">Vivaṭenā</span>ti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. <span class="bld">Anonaddhenā</span>ti asañchāditena. <span class="bld">Sahobhāsaka</span>nti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’</span>tiādi.</p>
  577. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṃ jīvitapariyādānā</span>ti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. <span class="bld">Samuggatenā</span>ti uṭṭhitena. <span class="bld">Dhumātattā</span>ti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā<a name="M3.0104"></a>. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva <span class="bld">vinīlaka</span>nti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. <span class="bld">Paṭikūlattā</span>ti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ <span class="bld">vinīlaka</span>nti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). <span class="bld">Paribhinnaṭṭhānehi</span> kākadhaṅkādīhi<a name="V3.0098"></a>. <span class="bld">Vissandamānaṃ pubba</span>nti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. <span class="bld">Tathābhāva</span>nti vissandamānapubbataṃ.</p>
  578. <p class="bodytext"><span class="bld">So bhikkhū</span>ti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. <span class="bld">Upasaṃharati</span> sadisataṃ. <span class="bld">Ayampi kho</span>tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. <span class="bld">Āyū</span>ti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. <span class="bld">Usmā</span>ti kammajatejo. <span class="bld">Evaṃpūtikasabhāvo</span>ti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha <span class="bld">‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’</span>ti.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Luñcitvā luñcitvā</span>ti uppāṭetvā uppāṭetvā. <span class="bld">Sesāvasesamaṃsalohitayutta</span>nti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. <span class="bld">Aññena hatthaṭṭhika</span>nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento <span class="bld">‘‘catusaṭṭhibhedampī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Terovassikānī</span>ti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha <span class="bld">‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’</span>ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘abbhokāse’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Anekadhātūna</span>nti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. <span class="bld">Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyā</span>ti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya.</p>
  580. <p class="centered">Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  581. <p class="subhead">10. Anuttariyasuttavaṇṇanā</p>
  582. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an6"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <a name="M3.0105"></a> <span class="bld">nihīna</span>nti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. <span class="bld">Gāmavāsikāna</span>nti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti <span class="bld">pothujjanikaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘puthujjanānaṃ santaka’’</span>nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anariya</span>nti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha <span class="bld">‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’</span>nti. Ariyehi vā na sevitabbanti <span class="bld">anariyaṃ. Anatthasaṃhita</span>nti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha <span class="bld">‘‘na atthasannissita’’</span>nti. <span class="bld">Na vaṭṭe nibbindanatthāyā</span>ti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha <span class="bld">‘‘na virāgāyā’’</span>tiādi.</p>
  583. <p class="bodytext">Anuttamaṃ <a name="V3.0099"></a> <span class="bld">anuttariya</span>nti āha <span class="bld">‘‘etaṃ anuttara’’</span>nti. <span class="bld">Hatthismi</span>nti nimittatthe bhummanti āha <span class="bld">‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’</span>nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  584. <p class="bodytext">Liṅgabyattayena vibhattibyattayena <span class="bld">pāricariye</span>ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’</span>ti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  585. <p class="centered">Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  586. <p class="centered">Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  587. <p class="chapter">4. Devatāvaggo</p>
  588. <p class="subhead">1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para31-34"></a><a name="para31-34_an6"></a><span class="paranum">31-34</span>. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha <span class="bld">‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’</span>ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva.</p>
  590. <p class="centered">Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  591. <p class="subhead">5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā</p>
  592. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an6"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <a name="M3.0106"></a> sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti <span class="bld">vijjābhāgiyā</span>. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti <span class="bld">vijjābhāgiyā</span>. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā <a name="V3.0100"></a> vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aniccānupassanāñāṇe</span>ti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo.</p>
  593. <p class="centered">Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  594. <p class="subhead">6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an6"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kodhano</span>ti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā <span class="bld">‘‘kodhena samannāgato’’</span>ti āha. Upanāho etassa atthīti <span class="bld">upanāhī,</span> upanayhanasīloti vā <span class="bld">upanāhī</span>. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’</span>ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Abbhantaraparisāyā</span>ti parisabbhantare.</p>
  596. <p class="bodytext">Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti <span class="bld">makkhī</span>. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti <span class="bld">paḷāsī</span>. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha <span class="bld">‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’</span>ti. Issatīti <span class="bld">issukī</span>. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti <a name="M3.0107"></a> <span class="bld">maccharī</span>. Saṭhayati na sammā bhāsatīti <span class="bld">saṭho</span> aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī <span class="bld">māyāvī</span>. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti <span class="bld">micchādiṭṭhi,</span> kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘natthikavādī’’</span>tiādi.</p>
  597. <p class="bodytext">Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti <span class="bld">sandiṭṭhīparāmāsī</span>. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti <span class="bld">ādhānaggāhī,</span> daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti <a name="V3.0101"></a> <span class="bld">duppaṭinissaggī</span>. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti.</p>
  598. <p class="centered">Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  599. <p class="subhead">7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an6"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti <span class="bld">dakkhiṇā,</span> pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha <span class="bld">‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Ito uṭṭhitenā</span>ti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti <span class="bld">rāgavinayo,</span> rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha <span class="bld">‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’</span>ti.</p>
  601. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pubbeva dānā sumano’’</span>tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ <a name="M3.0108"></a> dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. <span class="bld">Dadaṃ cittaṃ pasādaye</span>ti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. <span class="bld">Datvā attamano hotī</span>ti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. <span class="bld">Esā</span>ti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlasaññamenā</span>ti kāyikavācasikasaṃvarena. <span class="bld">Hatthapāde</span>ti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. <span class="bld">Mukhaṃ vikkhāletvā</span>ti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo.</p>
  603. <p class="centered">Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  604. <p class="subhead">8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā</p>
  605. <p class="bodytext"><a name="para38-41"></a><a name="para38-41_an6"></a><span class="paranum">38-41</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0102"></a> kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – <span class="bld">‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’</span>nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha <span class="bld">‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’</span>nti. <span class="bld">Parakkamanasabhāvo</span>ti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ.</p>
  606. <p class="centered">Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  607. <p class="subhead">12. Nāgitasuttavaṇṇanā</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an6"></a><span class="paranum">42</span>. Dvādasame <span class="bld">māhaṃ nāgita yasena samāgama</span>nti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. <span class="bld">Mā ca mayā yaso</span>ti yaso ca mayā mā samāgacchatūti <a name="M3.0109"></a> attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. <span class="bld">Pañcahi vimuttīhī</span>ti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva.</p>
  609. <p class="centered">Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  610. <p class="centered">Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  611. <p class="chapter">5. Dhammikavaggo</p>
  612. <p class="subhead">1. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an6"></a><span class="paranum">43</span>. Pañcamassa paṭhame <span class="bld">parisiñcitu</span>nti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati<a name="V3.0103"></a>. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha <span class="bld">‘‘gattāni parisiñcitu’’</span>nti.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbakoṭṭhako</span>ti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati.</p>
  615. <p class="bodytext">Kassapadasabalassa <a name="M3.0110"></a> kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’</span>ti.</p>
  616. <p class="bodytext">Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī <a name="V3.0104"></a> cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva <a name="M3.0111"></a> indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. <span class="bld">Pubbasadisāni kurumāno</span>ti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi.</p>
  617. <p class="bodytext">Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti <span class="bld">mahātūriyatāḷitavāditaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘mahantenā’’</span>tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca <span class="bld">tūriyatāḷitavādita</span>nti vā evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  618. <p class="bodytext">Abhiññāpāraṃ gatoti <span class="bld">abhiññāpāragū</span>. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti <span class="bld">abhiññāpāragū</span>. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti <span class="bld">pariññāpāragū</span>. Sabbakilese pajahanto gatoti <span class="bld">pahānapāragū</span>. Cattāro magge bhāvento gatoti <span class="bld">bhāvanāpāragū</span>. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti <span class="bld">sacchikiriyāpāragū</span>. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti <span class="bld">samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayo</span>ti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā<a name="V3.0105"></a>, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati<a name="M3.0112"></a>, na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito –</p>
  619. <p class="gatha1">‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano;</p>
  620. <p class="gatha2">Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;</p>
  621. <p class="gathalast">Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) –</p>
  622. <p class="unindented">Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa –</p>
  623. <p class="gatha1">‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;</p>
  624. <p class="gathalast">Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) –</p>
  625. <p class="unindented">Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. <span class="bld">Catūhi kāraṇehī</span>ti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi.</p>
  626. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasavidhasaṃyojanānī</span>ti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. <span class="bld">Sabbe accarucī</span>ti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. <span class="bld">Aṭṭhamaka</span>nti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Sotāpanno</span>ti phalaṭṭho gahito.</p>
  627. <p class="bodytext"><span class="bld">Soracca</span>nti <a name="V3.0106"></a> ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Karūṇā</span>ti karuṇābrahmavihāramāha. <span class="bld">Karuṇāpubbabhāgo</span>ti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati.</p>
  628. <p class="bodytext"><span class="bld">Duvidhena</span> <a name="M3.0113"></a> <span class="bld">jhānenā</span>ti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. <span class="bld">Pañcavidhamicchājīvavasenā</span>ti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. <span class="bld">Na lippatī</span>ti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva.</p>
  629. <p class="centered">Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  630. <p class="subhead">2. Migasālāsuttavaṇṇanā</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an6"></a><span class="paranum">44</span>. Dutiye <span class="bld">samasamagatiyā</span>ti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha <span class="bld">‘‘samabhāveneva samagatikā’’</span>ti. <span class="bld">Bhavissantī</span>ti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘bhavissantīti jātā’’</span>ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Ammakā</span>ti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha <span class="bld">‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’</span>ti.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotī</span>ti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha <span class="bld">sāmāyikaṃ</span> ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – <span class="bld">‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’</span>ti. <span class="bld">Pamiṇantī</span>ti ettha ārambhattho pa-saddoti āha <span class="bld">‘‘tuletuṃ ārabhantī’’</span>ti. <span class="bld">Paṇīto</span>ti visiṭṭho.</p>
  634. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadantara</span>nti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’</span>nti<a name="V3.0107"></a>. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena <span class="bld">‘‘lobhadhammā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Sīlena visesī ahosi</span> methunadhammaviratiyā samannāgatattā.</p>
  635. <p class="centered">Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  636. <p class="subhead">3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para45-48"></a><a name="para45-48_an6"></a><span class="paranum">45-48</span>. Tatiye <a name="M3.0114"></a> daliddo nāma duggato, tassa bhāvo <span class="bld">dāliddiyaṃ</span>. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti <span class="bld">assako,</span> asāpateyyo. Tenāha <span class="bld">‘‘attano santakena rahito’’</span>ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ <span class="bld">okappanasaddhā</span> nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā <span class="bld">kammassakatapaññā</span>. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. <span class="bld">Iṇādānasmi</span>nti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha <span class="bld">‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’</span>ti.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭaggāho</span>ti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha <span class="bld">‘‘jayaggāho’’</span>ti. Hirimano etassāti <span class="bld">hirimano</span>ti āha <span class="bld">‘‘hirisampayuttacitto’’</span>ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti <span class="bld">ottappī,</span> ottappena samannāgato. <span class="bld">Nirāmisaṃ sukha</span>nti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. <span class="bld">Upekkha</span>nti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha <span class="bld">‘‘catutthajjhānupekkha’’</span>nti. <span class="bld">Āraddhavīriyo</span>ti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha <span class="bld">ekodi</span>. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti <span class="bld">nipako</span>. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti <span class="bld">sato</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ekaggacitto’’</span>tiādi.</p>
  639. <p class="bodytext"><span class="bld">Akuppā</span> <a name="V3.0108"></a> <span class="bld">me vimuttī</span>ti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā<a name="M3.0115"></a>. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha <span class="bld">‘‘akuppārammaṇattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhavasaṃyojanāna</span>nti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. <span class="bld">Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo</span> kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni.</p>
  640. <p class="centered">Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  641. <p class="subhead">7. Khemasuttavaṇṇanā</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an6"></a><span class="paranum">49</span>. Sattame <span class="bld">vutthabrahmacariyavāso</span>ti nivutthabrahmacariyavāso. <span class="bld">Katakaraṇīyo</span>ti ettha <span class="bld">karaṇīya</span>nti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘catūhi maggehi kattabba’’</span>nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti <span class="bld">ohitabhāro</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’</span>ti. Anuppatto sadatthanti <span class="bld">anuppattasadattho. Sadattho</span>ti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘sadattho vuccati arahatta’’</span>nti. <span class="bld">Sammadaññā vimutto</span>ti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘sammā hetunā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vimutto</span>ti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva.</p>
  643. <p class="centered">Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  644. <p class="subhead">8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā</p>
  645. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an6"></a><span class="paranum">50</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0109"></a><a name="M3.0116"></a> upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ <span class="bld">upanisā. Yathābhūtañāṇadassana</span>nti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. <span class="bld">Taruṇavipassanā</span>ti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti <span class="bld">nibbidā. Balavavipassanā</span>ti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti <span class="bld">virāgo,</span> ariyamaggo. <span class="bld">Arahattaphala</span>nti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’</span>ti.</p>
  646. <p class="centered">Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  647. <p class="subhead">9. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an6"></a><span class="paranum">51</span>. Navame <span class="bld">therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā</span>tiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā <span class="bld">therā</span>. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti <span class="bld">bahussutā</span>. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti <span class="bld">āgatāgamā</span>. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena <span class="bld">dhammadharā</span>. Vinayadhāraṇena <span class="bld">vinayadharā</span>. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena <span class="bld">mātikādharā</span>. Tattha tattha dhammaparipucchāya <span class="bld">paripucchati</span>. Taṃ atthaparipucchāya <span class="bld">paripañhati</span> vīmaṃsati vicāreti. <span class="bld">Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvattho</span>ti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. <span class="bld">Āvivaṭañceva</span> pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato <span class="bld">vivaranti. Anuttānīkatañca</span> yuttivibhāvanena <span class="bld">uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu</span> saṃsayuppattiyā <a name="M3.0117"></a> hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena <span class="bld">kaṅkhaṃ paṭivinodenti</span>.</p>
  649. <p class="centered">Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  650. <p class="subhead">10. Khattiyasuttavaṇṇanā</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an6"></a><span class="paranum">52</span>. Dasame <a name="V3.0110"></a> bhoge adhippāyo etesanti <span class="bld">bhogādhippāyā</span>. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti <span class="bld">paññūpavicārā</span>. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti <span class="bld">pathavībhinivesā</span>. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti <span class="bld">mantādhiṭṭhānā</span>. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva.</p>
  652. <p class="centered">Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  653. <p class="subhead">11. Appamādasuttavaṇṇanā</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an6"></a><span class="paranum">53</span>. Ekādasame <span class="bld">jaṅgalāna</span>nti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ <span class="bld">jaṅgalānaṃ</span>. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. <span class="bld">Pathavītalacārīna</span>nti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. <span class="bld">‘‘Pāṇāna’’</span>nti sādhāraṇavacanampi <span class="bld">‘‘padajātānī’’</span>ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha <span class="bld">‘‘sapādakapāṇāna’’</span>nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha <span class="bld">jāta</span>-saddo anatthantaroti āha <span class="bld">‘‘padajātānīti padānī’’</span>ti. <span class="bld">Samodhāna</span>nti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha <span class="bld">‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’</span>ti. <span class="bld">Kūṭaṅgamā</span>ti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. <span class="bld">Kūṭaninnā</span>ti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. <span class="bld">Kūṭasamosaraṇā</span>ti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe <a name="M3.0118"></a> patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha <span class="bld">‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’</span>ti.</p>
  655. <p class="centered">Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  656. <p class="subhead">12. Dhammikasuttavaṇṇanā</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an6"></a><span class="paranum">54</span>. Dvādasame <span class="bld">jātibhūmiya</span>nti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi <span class="bld">jātibhūmi,</span> jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ<a name="V3.0111"></a>, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. <span class="bld">Jātibhūmakā upāsakā</span>ti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni <span class="bld">mūlasantānakāni</span>. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha <span class="bld">‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’</span>nti.</p>
  658. <p class="bodytext">Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nāmena jotipālo’’</span>ti. <span class="bld">Govindo</span>ti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ṭhānena mahāgovindo’’</span>ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti <span class="bld">mahāgovindo. Go</span>ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā <a name="M3.0119"></a> cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’</span>ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ –</p>
  659. <p class="gatha1">‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;</p>
  660. <p class="gathalast">Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308);</p>
  661. <p class="bodytext">Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato <span class="bld">purohito. Kodhāmagandhenā</span>ti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti <span class="bld">karuṇa</span>nti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’</span>ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha <span class="bld">‘‘yeteti ete’’</span>ti. <span class="bld">Arahattato paṭṭhāya sattamo</span>ti sakadāgāmī. <span class="bld">Sakadāgāmiṃ</span> <a name="V3.0112"></a> <span class="bld">upādāyā</span>ti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  662. <p class="centered">Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  663. <p class="centered">Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  664. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  665. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  666. <p class="chapter">6. Mahāvaggo</p>
  667. <p class="subhead">1. Soṇasuttavaṇṇanā</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an6"></a><span class="paranum">55</span>. Chaṭṭhassa <a name="V3.0113"></a><a name="M3.0120"></a> paṭhame <span class="bld">nisīdi bhagavā paññatte āsane</span>ti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha <span class="bld">‘‘padhānikabhikkhū’’</span>tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta sarā</span>ti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. <span class="bld">Tayo gāmā</span>ti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā <span class="bld">ekavīsati mucchanā</span>. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi <a name="V3.0114"></a> ekekassa sarassa vasena satta <a name="M3.0121"></a> satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva <span class="bld">sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhānā ekūnapaññāsā</span>ti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Atigāḷhaṃ āraddha</span>nti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā <span class="bld">sabbatthikā</span>. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā <span class="bld">sabbatthikā</span>. Samathoyeva <span class="bld">samathanimittaṃ</span>. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Khayā rāgassa vītarāgattā</span>ti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno</span>ti ettha labbhati pāpuṇīyatīti <span class="bld">lābho,</span> catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti <span class="bld">sakkāro</span>. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. <span class="bld">Siloko</span>ti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’</span>ti.</p>
  672. <p class="bodytext"><span class="bld">Thūṇa</span>nti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  673. <p class="centered">Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  674. <p class="subhead">2. Phaggunasuttavaṇṇanā</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an6"></a><span class="paranum">56</span>. Dutiye <span class="bld">samadhosī</span>ti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ <a name="M3.0122"></a> disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti <a name="V3.0115"></a> āha <span class="bld">‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Santimāni āsanānī</span>ti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. <span class="bld">Khamanīyaṃ yāpanīya</span>nti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. <span class="bld">Sīsavedanā</span>ti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.</p>
  676. <p class="centered">Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  677. <p class="subhead">2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an6"></a><span class="paranum">57</span>. Tatiye <span class="bld">abhijātiyo</span>ti ettha <span class="bld">abhi</span>-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha <span class="bld">‘‘cha jātiyo’’</span>ti. <span class="bld">Abhijāyatī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
  679. <p class="bodytext"><span class="bld">Urabbhe</span> hanantīti <span class="bld">orabbhikā</span>. Evaṃ <span class="bld">sūkarikā</span>dayo veditabbā. <span class="bld">Rode</span>nti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva <span class="bld">luddā</span> ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya <span class="bld">‘‘kaṇhābhijātī’’</span>ti vadati.</p>
  680. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhū</span>ti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā <span class="bld">kaṇṭakavuttikā</span> evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’</span>ti.</p>
  681. <p class="bodytext"><span class="bld">Lohitābhijāti</span> <a name="M3.0123"></a> nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā.</p>
  682. <p class="bodytext"><span class="bld">Acelakasāvakā</span>ti <a name="V3.0116"></a> ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti.</p>
  683. <p class="bodytext">Ājīvakā ājīvakiniyo <span class="bld">‘‘sukkābhijātī’’</span>ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti <span class="bld">‘‘paramasukkābhijātī’’</span>ti vuttā.</p>
  684. <p class="bodytext"><span class="bld">Bilaṃ olaggeyyu</span>nti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo.</p>
  685. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇhābhijātiyo samāno</span>ti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. <span class="bld">Kaṇhadhamma</span>nti paccatte upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’</span>ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā <span class="bld">kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatī</span>ti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. <span class="bld">Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatī</span>ti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti.</p>
  686. <p class="bodytext"><span class="bld">Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbāna</span>nti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato<a name="M3.0124"></a>. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ <a name="V3.0117"></a> gahetvāva <span class="bld">‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sukkābhijātiyo samāno</span>ti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  687. <p class="centered">Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  688. <p class="subhead">4. Āsavasuttavaṇṇanā</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an6"></a><span class="paranum">58</span>. Catutthe <span class="bld">saṃvarenā</span>ti saṃvarena hetubhūtena vā. <span class="bld">Idhā</span>ti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’</span>ti. <span class="bld">Paṭisaṅkhā</span>ti paṭisaṅkhāya. <span class="bld">Saṅkhā</span>-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha <span class="bld">‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’</span>ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. <span class="bld">Sampalimaṭṭha</span>nti ghaṃsitaṃ. <span class="bld">Anubyañjanaso</span>ti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. <span class="bld">Nimittaggāho</span>ti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. <span class="bld">Ādittapariyāyenā</span>ti <span class="bld">ādittapariyāye</span> (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo.</p>
  690. <p class="bodytext">Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti <span class="bld">cakkhundriyaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhumeva indriya’’</span>nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno <a name="M3.0125"></a> saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’</span>ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati<a name="V3.0118"></a>, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’</span>ti.</p>
  691. <p class="bodytext">Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti.</p>
  692. <p class="bodytext">Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha <span class="bld">‘‘upeto’’</span>ti. <span class="bld">Ayamevettha attho sundarataro</span>ti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādi.</p>
  693. <p class="bodytext"><span class="bld">Yanti ādeso</span>ti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. <span class="bld">Vighātakarā</span>ti cittavighātakarā<a name="M3.0126"></a>, kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva <span class="bld">vipākapariḷāhā</span>. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhudvārasmiñhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi <span class="bld">saṃvaraṇūpāyo</span>. Cakkhundriyaṃ <span class="bld">saṃvaritabbaṃ</span>. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati <span class="bld">saṃvaro</span>. ‘‘Asaṃvutassā’’ti <span class="bld">saṃvaraṇāvadhi</span>. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha <span class="bld">saṃvaravisayo</span>. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo <span class="bld">phalaṃ</span>. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. <span class="bld">Sabbatthevā</span>ti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre.</p>
  694. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā</span> <a name="V3.0119"></a> <span class="bld">yoniso cīvara</span>ntiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. <span class="bld">Īdisa</span>nti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. <span class="bld">Bhavapatthanāya assādayato</span>ti bhavapatthanāmukhena <span class="bld">bhāvitaṃ</span> ārammaṇaṃ assādentassa. <span class="bld">Cīvara</span>nti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. <span class="bld">Paṭisevatī</span>ti nivāsanādivasena paribhuñjati. <span class="bld">Yāvadevā</span>ti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. <span class="bld">Sītassā</span>ti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. <span class="bld">Paṭighātāyā</span>ti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. <span class="bld">Uṇhassā</span>ti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. <span class="bld">Ḍaṃsā</span>dayo pākaṭāyeva. Puna <span class="bld">yāvadevā</span>ti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. <span class="bld">Hirikopīna</span>nti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati.</p>
  695. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapāta</span>nti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. <span class="bld">Neva davāyā</span>ti na kīḷanāya. <span class="bld">Na madāyā</span>ti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. <span class="bld">Na maṇḍanāyā</span>ti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. <span class="bld">Na vibhūsanāyā</span>ti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho<a name="M3.0127"></a>. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. <span class="bld">Kāyassā</span>ti rūpakāyassa. <span class="bld">Ṭhitiyā yāpanāyā</span>ti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. <span class="bld">Vihiṃsūparatiyā</span>ti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. <span class="bld">Brahmacariyānuggahāyā</span>ti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ iminā upāyena. <span class="bld">Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī</span>ti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. <span class="bld">Navañca vedanaṃ na uppādessāmī</span>ti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.</p>
  696. <p class="bodytext"><span class="bld">Yātrā ca me bhavissatī</span>ti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti <a name="V3.0120"></a> iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. <span class="bld">Anavajjatā ca phāsuvihāro cā</span>ti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  697. <p class="gatha1">‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;</p>
  698. <p class="gathalast">Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10);</p>
  699. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M3.0128"></a> ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. <span class="bld">Yātrā ca me bhavissatī</span>ti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko <span class="bld">phāsuvihāro</span> majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato.</p>
  700. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsana</span>nti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. <span class="bld">Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmattha</span>nti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna <span class="bld">‘‘yāvadevā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  701. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānapaccayabhesajjaparikkhāra</span>nti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. <span class="bld">Veyyābādhikāna</span>nti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. <span class="bld">Vedanāna</span>nti dukkhavedanānaṃ. <span class="bld">Abyābajjhaparamatāyā</span>ti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. <span class="bld">Navavedanuppādatopī</span>ti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā<a name="V3.0121"></a>, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā.</p>
  702. <p class="bodytext">Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha <span class="bld">‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’</span>ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā <a name="M3.0129"></a> nisīdiyeva. <span class="bld">Uṇha</span>nti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.</p>
  703. <p class="bodytext">Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva <span class="bld">padhāniyatthero</span> viya, ayaṃ <span class="bld">‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’</span>nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.</p>
  704. <p class="bodytext">Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati <span class="bld">dīghabhāṇakaabhayatthero</span> viya, ayaṃ <span class="bld">‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’</span>nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako <a name="V3.0122"></a> ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto <a name="M3.0130"></a> viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha.</p>
  705. <p class="bodytext">Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha <span class="bld">‘‘vacanameva vacanapatho’’</span>ti. Asukhaṭṭhena vā <span class="bld">tibbā</span>. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. <span class="bld">Adhivāsakajātiko hotī</span>ti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. <span class="bld">Evaṃ sabbatthā</span>ti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. <span class="bld">Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā</span>ti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha <span class="bld">‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’</span>ti.</p>
  706. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ samaṇo</span>ti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. <span class="bld">Paccavekkhitvā</span>ti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. <span class="bld">Paṭikkamatī</span>ti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">kaṇṭakaṭṭhānaṃ,</span> yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Amanussaduṭṭhānī</span>ti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. <span class="bld">Aniyatavatthubhūta</span>nti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. <span class="bld">Vesiyādibhedato</span>ti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. <span class="bld">Samāna</span>nti samaṃ, avisamanti attho. <span class="bld">Akāsi vā</span>ti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. <span class="bld">Sīlasaṃvarasaṅkhātenā</span>ti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi <a name="M3.0131"></a> anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ <a name="V3.0123"></a> dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ.</p>
  707. <p class="bodytext"><span class="bld">Itipī</span>ti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena <span class="bld">sāvajjo</span>tiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca <span class="bld">akusalo</span>tiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, <span class="bld">dukkhavipāko</span>ti iminā samparāyikaṃ. <span class="bld">Attabyābādhāya saṃvattatī</span>tiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’</span>tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vinodetī’’</span>tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. <span class="bld">Uppannuppanne</span>ti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘uppannamatte’’</span>ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  708. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātivitakko</span>ti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. <span class="bld">Janapadavitakko</span>ti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti <a name="M3.0132"></a> <span class="bld">amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyutto</span>ti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. <span class="bld">Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto</span>ti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. <span class="bld">Anavaññattippaṭisaṃyutto</span>ti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko.</p>
  709. <p class="bodytext">Kāmavitakko <a name="V3.0124"></a> kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha <span class="bld">‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’</span>ti. <span class="bld">Tabbiseso</span>ti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti <span class="bld">vinodanaṃ,</span> vīriyanti āha <span class="bld">‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’</span>ti.</p>
  710. <p class="bodytext">‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti <span class="bld">abhāvanāya ādīnavo</span>. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca <span class="bld">bhāvanāya ānisaṃso</span> veditabbo. <span class="bld">Thomento</span>ti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. <span class="bld">Saṃvareneva pahīnā</span>ti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’</span>ti.</p>
  711. <p class="centered">Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  712. <p class="subhead">5. Dārukammikasuttavaṇṇanā</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_an6"></a><span class="paranum">59</span>. Pañcame <span class="bld">puttasambādhasayana</span>nti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. <span class="bld">Kāmabhoginā</span>ti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. <span class="bld">Kāsikacandana</span>nti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha <span class="bld">‘‘saṇhacandana’’</span>nti<a name="M3.0133"></a>, kāsikavatthañca candanañcāti attho. <span class="bld">Mālāgandhavilepana</span>nti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. <span class="bld">Jātarūparajata</span>nti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.</p>
  714. <p class="centered">Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  715. <p class="subhead">6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā</p>
  716. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an6"></a><span class="paranum">60</span>. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti <span class="bld">hatthisāriputto</span>. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu <a name="V3.0125"></a> khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">antarantarā kathaṃ opātetī</span>ti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. <span class="bld">Pañcahi saṃsaggehī</span>ti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. <span class="bld">Kiṭṭhakhādako</span>ti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. <span class="bld">Sippiyo</span> suttiyo. <span class="bld">Sambukā</span>ti saṅkhamāha.</p>
  717. <p class="bodytext"><span class="bld">Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesī</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve <a name="M3.0134"></a> ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’</span>ti.</p>
  718. <p class="centered">Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  719. <p class="subhead">7. Majjhesuttavaṇṇanā</p>
  720. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an6"></a><span class="paranum">61</span>. Sattame <span class="bld">mantā</span>ti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tāya ubho ante viditvā’’</span>ti. <span class="bld">Phassavasena nibbattattā</span>ti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo<a name="V3.0126"></a>, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. <span class="bld">Eko anto</span>ti ettha ayaṃ <span class="bld">anta</span>-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo <a name="M3.0135"></a> koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti <span class="bld">ayameko koṭṭhāso</span>ti.</p>
  721. <p class="bodytext">Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti <span class="bld">sakkāyo,</span> pañcupādānakkhandhā. Tenāha <span class="bld">‘‘tebhūmakavaṭṭa’’</span>nti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  722. <p class="centered">Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  723. <p class="subhead">8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an6"></a><span class="paranum">62</span>. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti <span class="bld">āpāyiko nerayiko</span>ti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti <span class="bld">kappaṭṭho</span>. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti <span class="bld">atekiccho. Akhaṇḍānī</span>ti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Apūtīnī</span>ti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Avātātapahatānī</span>ti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘sāradānī’’</span>ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘sārādānī’’</span>ti. Taṇḍulasārassa ādānato <a name="V3.0127"></a> <span class="bld">sārādāni,</span> gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Sukhasayitānī</span>ti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. <span class="bld">Maṇḍakhette</span>ti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. <span class="bld">Abhido</span>ti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha <span class="bld">‘‘abhiaḍḍharatta’’</span>nti. Natthi etassa bhidāti vā <span class="bld">abhido</span>. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. <span class="bld">Aḍḍharatta</span>nti <a name="M3.0136"></a> ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā <span class="bld">abhido aḍḍharatta</span>nti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma.</p>
  725. <p class="bodytext"><span class="bld">Suppabuddhasunakkhattādayo</span>ti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi.</p>
  726. <p class="bodytext">Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ <a name="V3.0128"></a> pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ <a name="M3.0137"></a> hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  727. <p class="bodytext"><span class="bld">Susīmo paribbājako</span>ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70).</p>
  728. <p class="bodytext">Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ <a name="M3.0138"></a> upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ <a name="V3.0129"></a> aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’</span>ti.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Santatimahāmatto</span>ti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’</span>ti.</p>
  730. <p class="centered">Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  731. <p class="subhead">9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an6"></a><span class="paranum">63</span>. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti <span class="bld">pariyāyo</span>ti idha kāraṇaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘nibbijjhanakāraṇa’’</span>nti.</p>
  733. <p class="bodytext">‘‘Anujānāmi<a name="M3.0139"></a>, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha <span class="bld">‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’</span>ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. <span class="bld">Cakkhuviññeyyā</span>ti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. <span class="bld">Sotaviññeyyā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Iṭṭhārammaṇabhūtā</span>ti <a name="V3.0130"></a> sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. <span class="bld">Kamanīyā</span>ti kāmetabbā. <span class="bld">Manavaḍḍhanakā</span>ti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Piyajātikā</span>ti piyāyitabbasabhāvā. <span class="bld">Kāmūpasañhitā</span>ti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ katvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Saṅkapparāgo</span>ti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ <span class="bld">‘‘citravicitrārammaṇānī’’</span>ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho.</p>
  734. <p class="bodytext"><span class="bld">Athettha dhīrā vinayanti chanda</span>nti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti.</p>
  735. <p class="bodytext"><span class="bld">Tajjātika</span>nti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti <span class="bld">puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyo</span>ti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva <span class="bld">vepakka</span>nti āha <span class="bld">‘‘vohāravipāka’’</span>nti.</p>
  736. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhikā</span>ti kusalākusalasādhāraṇā. <span class="bld">Saṃvidahanacetanā</span>ti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. <span class="bld">Urattāḷi</span>nti uraṃ tāḷetvā<a name="M3.0140"></a>. <span class="bld">Ekapada</span>nti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ekapadamantaṃ vā’’</span>tiādi.</p>
  737. <p class="centered">Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  738. <p class="subhead">10. Sīhanādasuttavaṇṇanā</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an6"></a><span class="paranum">64</span>. Dasame <span class="bld">tathāgatabalānī</span>ti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā <span class="bld">tathāgatabalāni</span>. Usabhassa idaṃ <span class="bld">āsabhaṃ,</span> seṭṭhaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pamukhanāda</span>nti seṭṭhanādaṃ<a name="V3.0131"></a>. <span class="bld">Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcā</span>ti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ.</p>
  740. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānañca ṭhānato pajānātī</span>ti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti.</p>
  741. <p class="bodytext">Samādiyantīti <a name="M3.0141"></a> <span class="bld">samādānāni,</span> tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha <span class="bld">‘‘samādiyitvā katāna’’</span>nti. <span class="bld">Kammameva vā kammasamādāna</span>nti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. <span class="bld">Gatī</span>ti nirayādigatiyo. <span class="bld">Upadhī</span>ti attabhāvo. <span class="bld">Kālo</span>ti kammassa vipaccanārahakālo. <span class="bld">Payogo</span>ti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Catunnaṃ jhānāna</span>nti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhannaṃ vimokkhāna</span>nti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ samādhīna</span>nti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. <span class="bld">Navannaṃ anupubbasamāpattīna</span>nti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. <span class="bld">Hānabhāgiyaṃ dhamma</span>nti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. <span class="bld">Visesabhāgiyaṃ dhamma</span>nti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ <a name="V3.0132"></a> kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. <span class="bld">Vodāna</span>nti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā <span class="bld">‘‘vuṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā.</p>
  743. <p class="centered">Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  744. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  745. <p class="chapter">7. Devatāvaggo</p>
  746. <p class="subhead">1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para65-67"></a><a name="para65-67_an6"></a><span class="paranum">65-67</span>. Sattamassa <a name="M3.0142"></a> paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ <span class="bld">ābhisamācārikaṃ,</span> vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘uttamasamācārabhūta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Sekhapaṇṇattisīla</span>nti sekhiyavasena paññattasīlaṃ.</p>
  748. <p class="centered">Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  749. <p class="subhead">4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para68-69"></a><a name="para68-69_an6"></a><span class="paranum">68-69</span>. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti <span class="bld">gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikā</span>ti vā sakaparisasamodhānaṃ. <span class="bld">Gaṇo</span>ti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva.</p>
  751. <p class="centered">Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  752. <p class="subhead">6. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an6"></a><span class="paranum">70</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0133"></a> paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha <span class="bld">‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’</span>ti. Sukkapakkhe <span class="bld">santenā</span>tiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena <span class="bld">paṇītena,</span> kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhiladdhena,</span> passaddhikilesena vā arahatā laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhiladdhena,</span> ekodibhāvena adhigatattā <span class="bld">ekodibhāvādhigatenā</span>ti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  754. <p class="centered">Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  755. <p class="subhead">7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para71-74"></a><a name="para71-74_an6"></a><span class="paranum">71-74</span>. Sattame <a name="M3.0143"></a> <span class="bld">tasmiṃ tasmiṃ visese</span>ti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ <span class="bld">sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyatane</span>ti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā <span class="bld">sati āyatane</span>ti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  757. <p class="bodytext">Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha <span class="bld">paṭhamajjhānassa lābhi</span>nti <a name="V3.0134"></a> yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. <span class="bld">Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantī</span>ti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā <span class="bld">hānabhāgiyo</span> vutto. <span class="bld">Tadanudhammatā</span>ti tadanurūpasabhāvo. <span class="bld">Sati santiṭṭhatī</span>ti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ <a name="M3.0144"></a> <span class="bld">‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’</span>ti. <span class="bld">Avitakkasahagatā</span>ti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. <span class="bld">Saññāmanasikārā samudācarantī</span>ti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya <span class="bld">‘‘visesabhāgiyo’’</span>ti vutto.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbidāsahagatā</span>ti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā <span class="bld">‘‘nibbidā’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. <span class="bld">Virāgūpasaṃhitā</span>ti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya <span class="bld">‘‘nibbedhabhāgiyo’’</span>ti vutto. Hānaṃ bhajantīti <span class="bld">hānabhāgiyā,</span> hānabhāgo vā etesaṃ atthīti <span class="bld">hānabhāgiyā,</span> parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena <span class="bld">ṭhitibhāgiyo</span> veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.</p>
  759. <p class="centered">Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  760. <p class="centered">Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  761. <p class="chapter">8. Arahattavaggo</p>
  762. <p class="subhead">1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā</p>
  763. <p class="bodytext"><a name="para75-77"></a><a name="para75-77_an6"></a><span class="paranum">75-77</span>. Aṭṭhamassa <a name="V3.0135"></a> paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye <span class="bld">tividhaṃ kuhanavatthu</span>nti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. <span class="bld">Ukkhipitvā</span>ti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. <span class="bld">Avakkhipitvā</span>ti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ.</p>
  764. <p class="centered">Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  765. <p class="subhead">4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_an6"></a><span class="paranum">78</span>. Catutthe <a name="M3.0145"></a> yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti <span class="bld">sukhasomanassabahulo</span>. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti <span class="bld">yoni,</span> ekantikaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti yathāvuttassa bhikkhuno. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti avikalaṃ anavasesaṃ.</p>
  767. <p class="centered">Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  768. <p class="subhead">5. Adhigamasuttavaṇṇanā</p>
  769. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an6"></a><span class="paranum">79</span>. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti <span class="bld">āgamanakusalo</span>. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti <span class="bld">apagamanakusalo</span>. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ <a name="V3.0136"></a> jānanto. <span class="bld">Upāyakusalo</span>ti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ.</p>
  770. <p class="centered">Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  771. <p class="subhead">6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā</p>
  772. <p class="bodytext"><a name="para80-81"></a><a name="para80-81_an6"></a><span class="paranum">80-81</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sampatte</span>ti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  773. <p class="centered">Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  774. <p class="subhead">8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā</p>
  775. <p class="bodytext"><a name="para82-84"></a><a name="para82-84_an6"></a><span class="paranum">82-84</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0146"></a> <span class="bld">kāyapāgabbhiyādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva.</p>
  776. <p class="centered">Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  777. <p class="centered">Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  778. <p class="chapter">9. Sītivaggo</p>
  779. <p class="subhead">1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā</p>
  780. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_an6"></a><span class="paranum">85</span>. Navamassa paṭhame <span class="bld">sītibhāva</span>nti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. <span class="bld">Niggaṇhātī</span>ti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. <span class="bld">Paggaṇhātī</span>ti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. <span class="bld">Sampahaṃsetī</span>ti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya <a name="V3.0137"></a> upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. <span class="bld">Ajjhupekkhatī</span>ti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. <span class="bld">Paṇītādhimuttiko</span>ti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.</p>
  781. <p class="centered">Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  782. <p class="subhead">2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para86-95"></a><a name="para86-95_an6"></a><span class="paranum">86-95</span>. Dutiye <span class="bld">acchandiko</span>ti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. <span class="bld">Duppañño</span>ti bhavaṅgapaññāya parihīno<a name="M3.0147"></a>. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. <span class="bld">Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta</span>nti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. <span class="bld">Na kammāvaraṇatāyā</span>tiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni.</p>
  784. <p class="centered">Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  785. <p class="centered">Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  786. <p class="chapter">10. Ānisaṃsavaggo</p>
  787. <p class="subhead">1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā</p>
  788. <p class="bodytext"><a name="para96-106"></a><a name="para96-106_an6"></a><span class="paranum">96-106</span>. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo <span class="bld">mettāvatā,</span> mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti <a name="V3.0138"></a> āha <span class="bld">‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’</span>ti. <span class="bld">Paricaranti</span> vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni.</p>
  789. <p class="centered">Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  790. <p class="centered">Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  791. <p class="bodytext"><a name="para107-116"></a><a name="para107-116_an6"></a><span class="paranum">107-116</span>. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva.</p>
  792. <p class="centered">Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  793. <p class="centered">Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.</p>
  794. <a name="an7"></a>
  795. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an7"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  796. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  797. <p class="book">Sattakanipāta-ṭīkā</p>
  798. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  799. <p class="chapter">1. Dhanavaggavaṇṇanā</p>
  800. <p class="bodytext"><a name="para1-10"></a><a name="para1-10_an7"></a><span class="paranum">1-10</span>. Sattakanipātassa <a name="V3.0139"></a> paṭhamo vaggo uttānattho.</p>
  801. <p class="chapter">2. Anusayavaggo</p>
  802. <p class="subhead">4.Puggalasuttavaṇṇanā</p>
  803. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an7"></a><span class="paranum">14</span>. Dutiyassa <a name="M3.0149"></a> catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span> ekadesasarūpekasesanayena. <span class="bld">Dvīhi bhāgehī</span>ti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ<a name="V3.0140"></a>. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha <span class="bld">‘‘arūpasamāpattiyā’’</span>tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgattheravādo,</span> ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakamahārakkhitattheravādo,</span> ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakacūḷābhayattheravādo cā</span>ti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. <span class="bld">Vimutto</span>ti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.</p>
  804. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato <a name="M3.0150"></a> avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha <span class="bld">‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’</span>ti. <span class="bld">Arūpasamāpattīna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Arahattaṃ pattaanāgāmino</span>ti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –</p>
  805. <p class="indent">‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –</p>
  806. <p class="bodytext">Yadipi <span class="bld">mahānidāne</span> (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ <span class="bld">‘‘pañcavidho hotī’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’</span>ti āha. Majjhimanikāye pana <span class="bld">kīṭāgirisutte</span> (ma. ni. 2.182) –</p>
  807. <p class="indent">‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati<a name="V3.0141"></a>, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –</p>
  808. <p class="unindented">Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.</p>
  809. <p class="bodytext"><span class="bld">Katamo ca puggalo</span>tiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha <span class="bld">katamo</span>ti pucchāvacanaṃ. <span class="bld">Puggalo</span>ti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti idhasmiṃ sāsane. <span class="bld">Ekacco</span>ti eko. <span class="bld">Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī</span>ti <a name="M3.0151"></a> aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. <span class="bld">Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī</span>ti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. <span class="bld">Disvā</span>ti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.</p>
  810. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāvimutto</span>ti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. <span class="bld">Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva</span> na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.</p>
  811. <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṭṭhantaṃ sacchikato</span>ti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato <a name="V3.0142"></a> sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti <span class="bld">‘‘kāyasakkhī’’</span>ti vuccati, na <a name="M3.0152"></a> tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha <span class="bld">‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’</span>ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ</span> (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. <span class="bld">Ekacce āsavā</span>ti <span class="bld">heṭṭhimamaggavajjhā</span> āsavā.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhantaṃ patto</span>ti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhā saṅkhārā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paññāyā</span>ti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha <span class="bld">‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’</span>ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. <span class="bld">Idaṃ dukkha</span>nti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti</span>. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti</span>. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti</span>. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathāgatappaveditā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tathāgatappaveditā</span>ti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. <span class="bld">Dhammā</span>ti catusaccadhammā. <span class="bld">Vodiṭṭhā hontī</span>ti sudiṭṭhā. <span class="bld">Vocaritā</span>ti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.</p>
  813. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāya vimutto</span>ti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ <a name="V3.0143"></a> dasseti. <span class="bld">Saddhāvimutto</span>ti vā saddhāya adhimuttoti <a name="M3.0153"></a> attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha <span class="bld">‘‘etassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Saddahantassā</span>ti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘saddahantassa viyā’’</span>ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca <span class="bld">pubbabhāgamaggabhāvanā</span>ti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. <span class="bld">Abhidhammaṭṭhakathāya</span>mpi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.</p>
  814. <p class="bodytext">Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammo’’</span>tiādi. <span class="bld">Paññāpubbaṅgama</span>nti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ <span class="bld">eseva nayo</span>ti atidisati. Paññaṃ vāhetīti <span class="bld">paññāvāhī,</span> paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’</span>ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti <span class="bld">paññāvāhī. Saddhāvāhī</span>ti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Ubhatobhāgavimuttādikathā</span>ti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. <span class="bld">Tasmā</span>ti <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.</p>
  815. <p class="centered">Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  816. <p class="subhead">5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā</p>
  817. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an7"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <a name="M3.0154"></a> <span class="bld">ekantakāḷakehī</span>ti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha <span class="bld">‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti iminā kāraṇena <a name="V3.0144"></a> ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. <span class="bld">Sādhu saddhā kusalesū</span>ti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. <span class="bld">Sādhu hirī</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Caṅkavāre</span>ti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.</p>
  818. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva hāyati no vaḍḍhatī</span>ti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. <span class="bld">Ummujjitvā pataratī</span>ti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.</p>
  819. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭigādhappatto hotī</span>ti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā <a name="M3.0155"></a> sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.</p>
  820. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0145"></a> jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.</p>
  821. <p class="centered">Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  822. <p class="subhead">6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para16-19"></a><a name="para16-19_an7"></a><span class="paranum">16-19</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">‘‘idha samasīsī kathito’’</span>ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so catubbidho hotī’’</span>tiādimāha. Rogavasena samasīsī <span class="bld">rogasamasīsī</span>. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Ekappahārenevā</span>ti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti<a name="M3.0156"></a>, ayaṃ <span class="bld">rogasamasīsī</span> nāma. <span class="bld">Iriyāpathassa pariyosāna</span>nti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ <span class="bld">iriyāpathasamasīsī</span> nāma. <span class="bld">Jīvitasamasīsī nāmā</span>ti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti <span class="bld">paṭisambhidāyaṃ</span> (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti<a name="V3.0146"></a>. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so <span class="bld">jīvitasamasīsī</span> nāma.</p>
  824. <p class="bodytext">Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha <span class="bld">‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’</span>nti.</p>
  825. <p class="bodytext">Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti <span class="bld">antarāparinibbāyī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’</span>tiādi<a name="M3.0157"></a>. <span class="bld">Vemajjhe</span>ti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yo tatthevā’’</span>tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yo tesaṃyevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesaṃyeva puggalāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Appayogenā</span>ti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span>. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti <span class="bld">uddhaṃbhoto</span>. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti <span class="bld">akaniṭṭhagāmī</span>.</p>
  826. <p class="bodytext">Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ <span class="bld">uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma</span>. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ <a name="V3.0147"></a> pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ <span class="bld">uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī</span> nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ <span class="bld">na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī</span> nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ <span class="bld">na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī</span>ti.</p>
  827. <p class="bodytext">Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko <a name="M3.0158"></a> upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.</p>
  828. <p class="centered">Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  829. <p class="subhead">10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an7"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">niddasavatthūnī</span>ti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘niddasādivatthūnī’’</span>ti. Natthi idāni imassa dasāti <span class="bld">niddaso. Pañho</span>ti ñātuṃ icchito attho. <span class="bld">Puna dasavasso na hotī</span>ti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘so kirā’’</span>ti kirasaddaggahaṇaṃ. <span class="bld">Niddaso</span>ti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kevalañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Gāme vicaranto</span>ti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘khīṇāsavasseta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.</p>
  831. <p class="bodytext">Sikkhāya sammadeva ādānaṃ <span class="bld">sikkhāsamādānaṃ</span>. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha <span class="bld">‘‘sikkhāttayapūraṇe’’</span>ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ <span class="bld">sikkhāsamādānaṃ</span>. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe <a name="V3.0148"></a> ca paripūraṇato. <span class="bld">Balavacchando</span>ti daḷhacchando. <span class="bld">Āyati</span>nti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha <span class="bld">‘‘anāgate punadivasādīsupī’’</span>ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā <span class="bld">avigatapematā</span>. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ <span class="bld">dhammanisāmanā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Taṇhāvinaye</span>ti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. <span class="bld">Ekībhāve</span>ti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. <span class="bld">Vīriyārambhe</span>ti sammappadhānassa paggaṇhane<a name="M3.0159"></a>. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’</span>ti. <span class="bld">Satiyañceva nipakabhāve cā</span>ti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. <span class="bld">Diṭṭhipaṭivedhe</span>ti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha <span class="bld">‘‘maggadassane’’</span>ti.</p>
  832. <p class="centered">Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  833. <p class="centered">Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  834. <p class="chapter">3. Vajjisattakavaggo</p>
  835. <p class="subhead">1. Sārandadasuttavaṇṇanā</p>
  836. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an7"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca <span class="bld">cetiyaṃ</span> ahosi. <span class="bld">Yāvakīva</span>nti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha <span class="bld">‘‘yattakaṃ kāla’’</span>nti. <span class="bld">Abhiṇhaṃ sannipātā</span>ti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘divasassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sannipātabahulā</span>ti pacurasannipātā. <span class="bld">Vosāna</span>nti saṅkocaṃ. <span class="bld">‘‘Vuddhiyevā’’</span>tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ākulā</span>ti khubhitā na pasannā. <span class="bld">Bhijjitvā</span>ti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.</p>
  837. <p class="bodytext"><span class="bld">Sannipātabheriyā</span>ti sannipātārocanabheriyā. <span class="bld">Addhabhuttā vā</span>ti sāmibhuttā vā. <span class="bld">Osīdamāne</span>ti hāyamāne.</p>
  838. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṅka</span>nti <a name="V3.0149"></a> bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. <span class="bld">Bali</span>nti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. <span class="bld">Daṇḍa</span>nti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. <span class="bld">Vajjidhamma</span>nti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesa’’</span>ntiādi <a name="M3.0160"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Pāricariyakkhamā</span>ti upaṭṭhānakkhamā. <span class="bld">Porāṇaṃ vajjidhamma</span>nti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā <span class="bld">aṭṭakulikā</span>.</p>
  839. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkāra</span>nti upakāraṃ. <span class="bld">Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā</span>ti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. <span class="bld">Mānessantī</span>ti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha <span class="bld">‘‘manena piyāyissantī’’</span>ti. <span class="bld">Nipaccakāraṃ</span> paṇipātaṃ. <span class="bld">Dassentī</span>ti garucittabhāraṃ dassenti. <span class="bld">Sandhānetu</span>nti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.</p>
  840. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasayhakārassā</span>ti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena <span class="bld">‘‘vuddhihāniyo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  841. <p class="bodytext">Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha <span class="bld">‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’</span>ti. Eteneva <span class="bld">anuppannaṃ sukha</span>nti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ <span class="bld">saṅgāmasīse sahāyatā</span> veditabbā.</p>
  842. <p class="bodytext"><span class="bld">Anicchita</span>nti <a name="V3.0150"></a><a name="M3.0161"></a> aniṭṭhaṃ. <span class="bld">Āvaraṇato</span>ti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha <span class="bld">‘‘dhammikā’’</span>ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti <span class="bld">vājikā,</span> migavadhacārino.</p>
  843. <p class="centered">Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  844. <p class="subhead">2. Vassakārasuttavaṇṇanā</p>
  845. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an7"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">abhiyātukāmo</span>ti ettha <span class="bld">abhi</span>-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha <span class="bld">‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’</span>ti. <span class="bld">Vajjirājāno</span>ti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. <span class="bld">Rājiddhiyā</span>ti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti <span class="bld">‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’</span>ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva <span class="bld">ānubhāvo,</span> patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti <span class="bld">‘‘etena…pe… kathetī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tāḷacchiggaḷenā</span>ti kuñcikāchiddena. <span class="bld">Asana</span>nti saraṃ. <span class="bld">Atipātayissantī</span>ti atikkāmenti. <span class="bld">Poṅkhānupoṅkha</span>nti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. <span class="bld">Avirādhita</span>nti avirajjhitaṃ. <span class="bld">Ucchindissāmī</span>ti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena <span class="bld">anayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘avaḍḍhi’’</span>nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso <span class="bld">ñātibyasanaṃ</span>.</p>
  846. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṅgāyā</span>ti gaṅgāsamīpe. <span class="bld">Paṭṭanagāma</span>nti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ paṭṭane. <span class="bld">Balavāghātajāto</span>ti uppannabalavakodho. <span class="bld">Me</span>ti mayhaṃ. <span class="bld">Gatenā</span>ti gamanena. <span class="bld">Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi</span> tāya velāya. <span class="bld">Abhimukhaṃ yuddhenā</span>ti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. <span class="bld">Upalāpanaṃ</span> sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ala’’</span>ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti <a name="M3.0162"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññatra mithubhedā’’</span>ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Kathāya nayaṃ labhitvā</span>ti ‘‘yāvakīvañca <a name="V3.0151"></a> …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. <span class="bld">Anukampāyā</span>ti vajjirājesu anuggahena.</p>
  847. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesī</span>ti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.</p>
  848. <p class="bodytext">Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā <a name="M3.0163"></a> kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji.</p>
  849. <p class="bodytext">Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti<a name="V3.0152"></a>. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti.</p>
  850. <p class="centered">Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  851. <p class="subhead">2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an7"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye aparihānāya hitāti <span class="bld">aparihāniyā</span> (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā <span class="bld">aparihāniyā</span>. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘idhāpi cā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tato</span>tiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. <span class="bld">Vihārasīmā ākulā</span> yasmā<a name="M3.0164"></a>, tasmā <span class="bld">uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānako</span>ti pāḷito atthato ca vinassamānako. <span class="bld">Ukkhipāpentā</span>ti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā.</p>
  853. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya</span> (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. <span class="bld">Vajjiputtakā viya</span> (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. <span class="bld">Tathā akarontā</span>ti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. <span class="bld">Āyasmā mahākassapo viya cā</span>ti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu <a name="V3.0153"></a> sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca.</p>
  854. <p class="bodytext"><span class="bld">Thirabhāvappattā</span>ti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. <span class="bld">Therakārakehī</span>ti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. <span class="bld">Bahū rattiyo</span>ti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane <span class="bld">pariṇāyakatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’</span>ti. <span class="bld">Ovādaṃ na denti</span> abhājanabhāvato. <span class="bld">Paveṇikatha</span>nti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. <span class="bld">Sārabhūtaṃ dhammapariyāya</span>nti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. <span class="bld">Ādikaṃ ovāda</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  855. <p class="bodytext">Punabbhavadānaṃ <span class="bld">punabbhavo</span> uttarapadalopena. <span class="bld">Itare</span>ti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te <span class="bld">na gacchanti</span> taṇhāya vasaṃ.</p>
  856. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññakesū</span>ti <a name="M3.0165"></a> araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘gāmantasenāsanesu hī’’</span>tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti.</p>
  857. <p class="bodytext"><span class="bld">Attanāvā</span>ti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. <span class="bld">Imināva nīhārenā</span>ti imāya paṭipattiyā. <span class="bld">Aggahitadhammaggahaṇa</span>nti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. <span class="bld">Gahitasajjhāyakaraṇa</span>nti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. <span class="bld">Entī</span>ti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.</p>
  858. <p class="centered">Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  859. <p class="subhead">4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā</p>
  860. <p class="bodytext"><a name="para24-26"></a><a name="para24-26_an7"></a><span class="paranum">24-26</span>. Catutthe <a name="V3.0154"></a> <span class="bld">karontoyevā</span>ti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Pariyantakārī</span>ti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. <span class="bld">Appabhassovā</span>ti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ <span class="bld">ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevā</span>ti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. <span class="bld">Evaṃ saṃsaṭṭhovā</span>ti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. <span class="bld">Dussīlā pāpicchā nāmā</span>ti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato <span class="bld">pāpamittā</span>. Tehi sadā sahapavattanena <span class="bld">pāpasahāyā</span>. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya <span class="bld">pāpasampavaṅkā</span>. Pañcamādīni uttānatthāniyeva.</p>
  861. <p class="centered">Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  862. <p class="subhead">7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para27-31"></a><a name="para27-31_an7"></a><span class="paranum">27-31</span>. Sattame <a name="M3.0166"></a> aniccāti anupassati etāyāti <span class="bld">aniccānupassanā</span>. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’</span>ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.</p>
  864. <p class="centered">Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  865. <p class="centered">Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  866. <p class="chapter">4. Devatāvaggo</p>
  867. <p class="subhead">5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an7"></a><span class="paranum">36</span>. Catutthassa <a name="V3.0155"></a> pañcame <span class="bld">attano</span> guyhaṃ tassa <span class="bld">āvikarotī</span>ti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ <span class="bld">aññesaṃ nācikkhatī</span>ti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti.</p>
  869. <p class="centered">Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  870. <p class="subhead">6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā</p>
  871. <p class="bodytext"><a name="para37-42"></a><a name="para37-42_an7"></a><span class="paranum">37-42</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">piyo ca hoti manāpo cā</span>ti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati<a name="M3.0167"></a>. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘piyo…pe… niyojetī’’</span>ti. Sattamādīni uttānatthāni.</p>
  872. <p class="centered">Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  873. <p class="centered">Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  874. <p class="chapter">5. Mahāyaññavaggo</p>
  875. <p class="subhead">1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā</p>
  876. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an7"></a><span class="paranum">44</span>. Pañcamassa <a name="V3.0156"></a> paṭhame yasmā <span class="bld">nidassanatthe nipāto</span> (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā <span class="bld">seyyathāpi manussā</span>ti yathā manussāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Viseso hotiyeva</span> satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti <span class="bld">nānattakāyā</span>. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. <span class="bld">Nesa</span>nti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti <span class="bld">nānattasaññino</span>. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti <span class="bld">vinipātikā</span> satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti <span class="bld">vinipātikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘catuapāyavinimuttā’’</span>ti. <span class="bld">Piyaṅkaramātādīnaṃ viyā</span>ti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –</p>
  877. <p class="gatha1">‘‘Mā <a name="M3.0168"></a> saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;</p>
  878. <p class="gathalast">Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā.</p>
  879. <p class="gatha1">‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;</p>
  880. <p class="gathalast">Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) –</p>
  881. <p class="unindented">Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.</p>
  882. <p class="bodytext">Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti <span class="bld">brahmakāyikā</span>. Mahābrahmuno parisāya bhavāti <span class="bld">brahmapārisajjā</span> tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti <span class="bld">brahmapurohitā</span>. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti <span class="bld">mahābrahmāno</span>. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘brahmapārisajjā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Parittenā</span>ti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. <span class="bld">Kappassā</span>ti asaṅkhyeyyakappassa<a name="V3.0157"></a>. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā <span class="bld">majjhimaṃ</span>. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā <span class="bld">majjhimaṃ. Upaḍḍhakappo</span>ti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. <span class="bld">Vipphārikataro</span>ti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. <span class="bld">Paṇītenā</span>ti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span> ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ vuttappakārena. <span class="bld">Te</span>ti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. <span class="bld">Saññāya ekattā</span>ti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. <span class="bld">Eva</span>nti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti.</p>
  883. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṇḍaukkāyā</span>ti <a name="M3.0169"></a> daṇḍadīpikāya. <span class="bld">Sarati</span> dhāvati, <span class="bld">vissarati</span> vippakiṇṇā viya dhāvati. <span class="bld">Dve kappā</span>ti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sutte. <span class="bld">Ukkaṭṭhaparicchedavasena</span> ābhassaraggahaṇeneva <span class="bld">sabbepi te</span> parittābhāappamāṇābhāpi gahitā.</p>
  884. <p class="bodytext">Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā <span class="bld">‘‘subhakiṇhā’’</span>ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. <span class="bld">Na chijjitvā pabhā gacchati</span> ekagghanattā. <span class="bld">Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti</span> kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā <span class="bld">vehapphalā. Etthā</span>ti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.</p>
  885. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivaṭṭapakkhe ṭhitā</span> apunarāvattanato. <span class="bld">‘‘Na sabbakālikā’’</span>ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kappasatasahassampī’’</span>tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato <span class="bld">buddhasuññe loke</span> suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. <span class="bld">Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti</span> suddhāvāsabhūmiyo. <span class="bld">Iminā suttena</span> suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā <span class="bld">suddhāvāsāpi</span> sattasu viññāṇaṭṭhitīsu <span class="bld">catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ,</span> navasu sattāvāsesu <span class="bld">catutthasattāvāsañca bhajanti</span>.</p>
  886. <p class="bodytext">Sukhumattāti <a name="V3.0158"></a> saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato <span class="bld">neva viññāṇaṃ,</span> na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti <span class="bld">nāviññāṇaṃ,</span> tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu <span class="bld">viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ</span>.</p>
  887. <p class="centered">Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  888. <p class="subhead">2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an7"></a><span class="paranum">45</span>. Dutiye <span class="bld">samādhiparikkhārā</span>ti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro <a name="M3.0170"></a> nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha <span class="bld">‘‘maggasamādhissa sambhārā’’</span>ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. <span class="bld">Parikkhatā</span>ti parivāritā. <span class="bld">Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhī</span>ti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti <span class="bld">saupaniso,</span> saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto.</p>
  890. <p class="centered">Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  891. <p class="subhead">3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an7"></a><span class="paranum">46</span>. Tatiye <span class="bld">anuḍahanaṭṭhenā</span>ti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘āhunaṃ vuccatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ <span class="bld">āhunaṃ arahantī</span> mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya <a name="V3.0159"></a> āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha <span class="bld">‘‘tesu…pe… nibbattantī’’</span>ti.</p>
  893. <p class="bodytext">Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) <span class="bld">mittavindaka</span>vatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ <a name="M3.0171"></a> agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.</p>
  894. <p class="bodytext">Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ –</p>
  895. <p class="gatha1">‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa;</p>
  896. <p class="gatha2">Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;</p>
  897. <p class="gathalast">Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104; 1.5.103);</p>
  898. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti <a name="V3.0160"></a> gehasāmiko bhattā. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno <a name="M3.0172"></a> khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato.</p>
  899. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇā</span>ti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti <span class="bld">dakkhiṇeyyo,</span> bhikkhusaṅgho.</p>
  900. <p class="centered">Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  901. <p class="subhead">4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā</p>
  902. <p class="bodytext"><a name="para47-48"></a><a name="para47-48_an7"></a><span class="paranum">47-48</span>. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’</span>ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha <span class="bld">‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’</span>ti. <span class="bld">Vacchatarasatānī</span>ti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. <span class="bld">Urabbhā</span>ti taruṇameṇḍakā vuccanti. <span class="bld">Upanītānī</span>ti ṭhapanatthāya upanītāni. <span class="bld">Vihiṃsaṭṭhenā</span>ti hiṃsanaṭṭhena. <span class="bld">Upavāyatū</span>ti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ.</p>
  903. <p class="centered">Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  904. <p class="subhead">6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an7"></a><span class="paranum">49</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0161"></a><a name="M3.0173"></a> <span class="bld">nhāruvilekhana</span>nti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ <span class="bld">ahaṅkāro</span>. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ <span class="bld">mamaṅkāro</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’</span>tiādi. <span class="bld">Tisso vidhā</span>ti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena <span class="bld">tividhā</span>. Tenākārena dahanato upadahanato <span class="bld">‘‘vidhā’’</span>ti vuccati.</p>
  906. <p class="centered">Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  907. <p class="subhead">7-8. Methunasuttādivaṇṇanā</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para50-51"></a><a name="para50-51_an7"></a><span class="paranum">50-51</span>. Sattame <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Ekacco</span>ti eko. <span class="bld">Samaṇo vā brāhmaṇo vā</span>ti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. <span class="bld">Dvayaṃdvayasamāpatti</span>nti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. <span class="bld">Ucchādanaṃ</span> ubbaṭṭanaṃ. <span class="bld">Sambāhanaṃ</span> parimaddanaṃ. <span class="bld">Sādiyatī</span>ti adhivāseti. <span class="bld">Tadassādetī</span>ti ucchādanādiṃ abhiramati. <span class="bld">Nikāmetī</span>ti icchati. <span class="bld">Vitti</span>nti tuṭṭhiṃ. <span class="bld">Idampi kho</span>ti ettha <span class="bld">ida</span>nti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Pi</span>-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, <span class="bld">kho</span>-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na <a name="M3.0174"></a> visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento <span class="bld">‘‘ayaṃ vuccatī’’</span>tiādimāha.</p>
  909. <p class="bodytext"><span class="bld">Sañjagghatī</span>ti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. <span class="bld">Saṃkīḷatī</span>ti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. <span class="bld">Saṃkelāyatī</span>ti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. <span class="bld">Cakkhunā</span>ti attano cakkhunā. <span class="bld">Cakkhu</span>nti <a name="V3.0162"></a> mātugāmassa cakkhuṃ. <span class="bld">Upanijjhāyatī</span>ti upecca nijjhāyati oloketi. <span class="bld">Tirokuṭṭa</span>nti kuṭṭassa parato. Tathā <span class="bld">tiropākāraṃ,</span> ‘‘mattikāmayā bhitti <span class="bld">kuṭṭaṃ,</span> iṭṭhakāmayā <span class="bld">pākāro’’</span>ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā <span class="bld">kuṭṭaṃ,</span> tato adhiko <span class="bld">pākāro. Assā</span>ti brahmacāripaṭiññassa. <span class="bld">Pubbe</span>ti vatasamādānato pubbe. <span class="bld">Kāmaguṇehī</span>ti kāmakoṭṭhāsehi. <span class="bld">Samappita</span>nti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. <span class="bld">Samaṅgibhūta</span>nti samannāgataṃ. <span class="bld">Paricārayamāna</span>nti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. <span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti patthetvā. <span class="bld">Sīlenā</span>tiādīsu yamaniyamādisamādānavasena <span class="bld">sīlaṃ,</span> avītikkamavasena <span class="bld">vataṃ</span>. Ubhayampi vā <span class="bld">sīlaṃ,</span> dukkaracariyavasena pavattitaṃ <span class="bld">vataṃ</span>. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ <span class="bld">sīlaṃ,</span> taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti <span class="bld">vataṃ</span>. Sabbathāpi dukkaracariyā <span class="bld">tapo</span>. Methunā virati <span class="bld">brahmacariya</span>nti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva.</p>
  910. <p class="centered">Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  911. <p class="subhead">9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā</p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an7"></a><span class="paranum">52</span>. Navame <span class="bld">‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detī</span>ti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti <span class="bld">‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Jhānānāgāmī nāma hoti</span> jhānaṃ nibbattetvā <a name="M3.0175"></a> brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. <span class="bld">Imaṃ pecca paribhuñjissāmī</span>ti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’</span>nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā <span class="bld">‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’</span>nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato <span class="bld">‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha <span class="bld">‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’</span>nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato <span class="bld">‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā <a name="V3.0163"></a> pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  913. <p class="centered">Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  914. <p class="subhead">10. Nandamātāsuttavaṇṇanā</p>
  915. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an7"></a><span class="paranum">53</span>. Dasame <span class="bld">‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’</span>ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā <span class="bld">‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’</span>ti āha. <span class="bld">Puṇṇāpi…pe… pabbajī</span>ti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –</p>
  916. <p class="gatha1">‘‘Puṇṇe <a name="M3.0176"></a> pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;</p>
  917. <p class="gathalast">Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);</p>
  918. <p class="bodytext">Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  919. <p class="centered">Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  920. <p class="centered">Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  921. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  922. <p class="chapter">6. Abyākatavaggo</p>
  923. <p class="subhead">1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para54-55"></a><a name="para54-55_an7"></a><span class="paranum">54-55</span>. Chaṭṭhavaggassa <a name="V3.0164"></a> paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye <span class="bld">atīte attabhāve nibbattakaṃ kamma</span>nti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. <span class="bld">Etarahi me attabhāvo na siyā</span>ti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. <span class="bld">Yaṃ atthika</span>nti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhūta’’</span>nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. <span class="bld">Taṃ pajahāmī</span>ti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. <span class="bld">Haritanta</span>nti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. <span class="bld">Pathanta</span>nti mahāmaggaṃ. <span class="bld">Selanta</span>nti pabbataṃ. <span class="bld">Udakanta</span>nti udakaṃ. <span class="bld">Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāga</span>nti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. <span class="bld">Anāhārā</span>ti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.</p>
  925. <p class="centered">Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  926. <p class="subhead">3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā</p>
  927. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an7"></a><span class="paranum">56</span>. Tatiye <a name="M3.0177"></a> <span class="bld">vivittāni</span> tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha <span class="bld">‘‘antimapariyantimānī’’</span>ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. <span class="bld">Samannāhāre ṭhapayamāno</span>ti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’</span>nti.</p>
  928. <p class="centered">Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  929. <p class="subhead">4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā</p>
  930. <p class="bodytext"><a name="para57-60"></a><a name="para57-60_an7"></a><span class="paranum">57-60</span>. Catutthe <a name="V3.0165"></a> kucchito ariyo <span class="bld">kadariyo</span>. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.</p>
  931. <p class="centered">Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  932. <p class="subhead">8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā</p>
  933. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an7"></a><span class="paranum">61</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ālokasaññaṃ manasi kareyyāsī</span>ti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā divā tathā ratti’’</span>nti. <span class="bld">Iti vivaṭena cetasā</span>ti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. <span class="bld">Apariyonaddhenā</span>ti samantato anonaddhena asañchāditena. <span class="bld">Sahobhāsa</span>nti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi <a name="M3.0178"></a> vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni <span class="bld">avassaṃ kātabbāni</span>. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni <span class="bld">karaṇīyānī</span>ti āha <span class="bld">‘‘itarāni karaṇīyānī’’</span>ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti <span class="bld">karaṇīyāni</span>. Itarāni <span class="bld">kiccānī</span>tipi vadanti.</p>
  934. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādinayappavattā viggāhikakathā</span>ti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha <span class="bld">sahitaṃ me</span>ti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. <span class="bld">Sahita</span>nti vā pubbāparāviruddhaṃ. <span class="bld">Asahitaṃ te</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ <a name="V3.0166"></a> asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. <span class="bld">Adhiciṇṇaṃ te viparāvatta</span>nti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. <span class="bld">Āropito te vādo</span>ti mayā tava vāde doso āropito. <span class="bld">Cara vādappamokkhāyā</span>ti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. <span class="bld">Nibbeṭhehi vā sace pahosī</span>ti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.</p>
  935. <p class="bodytext">Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti <span class="bld">taṇhāsaṅkhayo,</span> tasmiṃ. <span class="bld">Taṇhāsaṅkhaye</span>ti ca idaṃ visaye bhummanti āha <span class="bld">‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Vimuttacittatāyā</span>ti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha <span class="bld">‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’</span>ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti <span class="bld">accantaniṭṭhā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’</span>ti. Na hi paṭividdhassa <a name="M3.0179"></a> lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti <span class="bld">accantayogakkhemī</span>. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti <span class="bld">accantabrahmacārī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘niccabrahmacārīti attho’’</span>ti. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhā</span>ti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha <span class="bld">‘‘sabbe dhammā’’</span>ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā <span class="bld">‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’</span>ti. <span class="bld">Na yuttā abhinivesāya</span> ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya <span class="bld">alaṃ</span>-saddo yuttatthopi hotīti āha <span class="bld">‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantī</span>ti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha <span class="bld">‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’</span>ti. <span class="bld">Tatheva tīraṇapariññāyā</span>ti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca <a name="V3.0167"></a> <span class="bld">appamattakampi</span>. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato <span class="bld">arūpapariggahaṃ dasseti</span>. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.</p>
  937. <p class="bodytext"><span class="bld">Khayavirāgo</span>ti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ <span class="bld">accantavirāgo. Nirodhānupassimhipī</span>ti nirodhānupassipadepi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti atidisitvā taṃ <a name="M3.0180"></a> ekadesena vivaranto <span class="bld">‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’</span>ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha <span class="bld">‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti <span class="bld">dvīhipi vā kāraṇehi. So</span>ti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. <span class="bld">Tadubhayasamaṅgī</span>ti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha <span class="bld">‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’</span>tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha <span class="bld">‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’</span>ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti <span class="bld">‘‘taṇhāvasena’’</span>icceva vuttaṃ. <span class="bld">Na parāmasatī</span>ti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā <span class="bld">na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesī</span>ti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.</p>
  938. <p class="centered">Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  939. <p class="subhead">9. Mettasuttavaṇṇanā</p>
  940. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an7"></a><span class="paranum">62</span>. Navame <a name="V3.0168"></a> <span class="bld">mā, bhikkhave, puññāna</span>nti (itivu. aṭṭha. 62) ettha <span class="bld">mā</span>ti paṭisedhe nipāto. <span class="bld">Puñña</span>-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu <a name="M3.0181"></a> (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. <span class="bld">Bhāyitthā</span>ti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ <span class="bld">ñāṇabhayaṃ</span>. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ <span class="bld">sārajjabhayaṃ</span>. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.</p>
  941. <p class="bodytext">Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘sukhasseta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sukha</span>-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ <a name="V3.0169"></a> santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi <a name="M3.0182"></a> mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. <span class="bld">Iṭṭhassā</span>tiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato <span class="bld">kantassa</span>. Piyāyitabbato santappanato ca <span class="bld">piyassa</span>. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca <span class="bld">manāpassā</span>ti attho veditabbo. <span class="bld">Yadidaṃ puññānī</span>ti <span class="bld">puññānī</span>ti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānī</span>ti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.</p>
  942. <p class="bodytext">Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto <span class="bld">‘‘abhijānāmi kho panāha’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">abhijānāmī</span>ti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. <span class="bld">Dīgharatta</span>nti cirakālaṃ. <span class="bld">Puññāna</span>nti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. <span class="bld">Satta vassānī</span>ti satta saṃvaccharāni. <span class="bld">Mettacitta</span>nti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. <span class="bld">Mettacittaṃ bhāvetvā</span>ti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.</p>
  943. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe</span>ti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. <span class="bld">Imaṃ loka</span>nti kāmalokaṃ. <span class="bld">Saṃvaṭṭamāne suda</span>nti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. <span class="bld">Kappe</span>ti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo <a name="M3.0183"></a> ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). <span class="bld">‘‘Ābhassarūpago homī’’</span>ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Ābhassarūpago</span>ti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. <span class="bld">Vivaṭṭamāne</span>ti saṇṭhahamāneti attho. <span class="bld">Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmī</span>ti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ <a name="V3.0170"></a> brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.</p>
  944. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmā</span>ti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti <span class="bld">mahābrahmā,</span> tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā <span class="bld">abhibhū</span>. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti <span class="bld">anabhibhūto. Aññadatthū</span>ti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato <span class="bld">daso,</span> atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti <span class="bld">vasavattī</span> homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’</span>ti.</p>
  945. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento <span class="bld">‘‘chattiṃsakkhattu’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sakko ahosi</span>nti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. <span class="bld">Rājā ahosi</span>ntiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti <span class="bld">rājā</span>. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti <span class="bld">cakkavattī</span>. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti <span class="bld">dhammiko,</span> ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti <span class="bld">dhammarājā,</span> dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti <span class="bld">dhammiko</span>. Tena ca dhammena sakalaṃ <a name="M3.0184"></a> lokaṃ rañjetīti <span class="bld">dhammarājā</span>. Parahitadhammakaraṇena vā <span class="bld">dhammiko,</span> attahitadhammakaraṇena <span class="bld">dhammarājā</span>. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’</span>ti.</p>
  946. <p class="bodytext">Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha <span class="bld">‘‘puratthima…pe… issaro’’</span>ti. <span class="bld">Vijitāvī</span>ti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā <span class="bld">‘‘vijitasaṅgāmo’’</span>ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ <a name="V3.0171"></a> kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti <span class="bld">janapadatthāvariyappatto</span>. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.</p>
  947. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaratanasamannāgato</span>ti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.</p>
  948. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūrā</span>ti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha <span class="bld">‘‘abhīruno’’ti</span>. <span class="bld">Aṅga</span>nti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘vīriyassetaṃ nāma’’</span>nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato <span class="bld">‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Adaṇḍenā</span>ti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Asatthenā</span>ti iminā <a name="M3.0185"></a> pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na daṇḍenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.</p>
  949. <p class="bodytext">Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento <span class="bld">‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Sukhesino</span>ti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe <span class="bld">‘‘passā’’</span>ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā <a name="V3.0172"></a> sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ <span class="bld">sāhasikakammaṃ</span>. Pathaviyā issaro <span class="bld">pathabyo</span>ti āha <span class="bld">‘‘puthavisāmiko’’</span>ti.</p>
  950. <p class="centered">Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  951. <p class="subhead">10. Bhariyāsuttavaṇṇanā</p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an7"></a><span class="paranum">63</span>. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. <span class="bld">Macchavilope</span>ti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’</span>ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho<a name="M3.0186"></a>, gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Kattabbavatta</span>nti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. <span class="bld">Kharā</span>ti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.</p>
  953. <p class="centered">Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  954. <p class="subhead">11. Kodhanasuttavaṇṇanā</p>
  955. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an7"></a><span class="paranum">64</span>. Ekādasame <span class="bld">sapattakaraṇā</span>ti vā sapattehi kātabbā. <span class="bld">Kodhana</span>nti kujjhanasīlaṃ. <span class="bld">Kodhanoya</span>nti kujjhano ayaṃ. <span class="bld">Aya</span>nti ca nipātamattaṃ. <span class="bld">Kodhapareto</span>ti kodhena anugato, parābhibhūto vā. <span class="bld">Dubbaṇṇova hotī</span>ti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna <span class="bld">‘‘kodhābhibhūto’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  956. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayasabhāva</span>nti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti <span class="bld">anatthajanano. Antarato</span>ti abbhantarato, cittato vā. <span class="bld">Taṃ jano nāvabujjhatī</span>ti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare <a name="V3.0173"></a> attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. <span class="bld">Ya</span>nti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. <span class="bld">Ya</span>nti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā <span class="bld">ya</span>nti kiriyāparāmasanaṃ. <span class="bld">Sahate</span>ti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.</p>
  957. <p class="bodytext">Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti <span class="bld">bhūnahaccāni</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘hatavuddhīnī’’</span>ti. <span class="bld">Dama</span>-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena <a name="M3.0187"></a> diṭṭhiyāti vuttanti dassento <span class="bld">‘‘katarena damenā’’</span>tiādimāha. Anekattho hi <span class="bld">dama</span>-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato <span class="bld">dama</span>-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.</p>
  958. <p class="centered">Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  959. <p class="centered">Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  960. <p class="chapter">7. Mahāvaggo</p>
  961. <p class="subhead">1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para65-66"></a><a name="para65-66_an7"></a><span class="paranum">65-66</span>. Sattamassa <a name="V3.0174"></a> paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye <span class="bld">tayo saṃvaṭṭā</span>ti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. <span class="bld">Tisso saṃvaṭṭasīmā</span>ti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. <span class="bld">Buddhakkhettaṃ nāma</span> tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ <a name="M3.0188"></a> visayakkhettanti. Tattha <span class="bld">jātikkhettaṃ</span> nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. <span class="bld">Āṇākkhettaṃ</span> koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. <span class="bld">Visayakkhettaṃ</span> anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati.</p>
  963. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi saṃvaṭṭamūlānī</span>ti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti.</p>
  964. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi kolāhalānī</span>ti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo <span class="bld">kappakolāhalaṃ</span> nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake <a name="V3.0175"></a> buddho uppajjissatī’’ti <span class="bld">buddhakolāhalaṃ</span> nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti <span class="bld">cakkavattikolāhalaṃ</span> nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti.</p>
  965. <p class="bodytext"><span class="bld">Aciraṭṭhena na dhuvā</span>ti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. <span class="bld">Assāsarahitā</span>ti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.</p>
  966. <p class="bodytext"><span class="bld">Upakappanamegho</span>ti <a name="M3.0189"></a> kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’</span>ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti.</p>
  967. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca bījajātānī</span>ti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha <span class="bld">mūlabīja</span>nti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. <span class="bld">Khandhabīja</span>nti assattho, nigrodhoti evamādi. <span class="bld">Phaḷubīja</span>nti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. <span class="bld">Aggabīja</span>nti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. <span class="bld">Bījabīja</span>nti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo.</p>
  968. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ kadācī</span>tiādīsu <span class="bld">ya</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Kadācī</span>ti kismiñci kāle. <span class="bld">Karahacī</span>ti tasseva <a name="V3.0176"></a> vevacanaṃ. <span class="bld">Dīghassa addhuno</span>ti dīghassa kālassa. <span class="bld">Accayenā</span>ti atikkamena. Sesamettha uttānameva.</p>
  969. <p class="centered">Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  970. <p class="subhead">3. Nagaropamasuttavaṇṇanā</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_an7"></a><span class="paranum">67</span>. Tatiye paccante bhavaṃ <span class="bld">paccantimaṃ</span>. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha <span class="bld">‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’</span>nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu <a name="M3.0190"></a> (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha <span class="bld">‘‘gambhīraāvāṭā’’</span>ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. <span class="bld">Suṭṭhu sannisīdāpitā</span>ti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā.</p>
  972. <p class="bodytext">Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti <span class="bld">anupariyāyapatho,</span> parito pākārassa anuyāyamaggo.</p>
  973. <p class="bodytext">Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti <span class="bld">hatthārohā</span> (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbepī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">hatthācariyā</span> nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. <span class="bld">Hatthivejjā</span> nāma hatthibhisakkā. <span class="bld">Hatthibandhā</span> nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Assārohā rathikā</span>ti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā <span class="bld">rathikā. Ratharakkhā</span> nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti <span class="bld">dhanuggahā,</span> issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha <span class="bld">‘‘dhanuācariyā issāsā’’</span>ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti <span class="bld">celakā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’</span>ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti <span class="bld">calakā</span>. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti <span class="bld">piṇḍadāyakā</span>. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti <span class="bld">piṇḍadāyakā</span>ti attho veditabbo. <span class="bld">Uggatuggatā</span>ti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. <span class="bld">Pakkhandantī</span>ti attano <a name="V3.0177"></a> vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā <span class="bld">mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrā</span>ti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. <span class="bld">Sajālikā</span>ti savammikā. <span class="bld">Saraparittāṇa</span>nti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. <span class="bld">Gharadāsayodhā</span>ti attano dāsayodhā.</p>
  974. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampakkhandanalakkhaṇā</span>ti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. <span class="bld">Sampasādanalakkhaṇā</span>ti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. <span class="bld">Okappanasaddhā</span>ti <a name="M3.0191"></a> okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ <span class="bld">pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammo</span>ti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. <span class="bld">Nibbidābahulo</span>ti ukkaṇṭhanābahulo. <span class="bld">Saddhā bandhati pātheyya</span>nti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. <span class="bld">Sirī</span>ti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘sirī bhogānamāsayo’’</span>ti. <span class="bld">Saddhā dutiyā purisassa hotī</span>ti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. <span class="bld">Bhattapuṭādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Anekasarasatā</span>ti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  975. <p class="centered">Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  976. <p class="subhead">4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā</p>
  977. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an7"></a><span class="paranum">68</span>. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti <span class="bld">dhammaññū</span>. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti <span class="bld">atthaññū</span>. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti <span class="bld">attaññū</span>. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti <span class="bld">mattaññū</span>. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti <span class="bld">kālaññū</span>. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā <a name="V3.0178"></a> dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ <a name="M3.0192"></a> aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti <span class="bld">parisaññū</span>. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti <span class="bld">puggalaparoparaññū</span>. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  978. <p class="centered">Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  979. <p class="subhead">5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para69-70"></a><a name="para69-70_an7"></a><span class="paranum">69-70</span>. Pañcame <span class="bld">patitapalāso</span>ti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. <span class="bld">Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana <span class="bld">mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –</p>
  981. <p class="indent">Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave<a name="M3.0193"></a>, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti.</p>
  982. <p class="bodytext"><span class="bld">Līnatthappakāsiniyampi</span> <a name="V3.0179"></a> (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – <span class="bld">pannapalāso</span>ti patitapatto. <span class="bld">Khārakajāto</span>ti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. <span class="bld">Jālakajāto</span>ti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. <span class="bld">Kuṭumalajāto</span>ti sañjātamahāmakuḷo. <span class="bld">Korakajāto</span>ti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. <span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo.</p>
  983. <p class="bodytext"><span class="bld">Kantanakavāto</span>ti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. <span class="bld">Kantatī</span>ti chindati. <span class="bld">Sampaṭicchanakavāto</span>ti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. <span class="bld">Cinanto</span>ti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. <span class="bld">Aññataradevatāna</span>nti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. <span class="bld">Reṇuvaṭṭī</span>ti reṇusaṅghāto. <span class="bld">Kaṇṇikaṃ āhaccā</span>ti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.</p>
  984. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupharaṇānubhāvo</span>ti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. <span class="bld">Pabbajjānissitaṃ hotī</span>ti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. <span class="bld">Paṭhamajjhānasannissita</span>ntiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. <span class="bld">Tenetaṃ vutta</span>nti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.</p>
  985. <p class="centered">Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  986. <p class="subhead">7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā</p>
  987. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an7"></a><span class="paranum">71</span>. Sattame <a name="M3.0194"></a> <span class="bld">atthassa asādhikā</span> ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. <span class="bld">Sambhāvanatthe</span>ti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. <span class="bld">Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotī</span>ti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā <a name="V3.0180"></a> tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. <span class="bld">Sammā adhisayitānī</span>ti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. <span class="bld">Utuṃ gaṇhāpentiyā</span>ti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha <span class="bld">‘‘usmīkatānī’’</span>ti. <span class="bld">Sammā paribhāvitānī</span>ti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha <span class="bld">‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’</span>ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ.</p>
  988. <p class="bodytext"><span class="bld">Tividhakiriyākaraṇenā</span>ti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha <span class="bld">‘‘te hi yasmā tāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sayampī</span>ti aṇḍāni. <span class="bld">Pariṇāma</span>nti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā.</p>
  989. <p class="bodytext"><span class="bld">Opammasampaṭipādana</span>nti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti opammasampaṭipādanaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vuccamānākārena. <span class="bld">Atthenā</span>ti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. <span class="bld">Pariṇāmakālo</span>ti balavavipassanākālo. <span class="bld">Vaḍḍhikālo</span>ti <a name="M3.0195"></a> vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. <span class="bld">Tajjātika</span>nti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.</p>
  990. <p class="bodytext"><span class="bld">Olambakasaṅkhāta</span>nti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. <span class="bld">Cāretvā</span> dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. <span class="bld">Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍo</span>ti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. <span class="bld">Gahaṇaṭṭhāne</span>ti hatthena gahetabbaṭṭhāne<a name="V3.0181"></a>. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo <span class="bld">pabbajjāsaṅkhepo</span>. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto.</p>
  991. <p class="bodytext"><span class="bld">Hemantikena</span> kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. <span class="bld">Paṭippassambhantī</span>ti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha <span class="bld">‘‘pūtikāni bhavantī’’</span>ti. <span class="bld">Mahāsamuddo viya sāsanaṃ</span> agādhagambhīrabhāvato. <span class="bld">Nāvā viya yogāvacaro</span> mahoghuttarato. <span class="bld">Pariyāyanaṃ viyā</span>ti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. <span class="bld">Khajjamānāna</span>nti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. <span class="bld">Tanubhāvo</span>ti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. <span class="bld">Vipassanāñāṇapītipāmojjehī</span>ti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. <span class="bld">Okkhāyamāne</span>ti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā <span class="bld">okkhāyamāne</span>. Saṅkhārupekkhāya <span class="bld">pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā</span> ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.</p>
  992. <p class="centered">Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  993. <p class="subhead">8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā</p>
  994. <p class="bodytext"><a name="para72-73"></a><a name="para72-73_an7"></a><span class="paranum">72-73</span>. Aṭṭhame <span class="bld">passatha nū</span>ti api passatha. <span class="bld">Mahanta</span>nti vipulaṃ. <span class="bld">Aggikkhandha</span>nti aggisamūhaṃ. <span class="bld">Āditta</span>nti padittaṃ. <span class="bld">Sampajjalita</span>nti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni <a name="M3.0196"></a> muñcantaṃ. <span class="bld">Sajotibhūta</span>nti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. <span class="bld">Taṃ kiṃ maññathā</span>ti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ārocayāmī’’</span>tiādimāha.</p>
  995. <p class="bodytext"><span class="bld">Dussīlassā</span>ti nissīlassa sīlavirahitassa. <span class="bld">Pāpadhammassā</span>ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. <span class="bld">Asucisaṅkassarasamācārassā</span>ti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro<a name="V3.0182"></a>. <span class="bld">Paṭicchannakammantassā</span>ti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. <span class="bld">Assamaṇassā</span>ti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya <span class="bld">samaṇapaṭiññassa</span>. Aseṭṭhacāritāya <span class="bld">abrahmacārissa</span>. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya <span class="bld">brahmacāripaṭiññassa</span>. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā <span class="bld">antopūtikassa</span>. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā <span class="bld">avassutassa</span>. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca <span class="bld">kasambujātassa</span>.</p>
  996. <p class="bodytext"><span class="bld">Vālarajjuyā</span>ti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. <span class="bld">Ghaṃseyyā</span>ti mathanavasena ghaṃseyya. <span class="bld">Teladhotāyā</span>ti telena nisitāya. <span class="bld">Paccorasmi</span>nti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. <span class="bld">Ayosaṅkunā</span>ti saṇḍāsena. <span class="bld">Pheṇuddehaka</span>nti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva.</p>
  997. <p class="centered">Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  998. <p class="subhead">10. Arakasuttavaṇṇanā</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an7"></a><span class="paranum">74</span>. Dasame <span class="bld">paritta</span>nti ittaraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘appaṃ thoka’’</span>nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha <a name="M3.0197"></a> <span class="bld">‘‘sarasaparittatāyapī’’</span>ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ <span class="bld">khaṇaparittatāyapi</span>. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati.</p>
  1000. <p class="gatha1">‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;</p>
  1001. <p class="gathalast">Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.</p>
  1002. <p class="gatha1">‘‘Ye <a name="V3.0183"></a> niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;</p>
  1003. <p class="gathalast">Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.</p>
  1004. <p class="gatha1">‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;</p>
  1005. <p class="gathalast">Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);</p>
  1006. <p class="bodytext"><span class="bld">Lahusa</span>nti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. <span class="bld">Parittaṃ lahusa</span>nti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Mantāya</span>nti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha <span class="bld">‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’</span>ti. <span class="bld">Mantāya</span>nti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. <span class="bld">Paññāya jānitabba</span>nti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti<a name="M3.0198"></a>. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi.</p>
  1007. <p class="centered">Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1008. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1009. <p class="chapter">8. Vinayavaggo</p>
  1010. <p class="subhead">1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā</p>
  1011. <p class="bodytext"><a name="para75-82"></a><a name="para75-82_an7"></a><span class="paranum">75-82</span>. Aṭṭhamassa <a name="V3.0184"></a> paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye <span class="bld">vinayalakkhaṇe patiṭṭhito</span> lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito.</p>
  1012. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃhīro</span>ti ettha <span class="bld">saṃhīro</span> nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati <span class="bld">asaṃhīro</span>. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na <a name="M3.0199"></a> vissajjeti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’</span>nti. Catutthādīni suviññeyyāni.</p>
  1013. <p class="centered">Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1014. <p class="subhead">9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an7"></a><span class="paranum">83</span>. Navame <span class="bld">vivekaṭṭho</span>ti vivitto. Tenāha <span class="bld">‘‘dūrībhūto’’</span>ti. <span class="bld">Satiavippavāse ṭhito</span>ti kammaṭṭhāne <a name="V3.0185"></a> satiṃ avijahitvā ṭhito. <span class="bld">Pesitatto</span>ti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro.</p>
  1016. <p class="centered">Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1017. <p class="subhead">10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā</p>
  1018. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an7"></a><span class="paranum">84</span>. Dasame adhikarīyanti etthāti <span class="bld">adhikaraṇāni</span>. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha <span class="bld">‘‘adhikaraṇāni samentī’’</span>tiādi. <span class="bld">Uppannānaṃ uppanāna</span>nti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. <span class="bld">Samathattha</span>nti samanatthaṃ. <span class="bld">Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi</span> (dī. ni. aṭṭha. 3.331) <span class="bld">vitthāratoyevā</span>ti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ <span class="bld">vivādādhikaraṇaṃ</span> nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ <span class="bld">anuvādādhikaraṇaṃ</span> nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ <span class="bld">āpattādhikaraṇaṃ</span> nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ <span class="bld">kiccādhikaraṇaṃ</span> nāma.</p>
  1019. <p class="bodytext">Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva <a name="M3.0200"></a> vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ <span class="bld">sammukhāvinayo</span> nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo <span class="bld">saṅghasammukhatā</span>. Sametabbassa vatthuno bhūtattā <span class="bld">dhammasammukhatā</span>. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ <span class="bld">vinayasammukhatā</span>. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo <span class="bld">puggalasammukhatā</span>. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.</p>
  1020. <p class="bodytext">Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti <a name="V3.0186"></a> saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.</p>
  1021. <p class="bodytext">Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.</p>
  1022. <p class="bodytext">Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena <a name="M3.0201"></a> me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.</p>
  1023. <p class="bodytext">Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno <a name="V3.0187"></a> santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1024. <p class="bodytext">Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.</p>
  1025. <p class="bodytext">Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti <a name="M3.0202"></a> na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.</p>
  1026. <p class="bodytext">Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’</span>ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.</p>
  1027. <p class="centered">Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1028. <p class="centered">Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1029. <p class="centered">Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  1030. <p class="centered">Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.</p>
  1031. </body>