2
0

s0202a.att.htm 779 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Majjhimanikāye</p>
  4. <a name="mn2"></a>
  5. <p class="book">Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā</p>
  6. <a name="mn2_1"></a>
  7. <p class="chapter">1. Gahapativaggo</p>
  8. <p class="subhead">1. Kandarakasuttavaṇṇanā</p>
  9. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_mn2"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0001"></a><a name="P3.0001"></a><a name="M3.0001"></a> <span class="bld">me suta</span>nti kandarakasuttaṃ. Tattha <span class="bld">campāya</span>nti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā campāti saṅkhamagamāsi. <span class="bld">Gaggarāya pokkharaṇiyā tīre</span>ti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā <span class="bld">gaggarā</span>ti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya ‘‘gaggarāya pokkharaṇiyā tīre’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahatā bhikkhusaṅghena saddhi</span>nti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṃ. <span class="bld">Pesso</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Hatthārohaputto</span>ti hatthācariyassa putto. <span class="bld">Kandarako</span> <a name="P3.0002"></a> <span class="bld">ca paribbājako</span>ti kandarakoti evaṃnāmo <a name="V3.0002"></a> channaparibbājako. <span class="bld">Abhivādetvā</span>ti chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ antaraṃ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya, siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ dussavaraṃ pasāretvā sasīsaṃ pārupamāno viya, vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya, sinerupādaṃ upagacchanto puṇṇacando viya bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho. <span class="bld">Ekamantaṃ nisīdī</span>ti chanisajjadosavirahite ekasmiṃ okāse nisīdi.</p>
  10. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṇhībhū</span> <a name="M3.0002"></a> <span class="bld">taṃ tuṇhībhūta</span>nti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṃ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhātaindakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṃ mahāsamuddaudakaṃ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṃ bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Paribbājakassa evaṃ sannisinnaṃ parisaṃ disvā mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji. Uppannaṃ pana antohadayasmiṃyeva sannidahituṃ asakkonto piyasamudāhāraṃ samuṭṭhāpesi. Tasmā <span class="bld">acchariyaṃ bho</span>tiādimāha.</p>
  11. <p class="bodytext">Tattha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti <span class="bld">acchariyaṃ</span>. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo<a name="P3.0003"></a>, accharāyogganti <span class="bld">acchariyaṃ</span>. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti <span class="bld">abbhutaṃ</span>. Ubhayampetaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Taṃ panetaṃ garahaacchariyaṃ, pasaṃsāacchariyanti duvidhaṃ hoti. Tattha acchariyaṃ moggallāna abbhutaṃ moggallāna, yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti (cūḷava. 383; a. ni. 8.20), idaṃ garahaacchariyaṃ nāma. ‘‘Acchariyaṃ nandamāte abbhutaṃ nandamāte, yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti (a. ni. 7.53) idaṃ pasaṃsāacchariyaṃ nāma. Idhāpi idameva adhippetaṃ’’ ayañhi taṃ pasaṃsanto evamāha.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvañcida</span>nti ettha <span class="bld">ida</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Yāvā</span>ti pamāṇaparicchedo, yāva sammā paṭipādito, yattakena pamāṇena sammā paṭipādito, na sakkā tassa vaṇṇe vattuṃ, atha kho acchariyamevetaṃ abbhutamevetanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Etaparamaṃyevā</span>ti evaṃ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho <a name="V3.0003"></a> tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo, taṃ etaparamaṃ yathā ayaṃ paṭipādito, evaṃ paṭipāditaṃ katvā paṭipādesuṃ, na ito bhiyyoti attho. Dutiyanaye evaṃ paṭipādessanti, na ito bhiyyoti yojetabbaṃ. Tattha <span class="bld">paṭipādito</span>ti ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṃ yojito. Atha kasmā ayaṃ paribbājako <a name="M3.0003"></a> atītānāgate buddhe dasseti, kimassa tiyaddhajānanañāṇaṃ atthīti. Natthi, nayaggāhe pana ṭhatvā <a name="P3.0004"></a> ‘‘yenākārena ayaṃ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto, atītabuddhāpi etaparamaṃyeva katvā paṭipajjāpesuṃ, anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti, natthi ito uttari paṭipādanā’’ti maññamāno anubuddhiyā evamāha.</p>
  13. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_mn2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Evametaṃ kandarakā</span>ti pāṭiekko anusandhi. Bhagavā kira taṃ sutvā ‘‘kandaraka tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadasi, imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ tuyhaṃ apākaṭaṃ, na hi tvaṃ samatiṃsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṃ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyañca koṭiṃ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, mayhaṃ etesaṃ upasantakāraṇaṃ pākaṭa’’nti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  14. <p class="bodytext"><span class="bld">Santi hi kandarakā</span>ti ayampi pāṭiekko anusandhi. Bhagavato kira etadahosi – ‘‘ayaṃ paribbājako imaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadati, ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṃ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṃ dasseti. Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṃ pūrayamānāpi paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi, tattha paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā, paṭipadaṃ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā, ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā. Taṃ nesaṃ upasantakāraṇaṃ dassessāmī’’ti ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ bhikkhusaṅgho upasanto’’ti dassetuṃ ‘‘santi hi kandarakā’’tiādimāha.</p>
  15. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">arahanto khīṇāsavā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṃ. <span class="bld">Santatasīlā</span>ti satatasīlā nirantarasīlā. <span class="bld">Santatavuttino</span>ti <a name="P3.0005"></a> tasseva <a name="V3.0004"></a> vevacanaṃ, santatajīvikā vātipi attho. Tasmiṃ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṃ kappenti, na dussīlyaṃ maraṇaṃ pāpuṇantīti attho.</p>
  16. <p class="bodytext"><span class="bld">Nipakā</span>ti nepakkena samannāgatā paññavanto. <span class="bld">Nipakavuttino</span>ti paññāya vuttino, paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappenti. Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi <a name="M3.0004"></a> jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati, vesiyāgocaro hoti, vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena (vibha. 514), vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, pivanatelaṃ pacati, veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, sinānadānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, cuṇṇamattikadānaṃ deti, cāṭukamyaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭuṃ, jaṅghapesaniyaṃ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappento anipakavutti nāma hoti, na paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappeti, tato kālakiriyaṃ katvā <span class="bld">samaṇayakkho</span> nāma hutvā ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā’’ti vuttanayena mahādukkhaṃ anubhoti. Evaṃvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṃ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā <a name="P3.0006"></a> rathavinītapaṭipadaṃ, mahāgosiṅgapaṭipadaṃ, mahāsuññatapaṭipadaṃ, anaṅgaṇapaṭipadaṃ, dhammadāyādapaṭipadaṃ, nālakapaṭipadaṃ, tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṃsapaṭipattiyaṃ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṃ paṭṭhapetvā ajjaajjeva arahattanti pavattaussāhā viharantīti attho.</p>
  17. <p class="bodytext"><span class="bld">Suppatiṭṭhitacittā</span>ti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā. Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva. Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā, ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ kathitaṃ hoti.</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_mn2"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Yāva supaññattā</span>ti yāva suṭṭhapitā sudesitā. <span class="bld">Mayampi hi, bhante</span>ti iminā esa attano <a name="V3.0005"></a> kārakabhāvaṃ dasseti, bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Ayañhettha adhippāyo, mayampi hi, bhante, gihi…pe… suppatiṭṭhitacittā viharāma, bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca, tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṃ satipaṭṭhānaparāyaṇo, mayaṃ <a name="M3.0005"></a> pana kālena kālaṃ okāsaṃ labhitvā etaṃ manasikāraṃ karoma, mayampi kārakā, na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti. <span class="bld">Manussagahane</span>ti <a name="P3.0007"></a> manussānaṃ ajjhāsayagahanena gahanatā, ajjhāsayassāpi nesaṃ kilesagahanena gahanatā veditabbā. <span class="bld">Kasaṭasāṭheyyesupi</span> eseva nayo. Tattha aparisuddhaṭṭhena <span class="bld">kasaṭatā,</span> kerāṭiyaṭṭhena <span class="bld">sāṭheyyatā</span> veditabbā. <span class="bld">Sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī</span>ti evaṃ gahanakasaṭakerāṭiyānaṃ manussānaṃ hitāhitapaṭipadaṃ yāva suṭṭhu bhagavā jānāti. <span class="bld">Yadidaṃ pasavo</span>ti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā. <span class="bld">Pahomī</span>ti sakkomi. <span class="bld">Yāvatakena antarenā</span>ti yattakena khaṇena. <span class="bld">Campaṃ gatāgataṃ karissatī</span>ti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati. <span class="bld">Sāṭheyyānī</span>ti saṭhattāni. <span class="bld">Kūṭeyyānī</span>ti kūṭattāni. <span class="bld">Vaṅkeyyānī</span>ti vaṅkattāni. <span class="bld">Jimheyyānī</span>ti jimhattāni. <span class="bld">Pātukarissatī</span>ti pakāsessati dassessati. Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṃ.</p>
  19. <p class="bodytext">Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti, tasmiṃ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati, ayaṃ <span class="bld">saṭho</span> nāma. Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti, tattheva avacchinditvā pāteti, ayaṃ <span class="bld">kūṭo</span> nāma. Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa <a name="P3.0008"></a> sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ <span class="bld">vaṅko</span> nāma. Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā laṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa sato idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ, imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ <span class="bld">jimho</span> nāma. Iti imaṃ catubbidhampi <a name="V3.0006"></a> kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbāni tāni sāṭheyyāni <a name="M3.0006"></a> kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṃ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma.</p>
  20. <p class="bodytext">Evaṃ pasūnaṃ uttānabhāvaṃ dassetvā idāni manussānaṃ gahanabhāvaṃ dassento <span class="bld">amhākaṃ pana, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dāsā</span>ti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṃ vā dāsabyaṃ upagatā. <span class="bld">Pessā</span>ti pesanakārakā. <span class="bld">Kammakarā</span>ti bhattavetanabhatā. <span class="bld">Aññathāva kāyenā</span>ti aññenevākārena kāyena samudācaranti, aññenevākārena vācāya, aññena ca nesaṃ ākārena cittaṃ ṭhitaṃ hotīti dasseti. Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṃ karonti, hatthato bhaṇḍakaṃ gaṇhanti, imaṃ <a name="P3.0009"></a> vissajjetvā imaṃ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti, parammukhakāle pana telampi uttarantaṃ na olokenti, satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti, ime aññathā kāyena samudācaranti nāma. Ye pana sammukhā ‘‘amhākaṃ sāmi amhākaṃ ayyo’’tiādīni vatvā pasaṃsanti, parammukhā avattabbaṃ nāma natthi, yaṃ icchanti, taṃ vadanti, ime aññathā vācāya samudācaranti nāma.</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_mn2"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Cattārome pessapuggalā</span>ti ayampi pāṭiekko anusandhi. Ayañhi pesso ‘‘yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahaṇe evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī’’ti āha. Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṃ paṭipannā, upari catuttho hitapaṭipadaṃ, evamahaṃ sattānaṃ hitāhitaṃ jānāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṃ yojetumpi vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito’’ti. Athassa bhagavā ‘‘purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemī’’ti dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. <span class="bld">Santo</span>ti idaṃ saṃvijjamānāti padasseva vevacanaṃ. ‘‘Santā honti samitā vūpasantā’’ti (vibha. 542) ettha hi niruddhā santāti vuttā. ‘‘Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccantī’’ti ettha (ma. ni. 1.82) nibbutā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’ti ettha (jā. 2.21.413) paṇḍitā. Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho.</p>
  22. <p class="bodytext">Attantapādīsu <a name="V3.0007"></a><a name="M3.0007"></a> attānaṃ tapati dukkhāpetīti <span class="bld">attantapo</span>. Attano <a name="P3.0010"></a> paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">attaparitāpanānuyogaṃ</span>. Paraṃ tapati dukkhāpetīti <span class="bld">parantapo</span>. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">paraparitāpanānuyogaṃ</span>. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Nicchāto</span>ti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā <span class="bld">nibbuto</span>. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti <span class="bld">sītibhūto</span>. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti <span class="bld">sukhapaṭisaṃvedī</span>. <span class="bld">Brahmabhūtena attanā</span>ti seṭṭhabhūtena attanā. <span class="bld">Cittaṃ ārādhetī</span>ti cittaṃ sampādeti, paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho.</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_mn2"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Dukkhapaṭikkūla</span>nti dukkhassa paṭikūlaṃ, paccanīkasaṇṭhitaṃ dukkhaṃ apatthayamānanti attho.</p>
  24. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_mn2"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo, satipaṭṭhānesu pana kammaṃ karotīti paṇḍitoti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Mahāpañño</span>ti idampi mahante atthe pariggaṇhātītiādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṃ, satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Mahatā atthena saṃyutto agamissā</span>ti mahatā atthena saṃyutto hutvā gato bhaveyya, sotāpattiphalaṃ pāpuṇeyyāti attho. Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṃ antarāyo hotīti. Āma hoti, na pana buddhe paṭicca, atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti. Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma – sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa <a name="P3.0011"></a> brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ adesayissā, so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā, evaṃ tāva kiriyaparihāniyā hoti. Pāpamittatāya hoti nāma – sace hi ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissā, sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti, evaṃ pāpamittatāya hoti. Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā, apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto. <span class="bld">Apica, bhikkhave, ettāvatāpi pesso</span> <span class="bld">hatthārohaputto mahatā atthena saṃyutto</span>ti katarena mahantena atthena? Dvīhi <a name="V3.0008"></a> ānisaṃsehi. So kira upāsako saṅghe ca pasādaṃ paṭilabhi, satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi. Tena vuttaṃ ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti. Kandarako pana saṅghe pasādameva <a name="M3.0008"></a> paṭilabhi. <span class="bld">Etassa bhagavā kālo</span>ti etassa dhammakkhānassa, catunnaṃ vā puggalānaṃ vibhajanassa kālo.</p>
  25. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_mn2"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Orabbhikā</span>dīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti <span class="bld">orabbhiko. Sūkarikā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Luddo</span>ti dāruṇo kakkhaḷo. <span class="bld">Macchaghātako</span>ti macchabandhakevaṭṭo. <span class="bld">Bandhanāgāriko</span>ti bandhanāgāragopako. <span class="bld">Kururakammantā</span>ti dāruṇakammantā.</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_mn2"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Muddhāvasitto</span>ti <a name="P3.0012"></a> khattiyābhisekena muddhani abhisitto. <span class="bld">Puratthimena nagarassā</span>ti nagarato puratthimadisāya. <span class="bld">Santhāgāra</span>nti yaññasālaṃ. <span class="bld">Kharājinaṃ nivāsetvā</span>ti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. <span class="bld">Sappitelenā</span>ti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. <span class="bld">Kaṇḍūvamāno</span>ti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno. <span class="bld">Anantarahitāyā</span>ti asanthatāya. <span class="bld">Sarūpavacchāyā</span>ti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace gāvī kabarā vā rattā vā, vacchopi tādiso vāti evaṃ sarūpavacchāya. <span class="bld">So evamāhā</span>ti so rājā evaṃ vadeti. <span class="bld">Vacchatarā</span>ti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. <span class="bld">Vacchatarī</span>supi eseva nayo. <span class="bld">Barihisatthāyā</span>ti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca. Sesaṃ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti.</p>
  27. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  28. <p class="centered">Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  29. <p class="subhead">2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_mn2"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0009"></a> <span class="bld">me suta</span>nti aṭṭhakanāgarasuttaṃ. Tattha <span class="bld">beluvagāmake</span>ti vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. <span class="bld">Dasamo</span>ti <a name="P3.0013"></a> so hi jātigottavasena ceva <a name="M3.0009"></a> sārappattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakanāgaro</span>ti aṭṭhakanagaravāsī. <span class="bld">Kukkuṭārāmo</span>ti kukkuṭaseṭṭhinā kārito ārāmo.</p>
  31. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_mn2"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Tena bhagavatā…pe… akkhāto</span>ti ettha ayaṃ saṅkhepattho, yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ <span class="bld">jānatā,</span> hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ <span class="bld">passatā</span>. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā <span class="bld">arahatā,</span> sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā <span class="bld">sammāsambuddhena</span>. Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā, sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena. Atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_mn2"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Abhisaṅkhata</span>nti kataṃ uppāditaṃ. <span class="bld">Abhisañcetayita</span>nti cetayitaṃ pakappitaṃ. <span class="bld">So tattha ṭhito</span>ti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. <span class="bld">Dhammarāgena dhammanandiyā</span>ti padadvayehi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu <a name="P3.0014"></a> hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa <a name="V3.0010"></a> appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati, ayaṃ ācariyānaṃ samānakathā.</p>
  33. <p class="bodytext">Vitaṇḍavādī panāha ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti so ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo, addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati, tato vattabbo ‘‘kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti, addhā nītatthanti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena <a name="M3.0010"></a> samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati ‘‘mā suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati, akusalena hi sagge, kusalena vā apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  34. <p class="indent">‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo, atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti –</p>
  35. <p class="bodytext">Evaṃ paññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu, no ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.</p>
  36. <p class="bodytext">Yathā ca pana imasmiṃ sutte, evaṃ mahāmālukyovādepi mahāsatipaṭṭhānepi kāyagatāsatisuttepi samathavipassanā kathitā. Tattha imasmiṃ sutte samathavasena gacchatopi vipassanāvasena gacchatopi samathadhurameva dhuraṃ, mahāmālukyovāde vipassanāva dhuraṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ pana vipassanuttaraṃ <a name="P3.0015"></a> nāma kathitaṃ, kāyagatāsatisuttaṃ samathuttaranti.</p>
  37. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kho gahapati…pe… ekadhammo akkhāto</span>ti ekadhammaṃ pucchitena ayampi ekadhammoti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma jāto. Mahāsakuludāyisuttasmiñhi <a name="V3.0011"></a> ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātāni, idha ekādasapucchāvasena ekadhammoti āgatāni. Amatuppattiyatthena vā sabbānipi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_mn2"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Nidhimukhaṃ gavesanto</span>ti nidhiṃ pariyesanto. <span class="bld">Sakidevā</span>ti ekapayogena. Kathaṃ pana ekapayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti. Idhekacco araññe nidhiṃ gavesamāno carati, tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ bho carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti <a name="M3.0011"></a> āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavattehī’’ti āha. So taṃ pavattetvā uparūpari ṭhapitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passeyya, evaṃ ekapayogena ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hoti.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyadhanaṃ pariyesissantī</span>ti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantare vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti, tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  40. <p class="bodytext"><span class="bld">Kimaṅgaṃ panāha</span>nti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti; ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. <span class="bld">Paccekadussayugena</span> <a name="P3.0016"></a> <span class="bld">acchādesī</span>ti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugamadāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. <span class="bld">Pañcasatavihāra</span>nti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  41. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  42. <p class="centered">Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  43. <p class="subhead">3. Sekhasuttavaṇṇanā</p>
  44. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_mn2"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0012"></a> <span class="bld">me suta</span>nti sekhasuttaṃ. Tattha <span class="bld">navaṃ santhāgāra</span>nti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesu tiṭṭhantū’’ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">santhāgāra</span>nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ gaṇarājāno hi te<a name="M3.0012"></a>, tasmā uppannakiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāra’’nti. Yasmā panete tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ <a name="P3.0017"></a> gharāvāsaṃ tattha santharantītipi santhāgāraṃ. <span class="bld">Acirakāritaṃ hotī</span>ti kaṭṭhakamma-silākamma-cittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. <span class="bld">Samaṇena vā</span>ti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā ‘‘devena vā’’ti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ.</p>
  45. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā ‘‘gacchāma, naṃ passissāmā’’ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā ‘‘idaṃ santhāgāraṃ devavimānasadisaṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintetvā ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā paṭhamaṃ satthāraṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ mayaṃ pacchā paribhuñjissāma<a name="V3.0013"></a>, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu.</p>
  46. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsū</span>ti taṃ divasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā appaññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato manaṃ <a name="P3.0018"></a> jānitvāva paññāpessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu.</p>
  47. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā</span>ti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti <a name="M3.0013"></a> sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñchāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇe kaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavake ādiṃ katvā hatthattharaka-assattharaka-sīhattharaka-byagghattharaka-candattharaka-sūriyattharaka-cittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbakayuttaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā’’ti.</p>
  48. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsanāni paññāpetvā</span>ti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā bhagavato lohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi paccattharaṇehi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthaṭṭhāne pupphajālaṃ karitvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā <a name="P3.0019"></a> pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭha-apassayapīṭha-muṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojavake paññāpetvā haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ ‘‘evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā’’ti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti.</p>
  49. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakamaṇika</span>nti <a name="V3.0014"></a> mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ. <span class="bld">Upaṭṭhapetvā</span>ti evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘upaṭṭhapetvā’’ti.</p>
  50. <p class="bodytext"><span class="bld">Telappadīpaṃ āropetvā</span>ti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu dīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallakādīsu ca telappadīpaṃ jalayitvāti attho. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje <a name="M3.0014"></a> ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapāyake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.</p>
  51. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha</span> <a name="P3.0020"></a> <span class="bld">kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī</span>ti. ‘‘Yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantanto viya saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya vijjullatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonaddhanto viya ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjullatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ cāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.</p>
  52. <p class="bodytext">Athassa <a name="V3.0015"></a> kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekamañjaripattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā <a name="P3.0021"></a> vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahī sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannāti. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ <a name="M3.0015"></a> pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.</p>
  53. <p class="bodytext">Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito, pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavatti, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugamanamaggaṃ paṭipajji.</p>
  54. <p class="bodytext">Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā <a name="P3.0022"></a> vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjullatā viya vidhāviṃsu. Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭā nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi <a name="V3.0016"></a> siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakiriṃsu.</p>
  55. <p class="bodytext">Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsūcandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ <a name="M3.0016"></a> siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi supūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. Kappasatasahasādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve osaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. Nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā nadīnaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi.</p>
  56. <p class="bodytext">Imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikasahassāni ukkhipiṃsu. Tathā pacchato. Vāmapasse dakkhiṇapasse. Jātikusumacampakavanamallikarattuppalanīluppalamakulasinduvārapupphāni <a name="P3.0023"></a> ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhodakavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇappaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbadisā pūrayiṃsu. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā <span class="bld">padasahassena</span> gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ –</p>
  57. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;</p>
  58. <p class="gathalast">Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.</p>
  59. <p class="gatha1">Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho;</p>
  60. <p class="gathalast">Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.</p>
  61. <p class="gatha1">Gacchato <a name="V3.0017"></a> buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṃ mudu;</p>
  62. <p class="gathalast">Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati.</p>
  63. <p class="gatha1">Ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;</p>
  64. <p class="gathalast">Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.</p>
  65. <p class="gatha1">Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;</p>
  66. <p class="gathalast">Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.</p>
  67. <p class="gatha1">Nātidūre <a name="M3.0017"></a> uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ;</p>
  68. <p class="gathalast">Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.</p>
  69. <p class="gatha1">Nātisīghaṃ <a name="P3.0024"></a> pakkamati, sampannacaraṇo muni;</p>
  70. <p class="gathalast">Na cātisaṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.</p>
  71. <p class="gatha1">Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disañca vidisaṃ tathā;</p>
  72. <p class="gathalast">Na pekkhamāno so yāti, yugamattamhi pekkhati.</p>
  73. <p class="gatha1">Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;</p>
  74. <p class="gathalast">Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.</p>
  75. <p class="gatha1">Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī;</p>
  76. <p class="gathalast">Tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī’’ti.</p>
  77. <p class="bodytext">Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Appamāṇavaṇṇā hi buddhā, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ <a name="V3.0018"></a> vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ sakyarājapuraṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjayamāno santhāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena evaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃyeva purakkhatvā</span>ti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite <a name="P3.0025"></a> pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –</p>
  79. <p class="gatha1">‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacaraṇo;</p>
  80. <p class="gathalast">Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.</p>
  81. <p class="gatha1">Tasmiṃ <a name="M3.0018"></a> nisinno naradammasārathi,</p>
  82. <p class="gatha2">Devātidevo satapuññalakkhaṇo;</p>
  83. <p class="gatha3">Buddhāsane majjhagato virocati,</p>
  84. <p class="gathalast">Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale.</p>
  85. <p class="gatha1">Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;</p>
  86. <p class="gathalast">Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.</p>
  87. <p class="gatha1">Mahāsālova samphullo, nerurājāvalaṅkato;</p>
  88. <p class="gathalast">Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.</p>
  89. <p class="gatha1">Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;</p>
  90. <p class="gathalast">Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocathā’’ti.</p>
  91. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāpilavatthave</span> <a name="V3.0019"></a> <span class="bld">sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyā</span>ti ettha dhammī kathā nāma santhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ <a name="P3.0026"></a> pakiṇṇakakathaṃ kathesi. ‘‘Āvāsadānaṃ nāmetaṃ mahārāja mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto bhikkhusaṅghena paribhutto mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhutto yevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. Bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā’’ti nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –</p>
  92. <p class="gatha1">‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;</p>
  93. <p class="gathalast">Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.</p>
  94. <p class="gatha1">Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;</p>
  95. <p class="gathalast">Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.</p>
  96. <p class="gatha1">Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;</p>
  97. <p class="gathalast">Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.</p>
  98. <p class="gatha1">Vihāre <a name="M3.0019"></a> kāraye ramme, vāsayettha bahussute;</p>
  99. <p class="gathalast">Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.</p>
  100. <p class="gatha1">Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;</p>
  101. <p class="gatha2">Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;</p>
  102. <p class="gathalast">Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –</p>
  103. <p class="unindented">Evaṃ ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi ānisaṃsoti bahudevarattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ <a name="V3.0020"></a> kathesi. Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati. <span class="bld">Sandassesī</span>tiādīni <a name="P3.0027"></a> vuttatthāneva.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesī</span>ti dhammakathaṃ kathāpetukāmo jānāpesi. Atha kasmā sāriputtamahāmoggallānamahākassapādīsu asītimahātheresu vijjamānesu bhagavā ānandattherassa bhāramakāsīti. Parisajjhāsayavasena. Āyasmā hi ānando bahussutānaṃ aggo, pahosi parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhuradhammakathaṃ kathetunti sākiyamaṇḍale pākaṭo paññāto. Tassa sakyarājūhi vihāraṃ gantvāpi dhammakathā sutapubbā, orodhā pana nesaṃ na yathāruciyā vihāraṃ gantuṃ labhanti, tesaṃ etadahosi – ‘‘aho vata bhagavā appaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā amhākaṃ ñātiseṭṭhassa ānandassa bhāraṃ kareyyā’’ti. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā tasseva bhāramakāsi.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Sekho pāṭipado</span>ti paṭipannako sekhasamaṇo. So tuyhaṃ paṭibhātu upaṭṭhātu, tassa paṭipadaṃ desehīti paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dasseti. Kasmā pana bhagavā imaṃ paṭipadaṃ niyamesi? Bahūhi kāraṇehi. Ime tāva sakyā maṅgalasālāya maṅgalaṃ paccāsīsanti vaḍḍhiṃ icchanti, ayañca sekhapaṭipadā mayhaṃ sāsane maṅgalapaṭipadā vaḍḍhamānakapaṭipadātipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Tassañca parisati sekhāva bahū nisinnā, te attanā paṭividdhaṭṭhāne kathīyamāne akilamantāva sallakkhessantītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Āyasmā ca ānando sekhapaṭisambhidāpattova, so attanā paṭividdhe paccakkhaṭṭhāne kathento akilamanto viññāpetuṃ sakkhissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Sekhapaṭipadāya ca tissopi sikkhā osaṭā<a name="M3.0020"></a>, tattha adhisīlasikkhāya <a name="P3.0028"></a> kathitāya sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti, adhicittasikkhāya kathitāya sakalaṃ suttantapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, adhipaññāsikkhāya kathitāya sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, ānando ca bahussuto tipiṭakadharo, so pahoti tīhi piṭakehi tisso sikkhā kathetuṃ, evaṃ kathite sakyānaṃ maṅgalameva vaḍḍhiyeva bhavissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi.</p>
  106. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭṭhi me āgilāyatī</span>ti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa <a name="V3.0021"></a> mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhe ekapallaṅkena nisīdituṃ. Santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi, tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patto thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhānaṃ. Diyaḍḍhayāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Upādinnakasarīrañca nāma ‘‘no āgilāyatī’’ti na vattabbaṃ, tasmā ciraṃ nisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha.</p>
  107. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghāṭiṃ paññāpetvā</span>ti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇa-tāraka-gandhamālā-dāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato <a name="P3.0029"></a> vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajji. <span class="bld">Uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā</span>ti ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmīti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_mn2"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Mahānāmaṃ sakkaṃ āmantesī</span>ti so kira tasmiṃ kāle tassaṃ parisati jeṭṭhako pāmokkho, tasmiṃ saṅgahite sesaparisā saṅgahitāva <a name="M3.0021"></a> hotīti thero tameva āmantesi. <span class="bld">Sīlasampanno</span>ti sīlena sampanno, sampannasīlo paripuṇṇasīloti attho. <span class="bld">Saddhammehī</span>ti sundaradhammehi, sataṃ vā sappurisānaṃ dhammehi.</p>
  109. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_mn2"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Kathañca mahānāmā</span>ti iminā ettakena ṭhānena sekhapaṭipadāya mātikaṃ ṭhapetvā paṭipāṭiyā vitthāretukāmo evamāha. Tattha <span class="bld">sīlasampanno</span>tiādīni ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’ti ākaṅkheyyasuttādīsu vuttanayeneva veditabbāni.</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_mn2"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Kāyaduccaritenā</span>tiādīsu <a name="V3.0022"></a> upayogatthe karaṇavacanaṃ, hiriyitabbāni kāyaduccaritādīni hiriyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho. <span class="bld">Āraddhavīriyo</span>ti paggahitavīriyo anosakkitamānaso. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti pahānatthāya. <span class="bld">Upasampadāyā</span>ti <a name="P3.0030"></a> paṭilābhatthāya. <span class="bld">Thāmavā</span>ti vīriyathāmena samannāgato. <span class="bld">Daḷhaparakkamo</span>ti thiraparakkamo. <span class="bld">Anikkhittadhuro kusalesu dhammesū</span>ti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo. <span class="bld">Paramenā</span>ti uttamena. <span class="bld">Satinepakkenā</span>ti satiyā ca nipakabhāvena ca. Kasmā pana satibhājaniye paññā āgatāti? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ. Paññāvippayuttā hi sati dubbalā hoti, sampayuttā balavatīti.</p>
  111. <p class="bodytext"><span class="bld">Cirakatampī</span>ti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādi asīti mahāvattapaṭipattipūraṇaṃ. <span class="bld">Cirabhāsitampī</span>ti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisana-uddisāpana-dhammosāraṇa-dhammadesanā-upanisinnakathā-anumodaniyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. <span class="bld">Saritā anussaritā</span>ti tasmiṃ kāyena cirakate ‘‘kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti. Tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhā’’ti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakimpi saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.</p>
  112. <p class="bodytext"><span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti <a name="M3.0022"></a> pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. <span class="bld">Paññāya samannāgato</span>ti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgībhūto. <span class="bld">Nibbedhikāyā</span>ti <a name="P3.0031"></a> sāyeva nibbijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññāya samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā. Vipassanāpaññāya tadaṅgavasena nibbedhikāya maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cāti vipassanā ‘‘nibbedhikā’’ti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sammā dukkhakkhayagāminiyā</span>ti idhāpi maggapaññā ‘‘sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhaṃ khepayamānā gacchatīti <a name="V3.0023"></a> sammā dukkhakkhayagāminī nāma. Vipassanā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato esā dukkhakkhayagāminī’’ti veditabbā.</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_mn2"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Abhicetasikāna</span>nti abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitānaṃ nissitānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnaṃ. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti icchiticchitakkhaṇe samāpajjitā. <span class="bld">Akicchalābhī</span>ti nidukkhalābhī. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti vipulalābhī. Paguṇabhāvena eko icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme pana akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkoti, so attano anicchāya khippameva vuṭṭhāti, yathāparicchedavasena samāpattiṃ ṭhapetuṃ na sakkoti ayaṃ kicchalābhī kasiralābhī nāma. Eko icchiticchitakkhaṇe ca samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme ca akilamanto vikkhambheti, so yathāparicchedavaseneva vuṭṭhātuṃ sakkoti, ayaṃ akicchalābhī akasiralābhī nāma.</p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_mn2"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="P3.0032"></a> <span class="bld">vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado</span>ti mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado vipassanāgabbhāya vaḍḍhamānakapaṭipadāya samannāgatoti vuccatīti dasseti. <span class="bld">Apuccaṇḍatāyā</span>ti apūtiaṇḍatāya. <span class="bld">Bhabbo abhinibbhidāyā</span>ti vipassanādiñāṇappabhedāya bhabbo. <span class="bld">Sambodhāyā</span>ti ariyamaggāya. <span class="bld">Anuttarassa yogakkhemassā</span>ti arahattaṃ <a name="M3.0023"></a> anuttaro yogakkhemo nāma, tadabhigamāya bhabboti dasseti. Yā panāyamettha atthadīpanatthaṃ upamā āhaṭā, sā cetokhilasutte vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tattha ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo’’ti yaṃ evaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ idha evaṃ sīlasampanno hotītiādivacanato ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno sīlasampannatādīhi pannarasehi dhammehi samaṅgibhāvo’’ti. Evaṃ yojetvā veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva.</p>
  115. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_mn2"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhi</span>nti imaṃ paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttamaṃ catutthajjhānikaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ. <span class="bld">Paṭhamābhinibbhidā</span>ti paṭhamo ñāṇabhedo. Dutiyādīsupi eseva <a name="V3.0024"></a> nayo. Kukkuṭacchāpako pana ekavāraṃ mātukucchito ekavāraṃ aṇḍakosatoti dve vāre jāyati. Ariyasāvako tīhi vijjāhi tāyo vāre jāyati. Pubbenivāsacchādakaṃ <a name="P3.0033"></a> tamaṃ vinodetvā pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyati, sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā dibbacakkhuñāṇena dutiyaṃ jāyati, catusaccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā āsavakkhayañāṇena tatiyaṃ jāyati.</p>
  116. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_mn2"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Idampissa hoti caraṇasmi</span>nti idampi sīlaṃ assa bhikkhuno caraṇaṃ nāma hotīti attho. <span class="bld">Caraṇaṃ</span> nāma bahu anekavidhaṃ, sīlādayo pannarasadhammā, tattha idampi ekaṃ caraṇanti attho. Padattho pana carati tena agatapubbaṃ disaṃ gacchatīti caraṇaṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
  117. <p class="bodytext"><span class="bld">Idampissa hoti vijjāyā</span>ti idaṃ pubbenivāsañāṇaṃ tassa <span class="bld">vijjā</span> nāma hotīti attho. Vijjā nāma bahu anekavidhā, vipassanañāṇādīni aṭṭha ñāṇāni, tattha idampi ñāṇaṃ ekā vijjātipi attho. Padattho pana vinivijjhitvā etāya jānātīti vijjā. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Vijjāsampanno itipī</span>ti tīhi vijjāhi vijjāsampanno itipi. <span class="bld">Caraṇasampanno itipī</span>ti pañcadasahi dhammehi caraṇasampanno itipi. Tadubhayena pana vijjācaraṇasampanno itipīti.</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_mn2"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Sanaṅkumārenā</span>ti <a name="M3.0024"></a> porāṇakakumārena, cirakālato paṭṭhāya kumāroti paññātena. So kira manussapathe pañcacūḷakakumārakakāle jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti, tassa so attabhāvo piyo ahosi manāpo, tasmā tādiseneva attabhāvena carati, tena naṃ <span class="bld">sanaṅkumāro</span>ti sañjānanti. <span class="bld">Janetasmi</span>nti <a name="P3.0034"></a> janitasmiṃ, pajāyāti attho. <span class="bld">Ye gottapaṭisārino</span>ti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. <span class="bld">Anumatā bhagavatā</span>ti mama pañhabyākaraṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitāti ambaṭṭhasutte buddhena bhagavatā ‘‘ahampi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi –</p>
  119. <p class="gatha1">‘Khattiyo <a name="V3.0025"></a> seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;</p>
  120. <p class="gathalast">Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti’’. (dī. ni. 1.277) –</p>
  121. <p class="unindented">Evaṃ bhāsantena anuññātā anumoditā. <span class="bld">Sādhu sādhu ānandā</span>ti, bhagavā kira ādito paṭṭhāya niddaṃ anokkamantova imaṃ suttaṃ sutvā ānandena sekhapaṭipadāya kūṭaṃ gahitanti ñatvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sādhukāraṃ adāsi. Ettāvatā ca pana idaṃ suttaṃ jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  122. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  123. <p class="centered">Sekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  124. <p class="subhead">4. Potaliyasuttavaṇṇanā</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_mn2"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0026"></a> <span class="bld">me suta</span>nti potaliyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">aṅguttarāpesū</span>ti aṅgāyeva so janapado, mahiyā panassa uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpotipi vuccati. Kataramahiyā uttarena yā āpoti, mahāmahiyā. Tatthāyaṃ āvibhāvakathā – ayaṃ kira jambudīpo <a name="P3.0035"></a> dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato<a name="M3.0025"></a>. Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti. Tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā. Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ citrakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto.</p>
  126. <p class="bodytext">Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ. Citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikagandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ, kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati. Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni, tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni <a name="P3.0036"></a> devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti, tenevassa anotattanti saṅkhā udapādi.</p>
  127. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0027"></a> manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmaludakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷakaṃ kīḷanti.</p>
  128. <p class="bodytext">Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ hatthimukhaṃ assamukhaṃ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti. Hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma <a name="M3.0026"></a> pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā ca hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ <a name="P3.0037"></a> paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgāti, ākāsena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇīti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pabhavanti. Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma, sā idha mahāmahīti adhippetā. Tassā uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā so janapado aṅguttarāpoti veditabbo. Tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade.</p>
  129. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpaṇaṃ</span> <a name="V3.0028"></a> <span class="bld">nāmā</span>ti tasmiṃ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Iti so āpaṇānaṃ ussannattā āpaṇantveva saṅkhaṃ gato. Tassa ca nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyo bhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṃ bhagavā viharati. Tenevettha vasanaṭṭhānaṃ na niyāmitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkamī</span>ti <a name="M3.0027"></a> bhikkhusaṅghaṃ vasanaṭṭhānaṃ pesetvā ekakova upasaṅkami potaliyaṃ gahapatiṃ sandhāya. <span class="bld">Potaliyopi kho gahapatī</span>ti potaliyoti evaṃnāmako gahapati. <span class="bld">Sampannanivāsanapāvuraṇo</span>ti paripuṇṇanivāsanapāvuraṇo<a name="P3.0038"></a>, ekaṃ dīghadasaṃ sāṭakaṃ nivattho ekaṃ pārutoti attho. <span class="bld">Chattupāhanāhī</span>ti chattaṃ gahetvā upāhanā āruyhāti attho. <span class="bld">Āsanānī</span>ti pallaṅkapīṭhapalālapīṭhakādīni. Antamaso sākhābhaṅgampi hi āsananteva vuccati. <span class="bld">Gahapativādenā</span>ti gahapatīti iminā vacanena. <span class="bld">Samudācaratī</span>ti voharati.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ etadavocā</span>ti tatiyaṃ gahapatīti vacanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavantametaṃ ‘‘tayidaṃ, bho, gotamā’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">nacchanna</span>nti na anucchavikaṃ. <span class="bld">Nappatirūpa</span>nti na sāruppaṃ. <span class="bld">Ākārā</span>tiādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Dīghadasavatthadhāraṇa-kesamassunakhaṭhapanādīni hi sabbāneva gihibyañjanāni tassa gihibhāvaṃ pākaṭaṃ karontīti <span class="bld">ākārā,</span> gihisaṇṭhānena saṇṭhitattā <span class="bld">liṅgā,</span> gihibhāvassa sañjānananimittatāya <span class="bld">nimittā</span>ti vuttā. <span class="bld">Yathā taṃ gahapatissā</span>ti yathā gahapatissa ākāraliṅganimittā bhaveyyuṃ, tatheva tuyhaṃ. Tena tāhaṃ evaṃ samudācarāmīti dasseti. Atha so yena kāraṇena gahapativādaṃ nādhivāseti, taṃ pakāsento ‘‘tathā hi pana me’’tiādimāha.</p>
  131. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyyāta</span>nti niyyātitaṃ. <span class="bld">Anovādī anupavādī</span>ti ‘‘tātā, kasatha, vapatha, vaṇippathaṃ payojethā’’tiādinā hi nayena ovadanto ovādī nāma hoti. ‘‘Tumhe na kasatha, na vapatha, na vaṇippathaṃ payojetha, kathaṃ jīvissatha, puttadāraṃ vā bharissathā’’tiādinā nayena pana upavadanto upavādī nāma hoti. Ahaṃ pana ubhayampi taṃ na karomi. Tenāhaṃ tattha anovādī anupavādīti dasseti. <span class="bld">Ghāsacchādanaparamo</span> <a name="P3.0039"></a> <span class="bld">viharāmī</span>ti ghāsamattañceva acchādanamattañca paramaṃ katvā viharāmi, tato paraṃ natthi, na ca patthemīti dīpeti.</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_mn2"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Giddhilobho</span> <a name="V3.0029"></a> <span class="bld">pahātabbo</span>ti gedhabhūto lobho pahātabbo. <span class="bld">Anindārosa</span>nti anindābhūtaṃ aghaṭṭanaṃ. <span class="bld">Nindāroso</span>ti nindāghaṭṭanā. <span class="bld">Vohārasamucchedāyā</span>ti ettha <span class="bld">vohāro</span>ti byavahāravohāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha –</p>
  133. <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="M3.0028"></a> hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;</p>
  134. <p class="gathalast">Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) –</p>
  135. <p class="unindented">Ayaṃ byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. ‘‘Tathā tathā voharati aparāmasa’’nti (ma. ni. 3.332) ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā’’ti (a. ni. 8.67) ayaṃ cetanāvohāro nāma, ayamidhādhippeto. Yasmā vā pabbajitakālato paṭṭhāya gihīti cetanā natthi, samaṇoti cetanā hoti. Gihīti vacanaṃ natthi, samaṇoti vacanaṃ hoti. Gihīti paṇṇatti natthi, samaṇoti paṇṇatti hoti. Gihīti byavahāro natthi, samaṇoti vā pabbajitoti vā byavahāro hoti. Tasmā sabbepete labbhanti.</p>
  136. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_mn2"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātī</span>ti ettha pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Pāṇātipātasseva hi hetu pāṇātipātapaccayā pāṇātipātī nāma hoti. Pāṇātipātānaṃ pana bahutāya ‘‘yesaṃ kho aha’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Tesāhaṃ</span> <a name="P3.0040"></a> <span class="bld">saṃyojanāna</span>nti tesaṃ ahaṃ pāṇātipātabandhanānaṃ. <span class="bld">Pahānāya samucchedāya paṭipanno</span>ti iminā apāṇātipātasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipanno. <span class="bld">Attāpi maṃ upavadeyyā</span>ti kunthakipillikampi nāma jīvitā avoropanakasāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. <span class="bld">Anuviccāpi maṃ viññū garaheyyu</span>nti evarūpe nāma sāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ etassa pabbajjāyāti evaṃ anuvicca tulayitvā pariyogāhetvā aññepi viññū paṇḍitā garaheyyuṃ. <span class="bld">Etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇa</span>nti dasasu saṃyojanesu pañcasu ca nīvaraṇesu apariyāpannampi ‘‘aṭṭha nīvaraṇā’’ti desanāvasenetaṃ vuttaṃ. Vaṭṭabandhanaṭṭhena hi hitapaṭicchādanaṭṭhena <a name="V3.0030"></a> ca saṃyojanantipi nīvaraṇantipi vuttaṃ. <span class="bld">Āsavā</span>ti pāṇātipātakāraṇā eko avijjāsavo uppajjati. <span class="bld">Vighātapariḷāhā</span>ti vighātā ca pariḷāhā ca. Tattha <a name="M3.0029"></a> vighātaggahaṇena kilesadukkhañca vipākadukkhañca gahitaṃ, pariḷāhaggahaṇenapi kilesapariḷāho ca vipākapariḷāho ca gahito. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para34-40"></a><a name="para34-40_mn2"></a><span class="paranum">34-40</span>. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāyā</span>ti imasmiṃ pade iminā dinnādānasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena, saccavācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, apisuṇāvācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, agiddhilobhasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anindārosasaṅkhātena kāyikavācasikasīlasaṃvarena<a name="P3.0041"></a>, akodhupāyāsasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anatimānasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipannoti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.</p>
  138. <p class="bodytext"><span class="bld">Attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyu</span>nti imesu pana padesu tiṇasalākampi nāma upādāya adinnaṃ aggahaṇasāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi viramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ? Hasāpekkhatāyapi nāma davakamyatāya vā musāvādaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Sabbākārena pisuṇaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvā. Appamattakampi giddhilobhaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvāpi. Kakacena aṅgesu okkantiyamānesupi nāma paresaṃ nindārosaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Chinnakhāṇukaṇṭakādīsupi nāma kodhupāyāsaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Adhimānamattampi nāma mānaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.</p>
  139. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavā</span>ti imasmiṃ pana pade adinnādānakāraṇā kāmāsavo <a name="P3.0042"></a> diṭṭhāsavo avijjāsavoti tayo <a name="V3.0031"></a> āsavā uppajjanti, tathā musāvādakāraṇā pisuṇāvācākāraṇā ca, giddhilobhakāraṇā diṭṭhāsavo avijjāsavo <a name="M3.0030"></a> ca, nindārosakāraṇā avijjāsavova, tathā kodhupāyāsakāraṇā, atimānakāraṇā bhavāsavo avijjāsavo cāti dveva āsavā uppajjantīti evaṃ āsavuppatti veditabbā.</p>
  140. <p class="bodytext">Imesu pana aṭṭhasupi vāresu asammohatthaṃ puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo – purimesu tāva catūsu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ, pacchimesu pajahituṃ na sakkomīti. Pāṇātipātanindārosakodhupāyāsesu ca eko avijjāsavova hoti, adinnādānamusāvādapisuṇāvācāsu kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, giddhilobhe diṭṭhāsavo avijjāsavo, atimāne bhavāsavo avijjāsavo, apāṇātipātaṃ dinnādānaṃ kāyikaṃ sīlaṃ, amusā apisuṇaṃ vācasikasīlaṃ, ṭhapetvā anindārosaṃ sesāni tīṇi mānasikasīlāni. Yasmā pana kāyenapi ghaṭṭeti roseti vācāyapi, tasmā anindāroso dve ṭhānāni yāti, kāyikasīlampi hoti vācasikasīlampi. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa ca bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānavasena gihivohārasamucchedo kathitoti veditabbo.</p>
  141. <p class="subhead">Kāmādīnavakathāvaṇṇanā</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_mn2"></a><span class="paranum">42</span>. Vitthāradesanāyaṃ <span class="bld">tamenaṃ dakkho</span>ti padassa <span class="bld">upasumbheyyā</span>ti iminā saddhiṃ sambandho veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti, tamenaṃ kukkuraṃ upasumbheyya, tassa samīpe khipeyyāti attho. <span class="bld">Aṭṭhikaṅkala</span>nti uraṭṭhiṃ vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhiṃ vā. Tañhi nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati. <span class="bld">Sunikkantaṃ</span> <a name="P3.0043"></a> <span class="bld">nikkanta</span>nti yathā sunikkantaṃ hoti, evaṃ nikkantaṃ nillikhitaṃ, yadettha allīnamaṃsaṃ atthi, taṃ sabbaṃ nillikhitvā aṭṭhimattameva katanti attho. Tenevāha ‘‘nimmaṃsa’’nti. Lohitaṃ pana makkhitvā tiṭṭhati, tena vuttaṃ ‘‘lohitamakkhita’’nti.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahudukkhā bahupāyāsā</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikehi dukkhehi bahudukkhā, upāyāsasaṃkilesehi bahupāyāsā. <span class="bld">Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā</span>ti yā ayaṃ pañcakāmaguṇārammaṇavasena nānāsabhāvā, tāneva <a name="M3.0031"></a> ca ārammaṇāni nissitattā ‘‘nānattasitā’’ti <a name="V3.0032"></a> vuccati pañcakāmaguṇūpekkhā, taṃ abhinivajjetvā. <span class="bld">Ekattā ekattasitā</span>ti catutthajjhānupekkhā, sā hi divasampi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjanato ekasabhāvā, tadeva ekaṃ ārammaṇaṃ nissitattā ekattasitā nāma. <span class="bld">Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantī</span>ti yattha catutthajjhānupekkhāyaṃ yaṃ upekkhaṃ āgamma yaṃ paṭicca sabbena sabbaṃ aparisesā lokāmisasaṅkhātā pañcakāmaguṇāmisā nirujjhanti. <span class="bld">Pañcakāmaguṇāmisā</span>ti ca kāmaguṇārammaṇachandarāgā, gahaṇaṭṭhena teyeva ca upādānātipi vuttā. <span class="bld">Tamevūpekkhaṃ bhāvetī</span>ti taṃ lokāmisūpādānānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ catutthajjhānupekkhameva vaḍḍheti.</p>
  144. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_mn2"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Uḍḍīyeyyā</span>ti <a name="P3.0044"></a> uppatitvā gaccheyya. <span class="bld">Anupatitvā</span>ti anubandhitvā. <span class="bld">Vitaccheyyu</span>nti mukhatuṇḍakena ḍaṃsantā taccheyyuṃ. <span class="bld">Vissajjeyyu</span>nti maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ.</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_mn2"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Yānaṃ vā poriseyya</span>nti purisānucchavikaṃ yānaṃ. <span class="bld">Pavaramaṇikuṇḍala</span>nti nānappakāraṃ uttamamaṇiñca kuṇḍalañca. <span class="bld">Sāni harantī</span>ti attano bhaṇḍakāni gaṇhanti.</p>
  146. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_mn2"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Sampannaphala</span>nti madhuraphalaṃ. <span class="bld">Upapannaphala</span>nti phalūpapannaṃ bahuphalaṃ.</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_mn2"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Anuttara</span>nti uttamaṃ pabhassaraṃ nirupakkilesaṃ.</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_mn2"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Ārakā ahaṃ, bhante</span>ti pathavito nabhaṃ viya samuddassa orimatīrato paratīraṃ viya ca suvidūravidūre ahaṃ. <span class="bld">Anājānīye</span>ti gihivohārasamucchedanassa kāraṇaṃ ajānanake. <span class="bld">Ājānīyabhojana</span>nti kāraṇaṃ jānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. <span class="bld">Anājānīyabhojana</span>nti kāraṇaṃ ajānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  149. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  150. <p class="centered">Potaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  151. <p class="subhead">5. Jīvakasuttavaṇṇanā</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_mn2"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0033"></a><a name="P3.0045"></a><a name="M3.0032"></a> <span class="bld">me suta</span>nti jīvakasuttaṃ. Tattha <span class="bld">jīvakassa komārabhaccassa ambavane</span>ti ettha jīvatīti <span class="bld">jīvako.</span> Kumārena bhatoti <span class="bld">komārabhacco.</span> Yathāha ‘‘kiṃ etaṃ bhaṇe kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati devāti. Tena hi bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328). Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthu khandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa <span class="bld">samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya</span> vuttā.</p>
  153. <p class="bodytext">Ayaṃ pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā sīveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ uyyānaṃ ambavanaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhamettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So <a name="P3.0046"></a> tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ cīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārabhantī</span>ti ghātenti. <span class="bld">Uddissakata</span>nti uddisitvā kataṃ. <span class="bld">Paṭiccakamma</span>nti attānaṃ paṭicca kataṃ. Atha vā <span class="bld">paṭiccakamma</span>nti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭicca kammamettha atthīti maṃsaṃ ‘‘paṭiccakamma’’nti vuttaṃ hoti yo evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti tesaṃ laddhi. <span class="bld">Dhammassa cānudhammaṃ byākarontī</span>ti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Ettha ca kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo, anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ. Yasmā pana <a name="V3.0034"></a> bhagavā uddissakataṃ na paribhuñjati, tasmā neva taṃ kāraṇaṃ hoti, na titthiyānaṃ tathā byākaraṇaṃ <a name="M3.0033"></a> anukāraṇaṃ. <span class="bld">Sahadhammiko vādānuvādo</span>ti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbakāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati<a name="P3.0047"></a>. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kiṃ sabbākārenapi tumhākaṃ vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. <span class="bld">Abbhācikkhantī</span>ti abhibhavitvā ācikkhanti.</p>
  155. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_mn2"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Ṭhānehī</span>ti kāraṇehi. Diṭṭhādīsu <span class="bld">diṭṭhaṃ</span> nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ diṭṭhaṃ. <span class="bld">Sutaṃ</span> nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti sutaṃ. <span class="bld">Parisaṅkitaṃ</span> nāma diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitanti tividhaṃ hoti.</p>
  156. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ sabbasaṅgāhakavinicchayo – idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe gāmato vā nikkhamante araññe vā vicarante. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ <span class="bld">diṭṭhaparisaṅkitaṃ</span> nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.</p>
  157. <p class="bodytext">Na heva kho bhikkhū passanti, apica suṇanti ‘‘manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena sutena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ <span class="bld">sutaparisaṅkitaṃ</span> nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi <a name="P3.0048"></a> attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.</p>
  158. <p class="bodytext">Na heva kho pana passanti na suṇanti, apica tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā <a name="V3.0035"></a> samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti. Te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ <span class="bld">tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ</span> nāma. Etampi gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati<a name="M3.0034"></a>. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ, pavattamaṃsaṃ vā kataṃ, kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti, kappati.</p>
  159. <p class="bodytext">Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematikā honti, taṃ sabbaṃ kappati. Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi ‘‘amhākaṃ atthāya kataṃ’’ti jānanti aññepi ‘‘etesaṃ atthāya kata’’nti jānanti, sabbesampi taṃ na vaṭṭati. Sabbe na jānanti, sabbesaṃ vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa kassaci vā atthāya uddissa kataṃ sabbesaṃ na kappati.</p>
  160. <p class="bodytext">Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ce attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati. Kassāpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa <a name="P3.0049"></a> kataṃ, tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissakatañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi. Akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā. Uddissakatañhi ñatvā bhuñjatova āpatti, akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenāpi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ, paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsañhi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīni ca migamaṃsasadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vaṭṭatīti vadanti.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Adiṭṭha</span>nti <a name="V3.0036"></a> bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. <span class="bld">Asuta</span>nti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gahitanti asutaṃ. <span class="bld">Aparisaṅkita</span>nti diṭṭhaparisaṅkitādivasena aparisaṅkitaṃ. <span class="bld">Paribhoganti vadāmī</span>ti imehi tīhi kāraṇehi parisuddhaṃ <span class="bld">tikoṭiparisuddhaṃ</span> nāma hoti, tassa paribhogo araññe jātasūpeyyasākaparibhogasadiso hoti, tathārūpaṃ paribhuñjantassa mettāvihārissa <a name="M3.0035"></a> bhikkhuno doso vā vajjaṃ vā natthi, tasmā taṃ paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_mn2"></a><span class="paranum">53</span>. Idāni tādisassa paribhoge mettāvihārinopi anavajjataṃ dassetuṃ <span class="bld">idha, jīvaka, bhikkhū</span>tiādimāha. Tattha kiñcāpi aniyametvā <span class="bld">bhikkhū</span>ti vuttaṃ, atha kho attānameva sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte, imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā. <span class="bld">Paṇītena</span> <a name="P3.0050"></a> <span class="bld">piṇḍapātenā</span>ti heṭṭhā anaṅgaṇasutte yo koci mahaggho piṇḍapāto paṇītapiṇḍapātoti adhippeto, idha pana maṃsūpasecanova adhippeto. <span class="bld">Agathito</span>ti taṇhāya agathito. <span class="bld">Amucchito</span>ti taṇhāmucchanāya amucchito. <span class="bld">Anajjhopanno</span>ti na adhiopanno, sabbaṃ ālumpitvā ekappahāreneva gilitukāmo kāko viya na hotīti attho. <span class="bld">Ādīnavadassāvī</span>ti ekarattivāsena udarapaṭalaṃ pavisitvā navahi vaṇamukhehi nikkhamissatītiādinā nayena ādīnavaṃ passanto. <span class="bld">Nissaraṇapañño paribhuñjatī</span>ti idamatthamāhāraparibhogoti paññāya paricchinditvā paribhuñjati. <span class="bld">Attabyābādhāya vā cetetī</span>ti attadukkhāya vā citeti. <span class="bld">Sutameta</span>nti sutaṃ mayā etaṃ pubbe, etaṃ mayhaṃ savanamattamevāti dasseti. <span class="bld">Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsita</span>nti, jīvaka, mahābrahmunā vikkhambhanappahānena byāpādādayo pahīnā, tena so mettāvihārī mayhaṃ samucchedappahānena, sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ vacanaṃ anujānāmīti attho. So sampaṭicchi.</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_mn2"></a><span class="paranum">54</span>. Athassa bhagavā sesabrahmavihāravasenāpi uttari desanaṃ vaḍḍhento ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_mn2"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Yo</span> <a name="P3.0051"></a> <span class="bld">kho jīvakā</span>ti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā dvāraṃ thaketi, sattānuddayaṃ dasseti. Sace hi kassaci evamassa ‘‘ekaṃ rasapiṇḍapātaṃ datvā kappasatasahassaṃ <a name="V3.0037"></a> saggasampattiṃ paṭilabhanti, yaṃkiñci katvā paraṃ māretvāpi rasapiṇḍapātova dātabbo’’ti, taṃ paṭisedhento ‘‘yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā’’tiādimāha.</p>
  165. <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0036"></a> <span class="bld">iminā paṭhamena ṭhānenā</span>ti iminā āṇattimatteneva tāva paṭhamena kāraṇena. <span class="bld">Galappavedhakenā</span>ti yottena gale bandhitvā kaḍḍhito galena pavedhentena. <span class="bld">Ārabhiyamāno</span>ti māriyamāno. <span class="bld">Akappiyena āsādetī</span>ti acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādāpetvā – ‘‘tvaṃ kiṃ samaṇo nāma, akappiyamaṃsaṃ te khādita’’nti ghaṭṭeti. Ye pana dubbhikkhādīsu vā byādhiniggahaṇatthaṃ vā ‘‘acchamaṃsaṃ nāma sūkaramaṃsasadisaṃ, dīpimaṃsaṃ migamaṃsasadisa’’nti jānantā ‘‘sūkaramaṃsaṃ idaṃ, migamaṃsaṃ ida’’nti vatvā hitajjhāsayena khādāpenti, na te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tesañhi bahupuññameva hoti. <span class="bld">Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcā</span>ti ayaṃ āgataphalo viññātasāsano diṭṭhasacco ariyasāvako. Imaṃ pana dhammadesanaṃ ogāhanto pasādaṃ uppādetvā dhammakathāya thutiṃ karonto evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  166. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  167. <p class="centered">Jīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  168. <p class="subhead">6. Upālisuttavaṇṇanā</p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_mn2"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0038"></a><a name="P3.0052"></a> <span class="bld">me suta</span>nti upālisuttaṃ. Tattha <span class="bld">nāḷandāya</span>nti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. <span class="bld">Pāvārikambavane</span>ti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi, so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. <span class="bld">Dīghatapassī</span>ti dīghattā evaṃladdhanāmo. <span class="bld">Piṇḍapātapaṭikkanto</span>ti piṇḍapātato paṭikkanto. Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññapetī</span>ti dasseti ṭhapeti. <span class="bld">Daṇḍāni paññapetī</span>ti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha. <span class="bld">Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍa</span>nti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti. Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṃ <a name="M3.0037"></a> calati, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti. Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti, udakāni saddaṃ karonti<a name="P3.0053"></a>, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti. Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti. Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘kiṃ pana tapassī’’tiādimāha.</p>
  171. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kathāvatthusmi</span>nti ettha kathāyeva kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho. Kasmā pana bhagavā evamakāsi? Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi, so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti. Imamatthaṃ passanto evamakāsi.</p>
  172. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_mn2"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Kammāni</span> <a name="V3.0039"></a> <span class="bld">paññapesī</span>ti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha. <span class="bld">Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokamma</span>nti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā <span class="bld">kāyakammaṃ</span> nāma. Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā <span class="bld">vacīkammaṃ</span> nāma. Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā <span class="bld">manokammaṃ</span> nāma. Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma, tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma. Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte <a name="P3.0054"></a> ‘‘cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti (ma. ni. 2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ. Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādibhedaṃ labhati. Niddesavāre cassa ‘‘sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādinā nayena sā vuttāva. Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ, vacīdvāre <a name="M3.0038"></a> pavattā vacīkammaṃ, manodvāre pavattā manokammaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte cetanā’’ti. Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte. Cetanampi, yathāha – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karotī’’ti (a. ni. 6.63). Kasmā pana cetanā kammanti vuttā? Cetanāmūlakattā kammassa.</p>
  173. <p class="bodytext">Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṃ patvā manokammaṃ. Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti. Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti. Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310).</p>
  174. <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0040"></a> nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃ <a name="P3.0055"></a> paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘kiṃ panāvuso, gotamā’’tiādimāha.</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_mn2"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Bālakiniyā</span>ti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā, so ‘‘etha bhaṇe, amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā’’ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bālakiniyā parisāyā’’ti, bālakagāmavāsiniyāti attho. <span class="bld">Upālipamukhāyā</span>ti upālijeṭṭhakāya. Apica <span class="bld">bālakiniyā</span>ti bālavatiyā bālussannāyātipi attho. <span class="bld">Upālipamukhāyā</span>ti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako. Tenāpi vuttaṃ ‘‘upālipamukhāyā’’ti. <span class="bld">Handā</span>ti vacasāyatthe nipāto. <span class="bld">Chavo</span>ti lāmako. <span class="bld">Oḷārikassā</span>ti mahantassa<a name="M3.0039"></a>. <span class="bld">Upanidhāyā</span>ti upanikkhipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ayaṃ nu kho mahanto, ayaṃ mahanto’’ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti. <span class="bld">Sādhu sādhu, bhante, tapassī</span>ti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati.</p>
  176. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_mn2"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0056"></a> <span class="bld">kho metaṃ, bhante, ruccatī</span>ti, bhante, etaṃ mayhaṃ na ruccati. <span class="bld">Māyāvī</span>ti māyākāro. <span class="bld">Āvaṭṭanimāya</span>nti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ. <span class="bld">Āvaṭṭetī</span>ti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti. <span class="bld">Gaccha tvaṃ gahapatī</span>ti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva? Dīghatapassī pana paṭibāhateva? Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo. Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo. Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva. Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ gahapati paṇḍito, samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya. Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā’’ti. Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivādetvā</span>ti <a name="V3.0041"></a> vanditvā. Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti. Kasmā? Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti. Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno. <span class="bld">Āgamā nu khvidhā</span>ti āgamā nu kho idha.</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_mn2"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Sādhu sādhu, bhante, tapassī</span>ti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti, bhagavantaṃ ālapati. <span class="bld">Sacce patiṭṭhāyā</span>ti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. <span class="bld">Siyā</span> <a name="P3.0057"></a> <span class="bld">no</span>ti bhaveyya amhākaṃ.</p>
  179. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_mn2"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti <a name="M3.0040"></a> imasmiṃ loke. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. <span class="bld">Sītodakapaṭikkhitto</span>ti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Manosattā nāma devā</span>ti manamhi sattā laggā lagitā. <span class="bld">Manopaṭibaddho</span>ti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti. Tassa hi pittajararogo bhavissati. Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti. Sītodakaṃ vaṭṭati, rogaṃ vūpasameti. Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati. Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti. Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati. So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati. Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti. Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva. Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi.</p>
  180. <p class="bodytext">Tassapi upāsakassa etadahosi. ‘‘Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti. Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṃ āpajjanti. Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, tathā <a name="P3.0058"></a> vacīdaṇḍo. Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hoti<a name="V3.0042"></a>. Itipi manodaṇḍova mahanto. Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto. Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā’’ti sallakkhesi. Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti.</p>
  181. <p class="bodytext"><span class="bld">Na kho te sandhiyatī</span>ti na kho te ghaṭiyati. <span class="bld">Purimena vā pacchima</span>nti ‘‘kāyadaṇḍo mahanto’’ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘manodaṇḍo mahanto’’ti idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Pacchimena vā purima</span>nti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati.</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_mn2"></a><span class="paranum">63</span>. Idānissa <a name="M3.0041"></a> bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">cātuyāmasaṃvarasaṃvuto</span>ti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Ettha ca <span class="bld">bhāvita</span>nti pañcakāmaguṇā.</p>
  183. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbavārivārito</span>ti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ valañjeti. Atha vā <span class="bld">sabbavārivārito</span>ti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo. <span class="bld">Sabbavāriyutto</span>ti sabbena pāpavāraṇena <a name="P3.0059"></a> yutto. <span class="bld">Sabbavāridhuto</span>ti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. <span class="bld">Sabbavāriphuṭo</span>ti sabbena pāpavāraṇena phuṭo. <span class="bld">Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetī</span>ti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti. So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti. Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti. Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṃ mahantoti saññī hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kismiṃ paññapetī</span>ti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti. <span class="bld">Manodaṇḍasmi</span>nti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti. Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi – ‘‘amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ, sañcetanikaṃ mahāsāvajja’nti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, bhagavatova niyyānikā’’ti.</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_mn2"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Iddhā</span>ti <a name="V3.0043"></a> samiddhā. <span class="bld">Phītā</span>ti atisamiddhā sabbapāliphullā viya. <span class="bld">Ākiṇṇamanussā</span>ti janasamākulā. <span class="bld">Pāṇā</span>ti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca. <span class="bld">Ekaṃ maṃsakhala</span>nti ekaṃ maṃsarāsiṃ. <span class="bld">Puñja</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Iddhimā</span>ti ānubhāvasampanno. <span class="bld">Cetovasippatto</span>ti citte vasībhāvappatto. <span class="bld">Bhasmaṃ</span> <a name="P3.0060"></a> <span class="bld">karissāmī</span>ti chārikaṃ karissāmi. <span class="bld">Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandā</span>ti idampi bhaṇanto so gahapati – ‘‘kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti, iddhimā pana eko <a name="M3.0042"></a> ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho. Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, bhagavatova kathā niyyānikā’’ti sallakkhesi.</p>
  185. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_mn2"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Araññaṃ araññabhūta</span>nti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ. <span class="bld">Isīnaṃ manopadosenā</span>ti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni. Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti. Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
  186. <p class="bodytext">Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe <span class="bld">daṇḍakīrañño</span> kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati. Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti.</p>
  187. <p class="bodytext">Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati. Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti. Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi. Tumhākaṃ nagarasobhinī <a name="P3.0061"></a> devāti. So ussūyamāno ‘‘kiṃ etāya sobhati, nagaraṃ sayaṃ sobhissatī’’ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi.</p>
  188. <p class="bodytext">Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesi <a name="V3.0044"></a> – ‘‘kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ, massunā uraṃ pihitaṃ, ubho kacchā paruḷhā’’ti. Athassā domanassaṃ uppajji – ‘‘ahaṃ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvā <a name="M3.0043"></a> – ‘‘yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito’’ti nikkhantā.</p>
  189. <p class="bodytext">Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘bho kuhiṃ nagarasobhinī’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi. Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi.</p>
  190. <p class="bodytext">Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi. So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi, rājuyyāne <a name="P3.0062"></a> anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṃ pātehi, evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī’’ti āha. So ‘‘evaṃ karissāmi bhaginī’’ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami. Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘kuhiṃ, bho, brāhmaṇo’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. ‘‘Amhehi anupadhāretvā kataṃ, tadevassa ṭhānantaraṃ dethā’’ti dāpesi. Sopi puññabalena labhitvā ‘‘tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me’’ti saññamakāsi.</p>
  191. <p class="bodytext">Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito. Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘jayatu mahārājā’’ti vatvā – ‘‘tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā’’ti pucchi. Āma brāhmaṇāti. Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti. Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ, tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi – ‘‘etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā’’ti. Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu. Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘raññā saddhiṃ nikkhamantā <a name="V3.0045"></a> sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī’’ti āṇāpesi. Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu.</p>
  192. <p class="bodytext">Senāpati <a name="M3.0044"></a> sabbapacchā suṇitvā ‘‘mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū’’ti usumajātahadayo mukhena assasanto <a name="P3.0063"></a> vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ayuttaṃ, bhante, manussehi kataṃ, etesaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā ‘‘rājānameva nāsessāmā’’ti vadanti, ekaccā ‘‘saddhiṃ parisāya rājāna’’nti, ekaccā ‘‘rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā’’ti. Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘aparādho nāma hoti, accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī’’ti.</p>
  193. <p class="bodytext">Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī’’ti sabbaṃ ārocetvā – ‘‘khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṃ hoti, raṭṭhaṃ mā nāsetha, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘na taṃ khamāpessāmī’’ti. Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha – ‘‘ahaṃ, mahārāja, tāpasassa balaṃ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā’’ti. Na khamāpemīti. Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha, ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti. Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha, ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti. Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvā <a name="P3.0064"></a> ‘‘kathaṃ paṭipajjāmi, bhante’’ti āha. Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti. Senāpati tathā akāsi.</p>
  194. <p class="bodytext">Rājā <a name="V3.0046"></a> gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi. Devatā <a name="M3.0045"></a> paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Mahājano attamano ahosi ‘‘kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho’’ti. Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu, mahājano attamanataro ahosi. Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ, tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ. Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi. ‘‘Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṃ kataṃ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā’’ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto.</p>
  195. <p class="bodytext">Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalake <a name="P3.0065"></a> maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu. Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu. Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ. Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ. Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu. Tenāha sarabhaṅgabodhisatto –</p>
  196. <p class="gatha1">‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,</p>
  197. <p class="gatha2">Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho;</p>
  198. <p class="gatha3">Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,</p>
  199. <p class="gathalast">Tassa phuliṅgāni patanti kāye’’ti. (jā. 2.17.70);</p>
  200. <p class="unindented">Evaṃ tāva <span class="bld">daṇḍakīraññassa</span> araññabhūtabhāvo veditabbo.</p>
  201. <p class="bodytext">Kaliṅgaraṭṭhe <a name="V3.0047"></a><a name="M3.0046"></a> pana <span class="bld">nāḷikiraraññe</span> rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā. Te jaṭājinavākacīrāni <a name="P3.0066"></a> saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu. Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu. Manussā sutvā pasannacittā ‘‘kuhiṃ bhadantā gacchantī’’ti pucchiṃsu. Yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvusoti. Bhante, alaṃ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti. Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu. Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘dhammakathaṃ sossāmā’’ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu. Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī’’ti? Natthi deva, ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti. Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṃ gacchantūti. So gantvā tesaṃ ārocesi – ‘‘rājāpi gantukāmo, rājānaṃ parivāretvāva gacchathā’’ti. Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā – ‘‘amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī’’ti attamanatarā ahesuṃ.</p>
  202. <p class="bodytext">Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘rañño dhammaṃ kathehī’’ti saññamadaṃsu, so tāpaso <a name="P3.0067"></a> parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento –</p>
  203. <p class="indent">‘‘Pāṇo <a name="M3.0047"></a> na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, tathā adinnādānādīni. Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti, adinnādānaṃ <a name="V3.0048"></a> appabhogasaṃvattanikaṃ, micchācāro bahusapattasaṃvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko, majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanika’’nti –</p>
  204. <p class="bodytext">Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi.</p>
  205. <p class="bodytext">Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti. Tasmā so cintesi – ‘‘ahaṃ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṃ kāttabba’’nti. So dhammakathāpariyosāne ‘‘ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā agamāsi. So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu, tesaṃ pāsādato otaraṇakāle <a name="P3.0068"></a> kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā’’ti. Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi.</p>
  206. <p class="bodytext">Tāpasāpi ‘‘sve rājagehe bhuñjissāmā’’ti aññamaññaṃ ovadiṃsu – ‘‘mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ, cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo’’ti.</p>
  207. <p class="bodytext">Punadivase <a name="M3.0048"></a> bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā. Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi. Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi. Mahātāpaso rājānaṃ olokesi. Rājā – ‘‘ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṃ anucchavikaṃ, hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha<a name="V3.0049"></a>, tumhākamidaṃ anucchavikaṃ, bhuñjathā’’ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi. Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti. ‘‘Ettakeneva gacchissatha tumhe’’ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi. Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhi<a name="P3.0069"></a>, pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu. Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu. Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva. Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu. Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi.</p>
  208. <p class="bodytext">Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ. Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha. Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto –</p>
  209. <p class="gatha1">‘‘Yo saññate pabbajite avañcayi,</p>
  210. <p class="gatha2">Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake;</p>
  211. <p class="gatha3">Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,</p>
  212. <p class="gathalast">Saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. (jā. 2.17.71);</p>
  213. <p class="unindented">Evaṃ <span class="bld">kāliṅgāraññassa</span> araññabhūtabhāvo veditabbo.</p>
  214. <p class="bodytext">Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā. Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi. Yo <a name="M3.0049"></a> panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ko esa dujjāto dussaṇṭhito’’tiādīni vatvā – ‘‘nīharatha na’’nti nīharāpetvā ‘‘evarūpampi nāma addasaṃ, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti akkhīni dhovati. Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetīti <a name="P3.0070"></a> diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṃ antaradhāyi.</p>
  215. <p class="bodytext">Sā <a name="V3.0050"></a> ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami. Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ, ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ussaratha ayyā, caṇḍāloha’’nti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji.</p>
  216. <p class="bodytext">Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Mātaṅgo ayyeti. ‘‘Kiṃ vata, bho, akusalaṃ akaramha, kassāyaṃ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasa’’nti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha – ‘‘vegena udakaṃ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma <a name="P3.0071"></a> gahitamukhañca dhovissāmī’’ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi. Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘kuhiṃ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī’’ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mahantaṃ vata, bho, surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha, gaṇhatha caṇḍāla’’nti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā – ‘‘are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā’’ti kesesu <a name="M3.0050"></a> gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ.</p>
  217. <p class="bodytext">Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā – ‘‘idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppanna’’nti cintento – ‘‘na aññaṃ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppanna’’nti ñatvā ‘‘sacāhaṃ puriso, pādesu naṃ nipātessāmī’’ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇa’’nti gehaṅgaṇe nipajji. Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre <a name="V3.0051"></a> nipanno marati, ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti. Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti. Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji.</p>
  218. <p class="bodytext">Seṭṭhissa ārocesuṃ – ‘‘mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito’’ti <a name="P3.0072"></a> gacchatha bhaṇe, kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti. Te gantvā ‘‘imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā’’ti vadiṃsu. So – ‘‘nāhaṃ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno’’ti āha. Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti? Kiṃ tassā dosaṃ na passatha, niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito, taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti.</p>
  219. <p class="bodytext">Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ. Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘gacchatha, ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā’’ti peseti. So ‘‘na icchāmi kahāpaṇaṃ, tameva icchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca – ‘‘ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī’’ti saṃvegappattā – ‘‘gacchatha tātā, koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā’’ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu, bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu, evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi. Evaṃ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā.</p>
  220. <p class="bodytext">Tato <a name="M3.0051"></a> sattasattagehavāsikā uṭṭhāya – ‘‘na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ, amhe mā nāsetha, tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā’’ti āhaṃsu. Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu, so paṭikkhipateva. Evaṃ cha divasā gatā. Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā – ‘‘na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma, tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu.</p>
  221. <p class="bodytext">Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu. Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃ <a name="P3.0073"></a> ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hatthe <a name="V3.0052"></a> nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā – ‘‘tava sāmikaṃ gahetvā yāhī’’ti mahāpurisassa adaṃsu.</p>
  222. <p class="bodytext">Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto nipannakova āha ‘‘nāhaṃ uṭṭhahāmī’’ti. Atha kinti vadāmīti. ‘‘Uṭṭhehi ayya mātaṅgā’’ti evaṃ maṃ vadāhīti. Sā tathā avoca. Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu, bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā akāsi. Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā – ‘‘nāsitaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṃ koṭṭetī’’ti viravittha. Sā kiṃ karomi ayyāti? Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti. Gacchā nāma araññe honti, mayaṃ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi, na sakkomi padasā gantuṃ, piṭṭhiyā maṃ nehīti. Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi. Bodhisatto abhiruhi. Kuhiṃ nemi sāmīti? Bahinagaraṃ nehīti. Sā pācīnadvāraṃ gantvā – ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pācīnadvāraṃ sāmīti. Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantīti <a name="P3.0074"></a> attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi. Kasmā? Bhavaggapattamassā <a name="M3.0052"></a> mānaṃ pātessāmīti. Mahājano ukkuṭṭhimakāsi – ‘‘ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī’’ti.</p>
  223. <p class="bodytext">Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pacchimadvāraṃ sāmīti. Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti. Sā tattha gantvā āha ‘‘idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī’’ti? Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi.</p>
  224. <p class="bodytext">Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi. ‘‘Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti, na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko. Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ <a name="V3.0053"></a> abhisekakiccaṃ karissāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī’’ti. Cintetvā taṃ āmantesi – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ, idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha, kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ, tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā’’ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitu’’nti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya <a name="P3.0075"></a> gehābhimukho agamāsi.</p>
  225. <p class="bodytext">Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī – ‘‘aticchatha, bhante, caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānameta’’nti āha. Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi. Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha – ‘‘yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi, kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī’’ti. Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi. Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho, tvaṃ pana <a name="M3.0053"></a> ekaṃ mama vacanaṃ karohi, nagaraṃ pavisitvā ‘na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṃ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī’’ti.</p>
  226. <p class="bodytext">Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā – ‘‘pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā, na sakkhissāmevaṃ vattu’’nti āha. Bodhisatto – ‘‘kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ, ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāha’’nti vatvā – ‘‘ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṃ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī’’ti vatvā pakkāmi.</p>
  227. <p class="bodytext">Sā <a name="V3.0054"></a> saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi. Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā – ‘‘passatha, amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī’’ti hasantā keḷiṃ karonti. Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā – ‘‘idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’’ti ugghosesi.</p>
  228. <p class="bodytext">Brāhmaṇā <a name="P3.0076"></a> cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṃ siyā, etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā’’ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu. Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī’’ti ugghosesi. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bho na dūraṃ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā’’ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu. Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato.</p>
  229. <p class="bodytext">Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā <a name="M3.0054"></a> vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Mahājano disvā – ‘‘saccaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ, āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā’’ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi. Mahājano disvā – ‘‘otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṃ āharathā’’ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā <a name="P3.0077"></a> ṭhito.</p>
  230. <p class="bodytext">Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi. Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ pucchi <a name="V3.0055"></a> ‘‘utusamayo te diṭṭhamaṅgalike’’ti. Āma ayyāti. Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi. Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi. Mahāpuriso – ‘‘ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati, tvaṃ tiṭṭhā’’ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho. Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā. Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi.</p>
  231. <p class="bodytext">Brāhmaṇā – ‘‘brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā’’ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu. Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu. Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā – ‘‘na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ, vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma, yāva pana taṃ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū’’ti maṇḍape vasāpesuṃ. Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti, pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti. Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi.</p>
  232. <p class="bodytext">Sakalajambudīpo <a name="M3.0055"></a> saṅkhubhi, tato sabbarājāno ‘‘brahmapajāpatiyā pādadhovanena <a name="P3.0078"></a> abhisekaṃ karissāmā’’ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu. Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno. Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi. Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi. Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ. Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā <span class="bld">maṇḍabyo</span>tveva nāmaṃ akaṃsu.</p>
  233. <p class="bodytext">Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti. Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viya <a name="V3.0056"></a> gaṇhāti, gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati. Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi. Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi. Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti. Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi. Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi.</p>
  234. <p class="bodytext">Bodhisatto āvajjesi – ‘‘pamatto nu kho kumāro appamatto’’ti. Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ na jānāti, gacchāmi naṃ damemī’’ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā – ‘‘dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitu’’nti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari. Maṇḍabyakumāropi <a name="P3.0079"></a> suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā – ‘‘idha sūpaṃ detha idha odana’’nti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha –</p>
  235. <p class="gatha1">‘‘Kuto <a name="M3.0056"></a> nu āgacchasi dummavāsī,</p>
  236. <p class="gatha2">Otallako paṃsupisācakova;</p>
  237. <p class="gatha3">Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,</p>
  238. <p class="gathalast">Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti. (jā. 1.15.1);</p>
  239. <p class="bodytext">Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha –</p>
  240. <p class="gatha1">‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,</p>
  241. <p class="gatha2">Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;</p>
  242. <p class="gatha3">Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,</p>
  243. <p class="gathalast">Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti. (jā. 1.15.2);</p>
  244. <p class="bodytext">So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha –</p>
  245. <p class="gatha1">‘‘Annaṃ <a name="V3.0057"></a> mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ,</p>
  246. <p class="gatha2">Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ;</p>
  247. <p class="gatha3">Apehi etto kimidhaṭṭhitosi,</p>
  248. <p class="gathalast">Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā’’ti. (jā. 1.15.3);</p>
  249. <p class="bodytext">Atha bodhisatto ‘‘dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati, evaṃ <a name="P3.0080"></a> nipphalaṃ nāma natthi, sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī’’ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha –</p>
  250. <p class="gatha1">‘‘Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ,</p>
  251. <p class="gatha2">Anūpakhette phalamāsamānā;</p>
  252. <p class="gatha3">Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ,</p>
  253. <p class="gathalast">Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye’’ti. (jā. 1.15.4);</p>
  254. <p class="bodytext">Atha kumāro kodhābhibhūto – ‘‘kenimassa muṇḍakassa paveso dinno’’ti dvārarakkhādayo tajjetvā –</p>
  255. <p class="gatha1">‘‘Khettāni <a name="M3.0057"></a> mayhaṃ viditāni loke,</p>
  256. <p class="gatha2">Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi;</p>
  257. <p class="gatha3">Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā,</p>
  258. <p class="gathalast">Tānīdha khettāni supesalānī’’ti. (jā. 1.15.5) –</p>
  259. <p class="unindented">Gāthaṃ vatvā ‘‘imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā’’ti āha. Atha naṃ mahāpuriso āha –</p>
  260. <p class="gatha1">‘‘Giriṃ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi;</p>
  261. <p class="gathalast">Jātavedaṃ padahasi, yo isiṃ paribhāsasī’’ti. (jā. 1.15.9);</p>
  262. <p class="bodytext">Evañca <a name="V3.0058"></a> pana vatvā – ‘‘sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya, bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā’’ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari. Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –</p>
  263. <p class="gatha1">‘‘Idaṃ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo;</p>
  264. <p class="gathalast">Antalikkhasmiṃ pakkāmi, brāhmaṇānaṃ udikkhata’’nti. (jā. 1.15.10);</p>
  265. <p class="bodytext">Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi. Tassa mukhaṃ parivattetitvā <a name="P3.0081"></a> pacchāmukhaṃ jātaṃ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṃ vamati, sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi. Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu. Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu. Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha –</p>
  266. <p class="gatha1">‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,</p>
  267. <p class="gatha2">Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;</p>
  268. <p class="gatha3">Setāni akkhīni yathā matassa,</p>
  269. <p class="gathalast">Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.11);</p>
  270. <p class="bodytext">Athassā <a name="M3.0058"></a> ārocesuṃ –</p>
  271. <p class="gatha1">‘‘Idhāgamā samaṇo dummavāsī,</p>
  272. <p class="gatha2">Otallako paṃsupisācakova,</p>
  273. <p class="gatha3">Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,</p>
  274. <p class="gathalast">So te imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.12);</p>
  275. <p class="bodytext">Sā sutvāva aññāsi – ‘‘mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī’’ti. Tato upaṭṭhāke pucchi –</p>
  276. <p class="gatha1">‘‘Katamaṃ <a name="V3.0059"></a> disaṃ agamā bhūripañño,</p>
  277. <p class="gatha2">Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ;</p>
  278. <p class="gatha3">Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ,</p>
  279. <p class="gathalast">Appeva naṃ putta labhemu jīvita’’nti. (jā. 1.15.13);</p>
  280. <p class="bodytext">Te āhaṃsu –</p>
  281. <p class="gatha1">‘‘Vehāyasaṃ agamā bhūripañño,</p>
  282. <p class="gatha2">Pathaddhuno pannaraseva cando;</p>
  283. <p class="gatha3">Apicāpi <a name="P3.0082"></a> so purimadisaṃ agacchi,</p>
  284. <p class="gathalast">Saccappaṭiñño isi sādhurūpo’’ti. (jā. 1.15.14);</p>
  285. <p class="bodytext">Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya – ‘‘mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu, mā aññe’’ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā – ‘‘idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa pada’’nti padānusārenāgantvā vanditvā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante, dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvita’’nti.</p>
  286. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā –</p>
  287. <p class="gatha1">‘‘Āvedhitaṃ <a name="M3.0059"></a> piṭṭhito uttamaṅgaṃ,</p>
  288. <p class="gatha2">Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;</p>
  289. <p class="gatha3">Setāni akkhīni yathā matassa,</p>
  290. <p class="gathalast">Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.15) –</p>
  291. <p class="unindented">Gāthaṃ <a name="V3.0060"></a> abhāsi. Mahāpuriso āha – ‘‘na mayaṃ evarūpaṃ karoma, pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī’’ti.</p>
  292. <p class="bodytext">Kevalaṃ, bhante, tumhākaṃ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṃ hotu, sukhamāpayā<a name="P3.0083"></a>, bhante, devatā, apicāhaṃ, bhante, kathaṃ paṭipajjāmīti. Tena hi osadhaṃ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi, tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti. Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi.</p>
  293. <p class="bodytext">Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā – ‘‘sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātu’’nti kumāraṃ vissajjesi. Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi. Atha naṃ mātā avoca – ‘‘passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī’’ti. Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi. Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu. Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu. Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti. Te ‘‘caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṃ na dassantī’’ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti.</p>
  294. <p class="bodytext">Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati. Atheko ‘‘jātimantatāpaso nāma mayā sadiso <a name="M3.0060"></a> natthī’’ti aññesu saññampi na karoti. Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘mānaniggahamassa karissāmī’’ti tattha agamāsi<a name="P3.0084"></a>. Taṃ jātimantatāpaso pucchi – ‘‘kiṃ jacco bhava’’nti? Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti. Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti.</p>
  295. <p class="bodytext">Bodhisatto <a name="V3.0061"></a> – ‘‘sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī’’ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū’’ti adhiṭṭhāsi. Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati, jaṭā dhovati. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti. Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi. Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti.</p>
  296. <p class="bodytext">Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi – ‘‘idaṃ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikata’’nti? Āma ācariya. Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti. Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi, udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ. Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi. So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi, – ‘‘bho caṇḍāla, tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī’’ti? Āma ācariya. Caṇḍāla, ‘‘tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū’’ti. Sādhu acariya, ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti.</p>
  297. <p class="bodytext">Atha mahāsatto cintesi – ‘‘etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi na’’nti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi. Iddhimato iddhivisayo <a name="P3.0085"></a> nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi.</p>
  298. <p class="bodytext">Manussā – ‘‘yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo’’ti upaddavappattā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti cintetvā ‘‘rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ, lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti, tattha gacchāmā’’ti rājakulaṃ gantvā <a name="M3.0061"></a> tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā – ‘‘mā tātā bhāyatha, imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā’’ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi. Tāpaso āha – ‘‘āma mahārāja, eko <a name="V3.0062"></a> caṇḍālo atthi, so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti, mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi, taṃ pucchatha, so jānissatī’’ti.</p>
  299. <p class="bodytext">Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā – ‘‘tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṃ na dethā’’ti pucchi. Āma, mahārājāti. Kiṃ kāraṇā bhanteti? Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti. Rājā gantvā ‘‘etha ācariya, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Nāhaṃ, mahārāja, caṇḍālaṃ vandāmīti. Mā ācariya, evaṃ karotha, janapadassa mukhaṃ passathāti. So puna paṭikkhipiyeva. Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā <a name="P3.0086"></a> ‘‘ācariyo khamāpetuṃ na icchitī’’ti āha. Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti. Rājā ‘‘ayaṃ khamāpetuṃ na icchati, ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati, kiṃ amhākaṃ tena tāpasena, lokaṃ olokessāmā’’ti ‘‘gacchatha, bho, tāpasasantikaṃ, taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā’’ti āha. Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ.</p>
  300. <p class="bodytext">Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati. Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati. Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha. Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi. Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati. Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṃ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti. Te manussā ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tathā kāresuṃ. Tassāpi tatheva sotthi jātā. So tato paṭṭhāya – ‘‘jāti <a name="M3.0062"></a> nāma akāraṇaṃ, pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇa’’nti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi.</p>
  301. <p class="bodytext">Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi, mahākolāhalaṃ jātaṃ. Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci. Mahāsatto <a name="P3.0087"></a> paṭiññaṃ datvā tāni ca <a name="V3.0063"></a> asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi. Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho, ‘‘ayaṃ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā’’ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, mahārāja, etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṃ jānāti, pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti, ākāsaṃ pathaviṃ, dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti, santikaṃ dūraṃ, gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti, icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti. Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ, ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya, amhākaṃ vacanaṃ karotha, mahārāja, ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti.</p>
  302. <p class="bodytext">Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato. Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassa <a name="P3.0088"></a> anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi. Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ, navamaṃ kalalavassaṃ vassi. Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā. So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto. Tenāha saṃkiccapaṇḍito –</p>
  303. <p class="gatha1">‘‘Upahacca <a name="M3.0063"></a> manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;</p>
  304. <p class="gathalast">Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahūti’’. (jā. 2.19.96) –</p>
  305. <p class="unindented">Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva <span class="bld">mātaṅgārañña</span>nti vuttaṃ.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_mn2"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Pañhapaṭibhānānī</span>ti <a name="V3.0064"></a> pañhabyākaraṇāni. <span class="bld">Paccanīkaṃ katabba</span>nti paccanīkaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Amaññissa</span>nti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_mn2"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Anuviccakāra</span>nti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sādhu hotī</span>ti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante – ‘‘kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti? Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. <span class="bld">Paṭākaṃ parihareyyu</span>nti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā <a name="P3.0089"></a> – ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. ‘‘Tenāha paṭākaṃ parihareyyu’’nti.</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_mn2"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Opānabhūta</span>nti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. <span class="bld">Kula</span>nti tava nivesanaṃ. <span class="bld">Dātabbaṃ maññeyyāsī</span>ti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti. Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. <span class="bld">Sutametaṃ, bhante</span>ti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā, te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti – ‘‘mayaṃ ‘yassa kassaci sampattassa dātabba’nti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘sutameta’’nti āha.</p>
  309. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_mn2"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Anupubbiṃ</span> <a name="M3.0064"></a> <span class="bld">katha</span>nti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha <a name="P3.0090"></a> <span class="bld">dānakatha</span>nti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi <a name="V3.0065"></a> dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso. Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ deti, brahmasampattiṃ deti, cakkavattisampattiṃ deti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.</p>
  310. <p class="bodytext">Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi. <span class="bld">Sīlakatha</span>nti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ <a name="P3.0091"></a> gati parāyaṇaṃ, sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ <a name="M3.0065"></a> sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.</p>
  311. <p class="bodytext">Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. <span class="bld">Saggakatha</span>nti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).</p>
  312. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0066"></a> saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhā <a name="P3.0092"></a> bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha <span class="bld">ādīnavo</span>ti doso. <span class="bld">Okāro</span>ti avakāro lāmakabhāvo. <span class="bld">Saṃkileso</span>ti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha ‘‘kilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).</p>
  313. <p class="bodytext">Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. <span class="bld">Kallacitta</span>nti arogacittaṃ. <span class="bld">Sāmukkaṃsikā</span>ti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā panesāti, ariyasaccadesanā? Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti.</p>
  314. <p class="bodytext"><span class="bld">Virajaṃ vītamala</span>nti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ, cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ. Idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.</p>
  315. <p class="bodytext">Diṭṭho <a name="M3.0066"></a> ariyasaccadhammo etenāti <span class="bld">diṭṭhadhammo</span>. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā <a name="P3.0093"></a> vicikicchā anenāti <span class="bld">tiṇṇavicikiccho</span>. Vigatā kathaṃkathā assāti <span class="bld">vigatakathaṃkatho. Vesārajjappatto</span>ti vesārajjaṃ patto. Kattha? Satthu sāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti <span class="bld">aparappaccayo</span>.</p>
  316. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_mn2"></a><span class="paranum">70</span>. Cittena sampaṭicchamāno <span class="bld">abhinanditvā,</span> vācāya pasaṃsamāno <span class="bld">anumoditvā. Āvarāmī</span>ti thakemi pidahāmi. <span class="bld">Anāvaṭa</span>nti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ.</p>
  317. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_mn2"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Assosi kho dīghatapassī</span>ti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya – ‘‘paṇḍito gahapati<a name="V3.0067"></a>, samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṃ gamissati, gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato’’ti ohitasotova hutvā vicarati. Tasmā paṭhamaṃyeva assosi.</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_mn2"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Tena hi sammā</span>ti balavasokena abhibhūto ‘‘ettheva tiṭṭhā’’ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimāya dvārasālāyā</span>nti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako <span class="bld">majjhimadvārasālā</span> nāma. Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā. Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṃ.</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_mn2"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Agga</span>ntiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Yaṃ suda</span>nti ettha <span class="bld">ya</span>nti yaṃ nāṭaputtaṃ. <span class="bld">Suda</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Pariggahetvā</span>ti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. <span class="bld">Nisīdāpetī</span>ti <a name="P3.0094"></a> saṇikaṃ ācariya, saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti. <span class="bld">Dattosī</span>ti kiṃ jaḷosi jātoti attho. <span class="bld">Paṭimukko</span>ti sīse parikkhipitvā <a name="M3.0067"></a> gahito. <span class="bld">Aṇḍahārako</span>tiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati.</p>
  321. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_mn2"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanī</span>ti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ. <span class="bld">Tena hī</span>ti nipātamattametaṃ, bhante, upamaṃ te karissāmicceva attho. Kāraṇavacanaṃ vā, yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ, mama satthu niyyānikaṃ, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_mn2"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Upavijaññā</span>ti vijāyanakālaṃ upagatā. <span class="bld">Makkaṭacchāpaka</span>nti makkaṭapotakaṃ. <span class="bld">Kiṇitvā ānehī</span>ti mūlaṃ datvāva āhara. Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃ <a name="V3.0068"></a> vikkiṇanti. Taṃ sandhāyetaṃ āha. <span class="bld">Rajita</span>nti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho. <span class="bld">Ākoṭitapaccākoṭita</span>nti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca. <span class="bld">Ubhatobhāgavimaṭṭha</span>nti maṇipāsāṇena ubhosu <a name="P3.0095"></a> passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ.</p>
  323. <p class="bodytext"><span class="bld">Raṅgakkhamo hi kho</span>ti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati. Tasmā evamāha. <span class="bld">No ākoṭṭanakkhamo</span>ti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṃ nikkhamati. Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati, mattaluṅgaṃ nikkhamati. Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati. Tasmā evamāha. <span class="bld">No vimajjanakkhamo</span>ti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati. Tasmā evamāha. <span class="bld">Raṅgakkhamo hi kho bālāna</span>nti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo, rāgamattaṃ janeti, piyo hoti. Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti. <span class="bld">No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamo</span>ti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti. <span class="bld">Raṅgakkhamo ceva paṇḍitāna</span>nti <a name="M3.0068"></a> catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati. Tasmā evamāha. Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti āha. <span class="bld">Suṇohi</span> <a name="P3.0096"></a> <span class="bld">yassāhaṃ sāvako</span>ti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho.</p>
  324. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_mn2"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Dhīrassā</span>ti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako, so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. <span class="bld">Pabhinnakhīlassā</span>ti bhinnapañcacetokhilassa. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā. Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti? Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo. Bhagavā, tassa <span class="bld">vijitavijayassa. Anīghassā</span>ti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa. <span class="bld">Susamacittassā</span>ti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa. <span class="bld">Vuddhasīlassā</span>ti <a name="V3.0069"></a> vaḍḍhitācārassa. <span class="bld">Sādhupaññassā</span>ti sundarapaññassa. <span class="bld">Vesamantarassā</span>ti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa. <span class="bld">Vimalassā</span>ti vigatarāgādimalassa.</p>
  325. <p class="bodytext"><span class="bld">Tusitassā</span>ti tuṭṭhacittassa. <span class="bld">Vantalokāmisassā</span>ti vantakāmaguṇassa. <span class="bld">Muditassā</span>ti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṃ. Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva. <span class="bld">Katasamaṇassā</span>ti <a name="P3.0097"></a> katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho. <span class="bld">Manujassā</span>ti lokavohāravasena ekassa sattassa. <span class="bld">Narassā</span>ti punaruttaṃ. Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti.</p>
  326. <p class="bodytext"><span class="bld">Venayikassā</span>ti sattānaṃ vināyakassa. <span class="bld">Ruciradhammassā</span>ti sucidhammassa. <span class="bld">Pabhāsakassā</span>ti obhāsakassa. <span class="bld">Vīrassā</span>ti vīriyasampannassa. <span class="bld">Nisabhassā</span>ti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa. <span class="bld">Gambhīrassā</span>ti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa. <span class="bld">Monapattassā</span>ti ñāṇapattassa. <span class="bld">Vedassā</span>ti vedo vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa. <span class="bld">Dhammaṭṭhassā</span>ti dhamme ṭhitassa. <span class="bld">Saṃvutattassā</span>ti pihitattassa.</p>
  327. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgassā</span>ti <a name="M3.0069"></a> catūhi kāraṇehi nāgassa. <span class="bld">Pantasenassā</span>ti pantasenāsanassa. <span class="bld">Paṭimantakassā</span>ti paṭimantanapaññāya samannāgatassa. <span class="bld">Monassā</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā. <span class="bld">Dantassā</span>ti nibbisevanassa.</p>
  328. <p class="bodytext"><span class="bld">Isisattamassā</span>ti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa. <span class="bld">Brahmapattassā</span>ti <a name="P3.0098"></a> seṭṭhapattassa. <span class="bld">Nhātakassā</span>ti nhātakilesassa. <span class="bld">Padakassā</span>ti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa. <span class="bld">Viditavedassā</span>ti viditañāṇassa. <span class="bld">Purindadassā</span>ti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa. <span class="bld">Sakkassā</span>ti samatthassa. <span class="bld">Pattipattassā</span>ti ye pattabbā guṇā, te pattassa. <span class="bld">Veyyākaraṇassā</span>ti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito.</p>
  329. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassissā</span>ti <a name="V3.0070"></a> vipassanakassa. <span class="bld">Anabhinatassā</span>ti anatassa. <span class="bld">No apanatassā</span>ti aduṭṭhassa.</p>
  330. <p class="bodytext"><span class="bld">Ananugatantarassā</span>ti kilese ananugatacittassa. <span class="bld">Asitassā</span>ti abaddhassa.</p>
  331. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūripaññassā</span>ti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho. <span class="bld">Mahāpaññassā</span>ti mahāpaññāya samannāgatassa.</p>
  332. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupalittassā</span>ti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa. <span class="bld">Āhuneyyassā</span>ti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa. <span class="bld">Yakkhassā</span>ti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma. Tenāha ‘‘yakkhassā’’ti. <span class="bld">Mahato</span>ti <a name="P3.0099"></a> mahantassa. <span class="bld">Tassa sāvakohamasmī</span>ti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti. Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā. Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā’’ti pañhassa atthaṃ vissajjesi.</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_mn2"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Kadā</span> <a name="M3.0070"></a> <span class="bld">saññūḷhā</span>ti kadā sampiṇḍitā. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā’’ti. Tasmā evamāha. <span class="bld">Vicittaṃ mālaṃ gantheyyā</span>ti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya. <span class="bld">Evameva kho, bhante</span>ti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo. Chekamālākāro viya upāli gahapati. Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ.</p>
  334. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchī</span>ti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi – ‘‘anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī’’ti. Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji. Ime hi sattā attano attanova cintayanti. Tassa <a name="V3.0071"></a> tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi, lohitaṃ vilīyittha, taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi. Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti. Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃ <a name="P3.0100"></a> nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi. Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti.</p>
  335. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  336. <p class="centered">Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  337. <p class="subhead">7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā</p>
  338. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_mn2"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0072"></a> <span class="bld">me suta</span>nti kukkuravatikasuttaṃ. Tattha <span class="bld">koliyesū</span>ti evaṃnāmake janapade. So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṃ koliyānaṃ rājakumārānaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃ vuccati. Tasmiṃ koliyesu janapade. <span class="bld">Haliddavasana</span>nti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthā <a name="M3.0071"></a> manussā nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṃ āropentā haliddavasananti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito, tathāpi buddhānaṃ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo. <span class="bld">Govatiko</span>ti samādinnagovato, sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ bandhitvā gāvīhi saddhiṃ tiṇāni khādanto viya carati. <span class="bld">Acelo</span>ti naggo niccelo. <span class="bld">Seniyo</span>ti tassa nāmaṃ.</p>
  339. <p class="bodytext"><span class="bld">Kukkuravatiko</span>ti samādinnakukkuravato, sabbaṃ sunakhakiriyaṃ karoti. Ubhopete sahapaṃsukīḷikā sahāyakā. <span class="bld">Kukkurova palikujjitvā</span>ti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṃ vilekhitvā kukkurakūjitaṃ <a name="P3.0101"></a> kūjanto nisīdati, ayampi ‘‘kukkurakiriyaṃ karissāmī’’ti bhagavatā saddhiṃ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṃ vilekhitvā sīsaṃ vidhunanto ‘bhū bhū’ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi. <span class="bld">Chamānikkhitta</span>nti bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. <span class="bld">Samattaṃ samādinna</span>nti paripuṇṇaṃ katvā gahitaṃ. <span class="bld">Kā gatī</span>ti kā nipphatti. <span class="bld">Ko abhisamparāyo</span>ti abhisamparāyamhi kattha nibbatti. <span class="bld">Ala</span>nti tassa appiyaṃ bhavissatīti yāvatatiyaṃ paṭibāhati. <span class="bld">Kukkuravata</span>nti kukkuravatasamādānaṃ.</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_mn2"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti vaḍḍheti. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti anūnaṃ. <span class="bld">Abbokiṇṇa</span>nti nirantaraṃ. <span class="bld">Kukkurasīla</span>nti kukkurācāraṃ. <span class="bld">Kukkuracitta</span>nti ‘‘ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṃ karissāmī’’ti evaṃ uppannacittaṃ. <span class="bld">Kukkurākappa</span>nti kukkurānaṃ gamanākāro atthi, tiṭṭhanākāro atthi, nisīdanākāro atthi, sayanākāro atthi, uccārapassāvakaraṇākāro atthi, aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi, ayaṃ kukkurākappo nāma, taṃ bhāvetīti attho<a name="V3.0073"></a>. <span class="bld">Imināhaṃ sīlenā</span>tiādīsu ahaṃ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho. <span class="bld">Devo</span>ti sakkasuyāmādīsu aññataro. <span class="bld">Devaññataro</span>ti <a name="P3.0102"></a> tesaṃ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assa <a name="M3.0072"></a> micchādiṭṭhi nāma hoti. <span class="bld">Aññataraṃ gatiṃ vadāmī</span>ti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi, tasmā evamāha. <span class="bld">Sampajjamāna</span>nti diṭṭhiyā asammissaṃ hutvā nipajjamānaṃ.</p>
  341. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhā</span>ti yaṃ maṃ, bhante, bhagavā evamāha, ahametaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na rodāmi na paridevāmi, na anutthunāmīti attho. Evaṃ sakammakavasenettha attho veditabbo, na assumuñcanamattena.</p>
  342. <p class="gatha1">‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;</p>
  343. <p class="gathalast">Jīvantaṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti. (saṃ. ni. 1.239) –</p>
  344. <p class="unindented">Ayañcettha payogo. <span class="bld">Apica me idaṃ, bhante</span>ti apica kho me idaṃ, bhante, kukkuravataṃ dīgharattaṃ samādinnaṃ, tasmiṃ sampajjantepi vuddhi natthi, vipajjantepi. Iti ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayā katakammaṃ moghaṃ jāta’’nti attano vipattiṃ paccavekkhamāno rodāmi, bhanteti.</p>
  345. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_mn2"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">Govata</span>ntiādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni. <span class="bld">Gavākappa</span>nti goākappaṃ. Sesaṃ kukkurākappe vuttasadisameva. Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro, evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo. Sesaṃ tādisameva.</p>
  346. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_mn2"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Cattārimāni</span> <a name="P3.0103"></a> <span class="bld">puṇṇa kammānī</span>ti kasmā imaṃ desanaṃ ārabhi? Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā, imasmiñca kammacatukke kathite imesaṃ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica imaṃ kammacatukkameva desiyamānaṃ ime sañjānissanti<a name="V3.0074"></a>, tato eko saraṇaṃ gamissati, eko pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti ayameva etesaṃ sappāyāti ñatvāpi imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  347. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kaṇha</span>nti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhavipāka</span>nti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. <span class="bld">Sukka</span>nti paṇḍaraṃ dasakusalakammapathakammaṃ. <span class="bld">Sukkavipāka</span>nti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukka</span>nti vomissakakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukkavipāka</span>nti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā <a name="M3.0073"></a> akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati. <span class="bld">Akaṇhaṃ asukka</span>nti kammakkhayakaraṃ catumaggacetanākammaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Ayaṃ tāva uddese attho.</p>
  348. <p class="bodytext">Niddese pana <span class="bld">sabyābajjha</span>nti sadukkhaṃ. Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasa <a name="P3.0104"></a> akusalacetanā <span class="bld">sabyābajjhakāyasaṅkhāro</span> nāma. Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa <span class="bld">vacīsaṅkhāro</span> nāma. Ubhayacopanaṃ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā <span class="bld">manosaṅkhāro</span> nāma. Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā. Imasmiñhi sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte kammaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharitvā</span>ti saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho. <span class="bld">Sabyābajjhaṃ loka</span>nti sadukkhaṃ lokaṃ upapajjanti. <span class="bld">Sabyābajjhā phassā phusantī</span>ti sadukkhā vipākaphassā phusanti. <span class="bld">Ekantadukkha</span>nti nirantaradukkhaṃ. <span class="bld">Bhūtā</span>ti hetvatthe nissakkavacanaṃ, bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathābhūtaṃ kammaṃ sattā karonti, tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṃ upapatti hoti. Tenevāha ‘‘yaṃ karoti tena upapajjatī’’ti. Ettha ca <span class="bld">tenā</span>ti kammena viya vuttā, upapatti ca nāma vipākena hoti. Yasmā pana vipākassa kammaṃ hetu, tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho. <span class="bld">Phassā phusantī</span>ti yena kammavipākena nibbatto, taṃkammavipākaphassā phusanti. <span class="bld">Kammadāyādā</span>ti kammadāyajjā kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santakanti vadāmi.</p>
  349. <p class="bodytext"><span class="bld">Abyābajjha</span>nti <a name="V3.0075"></a> niddukkhaṃ<a name="P3.0105"></a>. Imasmiṃ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā <span class="bld">kāyasaṅkhāro</span> nāma. Tāyeva vacīdvāre pavattā <span class="bld">vacīsaṅkhāro</span> nāma. Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha, tisso ca heṭṭhimajhānacetanā <span class="bld">abyābajjhamanosaṅkhāro</span> nāma. Jhānacetanā tāva hotu, kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti. Kasiṇasajjanakāle <a name="M3.0074"></a> ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti. Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā, catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā. Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo. Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpi manussā</span>tiādīsu manussānaṃ tāva kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ pākaṭameva, devesu pana bhummadevatānaṃ, vinipātikesu vemānikapetānaṃ kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ hotīti veditabbaṃ. Hatthiādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva.</p>
  351. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tesu tīsu kammesu. <span class="bld">Tassa pahānāya yā cetanā</span>ti tassa pahānatthāya maggacetanā. Kammaṃ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi. Idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma, tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma, maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā.</p>
  352. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_mn2"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">‘‘Labheyyāhaṃ, bhante’’</span>ti idaṃ so ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito, handāhaṃ attānaṃ yoge yojemī’’ti cintetvā āha. Atha <a name="P3.0106"></a> bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya ‘‘yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.</p>
  353. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pabbajja</span>nti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ<a name="V3.0076"></a>. <span class="bld">Āraddhacittā</span>ti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panesa titthiyaparivāso <span class="bld">samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya</span> pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo<a name="M3.0075"></a>. <span class="bld">Apica metthā</span>ti apica me ettha. <span class="bld">Puggalavemattatā viditā</span>ti puggalanānattaṃ viditaṃ. Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsārahoti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti.</p>
  354. <p class="bodytext">Tato seniyo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho <span class="bld">sace, bhante</span>tiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā na seniyo parivāsaṃ arahatīti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, bhikkhu, seniyaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ ānayi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo seniyo bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampada’’nti.</p>
  355. <p class="bodytext"><span class="bld">Acirūpasampanno</span>ti <a name="P3.0107"></a> upasampanno hutvā nacirameva. <span class="bld">Vūpakaṭṭho</span>ti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho. <span class="bld">Appamatto</span>ti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. <span class="bld">Ātāpī</span>ti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. <span class="bld">Pahitatto</span>ti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo. <span class="bld">Yassatthāyā</span>ti yassa atthāya. <span class="bld">Kulaputtā</span>ti ācārakulaputtā. <span class="bld">Sammadevā</span>ti hetunāva kāraṇeneva. <span class="bld">Tadanuttara</span>nti taṃ anuttaraṃ. <span class="bld">Brahmacariyapariyosāna</span>nti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā</span>ti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. <span class="bld">Upasampajja vihāsī</span>ti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi. Evaṃ viharantova <span class="bld">khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi</span>.</p>
  356. <p class="bodytext">Evamassa <a name="V3.0077"></a> paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aññataro</span>ti eko. <span class="bld">Arahata</span>nti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  357. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  358. <p class="centered">Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  359. <p class="subhead">8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_mn2"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0078"></a><a name="P3.0108"></a><a name="M3.0076"></a> <span class="bld">me suta</span>nti abhayasuttaṃ. Tattha <span class="bld">abhayo</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Rājakumāro</span>ti bimbisārassa orasaputto. <span class="bld">Vādaṃ āropehī</span>ti dosaṃ āropehi. <span class="bld">Nerayiko</span>ti niraye nibbattako. <span class="bld">Kappaṭṭho</span>ti kappaṭṭhitiko. <span class="bld">Atekiccho</span>ti buddhasahassenāpi tikicchituṃ na sakkā. <span class="bld">Uggilitu</span>nti dve ante mocetvā kathetuṃ asakkonto uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhiti. <span class="bld">Ogilitu</span>nti pucchāya dosaṃ datvā hāretuṃ asakkonto ogilituṃ anto pavesetuṃ na sakkhiti.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ, bhante</span>ti nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ sāvake bhinditvā gaṇhāti, handāhaṃ ekaṃ pañhaṃ abhisaṅkharomi, yaṃ puṭṭho samaṇo gotamo ukkuṭiko hutvā nisinno uṭṭhātuṃ na sakkhissatī’’ti. So abhayassa gehā nīhaṭabhatto siniddhabhojanaṃ bhuñjanto bahū pañhe abhisaṅkharitvā – ‘‘ettha samaṇo gotamo imaṃ nāma dosaṃ dassessati, ettha imaṃ nāmā’’ti sabbe pahāya cātumāsamatthake imaṃ pañhaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘imassa pañhassa pucchāya vā vissajjane vā na sakkā doso dātuṃ, ovaṭṭikasāro ayaṃ, ko nu kho imaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessatī’’ti. Tato ‘‘abhayo rājakumāro paṇḍito, so sakkhissatīti taṃ uggaṇhāpemī’’ti niṭṭhaṃ gantvā uggaṇhāpesi. So vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘‘evaṃ, bhante,’’ti āha.</p>
  362. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_mn2"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Akālo</span> <a name="P3.0109"></a> <span class="bld">kho ajjā</span>ti ayaṃ pañho catūhi māsehi abhisaṅkhato, tattha idaṃ gahetvā idaṃ vissajjiyamāne divasabhāgo nappahossatīti maññanto evaṃ cintesi. <span class="bld">So dānī</span>ti sve dāni. <span class="bld">Attacatuttho</span>ti kasmā bahūhi saddhiṃ na nimantesi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bahūsu nisinnesu thokaṃ datvā vadantassa aññaṃ suttaṃ aññaṃ kāraṇaṃ aññaṃ tathārūpaṃ vatthuṃ āharitvā dassessati, evaṃ sante kalaho vā kolāhalameva vā bhavissati. Athāpi ekakaṃyeva nimantessāmi, evampi me garahā uppajjissati ‘yāvamaccharī vāyaṃ abhayo, bhagavantaṃ divase divase bhikkhūnaṃ satenapi sahassenapi saddhiṃ carantaṃ disvāpi ekakaṃyeva <a name="V3.0079"></a><a name="M3.0077"></a> nimantesī’’’ti. ‘‘Evaṃ pana doso na bhavissatī’’ti aparehi tīhi saddhiṃ attacatutthaṃ nimantesi.</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_mn2"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenā</span>ti na kho, rājakumāra, ettha pañhe ekaṃsena vissajjanaṃ hoti. Evarūpañhi vācaṃ tathāgato bhāseyyāpi na bhāseyyāpi. Bhāsitapaccayena atthaṃ passanto bhāseyya, apassanto na bhāseyyāti attho. Iti bhagavā mahānigaṇṭhena catūhi māsehi abhisaṅkhataṃ pañhaṃ asanipātena pabbatakūṭaṃ viya ekavacaneneva saṃcuṇṇesi. <span class="bld">Anassuṃ nigaṇṭhā</span>ti naṭṭhā nigaṇṭhā.</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_mn2"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Aṅke nisinno hotī</span>ti ūrūsu nisinno hoti. Lesavādino hi vādaṃ paṭṭhapentā kiñcideva phalaṃ vā pupphaṃ vā potthakaṃ vā gahetvā nisīdanti. Te attano jaye sati paraṃ ajjhottharanti, parassa jaye sati phalaṃ khādantā viya pupphaṃ <a name="P3.0110"></a> ghāyantā viya potthakaṃ vācentā viya vikkhepaṃ dassenti. Ayaṃ pana cintesi – ‘‘sammāsambuddho esa osaṭasaṅgāmo paravādamaddano. Sace me jayo bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce bhavissati, dārakaṃ vijjhitvā rodāpessāmi. Tato passatha, bho, ayaṃ dārako rodati, uṭṭhahatha tāva, pacchāpi jānissāmā’’ti tasmā dārakaṃ gahetvā nisīdi. Bhagavā pana rājakumārato sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, ‘‘imamevassa dārakaṃ upamaṃ katvā vādaṃ bhindissāmī’’ti cintetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājakumārā’’tiādimāha.</p>
  365. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mukhe āhareyyā</span>ti mukhe ṭhapeyya. <span class="bld">Āhareyyassāha</span>nti apaneyyaṃ assa ahaṃ. <span class="bld">Ādikenevā</span>ti paṭhamapayogeneva. <span class="bld">Abhūta</span>nti abhūtatthaṃ. <span class="bld">Ataccha</span>nti na tacchaṃ. <span class="bld">Anatthasaṃhita</span>nti na atthasaṃhitaṃ na vaḍḍhinissitaṃ. <span class="bld">Appiyā amanāpā</span>ti neva piyā na manāpā. Iminā nayeneva sabbattha attho daṭṭhabbo.</p>
  366. <p class="bodytext">Tattha appiyapakkhe <span class="bld">paṭhamavācā</span> acoraṃyeva coroti, adāsaṃyeva dāsoti, aduppayuttaṃyeva duppayuttoti pavattā. Na taṃ tathāgato bhāsati. <span class="bld">Dutiyavācā</span> coraṃyeva coro ayantiādivasena pavattā. Tampi <a name="M3.0078"></a> tathāgato na bhāsati. <span class="bld">Tatiyavācā</span> ‘‘idāni akatapuññatāya duggato dubbaṇṇo appesakkho<a name="V3.0080"></a>, idha ṭhatvāpi puna puññaṃ na karosi, dutiyacittavāre kathaṃ catūhi apāyehi na muccissasī’’ti evaṃ mahājanassa atthapurekkhārena <a name="P3.0111"></a> dhammapurekkhārena anusāsanīpurekkhārena ca vattabbavācā. <span class="bld">Tatra kālaññū tathāgato</span>ti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassā vācāya byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti, mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvāva byākarotīti attho.</p>
  367. <p class="bodytext">Piyapakkhe paṭhamavācā aṭṭhāniyakathā nāma. Sā evaṃ veditabbā – evaṃ kira gāmavāsimahallakaṃ nagaraṃ āgantvā pānāgāre pivantaṃ vañcetukāmā sambahulā dhuttā pītaṭṭhāne ṭhatvā tena saddhiṃ suraṃ pivantā ‘‘imassa nivāsanapāvuraṇampi hatthe bhaṇḍakampi sabbaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘ekekaṃ attapaccakkhakathaṃ kathema, yo ‘abhūta’nti kathesi, kathitaṃ vā na saddahati, taṃ dāsaṃ katvā gaṇhissāmā’’ti. Tampi mahallakaṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākampi tāta ruccatī’’ti. Evaṃ hotu tātāti.</p>
  368. <p class="bodytext">Eko dhutto āha – mayhaṃ, bho mātu, mayi kucchigate kapiṭṭhaphaladohalo ahosi. Sā aññaṃ kapiṭṭhahārakaṃ alabbhamānā maṃyeva pesesi. Ahaṃ gantvā rukkhaṃ abhiruhituṃ asakkonto attanāva attānaṃ pāde gahetvā muggaraṃ viya rukkhassa upari khipiṃ; atha sākhato sākhaṃ vicaranto phalāni gahetvā otarituṃ asakkonto gharaṃ gantvā nisseṇiṃ āharitvā oruyha mātu santikaṃ gantvā phalāni mātuyā adāsiṃ; tāni pana mahantāni honti cāṭippamāṇāni. Tato me mātarā ekāsane nisinnāya samasaṭṭhiphalāni <a name="P3.0112"></a> khāditāni. Mayā ekucchaṅgena ānītaphalesu sesakāni kulasantake gāme khuddakamahallakānaṃ ahesuṃ. Amhākaṃ gharaṃ soḷasahatthaṃ, sesaparikkhārabhaṇḍakaṃ apanetvā kapiṭṭhaphaleheva yāva chadanaṃ pūritaṃ. Tato atirekāni gahetvā gehadvāre rāsiṃ akaṃsu. So asītihatthubbedho pabbato viya ahosi. Kiṃ īdisaṃ, bho sakkā, saddahitunti?</p>
  369. <p class="bodytext">Gāmikamahallako <a name="M3.0079"></a> tuṇhī nisīditvā sabbesaṃ kathāpariyosāne pucchito āha – ‘‘evaṃ bhavissati tātā, mahantaṃ raṭṭhaṃ, raṭṭhamahantatāya sakkā saddahitu’’nti. Yathā ca tena, evaṃ sesehipi tathārūpāsu nikkāraṇakathāsu kathitāsu āha – mayhampi tātā suṇātha, na tumhākaṃyeva kulāni, amhākampi kulaṃ mahākulaṃ, amhākaṃ pana avasesakhettehi kappāsakhettaṃ mahantataraṃ<a name="V3.0081"></a>. Tassa anekakarīsasatassa kappāsakhettassa majjhe eko kappāsarukkho mahā asītihatthubbedho ahosi. Tassa pañca sākhā, tāsu avasesasākhā phalaṃ na gaṇhiṃsu, pācīnasākhāya ekameva mahācāṭimattaṃ phalaṃ ahosi. Tassa cha aṃsiyo, chasu aṃsīsu cha kappāsapiṇḍiyo pupphitā. Ahaṃ massuṃ kāretvā nhātavilitto khettaṃ gantvā tā kappāsapiṇḍiyo pupphitā disvā ṭhitakova hatthaṃ pasāretvā gaṇhiṃ. Tā kappāsapiṇḍiyo thāmasampannā cha dāsā ahesuṃ. Te sabbe maṃ ekakaṃ ohāya palātā. Ettake addhāne te na passāmi, ajja diṭṭhā, tumhe te cha janā. Tvaṃ nando nāma, tvaṃ puṇṇo nāma, tvaṃ vaḍḍhamāno nāma, tvaṃ citto nāma tvaṃ maṅgalo nāma, tvaṃ poṭṭhiyo nāmāti vatvā uṭṭhāya nisinnakeyeva cūḷāsu gahetvā <a name="P3.0113"></a> aṭṭhāsi. Te ‘‘na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu. Atha ne kaḍḍhanto vinicchayaṃ netvā lakkhaṇaṃ āropetvā yāvajīvaṃ dāse katvā paribhuñji. Evarūpiṃ kathaṃ tathāgato na bhāsati.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyavācā</span> āmisahetucāṭukamyatādivasena nānappakārā paresaṃ thomanavācā ceva, corakathaṃ rājakathanti ādinayappavattā tiracchānakathā ca. Tampi tathāgato na bhāsati. <span class="bld">Tatiyavācā</span> ariyasaccasannissitakathā, yaṃ vassasatampi suṇantā paṇḍitā neva tittiṃ gacchanti. Iti tathāgato neva sabbampi appiyavācaṃ bhāsati na piyavācaṃ. Tatiyaṃ tatiyameva pana bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā bhāsati. Tattha tatiyaṃ appiyavācaṃ sandhāya heṭṭhā daharakumāraupamā āgatāti veditabbaṃ.</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_mn2"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Udāhu ṭhānasoveta</span>nti udāhu ṭhānuppattikañāṇena taṅkhaṇaṃyeva taṃ tathāgatassa upaṭṭhātīti pucchati. <span class="bld">Saññāto</span>ti ñāto paññāto pākaṭo. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti dhammasabhāvo. Sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ<a name="M3.0080"></a>. Taṃ bhagavatā suppaṭividdhaṃ, hatthagataṃ bhagavato. Tasmā so yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ sabbaṃ ṭhānasova paṭibhātīti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana dhammadesanā neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti.</p>
  372. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  373. <p class="centered">Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  374. <p class="subhead">9. Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_mn2"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0082"></a><a name="P3.0114"></a> <span class="bld">me suta</span>nti bahuvedanīyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">pañcakaṅgo thapatī</span>ti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ. Vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā aṅgehi samannāgatattā so pañcaṅgoti paññāto. <span class="bld">Thapatī</span>ti vaḍḍhakījeṭṭhako. <span class="bld">Udāyī</span>ti paṇḍitaudāyitthero.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_mn2"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Pariyāya</span>nti kāraṇaṃ. <span class="bld">Dvepānandā</span>ti dvepi, ānanda. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena <span class="bld">dve</span> veditabbā. Sukhādivasena <span class="bld">tisso,</span> indriyavasena sukhindriyādikā <span class="bld">pañca,</span> dvāravasena cakkhusamphassajādikā <span class="bld">cha,</span> upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā <span class="bld">aṭṭhārasa,</span> cha gehassitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ <span class="bld">chattiṃsa,</span> tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ <span class="bld">aṭṭhavedanāsataṃ</span> veditabbaṃ.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_mn2"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇā</span>ti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Na kevalampi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā. Taṃ dassento pañcakaṅgassa <a name="P3.0115"></a> thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  378. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantatara</span>nti sundarataraṃ. <span class="bld">Paṇītatara</span>nti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Cha gehassitāni sukhanti vuttāni. Nirodho avedayitasukhavasena <a name="M3.0081"></a> sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitasukhaṃ nāma. Nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, taṃ niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_mn2"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Yattha</span> <a name="V3.0083"></a> <span class="bld">yatthā</span>ti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Sukhaṃ upalabbhatī</span>ti vedayitasukhaṃ vā avedayitasukhaṃ vā upalabbhati. <span class="bld">Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetī</span>ti taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti. Idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalavasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti.</p>
  380. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  381. <p class="centered">Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  382. <p class="subhead">10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_mn2"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0084"></a> <span class="bld">me suta</span>nti apaṇṇakasuttaṃ. Tattha <span class="bld">cārika</span>nti aturitacārikaṃ.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_mn2"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Atthi pana vo gahapatayo</span>ti kasmā āha? So kira gāmo aṭavidvāre niviṭṭho. Nānāvidhā samaṇabrāhmaṇā divasaṃ maggaṃ <a name="P3.0116"></a> gantvā sāyaṃ taṃ gāmaṃ vāsatthāya upenti, tesaṃ te manussā mañcapīṭhāni pattharitvā pāde dhovitvā pāde makkhetvā kappiyapānakāni datvā punadivase nimantetvā dānaṃ denti. Te pasannacittā tehi saddhiṃ sammantayamānā evaṃ vadanti ‘‘atthi pana vo gahapatayo kiñci dassanaṃ gahita’’nti? Natthi, bhanteti. ‘‘Gahapatayo vinā dassanena loko na niyyāti, ekaṃ dassanaṃ ruccitvā khamāpetvā gahetuṃ vaṭṭati, ‘sassato loko’ti dassanaṃ gaṇhathā’’ti vatvā pakkantā. Aparadivase aññe āgatā. Tepi tatheva pucchiṃsu. Te tesaṃ ‘‘āma, bhante, purimesu divasesu tumhādisā samaṇabrāhmaṇā āgantvā ‘sassato loko’ti amhe idaṃ dassanaṃ gāhāpetvā gatā’’ti ārocesuṃ. ‘‘Te bālā kiṃ jānanti? ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ti ucchedadassanaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ tepi ucchedadassanaṃ gaṇhāpetvā pakkantā. Etenupāyena aññe ekaccasassataṃ, aññe antānantaṃ<a name="M3.0082"></a>, aññe amarāvikkhepanti evaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uggaṇhāpesuṃ. Te pana ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Sabbapacchā bhagavā agamāsi. So tesaṃ hitatthāya pucchanto ‘‘atthi pana vo gahapatayo’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">ākāravatī</span>ti kāraṇavatī sahetukā. <span class="bld">Apaṇṇako</span>ti aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko.</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_mn2"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Natthi dinna</span>ntiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi heṭṭhā sāleyyakasutte vitthāritā. Tathā tabbipaccanīkabhūtā sammādiṭṭhi.</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_mn2"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Nekkhamme ānisaṃsa</span>nti yo nesaṃ akusalato nikkhantabhāve ānisaṃso, yo ca vodānapakkho visuddhipakkho, taṃ na passantīti attho. <span class="bld">Asaddhammasaññattī</span>ti <a name="P3.0117"></a> abhūtadhammasaññāpanā<a name="V3.0085"></a>. <span class="bld">Attānukkaṃsetī</span>ti ṭhapetvā maṃ ko añño attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ sakkotīti attānaṃ ukkhipati. <span class="bld">Paraṃ vambhetī</span>ti ettakesu janesu ekopi attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ na sakkotīti evaṃ paraṃ heṭṭhā khipati. <span class="bld">Pubbeva kho panā</span>ti pubbe micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlabhāvo paccupaṭṭhito. <span class="bld">Evamassime</span>ti evaṃ assa ime micchādiṭṭhiādayo satta. Aparāparaṃ uppajjanavasena pana teyeva micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā uppajjanti nāma.</p>
  387. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tāsu tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu. <span class="bld">Kaliggaho</span>ti parājayaggāho. <span class="bld">Dussamatto samādinno</span>ti duggahito dupparāmaṭṭho. <span class="bld">Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatī</span>ti ekantaṃ ekakoṭṭhāsaṃ sakavādameva pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati, ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santeyeva sotthibhāvāvaho hoti. <span class="bld">Riñcatī</span>ti vajjeti.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_mn2"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Saddhammasaññattī</span>ti bhūtadhammasaññāpanā.</p>
  389. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭaggaho</span>ti jayaggāho. <span class="bld">Susamatto samādinno</span>ti suggahito suparāmaṭṭho. <span class="bld">Ubhayaṃsaṃ</span> <a name="P3.0118"></a> <span class="bld">pharitvā tiṭṭhatī</span>ti ubhayantaṃ ubhayakoṭṭhāsaṃ sakavādaṃ paravādañca pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati ‘‘sace kho atthi paro loko’’ti evaṃ santepi ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santepi sotthibhāvāvaho hoti. Paratopi ekaṃsaubhayaṃsesu imināva nayena attho veditabbo.</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><a name="para97_mn2"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Karoto</span>ti <a name="M3.0083"></a> sahatthā karontassa. <span class="bld">Kārayato</span>ti āṇattiyā kārentassa. <span class="bld">Chindato</span>ti paresaṃ hatthādīni chindantassa. <span class="bld">Pacato</span>ti daṇḍena pīḷentassa vā tajjentassa vā. <span class="bld">Socayato</span>ti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārentassapi. <span class="bld">Kilamato</span>ti āhārūpaccheda-bandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassāpi parehi kilamāpentassāpi. <span class="bld">Phandato phandāpayato</span>ti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. <span class="bld">Pāṇamatipātayato</span>ti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.</p>
  391. <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhi</span>nti <a name="V3.0086"></a> gharasandhiṃ. <span class="bld">Nillopa</span>nti mahāvilopaṃ. <span class="bld">Ekāgārika</span>nti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. <span class="bld">Paripanthe</span> <a name="P3.0119"></a> <span class="bld">tiṭṭhato</span>ti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. <span class="bld">Karoto na karīyati pāpa</span>nti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti attho. <span class="bld">Khurapariyantenā</span>ti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. <span class="bld">Ekaṃ maṃsakhala</span>nti ekaṃ maṃsarāsiṃ. <span class="bld">Puñja</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Tatonidāna</span>nti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. Dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya <span class="bld">hananto</span>tiādi vuttaṃ. Uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya <span class="bld">dadanto</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  392. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yajanto</span>ti mahāyāgaṃ karonto. <span class="bld">Damenā</span>ti indriyadamena uposathakammena. <span class="bld">Saṃyamenā</span>ti sīlasaṃyamena. <span class="bld">Saccavajjenā</span>ti saccavacanena. <span class="bld">Āgamo</span>ti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. Sukkapakkhopi vuttanayeneva veditabbo. Sesamettha purimavāre vuttasadisameva.</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_mn2"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Natthi hetu natthi paccayo</span>ti ettha paccayo hetuvevacanaṃ. Ubhayenāpi vijjamānakameva kāyaduccaritādisaṃkilesapaccayaṃ kāyasucaritādivisuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. <span class="bld">Natthi</span> <a name="P3.0120"></a> <span class="bld">balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo</span>ti sattānaṃ saṃkilesituṃ vā visujjhituṃ vā <a name="M3.0084"></a> balaṃ vā vīriyaṃ vā purisena kātabbo nāma purisathāmo vā purisaparakkamo vā natthi.</p>
  394. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe sattā</span>ti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese nidassenti. <span class="bld">Sabbe pāṇā</span>ti ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇoti ādivasena vadanti. <span class="bld">Sabbe bhūtā</span>ti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. <span class="bld">Sabbe jīvā</span>ti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hete viruhanabhāvena jīvasaññino. <span class="bld">Avasā abalā avīriyā</span>ti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. <span class="bld">Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā</span>ti ettha <span class="bld">niyatī</span>ti niyatatā. <span class="bld">Saṅgatī</span>ti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Bhāvo</span>ti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena no <a name="V3.0087"></a> bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. <span class="bld">Chasvevābhijātīsū</span>ti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.</p>
  395. <p class="bodytext">Tattha cha abhijātiyo <a name="P3.0121"></a> nāma kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti. Tattha sākuṇiko sūkariko luddo macchaghātako coro coraghātako, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū ca kaṇṭakavuttino’’ti ayañhi nesaṃ pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃ nāma eke pabbajitāti vadanti. ‘‘Samaṇakaṇṭakavuttikā’’tipi hi nesaṃ pāḷi. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Iti attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Nando, vaccho, saṅkicco, ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Ājīvake pana paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.</p>
  396. <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0085"></a> sabbe sattā paṭhamaṃ sākuṇikādayova honti, tato visujjhamānā sakyasamaṇā honti, tato visujjhamānā nigaṇṭhā, tato ājīvakasāvakā, tato nandādayo, tato ājīvakāti ayametesaṃ laddhi. Sukkapakkho vuttapaccanīkena veditabbo. Sesamidhāpi purimavāre vuttasadisameva.</p>
  397. <p class="bodytext">Imāsu pana tīsu diṭṭhīsu natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhati, akiriyadiṭṭhi kammaṃ paṭibāhati, ahetukadiṭṭhi ubhayampi paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ. Iti sabbepete <a name="P3.0122"></a> atthato ubhayapaṭibāhakā natthikavādā ceva ahetukavādā akiriyavādā ca honti. Ye pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ – ‘‘natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, karoto na kariyati pāpaṃ, natthi hetu natthi paccayo’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati<a name="V3.0088"></a>, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā.</p>
  398. <p class="bodytext">Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako. Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiññeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ rocetiyeva. Evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi.</p>
  399. <p class="gatha1">Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;</p>
  400. <p class="gathalast">Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇoti.</p>
  401. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_mn2"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Natthi sabbaso āruppā</span>ti arūpabrahmaloko nāma sabbākārena natthi. <span class="bld">Manomayā</span>ti jhānacittamayā. <span class="bld">Saññāmayā</span>ti arūpajjhānasaññāya saññāmayā. <span class="bld">Rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī</span>ti ayaṃ lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma rūpāvacarajjhānalābhī. Tassa rūpāvacare kaṅkhā natthi, arūpāvacaraloke atthi<a name="M3.0086"></a>. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi <a name="P3.0123"></a> natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Catutthajjhānaṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi, sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati. Takkī pana appaṭiladdhajjhāno, tassāpi rūpajjhāne kaṅkhā natthi, arūpaloke pana atthi. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Kasiṇaparikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi. Sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati.</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_mn2"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Bhavanirodho</span>ti <a name="V3.0089"></a> nibbānaṃ. <span class="bld">Sārāgāya santike</span>ti rāgavasena vaṭṭe rajjanassa santike. <span class="bld">Saṃyogāyā</span>ti taṇhāvasena saṃyojanatthāya. <span class="bld">Abhinandanāyā</span>ti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanāya. <span class="bld">Paṭipanno hotī</span>ti ayampi lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma aṭṭhasamāpattilābhī. Tassa āruppe kaṅkhā natthi, nibbāne atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi. Samāpattiṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Takkī pana ekasamāpattiyāpi na lābhī, āruppe panassa kaṅkhā natthi, bhavanirodhe atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi, kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Etthāha <a name="P3.0124"></a> – ‘‘atthi dinnantiādīni tāva apaṇṇakāni bhavantu, natthi dinnantiādīni pana kathaṃ apaṇṇakānī’’ti. Gahaṇavasena. Tāni hi apaṇṇakaṃ apaṇṇakanti evaṃ gahitattā apaṇṇakāni nāma jātāni.</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_mn2"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Cattārome</span>ti <a name="M3.0087"></a> ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Natthikavādo, ahetukavādo akiriyavādo, āruppā natthi nirodho natthīti evaṃvādino ca dveti ime pañca puggalā heṭṭhā tayo puggalāva honti. Atthikavādādayo pañca eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbaṃ atthato uttānamevāti.</p>
  404. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  405. <p class="centered">Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  406. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  407. <a name="mn2_2"></a>
  408. <p class="chapter">2. Bhikkhuvaggo</p>
  409. <p class="subhead">1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_mn2"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0090"></a><a name="M3.0088"></a> <span class="bld">me suta</span>nti ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ. Tattha <span class="bld">ambalaṭṭhikāyaṃ viharatī</span>ti veḷuvanavihārassa paccante padhānagharasaṅkhepe vivekakāmānaṃ vasanatthāya kate ambalaṭṭhikāti evaṃnāmake pāsāde pavivekaṃ brūhayanto viharati. Kaṇṭako nāma jātakālato paṭṭhāya tikhiṇova hoti, evamevaṃ ayampi āyasmā sattavassikasāmaṇerakāleyeva pavivekaṃ brūhayamāno tattha vihāsi. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti phalasamāpattito vuṭṭhāya. <span class="bld">Āsana</span>nti pakatipaññattamevettha āsanaṃ atthi, taṃ papphoṭetvā ṭhapesi. <span class="bld">Udakādhāne</span>ti <a name="P3.0125"></a> udakabhājane. ‘‘Udakaṭṭhāne’’tipi pāṭho.</p>
  411. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesī</span>ti ovādadānatthaṃ āmantesi. Bhagavatā hi rāhulattherassa sambahulā dhammadesanā katā. Sāmaṇerapañhaṃ therasseva vuttaṃ. Tathā rāhulasaṃyuttaṃ mahārāhulovādasuttaṃ cūḷarāhulovādasuttamidaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttanti.</p>
  412. <p class="bodytext">Ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito. Atha bhagavā daharakumārā nāma yuttāyuttaṃ kathaṃ kathenti, ovādamassa demīti rāhulakumāraṃ āmantetvā ‘‘sāmaṇerena nāma, rāhula, tiracchānakathaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ kathayamāno evarūpaṃ kathaṃ katheyyāsī’’ti sabbabuddhehi avijahitaṃ dasapucchaṃ pañcapaṇṇāsavissajjanaṃ – ‘‘eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇaṃ dve pañhā…pe… dasa pañhā dasa uddesā dasa <a name="V3.0091"></a> veyyākaraṇāti. Ekaṃ nāma kiṃ? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… dasa nāma kiṃ? Dasahaṅgehi samannāgato arahāti vuccatī’’ti (khu. pā. 4.10) imaṃ sāmaṇerapañhaṃ kathesi. Puna cintesi ‘‘daharakumārā nāma piyamusāvādā honti, adiṭṭhameva <a name="P3.0126"></a> diṭṭhaṃ amhehi, diṭṭhameva na diṭṭhaṃ amhehīti vadanti ovādamassa demī’’ti akkhīhi oloketvāpi sukhasañjānanatthaṃ paṭhamameva catasso udakādhānūpamāyo<a name="M3.0089"></a>, tato dve hatthiupamāyo ekaṃ ādāsūpamañca dassetvā imaṃ suttaṃ kathesi. Catūsu pana paccayesu taṇhāvivaṭṭanaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kalyāṇamittupanissayassa mahantabhāvañca dassetvā <span class="bld">rāhulasuttaṃ</span> (su. ni. rāhulasutta) kathesi. Āgatāgataṭṭhāne bhavesu chandarāgo na kattabboti dassetuṃ <span class="bld">rāhulasaṃyuttaṃ</span> (saṃ. ni. 2.188 ādayo) kathesi. ‘‘Ahaṃ sobhāmi, mama vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgo na kattabboti <span class="bld">mahārāhulovādasuttaṃ</span> kathesi.</p>
  413. <p class="bodytext">Tattha rāhulasuttaṃ imasmiṃ nāma kāle vuttanti na vattabbaṃ. Tañhi abhiṇhovādavasena vuttaṃ. Rāhulasaṃyuttaṃ sattavassikakālato paṭṭhāya yāva avassikabhikkhukālā vuttaṃ. Mahārāhulovādasuttaṃ aṭṭhārasa vassasāmaṇerakāle vuttaṃ. Cūḷarāhulovādasuttaṃ avassikabhikkhukāle vuttaṃ. Kumārakapañhañca idañca ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sattavassikasāmaṇerakāle vuttaṃ. Tesu rāhulasuttaṃ abhiṇhovādatthaṃ, rāhulasaṃyuttaṃ, therassa vipassanāgabbhagahaṇatthaṃ, mahārāhulovādaṃ gehassitachandarāgavinodanatthaṃ, cūḷarāhulovādaṃ therassa pañcadasa-vimuttiparipācanīya-dhammaparipākakāle arahattagāhāpanatthaṃ vuttaṃ. Idañca <a name="P3.0127"></a> pana sandhāya rāhulatthero bhikkhusaṅghamajjhe tathāgatassa guṇaṃ kathento idamāha –</p>
  414. <p class="gatha1">‘‘Kikīva bījaṃ rakkheyya, cāmarī vālamuttamaṃ;</p>
  415. <p class="gathalast">Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi tathāgato’’ti. (apa. 1.2.83);</p>
  416. <p class="bodytext">Sāmaṇerapañhaṃ ayuttavacanapahānatthaṃ, idaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sampajānamusāvādassa akaraṇatthaṃ vuttaṃ.</p>
  417. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0092"></a> <span class="bld">passasi no</span>ti passasi nu. <span class="bld">Paritta</span>nti thokaṃ. <span class="bld">Sāmañña</span>nti samaṇadhammo. <span class="bld">Nikkujjitvā</span>ti adhomukhaṃ katvā. <span class="bld">Ukkujjitvā</span>ti uttānaṃ katvā.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><a name="para108_mn2"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Seyyathāpi, rāhula, rañño nāgo</span>ti ayaṃ upamā sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā. Tattha <span class="bld">īsādanto</span>ti rathīsāsadisadanto<a name="M3.0090"></a>. <span class="bld">Uruḷhavā</span>ti abhivaḍḍhito ārohasampanno. <span class="bld">Abhijāto</span>ti sujāto jātisampanno. <span class="bld">Saṅgāmāvacaro</span>ti saṅgāmaṃ otiṇṇapubbo. <span class="bld">Kammaṃ karotī</span>ti āgatāgate pavaṭṭento ghāteti. Puratthimakāyādīsu pana puratthimakāyena tāva paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo pāteti, tathā pacchimakāyena. Sīsena kammaṃ nāma niyametvā etaṃ padesaṃ maddissāmīti nivattitvā oloketi, ettakena satampi sahassampi dvedhā bhijjati. Kaṇṇehi kammaṃ nāma āgatāgate sare kaṇṇehi paharitvā pātanaṃ. Dantehi kammaṃ nāma paṭihatthiassahatthārohaassārohapadādīnaṃ vijjhanaṃ. Naṅguṭṭhena kammaṃ <a name="P3.0128"></a> nāma naṅguṭṭhe bandhāya dīghāsilaṭṭhiyā vā ayamusalena vā chedanabhedanaṃ. <span class="bld">Rakkhateva soṇḍa</span>nti soṇḍaṃ pana mukhe pakkhipitvā rakkhati.</p>
  419. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ tassa hatthino karaṇe. <span class="bld">Apariccatta</span>nti anissaṭṭhaṃ, paresaṃ jayaṃ amhākañca parājayaṃ passīti maññati. <span class="bld">Soṇḍāyapi kammaṃ karotī</span>ti ayamuggaraṃ vā khadiramusalaṃ vā gahetvā samantā aṭṭhārasahatthaṭṭhānaṃ maddati. <span class="bld">Pariccatta</span>nti vissaṭṭhaṃ, idāni hatthiyodhādīsu na kutoci bhāyati, amhākaṃ jayaṃ paresañca parājayaṃ passīti maññati. <span class="bld">Nāhaṃ tassa kiñci pāpa</span>nti tassa dukkaṭādiāpattivītikkame vā mātughātakādikammesu vā kiñci pāpaṃ akattabbaṃ nāma natthi. <span class="bld">Tasmā tiha te</span>ti yasmā sampajānamusāvādino akattabbaṃ pāpaṃ nāma natthi, tasmā tayā hasāyapi davakamyatāyapi musā na bhaṇissāmīti sikkhitabbaṃ. <span class="bld">Paccavekkhaṇattho</span>ti olokanattho, yaṃ mukhe vajjaṃ hoti, tassa dassanatthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paccavekkhitvā paccavekkhitvā</span>ti oloketvā oloketvā.</p>
  420. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><a name="para109_mn2"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">Sasakkaṃ na karaṇīya</span>nti ekaṃseneva na kātabbaṃ. <span class="bld">Paṭisaṃhareyyāsī</span>ti nivatteyyāsi mā kareyyāsi. <span class="bld">Anupadajjeyyāsī</span>ti anupadeyyāsi upatthambheyyāsi punappunaṃ kareyyāsi. <span class="bld">Ahorattānusikkhī</span>ti rattiñca divañca sikkhamāno.</p>
  421. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_mn2"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Aṭṭīyitabba</span>nti <a name="V3.0093"></a><a name="P3.0129"></a> aṭṭena pīḷitena bhavitabbaṃ. <span class="bld">Harāyitabba</span>nti lajjitabbaṃ. <span class="bld">Jigucchitabba</span>nti gūthaṃ disvā viya jigucchā uppādetabbā. Manokammassa pana adesanāvatthukattā idha desetabbanti na vuttaṃ. Kittake pana ṭhāne kāyakammavacīkammāni <a name="M3.0091"></a> sodhetabbāni, kittake manokammanti. Kāyakammavacīkammāni tāva ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbāni. Bhattakiccaṃ katvā divāṭṭhāne nisinnena hi paccavekkhitabbaṃ ‘‘aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva imasmiṃ ṭhāne nisajjā atthi nu kho me imasmiṃ antare paresaṃ appiyaṃ kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā’’ti. Sace atthīti jānāti, desanāyuttaṃ desetabbaṃ, āvikaraṇayuttaṃ āvikātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ. Manokammaṃ pana etasmiṃ piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne sodhetabbaṃ. Kathaṃ? ‘‘Atthi nu kho me ajja piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne rūpādīsu chando vā rāgo vā paṭighaṃ vā’’ti? Sace atthi, ‘‘puna na evaṃ karissāmī’’ti citteneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ.</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_mn2"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Samaṇā vā brāhmaṇā vā</span>ti buddhā vā paccekabuddhā vā tathāgatasāvakā vā. <span class="bld">Tasmātihā</span>ti yasmā atītepi evaṃ parisodhesuṃ, anāgatepi parisodhessanti, etarahipi parisodhenti, tasmā tumhehipi tesaṃ anusikkhantehi evaṃ sikkhitabbanti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ bhagavā yāva bhavaggā ussitassa ratanarāsino yojaniyamaṇikkhandhena kūṭaṃ gaṇhanto viya neyyapuggalavasena pariniṭṭhāpesīti.</p>
  423. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  424. <p class="centered">Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  425. <p class="subhead">2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā</p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_mn2"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0094"></a><a name="P3.0130"></a> <span class="bld">me suta</span>nti mahārāhulovādasuttaṃ. Tattha <span class="bld">piṭṭhito piṭṭhito anubandhī</span>ti dassanaṃ avijahitvā gamanaṃ abbocchinnaṃ katvā pacchato pacchato iriyāpathānubandhanena anubandhi. Tadā hi bhagavā pade padaṃ nikkhipanto vilāsitagamanena purato purato gacchati, rāhulatthero dasabalassa padānupadiko hutvā pacchato pacchato.</p>
  427. <p class="bodytext">Tattha bhagavā supupphitasālavanamajjhagato subhūmiotaraṇatthāya nikkhantamattavaravāraṇo viya virocittha, rāhulabhaddo ca varavāraṇassa pacchato <a name="M3.0092"></a> nikkhantagajapotako viya. Bhagavā sāyanhasamaye maṇiguhato nikkhamitvā gocaraṃ paṭipanno kesarasīho viya, rāhulabhaddo ca sīhamigarājānaṃ anubandhanto nikkhantasīhapotako viya. Bhagavā maṇipabbatasassirikavanasaṇḍato dāṭhabalo mahābyaggho viya, rāhulabhaddo ca byaggharājānaṃ anubandhabyagghapotako viya. Bhagavā simbalidāyato nikkhantasupaṇṇarājā viya, rāhulabhaddo ca supaṇṇarājassa pacchato nikkhantasupaṇṇapotako viya. Bhagavā cittakūṭapabbatato gaganatalaṃ pakkhandasuvaṇṇahaṃsarājā viya, rāhulabhaddo ca haṃsādhipatiṃ anupakkhandahaṃsapotako viya. Bhagavā <a name="P3.0131"></a> mahāsaraṃ ajjhogāḷhā suvaṇṇamahānāvā viya, rāhulabhaddo ca suvaṇṇanāvaṃ pacchā anubandhanāvāpotako viya. Bhagavā cakkaratanānubhāvena gaganatale sampayātacakkavattirājā viya, rāhulabhaddo ca rājānaṃ anusampayātapariṇāyakaratanaṃ viya. Bhagavā vigatavalāhakaṃ nabhaṃ paṭipannatārakarājā viya, rāhulabhaddo ca tārakādhipatino anumaggapaṭipannā parisuddhaosadhitārakā viya.</p>
  428. <p class="bodytext">Bhagavāpi mahāsammatapaveṇiyaṃ okkākarājavaṃse jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi saṅkhe pakkhittakhīrasadiso suparisuddhajātikhattiyakule jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, rāhulabhaddopi. Bhagavatopi sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ devanagaresu samussitaratanatoraṇaṃ viya sabbapāliphullo pāricchattako viya ca atimanoharaṇaṃ, rāhulabhaddassāpi. Iti dvepi abhinīhārasampannā, dvepi rājapabbajitā, dvepi khattiyasukhumālā, dvepi <a name="V3.0095"></a> suvaṇṇavaṇṇā, dvepi lakkhaṇasampannā ekamaggaṃ paṭipannā paṭipāṭiyā gacchantānaṃ dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sūriyamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmādīnaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānā viya virociṃsu.</p>
  429. <p class="bodytext">Tatrāyasmā rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ ālokesi. So bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya, vijjulatāparikkhitto <a name="P3.0132"></a> kanakapabbato viya, yantasuttasamākaḍḍhitaratanavicittaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya, rattapaṃsukūlacīvarapaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya, pavāḷalatāpaṭimaṇḍitaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya<a name="M3.0093"></a>, cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitaṃ suvaṇṇacetiyaṃ viya, lākhārasānulitto kanakayūpo viya, rattavalāhakantarato taṅkhaṇabbhuggatapuṇṇacando viya, aho samatiṃsapāramitānubhāvasajjitassa attabhāvassa sirīsampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā – ‘‘ahampi sobhāmi. Sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissā, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaraṃ adassā. Evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ asobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehassitaṃ chandarāgaṃ uppādesi.</p>
  430. <p class="bodytext">Bhagavāpi purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo. Rajanīyesu rūpārammaṇādīsu hi cittassa pakkhandanakālo jāto, kiṃ bahulatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasannaudake macchaṃ viya, parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa. Disvāva – ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando uppathaṃ paṭipanno agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati. Ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassati, paratthampi, ubhayatthampi. Tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi, pettivisayepi, asurakāyepi, sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Ayañhi –</p>
  431. <p class="gatha1">Anatthajanano <a name="V3.0096"></a><a name="P3.0133"></a> lobho, lobho cittappakopano;</p>
  432. <p class="gathalast">Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.</p>
  433. <p class="gatha1">Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;</p>
  434. <p class="gathalast">Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ. (itivu. 88) –</p>
  435. <p class="unindented">Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evamevaṃ ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayamakāsi. Evarūpesu pana ṭhānesu buddhānaṃ nāgavilokanaṃ <a name="M3.0094"></a> nāma hoti. Tasmā yantena parivattitasuvaṇṇapaṭimā viya sakalakāyeneva parivattetvā ṭhito rāhulabhaddaṃ āmantesi. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho bhagavā apaloketvā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  436. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃkiñci rūpa</span>ntiādīni sabbākārena <span class="bld">visuddhimagge</span> khandhaniddese vitthāritāni. <span class="bld">Netaṃ mamā</span>tiādīni mahāhatthipadopame vuttāni. <span class="bld">Rūpameva nu kho bhagavā</span>ti kasmā pucchati? Tassa kira – ‘‘sabbaṃ rūpaṃ netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’’ti sutvā – ‘‘bhagavā sabbaṃ rūpaṃ vipassanāpaññāya evaṃ daṭṭhabbanti vadati, vedanādīsu nu kho kathaṃ paṭipajjitabba’’nti nayo udapādi. Tasmā tasmiṃ naye ṭhito pucchati. Nayakusalo hesa āyasmā rāhulo, idaṃ na kattabbanti <a name="P3.0134"></a> vutte idampi na kattabbaṃ idampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati. Idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo.</p>
  437. <p class="bodytext">Sikkhākāmo hi ayaṃ āyasmā, pātova gandhakuṭipariveṇe patthamattaṃ vālikaṃ okirati – ‘‘ajja sammāsambuddhassa santikā mayhaṃ upajjhāyassa santikā ettakaṃ ovādaṃ ettakaṃ paribhāsaṃ labhāmī’’ti. Sammāsambuddhopi naṃ etadagge ṭhapento – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sikkhākāmānaṃ yadidaṃ rāhulo’’ti (a. ni. 1.209) sikkhāyameva aggaṃ katvā ṭhapesi. Sopi āyasmā bhikkhusaṅghamajjhe tameva sīhanādaṃ nadi –</p>
  438. <p class="gatha1">‘‘Sabbametaṃ <a name="V3.0097"></a> abhiññāya, dhammarājā pitā mama;</p>
  439. <p class="gathalast">Sammukhā bhikkhusaṅghassa, etadagge ṭhapesi maṃ.</p>
  440. <p class="gatha1">Sikkhākāmānahaṃ aggo, dhammarājena thomito;</p>
  441. <p class="gathalast">Saddhāpabbajitānañca, sahāyo pavaro mama.</p>
  442. <p class="gatha1">Dhammarājā pitā mayhaṃ, dhammārakkho ca pettiyo;</p>
  443. <p class="gathalast">Sāriputto upajjhāyo, sabbaṃ me jinasāsana’’nti.</p>
  444. <p class="bodytext">Athassa bhagavā yasmā na kevalaṃ rūpameva, vedanādayopi evaṃ daṭṭhabbā, tasmā <span class="bld">rūpampi rāhulā</span>tiādimāha. <span class="bld">Ko najjā</span>ti ko nu ajja. Therassa kira etadahosi ‘‘sammāsambuddho mayhaṃ attabhāvanissitaṃ chandarāgaṃ ñatvā ‘samaṇena nāma evarūpo vitakko na vitakkitabbo’ti neva pariyāyena kathaṃ kathesi, gaccha bhikkhu rāhulaṃ vadehi <a name="M3.0095"></a> ‘mā puna evarūpaṃ vitakkaṃ vitakkesī’ti na dūtaṃ pesesi. Maṃ sammukkhe ṭhatvāyeva pana sabhaṇḍakaṃ coraṃ cūḷāya gaṇhanto viya sammukhā sugatovādaṃ adāsi. Sugatovādo ca nāma asaṅkheyyehipi kappehi dullabho. Evarūpassa buddhassa sammukhā ovādaṃ labhitvā ko nu <a name="P3.0135"></a> viññū paṇḍitajātiko ajja gāmaṃ piṇḍāya pavisissatī’’ti. Athesa āyasmā āhārakiccaṃ pahāya yasmiṃ nisinnaṭṭhāne ṭhitena ovādo laddho, tatova paṭinivattetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Bhagavāpi taṃ āyasmantaṃ nivattamānaṃ disvā na evamāha – ‘‘mā nivatta tāva, rāhula, bhikkhācārakālo te’’ti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ajja tāva kāyagatāsatiamatabhojanaṃ bhuñjatū’’ti.</p>
  445. <p class="bodytext"><span class="bld">Addasā kho āyasmā sāriputto</span>ti bhagavati gate pacchā gacchanto addasa. Etassa kirāyasmato ekakassa viharato aññaṃ vattaṃ, bhagavatā saddhiṃ viharato aññaṃ. Yadā hi dve aggasāvakā ekākino vasanti, tadā pātova senāsanaṃ sammajjitvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā samāpattiṃ appetvā sannisinnā attano cittaruciyā bhikkhācāraṃ gacchanti. Bhagavatā saddhiṃ viharantā pana therā evaṃ na karonti. Tadā hi bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ bhikkhācāraṃ gacchati. Tasmiṃ gate thero attano senāsanā nikkhamitvā – ‘‘bahūnaṃ vasanaṭṭhāne nāma sabbeva pāsādikaṃ <a name="V3.0098"></a> kātuṃ sakkonti vā, na vā sakkontī’’ti tattha tattha gantvā asammaṭṭhaṃ ṭhānaṃ sammajjati. Sace kacavaro achaḍḍito hoti, taṃ chaḍḍeti. Pānīyaṭṭhapetabbaṭṭhānamhi pānīyakūṭe asati pānīyaghaṭaṃ ṭhapeti. Gilānānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘āvuso, tumhākaṃ kiṃ āharāmi, kiṃ vo icchitabba’’nti? Pucchati. Avassikadaharānaṃ santikaṃ gantvā – ‘‘abhiramatha, āvuso, mā ukkaṇṭhittha, paṭipattisārakaṃ buddhasāsana’’nti ovadati. Evaṃ katvā sabbapacchā bhikkhācāraṃ gacchati. Yathā <a name="P3.0136"></a> hi cakkavatti kuhiñci gantukāmo senāya parivārito paṭhamaṃ nikkhamati, pariṇāyakaratanaṃ senaṅgāni saṃvidhāya pacchā nikkhamati, evaṃ saddhammacakkavatti bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ nikkhamati, tassa bhagavato pariṇāyakaratanabhūto dhammasenāpati imaṃ kiccaṃ katvā sabbapacchā nikkhamati. So evaṃ nikkhanto tasmiṃ divase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ rāhulabhaddaṃ addasa. Tena vuttaṃ ‘‘pacchā gacchanto addasā’’ti.</p>
  446. <p class="bodytext">Atha <a name="M3.0096"></a> kasmā ānāpānassatiyaṃ niyojesi? Nisajjānucchavikattā. Thero kira ‘‘etassa bhagavatā rūpakammaṭṭhānaṃ kathita’’nti anāvajjitvāva yenākārena ayaṃ acalo anobaddho hutvā nisinno, idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavikanti cintetvā evamāha. Tattha <span class="bld">ānāpānassati</span>nti assāsapassāse pariggahetvā tattha catukkapañcakajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāhīti dasseti.</p>
  447. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahapphalā hotī</span>ti kīvamahapphalā hoti? Idha bhikkhu ānāpānassatiṃ anuyutto ekāsane nisinnova sabbāsave khepetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tathā asakkonto maraṇakāle samasīsī hoti, tathā asakkonto devaloke nibbattitvā dhammakathikadevaputtassa dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇāti, tato viraddho anuppanne buddhuppāde paccekabodhiṃ sacchikaroti, taṃ asacchikaronto buddhānaṃ sammukhībhāve bāhiyattherādayo viya khippābhiñño hoti, evaṃ mahapphalā. <span class="bld">Mahānisaṃsā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Vuttampi cetaṃ –</p>
  448. <p class="gatha1">‘‘Ānāpānassatī <a name="P3.0137"></a> yassa, paripuṇṇā subhāvitā;</p>
  449. <p class="gatha2">Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;</p>
  450. <p class="gathalast">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (theragā. 548; paṭi. ma. 1.1.60) –</p>
  451. <p class="unindented">Imaṃ <a name="V3.0099"></a> mahapphalataṃ sampassamāno thero saddhivihārikaṃ tattha niyojeti.</p>
  452. <p class="bodytext">Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ, thero ānāpānassatinti ubhopi kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā gatā, rāhulabhaddo vihāreyeva ohīno. Bhagavā tassa ohīnabhāvaṃ jānantopi neva attanā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā agamāsi, na ānandattherassa hatthe pesesi, na pasenadimahārājaanāthapiṇḍikādīnaṃ saññaṃ adāsi. Saññāmattakañhi labhitvā te kājabhattaṃ abhihareyyuṃ. Yathā ca bhagavā, evaṃ sāriputtattheropi na kiñci akāsi. Rāhulatthero nirāhāro chinnabhatto ahosi. Tassa panāyasmato – ‘‘bhagavā maṃ vihāre ohīnaṃ jānantopi attanā laddhapiṇḍapātaṃ nāpi sayaṃ gahetvā āgato, na aññassa hatthe pahiṇi<a name="M3.0097"></a>, na manussānaṃ saññaṃ adāsi, upajjhāyopi me ohīnabhāvaṃ jānanto tatheva na kiñci akāsī’’ti cittampi na uppannaṃ, kuto tappaccayā omānaṃ vā atimānaṃ vā janessati. Bhagavatā pana ācikkhitakammaṭṭhānameva purebhattampi pacchābhattampi – ‘‘itipi rūpaṃ aniccaṃ, itipi dukkhaṃ, itipi asubhaṃ, itipi anattā’’ti aggiṃ abhimatthento viya nirantaraṃ manasikatvā sāyanhasamaye cintesi – ‘‘ahaṃ upajjhāyena ānāpānassatiṃ bhāvehīti vutto<a name="P3.0138"></a>, tassa vacanaṃ na karissāmi. Ācariyupajjhāyānañhi vacanaṃ akaronto dubbaco nāma hoti. ‘Dubbaco rāhulo, upajjhāyassapi vacanaṃ na karotī’ti ca garahuppattito kakkhaḷatarā pīḷā nāma natthī’’ti bhāvanāvidhānaṃ pucchitukāmo bhagavato santikaṃ agamāsi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho āyasmā rāhulo</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_mn2"></a><span class="paranum">114</span>. Tattha <span class="bld">paṭisallānā</span>ti ekībhāvato. <span class="bld">Yaṃkiñci rāhulā</span>ti kasmā? Bhagavā ānāpānassatiṃ puṭṭho rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti. Rūpe chandarāgappahānatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rāhulassa attabhāvaṃ nissāya chandarāgo uppanno, heṭṭhā cassa saṅkhepena rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Idānissāpi dvicattālīsāya ākārehi attabhāvaṃ virājetvā visaṅkharitvā taṃnissitaṃ chandarāgaṃ anuppattidhammataṃ āpādessāmī’’ti. Atha ākāsadhātuṃ kasmā vitthāresīti? Upādārūpadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpaṃ. Tasmā iminā mukhena taṃ dassetuṃ ākāsadhātuṃ vitthāresi. Apica ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṃ hoti.</p>
  454. <p class="gatha1">Ākāsena <a name="V3.0100"></a> paricchinnaṃ, rūpaṃ yāti vibhūtataṃ;</p>
  455. <p class="gathalast">Tassevaṃ āvibhāvatthaṃ, taṃ pakāsesi nāyako.</p>
  456. <p class="unindented">Ettha <a name="P3.0139"></a> pana purimāsu tāva catūsu dhātūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāhatthipadopame vuttameva.</p>
  457. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_mn2"></a><span class="paranum">118</span>. Ākāsadhātuyaṃ <span class="bld">ākāsagata</span>nti ākāsabhāvaṃ gataṃ. <span class="bld">Upādinna</span>ntiādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ, sarīraṭṭhakanti attho. <span class="bld">Kaṇṇacchidda</span>nti maṃsalohitādīhi asamphuṭṭhakaṇṇavivaraṃ. Nāsacchiddādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Yena</span> <a name="M3.0098"></a> <span class="bld">cā</span>ti yena chiddena. <span class="bld">Ajjhoharatī</span>ti anto paveseti, jivhābandhanato hi yāva udarapaṭalā manussānaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chiddaṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yattha cā</span>ti yasmiṃ okāse. <span class="bld">Santiṭṭhatī</span>ti patiṭṭhāti. Manussānañhi mahantaṃ paṭaparissāvanamattañca udarapaṭalaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Adhobhāgaṃ nikkhamatī</span>ti yena heṭṭhā nikkhamati. Dvattiṃsahatthamattaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu vaṅkaṃ antaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ vā panaññampī</span>ti iminā sukhumasukhumaṃ cammamaṃsādiantaragatañceva lomakūpabhāvena ca ṭhitaṃ ākāsaṃ dasseti. Sesametthāpi pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_mn2"></a><span class="paranum">119</span>. Idānissa tādibhāvalakkhaṇaṃ ācikkhanto <span class="bld">pathavīsama</span>ntiādimāha. Iṭṭhāniṭṭhesu hi arajjanto adussanto tādī nāma hoti. <span class="bld">Manāpāmanāpā</span>ti <a name="P3.0140"></a> ettha aṭṭha lobhasahagatacittasampayuttā manāpā nāma, dve domanassacittasampayuttā amanāpā nāma. <span class="bld">Cittaṃ na pariyādāya ṭhassantī</span>ti ete phassā uppajjitvā tava cittaṃ antomuṭṭhigataṃ karonto viya pariyādāya gahetvā ṭhātuṃ na sakkhissanti ‘‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti puna attabhāvaṃ nissāya chandarāgo nuppajjissati. <span class="bld">Gūthagata</span>ntiādīsu gūthameva gūthagataṃ. Evaṃ sabbattha.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Na katthaci patiṭṭhito</span>ti pathavīpabbatarukkhādīsu ekasmimpi na patiṭṭhito, yadi hi pathaviyaṃ patiṭṭhito bhaveyya, pathaviyā bhijjamānāya saheva bhijjeyya, pabbate patamāne saheva pateyya, rukkhe chijjamāne saheva chijjeyya.</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><a name="para120_mn2"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Mettaṃ</span> <a name="V3.0101"></a> <span class="bld">rāhulā</span>ti kasmā ārabhi? Tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi tādibhāvalakkhaṇaṃ dassitaṃ, na ca sakkā ahaṃ tādī homīti akāraṇā bhavituṃ, napi ‘‘ahaṃ uccākulappasuto bahussuto lābhī, maṃ rājarājamahāmattādayo bhajanti, ahaṃ tādī homī’’ti imehi kāraṇehi koci tādī nāma hoti, mettādibhāvanāya pana hotīti tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  461. <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0099"></a> <span class="bld">bhāvayato</span>ti upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpentassa. <span class="bld">Yo byāpādo</span>ti yo satte kopo, so pahīyissati. <span class="bld">Vihesā</span>ti pāṇiādīhi sattānaṃ vihiṃsanaṃ. <span class="bld">Aratī</span>ti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhitatā. <span class="bld">Paṭigho</span>ti yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakileso. <span class="bld">Asubha</span>nti <a name="P3.0141"></a> uddhumātakādīsu upacārappanaṃ. Uddhumātakādīsu asubhabhāvanā ca nāmesā vitthārato <span class="bld">visuddhimagge</span> kathitāva. <span class="bld">Rāgo</span>ti pañcakāmaguṇikarāgo. <span class="bld">Aniccasañña</span>nti aniccānupassanāya sahajātasaññaṃ. Vipassanā eva vā esā asaññāpi saññāsīsena saññāti vuttā. <span class="bld">Asmimāno</span>ti rūpādīsu asmīti māno.</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_mn2"></a><span class="paranum">121</span>. Idāni therena pucchitaṃ pañhaṃ vitthārento <span class="bld">ānāpānassati</span>ntiādimāha. Tattha idaṃ kammaṭṭhānañca kammaṭṭhānabhāvanā ca pāḷiattho ca saddhiṃ ānisaṃsakathāya sabbo sabbākārena <span class="bld">visuddhimagge</span> anussatiniddese vitthāritoyeva. Imaṃ desanaṃ bhagavā neyyapuggalavaseneva pariniṭṭhāpesīti.</p>
  463. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  464. <p class="centered">Māhārāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  465. <p class="subhead">3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_mn2"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0102"></a> <span class="bld">me suta</span>nti mālukyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">mālukyaputtassā</span>ti evaṃnāmakassa therassa. <span class="bld">Ṭhapitāni paṭikkhittānī</span>ti diṭṭhigatāni nāma na byākātabbānīti evaṃ ṭhapitāni ceva paṭikkhittāni ca. <span class="bld">Tathāgato</span>ti satto. <span class="bld">Taṃ me na ruccatī</span>ti taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati. <span class="bld">Sikkhaṃ</span> <a name="P3.0142"></a> <span class="bld">paccakkhāyā</span>ti sikkhaṃ paṭikkhipitvā.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_mn2"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Ko santo kaṃ paccācikkhasī</span>ti yācako vā hi yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ neva yācako na yācitako, so dāni tvaṃ ko santo kaṃ paccācikkhasīti attho.</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_mn2"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Viddho</span> <a name="M3.0100"></a> <span class="bld">assā</span>ti parasenāya ṭhitena viddho bhaveyya. <span class="bld">Gāḷhapalepanenā</span>ti bahalalepanena. <span class="bld">Bhisakka</span>nti vejjaṃ. <span class="bld">Sallakatta</span>nti sallakantanaṃ sallakantiyasuttavācakaṃ. <span class="bld">Akkassā</span>ti akkavāke gahetvā jiyaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘akkassā’’ti. <span class="bld">Saṇhassā</span>ti veṇuvilīvassa. Maruvākhīrapaṇṇīnampi vākehiyeva karonti. Tena vuttaṃ <span class="bld">yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇino</span>ti. <span class="bld">Gaccha</span>nti pabbatagacchanadīgacchādīsu jātaṃ. <span class="bld">Ropima</span>nti ropetvā vaḍḍhitaṃ saravanato saraṃ gahetvā kataṃ. <span class="bld">Sithilahanuno</span>ti evaṃnāmakassa pakkhino. <span class="bld">Bheravassā</span>ti kāḷasīhassa. <span class="bld">Semhārassā</span>ti makkaṭassa. <span class="bld">Evaṃ no</span>ti etāya diṭṭhiyā sati na hotīti attho.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_mn2"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Attheva jātī</span>ti etāya diṭṭhiyā sati brahmacariyavāsova natthi, jāti pana atthiyeva. Tathā jarāmaraṇādīnīti dasseti. <span class="bld">Yesāha</span>nti yesaṃ ahaṃ. <span class="bld">Nighāta</span>nti upaghātaṃ vināsaṃ. Mama sāvakā hi etesu nibbinnā idheva nibbānaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_mn2"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Tasmātihā</span>ti <a name="P3.0143"></a> yasmā abyākatametaṃ, catusaccameva mayā byākataṃ, tasmāti attho. <span class="bld">Na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhita</span>nti etaṃ diṭṭhigataṃ vā etaṃ byākaraṇaṃ vā kāraṇanissitaṃ <a name="V3.0103"></a> na hoti. <span class="bld">Na ādibrahmacariyaka</span>nti brahmacariyassa ādimattampi pubbabhāgasīlamattampi na hoti. <span class="bld">Na nibbidāyā</span>tiādīsu vaṭṭe nibbindanatthāya vā virajjhanatthāya vā vaṭṭanirodhāya vā rāgādivūpasamanatthāya vā abhiññeyye dhamme abhijānanatthāya vā catumaggasaṅkhātasambodhatthāya vā asaṅkhatanibbānasacchikiriyatthāya vā na hoti. <span class="bld">Etaṃ hī</span>ti etaṃ catusaccabyākaraṇaṃ. <span class="bld">Ādibrahmacariyaka</span>nti brahmacariyassa ādibhūtaṃ pubbapadaṭṭhānaṃ. Sesaṃ vuttapaṭivipakkhanayena veditabbaṃ. Imampi desanaṃ bhagavā neyyapuggalavasena niṭṭhāpesīti.</p>
  471. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  472. <p class="centered">Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  473. <p class="subhead">4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā</p>
  474. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_mn2"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0104"></a><a name="M3.0101"></a> <span class="bld">me suta</span>nti mahāmālukyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">orambhāgiyānī</span>ti heṭṭhā koṭṭhāsikāni kāmabhave nibbattisaṃvattanikāni. <span class="bld">Saṃyojanānī</span>ti bandhanāni. <span class="bld">Kassa</span> <a name="P3.0144"></a> <span class="bld">kho nāmā</span>ti kassa devassa vā manussassa vā desitāni dhāresi, kiṃ tvameveko assosi, na añño kocīti? <span class="bld">Anusetī</span>ti appahīnatāya anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti.</p>
  475. <p class="bodytext">Ettha ca bhagavatā saṃyojanaṃ pucchitaṃ, therenapi saṃyojanameva byākataṃ. Evaṃ santepi tassa vāde bhagavatā doso āropito. So kasmāti ce? Therassa tathāladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi ‘‘samudācārakkhaṇeyeva kilesehi saṃyutto nāma hoti, itarasmiṃ khaṇe asaṃyutto’’ti. Tenassa bhagavatā doso āropito. Athāyasmā ānando cintesi – ‘‘bhagavatā bhikkhusaṅghassa dhammaṃ desessāmīti attano dhammatāyeva ayaṃ dhammadesanā āraddhā, sā iminā apaṇḍitena bhikkhunā visaṃvāditā. Handāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmī’’ti. So evamakāsi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte āyasmā ānando’’tiādi vuttaṃ.</p>
  476. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenā</span>ti sakkāyadiṭṭhiyā gahitena abhibhūtena. <span class="bld">Sakkāyadiṭṭhiparetenā</span>ti sakkāyadiṭṭhiyā anugatena. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti diṭṭhinissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ, taṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. <span class="bld">Appaṭivinītā</span>ti avinoditā anīhaṭā. <span class="bld">Orambhāgiyaṃ saṃyojana</span>nti heṭṭhābhāgiyasaṃyojanaṃ nāma hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Sukkapakkho uttānatthoyeva. ‘‘Sānusayā pahīyatī’’ti vacanato panettha ekacce ‘‘aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayo’’ti vadanti. ‘‘Yathā hi sabyañjanaṃ bhatta’’nti vutte bhattato aññaṃ byañjanaṃ hoti, evaṃ ‘‘sānusayā’’ti vacanato pariyuṭṭhānasakkāyadiṭṭhito aññena anusayena bhavitabbanti tesaṃ laddhi. Te ‘‘sasīsaṃ pārupitvā’’tiādīhi <a name="P3.0145"></a> paṭikkhipitabbā. Na hi sīsato añño puriso atthi. Athāpi siyā – ‘‘yadi tadeva saṃyojanaṃ so anusayo, evaṃ sante bhagavatā therassa <a name="M3.0102"></a> taruṇūpamo upārambho duāropito hotī’’ti. Na duāropito, kasmā? Evaṃladdhikattāti <a name="V3.0105"></a> vitthāritametaṃ. Tasmā soyeva kileso bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ, appahīnaṭṭhena anusayoti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘sānusayā pahīyatī’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_mn2"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">Tacaṃ chetvā</span>tiādīsu idaṃ opammasaṃsandanaṃ – tacacchedo viya hi samāpatti daṭṭhabbā, pheggucchedo viya vipassanā, sāracchedo viya maggo. Paṭipadā pana lokiyalokuttaramissakāva vaṭṭati. <span class="bld">Evamete daṭṭhabbā</span>ti evarūpā puggalā evaṃ daṭṭhabbā.</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_mn2"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Upadhivivekā</span>ti upadhivivekena. Iminā pañcakāmaguṇaviveko kathito. <span class="bld">Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānā</span>ti iminā nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā</span>ti iminā kāyālasiyapaṭippassaddhi kathitā. <span class="bld">Vivicceva kāmehī</span>ti upadhivivekena kāmehi vinā hutvā. <span class="bld">Vivicca akusalehī</span>ti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānena kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā ca akusalehi vinā hutvā. <span class="bld">Yadeva tattha hotī</span>ti yaṃ tattha antosamāpattikkhaṇeyeva samāpattisamuṭṭhitañca rūpādidhammajātaṃ hoti. <span class="bld">Te</span> <a name="P3.0146"></a> <span class="bld">dhamme</span>ti te rūpagatantiādinā nayena vutte rūpādayo dhamme. <span class="bld">Aniccato</span>ti na niccato. <span class="bld">Dukkhato</span>ti na sukhato. <span class="bld">Rogato</span>tiādīsu ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena <span class="bld">gaṇḍato,</span> anupaviddhaṭṭhena dukkhajananaṭṭhena ca <span class="bld">sallato,</span> dukkhaṭṭhena <span class="bld">aghato,</span> rogaṭṭhena <span class="bld">ābādhato,</span> asakaṭṭhena <span class="bld">parato,</span> palujjanaṭṭhena <span class="bld">palokato,</span> nissattaṭṭhena <span class="bld">suññato,</span> na attaṭṭhena <span class="bld">anattato.</span> Tattha aniccato, palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato suññato anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ.</p>
  479. <p class="bodytext"><span class="bld">So tehi dhammehī</span>ti so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. <span class="bld">Cittaṃ paṭivāpetī</span>ti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. <span class="bld">Upasaṃharatī</span>ti vipassanācittaṃ tāva savanavasena <a name="M3.0103"></a> thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca etaṃ santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva etaṃ santametaṃ paṇītanti na evaṃ vadati, iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho. <span class="bld">So tattha ṭhito</span>ti tāya tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. <span class="bld">Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātī</span>ti anukkamena cattāro magge bhāvetvā pāpuṇāti<a name="V3.0106"></a>. <span class="bld">Teneva dhammarāgenā</span>ti samathavipassanādhamme chandarāgena. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadeva</span> <a name="P3.0147"></a> <span class="bld">tattha hoti vedanāgata</span>nti idha pana rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammadeva sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ. Arūpe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi idha rūpaṃ na gahitaṃ.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kiñcarahī</span>ti kiṃ pucchāmīti pucchati? Samathavasena gacchato cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma. Vipassanāvasena gacchato paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāmāti ettha therassa kaṅkhā natthi. Ayaṃ sabhāvadhammoyeva, samathavaseneva pana gacchantesu eko cetovimutto nāma hoti, eko paññāvimutto. Vipassanāvasena gacchantesupi eko paññāvimutto nāma hoti, eko cetovimuttoti ettha kiṃ kāraṇanti pucchati.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyavemattataṃ vadāmī</span>ti indriyanānattataṃ vadāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti, na tvaṃ, ānanda, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ paṭivijjhi, tena te etaṃ apākaṭaṃ. Ahaṃ pana paṭivijjhiṃ, tena me etaṃ pākaṭaṃ. Ettha hi indriyanānattatā kāraṇaṃ. Samathavaseneva hi gacchantesu ekassa bhikkhuno cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma hoti. Ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāma hoti. Vipassanāvaseneva ca gacchantesu ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto <a name="M3.0104"></a> nāma hoti. Ekassa cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma <a name="P3.0148"></a> hoti. Dve aggasāvakā samathavipassanādhurena arahattaṃ pattā. Tesu dhammasenāpati paññāvimutto jāto, mahāmoggallānatthero cetovimutto. Iti indriyavemattamettha kāraṇanti veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  483. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  484. <p class="centered">Mahāmālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  485. <p class="subhead">5. Bhaddālisuttavaṇṇanā</p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_mn2"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0107"></a> <span class="bld">me suta</span>nti bhaddālisuttaṃ. Tattha <span class="bld">ekāsanabhojana</span>nti ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ, bhuñjitabbabhattanti attho. <span class="bld">Appābādhata</span>ntiādīni kakacopame vitthāritāni. <span class="bld">Na ussahāmī</span>ti na sakkomi. <span class="bld">Siyā kukkuccaṃ siyā vippaṭisāro</span>ti evaṃ bhuñjanto yāvajīvaṃ brahmacariyaṃ carituṃ sakkhissāmi nu kho, na nu khoti iti me vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyyāti attho. <span class="bld">Ekadesaṃ bhuñjitvā</span>ti porāṇakattherā kira patte bhattaṃ pakkhipitvā sappimhi dinne sappinā uṇhameva thokaṃ bhuñjitvā hatthe dhovitvā avasesaṃ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne nisīditvā bhuñjanti. Etaṃ sandhāya satthā āha. Bhaddāli, pana cintesi – ‘‘sace sakiṃ pattaṃ pūretvā dinnaṃ bhattaṃ bhuñjitvā puna pattaṃ dhovitvā odanassa pūretvā laddhaṃ <a name="P3.0149"></a> bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne bhuñjeyya, iti evaṃ vaṭṭeyya, itarathā ko sakkotī’’ti. Tasmā <span class="bld">evampi kho ahaṃ, bhante, na ussahāmī</span>ti āha. Ayaṃ kira atīte anantarāya jātiyā kākayoniyaṃ nibbatti. Kākā ca nāma mahāchātakā honti. Tasmā chātakatthero nāma ahosi. Tassa pana viravantasseva bhagavā taṃ madditvā ajjhottharitvā – ‘‘yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiya’’nti (pāci. 248) sikkhāpadaṃ paññapesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">atha kho āyasmā, bhaddāli,…pe… anussāhaṃ pavedesī</span>ti.</p>
  487. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="M3.0105"></a> <span class="bld">ta</span>nti yathā aññopi sikkhāya na paripūrakārī ekavihārepi vasanto satthu sammukhībhāvaṃ na dadeyya, tatheva na adāsīti attho. Neva bhagavato upaṭṭhānaṃ agamāsi, na dhammadesanaṭṭhānaṃ na vitakkamāḷakaṃ, na ekaṃ bhikkhācāramaggaṃ paṭipajji. Yasmiṃ kule bhagavā nisīdati, tassa dvārepi na aṭṭhāsi. Sacassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati, so puretarameva ñatvā aññattha gacchati. Saddhāpabbajito kiresa kulaputto parisuddhasīlo. Tenassa na añño vitakko ahosi, – ‘‘mayā nāma udarakāraṇā bhagavato sikkhāpadapaññāpanaṃ paṭibāhitaṃ, ananucchavikaṃ <a name="V3.0108"></a> me kata’’nti ayameva vitakko ahosi. Tasmā ekavihāre vasantopi lajjāya satthu sammukhībhāvaṃ nādāsi.</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_mn2"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Cīvarakammaṃ karontī</span>ti manussā bhagavato cīvarasāṭakaṃ adaṃsu, taṃ gahetvā cīvaraṃ karonti. <span class="bld">Etaṃ dosaka</span>nti etaṃ okāsametaṃ aparādhaṃ, satthu sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitakāraṇaṃ sādhukaṃ manasi karohīti attho. <span class="bld">Dukkaratara</span>nti <a name="P3.0150"></a> vassañhi vasitvā disāpakkante bhikkhū kuhiṃ vasitthāti pucchanti, tehi jetavane vasimhāti vutte, ‘‘āvuso, bhagavā imasmiṃ antovasse kataraṃ jātakaṃ kathesi, kataraṃ suttantaṃ, kataraṃ sikkhāpadaṃ paññapesī’’ti pucchitāro honti. Tato ‘‘vikālabhojanasikkhāpadaṃ paññapesi, bhaddāli, nāma naṃ eko thero paṭibāhī’’ti vakkhanti. Taṃ sutvā bhikkhū – ‘‘bhagavatopi nāma sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitaṃ ayuttaṃ akāraṇa’’nti vadanti. Evaṃ te ayaṃ doso mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānā evamāhaṃsu. Apica aññepi bhikkhū pavāretvā satthu santikaṃ āgamissanti. Atha tvaṃ ‘‘ethāvuso, mama satthāraṃ khamāpentassa sahāyā hothā’’ti saṅghaṃ sannipātessasi. Tattha āgantukā pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ imināpi bhikkhunā kata’’nti. Tato etamatthaṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ kataṃ bhikkhunā, dasabalaṃ nāma paṭibāhissatīti ayuttameta’’nti vakkhanti. Evampi te ayaṃ aparādho mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu. Atha vā bhagavā pavāretvā cārikaṃ pakkamissati, atha tvaṃ gatagataṭṭhāne bhagavato khamāpanatthāya saṅghaṃ sannipātessasi. Tatra disāvāsino <a name="M3.0106"></a> bhikkhū pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ iminā bhikkhunā kata’’nti…pe… duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu.</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadavocā</span>ti appatirūpaṃ mayā kataṃ, bhagavā pana mahantepi aguṇe alaggitvā mayhaṃ accayaṃ paṭiggaṇhissatīti maññamāno etaṃ ‘‘accayo maṃ, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <a name="P3.0151"></a> <span class="bld">accayo</span>ti aparādho. <span class="bld">Maṃ accagamā</span>ti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. <span class="bld">Paṭiggaṇhātū</span>ti khamatu. <span class="bld">Āyatiṃ saṃvarāyā</span>ti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Samayopi kho te, bhaddālī</span>ti, bhaddāli, tayā paṭivijjhitabbayuttakaṃ ekaṃ kāraṇaṃ atthi, tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti dasseti.</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_mn2"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Ubhatobhāgavimutto</span>tiādīsu <a name="V3.0109"></a> dhammānusārī, saddhānusārīti dve ekacittakkhaṇikā maggasamaṅgipuggalā. Ete pana sattapi ariyapuggale bhagavatāpi evaṃ āṇāpetuṃ na yuttaṃ, bhagavatā āṇatte tesampi evaṃ kātuṃ na yuttaṃ. Aṭṭhānaparikappavasena pana ariyapuggalānaṃ suvacabhāvadassanatthaṃ <a name="P3.0152"></a> bhaddālittherassa ca dubbacabhāvadassanatthametaṃ vuttaṃ.</p>
  491. <p class="bodytext"><span class="bld">Api nu tvaṃ tasmiṃ samaye ubhatobhāgavimutto</span>ti desanaṃ kasmā ārabhi? Bhaddālissa niggahaṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – bhaddāli, ime satta ariyapuggalā loke dakkhiṇeyyā mama sāsane sāmino, mayi sikkhāpadaṃ paññapente paṭibāhitabbayutte kāraṇe sati etesaṃ paṭibāhituṃ yuttaṃ. Tvaṃ pana mama sāsanato bāhirako, mayi sikkhāpadaṃ paññapente tuyhaṃ paṭibāhituṃ na yuttanti.</p>
  492. <p class="bodytext"><span class="bld">Ritto tuccho</span>ti anto ariyaguṇānaṃ abhāvena rittako tucchako, issaravacane kiñci na hoti. <span class="bld">Yathādhammaṃ paṭikarosī</span>ti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmā</span>ti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. <span class="bld">Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinaye</span>ti esā, bhaddāli, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.</p>
  493. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_mn2"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Satthāpi</span> <a name="M3.0107"></a> <span class="bld">upavadatī</span>ti ‘‘asukavihāravāsī asukassa therassa saddhivihāriko asukassa antevāsiko itthannāmo nāma bhikkhu lokuttaradhammaṃ nibbattetuṃ araññaṃ paviṭṭho’’ti sutvā – ‘‘kiṃ tassa araññavāsena, yo mayhaṃ pana sāsane sikkhāya aparipūrakārī’’ti evaṃ upavadati, sesapadesupi eseva nayo, apicettha devatā na kevalaṃ upavadanti, bheravārammaṇaṃ dassetvā palāyanākārampi karonti. <span class="bld">Attanāpi attāna</span>nti sīlaṃ āvajjantassa saṃkiliṭṭhaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, cittaṃ vidhāvati, na kammaṭṭhānaṃ allīyati. So ‘‘kiṃ mādisassa araññavāsenā’’ti vippaṭisārī uṭṭhāya pakkamati. <span class="bld">Attāpi attānaṃ upavadito</span>ti attanāpi <a name="V3.0110"></a> attā upavadito, ayameva vā pāṭho. Sukkapakkho vuttapaccanīkanayena veditabbo. <span class="bld">So</span> <a name="P3.0153"></a> <span class="bld">vivicceva kāmehī</span>tiādi evaṃ sacchikarotīti dassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_mn2"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Pasayha pasayha kāraṇaṃ karontī</span>ti appamattakepi dose niggahetvā punappunaṃ kārenti. <span class="bld">No tathā</span>ti mahantepi aparādhe yathā itaraṃ, evaṃ pasayha na kārenti. So kira, ‘‘āvuso, bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hoti, ehi satthāraṃ khamāpehī’’ti bhikkhusaṅghatopi, kañci bhikkhuṃ pesetvā attano santikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hotī’’ti evaṃ satthusantikāpi anuggahaṃ paccāsīsati. Tato ‘‘bhikkhusaṅghenāpi na samassāsito, satthārāpī’’ti cintetvā evamāha.</p>
  495. <p class="bodytext">Atha bhagavā bhikkhusaṅghopi satthāpi ovaditabbayuttameva ovadati, na itaranti dassetuṃ <span class="bld">idha, bhaddāli, ekacco</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aññenāñña</span>ntiādīni anumānasutte vitthāritāni. <span class="bld">Na sammā vattatī</span>ti sammā vattampi na vattati. <span class="bld">Na lomaṃ pātetī</span>ti anulomavatte na vattati, vilomameva gaṇhāti. <span class="bld">Na nitthāraṃ vattatī</span>ti nitthāraṇakavattamhi na vattati, āpattivuṭṭhānatthaṃ turitaturito chandajāto na hoti. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ tassa dubbacakaraṇe. <span class="bld">Abhiṇhāpattiko</span>ti nirantarāpattiko. <span class="bld">Āpattibahulo</span>ti sāpattikakālovassa bahu, suddho nirāpattikakālo appoti attho. <span class="bld">Na khippameva vūpasammatī</span>ti khippaṃ na vūpasammati, dīghasuttaṃ hoti. Vinayadharā <a name="M3.0108"></a> pādadhovanakāle āgataṃ <a name="P3.0154"></a> ‘‘gacchāvuso, vattavelā’’ti vadanti. Puna kālaṃ maññitvā āgataṃ ‘‘gacchāvuso, tuyhaṃ vihāravelā, gacchāvuso, sāmaṇerādīnaṃ uddesadānavelā, amhākaṃ nhānavelā, therūpaṭṭhānavelā, mukhadhovanavelā’’tiādīni vatvā divasabhāgepi rattibhāgepi āgataṃ uyyojentiyeva. ‘‘Kāya velāya, bhante, okāso bhavissatī’’ti vuttepi ‘‘gacchāvuso, tvaṃ imameva ṭhānaṃ jānāsi, asuko nāma vinayadharatthero sinehapānaṃ pivati, asuko virecanaṃ kāreti, kasmā turitosī’’tiādīni vatvā dīghasuttameva karonti.</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_mn2"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Khippameva vūpasammatī</span>ti lahuṃ vūpasammati, na dīghasuttaṃ hoti. Ussukkāpannā bhikkhū – ‘‘āvuso, ayaṃ subbaco bhikkhu, janapadavāsino nāma gāmantasenāsane vasanaṭṭhānanisajjanādīni <a name="V3.0111"></a> na phāsukāni honti, bhikkhācāropi dukkho hoti, sīghamassa adhikaraṇaṃ vūpasamemā’’ti sannipatitvā āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpenti.</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_mn2"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Adhiccāpattiko</span>ti kadāci kadāci āpattiṃ āpajjati. So kiñcāpi lajjī hoti pakatatto, dubbacattā panassa bhikkhū tatheva paṭipajjanti.</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_mn2"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Saddhāmattakena vahati pemamattakenā</span>ti ācariyupajjhāyesu appamattikāya gehassitasaddhāya appamattakena gehassitapemena yāpeti. Paṭisandhiggahaṇasadisā hi ayaṃ pabbajjā nāma, navapabbajito pabbajjāya guṇaṃ ajānanto ācariyupajjhāyesu pemamattena yāpeti, tasmā evarūpā saṅgaṇhitabbā. Appamattakampi hi saṅgahaṃ labhitvā pabbajjāya ṭhitā abhiññāpattā mahāsamaṇā bhavissanti. Ettakena kathāmaggena ‘‘ovaditabbayuttakaṃ ovadanti, na itara’’nti imameva bhagavatā dassitaṃ.</p>
  499. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_mn2"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Aññāya</span> <a name="P3.0155"></a> <span class="bld">saṇṭhahiṃsū</span>ti arahatte patiṭṭhahiṃsu. <span class="bld">Sattesu hāyamānesū</span>ti paṭipattiyā hāyamānāya sattā hāyanti nāma. <span class="bld">Saddhamme antaradhāyamāne</span>ti paṭipattisaddhamme antaradhāyamāne. Paṭipattisaddhammopi hi paṭipattipūrakesu sattesu asati antaradhāyati nāma<a name="M3.0109"></a>. <span class="bld">Āsavaṭṭhānīyā</span>ti āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā. Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva. Yasmā nesaṃ te kāraṇaṃ hontīti attho. Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti, na tāva satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti ayamettha yojanā.</p>
  500. <p class="bodytext">Evaṃ akālaṃ dassetvā puna kālaṃ dassetuṃ <span class="bld">yato ca kho, bhaddālī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yato</span>ti yadā, yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Ayaṃ vā ettha saṅkhepattho – yasmiṃ kāle āsavaṭṭhānīyā dhammāti saṅkhaṃ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti, tadā satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti. Kasmā? Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyadhammasaṅkhātānaṃ vītikkamadosānaṃ paṭighātāya.</p>
  501. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0112"></a> āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattiṃ sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ, uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘na tāva, bhaddāli, idhekacce’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mahatta</span>nti mahantabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṃ vasena mahattaṃ patto hoti, tāva senāsanāni pahonti, sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā <a name="P3.0156"></a> na uppajjanti. Mahattaṃ patte pana te uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti. Tattha mahattaṃ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni –</p>
  502. <p class="bodytext">‘‘Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridvirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya pācittiyaṃ (pāci. 51). Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya pācittiyaṃ (pāci. 1171). Yā pana bhikkhunī ekavassaṃ dve vuṭṭhāpeyya pācittiya’’nti (pāci. 1175).</p>
  503. <p class="bodytext">Iminā nayena veditabbāni.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhagga</span>nti lābhassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na lābhaggapatto hoti, na tāva lābhaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti –</p>
  505. <p class="bodytext">‘‘Yo <a name="M3.0110"></a> pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya pācittiya’’nti (pāci. 270).</p>
  506. <p class="bodytext">Idañhi lābhaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Yasagga</span>nti yasassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na yasaggapatto hoti, na tāva yasaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti ‘‘surāmerayapāne pācittiya’’nti (pāci. 327). Idañhi yasaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ.</p>
  508. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhusacca</span>nti <a name="V3.0113"></a> bahussutabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na bāhusaccapatto hoti, na tāva āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Bāhusaccapatte pana yasmā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāye pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā <a name="P3.0157"></a> puggalā rasena rasaṃ saṃsandetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpenti, atha satthā – ‘‘yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi (pāci. 418)…pe… samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyyā’’tiādinā (pāci. 429) nayena sikkhāpadaṃ paññapeti.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Rattaññutaṃ patto</span>ti ettha rattiyo jānantīti rattaññū. Attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahū rattiyo jānanti, cirapabbajitāti vuttaṃ hoti. Rattaññūnaṃ bhāvaṃ rattaññutaṃ. Tatra rattaññutaṃ patte saṅghe upasenaṃ vaṅgantaputtaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ. So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṃ upasampādesi. Atha bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75). Evaṃ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū ‘‘dasavassamhā dasavassamhā’’ti bālā abyattā upasampādenti. Atha bhagavā aparampi sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, bālena abyattena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’nti. Iti rattaññutaṃ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni.</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_mn2"></a><span class="paranum">146</span>. <span class="bld">Ājānīyasusūpamaṃ</span> <a name="M3.0111"></a><a name="P3.0158"></a> <span class="bld">dhammapariyāyaṃ desesi</span>nti taruṇājānīyaupamaṃ katvā dhammaṃ desayiṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ asaraṇe. <span class="bld">Na kho, bhaddāli, eseva hetū</span>ti na esa sikkhāya aparipūrakārībhāvoyeva eko hetu.</p>
  511. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_mn2"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Mukhādhāne kāraṇaṃ kāretī</span>ti khalīnabandhādīhi mukhaṭṭhapane sādhukaṃ gīvaṃ paggaṇhāpetuṃ kāraṇaṃ kāreti. <span class="bld">Visūkāyitānī</span>tiādīhi visevanācāraṃ kathesi. Sabbāneva hetāni aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Tasmiṃ ṭhāne</span>ti tasmiṃ visevanācāre. <span class="bld">Parinibbāyatī</span>ti nibbisevano hoti, taṃ visevanaṃ jahatīti attho. <span class="bld">Yugādhāne</span>ti yugaṭṭhapane yugassa sādhukaṃ gahaṇatthaṃ.</p>
  512. <p class="bodytext"><span class="bld">Anukkame</span>ti <a name="V3.0114"></a> cattāropi pāde ekappahāreneva ukkhipane ca nikkhipane ca. Parasenāya hi āvāṭe ṭhatvā asiṃ gahetvā āgacchantassa assassa pāde chindanti. Tasmiṃ samaye esa ekappahāreneva cattāropi pāde ukkhipissatīti rajjubandhanavidhānena etaṃ kāraṇaṃ karonti. <span class="bld">Maṇḍale</span>ti yathā asse nisinnoyeva bhūmiyaṃ patitaṃ āvudhaṃ gahetuṃ sakkoti, evaṃ karaṇatthaṃ maṇḍale kāraṇaṃ kāreti. <span class="bld">Khurakāse</span>ti <a name="P3.0159"></a> aggaggakhurehi pathavīkamane. Rattiṃ okkantakaraṇasmiñhi yathā padasaddo na suyyati, tadatthaṃ ekasmiṃ ṭhāne saññaṃ datvā aggaggakhurehiyeva gamanaṃ sikkhāpenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Jave</span>ti sīghavāhane. ‘‘Dhāve’’tipi pāṭho. Attano parājaye sati palāyanatthaṃ, paraṃ palāyantaṃ anubandhitvā gahaṇatthañca etaṃ kāraṇaṃ kāreti. <span class="bld">Davatte</span>ti davattāya, yuddhakālasmiñhi hatthīsu vā koñcanādaṃ karontesu assesu vā hasantesu rathesu vā nighosantesu yodhesu vā ukkuṭṭhiṃ karontesu tassa ravassa abhāyitvā parasenapavesanatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati.</p>
  513. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājaguṇe</span>ti raññā jānitabbaguṇe. Kūṭakaṇṇarañño kira guḷavaṇṇo nāma asso ahosi. Rājā pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti <a name="M3.0112"></a> kalambanadītīraṃ sampatto. Asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati, rājā assācariyaṃ āmantetvā – ‘‘aho tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī’’ti āha. Ācariyo – ‘‘susikkhāpito deva asso, evamassa hi cittaṃ ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā’’ti <a name="P3.0160"></a> āha. Rājā tathā kāresi. Asso vegena otaritvā pāraṃ gato. Etadatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati. <span class="bld">Rājavaṃse</span>ti assarājavaṃse. Vaṃso ceso assarājānaṃ, tathārūpena pahārena chinnabhinnasarīrāpi assārohaṃ parasenāya apātetvā bahi nīharantiyeva. Etadatthaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho.</p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttame jave</span>ti javasampattiyaṃ, yathā uttamajavo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. <span class="bld">Uttame haye</span>ti uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. Tattha pakatiyā uttamahayova uttamahayakāraṇaṃ arahati, na añño. Uttamahayakāraṇāya eva ca hayo uttamajavaṃ paṭipajjati, na aññoti.</p>
  515. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="V3.0115"></a> vatthu – eko kira rājā ekaṃ sindhavapotakaṃ labhitvā sindhavabhāvaṃ ajānitvāva imaṃ sikkhāpehīti ācariyassa adāsi. Ācariyopi tassa sindhavabhāvaṃ ajānanto taṃ māsakhādakaghoṭakānaṃ kāraṇāsu upaneti. So attano ananucchavikattā kāraṇaṃ na paṭipajjati. So taṃ dametuṃ asakkonto ‘‘kūṭasso ayaṃ mahārājā’’ti vissajjāpesi.</p>
  516. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ eko assācariyapubbako daharo upajjhāyassa bhaṇḍakaṃ gahetvā gacchanto taṃ parikhāpiṭṭhe carantaṃ disvā – ‘‘anaggho, bhante, sindhavapotako’’ti upajjhāyassa kathesi. Sace rājā jāneyya, maṅgalassaṃ naṃ kareyyāti. Thero āha – ‘‘micchādiṭṭhiko, tāta, rājā appeva nāma buddhasāsane pasīdeyya rañño kathehī’’ti. So gantvā, – ‘‘mahārāja, anaggho sindhavapotako atthī’’ti <a name="P3.0161"></a> kathesi. Tayā diṭṭho<a name="M3.0113"></a>, tātāti? Āma, mahārājāti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Tumhākaṃ bhuñjanakasuvaṇṇathāle tumhākaṃ bhuñjanakabhattaṃ tumhākaṃ pivanakaraso tumhākaṃ gandhā tumhākaṃ mālāti. Rājā sabbaṃ dāpesi. Daharo gāhāpetvā agamāsi.</p>
  517. <p class="bodytext">Asso gandhaṃ ghāyitvāva ‘‘mayhaṃ guṇajānanakaācariyo atthi maññe’’ti sīsaṃ ukkhipitvā olokento aṭṭhāsi. Daharo gantvā ‘‘bhattaṃ bhuñjā’’ti accharaṃ pahari. Asso āgantvā suvaṇṇathāle bhattaṃ bhuñji, rasaṃ pivi. Atha naṃ gandhehi vilimpitvā rājapiḷandhanaṃ piḷandhitvā ‘‘purato purato gacchā’’ti accharaṃ pahari. So daharassa purato purato gantvā maṅgalassaṭṭhāne aṭṭhāsi. Daharo – ‘‘ayaṃ te, mahārāja, anaggho sindhavapotako, imināva naṃ niyāmena katipāhaṃ paṭijaggāpehī’’ti vatvā nikkhami.</p>
  518. <p class="bodytext">Atha katipāhassa accayena āgantvā assassa ānubhāvaṃ passissasi, mahārājāti. Sādhu ācariya kuhiṃ ṭhatvā passāmāti? Uyyānaṃ gaccha, mahārājāti. Rājā assaṃ gāhāpetvā agamāsi. Daharo accharaṃ paharitvā ‘‘etaṃ rukkhaṃ anupariyāhī’’ti assassa saññaṃ adāsi. Asso pakkhanditvā rukkhaṃ anuparigantvā āgato. Rājā neva gacchantaṃ na āgacchantaṃ addasa. Diṭṭho te, mahārājāti? Na diṭṭho, tātāti. Valañjakadaṇḍaṃ etaṃ rukkhaṃ nissāya ṭhapethāti vatvā accharaṃ pahari ‘‘valañjakadaṇḍaṃ gahetvā ehī’’ti. Asso pakkhanditvā mukhena gahetvā āgato. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti.</p>
  519. <p class="bodytext">Puna <a name="V3.0116"></a> accharaṃ pahari ‘‘uyyānassa pākāramatthakena caritvā ehī’’ti. Asso tathā akāsi. Diṭṭho, mahārājāti. Na diṭṭho, tātāti. Rattakambalaṃ āharāpetvā assassa pāde bandhāpetvā tatheva saññaṃ adāsi. Asso ullaṅghitvā pākāramatthakena anupariyāyi. Balavatā purisena āviñchanaalātaggisikhā <a name="P3.0162"></a> viya uyyānapākāramatthake paññāyittha. Asso gantvā samīpe ṭhito. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Maṅgalapokkharaṇipākāramatthake anupariyāhīti saññaṃ adāsi.</p>
  520. <p class="bodytext">Puna ‘‘pokkharaṇiṃ otaritvā padumapattesu cārikaṃ carāhī’’ti saññaṃ adāsi. Pokkharaṇiṃ otaritvā sabbapadumapatte caritvā agamāsi, ekaṃ pattampi <a name="M3.0114"></a> anakkantaṃ vā phālitaṃ vā chinditaṃ vā khaṇḍitaṃ vā nāhosi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Accharaṃ paharitvā taṃ hatthatalaṃ upanāmesi. Dhātūpatthaddho laṅghitvā hatthatale aṭṭhāsi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti? Diṭṭhaṃ, tātāti. Evaṃ uttamahayo eva uttamakāraṇāya uttamajavaṃ paṭipajjati.</p>
  521. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttame sākhalye</span>ti muduvācāya. Muduvācāya hi, ‘‘tāta, tvaṃ mā cintayi, rañño maṅgalasso bhavissasi, rājabhojanādīni labhissasī’’ti uttamahayakāraṇaṃ kāretabbo. Tena vuttaṃ ‘‘uttame sākhalye’’ti. <span class="bld">Rājabhoggo</span>ti rañño upabhogo. <span class="bld">Rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchatī</span>ti yattha katthaci gacchantena hatthaṃ viya pādaṃ viya anohāyeva gantabbaṃ hoti. Tasmā aṅganti saṅkhaṃ gacchati, catūsu vā senaṅgesu ekaṃ aṅgaṃ hoti.</p>
  522. <p class="bodytext"><span class="bld">Asekhāya sammādiṭṭhiyā</span>ti arahattaphalasammādiṭṭhiyā. Sammāsaṅkappādayopi taṃsampayuttāva. <span class="bld">Sammāñāṇaṃ</span> pubbe vuttasammādiṭṭhiyeva. Ṭhapetvā pana aṭṭha <a name="P3.0163"></a> phalaṅgāni sesā dhammā <span class="bld">vimuttī</span>ti veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā ugghaṭitaññūpuggalassa vasena arahattanikūṭaṃ gahetvā niṭṭhāpitāti.</p>
  523. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  524. <p class="centered">Bhaddālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  525. <p class="subhead">6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_mn2"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0117"></a> <span class="bld">me suta</span>nti laṭukikopamasuttaṃ. Tattha <span class="bld">yena so vanasaṇḍo</span>ti ayampi mahāudāyitthero bhagavatā saddhiṃyeva piṇḍāya pavisitvā saddhiṃ paṭikkami. Tasmā yena so bhagavatā upasaṅkamanto vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti veditabbo. <span class="bld">Apahattā</span>ti apahārako. <span class="bld">Upahattā</span>ti upahārako. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti phalasamāpattito vuṭṭhito.</p>
  527. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_mn2"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M3.0115"></a> <span class="bld">bhagavā</span>ti yasmiṃ samaye bhagavā. <span class="bld">Iṅghā</span>ti āṇattiyaṃ nipāto. <span class="bld">Aññathatta</span>nti cittassa aññathattaṃ. Tañca kho na bhagavantaṃ paṭicca, evarūpaṃ pana paṇītabhojanaṃ alabhantā kathaṃ yāpessāmāti evaṃ paṇītabhojanaṃ paṭicca ahosīti veditabbaṃ. <span class="bld">Bhūtapubba</span>nti iminā rattibhojanassa paṇītabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Sūpeyya</span>nti <a name="P3.0164"></a> sūpena upanetabbaṃ macchamaṃsakaḷīrādi. <span class="bld">Samaggā bhuñjissāmā</span>ti ekato bhuñjissāma. <span class="bld">Saṅkhatiyo</span>ti abhisaṅkhārikakhādanīyāni. <span class="bld">Sabbā tā ratti</span>nti sabbā tā saṅkhatiyo rattiṃyeva honti, divā pana appā parittā thokikā hontīti. Manussā hi divā yāgukañjiyādīhi yāpetvāpi rattiṃ yathāsatti yathāpaṇītameva bhuñjanti.</p>
  528. <p class="bodytext">Puna <span class="bld">bhūtapubba</span>nti iminā ratti vikālabhojane ādīnavaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">andhakāratimisāya</span>nti bahalandhakāre. <span class="bld">Māṇavehī</span>ti corehi. <span class="bld">Katakammehī</span>ti katacorakammehi. Corā kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upahāratthāya manusse māretvā galalohitādīni gaṇhanti. Te aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalā uppajjissanti, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthīti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Akatakammehī</span>ti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphannatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. <span class="bld">Asaddhammena nimantetī</span>ti ‘‘ehi bhikkhu ajjekarattiṃ idheva bhuñjitvā idha vasitvā sampattiṃ anubhavitvā sve gamissasī’’ti methunadhammena nimanteti.</p>
  529. <p class="bodytext">Puna <span class="bld">bhūtapubba</span>nti iminā attanā diṭṭhakāraṇaṃ katheti. <span class="bld">Vijjantarikāyā</span>ti <a name="P3.0165"></a> vijjuvijjotanakkhaṇe<a name="V3.0118"></a>. <span class="bld">Vissaramakāsī</span>ti mahāsaddamakāsi. <span class="bld">Abhumme</span>ti bhū’ti vaḍḍhi, abhū’ti avaḍḍhi, vināso mayhanti attho. <span class="bld">Pisāco vata ma</span>nti pisāco maṃ khādituṃ āgato vata. <span class="bld">Ātumārī mātumārī</span>ti ettha <span class="bld">ātū</span>ti pitā, <span class="bld">mātū</span>ti mātā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa pitā vā mātā vā atthi, taṃ mātāpitaro amhākaṃ puttakoti yathā tathā vā uppādetvā yaṃkiñci khādanīyabhojanīyaṃ datvā ekasmiṃ ṭhāne sayāpenti. So evaṃ rattiṃ piṇḍāya na carati. Tuyhaṃ pana mātāpitaro matā maññe, tena evaṃ carasīti.</p>
  530. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_mn2"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Evamevā</span>ti <a name="M3.0116"></a> evameva kiñci ānisaṃsaṃ apassantā nikkāraṇeneva. Evamāhaṃsūti garahanto āha. Tattha <span class="bld">āhaṃsū</span>ti vadanti. <span class="bld">Kiṃ panimassā</span>ti imassa appamattakassa hetu kiṃ vattabbaṃ nāma, nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti. <span class="bld">Oramattakassā</span>ti parittamattakassa. <span class="bld">Adhisallikhatevāya</span>nti ayaṃ samaṇo navanītaṃ pisanto viya padumanāḷasuttaṃ kakacena okkantanto viya atisallekhati, ativāyāmaṃ karoti. <span class="bld">Sikkhākāmā</span>ti sāriputtamoggallānādayo viya sikkhākāmā, tesu ca appaccayaṃ upaṭṭhapenti. Tesañhi evaṃ hoti ‘‘sace <a name="P3.0166"></a> ete ‘appamattakametaṃ, haratha bhagavā’ti vadeyyuṃ, kiṃ satthā na hareyya. Evaṃ pana avatvā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā ‘evaṃ bhagavā, sādhu bhagavā, paññapetha bhagavā’ti atirekataraṃ ussāhaṃ paṭilabhantī’’ti. Tasmā tesu appaccayaṃ upaṭṭhapenti.</p>
  531. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ ekaccānaṃ moghapurisānaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ appamattakaṃ pahātabbaṃ. <span class="bld">Thūlo kaliṅgaro</span>ti gale baddhaṃ mahākaṭṭhaṃ viya hoti. <span class="bld">Laṭukikā sakuṇikā</span>ti cātakasakuṇikā. Sā kira ravasataṃ ravitvā naccasataṃ naccitvā sakiṃ gocaraṃ gaṇhāti. Ākāsato bhūmiyaṃ patiṭṭhitaṃ pana naṃ disvā vacchapālakādayo kīḷanatthaṃ pūtilatāya bandhanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Āgametī</span>ti upeti. <span class="bld">Tañhi tassā</span>ti taṃ pūtilatābandhanaṃ tassā appasarīratāya ceva appathāmatāya ca balavabandhanaṃ nāma, mahantaṃ nāḷikerarajju viya ducchijjaṃ hoti. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ moghapurisānaṃ saddhāmandatāya ca paññāmandatāya ca balavaṃ bandhanaṃ nāma, dukkaṭavatthumattakampi mahantaṃ pārājikavatthu viya duppajahaṃ hoti.</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_mn2"></a><span class="paranum">151</span>. Sukkapakkhe <span class="bld">pahātabbassā</span>ti kiṃ imassa appamattakassa pahātabbassa hetu bhagavatā <a name="V3.0119"></a> vattabbaṃ atthi, yassa no bhagavā pahānamāha. Nanu evaṃ bhagavato adhippāyaṃ ñatvāpi pahātabbamevāti attho. <span class="bld">Appossukkā</span>ti anussukkā. <span class="bld">Pannalomā</span>ti <a name="P3.0167"></a> patitalomā, na tassa pahātabbabhayena uddhaggalomā. <span class="bld">Paradattavuttā</span>ti parehi dinnavuttino, parato laddhena yāpentāti attho. <span class="bld">Migabhūtena cetasā viharantī</span>ti apaccāsīsanapakkhe <a name="M3.0117"></a> ṭhitā hutvā viharanti. Migo hi pahāraṃ labhitvā manussāvāsaṃ gantvā bhesajjaṃ vā vaṇatelaṃ vā labhissāmīti ajjhāsayaṃ akatvā pahāraṃ labhitvāva agāmakaṃ araññaṃ pavisitvā pahaṭaṭṭhānaṃ heṭṭhā katvā nipatitvā phāsubhūtakāle uṭṭhāya gacchati. Evaṃ migā apaccāsīsanapakkhe ṭhitā. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘migabhūtena cetasā viharantī’’ti. <span class="bld">Tañhi tassā</span>ti taṃ varattabandhanaṃ tassa hatthināgassa mahāsarīratāya ceva mahāthāmatāya ca dubbalabandhanaṃ nāma. Pūtilatā viya suchijjaṃ hoti. <span class="bld">Tesaṃ ta</span>nti tesaṃ taṃ kulaputtānaṃ saddhāmahantatāya ca paññāmahantatāya ca mahantaṃ pārājikavatthupi dukkaṭavatthumattakaṃ viya suppajahaṃ hoti.</p>
  533. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_mn2"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Daliddo</span>ti dāliddiyena samannāgato. <span class="bld">Assako</span>ti nissako. <span class="bld">Anāḷhiyo</span>ti anaḍḍho. <span class="bld">Agāraka</span>nti khuddakagehaṃ. <span class="bld">Oluggavilugga</span>nti yassa gehayaṭṭhiyo piṭṭhivaṃsato muccitvā maṇḍale laggā, maṇḍalato muccitvā bhūmiyaṃ laggā. <span class="bld">Kākātidāyi</span>nti yattha kiñcideva bhuñjissāmāti anto nisinnakāle visuṃ dvārakiccaṃ nāma natthi, tato tato kākā <a name="P3.0168"></a> pavisitvā parivārenti. Sūrakākā hi palāyanakāle ca yathāsammukhaṭṭhāneneva nikkhamitvā palāyanti. <span class="bld">Naparamarūpa</span>nti na puññavantānaṃ gehaṃ viya uttamarūpaṃ. <span class="bld">Khaṭopikā</span>ti vilīvamañcako. <span class="bld">Oluggaviluggā</span>ti oṇatuṇṇatā. <span class="bld">Dhaññasamavāpaka</span>nti dhaññañca samavāpakañca. Tattha <span class="bld">dhaññaṃ</span> nāma kudrūsako. <span class="bld">Samavāpaka</span>nti lābubījakumbhaṇḍabījakādi bījajātaṃ. <span class="bld">Naparamarūpa</span>nti yathā puññavantānaṃ gandhasālibījādi parisuddhaṃ bījaṃ, na evarūpaṃ. <span class="bld">Jāyikā</span>ti kapaṇajāyā. <span class="bld">Naparamarūpā</span>ti pacchisīsā lambatthanī mahodarā pisācā viya bībhacchā. <span class="bld">Sāmañña</span>nti samaṇabhāvo. <span class="bld">So vatassaṃ, yoha</span>nti so vatāhaṃ puriso nāma assaṃ, yo kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyanti.</p>
  534. <p class="bodytext"><span class="bld">So na sakkuṇeyyāti</span> so evaṃ cintetvāpi gehaṃ gantvā – ‘‘pabbajjā nāma lābhagarukā dukkarā durāsadā, sattapi aṭṭhapi gāme piṇḍāya caritvā yathādhoteneva pattena āgantabbampi hoti<a name="V3.0120"></a>, evaṃ yāpetuṃ asakkontassa <a name="M3.0118"></a> me puna āgatassa vasanaṭṭhānaṃ icchitabbaṃ, tiṇavallidabbasambhārā nāma dussamodhāniyā, kinti karomī’’ti vīmaṃsati. Athassa taṃ agārakaṃ vejayantapāsādo viya upaṭṭhāti. Athassa khaṭopikaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ visaṅkharitvā uddhanālātaṃ karissanti, puna aṭṭanipādavilīvādīni laddhabbāni honti, kinti <a name="P3.0169"></a> karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā sirisayanaṃ viya upaṭṭhāti. Tato dhaññakumbhiṃ oloketvā – ‘‘mayi gate ayaṃ gharaṇī imaṃ dhaññaṃ tena tena saddhiṃ bhuñjissati. Puna āgatena jīvitavutti nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya upaṭṭhāti. Tato mātugāmaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ hatthigopako vā assagopako vā yo koci palobhessati, puna āgatena bhattapācikā nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā rūpinī devī viya upaṭṭhāti. Idaṃ sandhāya ‘‘so na sakkuṇeyyā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_mn2"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Nikkhagaṇāna</span>nti suvaṇṇanikkhasatānaṃ. <span class="bld">Cayo</span>ti santānato katasannicayo. <span class="bld">Dhaññagaṇāna</span>nti dhaññasakaṭasatānaṃ.</p>
  536. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_mn2"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Cattārome, udāyi, puggalā</span>ti idha kiṃ dasseti? Heṭṭhā ‘‘te tañceva pajahanti, te tañceva nappajahantī’’ti pajahanakā ca appajahanakā ca rāsivasena dassitā, na pāṭiyekkaṃ vibhattā. Idāni yathā nāma dabbasambhāratthaṃ gato puriso paṭipāṭiyā rukkhe chinditvā puna nivattitvā vaṅkañca pahāya kamme upanetabbayuttakameva gaṇhāti, evameva appajahanake chaḍḍetvā abbohārike katvā pajahanakapuggalā cattāro hontīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  537. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhipahānāyā</span>ti khandhupadhikilesupadhiabhisaṅkhārupadhikāmaguṇūpadhīti imesaṃ upadhīnaṃ pahānāya. <span class="bld">Upadhipaṭisaṃyuttā</span>ti upadhianudhāvanakā. <span class="bld">Sarasaṅkappā</span>ti ettha saranti dhāvantīti sarā. Saṅkappentīti <a name="P3.0170"></a> saṅkappā. Padadvayenapi vitakkāyeva vuttā. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti abhibhavanti ajjhottharitvā vattanti. <span class="bld">Saṃyutto</span>ti kilesehi saṃyutto. <span class="bld">Indriyavemattatā</span>ti indriyanānattatā<a name="M3.0119"></a>. <span class="bld">Kadāci karahacī</span>ti bahukālaṃ vītivattetvā. <span class="bld">Satisammosā</span>ti satisammosena. <span class="bld">Nipāto</span>ti ayokaṭāhamhi <a name="V3.0121"></a> patanaṃ. Ettāvatā ‘‘nappajahati, pajahati, khippaṃ pajahatī’’ti tayo rāsayo dassitā. Tesu cattāro janā nappajahanti nāma, cattāro pajahanti nāma, cattāro khippaṃ pajahanti nāma.</p>
  538. <p class="bodytext">Tattha puthujjano sotāpanno sakadāgāmī anāgāmīti ime cattāro janā nappajahanti nāma. Puthujjanādayo tāva mā pajahantu, anāgāmī kathaṃ na pajahatīti? Sopi hi yāvadevassa bhavalobho atthi, tāva ahosukhaṃ ahosukhanti abhinandati. Tasmā nappajahati nāma. Eteyeva pana cattāro janā pajahanti nāma. Sotāpannādayo tāva pajahantu, puthujjano kathaṃ pajahatīti? Āraddhavipassako hi satisammosena sahasā kilese uppanne ‘‘mādisassa nāma bhikkhuno kileso uppanno’’ti saṃvegaṃ katvā vīriyaṃ paggayha vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggena kilese samugghāteti. Iti so pajahati nāma. Teyeva cattāro khippaṃ pajahanti nāma. Tattha imasmiṃ sutte, mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo), indriyabhāvaneti (ma. ni. 3.453 ādayo) imesu suttesu kiñcāpi tatiyavāro gahito, pañho pana dutiyavāreneva kathitoti veditabbo.</p>
  539. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhi</span> <a name="P3.0171"></a> <span class="bld">dukkhassa mūla</span>nti ettha pañca khandhā upadhi nāma. Taṃ dukkhassa mūlanti iti viditvā kilesupadhinā nirupadhi hoti, niggahaṇo nitaṇhoti attho. <span class="bld">Upadhisaṅkhaye vimutto</span>ti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto.</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_mn2"></a><span class="paranum">155</span>. Evaṃ cattāro puggale vitthāretvā idāni ye pajahanti, te ‘‘ime nāma ettake kilese pajahanti’’. Ye nappajahanti, tepi ‘‘ime nāma ettake kilese nappajahantī’’ti dassetuṃ <span class="bld">pañca kho ime udāyi kāmaguṇā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">miḷhasukha</span>nti asucisukhaṃ. <span class="bld">Anariyasukha</span>nti anariyehi sevitasukhaṃ. <span class="bld">Bhāyitabba</span>nti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi bhāyitabbaṃ. <span class="bld">Nekkhammasukha</span>nti kāmato nikkhantasukhaṃ. <span class="bld">Pavivekasukha</span>nti gaṇatopi kilesatopi pavivittasukhaṃ. <span class="bld">Upasamasukha</span>nti rāgādivūpasamatthāya sukhaṃ. <span class="bld">Sambodhasukha</span>nti maggasaṅkhātassa sambodhassa nibbattanatthāya <a name="M3.0120"></a> sukhaṃ. <span class="bld">Na bhāyitabba</span>nti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi na bhāyitabbaṃ, bhāvetabbamevetaṃ.</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_mn2"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Iñjitasmiṃ</span> <a name="V3.0122"></a> <span class="bld">vadāmī</span>ti iñjanaṃ calanaṃ phandananti vadāmi. <span class="bld">Kiñca tattha iñjitasmi</span>nti kiñca tattha iñjitaṃ. <span class="bld">Idaṃ tattha iñjitasmi</span>nti ye ete aniruddhā vitakkavicārā, idaṃ tattha iñjitaṃ. Dutiyatatiyajjhānesupi eseva nayo. <span class="bld">Aniñjitasmiṃ vadāmī</span>ti idaṃ catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ acalanaṃ nipphandananti vadāmi.</p>
  542. <p class="bodytext"><span class="bld">Analanti vadāmī</span>ti akattabbaālayanti vadāmi, taṇhālayo <a name="P3.0172"></a> ettha na uppādetabboti dasseti. Atha vā analaṃ apariyattaṃ, na ettāvatā alametanti sanniṭṭhānaṃ kātabbanti vadāmi. <span class="bld">Nevasaññānāsaññāyatanassāpī</span>ti evarūpāyapi santāya samāpattiyā pahānameva vadāmi. <span class="bld">Aṇuṃ vā thūlaṃ vā</span>ti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanā pana neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.</p>
  543. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  544. <p class="centered">Laṭukikopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  545. <p class="subhead">7. Cātumasuttavaṇṇanā</p>
  546. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_mn2"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0123"></a> <span class="bld">me suta</span>nti cātumasuttaṃ. Tattha <span class="bld">cātumāya</span>nti evaṃnāmake gāme. <span class="bld">Pañcamattāni bhikkhusatānī</span>ti adhunā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ pañca satāni. Therā kira cintesuṃ – ‘‘ime kulaputtā dasabalaṃ adisvāva pabbajitā, etesaṃ bhagavantaṃ dassessāma, bhagavato santike dhammaṃ sutvā attano attano yathāupanissayena patiṭṭhahissantī’’ti. Tasmā te bhikkhū gahetvā āgatā. <span class="bld">Paṭisammodamānā</span>ti ‘‘kaccāvuso, khamanīya’’ntiādiṃ paṭisanthārakathaṃ kurumānā. <span class="bld">Senāsanāni paññāpayamānā</span>ti attano attano ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānāni pucchitvā dvāravātapānāni <a name="P3.0173"></a> vivaritvā mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭṭhāne saṇṭhāpayamānā. <span class="bld">Pattacīvarāni paṭisāmayamānā</span>ti, bhante, idaṃ <a name="M3.0121"></a> me pattaṃ ṭhapetha, idaṃ cīvaraṃ, idaṃ thālakaṃ, idaṃ udakatumbaṃ, imaṃ kattarayaṭṭhinti evaṃ samaṇaparikkhāre saṅgopayamānā.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāsaddā mahāsaddā</span>ti uddhaṃ uggatattā uccaṃ, patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogasaddaṃ karontā. <span class="bld">Kevaṭṭā maññe macchavilope</span>ti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā – ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Macchagahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho, gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Tampi sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paṇāmemī</span>ti nīharāmi. <span class="bld">Na vo mama santike vatthabba</span>nti tumhe mādisassa buddhassa vasanaṭṭhānaṃ āgantvā evaṃ mahāsaddaṃ karotha, attano dhammatāya vasantā kiṃ nāma sāruppaṃ karissatha, tumhādisānaṃ mama santike vasanakiccaṃ natthīti dīpeti. Tesu ekabhikkhupi ‘‘bhagavā tumhe mahāsaddamattakena amhe paṇāmethā’’ti vā aññaṃ vā kiñci vattuṃ nāsakkhi, sabbe bhagavato vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘evaṃ, bhante,’’ti vatvā nikkhamiṃsu. Evaṃ pana tesaṃ ahosi ‘‘mayaṃ satthāraṃ passissāma, dhammakathaṃ sossāma, satthu santike vasissāmāti <a name="P3.0174"></a> āgatā. Evarūpassa pana garuno satthu santikaṃ āgantvā mahāsaddaṃ karimhā, amhākameva dosoyaṃ, paṇāmitamhā, na no laddhaṃ bhagavato santike vatthuṃ, na <a name="V3.0124"></a> suvaṇṇavaṇṇasarīraṃ oloketuṃ, na madhurassarena dhammaṃ sotu’’nti. Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṃsu.</p>
  548. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_mn2"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Tenupasaṅkamiṃsū</span>ti te kira sakyā āgamanasamayepi te bhikkhū tattheva nisinnā passiṃsu. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho ete bhikkhū pavisitvāva paṭinivattā, jānissāma taṃ kāraṇa’’nti cintetvā yena te bhikkhū tenupasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Kahaṃ pana tumhe</span>ti tumhe idāneva āgantvā kahaṃ gacchatha, kiṃ tumhākaṃ koci upaddavo, udāhu dasabalassāti? Tesaṃ pana bhikkhūnaṃ, – ‘‘āvuso, mayaṃ bhagavantaṃ dassanāya āgatā, diṭṭho no bhagavā, idāni attano vasanaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti kiñcāpi evaṃ vacanaparihāro atthi, evarūpaṃ pana lesakappaṃ <a name="M3.0122"></a> akatvā yathābhūtameva ārocetvā <span class="bld">bhagavatā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho paṇāmito</span>ti āhaṃsu. Te pana rājāno sāsane dhuravahā, tasmā cintesuṃ – ‘‘dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ pañcasu bhikkhusatesu gacchantesu bhagavato pādamūlaṃ vigacchissati, imesaṃ nivattanākāraṃ karissāmā’’ti. Evaṃ cintetvā <span class="bld">tena hāyasmanto</span>tiādimāhaṃsu. Tesupi <a name="P3.0175"></a> bhikkhūsu ‘‘mayaṃ mahāsaddamattakena paṇāmitā, na mayaṃ jīvituṃ asakkontā pabbajitā’’ti ekabhikkhupi paṭippharito nāma nāhosi, sabbe pana samakaṃyeva, ‘‘evamāvuso,’’ti sampaṭicchiṃsu.</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_mn2"></a><span class="paranum">159</span>. <span class="bld">Abhinandatū</span>ti bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ icchanto abhinandatu. <span class="bld">Abhivadatū</span>ti etu bhikkhusaṅghoti evaṃ cittaṃ uppādento abhivadatu. <span class="bld">Anuggahito</span>ti āmisānuggahena ca dhammānuggahena ca anuggahito. <span class="bld">Aññathatta</span>nti dasabalassa dassanaṃ na labhāmāti pasādaññathattaṃ bhaveyya. <span class="bld">Vipariṇāmo</span>ti pasādaññathattena vibbhamantānaṃ vipariṇāmaññathattaṃ bhaveyya. <span class="bld">Bījānaṃ taruṇāna</span>nti taruṇasassānaṃ. <span class="bld">Siyā aññathatta</span>nti udakavārakāle udakaṃ alabhantānaṃ milātabhāvena aññathattaṃ bhaveyya, sussitvā milātabhāvaṃ āpajjanena vipariṇāmo bhaveyya. Vacchakassa pana khīrapipāsāya sussanaṃ aññathattaṃ nāma, sussitvā kālakiriyā vipariṇāmo nāma.</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_mn2"></a><span class="paranum">160</span>. <span class="bld">Pasādito bhagavā</span>ti thero kira tattha nisinnova dibbacakkhunā brahmānaṃ āgataṃ addasa<a name="V3.0125"></a>, dibbāya sotadhātuyā ca āyācanasaddaṃ suṇi, cetopariyañāṇena bhagavato pasannabhāvaṃ aññāsi. Tasmā – ‘‘kañci bhikkhuṃ pesetvā pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsukaṃ, yāva satthā na peseti, tāvadeva gamissāmā’’ti maññamāno evamāha. <span class="bld">Appossukko</span>ti aññesu kiccesu anussukko hutvā. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihāra</span>nti phalasamāpattivihāraṃ anuyutto maññe bhagavā viharitukāmo, so idāni yathāruciyā viharissatīti evaṃ me ahosīti vadati. <span class="bld">Mayampi</span> <a name="P3.0176"></a> <span class="bld">dānī</span>ti mayaṃ paraṃ ovadamānā vihārato nikkaḍḍhitā, kiṃ amhākaṃ parovādena. Idāni mayampi diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti. Thero imasmiṃ ṭhāne viraddho attano bhārabhāvaṃ na aññāsi. Ayañhi bhikkhusaṅgho dvinnampi mahātherānaṃ bhāro, tena <a name="M3.0123"></a> naṃ paṭisedhento bhagavā<span class="bld"> āgamehī</span>tiādimāha. Mahāmoggallānatthero pana attano bhārabhāvaṃ aññāsi. Tenassa bhagavā sādhukāraṃ adāsi.</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_mn2"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Cattārimāni, bhikkhave</span>ti kasmā ārabhi? Imasmiṃ sāsane cattāri bhayāni. Yo tāni abhīto hoti, so imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ sakkoti. Itaro pana na sakkotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">udakorohante</span>ti udakaṃ orohante puggale. <span class="bld">Kumbhīlabhaya</span>nti suṃsumārabhayaṃ. <span class="bld">Susukābhaya</span>nti caṇḍamacchabhayaṃ.</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_mn2"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Kodhupāyāsassetaṃ adhivacana</span>nti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo ūmīsu osīditvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane kodhupāyāse osīditvā vibbhamati. Tasmā kodhupāyāso ‘‘ūmibhaya’’nti vutto.</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_mn2"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Odarikattassetaṃ adhivacana</span>nti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo kumbhīlena khādito marati, evaṃ imasmiṃ sāsane odarikattena khādito vibbhamati. Tasmā odarikattaṃ ‘‘kumbhīlabhaya’’nti vuttaṃ.</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_mn2"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Arakkhiteneva kāyenā</span>ti sīsappacālakādikaraṇena arakkhitakāyo hutvā. <span class="bld">Arakkhitāya vācāyā</span>ti duṭṭhullabhāsanādivasena arakkhitavāco hutvā. <span class="bld">Anupaṭṭhitāya</span> <a name="P3.0177"></a> <span class="bld">satiyā</span>ti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhāpetvā. <span class="bld">Asaṃvutehī</span>ti apihitehi. <span class="bld">Pañcannetaṃ</span> <span class="bld">kāmaguṇānaṃ adhivacana</span>nti yathā <a name="V3.0126"></a> hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo āvaṭṭe nimujjitvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane pabbajito pañcakāmaguṇāvaṭṭe nimujjitvā vibbhamati. Tasmā pañca kāmaguṇā ‘‘āvaṭṭabhaya’’nti vuttā.</p>
  555. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_mn2"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Anuddhaṃsetī</span>ti kilameti milāpeti. <span class="bld">Rāgānuddhaṃsenā</span>ti rāgānuddhaṃsitena. <span class="bld">Mātugāmassetaṃ adhivacana</span>nti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo caṇḍamacchaṃ āgamma laddhappahāro marati, evaṃ imasmiṃ sāsane mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamati. Tasmā mātugāmo ‘‘susukābhaya’’nti vutto.</p>
  556. <p class="bodytext">Imāni <a name="M3.0124"></a> pana cattāri bhayāni bhāyitvā yathā udakaṃ anorohantassa udakaṃ nissāya ānisaṃso natthi, udakapipāsāya pipāsito ca hoti rajojallena kiliṭṭhasarīro ca, evamevaṃ imāni cattāri bhayāni bhāyitvā sāsane apabbajantassāpi imaṃ sāsanaṃ nissāya ānisaṃso natthi, taṇhāpipāsāya pipāsito ca hoti kilesarajena saṃkiliṭṭhacitto ca. Yathā pana imāni cattāri bhayāni abhāyitvā udakaṃ orohantassa vuttappakāro ānisaṃso hoti, evaṃ imāni abhāyitvā sāsane pabbajitassāpi vuttappakāro ānisaṃso hoti. Thero panāha – ‘‘cattāri bhayāni bhāyitvā udakaṃ anotaranto sotaṃ chinditvā paratīraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, abhāyitvā otaranto sakkoti, evamevaṃ bhāyitvā sāsane apabbajantopi taṇhāsotaṃ <a name="P3.0178"></a> chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkoti, abhāyitvā pabbajanto pana sakkotī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhāpitāti.</p>
  557. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  558. <p class="centered">Cātumasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  559. <p class="subhead">8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā</p>
  560. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_mn2"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0127"></a> <span class="bld">me suta</span>nti naḷakapānasuttaṃ. Tattha <span class="bld">naḷakapāne</span>ti evaṃnāmake gāme. Pubbe kira amhākaṃ bodhisatto vānarayoniyaṃ nibbatto, mahākāyo kapirājā anekavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicarati. Paññavā kho pana hoti mahāpuñño. So parisaṃ evaṃ ovadati – ‘‘imasmiṃ pabbatapāde tātā, visaphalāni nāma honti, amanussapariggahitā pokkharaṇiyo nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni ca pivatha, ettha vo maṃ paṭipucchitabbakiccaṃ natthi, akhāditapubbāni pana phalāni apītapubbāni ca pānīyāni maṃ apucchitvā mā khādittha mā pivitthā’’ti.</p>
  561. <p class="bodytext">Te <a name="M3.0125"></a> ekadivasaṃ caramānā aññaṃ pabbatapādaṃ gantvā gocaraṃ gahetvā pānīyaṃ olokentā ekaṃ amanussapariggahitaṃ pokkharaṇiṃ disvā sahasā apivitvā samantā parivāretvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ tātā pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ <a name="P3.0179"></a> āgamanaṃ olokemāti. Sādhu tātāti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ, disvā saparissayāti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi setamukho nīlakucchi rattahatthapādo mahādāṭhiko vaṅkadāṭho virūpo bībhaccho udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti? Mahāsatto āha – ‘‘tvaṃ idha adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. Tvaṃ idha otiṇṇe labhasīti? Āma labhāmi, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi, yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti? Āma pivissāmāti. Evaṃ sante ekopi vo na muccissatīti. Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmāti ekanaḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami, sabbo ekacchiddo ahosi, tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi, sesavānarānaṃ pāṭiyekke naḷe āharāpetvā <a name="V3.0128"></a> dhamitvā adāsi. Sabbe yakkhassa passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –</p>
  562. <p class="gatha1">‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvāno’ taritaṃ padaṃ;</p>
  563. <p class="gathalast">Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);</p>
  564. <p class="bodytext">Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Iminā hi saddhiṃ imasmiṃ kappe <span class="bld">cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni</span> nāma – cande sasabimbaṃ<a name="P3.0180"></a>, vaṭṭakajātakamhi saccakiriyaṭṭhāne aggissa gamanupacchedo, ghaṭikārakumbhakārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne devassa avassanaṃ, tassā pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pītattā <span class="bld">naḷakapānā</span>ti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya gāmo patiṭṭhāsi, tassāpi <span class="bld">naḷakapānanteva</span> nāmaṃ jātaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. <span class="bld">Palāsavane</span>ti kiṃsukavane.</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_mn2"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Taggha</span> <a name="M3.0126"></a> <span class="bld">mayaṃ, bhante</span>ti ekaṃseneva mayaṃ, bhante, abhiratā. Aññepi ye tumhākaṃ sāsane abhiramanti, te amhehi sadisāva hutvā abhiramantīti dīpenti.</p>
  566. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva rājābhinītā</span>tiādīsu eko rañño aparādhaṃ katvā palāyati. Rājā kuhiṃ, bho, asukoti? Palāto devāti. Palātaṭṭhānepi me na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyāti vadati. Tassa kocideva suhado gantvā taṃ pavattiṃ ārocetvā tvaṃ sace jīvitumicchasi, pabbajāhīti. So pabbajitvā jīvitaṃ rakkhamāno carati. Ayaṃ <span class="bld">rājābhinīto</span> nāma.</p>
  567. <p class="bodytext">Eko pana corānaṃ mūlaṃ chindanto carati. Corā sutvā ‘‘purisānaṃ atthikabhāvaṃ na jānāti, jānāpessāma na’’nti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā palāyati. Corā palātoti sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ <span class="bld">corābhinīto</span> nāma.</p>
  568. <p class="bodytext">Eko <a name="V3.0129"></a> pana bahuṃ iṇaṃ khāditvā tena iṇena aṭṭo pīḷito tamhā gāmā palāyati. Iṇasāmikā sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ <span class="bld">iṇaṭṭo</span> nāma.</p>
  569. <p class="bodytext">Rājabhayādīnaṃ <a name="P3.0181"></a> pana aññatarena bhayena bhīto aṭṭo āturo hutvā nikkhamma pabbajito <span class="bld">bhayaṭṭo</span> nāma. Dubbhikkhādīsu jīvituṃ asakkonto pabbajito <span class="bld">ājīvikāpakato</span> nāma, ājīvikāya pakato abhibhūtoti attho. Imesu pana ekopi imehi kāraṇehi pabbajito nāma natthi, tasmā ‘‘neva rājābhinīto’’tiādimāha.</p>
  570. <p class="bodytext"><span class="bld">Viveka</span>nti vivicca vivitto hutvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ kāmehi ca akusaladhammehi ca vivittena paṭhamadutiyajjhānasaṅkhātaṃ pītisukhaṃ adhigantabbaṃ, sace taṃ vivicca kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati, aññaṃ vā upari dvinnaṃ jhānānaṃ catunnañca maggānaṃ vasena santataraṃ sukhaṃ nādhigacchati, tassa ime abhijjhādayo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti. Tattha <span class="bld">aratī</span>ti adhikusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā. <span class="bld">Tandī</span>ti ālasiyabhāvo. Evaṃ yo pabbajitvā pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tassa ime satta pāpadhammā uppajjitvā <a name="M3.0127"></a> cittaṃ pariyādiyantīti dassetvā idāni yassa te dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, soyeva samaṇakiccampi kātuṃ na sakkotīti puna <span class="bld">vivekaṃ anuruddhā…pe… aññaṃ vā tato santatara</span>nti āha.</p>
  571. <p class="bodytext">Evaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā idāni teneva nayena sukkapakkhaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">viveka</span>ntiādimāha. Tassattho vuttanayeneva veditabbo.</p>
  572. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_mn2"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Eka</span>nti <a name="P3.0182"></a> ekaccaṃ. <span class="bld">Paṭisevatī</span>ti sevitabbayuttakaṃ sevati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Upapattīsu byākarotī</span>ti sappaṭisandhike tāva byākarotu, appaṭisandhike kathaṃ byākarotīti. Appaṭisandhikassa puna bhave paṭisandhi natthīti vadanto upapattīsu byākaroti nāma.</p>
  573. <p class="bodytext"><span class="bld">Janakuhanattha</span>nti <a name="V3.0130"></a> janavimhāpanatthaṃ. <span class="bld">Janalapanattha</span>nti mahājanassa upalāpanatthaṃ. <span class="bld">Na iti maṃ jano jānātū</span>ti evaṃ maṃ mahājano jānissati, evaṃ me mahājanassa antare kittisaddo uggacchissatīti imināpi kāraṇena na byākarotīti attho. <span class="bld">Uḷāravedā</span>ti mahantatuṭṭhino.</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><a name="para169_mn2"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">So kho panassa āyasmā</span>ti so parinibbuto āyasmā imassa ṭhitassa āyasmato. <span class="bld">Evaṃsīlo</span>tiādīsu lokiyalokuttaramissakāva sīlādayo veditabbo. <span class="bld">Evaṃdhammo</span>ti ettha pana samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā. <span class="bld">Phāsuvihāro hotī</span>ti tena bhikkhunā pūritapaṭipattiṃ pūrentassa arahattaphalaṃ sacchikatvā phalasamāpattivihārena phāsuvihāro hoti, arahattaṃ pattumasakkontassa paṭipattiṃ pūrayamānassa caratopi phāsuvihāroyeva nāma hoti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabboti.</p>
  575. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  576. <p class="centered">Naḷakapānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  577. <p class="subhead">9. Goliyānisuttavaṇṇanā</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_mn2"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0131"></a><a name="P3.0183"></a> <span class="bld">me suta</span>nti goliyānisuttaṃ. Tattha <span class="bld">padasamācāro</span>ti dubbalasamācāro oḷārikācāro, paccayesu sāpekkho mahārakkhitatthero <a name="M3.0128"></a> viya. Taṃ kira upaṭṭhākakule nisinnaṃ upaṭṭhāko āha ‘‘asukattherassa me, bhante, cīvaraṃ dinna’’nti. Sādhu te kataṃ taṃyeva takketvā viharantassa cīvaraṃ dentenāti. Tumhākampi, bhante, dassāmīti. Sādhu karissasi taṃyeva takkentassāti āha. Ayampi evarūpo oḷārikācāro ahosi. <span class="bld">Sappatissenā</span>ti sajeṭṭhakena, na attānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharitabbaṃ. <span class="bld">Serivihārenā</span>ti sacchandavihārena niraṅkusavihārena.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānūpakhajjā</span>ti na anupakhajja na anupavisitvā. Tattha yo dvīsu mahātheresu ubhato nisinnesu te anāpucchitvāva cīvarena vā jāṇunā vā ghaṭṭento nisīdati, ayaṃ anupakhajja nisīdati nāma. Evaṃ akatvā pana attano pattaāsanasantike ṭhatvā nisīdāvusoti vutte nisīditabbaṃ. Sace na vadanti, nisīdāmi, bhanteti āpucchitvā nisīditabbaṃ āpucchitakālato paṭṭhāya nisīdāti vuttepi avuttepi nisīdituṃ vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Na paṭibāhissāmī</span>ti ettha yo attano pattāsanaṃ atikkamitvā navakānaṃ pāpuṇanaṭṭhāne nisīdati, ayaṃ nave bhikkhū <a name="P3.0184"></a> āsanena paṭibāhati nāma. Tasmiñhi tathā nisinne navā bhikkhū ‘‘amhākaṃ nisīdituṃ na detī’’ti ujjhāyantā tiṭṭhanti vā āsanaṃ vā pariyesantā āhiṇḍanti. Tasmā attano pattāsaneyeva nisīditabbaṃ. Evaṃ na paṭibāhati nāma.</p>
  580. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhisamācārikampi dhamma</span>nti abhisamācārikaṃ vattapaṭipattimattampi. <span class="bld">Nātikālenā</span>ti na atipāto pavisitabbaṃ, na atidivā paṭikkamitabbaṃ, bhikkhusaṅghena saddhiṃyeva pavisitabbañca nikkhamitabbañca. Atipāto pavisitvā atidivā nikkhamantassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattādīni parihāyanti. Kālasseva mukhaṃ dhovitvā makkaṭakasuttāni chindantena ussāvabindū nipātentena gāmaṃ pavisitvā yāguṃ pariyesitvā yāva bhikkhākālā antogāmeyeva nānappakāraṃ tiracchānakathaṃ kathentena nisīditvā bhattakiccaṃ katvā divā nikkhamma <a name="V3.0132"></a> bhikkhūnaṃ pādadhovanavelāya vihāraṃ paccāgantabbaṃ hoti. <span class="bld">Na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabba</span>nti ‘‘yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya, aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 299) imaṃ sikkhāpadaṃ rakkhantena tassa <a name="M3.0129"></a> vibhaṅge vuttaṃ purebhattañca pacchābhattañca cārittaṃ na āpajjitabbaṃ. <span class="bld">Uddhato hoti capalo</span>ti uddhaccapakatiko ceva hoti cīvaramaṇḍana-pattamaṇḍana-senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa kelāyanā maṇḍanāti evaṃ vuttena ca taruṇadārakāvacāpalyena samannāgato.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññavatā</span> <a name="P3.0185"></a> <span class="bld">bhavitabba</span>nti cīvarakammādīsu itikattabbesu upāyapaññāya samannāgatena bhavitabbaṃ. <span class="bld"> Abhidhamme abhivinaye</span>ti abhidhammapiṭake ceva vinayapiṭake ca pāḷivasena ceva aṭṭhakathāvasena ca yogo karaṇīyo. Sabbantimena hi paricchedena abhidhamme dukatikamātikāhi saddhiṃ dhammahadayavibhaṅgaṃ vinā na vaṭṭati. Vinaye pana kammākammavinicchayena saddhiṃ suvinicchitāni dve pātimokkhāni vinā na vaṭṭati.</p>
  582. <p class="bodytext"><span class="bld">Āruppā</span>ti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā honti. Tā pana sabbena sabbaṃ asakkontena sattasupi yogo karaṇīyo, chasupi…pe… pañcasupi. Sabbantimena paricchedena ekaṃ kasiṇe parikammakammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ, ettakaṃ vinā na vaṭṭati. <span class="bld">Uttarimanussadhamme</span>ti iminā sabbepi lokuttaradhamme dasseti. Tasmā arahantena hutvā vihātabbaṃ, arahattaṃ anabhisambhuṇantena anāgāmiphale sakadāgāmiphale sotāpattiphale vā patiṭṭhātabbaṃ. Sabbantimena pariyāyena ekaṃ vipassanāmukhaṃ yāva arahattā paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ āyasmā sāriputto neyyapuggalassa vasena ābhisamācārikavattato paṭṭhāya anupubbena arahattaṃ pāpetvā niṭṭhāpesīti.</p>
  583. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  584. <p class="centered">Goliyānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  585. <p class="subhead">10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_mn2"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0133"></a><a name="P3.0186"></a> <span class="bld">me suta</span>nti kīṭāgirisuttaṃ. Tattha <span class="bld">kāsīsū</span>ti evaṃnāmake janapade. <span class="bld">Etha tumhepi, bhikkhave</span>ti etha tumhepi, bhikkhave, ime pañca ānisaṃse <a name="M3.0130"></a> sampassamānā aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Iti bhagavā rattiṃ vikālabhojanaṃ, divā vikālabhojananti imāni dve bhojanāni ekappahārena ajahāpetvā ekasmiṃ samaye divā vikālabhojanameva jahāpesi, puna kālaṃ atināmetvā rattiṃ vikālabhojanaṃ jahāpento evamāha. Kasmā? Imāni hi dve bhojanāni vattamānāni vaṭṭe āciṇṇāni samāciṇṇāni nadiṃ otiṇṇaudakaṃ viya anupakkhandāni, nivātesu ca gharesu subhojanāni bhuñjitvā vaḍḍhitā sukhumālā kulaputtā dve bhojanāni ekappahārena pajahantā kilamanti. Tasmā ekappahārena ajahāpetvā bhaddālisutte divā vikālabhojanaṃ jahāpesi, idha rattiṃ vikālabhojanaṃ. Jahāpento pana na tajjitvā vā niggaṇhitvā vā, tesaṃ pahānapaccayā pana appābādhatañca sañjānissathāti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvāva jahāpesi. <span class="bld">Kīṭāgirī</span>ti tassa nigamassa nāmaṃ.</p>
  587. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_mn2"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Assajipunabbasukā</span>ti assaji ca punabbasuko ca chasu chabbaggiyesu dve gaṇācariyā. Paṇḍuko lohitako mettiyo bhummajako <a name="P3.0187"></a> assaji punabbasukoti ime cha janā <span class="bld">chabbaggiyā</span> nāma. Tesu paṇḍukalohitakā attano parisaṃ gahetvā sāvatthiyaṃ vasanti, mettiyabhummajakā rājagahe, ime dve janā kīṭāgirismiṃ āvāsikā honti. <span class="bld">Āvāsikā</span>ti nibaddhavāsino, taṃnibandhā akataṃ senāsanaṃ karonti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti. <span class="bld">Kālika</span>nti anāgate kāle pattabbaṃ ānisaṃsaṃ.</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_mn2"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Mayā cetaṃ, bhikkhave</span>ti idha kiṃ dasseti? Bhikkhave, divasassa tayo vāre bhuñjitvā sukhavedanaṃyeva uppādento na imasmiṃ sāsane kiccakārī nāma hoti, ettakā pana vedanā sevitabbā, ettakā na sevitabbāti etamatthaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. <span class="bld">Evarūpaṃ sukhavedanaṃ pajahathā</span>ti idañca gehassitasomanassavasena vuttaṃ, <span class="bld">upasampajja viharathā</span>ti idañca nekkhammasitasomanassavasena<a name="V3.0134"></a>. Ito paresupi dvīsu vāresu gehassitanekkhammasitānaṃyeva domanassānañca upekkhānañca vasena attho veditabbo.</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_mn2"></a><span class="paranum">181</span>. Evaṃ sevitabbāsevitabbavedanaṃ dassetvā idāni yesaṃ appamādena kiccaṃ kattabbaṃ, yesañca na kattabbaṃ, te dassetuṃ <span class="bld">nāhaṃ, bhikkhave</span><a name="M3.0131"></a>, <span class="bld">sabbesaṃyevā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kataṃ tesaṃ appamādenā</span>ti tesaṃ yaṃ appamādena kattabbaṃ, taṃ kataṃ. <span class="bld">Anulomikānī</span>ti paṭipattianulomāni kammaṭṭhānasappāyāni, yattha vasantena sakkā honti maggaphalāni pāpuṇituṃ. <span class="bld">Indriyāni</span> <a name="P3.0188"></a> <span class="bld">samannānayamānā</span>ti saddhādīni indriyāni samānaṃ kurumānā.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_mn2"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">Sattime, bhikkhave, puggalā</span>ti idha kiṃ dasseti? Yesaṃ appamādena karaṇīyaṃ natthi, te dve honti. Yesaṃ atthi, te pañcāti evaṃ sabbepi ime satta puggalā hontīti imamatthaṃ dasseti.</p>
  591. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span>ti dvīhi bhāgehi vimutto. Arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto, idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.</p>
  592. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāvimutto</span>ti paññāya vimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.</p>
  593. <p class="bodytext">Phuṭṭhantaṃ <a name="P3.0189"></a> sacchikarotīti <span class="bld">kāyasakkhī</span>. Yo jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ <a name="V3.0135"></a> sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hontīti veditabbo. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti.</p>
  594. <p class="bodytext">Diṭṭhantaṃ <a name="M3.0132"></a> pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto</span>. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (pu. pa. 208).</p>
  595. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāvimutto</span>ti saddhāya vimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti – yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti<a name="P3.0190"></a>. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 208). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana nisitaasinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.</p>
  596. <p class="bodytext">Dhammaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī</span>. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. <span class="bld">Saddhānusārimhi</span> ca eseva nayo. Ubho panete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa <a name="V3.0136"></a> puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti<a name="P3.0191"></a>. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti (pu. pa. 208). Tathā – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato <a name="M3.0133"></a> panesā ubhatobhāgavimuttādikathā <span class="bld">visuddhimagge</span> paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Yā panesā etesaṃ vibhāgadassanatthaṃ idha pāḷi āgatā, tattha yasmā rūpasamāpattiyā vinā arūpasamāpattiyo nāma natthi, tasmā āruppāti vuttepi aṭṭha vimokkhā vuttāva hontīti veditabbā.</p>
  597. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyena phusitvā</span>ti sahajātanāmakāyena phusitvā. <span class="bld">Paññāya cassa disvā</span>ti paññāya ca etassa ariyasaccadhamme disvā. <span class="bld">Ekacce āsavā</span>ti paṭhamamaggādīhi pahātabbā ekadesaāsavā. <span class="bld">Tathāgatappaveditā</span>ti tathāgatena paveditā catusaccadhammā. <span class="bld">Paññāya vodiṭṭhā hontī</span>ti imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phalanti evaṃ atthena atthe kāraṇena kāraṇe ciṇṇacaritattā maggapaññāya sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Vocaritā</span>ti vicaritā. <span class="bld">Saddhā niviṭṭhā hotī</span>ti okappanasaddhā patiṭṭhitā hoti. <span class="bld">Mattaso nijjhānaṃ khamantī</span>ti mattāya olokanaṃ khamanti. <span class="bld">Saddhāmatta</span>nti saddhāyeva, itaraṃ tasseva vevacanaṃ <a name="P3.0192"></a></p>
  598. <p class="bodytext">Iti imesu appamādena karaṇīyesu puggalesu tayo paṭividdhamaggaphalā sekhā. Tesu anulomasenāsanaṃ sevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā anupubbena arahattaṃ gaṇhanti. Tasmā tesaṃ yathāṭhitova pāḷiattho. Avasāne pana dve sotāpattimaggasamaṅgino. Tehi tassa maggassa anulomasenāsanaṃ sevitaṃ, kalyāṇamittā bhajitā, indriyāni samannānītāni. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā bhajamānā samannānayamānā anupubbena arahattaṃ pāpuṇissantīti ayamettha pāḷiattho.</p>
  599. <p class="bodytext">Vitaṇḍavādī pana imameva pāḷiṃ gahetvā – ‘‘lokuttaramaggo na ekacittakkhaṇiko, bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabbo – ‘‘yadi aññena cittena senāsanaṃ paṭisevati, aññena <a name="V3.0137"></a> kalyāṇamitte bhajati, aññena indriyāni samannāneti, aññaṃ maggacittanti sandhāya tvaṃ ‘na ekacittakkhaṇiko maggo, bahucittakkhaṇiko’ti vadasi, evaṃ sante senāsanaṃ sevamāno nīlobhāsaṃ pabbataṃ passati, vanaṃ passati, migapakkhīnaṃ <a name="M3.0134"></a> saddaṃ suṇāti, pupphaphalānaṃ gandhaṃ ghāyati, pānīyaṃ pivanto rasaṃ sāyati, nisīdanto nipajjanto phassaṃ phusati. Evaṃ te pañcaviññāṇasamaṅgīpi lokuttaradhammasamaṅgīyeva bhavissati. Sace panetaṃ sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi. Satthārā hi pañcaviññāṇakāyā ekantaṃ abyākatāva vuttā, taṃsamaṅgissa kusalākusalaṃ paṭikkhittaṃ, lokuttaramaggo ca ekantakusalo. Tasmā pajahetaṃ vāda’’nti paññapetabbo. Sace paññattiṃ na upagacchati, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_mn2"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Nāhaṃ</span><a name="P3.0193"></a>, <span class="bld">bhikkhave, ādikenevā</span>ti ahaṃ, bhikkhave, paṭhamameva maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya aññārādhanaṃ arahatte patiṭṭhānaṃ na vadāmi. <span class="bld">Anupubbasikkhā</span>ti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Parato padadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Saddhājāto</span>ti okappaniyasaddhāya jātasaddho. <span class="bld">Upasaṅkamatī</span>ti garūnaṃ samīpaṃ gacchati. <span class="bld">Payirupāsatī</span>ti santike nisīdati. <span class="bld">Dhāretī</span>ti sādhukaṃ katvā dhāreti. <span class="bld">Chando jāyatī</span>ti kattukamyatākusalacchando jāyati. <span class="bld">Ussahatī</span>ti vīriyaṃ karoti. <span class="bld">Tuletī</span>ti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tulayati. <span class="bld">Tulayitvā padahatī</span>ti evaṃ tīraṇavipassanāya tulayanto maggapadhānaṃ padahati. <span class="bld">Pahitatto</span>ti pesitacitto. <span class="bld">Kāyena ceva paramasacca</span>nti nāmakāyena nibbānasaccaṃ sacchikaroti. <span class="bld">Paññāya cā</span>ti nāmakāyasampayuttāya maggapaññāya paṭivijjhati passati.</p>
  601. <p class="bodytext">Idāni yasmā te satthu āgamanaṃ sutvā paccuggamanamattampi na akaṃsu, tasmā tesaṃ cariyaṃ garahanto <span class="bld">sāpi nāma, bhikkhave, saddhā nāhosī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kīvadūrevime</span>ti kittakaṃ dūre ṭhāne. Yojanasatampi yojanasahassampi apakkantāti vattuṃ vaṭṭati, na pana kiñci āha. <span class="bld">Catuppadaṃ veyyākaraṇa</span>nti catusaccabyākaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_mn2"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Yassuddiṭṭhassā</span>ti yassa uddiṭṭhassa. <span class="bld">Yopi</span> <a name="P3.0194"></a> <span class="bld">so, bhikkhave, satthā</span>ti bāhirakasatthāraṃ dasseti. <span class="bld">Evarūpī</span>ti evaṃjātikā. <span class="bld">Paṇopaṇaviyā</span>ti paṇaviyā ca opaṇaviyā ca<a name="V3.0138"></a>. <span class="bld">Na upetī</span>ti na hoti. Kayavikkayakāle viya agghavaḍḍhanahāpanaṃ na hotīti attho. Ayaṃ goṇo <a name="M3.0135"></a> kiṃ agghati, vīsati agghatīti bhaṇanto paṇati nāma. Na vīsati agghati, dasa agghatīti bhaṇanto opaṇati nāma. Idaṃ paṭisedhento āha ‘‘paṇopaṇaviyā na upetī’’ti. Idāni taṃ paṇopaṇaviyaṃ dassetuṃ evañca no assa, atha naṃ kareyyāma, na ca no evamassa, na naṃ kareyyāmāti āha.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ pana, bhikkhave</span>ti, bhikkhave, yaṃ tathāgato sabbaso āmisehi visaṃsaṭṭho viharati, evaṃ visaṃsaṭṭhassa satthuno evarūpā paṇopaṇaviyā kiṃ yujjissati? <span class="bld">Pariyogāhiya vattato</span>ti pariyogāhitvā ukkhipitvā gahetvā vattantassa. <span class="bld">Ayamanudhammo</span>ti ayaṃ sabhāvo. <span class="bld">Jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmī</span>ti bhagavā ekāsanabhojane ānisaṃsaṃ jānāti, ahaṃ na jānāmīti mayi saddhāya divasassa tayo vāre bhojanaṃ pahāya ekāsanabhojanaṃ bhuñjati. <span class="bld">Ruḷahanīya</span>nti rohanīyaṃ. <span class="bld">Ojavanta</span>nti sinehavantaṃ. <span class="bld">Kāmaṃ taco cā</span>ti iminā caturaṅgavīriyaṃ dasseti. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti evaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatīti <a name="P3.0195"></a> dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanaṃ pana bhagavā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti.</p>
  604. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  605. <p class="centered">Kīṭāgirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  606. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  607. <a name="mn2_3"></a>
  608. <p class="chapter">3. Paribbājakavaggo</p>
  609. <p class="subhead">1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā</p>
  610. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_mn2"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0139"></a><a name="M3.0136"></a> <span class="bld">me suta</span>nti tevijjavacchasuttaṃ. Tattha <span class="bld">ekapuṇḍarīke</span>ti puṇḍarīko vuccati setambarukkho, so tasmiṃ ārāme eko puṇḍarīko atthīti ekapuṇḍarīko. <span class="bld">Etadahosī</span>ti tattha pavisitukāmatāya ahosi. <span class="bld">Cirassaṃ kho, bhante</span>ti pakatiyā āgatapubbataṃ upādāya. <span class="bld">Dhammassa cānudhamma</span>nti idha sabbaññutaññāṇaṃ dhammo nāma, mahājanassa byākaraṇaṃ anudhammo nāma. Sesaṃ jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) vuttanayameva. <span class="bld">Na me te</span>ti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipati. ‘‘Sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātī’’ti hi idaṃ anujānitabbaṃ siyā, – ‘‘carato ca me…pe… paccupaṭṭhita’’nti idaṃ pana nānujānitabbaṃ. Sabbaññutaññāṇena hi āvajjitvā pajānāti. Tasmā ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipanto evamāha.</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_mn2"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>ti ettha sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā yāvadevāti na vuttaṃ. Pubbenivāsañāṇena cettha bhagavā atītajānanaguṇaṃ dasseti, dibbacakkhuñāṇena <a name="P3.0196"></a> paccuppannajānanaguṇaṃ, āsavakkhayañāṇena lokuttaraguṇanti. Iti imāhi tīhi vijjāhi sakalabuddhaguṇe saṃkhipitvā kathesi.</p>
  612. <p class="bodytext"><span class="bld">Gihisaṃyojana</span>nti gihibandhanaṃ gihiparikkhāresu nikantiṃ. <span class="bld">Natthi kho vacchā</span>ti gihisaṃyojanaṃ appahāya dukkhassantakaro nāma natthi. Yepi hi santatimahāmatto uggaseno seṭṭhiputto vītasokadārakoti gihiliṅge ṭhitāva arahattaṃ pattā, tepi maggena sabbasaṅkhāresu nikantiṃ <a name="V3.0140"></a> sukkhāpetvā pattā. Taṃ patvā pana na tena liṅgena aṭṭhaṃsu, gihiliṅgaṃ nāmetaṃ hīnaṃ, uttamaguṇaṃ dhāretuṃ na sakkoti. Tasmā tattha ṭhito arahattaṃ patvā taṃdivasameva pabbajati vā parinibbāti vā. Bhūmadevatā pana tiṭṭhanti. Kasmā? Nilīyanokāsassa atthitāya. Sesakāmabhave manussesu sotāpannādayo tayo tiṭṭhanti, kāmāvacaradevesu <a name="M3.0137"></a> sotāpannā sakadāgāmino ca, anāgāmikhīṇāsavā panettha na tiṭṭhanti. Kasmā? Tañhi ṭhānaṃ laḷitajanassa āvāso, natthi tattha tesaṃ pavivekārahaṃ paṭicchannaṭṭhānañca. Iti tattha khīṇāsavo parinibbāti, anāgāmī cavitvā suddhāvāse nibbattati. Kāmāvacaradevato upari pana cattāropi ariyā tiṭṭhanti.</p>
  613. <p class="bodytext"><span class="bld">Sopāsi kammavādī</span>ti sopi kammavādī ahosi, kiriyampi na paṭibāhittha. Tañhi ekanavutikappamatthake attānaṃyeva gahetvā katheti. Tadā kira mahāsatto pāsaṇḍapariggaṇhanatthaṃ pabbajito tassapi pāsaṇḍassa nipphalabhāvaṃ <a name="P3.0197"></a> jānitvā vīriyaṃ na hāpesi, kiriyavādī hutvā sagge nibbattati. Tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  614. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  615. <p class="centered">Tevijjavacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  616. <p class="subhead">2. Aggivacchasuttavaṇṇanā</p>
  617. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_mn2"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0141"></a> <span class="bld">me suta</span>nti aggivacchasuttaṃ. Tattha <span class="bld">na kho aha</span>nti paṭhamavāre nāhaṃ sassatadiṭṭhikoti vadati, dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhikoti. Evaṃ antānantikādivasena sabbavāresu paṭikkhepo veditabbo. <span class="bld">Hoti ca na ca hotī</span>ti ayaṃ panettha ekaccasassatavādo. <span class="bld">Neva hoti na na hotī</span>ti ayaṃ amarāvikkhepoti veditabbo.</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_mn2"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Sadukkha</span>nti kilesadukkhena ceva vipākadukkhena ca sadukkhaṃ. <span class="bld">Savighāta</span>nti tesaṃyeva dvinnaṃ vasena saupaghātakaṃ. <span class="bld">Saupāyāsa</span>nti tesaṃyeva vasena saupāyāsaṃ. <span class="bld">Sapariḷāha</span>nti tesaṃyeva vasena sapariḷāhaṃ.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñci diṭṭhigata</span>nti kāci ekā diṭṭhipi ruccitvā khamāpetvā gahitā atthīti pucchati. <span class="bld">Apanīta</span>nti nīhaṭaṃ apaviddhaṃ. <span class="bld">Diṭṭha</span>nti paññāya diṭṭhaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayaṃ addasa, tasmā. <span class="bld">Sabbamaññitāna</span>nti <a name="P3.0198"></a> sabbesaṃ tiṇṇampi taṇhādiṭṭhimānamaññitānaṃ. <span class="bld">Mathitāna</span>nti tesaṃyeva vevacanaṃ. Idāni tāni vibhajitvā dassento <span class="bld">sabbaahaṃkāra-mamaṃkāra-mānānusayāna</span>nti āha. Ettha <a name="M3.0138"></a> hi ahaṃkāro diṭṭhi, mamaṃkāro taṇhā, mānānusayo māno. <span class="bld">Anupādā vimutto</span>ti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto.</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_mn2"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Na upetī</span>ti na yujjati. Ettha ca ‘‘na upapajjatī’’ti idaṃ anujānitabbaṃ siyā. Yasmā pana evaṃ vutte so paribbājako ucchedaṃ gaṇheyya, upapajjatīti pana sassatameva, upapajjati ca na ca upapajjatīti ekaccasassataṃ, neva upapajjati na na upapajjatīti amarāvikkhepaṃ, tasmā bhagavā – ‘‘ayaṃ appatiṭṭho anālambo hotu, sukhapavesanaṭṭhānaṃ mā labhatū’’ti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipi. <span class="bld">Ala</span>nti samatthaṃ pariyattaṃ<a name="V3.0142"></a>. <span class="bld">Dhammo</span>ti paccayākāradhammo. <span class="bld">Aññatrayogenā</span>ti aññattha payogena. <span class="bld">Aññatrācariyakenā</span>ti paccayākāraṃ ajānantānaṃ aññesaṃ ācariyānaṃ santike vasantena.</p>
  621. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_mn2"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Tena hi vacchā</span>ti yasmā tvaṃ sammohamāpādinti vadasi, tasmā taṃyevettha paṭipucchissāmi. <span class="bld">Anāhāro</span> <a name="P3.0199"></a> <span class="bld">nibbuto</span>ti appaccayo nibbuto.</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_mn2"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Yena rūpenā</span>ti yena rūpena sattasaṅkhātaṃ tathāgataṃ rūpīti paññāpeyya. <span class="bld">Gambhīro</span>ti guṇagambhīro. <span class="bld">Appameyyo</span>ti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. <span class="bld">Duppariyogāḷho</span>ti duogāho dujjāno. <span class="bld">Seyyathāpi mahāsamuddo</span>ti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi. Taṃ ārabbha upapajjatītiādi sabbaṃ na yujjati. Kathaṃ? Yathā parinibbutaṃ aggiṃ ārabbha puratthimaṃ disaṃ gatotiādi sabbaṃ na yujjati, evaṃ.</p>
  623. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniccatā</span>ti aniccatāya. <span class="bld">Sāre patiṭṭhita</span>nti lokuttaradhammasāre patiṭṭhitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  624. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  625. <p class="centered">Aggivacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  626. <p class="subhead">3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_mn2"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0143"></a><a name="M3.0139"></a> <span class="bld">me suta</span>nti mahāvacchasuttaṃ. Tattha <span class="bld">sahakathī</span>ti saddhiṃvādo, bahuṃ mayā tumhehi saddhiṃ kathitapubbanti kathaṃ sāreti mettiṃ ghaṭeti. Purimāni hi dve suttāni etasseva kathitāni, saṃyuttake abyākatasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 4.416 ādayo) nāma etasseva kathitaṃ – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti <a name="P3.0200"></a> abyākatameta’’nti evaṃ ekuttaranikāyepi iminā saddhiṃ kathitaṃ atthiyeva. Tasmā evamāha. Sammāsambuddhopi tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Kasmā? Ayañhi sassatadiṭṭhiko, sassatadiṭṭhikā ca sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, vasātelamakkhitapilotikā viya cirena sujjhanti. Passati ca bhagavā – ‘‘ayaṃ paribbājako kāle gacchante gacchante laddhiṃ vissajjetvā mama santike pabbajitvā cha abhiññāyo sacchikatvā abhiññātasāvako bhavissatī’’ti. Tasmā tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Idaṃ panassa pacchimagamanaṃ. So hi imasmiṃ sutte taraṇaṃ vā hotu ataraṇaṃ vā, yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno viya samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā pabbajissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā āgato. Tasmā dhammadesanaṃ yācanto <span class="bld">sādhu me bhavaṃ gotamo</span>tiādimāha. Tassa bhagavā mūlavasena saṃkhittadesanaṃ, kammapathavasena vitthāradesanaṃ desesi. Mūlavasena cettha atisaṃkhittā desanā, kammapathavasena saṃkhittā vitthārasadisā. Buddhānaṃ pana nippariyāyena vitthāradesanā nāma natthi. Catuvīsatisamantapaṭṭhānampi hi sattapakaraṇe abhidhammapiṭake ca sabbaṃ saṃkhittameva. Tasmā mūlavasenāpi kammapathavasenāpi saṃkhittameva desesīti veditabbo.</p>
  628. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_mn2"></a><span class="paranum">194</span>. Tattha <span class="bld">pāṇātipātā veramaṇī kusala</span>ntiādīsu paṭipāṭiyā sattadhammā kāmāvacarā, anabhijjhādayo tayo catubhūmikāpi vaṭṭanti.</p>
  629. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span> <a name="P3.0201"></a> <span class="bld">kho, vaccha, bhikkhuno</span>ti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ, yathā pana jīvakasutte ca caṅkīsutte ca, evaṃ imasmiṃ sutte ca attānameva sandhāyetaṃ bhagavatā vuttanti veditabbaṃ.</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_mn2"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Atthi</span> <a name="V3.0144"></a><a name="M3.0140"></a> <span class="bld">panā</span>ti kiṃ pucchāmīti pucchati? Ayaṃ kirassa laddhi – ‘‘tasmiṃ tasmiṃ sāsane satthāva arahā hoti, sāvako pana arahattaṃ pattuṃ samattho natthi. Samaṇo ca gotamo ‘yato kho, vaccha, bhikkhuno’ti ekaṃ bhikkhuṃ kathento viya katheti, atthi nu kho samaṇassa gotamassa sāvako arahattappatto’’ti. Etamatthaṃ pucchissāmīti pucchati. Tattha <span class="bld">tiṭṭhatū</span>ti bhavaṃ tāva gotamo tiṭṭhatu, bhavañhi loke pākaṭo arahāti attho. Tasmiṃ byākate uttari bhikkhunīādīnaṃ vasena pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa byākāsi.</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_mn2"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Ārādhako</span>ti sampādako paripūrako.</p>
  632. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_mn2"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Sekhāya vijjāya pattabba</span>nti heṭṭhimaphalattayaṃ pattabbaṃ. Taṃ sabbaṃ mayā anuppattanti vadati. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘katame dhammā sekkhā? Cattāro maggā apariyāpannā heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalānī’’ti (dha. sa. 1023) vacanato arahattamaggopi anena pattoyeva. Phalaṃ pana apattaṃ, tassa pattiyā uttari yogaṃ kathāpetīti. So evaṃ saññāpetabbo –</p>
  633. <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="P3.0202"></a> ve kilesāni pahāya pañca,</p>
  634. <p class="gatha2">Paripuṇṇasekho aparihānadhammo;</p>
  635. <p class="gatha3">Cetovasippatto samāhitindriyo,</p>
  636. <p class="gathalast">Sa ve ṭhitattoti naro pavuccatī’’ti. (a. ni. 4.5);</p>
  637. <p class="bodytext">Anāgāmipuggalo hi ekantaparipuṇṇasekho. Taṃ sandhāya ‘‘sekhāya vijjāya pattabba’’nti āha. Maggassa pana ekacittakkhaṇikattā tattha ṭhitassa pucchā nāma natthi. Iminā suttena maggopi bahucittakkhaṇiko hotūti ce. Etaṃ na buddhavacanaṃ, vuttagāthāya ca attho virujjhati. Tasmā anāgāmiphale ṭhatvā arahattamaggassa vipassanaṃ kathāpetīti veditabbo. Yasmā panassa na kevalaṃ suddhaarahattasseva upanissayo, channampi abhiññānaṃ upanissayo atthi, tasmā bhagavā – ‘‘evamayaṃ samathe kammaṃ katvā pañca abhiññā nibbattessati<a name="V3.0145"></a>, vipassanāya kammaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇissati. Evaṃ chaḷabhiñño mahāsāvako bhavissatī’’ti vipassanāmattaṃ akathetvā samathavipassanā ācikkhi.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><a name="para198_mn2"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">Sati</span> <a name="M3.0141"></a> <span class="bld">satiāyatane</span>ti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā avasāne pana arahattaṃ vā kāraṇaṃ arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ.</p>
  639. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_mn2"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Pariciṇṇo me bhagavā</span>ti satta hi sekhā bhagavantaṃ paricaranti nāma, khīṇāsavena bhagavā pariciṇṇo hoti. Iti saṅkhepena arahattaṃ byākaronto thero evamāha. Te pana bhikkhū tamatthaṃ na jāniṃsu, ajānantāva tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā. Bhagavato ārocesuṃ. <span class="bld">Devatā</span>ti tesaṃ guṇānaṃ lābhī devatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  640. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  641. <p class="centered">Mahāvacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  642. <p class="subhead">4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_mn2"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0146"></a><a name="P3.0203"></a> <span class="bld">me suta</span>nti dīghanakhasuttaṃ. Tattha <span class="bld">sūkarakhatāya</span>nti sūkarakhatāti evaṃnāmake leṇe. Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi. Deve vuṭṭe paṃsudhoto chadanapariyanto pākaṭo ahosi. Eko vanacarako disvā – ‘‘pubbe sīlavantehi paribhuttaleṇena bhavitabbaṃ, paṭijaggissāmi na’’nti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭṭaparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhita-sudhākammacittakammarajatapaṭṭasadisāya vālukāya santhatapariveṇaṃ leṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi. Leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā abhiruhitabbaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  644. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghanakho</span>ti tassa paribbājakassa nāmaṃ. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti kasmā upasaṅkami? So kira there aḍḍhamāsapabbajite cintesi – ‘‘mayhaṃ mātulo aññaṃ pāsaṇḍaṃ gantvā na ciraṃ tiṭṭhati, idāni panassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gatassa aḍḍhamāso jāto. Pavattimpissa na suṇāmi, ojavantaṃ <a name="M3.0142"></a> nu kho sāsanaṃ, jānissāmi na’’nti gantukāmo jāto. Tasmā upasaṅkami. <span class="bld">Ekamantaṃ ṭhito</span>ti tasmiṃ kira samaye thero bhagavantaṃ bījayamāno ṭhito hoti, paribbājako mātule <a name="P3.0204"></a> hirottappena ṭhitakova pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ ṭhito’’ti.</p>
  645. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ me nakkhamatī</span>ti sabbā me upapattiyo nakkhamanti, paṭisandhiyo nakkhamantīti adhippāyena vadati. Ettāvatānena ‘‘ucchedavādohamasmī’’ti dīpitaṃ hoti. Bhagavā panassa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento <span class="bld">yāpi kho te</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">esāpi te diṭṭhi nakkhamatī</span>ti esāpi te paṭhamaṃ ruccitvā khamāpetvā gahitadiṭṭhi nakkhamatīti. <span class="bld">Esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyyā</span>ti mayhañhi sabbaṃ nakkhamatīti diṭṭhi, tassa mayhaṃ yā esā sabbaṃ me nakkhamatīti diṭṭhi, esā me khameyya. Yaṃ taṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vuttaṃ, tampissa tādisameva. Yathā sabbagahaṇena gahitāpi ayaṃ diṭṭhi khamati, evamevaṃ tampi khameyya<a name="V3.0147"></a>. Evaṃ attano vāde āropitaṃ dosaṃ ñatvā taṃ pariharāmīti saññāya vadati, atthato panassa ‘‘esā diṭṭhi na me khamatī’’ti āpajjati. Yassa panesā na khamati na ruccati, tassāyaṃ tāya diṭṭhiyā sabbaṃ me na khamatīti diṭṭhi rucitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sabbaṃ khamatīti ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchati, kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhāti. Tenāha bhagavā <span class="bld">ato kho te, aggivessana,…pe… aññañca diṭṭhiṃ upādiyantī</span>ti. Tattha <span class="bld">ato</span>ti pajahanakesu nissakkaṃ, ye pajahanti, tehi ye nappajahantīti vucciyanti, teva bahutarāti attho. <span class="bld">Bahū hi bahutarā</span>ti ettha hikāro nipātamattaṃ, bahū bahutarāti attho. Parato <a name="P3.0205"></a> <span class="bld">tanū hi tanutarā</span>ti padepi eseva nayo. <span class="bld">Ye evamāhaṃsū</span>ti ye evaṃ vadanti. <span class="bld">Tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantī</span>ti mūladassanaṃ nappajahanti, aparadassanaṃ upādiyanti.</p>
  646. <p class="bodytext">Ettha ca sassataṃ gahetvā tampi appahāya ucchedaṃ vā ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā, ucchedampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ekaccasassataṃ vā na sakkā gahetuṃ, ekaccasassatampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetuṃ. Mūlasassataṃ pana appahāya <a name="M3.0143"></a> aññaṃ sassatameva sakkā gahetuṃ. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye ‘‘na suddharūpameva sassataṃ, vedanāpi sassatā, viññāṇampi sassata’’nti gaṇhāti. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantī’’ti.</p>
  647. <p class="bodytext">Dutiyavāre <span class="bld">ato</span>ti appajahanakesu nissakkaṃ, ye nappajahanti, tehi, ye pajahantīti vucciyanti, teva tanutarā appatarāti attho. <span class="bld">Tañceva diṭṭhiṃ pajahanti, aññañca diṭṭhiṃ na upādiyantī</span>ti tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye tattha ādīnavaṃ disvā ‘‘oḷārikametaṃ mayhaṃ dassana’’nti pajahati ‘‘na kevalañca rūpaṃ sassatanti dassanameva oḷārikaṃ, vedanāpi sassatā…pe… viññāṇampi sassatanti dassanaṃ oḷārikamevā’’ti vissajjeti<a name="V3.0148"></a>. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Evaṃ tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Santaggivessanā</span>ti <a name="P3.0206"></a> kasmā ārabhi? Ayaṃ ucchedaladdhiko attano laddhiṃ nigūhati, tassā pana laddhiyā vaṇṇe vuccamāne attano laddhiṃ pātukarissatīti tisso laddhiyo ekato dassetvā vibhajituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  649. <p class="bodytext"><span class="bld">Sārāgāya santike</span>tiādīsu rāgavasena vaṭṭe rajjanassa āsannā taṇhādiṭṭhisaṃyojanena vaṭṭasaṃyojanassa santike. <span class="bld">Abhinandanāyā</span>ti taṇhādiṭṭhivaseneva gilitvā pariyādiyanassa gahaṇassa ca āsannāti attho. <span class="bld">Asārāgāya santike</span>tiādīsu vaṭṭe arajjanassa āsannātiādinā nayena attho veditabbo.</p>
  650. <p class="bodytext">Ettha ca sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāgaṃ, ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāgaṃ. Kathaṃ? Sassatavādī hi idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ karoti, akusalaṃ karonto bhāyati, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandati. Buddhānaṃ <a name="M3.0144"></a> vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhūto sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti. Tasmā taṃ sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāganti vuccati. Ucchedavādī pana idhalokaparalokaṃ atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ na karoti, akusalaṃ karonto na bhāyati, vaṭṭaṃ na assādeti, nābhinandati, buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāve sīghaṃ dassanaṃ pajahati. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto buddho hutvā, asakkonto abhinīhāraṃ katvā sāvako hutvā parinibbāyati. Tasmā ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāganti vuccati.</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><a name="para202_mn2"></a><span class="paranum">202</span>. So pana paribbājako etamatthaṃ <a name="P3.0207"></a> asallakkhetvā – ‘‘mayhaṃ dassanaṃ saṃvaṇṇeti pasaṃsati, addhā me sundaraṃ dassana’’nti sallakkhetvā <span class="bld">ukkaṃseti me bhava</span>ntiādimāha.</p>
  652. <p class="bodytext">Idāni yasmā ayaṃ paribbājako kañjiyeneva tittakālābu, ucchedadassaneneva pūrito, so <a name="V3.0149"></a> yathā kañjiyaṃ appahāya na sakkā lābumhi telaphāṇitādīni pakkhipituṃ, pakkhittānipi na gaṇhāti, evamevaṃ taṃ laddhiṃ appahāya abhabbo maggaphalānaṃ lābhāya, tasmā laddhiṃ jahāpanatthaṃ <span class="bld">tatraggivessanā</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Viggaho</span>ti kalaho. <span class="bld">Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hotī</span>ti evaṃ viggahādiādīnavaṃ disvā tāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti. So hi paribbājako ‘‘kiṃ me iminā viggahādinā’’ti taṃ ucchedadassanaṃ pajahati.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_mn2"></a><span class="paranum">205</span>. Athassa bhagavā vamitakañjiye lābumhi sappiphāṇitādīni pakkhipanto viya hadaye amatosadhaṃ pūressāmīti vipassanaṃ ācikkhanto <span class="bld">ayaṃ kho pana, aggivessana, kāyo</span>tiādimāha. Tassattho vammikasutte vutto. <span class="bld">Aniccato</span>tiādīnipi heṭṭhā vitthāritāneva. <span class="bld">Yo kāyasmiṃ kāyachando</span>ti yā kāyasmiṃ taṇhā. <span class="bld">Sneho</span>ti taṇhāsnehova. <span class="bld">Kāyanvayatā</span>ti kāyānugamanabhāvo, kāyaṃ anugacchanakakilesoti attho.</p>
  654. <p class="bodytext">Evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni arūpakammaṭṭhānaṃ dassento <span class="bld">tisso kho</span>tiādimāha. Puna tāsaṃyeva vedanānaṃ asammissabhāvaṃ dassento <span class="bld">yasmiṃ, aggivessana, samaye</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho <a name="M3.0145"></a><a name="P3.0208"></a> – yasmiṃ samaye sukhādīsu ekaṃ vedanaṃ vedayati, tasmiṃ samaye aññā vedanā attano vāraṃ vā okāsaṃ vā olokayamānā nisinnā nāma natthi, atha kho anuppannāva honti bhinnaudakapupphuḷā viya ca antarahitā vā. <span class="bld">Sukhāpi kho</span>tiādi tāsaṃ vedanānaṃ cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Na kenaci saṃvadatī</span>ti tassataṃ gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ucchedavādināpi saddhiṃ na saṃvadati, tameva gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ekaccasassatavādinā saddhiṃ na vivadati. Evaṃ tayopi vādā parivattetvā yojetabbā. <span class="bld">Yañca loke vutta</span>nti yaṃ loke kathitaṃ voharitaṃ, tena voharati aparāmasanto kiñci dhammaṃ parāmāsaggāhena aggaṇhanto. Vuttampi cetaṃ –</p>
  656. <p class="gatha1">‘‘Yo hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,</p>
  657. <p class="gatha2">Khīṇāsavo antimadehadhārī;</p>
  658. <p class="gatha3">Ahaṃ <a name="V3.0150"></a> vadāmītipi so vadeyya,</p>
  659. <p class="gatha2">Mamaṃ vadantītipi so vadeyya;</p>
  660. <p class="gatha3">Loke samaññaṃ kusalo viditvā,</p>
  661. <p class="gathalast">Vohāramattena so vohareyyā’’ti. (saṃ. ni. 1.25);</p>
  662. <p class="unindented">Aparampi vuttaṃ – ‘‘imā kho citta lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti (dī. ni. 1.440).</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_mn2"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Abhiññāpahānamāhā</span>ti sassatādīsu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sassataṃ abhiññāya jānitvā sassatassa pahānamāha, ucchedaṃ, ekaccasassataṃ abhiññāya ekaccasassatassa pahānaṃ vadati. Rūpaṃ abhiññāya rūpassa pahānaṃ vadatītiādinā nayenettha attho veditabbo.</p>
  664. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisañcikkhato</span>ti <a name="P3.0209"></a> paccavekkhantassa. <span class="bld">Anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccī</span>ti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. Ettāvatā cesa parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa <a name="M3.0146"></a> āraddhāya dhammadesanāya ñāṇaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattañceva patto, sāvakapāramīñāṇassa ca matthakaṃ, soḷasa ca paññā paṭivijjhitvā ṭhito. Dīghanakho pana sotāpattiphalaṃ patvā saraṇesu patiṭṭhito.</p>
  665. <p class="bodytext">Bhagavā pana imaṃ desanaṃ sūriye dharamāneyeva niṭṭhāpetvā gijjhakūṭā oruyha veḷuvanaṃ gantvā sāvakasannipātamakāsi, caturaṅgasamannāgato sannipāto ahosi. Tatrimāni aṅgāni – māghanakkhattena yutto puṇṇamauposathadivaso, kenaci anāmantitāni hutvā attanoyeva dhammatāya sannipatitāni aḍḍhatelasāni bhikkhusatāni, tesu ekopi puthujjano vā sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassaka-arahantesu vā aññataro natthi, sabbe chaḷabhiññāva, ekopi cettha satthakena kese chinditvā pabbajito nāma natthi, sabbe ehibhikkhunoyevāti.</p>
  666. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  667. <p class="centered">Dīghanakhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  668. <p class="subhead">5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā</p>
  669. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_mn2"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0151"></a> <span class="bld">me suta</span>nti māgaṇḍiyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">agyāgāre</span>ti aggihomasālayaṃ. <span class="bld">Tiṇasanthārake</span>ti dve māgaṇḍiyā mātulo ca bhāgineyyo ca. Tesu mātulo pabbajitvā arahattaṃ patto, bhāgineyyopi <a name="P3.0210"></a> saupanissayo nacirasseva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Athassa bhagavā upanissayaṃ disvā ramaṇīyaṃ devagabbhasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha chārikatiṇakacavarādīhi uklāpe agyāgāre tiṇasanthārakaṃ paññāpetvā parasaṅgahakaraṇatthaṃ katipāhaṃ vasittha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti na kevalaṃ taṃdivasameva, yasmā pana taṃ agyāgāraṃ gāmūpacāre dārakadārikāhi okiṇṇaṃ avivittaṃ, tasmā bhagavā niccakālampi divasabhāgaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe vītināmetvā sāyaṃ vāsatthāya tattha upagacchati.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Addasā</span> <a name="M3.0147"></a> <span class="bld">kho…pe… tiṇasanthārakaṃ paññatta</span>nti bhagavā aññesu divasesu tiṇasanthārakaṃ saṅgharitvā saññāṇaṃ katvā gacchati, taṃdivasaṃ pana paññapetvāva agamāsi. Kasmā? Tadā hi paccūsasamaye lokaṃ oloketvāva addasa – ‘‘ajja māgaṇḍiyo idhāgantvā imaṃ tiṇasanthārakaṃ disvā bhāradvājena saddhiṃ tiṇasanthārakaṃ ārabbha kathāsallāpaṃ karissati, athāhaṃ āgantvā dhammaṃ desessāmi, so dhammaṃ sutvā mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Paresaṃ saṅgahakaraṇatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti tiṇasanthārakaṃ paññapetvāva agamāsi.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇaseyyānurūpaṃ maññe</span>ti imaṃ tiṇasanthārakaṃ ‘‘samaṇassa anucchavikā seyyā’’ti maññāmi. Na ca asaññatasamaṇassa nivutthaṭṭhānametaṃ. Tathāhettha hatthena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā pādena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā sīsena pahaṭaṭṭhānaṃ vā na paññāyati, anākulo anākiṇṇo abhinno <a name="P3.0211"></a> chekena cittakārena tūlikāya paricchinditvā paññatto viya. Saññatasamaṇassa vasitaṭṭhānaṃ, kassa bho vasitaṭṭhānanti pucchati. <span class="bld">Bhūnahuno</span>ti hatavaḍḍhino mariyādakārakassa. Kasmā evamāha? Chasu dvāresu vaḍḍhipaññāpanaladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi – cakkhu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Sotaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, asutaṃ <a name="V3.0152"></a> sotabbaṃ, sutaṃ samatikkamitabbaṃ. Ghānaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, aghāyitaṃ ghāyitabbaṃ, ghāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Jivhā brūhetabbā vaḍḍhetabbā, assāyitaṃ sāyitabbaṃ, sāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Kāyo brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aphuṭṭhaṃ phusitabbaṃ, phuṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Mano brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aviññātaṃ vijānitabbaṃ, viññātaṃ samatikkamitabbaṃ. Evaṃ so chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Bhagavā pana –</p>
  672. <p class="gatha1">‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhu, sādhu sotena saṃvaro;</p>
  673. <p class="gathalast">Ghānena saṃvaro sādhu, sādhu jivhāya saṃvaro.</p>
  674. <p class="gatha1">Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro;</p>
  675. <p class="gatha2">Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro;</p>
  676. <p class="gathalast">Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 360-361) –</p>
  677. <p class="unindented">Chasu <a name="M3.0148"></a> dvāresu saṃvaraṃ paññapeti. Tasmā so ‘‘vaḍḍhihato samaṇo gotamo mariyādakārako’’ti maññamāno ‘‘bhūnahuno’’ti āha.</p>
  678. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariye ñāye dhamme kusale</span>ti parisuddhe kāraṇadhamme anavajje. Iminā kiṃ dasseti? Evarūpassa nāma uggatassa paññātassa yasassino upari vācaṃ bhāsamānena vīmaṃsitvā upadhāretvā mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā bhāsitabbo <a name="P3.0212"></a> hoti. Tasmā mā sahasā abhāsi, mukhe ārakkhaṃ ṭhapehīti dasseti. <span class="bld">Evañhi no sutte ocaratī</span>ti yasmā amhākaṃ sutte evaṃ āgacchati, na mayaṃ mukhāruḷhicchāmattaṃ vadāma, sutte ca nāma āgataṃ vadamānā kassa bhāyeyyāma, tasmā sammukhāpi naṃ vadeyyāmāti attho. <span class="bld">Appossukko</span>ti mama rakkhanatthāya anussukko avāvaṭo hutvāti attho. <span class="bld">Vuttova naṃ vadeyyā</span>ti mayā vuttova hutvā apucchitova kathaṃ samuṭṭhāpetvā ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamāno mayā kathitaniyāmena bhavaṃ bhāradvājo vadeyya, vadassūti attho.</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_mn2"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Assosi</span> <a name="V3.0153"></a> <span class="bld">kho</span>ti satthā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā māgaṇḍiyaṃ tattha āgataṃ addasa, dvinnaṃ janānaṃ bhāsamānānaṃ dibbasotena saddampi assosi. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti phalasamāpattiyā vuṭṭhito. <span class="bld">Saṃviggo</span>ti pītisaṃvegena saṃviggo calito kampito. Tassa kira etadahosi – ‘‘neva māgaṇḍiyena samaṇassa gotamassa ārocitaṃ, na mayā. Amhe muñcitvā añño ettha tatiyopi natthi, suto bhavissati amhākaṃ saddo tikhiṇasotena purisenā’’ti. Athassa abbhantare pīti uppajjitvā navanavutilomakūpasahassāni uddhaggāni akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘saṃviggo lomahaṭṭhajāto’’ti. <span class="bld">Atha</span> <a name="P3.0213"></a> <span class="bld">kho māgaṇḍiyo paribbājako</span>ti paribbājakassa pabhinnamukhaṃ viya bījaṃ paripākagataṃ ñāṇaṃ, tasmā sannisīdituṃ asakkonto āhiṇḍamāno puna satthu santikaṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ dassetuṃ ‘‘atha kho māgaṇḍiyo’’tiādi vuttaṃ.</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_mn2"></a><span class="paranum">209</span>. Satthā – ‘‘evaṃ kira tvaṃ, māgaṇḍiya, maṃ avacā’’ti avatvāva <span class="bld">cakkhuṃ kho, māgaṇḍiyā</span>ti paribbājakassa dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha vasanaṭṭhānaṭṭhena <a name="M3.0149"></a> rūpaṃ cakkhussa ārāmoti cakkhu <span class="bld">rūpārāmaṃ</span>. Rūpe ratanti <span class="bld">rūparataṃ</span>. Rūpena cakkhu āmoditaṃ pamoditanti <span class="bld">rūpasamuditaṃ. Danta</span>nti nibbisevanaṃ. <span class="bld">Gutta</span>nti gopitaṃ. <span class="bld">Rakkhita</span>nti ṭhapitarakkhaṃ. <span class="bld">Saṃvuta</span>nti pihitaṃ. <span class="bld">Saṃvarāyā</span>ti pidhānatthāya.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_mn2"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Paricāritapubbo</span>ti abhiramitapubbo. <span class="bld">Rūpapariḷāha</span>nti rūpaṃ ārabbha uppajjanapariḷāhaṃ. <span class="bld">Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīya</span>nti imassa rūpaṃ pariggaṇhitvā arahattappattassa khīṇāsavassa tayā kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa, vuḍḍhihato mariyādakārakoti idaṃ vattabbaṃ, na vattabbanti pucchati. <span class="bld">Na kiñci, bho gotamā</span>ti, bho gotama, kiñci vattabbaṃ natthi. Sesadvāresupi eseva nayo.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_mn2"></a><span class="paranum">211</span>. Idāni yasmā tayā pañcakkhandhe pariggahetvā arahattappattassa khīṇāsavassa kiñci vattabbaṃ natthi, ahañca pañcakkhandhe pariggahetvā <a name="P3.0214"></a> sabbaññutaṃ patto, tasmā ahampi te na kiñci vattabboti dassetuṃ <span class="bld">ahaṃ kho panā</span>tiādimāha. <span class="bld">Tassa mayhaṃ māgaṇḍiyā</span>ti gihikāle attano sampattiṃ dassento āha. Tattha <span class="bld">vassiko</span>tiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle <a name="V3.0154"></a> vasituṃ, ayaṃ vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – vassaṃ vāso vassaṃ, vassaṃ arahatīti <span class="bld">vassiko</span>. Itaresupi eseva nayo.</p>
  683. <p class="bodytext">Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa nātitanūni nātibahūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni. Uṇhapavesanatthāya bhittiniyūhāni nīharīyanti. Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavīriyāni kambalādīni vaṭṭanti. Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti. Dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajālāni bhavanti. Bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti, khajjabhojjāni madhurarasasītavīriyāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni <a name="M3.0150"></a> karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.</p>
  684. <p class="bodytext">Bodhisattassa pana aṭṭhasatasuvaṇṇaghaṭe ca rajataghaṭe ca gandhodakassa pūretvā nīluppalagacchake katvā sayanaṃ parivāretvā ṭhapayiṃsu. Mahantesu lohakaṭāhesu <a name="P3.0215"></a> gandhakalalaṃ pūretvā nīluppalapadumapuṇḍarīkāni ropetvā utuggahaṇatthāya tattha tattha ṭhapesuṃ. Sūriyarasmīhi pupphāni pupphanti. Nānāvidhā bhamaragaṇā pāsādaṃ pavisitvā pupphesu rasaṃ gaṇhantā vicaranti. Pāsādo atisugandho hoti. Yamakabhittiyā antare lohanāḷiṃ ṭhapetvā navabhūmikapāsādassa upari ākāsaṅgaṇe ratanamaṇḍapamatthake sukhumacchiddakaṃ jālaṃ baddhaṃ ahosi. Ekasmiṃ ṭhāne sukkhamahiṃsacammaṃ pasāreti. Bodhisattassa udakakīḷanavelāya mahiṃsacamme pāsāṇaguḷe khipanti, meghathanitasaddo viya hoti. Heṭṭhā yantaṃ parivattenti, udakaṃ abhiruhitvā jālamatthake patati, vassapatanasalilaṃ viya hoti. Tadā bodhisatto nīlapaṭaṃ nivāseti, nīlapaṭaṃ pārupati, nīlapasādhanaṃ pasādheti. Parivārāpissa cattālīsanāṭakasahassāni nīlavatthābharaṇāneva nīlavilepanāni hutvā mahāpurisaṃ parivāretvā ratanamaṇḍapaṃ gacchanti. Divasabhāgaṃ udakakīḷaṃ kīḷanto sītalaṃ utusukhaṃ anubhoti.</p>
  685. <p class="bodytext">Pāsādassa catūsu disāsu cattāro sarā honti. Divākāle nānāvaṇṇasakuṇagaṇā pācīnasarato <a name="V3.0155"></a> vuṭṭhāya viravamānā pāsādamatthakena pacchimasaraṃ gacchanti. Pacchimasarato vuṭṭhāya pācīnasaraṃ, uttarasarato dakkhiṇasaraṃ, dakkhiṇasarato uttarasaraṃ gacchanti, antaravassasamayo viya hoti. Hemantikapāsādo pana pañcabhūmiko ahosi, vassikapāsādo sattabhūmiko.</p>
  686. <p class="bodytext"><span class="bld">Nippurisehī</span>ti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva<a name="P3.0216"></a>. Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Rājā kira – ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa <a name="M3.0151"></a> mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi. <span class="bld">Tāya ratiyā ramamāno</span>ti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_mn2"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Gahapati vā gahapatiputto vā</span>ti ettha yasmā khattiyānaṃ setacchattasmiṃyeva patthanā hoti, mahā ca nesaṃ papañco, brāhmaṇā mantehi atittā mante gavesantā vicaranti, gahapatino pana muddāgaṇanamattaṃ uggahitakālato paṭṭhāya sampattiṃyeva anubhavanti, tasmā khattiyabrāhmaṇe aggahetvā ‘‘gahapati vā gahapatiputto vā’’ti āha. <span class="bld">Āvaṭṭeyyā</span>ti mānusakakāmahetu āvaṭṭo bhaveyyāti attho. <span class="bld">Abhikkantatarā</span>ti visiṭṭhatarā. <span class="bld">Paṇītatarā</span>ti atappakatarā. Vuttampi cetaṃ –</p>
  688. <p class="gatha1">‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine;</p>
  689. <p class="gathalast">Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) –</p>
  690. <p class="unindented"><span class="bld">Samadhigayha tiṭṭhatī</span>ti dibbasukhaṃ gaṇhitvā tato visiṭṭhatarā hutvā tiṭṭhati.</p>
  691. <p class="bodytext">Opammasaṃsandanaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – gahapatissa pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtakālo viya bodhisattassa tīsu pāsādesu cattālīsasahassaitthimajjhe modanakālo, tassa sucaritaṃ pūretvā sagge nibbattakālo viya bodhisattassa abhinikkhamanaṃ katvā bodhipallaṅke sabbaññutaṃ paṭividdhakālo<a name="P3.0217"></a>, tassa nandanavane sampattiṃ anubhavanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, tassa mānusakānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ <a name="V3.0156"></a> apatthanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītināmentassa hīnajanasukhassa apatthanakāloti.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_mn2"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Sukhī</span>ti paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito assa. <span class="bld">Serī</span>ti paṭhamaṃ vejjadutiyako pacchā serī ekako bhaveyya. <span class="bld">Sayaṃvasī</span>ti paṭhamaṃ vejjassa vase vattamāno vejjena nisīdāti vutte nisīdi, nipajjāti vutte nipajji, bhuñjāti vutte bhuñji, pivāti vutte pivi, pacchā sayaṃvasī jāto. <span class="bld">Yena kāmaṃ</span> <a name="M3.0152"></a> <span class="bld">gamo</span>ti paṭhamaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gantuṃ nālattha, pacchā roge vūpasante vanadassana-giridassana-pabbatadassanādīsupi yenakāmaṃ gamo jāto, yattha yattheva gantuṃ icchati, tattha tattheva gaccheyya.</p>
  693. <p class="bodytext">Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – purisassa kuṭṭhikālo viya hi bodhisattassa agāramajjhe vasanakālo, aṅgārakapallaṃ viya ekaṃ kāmavatthu, dve kapallāni viya dve vatthūni, sakkassa pana devarañño aḍḍhateyyakoṭiyāni aṅgārakapallāni viya aḍḍhatiyanāṭakakoṭiyo, nakhehi vaṇamukhāni tacchetvā aṅgārakapalle paritāpanaṃ viya vatthupaṭisevanaṃ, bhesajjaṃ āgamma arogakālo viya kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā nikkhamma buddhabhūtakāle catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, aññaṃ kuṭṭhipurisaṃ disvā apatthanakālo viya tāya ratiyā vītināmentassa hīnajanaratiyā apatthanakāloti.</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_mn2"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Upahatindriyo</span>ti <a name="P3.0218"></a> kimirakuṭṭhena nāma upahatakāyappasādo. <span class="bld">Upahatindriyā</span>ti upahatapaññindriyā. Te yathā so upahatakāyindriyo kuṭṭhī dukkhasamphassasmiṃyeva aggismiṃ sukhamiti viparītasaññaṃ paccalattha, evaṃ paññindriyassa upahatattā dukkhasamphassesveva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthuṃ.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_mn2"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Asucitarāni cevā</span>tiādīsu pakatiyāva tāni asucīni ca duggandhāni ca pūtīni ca, idāni pana asucitarāni ceva duggandhatarāni ca pūtitarāni ca honti. <span class="bld">Kācī</span>ti tassa hi paritāpentassa ca kaṇḍūvantassa ca pāṇakā anto pavisanti, duṭṭhalohitaduṭṭhapubbā paggharanti. Evamassa kāci assādamattā hoti.</p>
  696. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārogyaparamā</span>ti <a name="V3.0157"></a> gāthāya ye keci dhanalābhā vā yasalābhā vā puttalābhā vā atthi, ārogyaṃ tesaṃ paramaṃ uttamaṃ, natthi tato uttaritaro lābhoti, ārogyaparamā lābhā. Yaṃkiñci jhānasukhaṃ vā maggasukhaṃ vā phalasukhaṃ vā atthi, nibbānaṃ tattha paramaṃ, natthi tato uttaritaraṃ sukhanti nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhaṅgiko maggāna</span>nti pubbabhāgamaggānaṃ pubbabhāgagamaneneva amatagāmīnaṃ aṭṭhaṅgiko khemo, natthi tato khemataro <a name="M3.0153"></a> añño maggo. Atha vā <span class="bld">khemaṃ amatagāmina</span>nti ettha khemantipi amatantipi nibbānasseva nāmaṃ. Yāvatā puthusamaṇabrāhmaṇā parappavādā khemagāmino ca amatagāmino cāti laddhivasena gahitā, sabbesaṃ tesaṃ khemaamatagāmīnaṃ maggānaṃ aṭṭhaṅgiko paramo uttamoti ayamettha attho.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_mn2"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Ācariyapācariyāna</span>nti ācariyānañceva ācariyācariyānañca. <span class="bld">Sametī</span>ti <a name="P3.0219"></a> ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya sadisaṃ hoti ninnānākaraṇaṃ. <span class="bld">Anomajjatī</span>ti pāṇiṃ heṭṭhā otārento majjati – ‘‘idaṃ taṃ, bho gotama, ārogyaṃ, idaṃ taṃ nibbāna’’nti kālena sīsaṃ kālena uraṃ parimajjanto evamāha.</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_mn2"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Cheka</span>nti sampannaṃ. <span class="bld">Sāhuḷicīrenā</span>ti kāḷakehi eḷakalomehi katathūlacīrena. Saṅkāracoḷakenātipi vadanti. <span class="bld">Vācaṃ nicchāreyyā</span>ti kālena dasāya kālena ante kālena majjhe parimajjanto nicchāreyya, vadeyyāti attho. <span class="bld">Pubbakehesā</span>ti pubbakehi esā. Vipassīpi hi bhagavā…pe… kassapopi bhagavā catuparisamajjhe nisinno imaṃ gāthaṃ abhāsi, ‘‘atthanissitagāthā’’ti mahājano uggaṇhi. Satthari parinibbute aparabhāge paribbājakānaṃ antaraṃ paviṭṭhā. Te potthakagataṃ katvā padadvayameva rakkhituṃ sakkhiṃsu. Tenāha – <span class="bld">sā etarahi anupubbena puthujjanagāthā</span>ti.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><a name="para218_mn2"></a><span class="paranum">218</span>. Rogova bhūtoti <span class="bld">rogabhūto</span>. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Ariyaṃ cakkhu</span>nti parisuddhaṃ vipassanāñāṇañceva maggañāṇañca. <span class="bld">Pahotī</span>ti samattho. <span class="bld">Bhesajjaṃ kareyyā</span>ti uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ añjanañcāti bhesajjaṃ kareyya.</p>
  700. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_mn2"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Na cakkhūni uppādeyyā</span>ti yassa hi antarā pittasemhādipaliveṭhena <a name="P3.0220"></a> cakkhupasādo <a name="V3.0158"></a> upahato hoti, so chekaṃ vejjaṃ āgamma sappāyabhesajjaṃ sevanto cakkhūni uppādeti nāma. Jaccandhassa pana <a name="M3.0154"></a> mātukucchiyaṃyeva vinaṭṭhāni, tasmā so na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘na cakkhūni uppādeyyā’’ti.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_mn2"></a><span class="paranum">220</span>. Dutiyavāre <span class="bld">jaccandho</span>ti jātakālato paṭṭhāya pittādipaliveṭhena andho. <span class="bld">Amusmi</span>nti tasmiṃ pubbe vutte. <span class="bld">Amittatopi daheyyā</span>ti amitto me ayanti evaṃ amittato ṭhapeyya. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Iminā cittenā</span>ti vaṭṭe anugatacittena. <span class="bld">Tassa me upādānapaccayā</span>ti ekasandhi dvisaṅkhepo paccayākāro kathito, vaṭṭaṃ vibhāvitaṃ.</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_mn2"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Dhammānudhamma</span>nti dhammassa anudhammaṃ anucchavikaṃ paṭipadaṃ. <span class="bld">Ime rogā gaṇḍā sallā</span>ti pañcakkhandhe dasseti. <span class="bld">Upādānanirodhā</span>ti vivaṭṭaṃ dassento āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  703. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  704. <p class="centered">Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  705. <p class="subhead">6. Sandakasuttavaṇṇanā</p>
  706. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_mn2"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0159"></a> <span class="bld">me suta</span>nti sandakasuttaṃ. Tattha <span class="bld">pilakkhaguhāya</span>nti tassā guhāya dvāre pilakkharukkho ahosi, tasmā pilakkhaguhātveva saṅkhaṃ gatā. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti vivekato vuṭṭhito. <span class="bld">Devakatasobbho</span>ti vassodakeneva tinnaṭṭhāne jāto mahāudakarahado. <span class="bld">Guhādassanāyā</span>ti ettha <span class="bld">guhā</span>ti paṃsuguhā. Sā unname <a name="P3.0221"></a> udakamuttaṭṭhāne ahosi, ekato umaṅgaṃ katvā khāṇuke ca paṃsuñca nīharitvā anto thambhe ussāpetvā matthake padaracchannagehasaṅkhepena katā, tattha te paribbājakā vasanti. Sā vassāne udakapuṇṇā tiṭṭhati, nidāghe tattha vasanti. Taṃ sandhāya ‘‘guhādassanāyā’’ti āha. Vihāradassanatthañhi anamataggiyaṃ paccavekkhitvā samuddapabbatadassanatthaṃ vāpi gantuṃ vaṭṭatīti.</p>
  707. <p class="bodytext"><span class="bld">Unnādiniyā</span>ti <a name="M3.0155"></a> uccaṃ nadamānāya. Evaṃ nadamānāya cassā uddhaṅgamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahāsaddoti uccāsaddamahāsaddo, tāya <span class="bld">uccāsaddamahāsaddāya</span>. Tesaṃ paribbājakānaṃ pātova uṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yonisomanasikāro vā natthi. Tena te pātova uṭṭhāya bālātape nisinnā, sāyaṃ vā kathāya phāsukatthāya sannipatitā ‘‘imassa hattho sobhaṇo imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha itthipurisadārakadārikāvaṇṇe vā aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ paṭṭhapetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Sā hi aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti <span class="bld">tiracchānakathā</span>. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattā kathā <span class="bld">rājakathā</span>. Esa nayo <span class="bld">corakathādīsu</span>.</p>
  708. <p class="bodytext">Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā <a name="P3.0222"></a> nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghamālo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ <a name="V3.0160"></a> kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kathā kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā – ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.</p>
  709. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātikathādīsupi</span> ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi carimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbā. <span class="bld">Gāmakathāpi</span> suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā saddhā pasannāti <a name="M3.0156"></a> vā khayavayaṃ gatāti vā vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nigamanagarajanapadakathāsupi</span> eseva nayo. <span class="bld">Itthikathāpi</span> vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Sūrakathāpi</span> <a name="P3.0223"></a> nandimitto nāma yodho sūro ahosīti assādavaseneva na vaṭṭati, saddho pasanno ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Visikhākathāpi</span> asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthāti assādavaseneva na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatā iccevaṃ vaṭṭati.</p>
  710. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumbhaṭṭhānakathā</span>ti kumbhaṭṭhānaudakatitthakathā vā vuccati kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. <span class="bld">Pubbapetakathā</span>ti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.</p>
  711. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānattakathā</span>ti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. <span class="bld">Lokakkhāyikā</span>ti <a name="V3.0161"></a> ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kākā setā aṭṭhīnaṃ setattā, bakā rattā lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.</p>
  712. <p class="bodytext"><span class="bld">Samuddakkhāyikā</span> nāma kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khaṇitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā <span class="bld">itibhavābhavakathā</span>. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vaḍḍhi, abhavoti <a name="P3.0224"></a> hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsatiracchānakathā nāma hoti. Evarūpiṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā nisinno hoti.</p>
  713. <p class="bodytext">Tato sandako paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā appatissā, mayañca samaṇassa <a name="M3.0157"></a> gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace pana imaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo gotamasāvako vā gihiupaṭṭhākopi vāssa āgaccheyya, ativiya lajjanīyaṃ bhavissati. Parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti ito cito ca vilokento theraṃ addasa. Tena vuttaṃ <span class="bld">addasā kho sandako paribbājako…pe… tuṇhī ahesu</span>nti.</p>
  714. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṇṭhapesī</span>ti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati, evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. <span class="bld">Appasaddakāmā</span>ti appasaddaṃ icchanti, ekakā nisīdanti, ekakā tiṭṭhanti, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpenti. <span class="bld">Appasaddavinītā</span>ti appasaddena niravena buddhena vinītā. <span class="bld">Appasaddassa</span> <a name="P3.0225"></a> <span class="bld">vaṇṇavādino</span>ti yaṃ ṭhānaṃ appasaddaṃ nissaddaṃ. Tassa vaṇṇavādino. <span class="bld">Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā</span>ti idhāgantabbaṃ maññeyya.</p>
  715. <p class="bodytext">Kasmā panesa therassa upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti. Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā <a name="V3.0162"></a> kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho panete yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti. Bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamassa sāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Appekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti, kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. <span class="bld">Tuṇhī ahesu</span>nti sandakaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.</p>
  716. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><a name="para224_mn2"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Svāgataṃ bhoto ānandassā</span>ti suāgamanaṃ bhoto ānandassa. Bhavante hi no āgate ānando hoti, gate sokoti <a name="M3.0158"></a> dīpeti. <span class="bld">Cirassaṃ kho</span>ti piyasamudācāravacanametaṃ. Thero pana kālena kālaṃ paribbājakārāmaṃ cārikatthāya gacchatīti purimagamanaṃ gahetvā evamāha. Evañca pana vatvā na mānatthaddho hutvā nisīdi, attano pana āsanā vuṭṭhāya taṃ āsanaṃ papphoṭetvā theraṃ āsanena nimantento <span class="bld">nisīdatu bhavaṃ ānando, idamāsanaṃ paññatta</span>nti āha.</p>
  717. <p class="bodytext"><span class="bld">Antarākathā</span> <a name="P3.0226"></a> <span class="bld">vippakatā</span>ti nisinnānaṃ vo ārambhato paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatāti pucchati.</p>
  718. <p class="bodytext">Atha paribbājako ‘‘niratthakakathāva esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento <span class="bld">tiṭṭhatesā, bho</span>tiādimāha. <span class="bld">Nesā bhoto</span>ti sace bhavaṃ sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya attho natthi. Bhoto pana āgamanaṃ labhitvā aññadeva sukāraṇaṃ kathaṃ sotukāmamhāti dīpeti. Tato dhammadesanaṃ yācanto <span class="bld">sādhu vata bhavantaṃ ye vā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ācariyake</span>ti ācariyasamaye. <span class="bld">Anassāsikānī</span>ti assāsavirahitāni. <span class="bld">Sasakka</span>nti ekaṃsatthe nipāto, viññū puriso ekaṃseneva <a name="V3.0163"></a> na vaseyyāti attho. <span class="bld">Vasanto ca nārādheyyā</span>ti na sampādeyya, na paripūreyyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ñāyaṃ dhammaṃ kusala</span>nti kāraṇabhūtaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ dhammaṃ.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_mn2"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Natthi dinna</span>ntiādīni sāleyyakasutte (ma. ni. 1.440) vuttāni. <span class="bld">Cātumahābhūtiko</span>ti catumahābhūtamayo. <span class="bld">Pathavī pathavīkāya</span>nti ajjhattikā pathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. <span class="bld">Anupetī</span>ti <a name="P3.0227"></a> anuyāti. <span class="bld">Anupagacchatī</span>ti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho, ubhayenāpi upeti upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Indriyānī</span>ti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. <span class="bld">Āsandipañcamā</span>ti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. <span class="bld">Yāvāḷāhanā</span>ti yāva susānā. <span class="bld">Padānī</span>ti ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlotiādinā nayena pavattāni <a name="M3.0159"></a> guṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. <span class="bld">Kāpotakānī</span>ti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho.</p>
  720. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhassantā</span>ti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. <span class="bld">Āhutiyo</span>ti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. <span class="bld">Dattupaññatta</span>nti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dasseti. <span class="bld">Atthikavāda</span>nti atthi dinnaṃ dinnaphalanti imaṃ atthikavādaṃyeva vadanti tesaṃ tucchaṃ vacanaṃ musāvilāpo. <span class="bld">Bāle</span> <a name="P3.0228"></a> <span class="bld">ca paṇḍite cā</span>ti bālā ca paṇḍitā ca.</p>
  721. <p class="bodytext"><span class="bld">Akatena me ettha kata</span>nti mayhaṃ akateneva samaṇakammena ettha etassa samaye kammaṃ kataṃ nāma hoti, avusiteneva brahmacariyena vusitaṃ nāma hoti. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ samaṇadhamme. <span class="bld">Samasamā</span>ti ativiya samā, samena vā guṇena samā. <span class="bld">Sāmaññaṃ pattā</span>ti samānabhāvaṃ pattā.</p>
  722. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><a name="para226_mn2"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Karato</span>tiādīni apaṇṇakasutte vuttāni. <span class="bld">Tathā natthi hetū</span>tiādīni.</p>
  723. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_mn2"></a><span class="paranum">228</span>. Catutthabrahmacariyavāse <a name="V3.0164"></a> <span class="bld">akaṭā</span>ti akatā. <span class="bld">Akaṭavidhā</span>ti akatavidhānā, evaṃ karohīti kenaci kārāpitā na hontīti attho. <span class="bld">Animmitā</span>ti iddhiyāpi na nimmitā. <span class="bld">Animmātā</span>ti animmāpitā. Keci animmitabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ sandissati. <span class="bld">Vañjhā</span>ti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā, kassaci ajanakāti attho. Etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭā viya ṭhitāti <span class="bld">kūṭaṭṭhā. Īsikaṭṭhāyiṭṭhitā</span>ti muñje īsikā viya ṭhitā. Tatrāyamadhippāyo – yamidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamatīti. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’tipi <a name="P3.0229"></a> pāṭho, sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Ubhayenapi tesaṃ vināsābhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Na iñjantī</span>ti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. <span class="bld">Na vipariṇāmentī</span>ti pakatiṃ na jahanti. <span class="bld">Na aññamaññaṃ byābādhentī</span>ti aññamaññaṃ na upahananti. <span class="bld">Nāla</span>nti na samatthā.</p>
  724. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīkāyo</span>tiādīsu <a name="M3.0160"></a> pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu jīvasattamesu kāyesu. <span class="bld">Natthi hantā vā</span>ti hantuṃ vā ghātetuṃ vā sotuṃ vā sāvetuṃ vā jānituṃ vā jānāpetuṃ vā samattho nāma natthīti dīpeti. <span class="bld">Sattannaṃtveva kāyāna</span>nti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti. <span class="bld">Yonipamukhasatasahassānī</span>ti pamukhayonīnaṃ <a name="P3.0230"></a> uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. <span class="bld">Pañca ca kammuno satānī</span>ti pañca kammasatāni ca, kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. <span class="bld">Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānī</span>tiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu <span class="bld">pañca kammānī</span>ti pañcindriyavasena bhaṇati. <span class="bld">Tīṇī</span>ti kāyakammādivasenāti. <span class="bld">Kamme ca aḍḍhakamme cā</span>ti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. <span class="bld">Dvaṭṭhipaṭipadā</span>ti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. <span class="bld">Dvaṭṭhantarakappā</span>ti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha. <span class="bld">Chaḷābhijātiyo</span> apaṇṇakasutte vitthāritā.</p>
  725. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha purisabhūmiyo</span>ti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekkhabhūmi samaṇabhūmi <a name="V3.0165"></a> jinabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā. Ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti <a name="P3.0231"></a> ca. Sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti. Ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasāva gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippānaṃ sikkhanakālo sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekūnapaññāsa</span> <a name="M3.0161"></a> <span class="bld">ājīvasate</span>ti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. <span class="bld">Paribbājakasate</span>ti paribbājakapabbajjasatāni. <span class="bld">Nāgāvāsasate</span>ti nāgamaṇḍalasatāni. <span class="bld">Vīse indriyasate</span>ti vīsa indriyasatāni. <span class="bld">Tiṃse nirayasate</span>ti tiṃsa nirayasatāni. <span class="bld">Rajodhātuyo</span>ti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. <span class="bld">Satta saññīgabbhā</span>ti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. <span class="bld">Asaññīgabbhā</span>ti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. <span class="bld">Nigaṇṭhigabbhā</span>ti nigaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. <span class="bld">Satta devā</span>ti bahū devā, so pana sattāti vadati. Mānusāpi <a name="P3.0232"></a> anantā, so sattāti vadati. <span class="bld">Satta pisācā</span>ti pisācā mahantā, sattāti vadati.</p>
  727. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarā</span>ti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhapapātakuḷira-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati. <span class="bld">Pavuṭā</span>ti gaṇṭhikā. <span class="bld">Papātā</span>ti mahāpapātā. <span class="bld">Papātasatānī</span>ti khuddakapapātasatāni. <span class="bld">Supinā</span>ti mahāsupinā. <span class="bld">Supinasatānī</span>ti khuddakasupinasatāni. <span class="bld">Mahākappino</span>ti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā sarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bālā ca paṇḍitā ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā sujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati.</p>
  728. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlenā</span>ti <a name="V3.0166"></a> acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. <span class="bld">Vatenā</span>ti tādisena vatena. <span class="bld">Tapenā</span>ti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ <a name="P3.0233"></a> phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. <span class="bld">Hevaṃ natthī</span>ti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. <span class="bld">Doṇamite</span>ti doṇena mitaṃ viya. <span class="bld">Sukhadukkhe</span>ti sukhadukkhaṃ. <span class="bld">Pariyantakate</span>ti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. <span class="bld">Natthi hāyanavaḍḍhane</span>ti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. <span class="bld">Ukkaṃsāvakaṃse</span>ti ukkaṃsāvakaṃsā, hāpanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento <a name="M3.0162"></a> <span class="bld">seyyathāpi nāmā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">suttaguḷe</span>ti veṭhetvā katasuttaguḷaṃ. <span class="bld">Nibbeṭhiyamānameva paletī</span>ti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttapamāṇena nibbeṭhiyamānaṃ gacchati, sutte khīṇe tattha tiṭṭhati na gacchati. Evamevaṃ vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><a name="para229_mn2"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Kimida</span>nti kimidaṃ tava aññāṇaṃ, kiṃ sabbaññu nāma tvanti evaṃ puṭṭho samāno niyativāde pakkhipanto <span class="bld">suññaṃ me agāra</span>ntiādimāha.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_mn2"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Anussaviko hotī</span>ti anussavanissito hoti. <span class="bld">Anussavasacco</span>ti savanaṃ saccato gahetvā ṭhito. <span class="bld">Piṭakasampadāyā</span>ti vaggapaṇṇāsakāya piṭakaganthasampattiyā.</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_mn2"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Mando</span>ti mandapañño. <span class="bld">Momūho</span>ti atimūḷho. <span class="bld">Vācāvikkhepaṃ āpajjatī</span>ti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho. Atha <a name="P3.0234"></a> vā amarā nāma macchajāti. Sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti evameva ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. Taṃ amarāvikkhepaṃ.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">Evantipi me no</span>tiādīsu idaṃ kusalanti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati, tato kiṃ akusalanti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati, kiṃ ubhayato aññathāti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati, tato tividhenāpi na hotīti te laddhīti vutte ‘‘notipi me <a name="V3.0167"></a> no’’ti vadati, tato kiṃ no noti te laddhīti vutte ‘‘no notipi me no’’ti vikkhepamāpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati. <span class="bld">Nibbijja pakkamatī</span>ti attanopi esa satthā avassayo bhavituṃ na sakkoti, mayhaṃ kiṃ sakkhissatīti nibbinditvā pakkamati. Purimesupi anassāsikesu eseva nayo.</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_mn2"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitu</span>nti yathā pubbe gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Nanu ca khīṇāsavassa vasanaṭṭhāne <a name="M3.0163"></a> tilataṇḍulādayo paññāyantīti. No na paññāyanti, na panesa te attano atthāya ṭhapeti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya ṭhapeti. Anāgāmissa <a name="P3.0235"></a> kathanti. Tassāpi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati.</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_mn2"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Puttamatāya puttā</span>ti so kira imaṃ dhammaṃ sutvā ājīvakā matā nāmāti saññī hutvā evamāha. Ayañhettha attho – ājīvakā matā nāma, tesaṃ mātā puttamatā hoti, iti ājīvakā puttamatāya puttā nāma honti. <span class="bld">Samaṇe gotame</span>ti samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi, aññattha natthīti dīpeti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  735. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  736. <p class="centered">Sandakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  737. <p class="subhead">7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_mn2"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0168"></a> <span class="bld">me suta</span>nti mahāsakuludāyisuttaṃ. Tattha <span class="bld">moranivāpe</span>ti tasmiṃ ṭhāne morānaṃ abhayaṃ ghosetvā bhojanaṃ adaṃsu. Tasmā taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">moranivāpo</span>ti saṅkhaṃ gataṃ. <span class="bld">Annabhāro</span>ti ekassa paribbājakassa nāmaṃ. Tathā <span class="bld">varadharo</span>ti. <span class="bld">Aññe cā</span>ti na kevalaṃ ime tayo, aññepi abhiññātā bahū paribbājakā. <span class="bld">Appasaddassa vaṇṇavādī</span>ti idha appasaddavinītoti avatvāva idaṃ vuttaṃ. Kasmā? Na hi bhagavā aññena vinītoti.</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_mn2"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Purimānī</span>ti hiyyodivasaṃ upādāya purimāni nāma honti, tato paraṃ purimatarāni. <span class="bld">Kutūhalasālāya</span>nti kutūhalasālā nāma paccekasālā natthi, yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati<a name="P3.0236"></a>, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kutūhaluppattiṭṭhānato ‘‘kutūhalasālā’’ti vuccati. ‘‘Kotūhalasālā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Lābhā</span>ti ye evarūpe samaṇabrāhmaṇe daṭṭhuṃ pañhaṃ pucchituṃ <a name="M3.0164"></a> dhammakathaṃ vā nesaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ aṅgamagadhānaṃ ime lābhāti attho.</p>
  740. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghino</span>tiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti <span class="bld">saṅghino</span>. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti <span class="bld">gaṇino</span>. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti <span class="bld">gaṇācariyā. Ñātā</span>ti paññātā pākaṭā. Yathābhuccaguṇehi ceva ayathābhūtaguṇehi ca samuggato yaso etesaṃ atthīti <span class="bld">yasassino</span>. Pūraṇādīnañhi ‘‘appiccho santuṭṭho, appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’tiādinā nayena yaso samuggato, tathāgatassa ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīhi yathābhūtaguṇehi. <span class="bld">Titthakarā</span>ti laddhikarā. <span class="bld">Sādhusammatā</span>ti ime sādhū sundarā sappurisāti evaṃ sammatā. <span class="bld">Bahujanassā</span>ti assutavato ceva andhabālaputhujjanassa vibhāvino ca paṇḍitajanassa. Tattha titthiyā bālajanassa evaṃ sammatā, tathāgato paṇḍitajanassa. Iminā nayena <span class="bld">pūraṇo kassapo saṅghī</span>tiādīsu attho veditabbo. Bhagavā pana yasmā aṭṭhatiṃsa ārammaṇāni vibhajanto bahūni nibbānaotaraṇatitthāni akāsi, tasmā ‘‘titthakaro’’ti vattuṃ vaṭṭati.</p>
  741. <p class="bodytext">Kasmā <a name="V3.0169"></a> panete sabbepi tattha osaṭāti? Upaṭṭhākarakkhaṇatthañceva lābhasakkāratthañca. Tesañhi evaṃ hoti – ‘‘amhākaṃ upaṭṭhākā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gaccheyyuṃ, te ca rakkhissāma. Samaṇassa ca gotamassa upaṭṭhāke sakkāraṃ karonte disvā amhākampi upaṭṭhākā amhākaṃ <a name="P3.0237"></a> sakkāraṃ karissantī’’ti. Tasmā yattha yattha bhagavā osarati, tattha tattha sabbe osaranti.</p>
  742. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_mn2"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Vādaṃ āropetvā</span>ti vāde dosaṃ āropetvā. <span class="bld">Apakkantā</span>ti, apagatā, keci disaṃ pakkantā, keci gihibhāvaṃ pattā, keci imaṃ sāsanaṃ āgatā. <span class="bld">Sahitaṃ me</span>ti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. <span class="bld">Asahitaṃ te</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ. <span class="bld">Adhiciṇṇaṃ te viparāvatta</span>nti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ viparivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jātanti attho. <span class="bld">Āropito te vādo</span>ti mayā tava vāde doso <a name="M3.0165"></a> āropito. <span class="bld">Cara vādappamokkhāyā</span>ti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. <span class="bld">Nibbeṭhehi vā sace pahosī</span>ti atha sayaṃ pahosi, idāneva nibbeṭhehi. <span class="bld">Dhammakkosenā</span>ti sabhāvakkosena.</p>
  743. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_mn2"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Taṃ no sossāmā</span>ti taṃ amhākaṃ desitaṃ dhammaṃ suṇissāma. <span class="bld">Khuddamadhu</span>nti khuddakamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. <span class="bld">Anelaka</span>nti niddosaṃ apagatamacchikaṇḍakaṃ. <span class="bld">Pīḷeyyā</span>ti dadeyya. <span class="bld">Paccāsīsamānarūpo</span>ti pūretvā nu kho no bhojanaṃ dassatīti bhājanahattho paccāsīsamāno paccupaṭṭhito assa. <span class="bld">Sampayojetvā</span>ti <a name="P3.0238"></a> appamattakaṃ vivādaṃ katvā.</p>
  744. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_mn2"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Itarītarenā</span>ti lāmakalāmakena. <span class="bld">Pavivitto</span>ti idaṃ paribbājako kāyavivekamattaṃ sandhāya vadati, bhagavā pana tīhi vivekehi vivittova.</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_mn2"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Kosakāhārāpī</span>ti dānapatīnaṃ ghare aggabhikkhāṭhapanatthaṃ khuddakasarāvā honti, dānapatino aggabhattaṃ vā tattha ṭhapetvā bhuñjanti, pabbajite sampatte taṃ bhattaṃ tassa denti. Taṃ sarāvakaṃ kosakoti vuccati. Tasmā ye ca ekeneva bhattakosakena yāpenti, te kosakāhārāti. <span class="bld">Beluvāhārā</span>ti beluvamattabhattāhārā. <span class="bld">Samatittika</span>nti oṭṭhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāsamaṃ<a name="V3.0170"></a>. <span class="bld">Iminā dhammenā</span>ti iminā appāhāratādhammena. Ettha pana sabbākāreneva bhagavā anappāhāroti na vattabbo. Padhānabhūmiyaṃ chabbassāni appāhārova ahosi, verañjāyaṃ tayo māse patthodaneneva yāpesi pālileyyakavanasaṇḍe tayo māse bhisamuḷāleheva yāpesi. Idha <a name="P3.0239"></a> pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃ kāle appāhāro ahosiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. Tasmā yadi te iminā dhammena sakkareyyuṃ, mayā hi te visesatarā. Añño ceva pana dhammo atthi, yena maṃ te sakkarontīti dasseti. Iminā nayena sabbavāresu yojanā veditabbā.</p>
  746. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṃsukūlikā</span>ti <a name="M3.0166"></a> samādinnapaṃsukūlikaṅgā. <span class="bld">Lūkhacīvaradharā</span>ti satthasuttalūkhāni cīvarāni dhārayamānā. <span class="bld">Nantakānī</span>ti antavirahitāni vatthakhaṇḍāni, yadi hi nesaṃ anto bhaveyya, pilotikāti saṅkhaṃ gaccheyyuṃ. <span class="bld">Uccinitvā</span>ti phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānameva gahetvā. <span class="bld">Alābulomasānī</span>ti alābulomasadisasuttāni sukhumānīti dīpeti. Ettāvatā ca satthā cīvarasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo. Atimuttakasusānato hissa puṇṇadāsiyā pārupitvā pātitasāṇapaṃsukūlaṃ gahaṇadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle paṃsukūlaṃ gaṇhiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātikā</span>ti <a name="P3.0240"></a> atirekalābhaṃ paṭikkhipitvā samādinnapiṇḍapātikaṅgā. <span class="bld">Sapadānacārino</span>ti loluppacāraṃ paṭikkhipitvā samādinnasapadānacārā. <span class="bld">Uñchāsake vate ratā</span>ti uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate ratā, uccanīcagharadvāraṭṭhāyino hutvā kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā paribhuñjantīti attho. <span class="bld">Antaraghara</span>nti brahmāyusutte ummārato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha indakhīlato paṭṭhāya adhippetaṃ. Ettāvatā ca satthā piṇḍapātasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, appāhāratāya vuttaniyāmeneva pana sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle nimantanaṃ na sādayiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.</p>
  748. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhamūlikā</span>ti channaṃ paṭikkhipitvā samādinnarukkhamūlikaṅgā. <span class="bld">Abbhokāsikā</span>ti channañca rukkhamūlañca <a name="V3.0171"></a> paṭikkhipitvā samādinnaabbhokāsikaṅgā. <span class="bld">Aṭṭhamāse</span>ti hemantagimhike māse. Antovasse pana cīvarānuggahatthaṃ channaṃ pavisanti. Ettāvatā ca satthā senāsanasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, senāsanasantoso <a name="P3.0241"></a> panassa chabbassikamahāpadhānena ca pālileyyakavanasaṇḍena ca dīpetabbo. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle channaṃ na pāvisiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.</p>
  749. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññikā</span>ti <a name="M3.0167"></a> gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā samādinnaāraññikaṅgā. <span class="bld">Saṅghamajjhe osarantī</span>ti abaddhasīmāya kathitaṃ, baddhasīmāyaṃ pana vasantā attano vasanaṭṭhāneyeva uposathaṃ karonti. Ettāvatā ca satthā no pavivittoti na vattabbo, ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisalliyitu’’nti (pārā. 162; 565) evañhissa paviveko paññāyati. Idha pana etamatthaṃ dasseti ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva tathārūpe kāle paṭisalliyiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. <span class="bld">Mamaṃ sāvakā</span>ti maṃ sāvakā.</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_mn2"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Sanidāna</span>nti sappaccayaṃ. Kiṃ pana appaccayaṃ nibbānaṃ na desetīti. No na deseti, sahetukaṃ pana taṃ desanaṃ katvā deseti, no ahetukanti. <span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti purimassevetaṃ vevacanaṃ, sakāraṇanti attho. <span class="bld">Taṃ vatā</span>ti ettha <span class="bld">vatā</span>ti nipātamattaṃ.</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><a name="para245_mn2"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Anāgataṃ vādapatha</span>nti ajja ṭhapetvā sve vā punadivase vā aḍḍhamāse vā māse vā saṃvacchare vā tassa tassa pañhassa upari āgamanavādapathaṃ. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0242"></a> <span class="bld">dakkhatī</span>ti yathā saccako nigaṇṭho attano niggahaṇatthaṃ āgatakāraṇaṃ visesetvā vadanto na addasa, evaṃ na dakkhatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sakāraṇena. <span class="bld">Antarantarā kathaṃ opāteyyu</span>nti mama kathāvāraṃ pacchinditvā antarantare attano kathaṃ paveseyyunti attho. <span class="bld">Na kho panāhaṃ, udāyī</span>ti, udāyi, ahaṃ ambaṭṭhasoṇadaṇḍakūṭadantasaccakanigaṇṭhādīhi saddhiṃ mahāvāde vattamānepi – ‘‘aho vata me ekasāvakopi upamaṃ vā kāraṇaṃ vā āharitvā dadeyyā’’ti evaṃ sāvakesu anusāsaniṃ na paccāsīsāmi. <span class="bld">Mamayevā</span>ti evarūpesu ṭhānesu sāvakā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti.</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_mn2"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Tesāhaṃ</span> <a name="V3.0172"></a> <span class="bld">cittaṃ ārādhemī</span>ti tesaṃ ahaṃ tassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ gaṇhāmi sampādemi paripūremi, aññaṃ puṭṭho aññaṃ na byākaromi, ambaṃ puṭṭho labujaṃ viya labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ viya. Ettha ca ‘‘adhisīle sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne buddhasīlaṃ nāma kathitaṃ, ‘‘abhikkante ñāṇadassane <a name="M3.0168"></a> sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ, ‘‘adhipaññāya sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne ṭhānuppattikapaññā, ‘‘yena dukkhenā’’ti vuttaṭṭhāne saccabyākaraṇapaññā. Tattha sabbaññutaññāṇañca saccabyākaraṇapaññañca ṭhapetvā <a name="P3.0243"></a> avasesā paññā adhipaññaṃ bhajati.</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_mn2"></a><span class="paranum">247</span>. Idāni tesaṃ tesaṃ visesādhigamānaṃ paṭipadaṃ ācikkhanto <span class="bld">puna caparaṃ udāyī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">abhiññāvosānapāramippattā</span>ti abhiññāvosānasaṅkhātañceva abhiññāpāramīsaṅkhātañca arahattaṃ pattā.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammappadhāne</span>ti upāyapadhāne. <span class="bld">Chandaṃ janetī</span>ti kattukamyatākusalacchandaṃ janeti. <span class="bld">Vāyamatī</span>ti vāyāmaṃ karoti. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti vīriyaṃ pavatteti. <span class="bld">Cittaṃ paggaṇhātī</span>ti cittaṃ ukkhipati. <span class="bld">Padahatī</span>ti upāyapadhānaṃ karoti. <span class="bld">Bhāvanāya pāripūriyā</span>ti vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ. Apicettha – ‘‘yā ṭhiti, so asammoso…pe… yaṃ vepullaṃ, sā bhāvanāpāripūrī’’ti (vibha. 406) evaṃ purimaṃ purimassa pacchimaṃ pacchimassa atthotipi veditabbaṃ.</p>
  755. <p class="bodytext">Imehi pana sammappadhānehi kiṃ kathitaṃ? Kassapasaṃyuttapariyāyena sāvakassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā. Vuttañhetaṃ tattha –</p>
  756. <p class="bodytext">‘‘Cattārome<a name="P3.0244"></a>, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu, anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145).</p>
  757. <p class="bodytext">Ettha <a name="V3.0173"></a> ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā. Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca, uppannā kusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako <a name="M3.0169"></a> nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ.</p>
  758. <p class="bodytext">Tattha ‘‘uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī’’ti atthassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘‘mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī’’ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi. Sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami. Kasmā? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti. Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkamante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāyaṃ sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘‘cetiyaṃ vandissāmī’’ti ekakova nikkhami. Sāmaṇero <a name="P3.0245"></a> – ‘‘kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī’’ti upajjhāyassa padānupadiko nikkhami. Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhi. Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho.</p>
  759. <p class="bodytext">Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho cetiyaṃ vandati. Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘‘upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati, kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā’’ti cintesi. Thero vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhito. Sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Thero parivattetvā olokento ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle, bhante. Ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthāti? Āma sāmaṇera imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma natthi, evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyāti. Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmīti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannapupphāni parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimaṃ mukhaṃ asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘pūjetha, bhante,’’ti āha<a name="V3.0174"></a>. Thero ‘‘atimandāni no sāmaṇera pupphānī’’ti āha. Gacchatha, bhante, bhagavato guṇe āvajjitvā pūjethāti.</p>
  760. <p class="bodytext">Thero <a name="M3.0170"></a> pacchimamukhanissitena sopāṇena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ <a name="P3.0246"></a> pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho. Vedikābhūmiyaṃ paripuṇṇāni pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇupamāṇena odhinā pūrayiṃsu. Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi. Sāpi paripūri. Paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi. Sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri. Tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘sāmaṇera pupphāni na khīyantī’’ti āha. Parissāvanaṃ, bhante, adhomukhaṃ karothāti. Adhomukhaṃ katvā cālesi, tadā pupphāni khīṇāni. Parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘‘yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero, sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitu’’nti. Tato ‘‘na sakkhissatī’’ti disvā sāmaṇeramāha – ‘‘sāmaṇera tvaṃ idāni mahiddhiko, evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditakañjiyaṃ pivissasī’’ti. Daharakabhāvassa nāmesa dosoyaṃ, so upajjhāyassa kathāyaṃ saṃvijjitvā – ‘‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, ācikkhathā’’ti na yāci, amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatīti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi.</p>
  761. <p class="bodytext">Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi. Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati, ‘‘kataraṃ gāmaṃ pavisatha, bhante,’’ti <a name="P3.0247"></a> pucchitvā pana ‘‘idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ patto bhavissatī’’ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsena gantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati. Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘sāmaṇera mā evamakāsi, puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā, asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati, santāya samāpattiyā parihīnāya brahmacariyavāso santhambhituṃ na sakkotī’’ti. Sāmaṇero ‘‘kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo’’ti sotuṃ na icchati, tatheva karoti. Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammubinduvihāraṃ nāma gato. Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti.</p>
  762. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ <a name="V3.0175"></a><a name="M3.0171"></a> ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammabindugāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati. Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati, gacchanto pana silesikāya kāṇamacchikā viya tassā gītasadde bajjhi. Tāvadevassa iddhi antarahitā, chinnapakkhakāko viya ahosi. Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumasaratīre aṭṭhāsi. So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti. Mahāthero ‘‘pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ, nivāriyamānopi na nivattissatī’’ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi.</p>
  763. <p class="bodytext">Sāmaṇero gantvā padumasaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno. Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca puna āgantvā ṭhitañca disvā ‘‘addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito’’ti ñatvā ‘‘paṭikkama sāmaṇerā’’ti āha. So paṭikkami. Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante,’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā <a name="P3.0248"></a> ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī – ‘‘ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno, na dāni yuttaṃ pariccajitu’’nti idheva tiṭṭhāti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ amhe uccakulāti sallakkhesi, mayaṃ pesakārā. Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātu’’nti sāmaṇero āha – ‘‘upāsaka gihibhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā, kiṃ iminā sāṭakamattena lobhaṃ karothā’’ti. Pesakāro udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi.</p>
  764. <p class="bodytext">So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti. Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu, tassa bhariyā na tāva āgacchati. So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi. Sā pacchā agamāsi. Atha naṃ so ‘‘aticirena <a name="M3.0172"></a> āgatāsī’’ti tajjesi. Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti. Tasmā sā evamāha – ‘‘aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni, bāhirato āharitvā dāyakā pesanatakārakāpi atthi, ahaṃ pana <a name="V3.0176"></a> ekikāva, tvampi mayhaṃ ghare idaṃ atthi idaṃ natthīti na jānāsi. Sace icchasi, bhuñja, no ce icchasi, mā bhuñjā’’ti. So ‘‘na kevalañca ussūre bhattaṃ āharasi, vācāyapi maṃ ghaṭṭesī’’ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ <a name="P3.0249"></a> tasarato luñcitvā khipi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti. Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti, sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi, bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati. So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari – ‘‘idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthehi madditakañjiyaṃ pivissasī’ti āha, idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati, aho dīghadassī ayyo’’ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi. Tamenaṃ aññe – ‘‘alaṃ, āvuso, mā rodi, akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātu’’nti āhaṃsu. So ‘‘nāhametamatthaṃ rodāmi, apica kho imaṃ sandhāya rodāmī’’ti sabbaṃ paṭipāṭiyā kathesi. Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti.</p>
  765. <p class="bodytext">Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇimahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu. Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ viya ahosi. Masimakkhitaṃyeva ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ, olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati. So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajjhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi. Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā, – ‘‘āvuso, tuyhaṃ pitā tuyhaṃ mahāpitā <a name="P3.0250"></a> tuyhaṃ mātulo’’ti hasamānā gantvā ‘‘konāmo tvaṃ upāsakā’’ti nāmaṃ pucchiṃsu. So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā <a name="M3.0173"></a> vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante,’’ti āha. Mahātherā aṭṭhaṃsu.</p>
  766. <p class="bodytext">Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti. Upāsako āha – ‘‘bhante, tumhe maṃ passitvā parihasatha, ettakeneva matthakaṃ pattamhāti mā sallakkhetha. Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ. Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattakampi natthi, ahaṃ imasmiṃ sāsane <a name="V3.0177"></a> mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ, ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi, pathaviṃ ākāsaṃ. Dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi, santikaṃ dūraṃ. Cakkavāḷasatasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi. Hatthe me passatha, idāni makkaṭahatthasadisā, ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ. Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ. Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā, tumhe mā pamajjittha. Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti. Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti. Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha, bhante,’’ti tajjetvā ovādamadāsi. Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsajanā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā.</p>
  767. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppannānaṃ pāpakāna</span>nti cettha ‘‘anuppanno vā kāmāsavo <a name="P3.0251"></a> na uppajjatī’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. <span class="bld">Uppannānaṃ pāpakāna</span>nti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino, idaṃ <span class="bld">vattamānuppannaṃ</span> nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhavitvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi <span class="bld">bhutvāvigatuppanna</span>nti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti saṅkhaṃ gacchati. Idaṃ <span class="bld">okāsakatuppannaṃ</span> nāma. Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma. Te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti, anāgatakhandhesu, paccuppannakhandhesu <a name="M3.0174"></a> anusayitāpi appahīnāva honti. Idaṃ <span class="bld">bhūmiladdhuppannaṃ</span> nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitakilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti.</p>
  768. <p class="bodytext">Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhigahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva <span class="bld">samudācāruppannaṃ</span> nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā <a name="P3.0252"></a> nuppajjissantīti na <a name="V3.0178"></a> vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhigahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ <span class="bld">ārammaṇādhigahituppannaṃ</span> nāma. Samāpattiyā avikkhambhitā kilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhe kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ <span class="bld">avikkhambhituppannaṃ</span> nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ <span class="bld">asamugghātituppannaṃ</span> nāma.</p>
  769. <p class="bodytext">Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ, bhūmiladdhuppannaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ –</p>
  770. <p class="bodytext">‘‘Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ, anuppannaṃ, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati, hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṃ pajahati<a name="P3.0253"></a>, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hoti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayoti. Atthi <a name="M3.0175"></a> maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayoti. Yathā kathaṃ viya, seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavantī’’ti.</p>
  771. <p class="bodytext">Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato, jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ. Yathā hi saphalo taruṇambarukkho, tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ<a name="V3.0179"></a>. Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya, tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni nāsitāni. Atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni, na sakkā nāsetuṃ. Yasmiṃ pana samaye so chinno, tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti, evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti, taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ, byādhitānaṃ <a name="P3.0254"></a> rogavūpasamanatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā, na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘‘uppannānaṃ pāpakāna’’ntiādi vuttaṃ.</p>
  772. <p class="bodytext">Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye ca uppajjeyyuṃ upādinnakakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti (cūḷani. 6) vitthāro. Iti maggo upādinnaanupādinnato vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato, anāgāmimaggo sugatikāmabhavato, arahattamaggo <a name="M3.0176"></a> rūpārūpabhavato vuṭṭhāti. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.</p>
  773. <p class="bodytext">Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti, kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti. Maggappavattiyāyeva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamhā, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati.</p>
  774. <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhipādesu</span> <a name="V3.0180"></a><a name="P3.0255"></a> saṅkhepakathā cetokhilasutte (ma. ni. 1.185 ādayo) vuttā. Upasamamānaṃ gacchati, kilesūpasamatthaṃ vā gacchatīti <span class="bld">upasamagāmī</span>. Sambujjhamānā gacchati, maggasambodhatthāya vā gacchatīti <span class="bld">sambodhagāmī</span>.</p>
  775. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekanissitā</span>dīni sabbāsavasaṃvare vuttāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panāyaṃ bodhipakkhiyakathā <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttā.</p>
  776. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_mn2"></a><span class="paranum">248</span>. Vimokkhakathāyaṃ <span class="bld">vimokkhe</span>ti kenaṭṭhena vimokkhā, adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchimavimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi. <span class="bld">Rūpī rūpāni passatī</span>ti ettha ajjhattakesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassa atthīti <span class="bld">rūpī. Bahiddhā rūpāni passatī</span>ti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhatta <a name="P3.0256"></a> bahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni.</p>
  777. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni. <span class="bld">Subhanteva adhimutto hotī</span>ti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti <a name="M3.0177"></a> ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho. Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena, muditāsahagatena, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.</p>
  778. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso</span> <a name="V3.0181"></a> <span class="bld">rūpasaññāna</span>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttameva. <span class="bld">Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho</span>ti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso <a name="P3.0257"></a> vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.</p>
  779. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_mn2"></a><span class="paranum">249</span>. Abhibhāyatanakathāyaṃ <span class="bld">abhibhāyatanānī</span>ti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttaritāya ārammaṇāni. <span class="bld">Ajjhattaṃ rūpasaññī</span>tiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañca nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti, pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti, lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti, odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, asuvisuddhameva hoti.</p>
  780. <p class="bodytext"><span class="bld">Eko bahiddhā rūpāni passatī</span>ti yassetaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. <span class="bld">Parittānī</span>ti avaḍḍhitāni. <span class="bld">Suvaṇṇadubbaṇṇānī</span>ti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tāni</span> <a name="M3.0178"></a><a name="P3.0258"></a> <span class="bld">abhibhuyyā</span>ti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kimettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evamevaṃ ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. <span class="bld">Jānāmi passāmī</span>ti iminā panassa ābhogo kathito, so ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ.<span class="bld"> Evaṃsaññī hotī</span>ti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyaṃ atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.</p>
  781. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāṇānī</span>ti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti ettha pana yathā mahagghaso <a name="V3.0182"></a> puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kimesā mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.</p>
  782. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. <span class="bld">Eko</span> <a name="P3.0259"></a> <span class="bld">bahiddhā rūpāni passatī</span>ti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato <span class="bld">visuddhimagge</span>cariyaniddese vuttā.</p>
  783. <p class="bodytext">Pañcamaabhibhāyatanādīsu <span class="bld">nīlānī</span>ti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. <span class="bld">Nīlavaṇṇānī</span>ti vaṇṇavasena. <span class="bld">Nīlanidassanānī</span>ti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ <a name="M3.0179"></a> hoti. <span class="bld">Nīlanibhāsānī</span>ti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlapabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. <span class="bld">Umāpuppha</span>nti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ muduṃ dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. <span class="bld">Bārāṇaseyyaka</span>nti bārāṇasiyaṃ bhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ, tasmā vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti, dvīsu passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati. <span class="bld">Pītānī</span>tiādīsu <a name="P3.0260"></a> imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañceva parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> vitthārato vuttameva.</p>
  784. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññāvosānapāramippattā</span>ti ito pubbesu satipaṭṭhānādīsu te dhamme bhāvetvā arahattappattāva <a name="V3.0183"></a> abhiññāvosānapāramippattā nāma honti, imesu pana aṭṭhasu abhibhāyatanesu ciṇṇavasībhāvāyeva abhiññāvosānapāramippattā nāma.</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_mn2"></a><span class="paranum">250</span>. Kasiṇakathāyaṃ sakalaṭṭhena <span class="bld">kasiṇāni,</span> tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā <span class="bld">āyatanāni. Uddha</span>nti upari gaganatalābhimukhaṃ. <span class="bld">Adho</span>ti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. <span class="bld">Tiriya</span>nti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃadhotiriya’’nti. <span class="bld">Advaya</span>nti disāanudisāsu advayaṃ. Idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva <a name="P3.0261"></a> hoti anaññaṃ, evamevaṃ pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Appamāṇa</span>nti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ayamassa ādi, idaṃ majjhanti pamāṇaṃ gaṇhātīti. <span class="bld">Viññāṇakasiṇa</span>nti cettha <a name="M3.0180"></a> kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttāneva. Idhāpi ciṇṇavasibhāveneva abhiññāvosānapāramippattā hontīti veditabbā. Tathā ito anantaresu catūsu jhānesu. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāassapurasutte vuttameva.</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_mn2"></a><span class="paranum">252</span>. Vipassanāñāṇe pana rūpītiādīnamattho vuttoyeva. <span class="bld">Ettha sitamettha paṭibaddha</span>nti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca. <span class="bld">Subho</span>ti sundaro. <span class="bld">Jātimā</span>ti suparisuddhaākarasamuṭṭhito. <span class="bld">Suparikammakato</span>ti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. <span class="bld">Accho</span>ti tanucchavi. <span class="bld">Vippasanno</span>ti suṭṭhu vippasanno. <span class="bld">Sabbākārasampanno</span>ti dhovana vedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. <span class="bld">Nīla</span>ntiādīhi <a name="P3.0262"></a> vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti.</p>
  787. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ – maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ <a name="V3.0184"></a> viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu. Hatthe karitvā paccavekkhato ‘‘ayaṃ kho maṇī’’ti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo. ‘‘Tatridaṃ suttaṃ āvuta’’nti suttassa āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.</p>
  788. <p class="bodytext">Kiṃ panetaṃ ñāṇassa āvibhūtaṃ, puggalassāti. Ñāṇassa, tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtāva honti. Idañca vipassanāñāṇaṃ maggassa anantaraṃ, evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi, tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravasaddaṃ suṇanto pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ <a name="M3.0181"></a> passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa, tasmā abhiññāpattassa bhayavinodakahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Idhāpi arahattavaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā.</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><a name="para253_mn2"></a><span class="paranum">253</span>. Manomayiddhiyaṃ <a name="P3.0263"></a> ciṇṇavasitāya. Tattha <span class="bld">manomaya</span>nti manena nibbattaṃ. <span class="bld">Sabbaṅgapaccaṅgi</span>nti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. <span class="bld">Ahīnindriya</span>nti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto, tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo, tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. <span class="bld">Muñjamhā īsika</span>ntiādi upamattayampi taṃ sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosasadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Karaṇḍā</span>ti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ <a name="V3.0185"></a> ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīranikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṃ khādamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ jahāti, na sakkā tato aññena uddharituṃ. Tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ <a name="P3.0264"></a> panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena <span class="bld">visuddhimagge</span> vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.</p>
  791. <p class="bodytext">Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idhāpi ciṇṇavasitāvaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā. Tathā ito parāsu catūsu abhiññāsu.</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><a name="para255_mn2"></a><span class="paranum">255</span>. Tattha <a name="M3.0182"></a> dibbasotadhātuupamāyaṃ <span class="bld">saṅkhadhamo</span>ti saṅkhadhamako. <span class="bld">Appakasirenevā</span>ti niddukkheneva. <span class="bld">Viññāpeyyā</span>ti jānāpeyya. Tattha evaṃ cātuddisā viññāpente saṅkhadhamake ‘‘saṅkhasaddo aya’’nti vavatthāpentānaṃ sattānaṃ tassa saṅkhasaddassa āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānusakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo.</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><a name="para256_mn2"></a><span class="paranum">256</span>. Cetopariyañāṇa-upamāyaṃ <span class="bld">daharo</span>ti taruṇo. <span class="bld">Yuvā</span>ti yobbanena samannāgato. <span class="bld">Maṇḍanakajātiko</span>ti yuvāpi samāno na alasiyo kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanakapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavattha-paridahana-alaṅkārakaraṇasīloti attho. <span class="bld">Sakaṇika</span>nti <a name="P3.0265"></a> kāḷatilakavaṅka-mukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhadoso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ. Pubbenivāsaupamādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ mahāassapure vuttameva.</p>
  794. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><a name="para259_mn2"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammo</span>ti ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekaṃ dhammaṃ <a name="V3.0186"></a> katvā pañcamo dhammoti vutto. Yathā hi aṭṭhakanāgarasutte (ma. ni. 2.17 ādayo) ekādasa pabbāni pucchāvasena ekadhammo kato, evamidha ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena eko dhammo katoti veditabbāni. Imesu ca pana ekūnavīsatiyā pabbesu paṭipāṭiyā aṭṭhasu koṭṭhāsesu vipassanāñāṇe ca āsavakkhayañāṇe ca arahattavasena abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā, sesesu ciṇṇavasibhāvavasena. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  795. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  796. <p class="centered">Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  797. <p class="subhead">8. Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā</p>
  798. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><a name="para260_mn2"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0187"></a><a name="M3.0183"></a> <span class="bld">me suta</span>nti samaṇamuṇḍikasuttaṃ. Tattha <span class="bld">uggāhamāno</span>ti tassa paribbājakassa nāmaṃ. <span class="bld">Sumano</span>ti pakatināmaṃ. Kiñci kiñci pana uggahituṃ uggāhetuṃ samatthatāya uggāhamānoti naṃ sañjānanti. Samayaṃ <a name="P3.0266"></a> pavadanti etthāti <span class="bld">samayappavādakaṃ</span>. Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ pavadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā <span class="bld">tindukācīraṃ</span>. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena <span class="bld">ekasālako</span>ti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā <span class="bld">mallikāya ārāmo</span>ti saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme. <span class="bld">Paṭivasatī</span>ti vāsaphāsutāya vasati. <span class="bld">Divā divassā</span>ti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassapi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. <span class="bld">Paṭisallīno</span>ti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā līno, jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato. <span class="bld">Manobhāvanīyāna</span>nti manavaḍḍhanakānaṃ, ye <a name="P3.0267"></a> āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati. <span class="bld">Yāvatā</span>ti yattakā. <span class="bld">Ayaṃ tesaṃ aññataro</span>ti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako. <span class="bld">Appeva nāmā</span>ti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana sandakasutte vuttameva.</p>
  799. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><a name="para261_mn2"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Etadavocā</span>ti dandapañño ayaṃ gahapati, dhammakathāya naṃ saṅgaṇhitvā attano sāvakaṃ karissāmīti maññamāno etaṃ ‘‘catūhi kho’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">paññpemī</span>ti dassemi ṭhapemi. <span class="bld">Sampannakusala</span>nti paripuṇṇakusalaṃ. <span class="bld">Paramakusala</span>nti uttamakusalaṃ. <span class="bld">Ayojjha</span>nti vādayuddhena yujjhitvā cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ acalaṃ nikkampaṃ thiraṃ. <span class="bld">Na <a name="M3.0184"></a> karotī</span>ti akaraṇamattameva <a name="V3.0188"></a> vadati, ettha pana saṃvarappahānaṃ vā paṭisevanappahānaṃ vā na vadati. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  800. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva abhinandī</span>ti titthiyā nāma jānitvāpi ajānitvāpi yaṃ vā taṃ vā vadantīti maññamāno nābhinandi. <span class="bld">Na paṭikkosī</span>ti sāsanassa anulomaṃ viya pasannākāraṃ viya vadatīti maññamāno na paṭisedheti.</p>
  801. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_mn2"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Yathā uggāhamānassā</span>ti yathā tassa vacanaṃ, evaṃ sante uttānaseyyako kumāro ayojjhasamaṇo thirasamaṇo bhavissati, mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti dīpeti. <span class="bld">Kāyotipi na hotī</span>ti sakakāyo parakāyotipi visesañāṇaṃ na hoti. <span class="bld">Aññatra</span> <a name="P3.0268"></a> <span class="bld">phanditamattā</span>ti paccattharaṇe valisamphassena vā maṅguladaṭṭhena vā kāyaphandanamattaṃ nāma hoti. Taṃ ṭhapetvā aññaṃ kāyena karaṇakammaṃ nāma natthi. Tampi ca kilesasahagatacitteneva hoti. <span class="bld">Vācātipi na hotī</span>ti micchāvācā sammāvācātipi nānattaṃ na hoti. <span class="bld">Roditamattā</span>ti jighacchāpipāsāparetassa pana roditamattaṃ hoti. Tampi kilesasahagatacitteneva. <span class="bld">Saṅkappo</span>ti micchāsaṅkappo sammāsaṅkappotipi nānattaṃ na hoti. <span class="bld">Vikūjitamattā</span>ti vikūjitamattaṃ rodanahasitamattaṃ hoti. Daharakumārakānañhi cittaṃ atītārammaṇaṃ pavattati, nirayato āgatā nirayadukkhaṃ saritvā rodanti, devalokato āgatā hasanti, tampi kilesasahagatacitteneva hoti. <span class="bld">Ājīvo</span>ti micchājīvo sammājīvotipi nānattaṃ na hoti. <span class="bld">Aññatra mātuthaññā</span>ti thaññacoradārakā nāma honti, mātari khīraṃ pāyantiyā apivitvā aññavihitakāle piṭṭhipassena āgantvā thaññaṃ pivanti. Ettakaṃ muñcitvā añño micchājīvo natthi. Ayampi kilesasahagatacitteneva hotīti dasseti.</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><a name="para263_mn2"></a><span class="paranum">263</span>. Evaṃ paribbājakavādaṃ paṭikkhipitvā idāni sayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento <span class="bld">catūhi kho aha</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">samadhigayha tiṭṭhatī</span>ti visesetvā tiṭṭhati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0269"></a> <span class="bld">kāyena pāpa kamma</span>ntiādīsu na kevalaṃ akaraṇamattameva, bhagavā pana ettha saṃvarappahānapaṭisaṅkhā paññapeti. Taṃ <a name="M3.0185"></a> sandhāyevamāha. <span class="bld">Na ceva sampannakusala</span>ntiādi pana khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  803. <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0189"></a> asekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento <span class="bld">dasahi kho aha</span>ntiādimāha. Tattha tīṇi padāni nissāya dve paṭhamacatukkā ṭhapitā, ekaṃ padaṃ nissāya dve pacchimacatukkā. Ayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikā.</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><a name="para264_mn2"></a><span class="paranum">264</span>. Idāni taṃ vibhajanto <span class="bld">katame ca thapati akusalasīlā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sarāga</span>nti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ. <span class="bld">Sadosa</span>nti paṭighasampayuttacittadvayaṃ. <span class="bld">Samoha</span>nti vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati, sabbākusalacittānipi. Moho sabbākusale uppajjatīti hi vuttaṃ. <span class="bld">Itosamuṭṭhānā</span>ti ito sarāgādicittato samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti itosamuṭṭhānā.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuhi</span>nti kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā aparisesā nirujjhanti. <span class="bld">Etthete</span>ti sotāpattiphale bhummaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlañhi sotāpattiphale paripuṇṇaṃ hoti, taṃ ṭhānaṃ patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati. Akusalasīlanti ca dussīlassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipanno</span>ti ettha yāva sotāpattimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><a name="para265_mn2"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Vītarāga</span>ntiādīhi <a name="P3.0270"></a> aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ. Etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti.</p>
  808. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavā hotī</span>ti sīlasampanno hoti guṇasampanno ca. <span class="bld">No ca sīlamayo</span>ti alamettāvatā, natthi ito kiñci uttari karaṇīyanti evaṃ sīlamayo na hoti. <span class="bld">Yatthassa te</span>ti arahattaphale bhummaṃ. Arahattaphalañhi patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati.</p>
  809. <p class="bodytext"><span class="bld">Nirodhāya paṭipanno</span>ti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.</p>
  810. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><a name="para266_mn2"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Kāmasaññā</span>dīsu <a name="V3.0190"></a> kāmasaññā aṭṭhalobhasahagatacittasahajātā, itarā dve domanassasahagatacittadvayena sahajātā.</p>
  811. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamaṃ</span> <a name="M3.0186"></a> <span class="bld">jhāna</span>nti anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṃ. <span class="bld">Etthete</span>ti anāgāmiphale bhummaṃ. Anāgāmiphalañhi patvā akusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Nirodhāya paṭipanno</span>ti ettha yāva anāgāmimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Nekkhammasaññādayo hi tissopi aṭṭhakāmāvacarakusalasahajātasaññāva.</p>
  813. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><a name="para267_mn2"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Etthete</span>ti arahattaphale bhummaṃ. Dutiyajjhānikaṃ arahattaphalañhi pāpuṇitvā kusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti. <span class="bld">Nirodhāya paṭipanno</span>ti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  814. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  815. <p class="centered">Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  816. <p class="subhead">9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā</p>
  817. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><a name="para270_mn2"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0191"></a><a name="P3.0271"></a> <span class="bld">me suta</span>nti cūḷasakuludāyisuttaṃ. Tattha <span class="bld">yadā pana, bhante, bhagavā</span>ti idaṃ paribbājako dhammakathaṃ sotukāmo bhagavato dhammadesanāya sālayabhāvaṃ dassento āha.</p>
  818. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><a name="para271_mn2"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Taṃyevettha paṭibhātū</span>ti sace dhammaṃ sotukāmo, tuyhevettha eko pañho ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātu. <span class="bld">Yathā maṃ paṭibhāseyyā</span>ti yena kāraṇena mama dhammadesanā upaṭṭhaheyya, etena hi kāraṇena kathāya samuṭṭhitāya sukhaṃ dhammaṃ desetunti dīpeti. <span class="bld">Tassa mayhaṃ, bhante</span>ti so kira taṃ disvā – ‘‘sace bhagavā idha abhavissā, ayametassa bhāsitassa atthoti dīpasahassaṃ viya ujjalāpetvā ajja me pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaṃyeva anussari. Tasmā <span class="bld">tassa mayhaṃ, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aho nūnā</span>ti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ. Tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. <span class="bld">Yo imesa</span>nti yo imesaṃ dhammānaṃ. <span class="bld">Sukusalo</span>ti suṭṭhu <a name="M3.0187"></a> kusalo nipuṇo cheko. So bhagavā aho nūna katheyya, so sugato aho nūna katheyya, tassa hi bhagavato pubbenivāsañāṇassa anekāni kappakoṭisahassāni ekaṅgaṇāni pākaṭānīti, ayamettha adhippāyo.</p>
  819. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbhā</span>ti yo hi lābhī hoti, so ‘‘pubbe tvaṃ khattiyo ahosi, brāhmaṇo ahosī’’ti vutte jānanto <a name="P3.0272"></a> sakkaccaṃ sussūsati. Alābhī pana – ‘‘evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatī’’ti sīsakampamettameva dasseti. Tasmā evamāha – ‘‘tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya’’nti.</p>
  820. <p class="bodytext"><span class="bld">So vā maṃ aparanta</span>nti dibbacakkhulābhino hi anāgataṃsañāṇaṃ ijjhati, tasmā evamāha. Itaraṃ pubbe vuttanayameva.</p>
  821. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaṃ</span> <a name="V3.0192"></a> <span class="bld">te desessāmī</span>ti ayaṃ kira atīte desiyamānepi na bujjhissati, anāgate desiyamānepi na bujjhissati. Athassa bhagavā saṇhasukhumaṃ paccayākāraṃ desetukāmo evamāha. Kiṃ pana taṃ bujjhissatīti? Etaṃ pageva na bujjhissati, anāgate panassa vāsanāya paccayo bhavissatīti disvā bhagavā evamāha.</p>
  822. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṃsupisācaka</span>nti asuciṭṭhāne nibbattapisācaṃ. So hi ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyo hoti. Tatridaṃ vatthu – ekā kira yakkhinī dve dārake thūpārāmadvāre nisīdāpetvā āhārapariyesanatthaṃ nagaraṃ gatā. Dārakā ekaṃ piṇḍapātikattheraṃ disvā āhaṃsu, – ‘‘bhante, amhākaṃ mātā anto nagaraṃ paviṭṭhā, tassā vadeyyātha ‘yaṃ vā taṃ vā laddhakaṃ, gahetvā sīghaṃ gaccha, dārakā te jighacchitaṃ sandhāretuṃ na sakkontī’’’ti. Tamahaṃ kathaṃ passissāmīti? Idaṃ, bhante, gaṇhathāti ekaṃ mūlakhaṇḍaṃ adaṃsu. Therassa anekāni yakkhasahassāni paññāyiṃsu, so dārakehi dinnasaññāṇena taṃ yakkhiniṃ addasa virūpaṃ bībhacchaṃ kevalaṃ vīthiyaṃ gabbhamalaṃ paccāsīsamānaṃ. Disvā tamatthaṃ kathesi<a name="P3.0273"></a>. Kathaṃ maṃ tvaṃ passasīti vutte mūlakhaṇḍaṃ dassesi, sā acchinditvā gaṇhi. Evaṃ paṃsupisācakā ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyā honti. Taṃ sandhāyesa ‘‘paṃsupisācakampi <a name="M3.0188"></a> na passāmī’’ti āha. <span class="bld">Na pakkhāyatī</span>ti na dissati na upaṭṭhāti.</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><a name="para272_mn2"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">Dīghāpi kho te esā</span>ti udāyi esā tava vācā dīghāpi bhaveyya, evaṃ vadantassa vassasatampi vassasahassampi pavatteyya, na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Appāṭihīrakata</span>nti aniyyānikaṃ amūlakaṃ niratthakaṃ sampajjatīti attho.</p>
  824. <p class="bodytext">Idāni taṃ vaṇṇaṃ dassento <span class="bld">seyyathāpi, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paṇḍukambale nikkhitto</span>ti visabhāgavaṇṇe rattakambale ṭhapito. <span class="bld">Evaṃvaṇṇo attā hotī</span>ti idaṃ so subhakiṇhadevaloke nibbattakkhandhe sandhāya – ‘‘amhākaṃ matakāle attā subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetī’’ti vadati.</p>
  825. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><a name="para273_mn2"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="V3.0193"></a> <span class="bld">imesaṃ ubhinna</span>nti so kira yasmā maṇissa bahi ābhā na niccharati, khajjopanakassa aṅguladvaṅgulacaturaṅgulamattaṃ niccharati, mahākhajjopanakassa pana khaḷamaṇḍalamattampi niccharatiyeva, tasmā evamāha.</p>
  826. <p class="bodytext"><span class="bld">Viddhe</span>ti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. <span class="bld">Vigatavalāhake</span>ti apagatameghe. <span class="bld">Deve</span>ti ākāse. <span class="bld">Osadhitārakā</span>ti <a name="P3.0274"></a> sukkatārakā. Sā hi yasmā tassā udayato paṭṭhāya tena saññāṇena osadhāni gaṇhantipi pivantipi, tasmā ‘‘osadhitārakā’’ti vuccati. <span class="bld">Abhido aḍḍharattasamaya</span>nti abhinne aḍḍharattasamaye. Iminā gaganamajjhe ṭhitacandaṃ dasseti. Abhido majjhanhikepi eseva nayo.</p>
  827. <p class="bodytext"><span class="bld">Ato kho</span>ti ye anubhonti, tehi bahutarā, bahū ceva bahutarā cāti attho. <span class="bld">Ābhā nānubhontī</span>ti obhāsaṃ na vaḷañjanti, attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharanti.</p>
  828. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><a name="para274_mn2"></a><span class="paranum">274</span>. Idāni yasmā so ‘‘ekantasukhaṃ lokaṃ pucchissāmī’’ti nisinno, pucchāmūḷho pana jāto, tasmā naṃ bhagavā taṃ pucchaṃ sarāpento <span class="bld">kiṃ pana, udāyi, atthi ekantasukho loko</span>tiādimāha. Tattha <a name="M3.0189"></a> <span class="bld">ākāravatī</span>ti kāraṇavatī. <span class="bld">Aññataraṃ vā pana tapoguṇa</span>nti acelakapāḷiṃ sandhāyāha, surāpānaviratīti attho.</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para275"></a><a name="para275_mn2"></a><span class="paranum">275</span>. <span class="bld">Katamā pana sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassā</span>ti kasmā pucchati? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ sattānaṃ ekantasukhaṃ vadāma, paṭipadaṃ pana kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ vadāma. Ekantasukhassa kho pana attano paṭipadāyapi ekantasukhāya bhavitabbaṃ. Amhākaṃ kathā aniyyānikā, satthu kathāva niyyānikā’’ti. Idāni satthāraṃyeva pucchitvā jānissāmīti tasmā pucchati.</p>
  830. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha</span> <a name="P3.0275"></a> <span class="bld">mayaṃ anassāmā</span>ti etasmiṃ kāraṇe mayaṃ anassāma. Kasmā pana evamāhaṃsu? Te kira pubbe pañcasu dhammesu patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā subhakiṇhesu nibbattantīti jānanti, gacchante gacchante pana kāle <a name="V3.0194"></a> kasiṇaparikammampi na jāniṃsu, tatiyajjhānampi nibbattetuṃ nāsakkhiṃsu. Pañca pubbabhāgadhamme pana ‘‘ākāravatī paṭipadā’’ti uggahetvā tatiyajjhānaṃ ‘‘ekantasukho loko’’ti uggaṇhiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu. <span class="bld">Uttaritara</span>nti ito pañcahi dhammehi uttaritaraṃ paṭipadaṃ vā tatiyajjhānato uttaritaraṃ ekantasukhaṃ lokaṃ vā na jānāmāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Appasadde katvā</span>ti ekappahāreneva mahāsaddaṃ kātuṃ āraddhe nissadde katvā.</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><a name="para276_mn2"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Sacchikiriyāhetū</span>ti ettha dve sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca paccakkhasacchikiriyā ca. Tattha tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā subhakiṇhaloke tesaṃ devānaṃ samānāyuvaṇṇo hutvā nibbattati, ayaṃ paṭilābhasacchikiriyā nāma. Catutthajjhānaṃ nibbattetvā iddhivikubbanena subhakiṇhalokaṃ gantvā tehi devehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ āpajjati, ayaṃ paccakkhasacchikiriyā nāma. Tāsaṃ dvinnampi tatiyajjhānaṃ ākāravatī paṭipadā nāma. Tañhi anuppādetvā neva sakkā subhakiṇhaloke nibbattituṃ, na catutthajjhānaṃ uppādetuṃ. Iti duvidhampetaṃ sacchikiriyaṃ sandhāya – ‘‘etassa nūna, bhante, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetū’’ti āha.</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><a name="para277_mn2"></a><span class="paranum">277</span>. <span class="bld">Udañcaniko</span>ti <a name="M3.0190"></a> udakavārako. <span class="bld">Antarāyamakāsī</span>ti yathā pabbajjaṃ na labhati, evaṃ upaddutamakāsi yathā taṃ upanissayavipannaṃ. Ayaṃ kira kassapabuddhakāle pabbajitvā samaṇadhammamakāsi. Athassa eko sahāyako bhikkhu sāsane anabhirato, ‘‘āvuso, vibbhamissāmī’’ti <a name="P3.0276"></a> ārocesi. So tassa pattacīvare lobhaṃ uppādetvā gihibhāvāya vaṇṇaṃ abhāsi. Itaro tassa pattacīvaraṃ datvā vibbhami. Tenassa kammunā idāni bhagavato sammukhā pabbajjāya antarāyo jāto. Bhagavatā panassa purimasuttaṃ atirekabhāṇavāramattaṃ, idaṃ bhāṇavāramattanti ettakāya tantiyā dhammo kathito, ekadesanāyapi maggaphalapaṭivedho na jāto, anāgate panassa paccayo bhavissatīti bhagavā dhammaṃ deseti. Anāgate paccayabhāvañcassa disvā bhagavā dharamāno ekaṃ bhikkhumpi mettāvihārimhi etadagge na ṭhapesi. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate ayaṃ mama sāsane pabbajitvā mettāvihārīnaṃ aggo bhavissatī’’ti.</p>
  833. <p class="bodytext">So bhagavati parinibbute dhammāsokarājakāle pāṭaliputte nibbattitvā pabbajitvā arahattappatto <a name="V3.0195"></a> <span class="bld">assaguttatthero</span> nāma hutvā mettāvihārīnaṃ aggo ahosi. Therassa mettānubhāvena tiracchānagatāpi mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, thero sakalajambudīpe bhikkhusaṅghassa ovādācariyo hutvā vattanisenāsane āvasi, tiṃsayojanamattā aṭavī ekaṃ padhānagharaṃ ahosi. Thero ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi. Gacchante gacchante kāle bhikkhācārampi agantvā vihāre nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi, manussā vihārameva gantvā dānamadaṃsu. Dhammāsokarājā therassa guṇaṃ sutvā daṭṭhukāmo tikkhattuṃ pahiṇi. Thero bhikkhusaṅghassa ovādaṃ dammīti ekavārampi na gatoti.</p>
  834. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  835. <p class="centered">Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  836. <p class="subhead">10. Vekhanasasuttavaṇṇanā</p>
  837. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><a name="para278_mn2"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0196"></a><a name="P3.0277"></a><a name="M3.0191"></a> <span class="bld">me suta</span>nti vekhanasasuttaṃ. Tattha <span class="bld">vekhanaso</span>ti ayaṃ kira sakuludāyissa ācariyo, so ‘‘sakuludāyī paribbājako paramavaṇṇapañhe parājito’’ti sutvā ‘‘mayā so sādhukaṃ uggahāpito, tenāpi sādhukaṃ uggahitaṃ, kathaṃ nu kho parājito, handāhaṃ sayaṃ gantvā samaṇaṃ gotamaṃ paramavaṇṇapañhaṃ pucchitvā jānissāmī’’ti rājagahato pañcacattālīsayojanaṃ sāvatthiṃ gantvā yena bhagavā, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana ṭhitakova bhagavato santike udānaṃ udānesi. Tattha purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  838. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><a name="para280_mn2"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Pañca kho ime</span>ti kasmā ārabhi? Agāriyopi ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Pabbajitopi ca ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Ayaṃ pana kāmagaruko kāmādhimutto hoti. So imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttattaṃ sallakkhessati, evamassāyaṃ desanā sappāyā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. <span class="bld">Kāmaggasukha</span>nti nibbānaṃ adhippetaṃ.</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><a name="para281_mn2"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Pāpito</span> <a name="P3.0278"></a> <span class="bld">bhavissatī</span>ti ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. <span class="bld">Nāmakaṃyeva sampajjatī</span>ti niratthakavacanamattameva sampajjati. <span class="bld">Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto</span>ti yasmā tuyhaṃ atītakathāya anucchavikaṃ pubbenivāsañāṇaṃ natthi, anāgatakathāya anucchavikaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ natthi, tasmā ubhayampetaṃ tiṭṭhatūti āha. <span class="bld">Suttabandhanehī</span>ti suttamayabandhanehi. Tassa hi ārakkhatthāya hatthapādesu ceva gīvāya ca suttakāni bandhanti. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Mahallakakāle panassa tāni sayaṃ vā pūtīni hutvā muñcanti, chinditvā vā haranti.</p>
  840. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="V3.0197"></a> <span class="bld">kho</span>ti iminā idaṃ dasseti – daharassa kumārassa suttabandhanānaṃ ajānanakālo viya avijjāya purimāya koṭiyā ajānanaṃ, na hi sakkā avijjāya purimakoṭi ñātuṃ, mocanakāle jānanasadisaṃ pana <a name="M3.0192"></a> arahattamaggena avijjābandhanassa pamokkho jātoti jānanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  841. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  842. <p class="centered">Vekhanasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  843. <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  844. <a name="mn2_4"></a>
  845. <p class="chapter">4. Rājavaggo</p>
  846. <p class="subhead">1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā</p>
  847. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><a name="para282_mn2"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0198"></a><a name="M3.0193"></a> <span class="bld">me suta</span>nti ghaṭikārasuttaṃ. Tattha <span class="bld">sitaṃ pātvākāsī</span>ti mahāmaggena gacchanto aññataraṃ bhūmippadesaṃ oloketvā – ‘‘atthi nu kho mayā cariyaṃ caramānena imasmiṃ ṭhāne nivutthapubba’’nti āvajjanto addasa <a name="P3.0279"></a> – ‘‘kassapabuddhakāle imasmiṃ ṭhāne vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi, ahaṃ tadā <span class="bld">jotipālo</span> nāma māṇavo ahosiṃ, mayhaṃ sahāyo ghaṭikāro nāma kumbhakāro ahosi, tena saddhiṃ mayā idha ekaṃ sukāraṇaṃ kataṃ, taṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitakova sitapātukammamakāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā uraṃ paharantā – ‘‘kuhaṃ kuha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā, buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.</p>
  848. <p class="bodytext">Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekkhā akusalato diṭṭhisampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthagate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṃ hasitaṃ uppādesi.</p>
  849. <p class="bodytext">Taṃ <a name="V3.0199"></a> panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi catuddīpikamahāmeghamukhato sateratāvijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhapamāṇā rasmivaṭṭiyo <a name="P3.0280"></a> uṭṭhahitvā tikkhattuṃ sīsavaraṃ padakkhiṇaṃ katvā <a name="M3.0194"></a> dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.</p>
  850. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ etadavocā</span>ti – ‘‘ettha kira kassapo bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ovadi, catusaccappakāsanaṃ akāsi, bhagavatopi ettha nisīdituṃ ruciṃ uppādessāmi, evamayaṃ bhūmibhāgo dvīhi buddhehi paribhutto bhavissati, mahājano gandhamālādīhi pūjetvā cetiyaṭṭhānaṃ katvā paricaranto saggamaggaparāyaṇo bhavissatī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘tena hi, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
  851. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><a name="para283_mn2"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Muṇḍakena samaṇakenā</span>ti muṇḍaṃ muṇḍoti, samaṇaṃ vā samaṇoti vattuṃ vaṭṭati, ayaṃ pana aparipakkañāṇattā brāhmaṇakule uggahitavohāravaseneva hīḷento evamāha. <span class="bld">Sottisināni</span>nti sinānatthāya katasottiṃ. Sotti nāma kuruvindapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpakā vuccati, yaṃ sandhāya – ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū kuruvindakasuttiyā nahāyantī’’ti (cūḷava. 243) vuttaṃ. Taṃ ubhosu antesu gahetvā sarīraṃ ghaṃsanti. <span class="bld">Evaṃ sammā</span>ti yathā etarahipi manussā ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, dhammassavanatthāya gacchāmā’’ti vuttā ussāhaṃ na karonti, ‘‘naṭasamajjādidassanatthāya gacchāmā’’ti vuttā pana ekavacaneneva sampaṭicchanti, tatheva <a name="P3.0281"></a> sinhāyitunti vutte ekavacanena sampaṭicchanto evamāha.</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><a name="para284_mn2"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">Jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesī</span>ti ekapasse ariyaparihārena paṭhamataraṃ nhāyitvā paccuttaritvā ṭhito tassa mahantena issariyaparihārena nhāyantassa nhānapariyosānaṃ āgametvā taṃ nivatthanivāsanaṃ kese vodake kurumānaṃ āmantesi. <span class="bld">Aya</span>nti āsannattā dassento āha. <span class="bld">Ovaṭṭikaṃ vinivaṭṭhetvā</span>ti nāgabalo bodhisatto ‘‘apehi sammā’’ti īsakaṃ parivattamānova tena gahitagahaṇaṃ vissajjāpetvāti attho. <span class="bld">Kesesu parāmasitvā etadavocā</span>ti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ <a name="V3.0200"></a> jotipālo paññavā, sakiṃ dassanaṃ labhamāno tathāgatassa dassanepi pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasanno ca pasannākāraṃ kātuṃ sakkhissati, mittā nāma etadatthaṃ honti, yaṃkiñci katvā mama sahāyaṃ gahetvā dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti. Tasmā naṃ kesesu parāmasitvā etadavoca.</p>
  853. <p class="bodytext"><span class="bld">Ittarajacco</span>ti <a name="M3.0195"></a> aññajātiko, mayā saddhiṃ asamānajātiko, lāmakajātikoti attho. <span class="bld">Na vatida</span>nti idaṃ amhākaṃ gamanaṃ na vata orakaṃ bhavissati na khuddakaṃ, mahantaṃ bhavissati. Ayañhi na attano thāmena gaṇhi, satthu thāmena gaṇhīti gahaṇasmiṃyeva niṭṭhaṃ agamāsi. <span class="bld">Yāvatādohipī</span>ti ettha dokārahikārapikārā nipātā, yāvatuparimanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘vācāya ālapanaṃ ovaṭṭikāya gahaṇañca atikkamitvā yāva kesaggahaṇampi tattha gamanatthaṃ payogo kattabbo’’ti.</p>
  854. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><a name="para285_mn2"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Dhammiyā</span> <a name="P3.0282"></a> <span class="bld">kathāyā</span>ti idha satipaṭilābhatthāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā veditabbā. Tassa hi bhagavā, – ‘‘jotipāla, tvaṃ na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasatto, mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaññāṇaṃ patthetvā otiṇṇosi, tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’tiādinā nayena satipaṭilābhāya dhammaṃ kathesi. Parasamuddavāsītherā pana vadanti – ‘‘jotipāla, yathā ahaṃ dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā vīsatisahassabhikkhuparivāro loke vicarāmi, evamevaṃ tvampi dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā samaṇagaṇaparivāro loke vicarissasi. Evarūpena nāma tayā pamādaṃ āpajjituṃ na yutta’’nti yathāssa pabbajjāya cittaṃ namati, evaṃ kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathesīti.</p>
  855. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><a name="para286_mn2"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Alattha kho, ānanda,…pe… pabbajjaṃ alattha upasampada</span>nti pabbajitvā kimakāsi? Yaṃ bodhisattehi kattabbaṃ. Bodhisattā hi buddhānaṃ sammukhe pabbajanti. Pabbajitvā ca pana ittarasattā viya patitasiṅgā na honti, catupārisuddhisīle pana supatiṭṭhāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā terasa dhutaṅgāni samādāya araññaṃ pavisitvā gatapaccāgatavattaṃ pūrayamānā <a name="V3.0201"></a> samaṇadhammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti, maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti. Jotipālopi tatheva akāsi.</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><a name="para287_mn2"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Aḍḍhamāsupasampanne</span>ti kuladārakañhi pabbājetvā aḍḍhamāsampi avasitvā gate mātāpitūnaṃ soko na <a name="P3.0283"></a> vūpasammati, sopi pattacīvaraggahaṇaṃ <a name="M3.0196"></a> na jānāti, daharabhikkhusāmaṇerehi saddhiṃ vissāso na uppajjati, therehi saddhiṃ sineho na patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne anabhirati uppajjati. Ettakaṃ pana kālaṃ nivāse sati mātāpitaro passituṃ labhanti. Tena tesaṃ soko tanubhāvaṃ gacchati, pattacīvaraggahaṇaṃ jānāti, sāmaṇeradaharabhikkhūhi saddhiṃ vissāso jāyati, therehi saddhiṃ sineho patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne abhiramati, na ukkaṇṭhati. Tasmā ettakaṃ vasituṃ vaṭṭatīti aḍḍhamāsaṃ vasitvā pakkāmi.</p>
  857. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍupuṭakassa sālino</span>ti puṭake katvā sukkhāpitassa rattasālino. Tassa kira sālino vappakālato paṭṭhāya ayaṃ parihāro – kedārā suparikammakatā honti, tattha bījāni patiṭṭhāpetvā gandhodakena siñciṃsu, vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā paripakkakāle vīhisīsāni chinditvā muṭṭhimatte puṭake katvā yottabaddhe vehāsaṃyeva sukkhāpetvā gandhacuṇṇāni attharitvā koṭṭhakesu pūretvā tatiye vasse vivariṃsu. Evaṃ tivassaṃ parivutthassa sugandharattasālino apagatakāḷake suparisuddhe taṇḍule gahetvā khajjakavikatimpi bhattampi paṭiyādiyiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ…pe… kālaṃ ārocāpesī</span>ti.</p>
  858. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><a name="para288_mn2"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Adhivuṭṭho me</span>ti kiṃ sandhāya vadati? Vegaḷiṅgato <a name="P3.0284"></a> nikkhamanakāle ghaṭikāro attano santike vassāvāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ aggahesi, taṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassa</span>nti temāsaṃ dānaṃ dātuṃ, dhammañca sotuṃ, iminā ca niyāmena vīsati bhikkhusahassāni paṭijaggituṃ nālatthanti alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ cittadomanassaṃ ahosi, na tathāgataṃ ārabbha. Kasmā? Sotāpannattā. So kira pubbe brāhmaṇabhatto ahosi. Athekasmiṃ samaye paccante kupite vūpasamanatthaṃ gacchanto uracchadaṃ nāma dhītaramāha – ‘‘amma amhākaṃ deve mā pamajjī’’ti. Brāhmaṇā taṃ rājadhītaraṃ disvā visaññino ahesuṃ. Ke ime cāti <a name="V3.0202"></a> vutte tumhākaṃ bhūmidevāti. Bhūmidevā nāma evarūpā hontīti niṭṭhubhitvā pāsādaṃ abhiruhi. Sā ekadivasaṃ vīthiṃ olokentī ṭhitā kassapassa bhagavato aggasāvakaṃ disvā pakkosāpetvā <a name="M3.0197"></a> piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ suṇamānāyeva sotāpannā hutvā ‘‘aññepi bhikkhū atthī’’ti pucchitvā ‘‘satthā vīsatiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ isipatane vasatī’’ti ca sutvā nimantetvā dānaṃ adāsi.</p>
  859. <p class="bodytext">Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato. Atha naṃ paṭhamatarameva brāhmaṇā āgantvā dhītu avaṇṇaṃ vatvā paribhindiṃsu. Rājā pana dhītu jātakāleyeva varaṃ adāsi. Tassā ‘‘satta divasāni rajjaṃ dātabba’’nti varaṃ gaṇhiṃsu. Athassā rājā satta divasāni rajjaṃ niyyātesi. Sā satthāraṃ bhojayamānā rājānaṃ pakkosāpetvā bahisāṇiyaṃ nisīdāpesi. Rājā satthu anumodanaṃ sutvāva sotāpanno jāto. Sotāpannassa ca nāma tathāgataṃ ārabbha āghāto natthi. Tena vuttaṃ – ‘‘na tathāgataṃ ārabbhā’’ti.</p>
  860. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ icchati taṃ haratū</span>ti so kira bhājanāni pacitvā kayavikkayaṃ <a name="P3.0285"></a> na karoti, evaṃ pana vatvā dārutthāya vā mattikatthāya vā palālatthāya vā araññaṃ gacchati. Mahājanā ‘‘ghaṭikārena bhājanāni pakkānī’’ti sutvā parisuddhataṇḍulaloṇadadhitelaphāṇitādīni gahetvā āgacchanti. Sace bhājanaṃ mahagghaṃ hoti, mūlaṃ appaṃ, yaṃ vā taṃ vā datvā gaṇhāmāti taṃ na gaṇhanti. Dhammiko vāṇijo mātāpitaro paṭijaggati, sammāsambuddhaṃ upaṭṭhahati, bahu no akusalaṃ bhavissatīti puna gantvā mūlaṃ āharanti. Sace pana bhājanaṃ appagghaṃ hoti, ābhataṃ mūlaṃ bahu, dhammiko vāṇijo, amhākaṃ puññaṃ bhavissatīti yathābhataṃ gharasāmikā viya sādhukaṃ paṭisāmetvā gacchanti. Evaṃguṇo pana kasmā na pabbajatīti. Rañño vacanapathaṃ pacchindanto andhe jiṇṇe mātāpitaro posetīti āha.</p>
  861. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><a name="para289_mn2"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Ko nu kho</span>ti kuhiṃ nu kho. <span class="bld">Kumbhiyā</span>ti ukkhalito. <span class="bld">Pariyogā</span>ti sūpabhājanato. <span class="bld">Paribhuñjā</span>ti bhuñja. Kasmā panete evaṃ vadanti? Ghaṭikāro kira bhattaṃ pacitvā sūpaṃ sampādetvā mātāpitaro bhojetvā sayampi bhuñjitvā bhagavato vaḍḍhamānakaṃ bhattasūpaṃ paṭṭhapetvā āsanaṃ paññapetvā ādhārakaṃ upaṭṭhapetvā udakaṃ paccupaṭṭhapetvā mātāpitūnaṃ saññaṃ <a name="V3.0203"></a> datvā araññaṃ gacchati. Tasmā evaṃ vadanti. <span class="bld">Abhivissattho</span>ti <a name="M3.0198"></a> ativissattho. <span class="bld">Pītisukhaṃ</span> <a name="P3.0286"></a> <span class="bld">na vijahatī</span>ti na nirantaraṃ vijahati, atha kho rattibhāge vā divasabhāge vā gāme vā araññe vā yasmiṃ yasmiṃ khaṇe – ‘‘sadevake nāma loke aggapuggalo mayhaṃ gehaṃ pavisitvā sahatthena āmisaṃ gahetvā paribhuñjati, lābhā vata me’’ti anussarati, tasmiṃ tasmiṃ khaṇe pañcavaṇṇā pīti uppajjati. Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ.</p>
  862. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><a name="para290_mn2"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Kaḷopiyā</span>ti pacchito. Kiṃ pana bhagavā evamakāsīti. Paccayo dhammiko, bhikkhūnaṃ patte bhattasadiso, tasmā evamakāsi. Sikkhāpadapaññattipi ca sāvakānaṃyeva hoti, buddhānaṃ sikkhāpadavelā nāma natthi. Yathā hi rañño uyyāne pupphaphalāni honti, aññesaṃ tāni gaṇhantānaṃ niggahaṃ karonti, rājā yathāruciyā paribhuñjati, evaṃsampadametaṃ. Parasamuddavāsītherā pana ‘‘devatā kira paṭiggahetvā adaṃsū’’ti vadanti.</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><a name="para291_mn2"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Haratha, bhante, haratha bhadramukhā</span>ti amhākaṃ putto ‘‘kuhiṃ gatosī’’ti vutte – ‘‘dasabalassa santika’’nti vadati, kuhiṃ nu kho gacchati, satthu vasanaṭṭhānassa ovassakabhāvampi na jānātīti putte aparādhasaññino gahaṇe tuṭṭhacittā evamāhaṃsu.</p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Temāsaṃ ākāsacchadanaṃ aṭṭhāsī</span>ti bhagavā kira catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ ekaṃ māsaṃ atikkamitvā tiṇaṃ āharāpesi, tasmā evamāha. Ayaṃ panettha padattho – ākāsaṃ chadanamassāti <span class="bld">ākāsacchadanaṃ. Na devotivassī</span>ti kevalaṃ nātivassi, yathā panettha <a name="P3.0287"></a> pakatiyā ca nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantare ekampi udakabindu nātivassi, evaṃ ghanachadanagehabbhantare viya na vātātapāpi ābādhaṃ akaṃsu, pakatiyā utupharaṇameva ahosi. Aparabhāge tasmiṃ nigame chaḍḍitepi taṃ ṭhānaṃ anovassakameva ahosi. Manussā kammaṃ karontā deve vassante tattha sāṭake ṭhapetvā kammaṃ karonti. Yāva kappuṭṭhānā taṃ ṭhānaṃ tādisameva bhavissati. Tañca kho pana na tathāgatassa iddhānubhāvena, tesaṃyeva pana guṇasampattiyā. Tesañhi – ‘‘sammāsambuddho kattha na labheyya, amhākaṃ nāma dvinnaṃ andhakānaṃ nivesanaṃ uttiṇaṃ kāresī’’ti na tappaccayā domanassaṃ udapādi – ‘‘sadevake loke aggapuggalo amhākaṃ <a name="M3.0199"></a> nivesanā tiṇaṃ āharāpetvā gandhakuṭiṃ chādāpesī’’ti pana tesaṃ anappakaṃ <a name="V3.0204"></a> balavasomanassaṃ udapādi. Iti tesaṃyeva guṇasampattiyā idaṃ pāṭihāriyaṃ jātanti veditabbaṃ.</p>
  865. <p class="bodytext"><a name="para292"></a><a name="para292_mn2"></a><span class="paranum">292</span>. <span class="bld">Taṇḍulavāhasatānī</span>ti ettha dve sakaṭāni eko vāhoti veditabbo. <span class="bld">Tadupiyañca sūpeyya</span>nti sūpatthāya tadanurūpaṃ telaphāṇitādiṃ. Vīsatibhikkhusahassassa temāsatthāya bhattaṃ bhavissatīti kira saññāya rājā ettakaṃ pesesi. <span class="bld">Alaṃ me raññova hotū</span>ti kasmā paṭikkhipi? Adhigataappicchatāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kathaṃ nu kho pesesī’’ti. Tato cintesi – ‘‘satthā bārāṇasiṃ gato, addhā so rañño vassāvāsaṃ yāciyamāno mayhaṃ paṭiññātabhāvaṃ ārocetvā mama guṇakathaṃ kathesi, guṇakathāya laddhalābho pana naṭena naccitvā laddhaṃ viya <a name="P3.0288"></a> gāyakena gāyitvā laddhaṃ viya ca hoti. Kiṃ mayhaṃ iminā, kammaṃ katvā uppannena mātāpitūnampi sammāsambuddhassapi upaṭṭhānaṃ sakkā kātu’’nti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  866. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  867. <p class="centered">Ghaṭikārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  868. <p class="subhead">2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā</p>
  869. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><a name="para293_mn2"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0205"></a> <span class="bld">me suta</span>nti raṭṭhapālasuttaṃ. Tattha <span class="bld">thullakoṭṭhika</span>nti thullakoṭṭhaṃ paripuṇṇakoṭṭhāgāraṃ. So kira janapado niccasasso sadā bījabhaṇḍaṃ nikkhamati, khalabhaṇḍaṃ pavisati. Tena tasmiṃ nigame koṭṭhā niccapūrāva honti. Tasmā so thullakoṭṭhikanteva saṅkhaṃ gato.</p>
  870. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><a name="para294_mn2"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Raṭṭhapālo</span>ti kasmā raṭṭhapālo? Bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthoti raṭṭhapālo. Kadā panassetaṃ nāmaṃ uppannanti. Padumuttarasammāsambuddhakāle. Ito hi pubbe satasahassakappamatthake vassasatasahassāyukesu manussesu padumuttaro nāma satthā uppajjitvā bhikkhusatasahassaparivāro <a name="M3.0200"></a> lokahitāya cārikaṃ cari, yaṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
  871. <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ haṃsavatī nāma, ānando nāma khattiyo;</p>
  872. <p class="gathalast">Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno’’ti. (bu. vaṃ. 12.19);</p>
  873. <p class="bodytext">Padumuttare pana anuppanne eva haṃsavatiyā dve kuṭumbikā saddhā pasannā kapaṇaddhikayācakādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapayiṃsu. Tadā pabbatavāsino pañcasatā tāpasā haṃsavatiṃ anuppattā. Te dvepi janā tāpasagaṇaṃ majjhe bhinditvā <a name="P3.0289"></a> upaṭṭhahiṃsu. Tāpasā kiñcikālaṃ vasitvā pabbatapādameva gatā. Dve saṅghattherā ohīyiṃsu. Tadā tesaṃ te yāvajīvaṃ upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Tāpasesu bhuñjitvā anumodanaṃ karontesu eko sakkabhavanassa vaṇṇaṃ kathesi, eko bhūmindharanāgarājabhavanassa.</p>
  874. <p class="bodytext">Kuṭumbikesu eko sakkabhavanaṃ patthanaṃ katvā sakko hutvā nibbatto, eko nāgabhavane pālitanāgarājā nāma. Taṃ sakko attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā nāgayoniyaṃ abhiramasīti pucchi. So nābhiramāmīti āha. Tena hi padumuttarassa bhagavato dānaṃ datvā imasmiṃ <a name="V3.0206"></a> ṭhāne patthanaṃ karohi, ubho sukhaṃ vasissāmāti. Nāgarājā satthāraṃ nimantetvā bhikkhusatasahassaparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ dadamāno padumuttarassa dasabalassa puttaṃ uparevataṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā sattame divase buddhappamukhassa saṅghassa dibbavatthāni datvā sāmaṇerassa ṭhānantaraṃ patthesi. Bhagavā anāgataṃ oloketvā – ‘‘anāgate gotamassa nāma buddhassa putto rāhulakumāro bhavissatī’’ti disvā ‘‘samijjhissati te patthanā’’ti kathesi. Nāgarājā tamatthaṃ sakkassa kathesi. Sakko tassa vacanaṃ sutvā tatheva sattāhaṃ dānaṃ datvā bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā saddhāpabbajitaṃ raṭṭhapālaṃ nāma kulaputtaṃ disvā – ‘‘ahampi anāgate lokasmiṃ tumhādise buddhe uppanne bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā ayaṃ kulaputto viya saddhāpabbajito raṭṭhapālo nāma bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Satthā samijjhanakabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  875. <p class="gatha1">‘‘Sarājikaṃ <a name="M3.0201"></a><a name="P3.0290"></a> cātuvaṇṇaṃ, posetuṃ yaṃ pahossati;</p>
  876. <p class="gathalast">Raṭṭhapālakulaṃ nāma, tattha jāyissate aya’’nti. –</p>
  877. <p class="unindented">Evaṃ padumuttarasammāsambuddhakāle tassetaṃ nāmaṃ uppannanti veditabbaṃ.</p>
  878. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadahosī</span>ti kiṃ ahosi? <span class="bld">Yathā yathā kho</span>tiādi. Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ahaṃ kho yena yena kāraṇena bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti – ‘‘yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekadivasampi akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ vilikhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ katvā caritabbaṃ, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesañca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti.</p>
  879. <p class="bodytext"><span class="bld">Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti raṭṭhapālo anuṭṭhitesu <a name="V3.0207"></a> tesu na bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Kasmā? Tatthassa <a name="P3.0291"></a> bahū ñātisālohitā mittāmaccā santi, te – ‘‘tvaṃ mātāpitūnaṃ ekaputtako, na labbhā tayā pabbajitu’’nti bāhāyampi gahetvā ākaḍḍheyyuṃ, tato pabbajjāya antarāyo bhavissatīti saheva parisāya uṭṭhahitvā thokaṃ gantvā puna kenaci sarīrakiccalesena nivattitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu…pe… pabbājetu maṃ bhagavā’’ti. Bhagavā pana yasmā rāhulakumārassa pabbajitato pabhuti mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti, tasmā naṃ pucchi <span class="bld">anuññātosi pana tvaṃ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi…pe… pabbajjāyā</span>ti.</p>
  880. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><a name="para295_mn2"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Ammatātā</span>ti ettha <span class="bld">ammā</span>ti mātaraṃ ālapati, <span class="bld">tātā</span>ti pitaraṃ. <span class="bld">Ekaputtako</span>ti ekova puttako, añño koci jeṭṭho vā kaniṭṭho vā natthi. Ettha ca ekaputtoti vattabbe anukampāvasena ekaputtakoti vuttaṃ. <span class="bld">Piyo</span>ti pītijanako. <span class="bld">Manāpo</span>ti manavaḍḍhanako. <span class="bld">Sukhedhito</span>ti <a name="M3.0202"></a> sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. <span class="bld">Sukhaparibhato</span>ti sukhena paribhato, jātakālato pabhuti dhātīhi aṅkato aṅkaṃ āharitvā dhāriyamāno assakarathakādīhi bālakīḷanakehi kīḷayamāno sādurasabhojanaṃ bhojayamāno sukhena parihaṭo. <span class="bld">Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsī</span>ti tvaṃ<a name="P3.0292"></a>, tāta raṭṭhapāla appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsi na sarasīti attho. <span class="bld">Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāmā</span>ti sacepi tava amhesu jīvamānesu maraṇaṃ bhaveyya, tena te maraṇenapi mayaṃ akāmakā anicchakā na attano ruciyā vinā bhavissāma, tayā viyogaṃ pāpuṇissāmāti attho. <span class="bld">Kiṃ pana mayaṃ ta</span>nti evaṃ sante kiṃ pana kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma. Atha vā <span class="bld">kiṃ pana mayaṃ ta</span>nti kena pana kāraṇena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāmāti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  881. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><a name="para296_mn2"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Tatthevā</span>ti yattha naṃ ṭhitaṃ mātāpitaro nānujāniṃsu, tattheva ṭhāne. <span class="bld">Anantarahitāyā</span>ti kenaci attharaṇena anatthatāya. <span class="bld">Paricārehī</span>ti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā tattha sahāyakehi saddhiṃ yathāsukhaṃ indriyāni cārehi sañcārehi, ito cito ca upanehīti vuttaṃ hoti. Atha vā <span class="bld">paricārehī</span>ti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā sahāyakehi saddhiṃ <a name="V3.0208"></a> laḷa upalaḷa rama, kīḷassūtipi vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kāme paribhuñjanto</span>ti attano puttadārehi saddhiṃ bhoge bhuñjanto. <span class="bld">Puññāni karonto</span>ti buddhañca dhammañca saṅghañca ārabbha dānappadānādīni sugatimaggasaṃsodhakāni kusalakammāni karonto. <span class="bld">Tuṇhī ahosī</span>ti kathānuppabandhavicchedanatthaṃ nirālāpasallāpo ahosi.</p>
  882. <p class="bodytext">Athassa mātāpitaro tikkhattuṃ <a name="P3.0293"></a> vatvā paṭivacanampi alabhamānā sahāyake pakkosāpetvā ‘‘esa vo sahāyako pabbajitukāmo, nivāretha na’’nti āhaṃsu. Tepi taṃ upasaṅkamitvā tikkhattuṃ avocuṃ, tesampi tuṇhī ahosi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā…pe… tuṇhī ahosī</span>ti. Athassa sahāyakānaṃ tikkhattuṃ vatvā etadahosi – ‘‘sace ayaṃ pabbajjaṃ alabhamāno marissati, na koci guṇo <a name="M3.0203"></a> labbhati. Pabbajitaṃ pana naṃ mātāpitaropi kālena kālaṃ passissanti, mayampi passissāma, pabbajjāpi ca nāmesā bhāriyā, divase divase mattikāpattaṃ gahetvā piṇḍāya caritabbaṃ, ekaseyyaṃ ekabhattaṃ brahmacariyaṃ atidukkaraṃ, ayañca sukhumālo nāgarikajātiyo, so taṃ carituṃ asakkonto puna idheva āgamissati, handassa mātāpitaro anujānāpessāmā’’ti. Te tathā akaṃsu. Mātāpitaropi naṃ ‘‘pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā’’ti imaṃ katikaṃ katvā anujāniṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro…pe… anuññātosi mātāpitūhi…pe… uddassetabbā’’ti. Tattha <span class="bld">uddassetabbā</span>ti uddhaṃ dassetabbā, yathā taṃ kālena kālaṃ passanti, evaṃ āgantvā attānaṃ dassetabbā.</p>
  883. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><a name="para299_mn2"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Balaṃ gahetvā</span>ti sappāyabhojanāni bhuñjanto ucchādanādīhi ca kāyaṃ pariharanto kāyabalaṃ janetvā mātāpitaro vanditvā assumukhaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… pabbājetu maṃ, bhante, bhagavāti. Bhagavā samīpe ṭhitaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ <a name="P3.0294"></a> āmantesi – ‘‘tena hi bhikkhu raṭṭhapālaṃ pabbājehi ceva upasampādehi cā’’ti. Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ jinadattiyaṃ saddhivihārikaṃ laddhā pabbājesi ceva upasampādesi ca. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti.</p>
  884. <p class="bodytext"><span class="bld">Pahitatto</span> <a name="V3.0209"></a> <span class="bld">viharanto</span>ti dvādasa saṃvaccharāni evaṃ viharanto. Neyyapuggalo hi ayamāyasmā, tasmā puññavā abhinīhārasampannopi samāno ‘‘ajja ajjeva arahatta’’nti samaṇadhammaṃ karontopi dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi.</p>
  885. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti mayhaṃ mātāpitaro pabbajjaṃ anujānamānā – ‘‘tayā kālena kālaṃ āgantvā amhākaṃ dassanaṃ dātabba’’nti vatvā anujāniṃsu, dukkarakārikā kho pana mātāpitaro, ahañca yenajjhāsayena pabbajito, so me matthakaṃ patto, idāni bhagavantaṃ āpucchitvā attānaṃ <a name="M3.0204"></a> mātāpitūnaṃ dassessāmīti cintetvā āpucchitukāmo upasaṅkami. <span class="bld">Manasākāsī</span>ti ‘‘kiṃ nu kho raṭṭhapāle gate koci upaddavo bhavissatī’’ti manasi akāsi. Tato ‘‘bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘sakkhissati nu kho raṭṭhapālo taṃ madditu’’nti olokento tassa arahattasampattiṃ disvā ‘‘sakkhissatī’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">yathā bhagavā aññāsi…pe… kālaṃ maññasī</span>ti.</p>
  886. <p class="bodytext"><span class="bld">Migacīre</span>ti evaṃnāmake uyyāne. Tañhi raññā – ‘‘akāle sampattapabbajitānaṃ dinnameva idaṃ, yathāsukhaṃ paribhuñjantū’’ti evamanuññātameva ahosi, tasmā thero – ‘‘mama āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocessāmi, te me pādadhovanauṇhodakapādamakkhanatelādīni <a name="P3.0295"></a> pesissantī’’ti cittampi anuppādetvā uyyānameva pāvisi. <span class="bld">Piṇḍāya pāvisī</span>ti dutiyadivase pāvisi.</p>
  887. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimāyā</span>ti sattadvārakoṭṭhakassa gharassa majjhime dvārakoṭṭhake. <span class="bld">Ullikhāpetī</span>ti kappakena kese paharāpeti. <span class="bld">Etadavocā</span>ti – ‘‘ime samaṇakā amhākaṃ piyaputtakaṃ pabbājetvā corānaṃ hatthe nikkhipitvā viya ekadivasampi na dassāpenti, evaṃ pharusakārakā ete puna imaṃ ṭhānaṃ upasaṅkamitabbaṃ maññanti, ettova nikaḍḍhitabbā ete’’ti cintetvā etaṃ ‘‘imehi muṇḍakehī’’tiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Ñātidāsī</span>ti ñātakānaṃ dāsī. <span class="bld">Ābhidosika</span>nti pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Tatthāyaṃ padattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosova ābhidosiko. Ekarattātikkantasseva nāmasaññā esā yadidaṃ ābhidosikoti, taṃ <span class="bld">ābhidosikaṃ. Kummāsa</span>nti yavakummāsaṃ. <span class="bld">Chaḍḍetukāmā hotī</span>ti yasmā antamaso dāsakammakārānaṃ gorūpānampi aparibhogāraho, tasmā naṃ kacavaraṃ viya bahi chaḍḍetukāmā <a name="V3.0210"></a> hoti. <span class="bld">Saceta</span>nti sace etaṃ. <span class="bld">Bhaginī</span>ti ariyavohārena attano dhātiṃ ñātidāsiṃ ālapati. <span class="bld">Chaḍḍanīyadhammanti</span> chaḍḍetabbasabhāvaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhagini etaṃ sace bahi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, idha me patte ākirāhī’’ti. Kiṃ pana evaṃ vattuṃ labbhati<a name="P3.0296"></a>, viññatti vā payuttavācā vā na hotīti. Na hoti. Kasmā? Nissaṭṭhapariggahattā. Yañhi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, yattha sāmikā anālayā honti, taṃ sabbaṃ ‘‘detha āharatha <a name="M3.0205"></a> ākirathā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva hi ayamāyasmā aggaariyavaṃsiko samānopi evamāha.</p>
  888. <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthāna</span>nti bhikkhāgahaṇatthaṃ pattaṃ upanāmayato maṇibandhato pabhuti dvinnampi hatthānaṃ. <span class="bld">Pādāna</span>nti nivāsanantato paṭṭhāya dvinnampi pādānaṃ. <span class="bld">Sarassā</span>ti sace taṃ bhaginīti vācaṃ nicchārayato sarassa ca. <span class="bld">Nimittaṃ aggahesī</span>ti hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā – ‘‘puttassa me raṭṭhapālassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro’’ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Tassa hāyasmato dvādasavassāni araññāvāsañceva piṇḍiyālopabhojanañca paribhuñjantassa aññādiso sarīravaṇṇo ahosi, tena naṃ sā ñātidāsī disvāva na sañjāni, nimittaṃ pana aggahesīti.</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><a name="para300_mn2"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavocā</span>ti therassa aṅgapaccaṅgāni saṇṭhāpetvā thaññaṃ pāyetvā saṃvaḍḍhitadhātīpi samānā pabbajitvā mahākhīṇāsavabhāvappattena sāmiputtena saddhiṃ – ‘‘tvaṃ nu kho, me bhante, putto raṭṭhapālo’’tiādivacanaṃ vattuṃ avisahantī vegena gharaṃ pavisitvā raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca. <span class="bld">Yagghe</span>ti ārocanatthe nipāto. <span class="bld">Sace</span> <a name="P3.0297"></a> <span class="bld">je sacca</span>nti ettha jeti ālapane nipāto. Evañhi tasmiṃ dese dāsijanaṃ ālapanti, tasmā ‘‘tvañhi, bhoti dāsi, sace saccaṃ bhaṇasī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  890. <p class="bodytext"><span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti kasmā upasaṅkami? Mahākule itthiyo bahi nikkhamantā garahaṃ pāpuṇanti, idañca accāyikakiccaṃ, seṭṭhissa naṃ ārocessāmīti cinteti. Tasmā upasaṅkami. <span class="bld">Aññataraṃ kuṭṭamūla</span>nti tasmiṃ kira dese dānapatīnaṃ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ. Tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti<a name="V3.0211"></a>. Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti. Tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabbaṃ. Na hi pabbajitā kapaṇamanussā viya asāruppe ṭhāne nisīditvā bhuñjantīti.</p>
  891. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi</span> <a name="M3.0206"></a> <span class="bld">nāma tātā</span>ti ettha <span class="bld">atthī</span>ti vijjamānatthe, <span class="bld">nāmā</span>ti pucchanatthe maññanatthe vā nipāto. Idañhi vuttaṃ hoti – atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ dhanaṃ, nanu mayaṃ niddhanāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ jīvitaṃ, nanu mayaṃ matāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi maññe, tāta raṭṭhapāla, tava abbhantare sāsanaṃ nissāya paṭiladdho samaṇaguṇo, yaṃ tvaṃ subhojanarasasaṃvaḍḍhitopi imaṃ jigucchaneyyaṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ amatamiva nibbikāro paribhuñjissasīti. So pana gahapati dukkhābhitunnatāya etamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattumasakkonto – ‘‘atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasī’’ti ettakameva avaca. Akkharacintakā panettha idaṃ lakkhaṇaṃ vadanti – anokappanāmarisanatthavasenetaṃ <a name="P3.0298"></a> atthisadde upapade ‘‘paribhuñjissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Tassāyamattho – ‘‘atthi nāma…pe… paribhuñjissasi, idaṃ paccakkhampi ahaṃ na saddahāmi na marisayāmī’’ti. Idaṃ ettakaṃ vacanaṃ gahapati therassa pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhitakova kathesi. Theropi pitari pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhiteyeva taṃ pūtikummāsaṃ paribhuñji sunakhavantasadisaṃ pūtikukkuṭaṇḍamiva bhinnaṭṭhāne pūtikaṃ vāyantaṃ. Puthujjanena kira tathārūpaṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ na sakkā. Thero pana ariyiddhiyaṃ ṭhatvā dibbojaṃ amatarasaṃ paribhuñjamāno viya paribhuñjitvā dhamakaraṇena udakaṃ gahetvā pattañca mukhañca hatthapāde ca dhovitvā <span class="bld">kuto no gahapatī</span>tiādimāha.</p>
  892. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kuto no</span>ti kuto nu. <span class="bld">Neva dāna</span>nti deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamha. <span class="bld">Na paccakkhāna</span>nti ‘‘kiṃ, tāta raṭṭhapāla, kacci te khamanīyaṃ, kaccisi appakilamathena āgato, na tāva tāta gehe bhattaṃ sampādiyatī’’ti evaṃ paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamha. Kasmā pana thero evamāha? Pitu anuggahena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘yathā esa maṃ vadati<a name="V3.0212"></a>, aññepi pabbajite evaṃ vadati maññe. Buddhasāsane ca pattantare padumaṃ viya bhasmāchanno aggi viya pheggupaṭicchanno candanasāro viya suttikāpaṭicchannaṃ muttaratanaṃ viya valāhakapaṭicchanno <a name="P3.0299"></a> candimā viya mādisānaṃ <a name="M3.0207"></a> paṭicchannaguṇānaṃ bhikkhūnaṃ anto natthi, tesupi na evarūpaṃ vacanaṃ pavattessati, saṃvare ṭhassatī’’ti anuggahena evamāha.</p>
  893. <p class="bodytext"><span class="bld">Ehi tātā</span>ti tāta tuyhaṃ gharaṃ mā hotu, ehi gharaṃ gamissāmāti vadati. <span class="bld">Ala</span>nti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha. <span class="bld">Adhivāsesī</span>ti thero pana pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāyabhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāsesi. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā mahāsoko uppajji, rodaneneva pakkakkhi viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phāleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. <span class="bld">Kārāpetvā</span>ti ekaṃ hiraññassa, ekaṃ suvaṇṇassāti dve puñje kārāpetvā. Kīvamahantā pana puñjā ahesunti. Yathā orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṃ majjhimappamāṇaṃ purisaṃ na passati, evaṃmahantā.</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><a name="para301_mn2"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Idaṃ te tātā</span>ti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca dassento āha. <span class="bld">Mattika</span>nti mātito āgataṃ, idaṃ te mātāmahiyā mātu imaṃ gehaṃ āgacchantiyā gandhamālādīnaṃ atthāya dinnaṃ dhananti attho. <span class="bld">Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmaha</span>nti yaṃ pana te pitu ca pitāmahānañca santakaṃ, taṃ aññaṃyeva, nihitañca payuttañca ativiya bahu. Ettha ca ‘‘pitāmaha’’nti taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Petāmaha’’nti vā pāṭho. <span class="bld">Sakkā</span> <a name="P3.0300"></a><span class="bld">tatonidāna</span>nti dhanahetu dhanapaccayā. Taṃ taṃ dhanaṃ rakkhantassa ca rājādīnaṃ vasena dhanaparikkhayaṃ pāpuṇantassa kassaci uppajjamānasokādayo sandhāya evamāha. Evaṃ vutte seṭṭhi gahapati – ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmīti ānesiṃ, so dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, ayaṃ na me vacanaṃ karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā assa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā – ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha yaṃ kiñci katvā naṃ gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Suvaye ṭhitā nāṭakitthiyo nikkhamitvā theraṃ parivārayiṃsu<a name="M3.0208"></a>, tāsu dve jeṭṭhakitthiyo sandhāya <span class="bld">purāṇadutiyikā</span>tiādi vuttaṃ.<span class="bld"> Paccekaṃ pādesu gahetvā</span>ti ekekamhi pāde naṃ gahetvā.</p>
  895. <p class="bodytext"><span class="bld">Kīdisā</span> <a name="V3.0213"></a> <span class="bld">nāma tā ayyaputta accharāyo</span>ti kasmā evamāhaṃsu? Tadā kira sambahule khattiyakumārepi brāhmaṇakumārepi seṭṭhiputtepi mahāsampattiyo pahāya pabbajante disvā pabbajjāguṇaṃ ajānantā kathaṃ samuṭṭhāpenti ‘‘kasmā ete pabbajantī’’ti. Athaññe vadanti ‘‘devaccharādevanāṭakānaṃ kāraṇā’’ti. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ gahetvā sabbā evamāhaṃsu. Atha thero paṭikkhipanto <span class="bld">na kho mayaṃ bhaginī</span>tiādimāha. <span class="bld">Samudācaratī</span>ti <a name="P3.0301"></a> voharati vadati. <span class="bld">Tattheva mucchitā papatiṃsū</span>ti taṃ bhaginivādena samudācarantaṃ disvā ‘‘mayaṃ ajja āgamissati, ajja āgamissatī’’ti dvādasa vassāni bahi na nikkhantā, etaṃ nissāya no dārakā na laddhā, yesaṃ ānubhāvena jīveyyāma, ito camhā parihīnā aññato ca. Ayaṃ loko nāma attanova cintesi, tasmā tāpi ‘‘idāni mayaṃ anāthā jātā’’ti attanova cintayamānā – ‘‘anatthiko dāni amhehi ayaṃ, so amhe pajāpatiyo samānā attanā saddhiṃ ekamātukucchiyā sayitadārikā viya maññatī’’ti samuppannabalavasokā hutvā tasmiṃyeva padese mucchitā papatiṃsu, patitāti attho.</p>
  896. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā no viheṭhethā</span>ti mā amhe dhanaṃ dassetvā mātugāme ca uyyojetvā viheṭhayittha, vihesā hesā pabbajitānanti. Kasmā evamāha? Mātāpitūnaṃ anuggahena. So kira seṭṭhi – ‘‘pabbajitaliṅgaṃ nāma kiliṭṭhaṃ, pabbajjāvesaṃ hāretvā nhāyitvā tayo janā ekato bhuñjissāmā’’ti maññamāno therassa bhikkhaṃ na deti. Thero – ‘‘mādisassa khīṇāsavassa āhārantarāyaṃ katvā ete bahuṃ apuññaṃ pasaveyyu’’nti tesaṃ anuggahena evamāha.</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><a name="para302_mn2"></a><span class="paranum">302</span>. <span class="bld">Gāthā abhāsī</span>ti gāthāyo abhāsi. Tattha <span class="bld">passā</span>ti santike ṭhitajanaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Citta</span>nti cittavicittaṃ. <span class="bld">Bimba</span>nti attabhāvaṃ. <span class="bld">Arukāya</span>nti <a name="P3.0302"></a> navannaṃ vaṇamukhānaṃ vasena vaṇakāyaṃ. <span class="bld">Samussita</span>nti tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi bandhitvā navahi maṃsapesisatehi limpitvā samantato ussitaṃ. <span class="bld">Ātura</span>nti jarāturatāya rogāturatāya kilesāturatāya ca niccāturaṃ. <span class="bld">Bahusaṅkappa</span>nti paresaṃ uppannapatthanāsaṅkappehi bahusaṅkappaṃ<a name="M3.0209"></a>. Itthīnañhi kāye purisānaṃ saṅkappā uppajjanti, tesaṃ kāye itthīnaṃ. Susāne chaḍḍitakaḷevarabhūtampi cetaṃ kākakulalādayo patthayantiyevāti bahusaṅkappo nāma hoti. <span class="bld">Yassa natthi</span> <a name="V3.0214"></a> <span class="bld">dhuvaṃ ṭhitī</span>ti yassa kāyassa māyāmarīcipheṇapiṇḍa udakapupphuḷādīnaṃ viya ekaṃseneva ṭhiti nāma natthi, bhijjanadhammatāva niyatā.</p>
  898. <p class="bodytext"><span class="bld">Tacena onaddha</span>nti allamanussacammena onaddhaṃ. <span class="bld">Saha vatthebhi sobhatī</span>ti gandhādīhi maṇikuṇḍalehi ca cittakatampi rūpaṃ vatthehi saheva sobhati, vinā vatthehi jegucchaṃ hoti anolokanakkhamaṃ.</p>
  899. <p class="bodytext">Alattakakatāti alattakena rañjitā. <span class="bld">Cuṇṇakamakkhita</span>nti sāsapakakkena mukhapīḷakādīni nīharitvā loṇamattikāya duṭṭhalohitaṃ viliyāpetvā tilapiṭṭhena lohitaṃ pasādetvā haliddiyā vaṇṇaṃ sampādetvā cuṇṇakagaṇḍikāya mukhaṃ paharanti, tenesa ativiya virocati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  900. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāpadakatā</span>ti <a name="P3.0303"></a> rasodakena makkhitvā nalāṭapariyante āvattanaparivatte katvā aṭṭhapadakaracanāya racitā. <span class="bld">Añjanī</span>ti añjananāḷikā.</p>
  901. <p class="bodytext"><span class="bld">Odahī</span>ti ṭhapesi. <span class="bld">Pāsa</span>nti vākarājālaṃ. <span class="bld">Nāsadā</span>ti na ghaṭṭayi. <span class="bld">Nivāpa</span>nti nivāpasutte vuttanivāpatiṇasadisabhojanaṃ. <span class="bld">Kandante</span>ti viravamāne paridevamāne. Imāya hi gāthāya thero mātāpitaro migaluddake viya katvā dassesi, avasesañātake migaluddakaparisaṃ viya, hiraññasuvaṇṇaṃ vākarājālaṃ viya, attanā bhuttabhojanaṃ nivāpatiṇaṃ viya, attānaṃ mahāmigaṃ viya katvā dassesi. Yathā hi mahāmigo yāvadatthaṃ nivāpatiṇaṃ khāditvā pānīyaṃ pivitvā gīvaṃ ukkhipitvā disaṃ oloketvā ‘‘imaṃ nāma ṭhānaṃ gatassa sotthi bhavissatī’’ti migaluddakānaṃ paridevantānaṃyeva vākaraṃ aghaṭṭayamānova uppatitvā araññaṃ pavisitvā ghanacchāyassa chattassa viya gumbassa heṭṭhā mandamandena vātena bījayamāno āgatamaggaṃ olokento tiṭṭhati, evameva thero imā gāthā bhāsitvā ākāseneva gantvā migacīre paccupaṭṭhāsi.</p>
  902. <p class="bodytext">Kasmā pana thero ākāsena gatoti. Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṃ <a name="V3.0215"></a> dāpetvā malle āṇāpesi – ‘‘sace nikkhamitvā <a name="M3.0210"></a> gacchati<a name="P3.0304"></a>, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero – ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. Parasamuddavāsittherānaṃ pana – ‘‘ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā vehāsaṃ abbhuggantvā rañño korabyassa migacīre paccupaṭṭhāsī’’ti ayaṃ vācanāmaggoyeva.</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><a name="para303_mn2"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Migavo</span>ti tassa uyyānapālassa nāmaṃ. <span class="bld">Sodhento</span>ti uyyānamaggaṃ samaṃ kāretvā antouyyāne tacchitabbayuttaṭṭhānāni tacchāpento sammajjitabbayuttāni ṭhānāni sammajjāpento vālukāokiraṇa-pupphavikiraṇa-puṇṇaghaṭaṭṭhapana-kadalikkhandhaṭhapanādīni ca karontoti attho. <span class="bld">Yena rājā korabyo tenupasaṅkamī</span>ti amhākaṃ rājā sadā imassa kulaputtassa vaṇṇaṃ kathesi, passitukāmo etaṃ, āgatabhāvaṃ panassa na jānāti, mahā kho panāyaṃ paṇṇākāro, gantvā rañño ārocessāmīti cintetvā yena rājā korabyo tenupasaṅkami.</p>
  904. <p class="bodytext"><span class="bld">Kittayamāno ahosī</span>ti so kira rājā theraṃ anussaritvā balamajjhepi nāṭakamajjhepi – ‘‘dukkaraṃ kataṃ kulaputtena tāva mahantaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitvā punanivattitvā anapalokentenā’’ti guṇaṃ kathesi, taṃ gahetvā ayaṃ evamāha. <span class="bld">Vissajjethāti</span> <a name="P3.0305"></a> <span class="bld">vatvā</span>ti orodhamahāmattabalakāyādīsu yassa yaṃ anucchavikaṃ, tassa taṃ dāpetvāti attho. <span class="bld">Ussaṭāya ussaṭāyā</span>ti ussitāya ussitāya, mahāmattamahāraṭṭhikādīnaṃ vasena uggatuggatameva parisaṃ gahetvā upasaṅkamīti attho. <span class="bld">Idha bhavaṃ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatū</span>ti hatthattharo tanuko bahalapupphādiguṇaṃ katvā atthato abhilakkhito hoti, tādise anāpucchitvā nisīdituṃ na yuttanti maññamāno evamāha.</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_mn2"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Pārijuññānī</span>ti pārijuññabhāvā parikkhayā. <span class="bld">Jiṇṇo</span>ti jarājiṇṇo. <span class="bld">Vuḍḍho</span>ti vayovuḍḍho. <span class="bld">Mahallako</span>ti jātimahallako. <span class="bld">Addhagato</span>ti addhānaṃ atikkanto. <span class="bld">Vayoanuppatto</span>ti pacchimavayaṃ anuppatto. <span class="bld">Pabbajatī</span>ti dhuravihāraṃ gantvā bhikkhū vanditvā, – ‘‘bhante, mayā daharakāle <a name="M3.0211"></a> bahuṃ kusalaṃ kataṃ, idāni mahallakomhi, mahallakassa cesā pabbajjā nāma, cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā appaharitaṃ katvā jīvissāmi, pabbājetha maṃ, bhante,’’ti kāruññaṃ uppādento <a name="V3.0216"></a> yācati, therā anukampāya pabbājenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dutiyavārepi eseva nayo.</p>
  906. <p class="bodytext"><span class="bld">Appābādho</span>ti arogo. <span class="bld">Appātaṅko</span>ti <a name="P3.0306"></a> niddukkho. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti samavipācaniyā. <span class="bld">Gahaṇiyā</span>ti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttabhutto āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṃ viya tatheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgatā. Yassa pana bhuttakāle bhattacchando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgato. <span class="bld">Nātisītāya naccuṇhāyā</span>ti teneva kāraṇena nātisītāya naccuṇhāya. <span class="bld">Anupubbenā</span>ti rājāno vā harantītiādinā anukkamena. Dutiyavāre rājabhayacorabhayachātakabhayādinā anukkamena.</p>
  907. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><a name="para305_mn2"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Dhammuddesā uddiṭṭhā</span>ti dhammaniddesā uddiṭṭhā. <span class="bld">Upaniyyatī</span>ti jarāmaraṇasantikaṃ gacchati, āyukkhayena vā tattha niyyati. <span class="bld">Addhuvo</span>ti dhuvaṭṭhānavirahito. <span class="bld">Atāṇo</span>ti tāyituṃ samatthena virahito. <span class="bld">Anabhissaro</span>ti asaraṇo abhisaritvā abhigantvā assāsetuṃ samatthena virahito. <span class="bld">Assako</span>ti nissako sakabhaṇḍavirahito. <span class="bld">Sabbaṃ pahāya gamanīya</span>nti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ. <span class="bld">Taṇhādāso</span>ti taṇhāya dāso.</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><a name="para306_mn2"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Hatthismi</span>nti hatthisippe. <span class="bld">Katāvī</span>ti <a name="P3.0307"></a> katakaraṇīyo, sikkhitasikkho paguṇasippoti attho. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Ūrubalī</span>ti ūrubalasampanno. Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā parasenaṃ pavisitvā abhinnaṃ bhindato bhinnaṃ sandhārayato parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ ūrubalaṃ atthi, ayaṃ ūrubalī nāma. <span class="bld">Bāhubalī</span>ti bāhubalasampanno. Sesaṃ purimasadisameva. <span class="bld">Alamatto</span>ti samatthaattabhāvo.</p>
  909. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyodhāya vattissantī</span>ti uppannaṃ uppaddavaṃ odhāya avattharitvā vattissantīti sallakkhetvā gahitā.</p>
  910. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvijjati</span> <a name="M3.0212"></a> <span class="bld">kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇa</span>nti idaṃ so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha.</p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Athāparaṃ</span> <a name="V3.0217"></a> <span class="bld">etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘passāmi loke’’tiādinā nayena catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugītiṃ avoca.</p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><a name="para307_mn2"></a><span class="paranum">307</span>. Tattha <span class="bld">bhiyyova kāme abhipatthayantī</span>ti ekaṃ labhitvā dve patthayanti, dve labhitvā cattāroti evaṃ uttaruttari vatthukāmakilesakāme patthayantiyeva.</p>
  913. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasayhā</span>ti sapattagaṇaṃ abhibhavitvā. <span class="bld">Sasāgaranta</span>nti saddhiṃ sāgarantena. <span class="bld">Oraṃ samuddassā</span>ti yaṃ samuddassa orato sakaraṭṭhaṃ, tena atittarūpoti attho. <span class="bld">Na hatthī</span>ti na hi atthi.</p>
  914. <p class="bodytext"><span class="bld">Aho vatā no</span>ti aho vata nu, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Amarāti</span> <a name="P3.0308"></a> <span class="bld">cāhū</span>ti amaraṃ iti ca āhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ mataṃ ñātī parivāretvā kandanti, taṃ – ‘‘aho vata amhākaṃ bhātā mato, putto mato’’tiādīnipi vadanti.</p>
  915. <p class="bodytext"><span class="bld">Phusanti phassa</span>nti maraṇaphassaṃ phusanti. <span class="bld">Tatheva phuṭṭho</span>ti yathā bālo, dhīropi tatheva maraṇaphassena phuṭṭho, aphuṭṭho nāma natthi, ayaṃ pana viseso. <span class="bld">Bālo ca bālyā vadhitova setī</span>ti bālo bālabhāvena maraṇaphassaṃ āgamma vadhitova seti abhihatova sayati. Akataṃ vata me kalyāṇantiādivippaṭisāravasena calati vedhati vipphandati. <span class="bld">Dhīro ca na vedhatī</span>ti dhīro sugatinimittaṃ passanto na vedhati na calati.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāya vosānaṃ idhādhigacchatī</span>ti yāya paññāya imasmiṃ loke sabbakiccavosānaṃ arahattaṃ adhigacchati, sāva dhanato uttamatarā. <span class="bld">Abyositattā</span>ti apariyositattā, arahattapattiyā, abhāvenāti attho. <span class="bld">Bhavābhavesū</span>ti hīnappaṇītesu bhavesu.</p>
  917. <p class="bodytext"><span class="bld">Upeti gabbhañca parañca loka</span>nti tesu pāpaṃ karontesu yo koci satto paramparāya saṃsāraṃ āpajjitvā gabbhañca parañca lokaṃ upeti. <span class="bld">Tassappapañño</span>ti tassa tādisassa appapaññassa añño appapañño abhisaddahanto.</p>
  918. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakammunā</span> <a name="V3.0218"></a><a name="M3.0213"></a> <span class="bld">haññatī</span>ti attanā katakammavasena ‘‘kasāhipi tāletī’’tiādīhi kammakāraṇāhi haññati. <span class="bld">Pecca paramhi loke</span>ti ito gantvā paramhi apāyaloke.</p>
  919. <p class="bodytext"><span class="bld">Virūparūpenā</span>ti <a name="P3.0309"></a> vividharūpena, nānāsabhāvenāti attho. <span class="bld">Kāmaguṇesū</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikesu sabbakāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā. <span class="bld">Daharā</span>ti antamaso kalalamattabhāvaṃ upādāya taruṇā. <span class="bld">Vuḍḍhā</span>ti vassasatātikkantā. <span class="bld">Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo</span>ti aviruddhaṃ advajjhagāmiṃ ekantaniyyānikaṃ sāmaññameva ‘‘seyyo, uttaritarañca paṇītatarañcā’’ti upadhāretvā pabbajitosmi mahārājāti. Tasmā yaṃ tvaṃ vadasi – ‘‘kiṃ disvā vā sutvā vā’’ti, idaṃ disvā ca sutvā ca pabbajitosmīti maṃ dhārehīti desanaṃ niṭṭhāpesīti.</p>
  920. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  921. <p class="centered">Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  922. <p class="subhead">3. Maghadevasuttavaṇṇanā</p>
  923. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><a name="para308_mn2"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0219"></a> <span class="bld">me suta</span>nti maghadevasuttaṃ. Tattha <span class="bld">maghadevaambavane</span>ti pubbe maghadevo nāma rājā taṃ ambavanaṃ ropesi. Tesu rukkhesu palujjamānesu aparabhāge aññepi rājāno ropesuṃyeva. Taṃ pana paṭhamavohāravasena maghadevambavananteva saṅkhaṃ gataṃ. <span class="bld">Sitaṃ pātvākāsī</span>ti sāyanhasamaye vihāracārikaṃ caramāno ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ disvā – ‘‘vasitapubbaṃ nu kho me imasmiṃ okāse’’ti āvajjanto – ‘‘pubbe ahaṃ maghadevo nāma rājā hutvā imaṃ ambavanaṃ ropesiṃ, ettheva <a name="P3.0310"></a> pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṃ. Taṃ kho panetaṃ kāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ, pākaṭaṃ karissāmī’’ti aggaggadante dassento sitaṃ pātu akāsi.</p>
  924. <p class="bodytext">Dhammo assa atthīti <span class="bld">dhammiko</span>. Dhammena rājā jātoti <span class="bld">dhammarājā. Dhamme ṭhito</span>ti dasakusalakammapathadhamme ṭhito. <span class="bld">Dhammaṃ caratī</span>ti samaṃ carati<a name="M3.0214"></a>. Tatra <span class="bld">brāhmaṇagahapatikesū</span>ti yopi so pubbarājūhi brāhmaṇānaṃ dinnaparihāro, taṃ ahāpetvā pakatiniyāmeneva adāsi, tathā gahapatikānaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pakkhassā</span>ti iminā pāṭihārikapakkhopi saṅgahito. Aṭṭhamīuposathassa hi paccuggamanānuggamanavasena sattamiyañca navamiyañca, cātuddasapannarasānaṃ paccuggamanānuggamanavasena terasiyañca pāṭipade cāti ime divasā <span class="bld">pāṭihārikapakkhā</span>ti veditabbā. Tesupi uposathaṃ upavasi.</p>
  925. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><a name="para309_mn2"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Devadūtā</span>ti devoti maccu, tassa dūtāti devadūtā. Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni maccudevassa dūtāti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘asukadivase marissatī’’ti vutte taṃ tatheva hoti, evaṃ sirasmiṃ palitesu pātubhūtesu devatābyākaraṇasadisameva <a name="P3.0311"></a> hoti. Tasmā palitāni devasadisā dūtāti vuccanti. Visuddhidevānaṃ dūtātipi <span class="bld">devadūtā</span>. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhitamatapabbajite disvāva saṃvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti. Yathāha –</p>
  926. <p class="gatha1">‘‘Jiṇṇañca <a name="V3.0220"></a> disvā dukhitañca byādhitaṃ,</p>
  927. <p class="gatha2">Matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ;</p>
  928. <p class="gatha3">Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā,</p>
  929. <p class="gathalast">Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti.</p>
  930. <p class="unindented">Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṃ dūtattā devadūtāti vuccanti.</p>
  931. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappakassa gāmavaraṃ datvā</span>ti satasahassuṭṭhānakaṃ jeṭṭhakagāmaṃ datvā. Kasmā adāsi? Saṃviggamānasattā. Tassa hi añjalismiṃ ṭhapitāni palitāni disvāva saṃvego uppajjati. Aññāni caturāsītivassasahassāni āyu atthi, evaṃ santepi maccurājassa santike ṭhitaṃ viya attānaṃ maññamāno saṃviggo pabbajjaṃ roceti. Tena vuttaṃ –</p>
  932. <p class="gatha1">‘‘Sire <a name="M3.0215"></a> disvāna palitaṃ, maghadevo disampati;</p>
  933. <p class="gathalast">Saṃvegaṃ alabhī dhīro, pabbajjaṃ samarocayī’’ti.</p>
  934. <p class="unindented">Aparampi vuttaṃ –</p>
  935. <p class="gatha1">‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā;</p>
  936. <p class="gathalast">Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti.</p>
  937. <p class="bodytext"><span class="bld">Purisayuge</span>ti vaṃsasambhave purise. <span class="bld">Kesamassuṃ ohāretvā</span>ti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajanti, tato paṭṭhāya vaḍḍhite kese bandhitvā jaṭākalāpadharā hutvā vicaranti. Bodhisattopi tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Pabbajito pana anesanaṃ <a name="P3.0312"></a> ananuyuñjitvā rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpento brahmavihāraṃ bhāvesi. Tasmā so <span class="bld">mettāsahagatenā</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  938. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumārakīḷitaṃ kīḷī</span>ti aṅkena aṅkaṃ parihariyamāno kīḷi. Mālākalāpaṃ viya hi naṃ ukkhipitvāva <a name="V3.0221"></a> vicariṃsu. <span class="bld">Rañño maghadevassa putto…pe… pabbajī</span>ti imassa pabbajitadivase pañca maṅgalāni ahesuṃ. Maghadevarañño matakabhattaṃ, tassa rañño pabbajitamaṅgalaṃ, tassa puttassa chattussāpanamaṅgalaṃ, tassa puttassa uparajjamaṅgalaṃ, tassa puttassa nāmakaraṇamaṅgalanti ekasmiṃyeva samaye pañca maṅgalāni ahesuṃ, sakalajambudīpatale unnaṅgalamahosi.</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><a name="para311_mn2"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Puttapaputtakā</span>ti puttā ca puttaputtā cāti evaṃ pavattā tassa paramparā. <span class="bld">Pacchimako ahosī</span>ti pabbajjāpacchimako ahosi. Bodhisatto kira brahmaloke nibbatto – ‘‘pavattati nu kho taṃ mayā manussaloke nihataṃ kalyāṇavatta’’nti āvajjanto addasa – ‘‘ettakaṃ addhānaṃ pavattati, idāni na pavattissatī’’ti. Na kho panāhaṃ mayhaṃ paveṇiyā ucchijjituṃ dassāmīti attano vaṃse jātaraññoyeva aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā attano vaṃsassa nemiṃ ghaṭento viya nibbatto, tenevassa nimīti nāmaṃ ahosi. Iti so pabbajitarājūnaṃ <a name="M3.0216"></a> sabbapacchimako hutvā pabbajitoti pabbajjāpacchimako ahosi. Guṇehi pana atirekataro. Tassa hi sabbarājūhi atirekatarā dve guṇā ahesuṃ<a name="P3.0313"></a>. Catūsu dvāresu satasahassaṃ satasahassaṃ vissajjetvā devasikaṃ dānaṃ adāsi, anuposathikassa ca dassanaṃ nivāresi. Anuposathikesu hi rājānaṃ passissāmāti gatesu dovāriko pucchati ‘‘tumhe uposathikā no vā’’ti. Ye anuposathikā honti, te nivāreti ‘‘anuposathikānaṃ rājā dassanaṃ na detī’’ti. ‘‘Mayaṃ janapadavāsino kāle bhojanaṃ kuhiṃ labhissāmā’’tipi tattha vacanokāso natthi. Catūsu hi dvāresu rājaṅgaṇe ca anekāni bhattacāṭisahassāni paṭiyattāneva honti. Tasmā mahājano icchiticchitaṭṭhāne massuṃ kāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā yathārucitaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya rañño gehadvāraṃ gacchati. Dovārikena ‘‘uposathikā tumhe’’ti pucchitapucchitā ‘‘āma āmā’’ti vadanti. Tena hi āgacchathāti pavesetvā rañño dasseti. Iti imehi dvīhi guṇehi atirekataro ahosi.</p>
  940. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><a name="para312_mn2"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Devānaṃ tāvatiṃsāna</span>nti tāvatiṃsabhavane nibbattadevānaṃ. Te kira devā videharaṭṭhe mithilanagaravāsino rañño ovāde ṭhatvā pañca sīlāni rakkhitvā uposathakammaṃ katvā tattha nibbattā rañño guṇakathaṃ kathenti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘devānaṃ tāvatiṃsāna’’nti.</p>
  941. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisinno</span> <a name="V3.0222"></a> <span class="bld">hotī</span>ti pāsādavarassa uparigato dānañca sīlañca upaparikkhamāno nisinno hoti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘dānaṃ nu kho mahantaṃ udāhu sīlaṃ, yadi dānaṃ mahantaṃ, ajjhottharitvā dānameva dassāmi. Atha sīlaṃ, sīlameva pūrissāmī’’ti. Tassa ‘‘idaṃ mahantaṃ idaṃ mahanta’’nti nicchituṃ asakkontasseva sakko gantvā purato pāturahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">atha kho, ānanda,…pe… sammukhe pāturahosī</span>ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rañño kaṅkhā uppannā, tassa kaṅkhacchedanatthaṃ pañhañca kathessāmi, idhāgamanatthāya paṭiññañca gaṇhissāmī’’ti<a name="P3.0314"></a>. Tasmā gantvā sammukhe pāturahosi. Rājā adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā bhīto ahosi lomahaṭṭhajāto. Atha naṃ sakko – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, vissattho pañhaṃ puccha, kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha.</p>
  942. <p class="bodytext">Rājā <a name="M3.0217"></a> –</p>
  943. <p class="gatha1">‘‘Pucchāmi taṃ mahārāja, sabbabhūtānamissara;</p>
  944. <p class="gathalast">Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃ su mahapphala’’nti. –</p>
  945. <p class="unindented">Pañhaṃ pucchi. Sakko – ‘‘dānaṃ nāma kiṃ, sīlameva guṇavisiṭṭhatāya mahantaṃ. Ahañhi pubbe, mahārāja, dasavassasahassāni dasannaṃ jaṭilasahassānaṃ dānaṃ datvā pettivisayato na mutto, sīlavantā pana mayhaṃ dānaṃ bhuñjitvā brahmaloke nibbattā’’ti vatvā imā gāthā avoca –</p>
  946. <p class="gatha1">‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>
  947. <p class="gathalast">Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati.</p>
  948. <p class="gatha1">Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci;</p>
  949. <p class="gathalast">Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino’’ti. (jā. 2.22.429-430);</p>
  950. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0223"></a> rañño kaṅkhaṃ vinodetvā devalokagamanāya paṭiññāgahaṇatthaṃ <span class="bld">lābhā te mahārājā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">avikampamāno</span>ti abhāyamāno. <span class="bld">Adhivāsesī</span>ti ahaṃ mahājanaṃ kusalaṃ samādapemi, puññavantānaṃ pana vasanaṭṭhānaṃ disvā āgatena manussapathe sukhaṃ kathetuṃ hotīti adhivāsesi.</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><a name="para313_mn2"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Evaṃ bhaddantavā</span>ti evaṃ hotu bhaddakaṃ tava vacananti vatvā. <span class="bld">Yojetvā</span>ti ekasmiṃyeva yuge sahassaassājānīye <a name="P3.0315"></a> yojetvā. Tesaṃ pana pāṭiyekkaṃ yojanakiccaṃ natthi, manaṃ āgamma yuttāyeva honti. So pana dibbaratho diyaḍḍhayojanasatiko hoti, naddhito paṭṭhāya rathasīsaṃ paññāsayojanāni, akkhabandho paṇṇāsayojanāni, akkhabandhato paṭṭhāya pacchābhāgo paṇṇāsayojanāni, sabbo sattavaṇṇaratanamayo. Devaloko nāma uddhaṃ, manussaloko adho, tasmā heṭṭhāmukhaṃ rathaṃ pesesīti na sallakkhetabbaṃ. Yathā pana pakatimaggaṃ peseti, evameva manussānaṃ sāyamāsabhatte niṭṭhite candena saddhiṃ yuganaddhaṃ katvā pesesi, yamakacandā uṭṭhitā viya ahesuṃ. Mahājano disvā ‘‘yamakacandā uggatā’’ti āha. Āgacchante āgacchante na yamakacandā, ekaṃ vimānaṃ, na vimānaṃ, eko rathoti. Rathopi āgacchanto āgacchanto <a name="M3.0218"></a> pakatirathappamāṇova, assāpi pakatiassappamāṇāva ahesuṃ. Evaṃ rathaṃ āharitvā rañño pāsādaṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnasīhapañjaraṭṭhāne rathaṃ nivattetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā sīhapañjare ṭhatvāva ārohanasajjaṃ ṭhapesi.</p>
  952. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiruha mahārājā</span>ti rājā – ‘‘dibbayānaṃ me laddha’’nti na tāvadeva abhiruhi, nāgarānaṃ pana ovādaṃ adāsi ‘‘passatha tātā, yaṃ me sakkena devaraññā dibbaratho pesito, so ca kho na jātigottaṃ vā kulappadesaṃ vā paṭicca pesito, mayhaṃ <a name="P3.0316"></a> pana sīlācāraguṇe pasīditvā pesito. Sace tumhepi sīlaṃ rakkhissatha, tumhākampi pesessati, evaṃ rakkhituṃ yuttaṃ nāmetaṃ sīlaṃ. Nāhaṃ devalokaṃ gantvā cirāyissāmi, appamattā hothā’’ti mahājanaṃ ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā rathaṃ abhiruhi. Tato mātali saṅgāhako ‘‘ahampi mahārājassa mamānucchavikaṃ karissāmī’’ti ākāsamhi dve magge dassetvā <span class="bld">apica mahārājā</span>tiādimāha.</p>
  953. <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0224"></a> <span class="bld">katamenā</span>ti, mahārāja, imesu maggesu eko nirayaṃ gacchati, eko devalokaṃ, tesu taṃ katamena nemi. <span class="bld">Yenā</span>ti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā pāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvediyanti, taṃ ṭhānaṃ sakkā hoti passitunti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Jātakepi –</p>
  954. <p class="gatha1">‘‘Kena taṃ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati;</p>
  955. <p class="gathalast">Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti. (jā. 2.22.450) –</p>
  956. <p class="unindented">Gāthāya ayamevattho. Tenevāha –</p>
  957. <p class="gatha1">‘‘Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṃ;</p>
  958. <p class="gathalast">Ṭhānāni luddakammānaṃ, dussīlānañca yā gatī’’ti. (jā. 2.22.451);</p>
  959. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayeneva maṃ mātali nehī</span>ti mātali dvīhi maggehi maṃ nehi, ahaṃ nirayaṃ passitukāmo devalokampīti. Paṭhamaṃ katamena nemīti. Paṭhamaṃ nirayamaggena nehīti. Tato mātali attano ānubhāvena rājānaṃ pañcadasa mahāniraye dassesi. Vitthārakathā panettha –</p>
  960. <p class="gatha1">‘‘Dassesi <a name="M3.0219"></a><a name="P3.0317"></a> mātali rañño, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ;</p>
  961. <p class="gathalast">Kuthitaṃ khārasaṃyuttaṃ, tattaṃ aggisikhūpama’’nti. (jā. 2.22.452) –</p>
  962. <p class="unindented">Jātake vuttanayena veditabbā. Nirayaṃ dassetvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ gantvā bīraṇīdevadhītāya soṇadinnadevaputtassa gaṇadevaputtānañca vimānāni dassento devalokaṃ nesi. Tatrāpi vitthārakathā –</p>
  963. <p class="gatha1">‘‘Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke,</p>
  964. <p class="gatha2">Āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa;</p>
  965. <p class="gatha3">Sā pattakāle atithiṃ viditvā,</p>
  966. <p class="gatha2">Mātāva <a name="V3.0225"></a> puttaṃ sakimābhinandī;</p>
  967. <p class="gatha3">Saṃyamā saṃvibhāgā ca,</p>
  968. <p class="gathalast">Sā vimānasmi modatī’’ti. (jā. 2.22.507) –</p>
  969. <p class="unindented">Jātake vuttanayeneva veditabbā.</p>
  970. <p class="bodytext">Evaṃ gacchato pana tassa rathanemi vaṭṭiyā cittakūṭadvārakoṭṭhakassa ummāre pahatamatteva devanagare kolāhalaṃ ahosi. Sakkaṃ devarājānaṃ ekakaṃyeva ohāya devasaṅgho mahāsattaṃ paccuggamanamakāsi, taṃ devatānaṃ ādaraṃ disvā sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto – ‘‘abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā’’ti āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ rājā ajja āgantvā ekadivaseneva devagaṇaṃ attano abhimukhamakāsi. Sace ekaṃ dve divase vasissati, na maṃ devā olokessantī’’ti. So usūyamāno, ‘‘mahārāja, tuyhaṃ imasmiṃ devaloke vasituṃ puññaṃ natthi, aññesaṃ puññena vasāhī’’ti iminā adhippāyena evamāha. Bodhisatto – ‘‘nāsakkhi jarasakko manaṃ sandhāretuṃ, paraṃ nissāya laddhaṃ kho pana yācitvā laddhabhaṇḍakaṃ <a name="P3.0318"></a> viya hotī’’ti paṭikkhipanto <span class="bld">alaṃ mārisā</span>tiādimāha. Jātakepi vuttaṃ –</p>
  971. <p class="gatha1">‘‘Yathā yācitakaṃ yānaṃ, yathā yācitakaṃ dhanaṃ;</p>
  972. <p class="gatha1">Evaṃsampadameve taṃ, yaṃ parato dānapaccayā;</p>
  973. <p class="gathalast">Na cāhametamicchāmi, yaṃ parato dānapaccayā’’ti. (jā. 2.22.585-586) –</p>
  974. <p class="unindented">Sabbaṃ <a name="M3.0220"></a> vattabbaṃ. Bodhisatto pana manussattabhāvena kativāre devalokaṃ gatoti. Cattāro – mandhāturājakāle sādhinarājakāle guttilavīṇāvādakakāle nimimahārājakāleti. So mandhātukāle devaloke asaṅkhyeyyaṃ kālaṃ vasi, tasmiñhi vasamāneyeva chattiṃsa sakkā caviṃsu. Sādhinarājakāle sattāhaṃ vasi, manussagaṇanāya satta vassasatāni honti. Guttilavīṇāvādakakāle ca nimirājakāle ca muhuttamattaṃ vasi, manussagaṇanāya satta divasāni honti.</p>
  975. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><a name="para314_mn2"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Tattheva</span> <a name="V3.0226"></a> <span class="bld">mithilaṃ paṭinesī</span>ti paṭinetvā pakatisirigabbheyeva patiṭṭhāpesi.</p>
  976. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><a name="para315_mn2"></a><span class="paranum">315</span>. <span class="bld">Kaḷārajanako</span>ti tassa nāmaṃ. Kaḷāradantatāya pana kaḷārajanakoti vutto. <span class="bld">Na so agārasmā anagāriyaṃ pabbajī</span>ti ettakamattameva na akāsi, sesaṃ sabbaṃ pākatikameva ahosi.</p>
  977. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><a name="para316_mn2"></a><span class="paranum">316</span>. <span class="bld">Samucchedo hotī</span>ti ettha kalyāṇavattaṃ ko samucchindati, kena samucchinnaṃ, ko pavatteti, kena pavattitaṃ nāma hotīti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha sīlavā bhikkhu <a name="P3.0319"></a> ‘‘na sakkā mayā arahattaṃ laddhu’’nti vīriyaṃ akaronto samucchindati. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti. Satta sekhā pavattenti. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  978. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  979. <p class="centered">Maghadevasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  980. <p class="subhead">4. Madhurasuttavaṇṇanā</p>
  981. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><a name="para317_mn2"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0227"></a> <span class="bld">me suta</span>nti madhurasuttaṃ. Tattha <span class="bld">mahākaccāno</span>ti gihikāle ujjenikarañño purohitaputto abhirūpo dassanīyo pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo ca. <span class="bld">Madhurāya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Gundāvane</span>ti kaṇhakagundāvane<a name="M3.0221"></a>. <span class="bld">Avantiputto</span>ti avantiraṭṭhe rañño dhītāya putto. <span class="bld">Vuddho ceva arahā cā</span>ti daharaṃ arahantampi na tathā sambhāventi yathā mahallakaṃ, thero pana vuddho ceva ahosi arahā ca. <span class="bld">Brāhmaṇā, bho kaccānā</span>ti so kira rājā brāhmaṇaladdhiko, tasmā evamāha. <span class="bld">Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo</span>tiādīsu jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇāva seṭṭhāti dasseti. <span class="bld">Hīno añño vaṇṇo</span>ti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadati. <span class="bld">Sukko</span>ti <a name="P3.0320"></a> paṇḍaro. <span class="bld">Kaṇho</span>ti kāḷako. <span class="bld">Sujjhantī</span>ti jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu sujjhanti. <span class="bld">Brahmuno puttā</span>ti mahābrahmuno puttā. <span class="bld">Orasā mukhato jātā</span>ti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaddhitāti vā orasā. <span class="bld">Brahmajā</span>ti brahmato nibbattā. <span class="bld">Brahmanimmitā</span>ti brahmunā nimmitā. <span class="bld">Brahmadāyādā</span>ti brahmuno dāyādā. <span class="bld">Ghosoyeva kho eso</span>ti vohāramattamevetaṃ.</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><a name="para318_mn2"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Ijjheyyā</span>ti samijjheyya, yattakāni dhanādīni pattheyya, tattakehissa manoratho pūreyyāti attho. <span class="bld">Khattiyopissāssā</span>ti khattiyopi assa issariyasampattassa pubbuṭṭhāyī assa. <span class="bld">Nesaṃ ettha kiñcī</span>ti na etesaṃ ettha kiñci.</p>
  983. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><a name="para322_mn2"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">Āsanena vā nimanteyyāmā</span>ti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdāti vadeyyāma. <span class="bld">Abhinimanteyyāmapi na</span>nti abhiharitvā taṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro vācāya ceva kāyena ca. ‘‘Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe mamaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenattho’’ti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi <a name="P3.0321"></a> sandhāya ‘‘abhinimanteyyāmapi na’’nti āha. <span class="bld">Rakkhāvaraṇagutti</span>nti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca <a name="V3.0228"></a> guttiṃ. Yā panesā āvudhahatthe purise ṭhapentena rakkhā, sā dhammikā nāma saṃvihitā na hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikāpaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma saṃvihitā hoti. Taṃ sandhāyāha ‘‘dhammika’’nti.</p>
  984. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M3.0222"></a> <span class="bld">sante</span>ti evaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ pabbajitānaṃ pabbajitasakkārena same samāne. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  985. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  986. <p class="centered">Madhurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  987. <p class="subhead">5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā</p>
  988. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><a name="para324_mn2"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0229"></a> <span class="bld">me suta</span>nti bodhirājakumārasuttaṃ. Tattha <span class="bld">kokanado</span>ti kokanadaṃ vuccati padumaṃ. So ca maṅgalapāsādo olokanakapadumaṃ dassetvā kato, tasmā kokanadoti saṅkhaṃ labhi.</p>
  989. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><a name="para325_mn2"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Yāva pacchimasopānakaḷevarā</span>ti ettha <span class="bld">pacchimasopānakaḷevara</span>nti paṭhamaṃ sopānaphalakaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Addasā</span> <a name="P3.0322"></a> <span class="bld">kho</span>ti olokanatthaṃyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa.<span class="bld"> Bhagavā tuṇhī ahosī</span>ti ‘‘kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato’’ti āvajjanto puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi. So hi rājakumāro aputtako, sutañcānena ahosi – ‘‘buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī’’ti. So – ‘‘sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi, sammāsambuddho mama celappaṭikaṃ akkamissati. No ce labhissāmi, na akkamissatī’’ti patthanaṃ katvā santharāpesi. Atha bhagavā ‘‘nibbattissati nu kho etassa putto’’ti āvajjetvā ‘‘na nibbattissatī’’ti addasa.</p>
  990. <p class="bodytext">Pubbe kira so ekasmiṃ dīpe vasamāno samacchandena sakuṇapotake khādi. Sacassa mātugāmo aññova bhaveyya, puttaṃ labheyya. Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ, tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi. Dusse pana akkante – ‘‘buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitapatthitaṃ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahāabhinīhāro kato, na ca puttaṃ labhāmi, tucchaṃ idaṃ vacana’’nti micchāgahaṇaṃ gaṇheyya. Titthiyāpi – ‘‘natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma, celappaṭikaṃ maddantā āhiṇḍantī’’ti ujjhāyeyyuṃ<a name="M3.0223"></a>. Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbaṃ jānitvā akkamissanti, abhabbaṃ jānitvā na akkamissanti. Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṃ na jānissanti. Tesu akkamantesu sace patthitaṃ ijjhissati, iccetaṃ kusalaṃ<a name="P3.0323"></a>. No ce ijjhissati, – ‘‘pubbe bhikkhusaṅghassa abhinīhāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti, taṃ idāni na labhanti<a name="V3.0230"></a>. Teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ, ime paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī’’ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi. Sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘na, bhikkhave, celappaṭikā akkamitabbā’’ti (cūḷava. 268). Maṅgalatthāya paññattaṃ anakkamantesu pana akkamanatthāya anupaññattiṃ ṭhapesi – ‘‘gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṃ maṅgalatthāyā’’ti (cūḷava. 268).</p>
  991. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><a name="para326_mn2"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī</span>ti idaṃ thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṃ kāraṇaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Na kho sukhena sukha</span>nti kasmā āha? Kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā sammāsambuddho na akkami, tasmā ahampi satthārā samānacchando bhavissāmīti maññamāno evamāha.</p>
  992. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><a name="para327_mn2"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">So kho aha</span>ntiādi ‘‘yāva rattiyā pacchime yāme’’ti tāva mahāsaccake (ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ. Tato paraṃ yāva pañcavaggiyānaṃ āsavakkhayā pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ.</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><a name="para343_mn2"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Aṅkusagayhe sippe</span>ti aṅkusagahaṇasippe. <span class="bld">Kusalo aha</span>nti cheko ahaṃ. Kassa <a name="P3.0324"></a> panāyaṃ santike sippaṃ uggaṇhīti? Pitu santike, pitāpissa pitu santikeva uggaṇhi. Kosambiyaṃ kira parantaparājā nāma rajjaṃ kāresi. Rājamahesī garubhārā ākāsatale raññā saddhiṃ bālātapaṃ tappamānā rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā hoti, eko hatthiliṅgasakuṇo ‘‘maṃsapesī’’ti maññamāno gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Sā ‘‘chaḍḍeyya ma’’nti bhayena nissaddā ahosi, so taṃ pabbatapāde rukkhaviṭape ṭhapesi. Sā pāṇissaraṃ karontī mahāsaddamakāsi. Sakuṇo <a name="M3.0224"></a> palāyi, tassā tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tiyāmarattiṃ deve vassante kambalaṃ pārupitvā nisīdi. Tato ca avidūre tāpaso vasati. So tassā saddena aruṇe uggate rukkhamūlaṃ āgato jātiṃ pucchitvā nisseṇiṃ bandhitvā otāretvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā yāguṃ pāyesi. Dārakassa meghautuñca pabbatautuñca gahetvā jātattā udenoti nāmaṃ akāsi. Tāpaso phalāphalāni āharitvā dvepi jane posesi.</p>
  994. <p class="bodytext">Sā <a name="V3.0231"></a> ekadivasaṃ tāpasassa āgamanavelāya paccuggamanaṃ katvā itthikuttaṃ dassetvā tāpasaṃ sīlabhedaṃ āpādesi. Tesaṃ ekato vasantānaṃ kāle gacchante parantaparājā kālaṃ akāsi. Tāpaso rattibhāge nakkhattaṃ oloketvā rañño matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘tuyhaṃ rājā mato, putto te kiṃ idha vasituṃ icchati, udāhu pettike rajje chattaṃ ussāpetu’’nti pucchi. Sā puttassa ādito paṭṭhāya sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā chattaṃ ussāpetukāmatañcassa ñatvā tāpasassa ārocesi. Tāpaso ca hatthiganthasippaṃ jānāti, kutonena laddhaṃ? Sakkassa <a name="P3.0325"></a> santikā. Pubbe kirassa sakko upaṭṭhānaṃ āgantvā ‘‘kena kilamathā’’ti pucchi. So ‘‘hatthiparissayo atthī’’ti ārocesi. Tassa sakko hatthiganthañceva vīṇakañca datvā ‘‘palāpetukāmatāya sati imaṃ tantiṃ vādetvā imaṃ silokaṃ vadeyyātha, pakkositukāmatāya sati imaṃ silokaṃ vadeyyāthā’’ti āha. Tāpaso taṃ sippaṃ kumārassa adāsi. So ekaṃ vaṭarukkhaṃ abhiruhitvā hatthīsu āgatesu tantiṃ vādetvā silokaṃ vadati, hatthī bhītā palāyiṃsu.</p>
  995. <p class="bodytext">So sippassa ānubhāvaṃ ñatvā punadivase pakkosanasippaṃ payojesi. Jeṭṭhakahatthī āgantvā khandhaṃ upanāmesi. So tassa khandhagato yuddhasamatthe taruṇahatthī uccinitvā kambalañca muddikañca gahetvā mātāpitaro vanditvā nikkhanto anupubbena taṃ taṃ gāmaṃ pavisitvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ atthikā āgacchantū’’ti janasaṅgahaṃ katvā nagaraṃ parivāretvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, mayhaṃ chattaṃ dethā’’ti asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassetvā chattaṃ ussāpesi. So hatthivittako hutvā ‘‘asukaṭṭhāne sundaro hatthī atthī’’ti vutte gantvā gaṇhāti. Caṇḍapajjoto <a name="M3.0225"></a> ‘‘tassa santike sippaṃ gaṇhissāmī’’ti kaṭṭhahatthiṃ payojetvā tassa anto yodhe nisīdāpetvā taṃ hatthiṃ gahaṇatthāya āgataṃ gaṇhitvā tassa santike sippaṃ gahaṇatthāya dhītaraṃ uyyojesi. So tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā taṃ gahetvā attano nagaraṃyeva agamāsi. Tassā kucchiyaṃ uppanno ayaṃ bodhirājakumāro attano pitu santike sippaṃ uggaṇhi.</p>
  996. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><a name="para344_mn2"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Padhāniyaṅgānī</span>ti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo. Padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. <span class="bld">Saddho</span>ti saddhāya samannāgato. Sā panesā <a name="P3.0326"></a> āgamanasaddhā <a name="V3.0232"></a> adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā <span class="bld">āgamanasaddhā</span> nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā <span class="bld">adhigamasaddhā</span> nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ <span class="bld">okappanasaddhā</span> nāma. Pasāduppatti <span class="bld">pasādasaddhā</span> nāma, idha pana okappanasaddhā adhippetā. <span class="bld">Bodhi</span>nti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati, desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati.</p>
  997. <p class="bodytext"><span class="bld">Appābādho</span>ti arogo. <span class="bld">Appātaṅko</span>ti niddukkho. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti samavipācaniyā. <span class="bld">Gahaṇiyā</span>ti kammajatejodhātuyā. <span class="bld">Nātisītāya nāccuṇhāyā</span>ti atisītagahaṇiko hi sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. <span class="bld">Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā</span>ti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhikaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti parisuddhāya. <span class="bld">Nibbedhikāyā</span>ti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. <span class="bld">Sammādukkhakkhayagāminiyā</span>ti <a name="P3.0327"></a> tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati. Imāni ca pañca padhāniyaṅgāni lokiyāneva veditabbāni.</p>
  998. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><a name="para345_mn2"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Sāyamanusiṭṭho</span> <a name="M3.0226"></a> <span class="bld">pāto visesaṃ adhigamissatī</span>ti atthaṅgate sūriye anusiṭṭho aruṇuggamane visesaṃ adhigamissati. <span class="bld">Pātamanusiṭṭho sāya</span>nti aruṇuggamane anusiṭṭho sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ. Ayañca pana desanā neyyapuggalavasena vuttā. Dandhapañño hi neyyapuggalo sattahi divasehi arahattaṃ pāpuṇāti, tikkhapañño ekadivasena, sesadivase majjhimapaññāvasena veditabbaṃ. <span class="bld">Aho buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatā</span>ti yasmā buddhadhammānaṃ uḷāratāya dhammassa ca svākkhātatāya pāto kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sāyaṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā pasaṃsanto evamāha. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti vimhayatthe nipāto.</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><a name="para346_mn2"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Kucchimatī</span>ti <a name="V3.0233"></a> āpannasattā. <span class="bld">Yo me ayaṃ, bhante, kucchigato</span>ti kiṃ panevaṃ saraṇaṃ gahitaṃ hotīti. Na hoti. Acittakasaraṇagamanaṃ nāma natthi, ārakkho panassa paccupaṭṭhitova hoti. Atha naṃ yadā mahallakakāle mātāpitaro, – ‘‘tāta, kucchigatameva taṃ saraṇaṃ gaṇhāpayimhā’’ti sārenti, so ca sallakkhetvā ‘‘ahaṃ saraṇaṃ gato upāsako’’ti satiṃ uppādeti, tadā saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1000. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1001. <p class="centered">Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1002. <p class="subhead">6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><a name="para347_mn2"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0234"></a><a name="P3.0328"></a> <span class="bld">me suta</span>nti aṅgulimālasuttaṃ. Tattha <span class="bld">aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretī</span>ti kasmā dhāreti? Ācariyavacanena. Tatrāyaṃ anupubbikathā –</p>
  1004. <p class="bodytext">Ayaṃ kira kosalarañño purohitassa mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Brāhmaṇiyā rattibhāge gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tassa mātukucchito nikkhamanakāle sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, rañño maṅgalasakuntopi sirisayane ṭhapitā asilaṭṭhipi <a name="M3.0227"></a> pajjali. Brāhmaṇo nikkhamitvā nakkhattaṃ olokento coranakkhattena jātoti rañño santikaṃ gantvā sukhaseyyabhāvaṃ pucchi.</p>
  1005. <p class="bodytext">Rājā ‘‘kuto, me ācariya, sukhaseyyā? Mayhaṃ maṅgalāvudhaṃ pajjali, rajjassa vā jīvitassa vā antarāyo bhavissati maññe’’ti. Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ ghare kumāro jāto, tassānubhāvena na kevalaṃ tuyhaṃ nivesane, sakalanagarepi āvudhāni pajjalitānīti. Kiṃ bhavissati ācariyāti? Coro bhavissati mahārājāti. Kiṃ ekacorako, udāhu rajjadūsako coroti? Ekacorako devāti. Evaṃ vatvā ca pana rañño manaṃ gaṇhitukāmo āha – ‘‘māretha naṃ devā’’ti. Ekacorako samāno kiṃ karissati? Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya hoti, paṭijaggatha nanti. Tassa nāmaggahaṇaṃ gaṇhantā sayane ṭhapitamaṅgalaasilaṭṭhi, chadane ṭhapitā sarā, kappāsapicumhi <a name="P3.0329"></a> ṭhapitaṃ tālavaṇṭakaraṇasatthakanti ete pajjalantā kiñci na hiṃsiṃsu, tasmā <span class="bld">ahiṃsako</span>ti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sippuggahaṇakāle takkasīlaṃ pesayiṃsu.</p>
  1006. <p class="bodytext">So dhammantevāsiko hutvā sippaṃ paṭṭhapesi. Vattasampanno kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī ahosi. Sesaantevāsikā bāhirakā ahesuṃ. Te – ‘‘ahiṃsakamāṇavakassa āgatakālato paṭṭhāya mayaṃ na paññāyāma, kathaṃ naṃ bhindeyyāmā’’ti? Nisīditvā mantayantā <a name="V3.0235"></a> – ‘‘sabbehi atirekapaññattā duppaññoti. Na sakkā vattuṃ, vattasampannattā dubbattoti. Na sakkā vattuṃ, jātisampannattā dujjātoti na sakkā vattuṃ, kinti karissāmā’’ti? Tato ekaṃ kharamantaṃ mantayiṃsu ‘‘ācariyassa antaraṃ katvā naṃ bhindissāmā’’ti tayo rāsī hutvā paṭhamaṃ ekacce ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Kiṃ tātāti? Imasmiṃ gehe ekā kathā suyyatīti. Kiṃ tātāti? Ahiṃsakamāṇavo tumhākaṃ antare dubbhatīti maññāmāti. Ācariyo santajjetvā – ‘‘gacchatha vasalā, mā me puttaṃ mayhaṃ antare paribhindathā’’ti niṭṭhubhi. Tato itare, atha itarehi tayopi koṭṭhāsā āgantvā tatheva vatvā – ‘‘amhākaṃ asaddahantā upaparikkhitvā jānāthā’’ti āhaṃsu.</p>
  1007. <p class="bodytext">Ācariyo <a name="M3.0228"></a> sinehena vadante disvā ‘‘atthi maññe santhavo’’ti paribhijjitvā cintesi ‘‘ghātemi na’’nti. Tato cintesi – ‘‘sace ghātessāmi ‘disāpāmokkho ācariyo attano santikaṃ sippuggahaṇatthaṃ āgate māṇavake dosaṃ uppādetvā jīvitā voropetī’ti. Puna koci sippuggahaṇatthaṃ na āgamissati, evaṃ me lābho parihāyissati, atha <a name="P3.0330"></a> naṃ sippassa pariyosānupacāroti vatvā jaṅghasahassaṃ ghātehīti vakkhāmi. Avassaṃ ettha eko uṭṭhāya taṃ ghātessatī’’ti.</p>
  1008. <p class="bodytext">Atha naṃ āha – ‘‘ehi tāta jaṅghasahassaṃ ghātehi, evaṃ te sippassa upacāro kato bhavissatī’’ti. Mayaṃ ahiṃsakakule jātā, na sakkā ācariyāti. Aladdhupacāraṃ sippaṃ phalaṃ na deti tātāti. So pañcāvudhaṃ gahetvā ācariyaṃ vanditvā aṭaviṃ paviṭṭho. Aṭaviṃ pavisanaṭṭhānepi aṭavimajjhepi aṭavito nikkhamanaṭṭhānepi ṭhatvā manusse ghāteti. Vatthaṃ vā veṭhanaṃ vā na gaṇhāti. Eko dveti gaṇitamattameva karonto gacchati, gaṇanampi na uggaṇhāti. Pakatiyāpi paññavā esa, pāṇātipātino pana cittaṃ na patiṭṭhāti, tasmā anukkamena gaṇanampi na sallakkhesi, ekekaṃ aṅguliṃ chinditvā ṭhapeti. Ṭhapitaṭṭhāne aṅguliyo vinassanti, tato vijjhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ katvā dhāresi, teneva cassa aṅgulimāloti saṅkhā udapādi. So sabbaṃ araññaṃ nissañcāramakāsi, dāruādīnaṃ atthāya araññaṃ gantuṃ samattho nāma natthi.</p>
  1009. <p class="bodytext">Rattibhāge <a name="V3.0236"></a> antogāmampi āgantvā pādena paharitvā dvāraṃ ugghāteti. Tato sayiteyeva māretvā eko ekoti gahetvā gacchati. Gāmo osaritvā nigame aṭṭhāsi, nigamo nagare. Manussā tiyojanato paṭṭhāya gharāni pahāya dārake hatthesu gahetvā āgamma sāvatthiṃ parivāretvā khandhāvāraṃ bandhitvā rājaṅgaṇe sannipatitvā – ‘‘coro, te deva, vijite aṅgulimālo nāmā’’tiādīni <a name="P3.0331"></a> vadantā kandanti. Bhaggavo ‘‘mayhaṃ putto bhavissatī’’ti ñatvā brāhmaṇiṃ āha – bhoti aṅgulimālo nāma coro uppanno, so na añño, tava putto ahiṃsakakumāro. Idāni rājā taṃ gaṇhituṃ nikkhamissati, kiṃ kattabbanti? Gaccha <a name="M3.0229"></a> sāmi, puttaṃ me gahetvā ehīti. Nāhaṃ bhadde ussahāmi, catūsu hi janesu vissāso nāma natthi, coro me purāṇasahāyoti avissāsanīyo, sākhā me purāṇasanthatāti avissāsanīyā, rājā maṃ pūjetīti avissāsanīyo, itthī me vasaṃ gatāti avissāsanīyāti. Mātu hadayaṃ pana mudukaṃ hoti. Tasmā ahaṃ pana gantvā mayhaṃ puttaṃ ānessāmīti nikkhantā.</p>
  1010. <p class="bodytext">Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamaye lokaṃ volokento aṅgulimālaṃ disvā – ‘‘mayi gate etassa sotthi bhavissati. Agāmake araññe ṭhito catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā mama santike pabbajitvā cha abhiññā sacchikarissati. Sace na gamissāmi, mātari aparajjhitvā anuddharaṇīyo bhavissati, karissāmissa saṅgaha’’nti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā piṇḍāya pavisitvā katabhattakicco taṃ saṅgaṇhitukāmo vihārā nikkhami. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  1011. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><a name="para348_mn2"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Saṅkaritvā saṅkaritvā</span>ti saṅketaṃ katvā vaggavaggā hutvā. <span class="bld">Hatthatthaṃ gacchantī</span>ti hatthe atthaṃ vināsaṃ gacchanti. Kiṃ pana te bhagavantaṃ sañjānitvā evaṃ vadanti asañjānitvāti? Asañjānitvā. Aññātakavesena hi bhagavā <a name="P3.0332"></a> ekakova agamāsi. Coropi tasmiṃ samaye dīgharattaṃ dubbhojanena ca dukkhaseyyāya ca ukkaṇṭhito hoti. Kittakā panānena manussā māritāti? Ekenūnasahassaṃ. So pana idāni ekaṃ labhitvā sahassaṃ pūressatīti saññī hutvā yameva paṭhamaṃ passāmi, taṃ ghātetvā gaṇanaṃ pūretvā sippassa upacāraṃ katvā kesamassuṃ ohāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā mātāpitaro passissāmīti aṭavimajjhato aṭavimukhaṃ <a name="V3.0237"></a> āgantvā ekamantaṃ ṭhitova bhagavantaṃ addasa. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘addasā kho’’tiādi vuttaṃ.</p>
  1012. <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsī</span>ti mahāpathaviṃ ummiyo uṭṭhapento viya saṃharitvā aparabhāge akkamati, orabhāge valiyo nikkhamanti, aṅgulimālo sarakkhepamattaṃ muñcitvā gacchati. Bhagavā purato mahantaṃ aṅgaṇaṃ dassetvā sayaṃ majjhe hoti, coro ante. So ‘‘idāni naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti sabbathāmena dhāvati. Bhagavā aṅgaṇassa pārimante <a name="M3.0230"></a> hoti, coro majjhe. So ‘‘ettha naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti vegena dhāvati. Bhagavā tassa purato mātikaṃ vā thalaṃ vā dasseti, etenupāyena tīṇi yojanāni gahetvā agamāsi. Coro kilami, mukhe kheḷo sussi, kacchehi sedā mucciṃsu. Athassa ‘‘acchariyaṃ vata bho’’ti etadahosi. <span class="bld">Migampī</span>ti migaṃ kasmā gaṇhāti? Chātasamaye āhāratthaṃ. So kira ekaṃ gumbaṃ ghaṭṭetvā mige uṭṭhāpeti. Tato cittaruciyaṃ migaṃ anubandhanto gaṇhitvā pacitvā khādati. <span class="bld">Puccheyya</span>nti yena kāraṇenāyaṃ gacchantova ṭhito nāma<a name="P3.0333"></a>, ahañca ṭhitova aṭṭhito nāma, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ taṃ kāraṇaṃ puccheyyanti attho.</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><a name="para349_mn2"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Nidhāyā</span>ti yo vihiṃsanatthaṃ bhūtesu daṇḍo pavattayitabbo siyā, taṃ nidhāya apanetvā mettāya khantiyā paṭisaṅkhāya avihiṃsāya sāraṇīyadhammesu ca ṭhito ahanti attho. <span class="bld">Tuvamaṭṭhitosī</span>ti pāṇesu asaññatattā ettakāni pāṇasahassāni ghātentassa tava mettā vā khanti vā paṭisaṅkhā vā avihiṃsā vā sāraṇīyadhammo vā natthi, tasmā tuvaṃ aṭṭhitosi, idāni iriyāpathena ṭhitopi niraye dhāvissasi, tiracchānayoniyaṃ pettivisaye asurakāye vā dhāvissasīti vuttaṃ hoti.</p>
  1014. <p class="bodytext">Tato coro – ‘‘mahā ayaṃ sīhanādo, mahantaṃ gajjitaṃ, na idaṃ aññassa bhavissati, mahāmāyāya puttassa siddhatthassa samaṇarañño etaṃ gajjitaṃ, diṭṭho vatamhi maññe tikhiṇacakkhunā sammāsambuddhena, saṅgahakaraṇatthaṃ me bhagavā āgato’’ti cintetvā <span class="bld">cirassaṃ vata me</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mahito</span>ti devamanussādīhi catupaccayapūjāya pūjito. <span class="bld">Paccupādī</span>ti cirassaṃ <a name="V3.0238"></a> kālassa accayena mayhaṃ saṅgahatthāya imaṃ mahāvanaṃ paṭipajji. <span class="bld">Pahāya pāpa</span>nti pajahitvā pāpaṃ.</p>
  1015. <p class="bodytext"><span class="bld">Itvevā</span>ti evaṃ vatvāyeva. <span class="bld">Āvudha</span>nti <a name="P3.0334"></a> pañcāvudhaṃ. <span class="bld">Sobbhe</span>ti samantato chinne. <span class="bld">Papāte</span>ti ekato chinne. <span class="bld">Narake</span>ti phalitaṭṭhāne. Idha pana tīhipi imehi padehi araññameva vuttaṃ. <span class="bld">Akirī</span>ti khipi chaḍḍesi.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Tamehi</span> <a name="M3.0231"></a> <span class="bld">bhikkhūti tadā avocā</span>ti bhagavato imaṃ pabbājento kuhiṃ satthakaṃ labhissāmi, kuhiṃ pattacīvaranti pariyesanakiccaṃ natthi, kammaṃ pana olokesi. Athassa pubbe sīlavantānaṃ aṭṭhaparikkhārabhaṇḍakassa dinnabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘ehi bhikkhu svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. So saha vacaneneva iddhimayapattacīvaraṃ paṭilabhi. Tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, samaṇaliṅgaṃ pāturahosi.</p>
  1017. <p class="gatha1">‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;</p>
  1018. <p class="gathalast">Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. –</p>
  1019. <p class="unindented">Evaṃ vuttā aṭṭha parikkhārā sarīrapaṭibaddhāva hutvā nibbattiṃsu. <span class="bld">Eseva tassa ahu bhikkhubhāvo</span>ti esa ehibhikkhubhāvo tassa upasampannabhikkhubhāvo ahosi, na hi ehibhikkhūnaṃ visuṃ upasampadā nāma atthi.</p>
  1020. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><a name="para350_mn2"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Pacchāsamaṇenā</span>ti bhaṇḍaggāhakena pacchāsamaṇena, teneva attano pattacīvaraṃ gāhāpetvā taṃ pacchāsamaṇaṃ katvā gatoti attho. Mātāpissa aṭṭhausabhamattena ṭhānena antaritā, – ‘‘tāta, ahiṃsaka kattha ṭhitosi, kattha nisinnosi, kuhiṃ gatosi? Mayā saddhiṃ na kathesi tātā’’ti vadantī āhiṇḍitvā apassamānā ettova gatā.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcamattehi</span> <a name="P3.0335"></a> <span class="bld">assasatehī</span>ti sace corassa parājayo bhavissati, anubandhitvā naṃ gaṇhissāmi. Sace mayhaṃ parājayo bhavissati, vegena palāyissāmīti sallahukena balena nikkhami<a name="V3.0239"></a>. <span class="bld">Yena ārāmo</span>ti kasmā ārāmaṃ agamāsi? So kira corassa bhāyati, cittena gantukāmo na gacchati, garahābhayena nikkhami. Tenassa etadahosi – ‘‘sammāsambuddhaṃ vanditvā nisīdissāmi, so pucchissati ‘kasmā balaṃ gahetvā nikkhantosī’ti. Athāhaṃ ārocessāmi, bhagavā hi maṃ na kevalaṃ samparāyikeneva atthena saṅgaṇhāti, diṭṭhadhammikenapi saṅgaṇhātiyeva. So sace mayhaṃ jayo bhavissati, adhivāsessati. Sace parājayo bhavissati ‘kiṃ te, mahārāja, ekaṃ coraṃ ārabbha gamanenā’ti vakkhati. Tato <a name="M3.0232"></a> maṃ jano evaṃ sañjānissati – ‘rājā coraṃ gahetuṃ nikkhanto, sammāsambuddhena pana nivattito’ti’’ garahamokkhaṃ sampassamāno agamāsi.</p>
  1022. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuto panassā</span>ti kasmā āha? Api nāma bhagavā tassa upanissayaṃ oloketvā taṃ ānetvā pabbājeyyāti bhagavato parigaṇhanatthaṃ āha. <span class="bld">Rañño</span>ti na kevalaṃ raññoyeva bhayaṃ ahosi, avasesopi mahājano bhīto phalakāvudhāni chaḍḍetvā sammukhasammukhaṭṭhāneva palāyitvā nagaraṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya aṭṭālake āruyha olokento aṭṭhāsi. Evañca avoca – ‘‘aṅgulimālo ‘rājā mayhaṃ santikaṃ āgacchatī’ti ñatvā paṭhamataraṃ āgantvā jetavane nisinno, rājā tena gahito, mayaṃ pana palāyitvā muttā’’ti. <span class="bld">Natthi te ito bhaya</span>nti ayañhi idāni kunthakipillikaṃ jīvitā na voropeti, natthi te imassa santikā bhayanti attho.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ gotto</span>ti? Kasmā pucchati? Pabbajitaṃ dāruṇakammena <a name="P3.0336"></a> uppannanāmaṃ gahetvā voharituṃ na yuttaṃ, mātāpitūnaṃ gottavasena naṃ samudācarissāmīti maññamāno pucchi. <span class="bld">Parikkhārāna</span>nti etesaṃ atthāya ahaṃ ussukkaṃ karissāmīti attho. Kathentoyeva ca udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā therassa pādamūle ṭhapesi.</p>
  1024. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><a name="para351_mn2"></a><span class="paranum">351</span>. <span class="bld">Āraññiko</span>tiādīni cattāri dhutaṅgāni pāḷiyaṃ āgatāni. Therena pana terasapi samādinnāneva ahesuṃ, tasmā alanti āha. <span class="bld">Yañhi mayaṃ, bhante</span>ti kiṃ sandhāya vadati? ‘‘Hatthimpi dhāvantaṃ anubandhitvā gaṇhāmī’’ti āgataṭṭhāne raññā pesitahatthādayo so evaṃ aggahesi. Rājāpi – ‘‘hatthīhiyeva naṃ parikkhipitvā gaṇhatha, asseheva, rathehevā’’ti evaṃ <a name="V3.0240"></a> anekavāraṃ bahū hatthādayo pesesi. Evaṃ gatesu pana tesu – ‘‘ahaṃ are aṅgulimālo’’ti tasmiṃ uṭṭhāya saddaṃ karonte ekopi āvudhaṃ parivattetuṃ nāsakkhi, sabbeva koṭṭetvā māresi. Hatthī araññahatthī, assā araññaassā, rathāpi tattheva bhijjantīti idaṃ sandhāya rājā evaṃ vadati.</p>
  1025. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍāya pāvisī</span>ti na idaṃ paṭhamaṃ pāvisi. Itthidassanadivasaṃ sandhāya panetaṃ vuttaṃ. Devasikampi panesa pavisateva, manussā ca naṃ disvā uttasantipi palāyantipi dvārampi thakenti, ekacce aṅgulimāloti sutvāva palāyitvā araññaṃ vā pavisanti, gharaṃ vā pavisitvā dvāraṃ thakenti. Palāyituṃ <a name="M3.0233"></a> asakkontā piṭṭhiṃ datvā tiṭṭhanti<a name="P3.0337"></a>. Thero uḷuṅgayāgumpi kaṭacchubhikkhampi na labhati, piṇḍapātena kilamati. Bahi alabhanto nagaraṃ sabbasādhāraṇanti nagaraṃ pavisati. Yena dvārena pavisati, tattha aṅgulimālo āgatoti kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti. <span class="bld">Etadahosī</span>ti kāruññappattiyā ahosi. Ekena ūnamanussasahassaṃ ghātentassa ekadivasampi kāruññaṃ nāhosi, gabbhamūḷhāya itthiyā dassanamatteneva kathaṃ uppannanti? Pabbajjābalena, pabbajjābalañhi etaṃ.</p>
  1026. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena hī</span>ti yasmā te kāruññaṃ uppannaṃ, tasmāti attho. <span class="bld">Ariyāya jātiyā</span>ti, aṅgulimāla, etaṃ tvaṃ mā gaṇhi, nesā tava jāti. Gihikālo esa, gihī nāma pāṇampi hananti, adinnādānādīnipi karonti. Idāni pana te ariyā nāma jāti. Tasmā tvaṃ ‘‘yato ahaṃ, bhagini, jāto’’ti sace evaṃ vattuṃ kukkuccāyasi, tena hi ‘‘ariyāya jātiyā’’ti evaṃ visesetvā vadāhīti uyyojesi.</p>
  1027. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ itthiṃ etadavocā</span>ti itthīnaṃ gabbhavuṭṭhānaṭṭhānaṃ nāma na sakkā purisena upasaṅkamituṃ. Thero kiṃ karosīti? Aṅgulimālatthero saccakiriyaṃ katvā sotthikaraṇatthāya āgatoti ārocāpesi. Tato te sāṇiyā parikkhipitvā therassa bahisāṇiyaṃ pīṭhakaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā – ‘‘yato ahaṃ bhagini sabbaññubuddhassa ariyāya jātiyā jāto’’ti saccakiriyaṃ akāsi, saha saccavacaneneva dhamakaraṇato muttaudakaṃ viya dārako nikkhami. Mātāputtānaṃ sotthi ahosi. Imañca pana parittaṃ na kiñci parissayaṃ na maddati, <span class="bld">mahāparittaṃ</span> nāmetanti <a name="V3.0241"></a> vuttaṃ. Therena <a name="P3.0338"></a> nisīditvā saccakiriyakataṭṭhāne pīṭhakaṃ akaṃsu. Gabbhamūḷhaṃ tiracchānagatitthimpi ānetvā tattha nisajjāpenti, tāvadeva sukhena gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Yā dubbalā hoti na sakkā ānetuṃ, tassā pīṭhakadhovanaudakaṃ netvā sīse siñcanti, taṅkhaṇaṃyeva gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, aññampi rogaṃ vūpasameti. Yāva kappā tiṭṭhanakapāṭihāriyaṃ kiretaṃ.</p>
  1028. <p class="bodytext">Kiṃ pana bhagavā theraṃ vejjakammaṃ kārāpesīti? Na kārāpesi. Therañhi disvā manussā bhītā palāyanti. Thero bhikkhāhārena kilamati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. Tassa anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘idāni kira aṅgulimālatthero mettacittaṃ <a name="M3.0234"></a> paṭilabhitvā saccakiriyāya manussānaṃ sotthibhāvaṃ karotīti manussā theraṃ upasaṅkamitabbaṃ maññissanti, tato bhikkhāhārena akilamanto samaṇadhammaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Na hi saccakiriyā vejjakammaṃ hoti. Therassāpi ca ‘‘samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa cittaṃ kammaṭṭhānābhimukhaṃ na gacchati, aṭaviyaṃ ṭhatvā manussānaṃ ghātitaṭṭhānameva pākaṭaṃ hoti. ‘‘Duggatomhi, khuddakaputtomhi, jīvitaṃ me dehi sāmīti maraṇabhītānaṃ vacanākāro ca hatthapādavikāro ca āpāthaṃ āgacchati, so vippaṭisārī hutvā tatova uṭṭhāya gacchati, athassa bhagavā taṃ jātiṃ abbohārikaṃ katvāvāyaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhissatīti ariyāya jātiyā saccakiriyaṃ kāresi. <span class="bld">Eko vūpakaṭṭho</span>tiādi vatthasutte (ma. ni. 1.80) vitthāritaṃ.</p>
  1029. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><a name="para352_mn2"></a><span class="paranum">352</span>. <span class="bld">Aññenapi leḍḍu khitto</span>ti kākasunakhasūkarādīnaṃ paṭikkamāpanatthāya samantā sarakkhepamatte ṭhāne yena kenaci <a name="P3.0339"></a> disābhāgena khitto āgantvā therasseva kāye patati. Kittake ṭhāne evaṃ hoti? Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā piṇḍāya caritvā paṭinivattetvā yāva gaṇṭhikapaṭimukkaṭṭhānaṃ āgacchati, tāva hoti. <span class="bld">Bhinnena sīsenā</span>ti mahācammaṃ chinditvā yāva aṭṭhimariyādā bhinnena.</p>
  1030. <p class="bodytext"><span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti khīṇāsavabhāvaṃ sandhāya āha. <span class="bld">Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenā</span>ti idaṃ sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ sandhāya vuttaṃ. Kammañhi kariyamānameva tayo koṭṭhāse pūreti. Sattasu <a name="V3.0242"></a> cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ</span> nāma hoti. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipākoti imassa tikassa vasena <span class="bld">ahosikammaṃ</span> nāma hoti. Atthasādhikā sattamajavanacetanā <span class="bld">upapajjavedanīyakammaṃ</span> nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva taṃ ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnamantare pañcajavanacetanā <span class="bld">aparāpariyavedanīyakammaṃ</span> nāma hoti. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā <a name="M3.0235"></a> vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. Therassa pana upapajjavedanīyañca aparāpariyavedanīyañcāti imāni dve kammāni kammakkhayakarena arahattamaggena samugghāṭitāni, diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi<a name="P3.0340"></a>. Taṃ arahattappattassāpi vipākaṃ detiyeva. Taṃ sandhāya bhagavā ‘‘yassa kho tva’’ntiādimāha. Tasmā <span class="bld">yassa kho</span>ti ettha yādisassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti evaṃ attho veditabbo.</p>
  1031. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhā mutto</span>ti desanāsīsamattametaṃ, abbhā mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pana upakkilesehi mutto candimā idha adhippeto. Yathā hi evaṃ nirupakkileso candimā lokaṃ pabhāseti, evaṃ pamādakilesavimutto appamatto bhikkhu imaṃ attano khandhāyatanadhātulokaṃ pabhāseti, vihatakilesandhakāraṃ karoti.</p>
  1032. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalena pidhīyatī</span>ti maggakusalena pidhīyati appaṭisandhikaṃ karīyati. <span class="bld">Yuñjati buddhasāsane</span>ti buddhasāsane kāyena vācāya manasā ca yuttappayutto viharati. Imā tisso therassa udānagāthā nāma.</p>
  1033. <p class="bodytext"><span class="bld">Disā hi me</span>ti idaṃ kira thero attano parittāṇākāraṃ karonto āha. Tattha <span class="bld">disā hi me</span>ti mama sapattā. Ye maṃ evaṃ upavadanti – ‘‘yathā mayaṃ aṅgulimālena māritānaṃ ñātakānaṃ vasena dukkhaṃ vediyāma, evaṃ aṅgulimālopi vediyatū’’ti, te mayhaṃ disā catusaccadhammakathaṃ suṇantūti attho. <span class="bld">Yuñjantū</span>ti kāyavācāmanehi yuttappayuttā viharantu. <span class="bld">Ye dhammamevādapayanti</span> <a name="V3.0243"></a> <span class="bld">santo</span>ti ye santo sappurisā dhammaṃyeva ādapenti samādapenti gaṇhāpenti, te manujā mayhaṃ sapattā bhajantu sevantu payirupāsantūti attho.</p>
  1034. <p class="bodytext"><span class="bld">Avirodhappasaṃsīna</span>nti <a name="P3.0341"></a> avirodho vuccati mettā, mettāpasaṃsakānanti attho. <span class="bld">Suṇantu dhammaṃ kālenā</span>ti khaṇe khaṇe khantimettāpaṭisaṅkhāsāraṇīyadhammaṃ suṇantu. <span class="bld">Tañca anuvidhīyantū</span>ti tañca dhammaṃ anukarontu pūrentu.</p>
  1035. <p class="bodytext"><span class="bld">Na hi jātu so mamaṃ hiṃse</span>ti yo mayhaṃ diso, so maṃ ekaṃseneva na hiṃseyya. <span class="bld">Aññaṃ vā pana kiñci na</span>nti na kevalaṃ maṃ, aññampi pana <a name="M3.0236"></a> kañci puggalaṃ mā hiṃsantu mā viheṭhentu. <span class="bld">Pappuyya paramaṃ santi</span>nti paramaṃ santibhūtaṃ nibbānaṃ pāpuṇitvā. <span class="bld">Rakkheyya tasathāvare</span>ti <span class="bld">tasā</span> vuccanti sataṇhā, <span class="bld">thāvarā</span> nittaṇhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo nibbānaṃ pāpuṇāti, so sabbaṃ tasathāvaraṃ rakkhituṃ samattho hoti. Tasmā mayhampi disā nibbānaṃ pāpuṇantu, evaṃ maṃ ekaṃseneva na hiṃsissantīti. Imā tisso gāthā attano parittaṃ kātuṃ āha.</p>
  1036. <p class="bodytext">Idāni attanova paṭipattiṃ dīpento <span class="bld">udakañhi nayanti</span> <a name="P3.0342"></a> <span class="bld">nettikā</span>ti āha. Tattha <span class="bld">nettikā</span>ti ye mātikaṃ sodhetvā bandhitabbaṭṭhāne bandhitvā udakaṃ nayanti. <span class="bld">Usukārā</span>ti usukārakā. <span class="bld">Namayantī</span>ti telakañjikena makkhetvā kukkuḷe tāpetvā unnatunnataṭṭhāne namentā ujuṃ karonti. <span class="bld">Tejana</span>nti kaṇḍaṃ. Tañhi issāso tejaṃ karoti, parañca tajjeti, tasmā tejananti vuccati. <span class="bld">Attānaṃ damayantī</span>ti yathā nettikā ujumaggena udakaṃ nayanti, usukārā tejanaṃ, tacchakā ca dāruṃ ujuṃ karonti, evamevaṃ paṇḍitā attānaṃ damenti ujukaṃ karonti nibbisevanaṃ karonti.</p>
  1037. <p class="bodytext"><span class="bld">Tādinā</span>ti iṭṭhāniṭṭhādīsu nibbikārena – ‘‘pañcahākārehi bhagavā tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī’’ti (mahāni. 38; 192) evaṃ tādilakkhaṇappattena satthārā. <span class="bld">Bhavanettī</span>ti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi goṇā viya gīvāya rajjuyā, sattā hadaye baddhā taṃ taṃ bhavaṃ nīyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. <span class="bld">Phuṭṭho</span> <a name="P3.0343"></a> <span class="bld">kammavipākenā</span>ti maggacetanāya phuṭṭho. Yasmā hi maggacetanāya <a name="V3.0244"></a> kammaṃ paccati vipaccati ḍayhati, parikkhayaṃ gacchati, tasmā sā kammavipākoti vuttā. Tāya hi phuṭṭhattā esa <span class="bld">aṇaṇo</span> nikkileso jāto, na dukkhavedanāya aṇaṇo. <span class="bld">Bhuñjāmī</span>ti cettha theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti cattāro paribhogā veditabbā. Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. So hi cattāro paccaye thenetvā bhuñjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti (pārā. 195). Sīlavato pana apaccavekkhaṇaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekkhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo <a name="M3.0237"></a> nāma. Idha kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ. ‘‘Aniṇo’’tipi pāṭho. Sāmiparibhogaṃ sandhāya ‘‘bhuñjāmi bhojana’’nti vuttaṃ.</p>
  1038. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmaratisanthava</span>nti duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthavaṃ mā anuyuñjatha mā karittha. <span class="bld">Nayidaṃ dummantitaṃ mamā</span>ti yaṃ mayā sammāsambuddhaṃ disvā pabbajissāmīti mantitaṃ, taṃ mama mantitaṃ na dummantitaṃ. <span class="bld">Saṃvibhattesu dhammesū</span>ti ahaṃ satthāti evaṃ loke uppannehi ye dhammā saṃvibhattā, tesu dhammesu yaṃ seṭṭhaṃ nibbānaṃ, tadeva ahaṃ upagamaṃ upagato sampatto, tasmā mayhaṃ idaṃ āgamanaṃ svāgataṃ nāma gatanti. <span class="bld">Tisso vijjā</span>ti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayapaññā. <span class="bld">Kataṃ</span> <a name="P3.0344"></a> <span class="bld">buddhassa sāsana</span>nti yaṃ buddhassa sāsane kattabbakiccaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā kataṃ. Tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehi desanaṃ matthakaṃ pāpesīti.</p>
  1039. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1040. <p class="centered">Aṅgulimālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1041. <p class="subhead">7. Piyajātikasuttavaṇṇanā</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><a name="para353_mn2"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0245"></a> <span class="bld">me suta</span>nti piyajātikasuttaṃ. Tattha <span class="bld">neva kammantā paṭibhantī</span>ti na sabbena sabbaṃ paṭibhanti, pakatiniyāmena pana na paṭibhanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha ca <span class="bld">na paṭibhātī</span>ti na ruccati. <span class="bld">Āḷāhana</span>nti susānaṃ. <span class="bld">Aññathatta</span>nti vivaṇṇatāya aññathābhāvo. <span class="bld">Indriyāni</span> nāma manoviññeyyā dhammā, patiṭṭhitokāsaṃ pana sandhāya idaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Piyajātikā</span>ti piyato jāyanti. <span class="bld">Piyappabhāvikā</span>ti piyato pabhavanti.</p>
  1043. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><a name="para355_mn2"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Sace taṃ, mahārājā</span>ti tassa atthaṃ asallakkhayamānāpi satthari saddhāya evaṃ vadati. <span class="bld">Cara pire</span>ti apehi amhākaṃ pare, anajjhattikabhūteti attho. Atha vā <span class="bld">cara pire</span>ti parato gaccha, mā idha tiṭṭhātipi attho.</p>
  1044. <p class="bodytext"><a name="para356"></a><a name="para356_mn2"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Dvidhā</span> <a name="M3.0238"></a> <span class="bld">chetvā</span>ti asinā dve koṭṭhāse karonto chinditvā. <span class="bld">Attānaṃ</span> <a name="P3.0345"></a> <span class="bld">upphālesī</span>ti teneva asinā attano udaraṃ phālesi. Yadi hi tassa sā appiyā bhaveyya, idāni aññaṃ mātugāmaṃ gaṇhissāmīti attānaṃ na ghāteyya. Yasmā panassa sā piyā ahosi, tasmā paralokepi tāya saddhiṃ samaṅgibhāvaṃ patthayamāno evamakāsi.</p>
  1045. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><a name="para357_mn2"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">Piyā te vajirī</span>ti evaṃ kirassā ahosi – ‘‘sacāhaṃ, ‘bhūtapubbaṃ, mahārāja, imissāyeva sāvatthiyaṃ aññatarissā itthiyā’tiādikathaṃ katheyyaṃ, ‘ko te evaṃ akāsi, apehi natthi eta’nti maṃ paṭisedheyya, vattamāneneva naṃ saññāpessāmī’’ti cintetvā evamāha. <span class="bld">Vipariṇāmaññathābhāvā</span>ti ettha maraṇavasena vipariṇāmo, kenaci saddhiṃ palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo veditabbo.</p>
  1046. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāsabhāyā</span>ti vāsabhā nāma rañño ekā devī, taṃ sandhāyāha.</p>
  1047. <p class="bodytext"><span class="bld">Piyā</span> <a name="V3.0246"></a> <span class="bld">te aha</span>nti kasmā sabbapacchā āha? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ayaṃ rājā mayhaṃ kupito, sacāhaṃ sabbapaṭhamaṃ ‘piyā te aha’nti puccheyyaṃ, ‘na me tvaṃ piyā, cara pire’ti vadeyya, evaṃ sante kathā patiṭṭhānaṃ na labhissatī’’ti kathāya patiṭṭhānatthaṃ sabbapacchā pucchi. <span class="bld">Kāsikosalesu</span> chaḍḍitabhāvena vipariṇāmo, paṭirājūnaṃ hatthagamanavasena aññathābhāvo veditabbo.</p>
  1048. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācamehī</span>ti <a name="P3.0346"></a> ācamanodakaṃ dehi. Ācamitvā hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā satthāraṃ namassitukāmo evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1049. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1050. <p class="centered">Piyajātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1051. <p class="subhead">8. Bāhitikasuttavaṇṇanā</p>
  1052. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><a name="para358_mn2"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0247"></a> <span class="bld">me suta</span>nti bāhitikasuttaṃ. Tattha <span class="bld">ekapuṇḍarīkaṃ nāga</span>nti evaṃnāmakaṃ hatthiṃ. Tassa kira phāsukānaṃ upari tālaphalamattaṃ paṇḍaraṭṭhānaṃ atthi<a name="M3.0239"></a>, tenassa ekapuṇḍarīkoti nāmaṃ akaṃsu. <span class="bld">Sirivaḍḍhaṃ mahāmatta</span>nti paccekahatthiṃ abhiruhitvā kathāphāsukatthaṃ saddhiṃ gacchantaṃ evaṃnāmakaṃ mahāmattaṃ. <span class="bld">Āyasmāno</span>ti ettha <span class="bld">no</span>ti pucchāya nipāto. Mahāmatto therassa saṅghāṭipattadhāraṇākāraṃ sallakkhetvā ‘‘evaṃ, mahārājā’’ti āha.</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><a name="para359_mn2"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Opārambho</span>ti upārambhaṃ dosaṃ āropanāraho. Kiṃ pucchāmīti rājā pucchati. Sundarivatthusmiṃ uppannamidaṃ suttaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. <span class="bld">Yañhi mayaṃ, bhante</span>ti, bhante, yaṃ mayaṃ viññūhīti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena paripūretuṃ nāsakkhimhā, taṃ kāraṇaṃ āyasmatā evaṃ vadantena paripūritaṃ.</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><a name="para360_mn2"></a><span class="paranum">360</span>. <span class="bld">Akusalo</span>ti akosallasambhūto. <span class="bld">Sāvajjo</span>ti <a name="P3.0347"></a> sadoso. <span class="bld">Sabyābajjho</span>ti sadukkho. <span class="bld">Dukkhavipāko</span>ti idha nissandavipāko kathito. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa evaṃ attabyābādhādīnaṃ atthāya pavattakāyasamācārassa.</p>
  1055. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgato</span>ti ettha sabbesaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇetīti. Āma vaṇṇetīti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya. Evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ. Appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyya, bhagavā pana pahīnākusalatāya yathākārī tathāvādīti dassetuṃ evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayo.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><a name="para362_mn2"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Bāhitikā</span>ti bāhitiraṭṭhe uṭṭhitavatthassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Soḷasasamā āyāmenā</span>ti āyāmena samasoḷasahatthā. <span class="bld">Aṭṭhasamā vitthārenā</span>ti vitthārena samaaṭṭhahatthā.</p>
  1057. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><a name="para363_mn2"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Bhagavato</span> <a name="V3.0248"></a> <span class="bld">pādāsī</span>ti bhagavato niyyātesi. Datvā ca pana gandhakuṭiyaṃ vitānaṃ katvā bandhi. Tato paṭṭhāya gandhakuṭi bhiyyosomattāya <a name="M3.0240"></a> sobhi. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Neyyapuggalassa pana vasena ayaṃ desanā niṭṭhitāti.</p>
  1058. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1059. <p class="centered">Bāhitikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1060. <p class="subhead">9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā</p>
  1061. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><a name="para364_mn2"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0249"></a><a name="P3.0348"></a> <span class="bld">me suta</span>nti dhammacetiyasuttaṃ. Tattha <span class="bld">medāḷupa</span>nti nāmetaṃ tassa, tassa hi nigamassa medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesuṃ, tasmā medāḷupanti saṅkhaṃ gataṃ. Senāsanaṃ panettha aniyataṃ, tasmā na taṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nagaraka</span>nti evaṃnāmakaṃ sakyānaṃ nigamaṃ. <span class="bld">Kenacideva karaṇīyenā</span>ti na aññena karaṇīyena, ayaṃ pana bandhulasenāpatiṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekadivaseneva gaṇhathāti āṇāpesi, taṃdivasañcassa bhariyāya mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhagavā nimantito, buddhappamukhe bhikkhusaṅghe gharaṃ āgantvā nisinnamatte ‘‘senāpati kālaṅkato’’ti sāsanaṃ āharitvā mallikāya adaṃsu. Sā paṇṇaṃ gahetvā mukhasāsanaṃ pucchi. ‘‘Raññā ayye senāpati saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekappahāreneva gahāpito’’ti ārocesuṃ. Mahājanagataṃ mā karitthāti ovaṭṭikāya paṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Tasmiṃ samaye ekā sappicāṭi nīharitā, sā ummāre āhacca bhinnā, taṃ apanetvā aññaṃ āharāpetvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi.</p>
  1062. <p class="bodytext">Satthā katabhattakicco kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ – ‘‘sappicāṭiyā bhinnapaccayā na cintetabba’’nti āha. Tasmiṃ samaye mallikā paṇṇaṃ nīharitvā <a name="P3.0349"></a> bhagavato purato ṭhapetvā – ‘‘bhagavā imaṃ dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ senāpatino matasāsanaṃ, ahaṃ etampi na cintayāmi, sappicāṭipaccayā kiṃ cinteyyāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘mallike, mā cintayi, anamatagge saṃsāre nāma vattamānānaṃ hoti eta’’nti aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ katvā agamāsi. Mallikā dvattiṃsasuṇisāyo pakkosāpetvā ovādaṃ adāsi. Rājā mallikaṃ pakkosāpetvā ‘‘senāpatino amhākaṃ antare <a name="M3.0241"></a> bhinnadoso atthi natthī’’ti pucchi. Natthi sāmīti. So tassā vacanena tassa niddosabhāvaṃ ñatvā vippaṭisārī balavadomanassaṃ uppādesi. So – ‘‘evarūpaṃ nāma adosakārakaṃ maṃ sambhāvayitvā āgataṃ sahāyakaṃ vināsesi’’nti tato paṭṭhāya pāsāde vā nāṭakesu vā rajjasukhesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho. Etadeva kiccaṃ ahosi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti.</p>
  1063. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghaṃ</span> <a name="V3.0250"></a> <span class="bld">kārāyana</span>nti dīghakārāyano nāma bandhulasenāpatissa bhāgineyyo ‘‘etassa me mātulo adosakārako nikkāraṇena ghātito’’ti raññā senāpatiṭṭhāne ṭhapito. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Mahaccā rājānubhāvenā</span>ti mahatā rājānubhāvena<a name="P3.0350"></a>, dharaṇitalaṃ bhindanto viya sāgaraṃ parivattento viya vicittavesasobhena mahatā balakāyenāti attho. <span class="bld">Pāsādikānī</span>ti dassaneneva saha rañjanakāni. <span class="bld">Pasādanīyānī</span>ti tasseva vevacanaṃ. Atha vā <span class="bld">pāsādikānī</span>ti pasādajanakāni. <span class="bld">Appasaddānī</span>ti nissaddāni. <span class="bld">Appanigghosānī</span>ti avibhāvitatthena nigghosena rahitāni. <span class="bld">Vijanavātānī</span>ti vigatajanavātāni. <span class="bld">Manussarāhasseyyakānī</span>ti manussānaṃ rahassakammānucchavikāni, rahassamantaṃ mantentānaṃ anurūpānīti attho. <span class="bld">Paṭisallānasāruppānī</span>ti nilīyanabhāvassa ekībhāvassa anucchavikāni. <span class="bld">Yattha sudaṃ maya</span>nti na tena tattha bhagavā payirupāsitapubbo, tādisesu pana payirupāsitapubbo, tasmā yādisesu sudaṃ mayanti ayamettha attho.</p>
  1064. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi, mahārājā</span>ti paṇḍito senāpati ‘‘rājā bhagavantaṃ mamāyatī’’ti jānāti, so sace maṃ rājā ‘‘kahaṃ bhagavā’’ti vadeyya, adandhāyantena ācikkhituṃ yuttanti carapurise payojetvā bhagavato nivāsanaṭṭhānaṃ ñatvāva viharati. Tasmā evamāha. <span class="bld">Ārāmaṃ pāvisī</span>ti bahinigame khandhāvāraṃ bandhāpetvā kārāyanena saddhiṃ pāvisi.</p>
  1065. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><a name="para366_mn2"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Vihāro</span>ti gandhakuṭiṃ sandhāyāhaṃsu. <span class="bld">Āḷinda</span>nti <a name="P3.0351"></a> pamukhaṃ. <span class="bld">Ukkāsitvā</span>ti ukkāsitasaddaṃ katvā. <span class="bld">Aggaḷa</span>nti kavāṭaṃ. <span class="bld">Ākoṭehī</span>ti agganakhena īsakaṃ kuñcikacchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā <a name="M3.0242"></a> majjhe chiddasamīpe koṭetabbaṃ, idaṃ dvārakoṭṭakavattanti dīpentā vadanti. <span class="bld">Tatthevā</span>ti bhikkhūhi vuttaṭṭhāneyeva. <span class="bld">Khaggañca uṇhīsañcā</span>ti desanāmattametaṃ,</p>
  1066. <p class="gatha1">Vālabījanimuṇhīsaṃ, khaggaṃ chattañcupāhanaṃ;</p>
  1067. <p class="gathalast">Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadanti. –</p>
  1068. <p class="unindented">Āgatāni pana pañcapi rājakakudhabhaṇḍāni adāsi. Kasmā pana adāsīti. Atigaruno sammāsambuddhassa <a name="V3.0251"></a> santikaṃ uddhatavesena gantuṃ na yuttanti ca, ekakova upasaṅkamitvā attano rucivasena sammodissāmi cāti. Pañcasu hi rājakakudhabhaṇḍesu nivattitesu tvaṃ nivattāti vattabbaṃ na hoti, sabbe sayameva nivattanti. Iti imehi dvīhi kāraṇehi adāsi. <span class="bld">Rahāyatī</span>ti rahassaṃ karoti nigūhati. Ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘pubbepi ayaṃ rājā samaṇena gotamena saddhiṃ catukkaṇṇamantaṃ mantetvā mayhaṃ mātulaṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi gaṇhāpesi, idānipi catukkaṇṇamantaṃ mantetukāmo, kacci nu kho maṃ gaṇhāpessatī’’ti. Evaṃ kopavasenassa etadahosi.</p>
  1069. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivari</span> <a name="P3.0352"></a> <span class="bld">bhagavā dvāra</span>nti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari, vivaratūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato – ‘‘bhagavā tumhehi anekesu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Vihāraṃ pavisitvā</span>ti gandhakuṭiṃ pavisitvā. Tasmiṃ pana paviṭṭhamatteyeva kārāyano pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā khandhāvāraṃ gantvā viṭaṭūbhaṃ āmantesi ‘‘chattaṃ samma ussāpehī’’ti. Mayhaṃ pitā kiṃ gatoti? Pitaraṃ mā puccha, sace tvaṃ na ussāpesi, taṃ gaṇhitvā ahaṃ ussāpemīti. ‘‘Ussāpemi sammā’’ti sampaṭicchi. Kārāyano rañño ekaṃ assañca asiñca ekameva ca paricārikaṃ itthiṃ ṭhapetvā – ‘‘sace rājā jīvitena atthiko, mā āgacchatū’’ti viṭaṭūbhassa chattaṃ ussāpetvā taṃ gahetvā sāvatthimeva gato.</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><a name="para367_mn2"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Dhammanvayo</span>ti <a name="M3.0243"></a> paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa anunayo anumānaṃ, anubuddhīti attho. Idāni yenassa dhammanvayena ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādi hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">idha panāhaṃ, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">āpāṇakoṭika</span>nti pāṇoti jīvitaṃ, taṃ mariyādaṃ anto karitvā, maraṇasamayepi carantiyeva, taṃ na vītikkamantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Apāṇakoṭika’’ntipi pāṭho, ājīvitapariyantanti attho. Yathā <a name="P3.0353"></a> ekacce jīvitahetu atikkamantā pāṇakoṭikaṃ katvā caranti, na evanti attho. <span class="bld">Ayampi kho me, bhante</span>ti buddhasubuddhatāya dhammasvākkhātatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca etaṃ evaṃ hoti, evañhi me, bhante, ayaṃ bhagavati dhammanvayo hotīti dīpeti. Eseva nayo sabbattha.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><a name="para369_mn2"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V3.0252"></a> <span class="bld">viya maññe cakkhuṃ bandhante</span>ti cakkhuṃ abandhante viya. Apāsādikañhi disvā puna olokanakiccaṃ na hoti, tasmā so cakkhuṃ na bandhati nāma. Pāsādikaṃ disvā punappunaṃ olokanakiccaṃ hoti, tasmā so cakkhuṃ bandhati nāma. Ime ca apāsādikā, tasmā evamāha. <span class="bld">Bandhukarogo no</span>ti kularogo. Amhākaṃ kule jātā evarūpā hontīti vadanti. <span class="bld">Uḷāra</span>nti mahesakkhaṃ. <span class="bld">Pubbenāpara</span>nti pubbato aparaṃ visesaṃ. Tattha kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattento uḷāraṃ pubbe visesaṃ sañjānāti nāma, samāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto uḷāraṃ pubbato aparaṃ visesaṃ sañjānāti nāma.</p>
  1072. <p class="bodytext"><a name="para370"></a><a name="para370_mn2"></a><span class="paranum">370</span>. <span class="bld">Ghātetāyaṃ vā ghātetu</span>nti ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ. <span class="bld">Jāpetāyaṃ vā jāpetu</span>nti dhanena vā jāpetabbayuttakaṃ jāpetuṃ jānituṃ adhanaṃ kātuṃ. <span class="bld">Pabbājetāyaṃ vā pabbājetu</span>nti raṭṭhato vā pabbājetabbayuttakaṃ pabbājetuṃ.</p>
  1073. <p class="bodytext"><a name="para373"></a><a name="para373_mn2"></a><span class="paranum">373</span>. <span class="bld">Isidattapurāṇā</span>ti <a name="P3.0354"></a> isidatto ca purāṇo ca. Tesu eko brahmacārī, eko sadārasantuṭṭho. <span class="bld">Mamabhattā</span>ti mama santakaṃ bhattaṃ <a name="M3.0244"></a> etesanti mamabhattā. <span class="bld">Mamayānā</span>ti mama santakaṃ yānaṃ etesanti mamayānā. <span class="bld">Jīvikāya dātā</span>ti jīvitavuttiṃ dātā. <span class="bld">Vīmaṃsamāno</span>ti upaparikkhamāno. Tadā kira rājā niddaṃ anokkantova okkanto viya hutvā nipajji. Atha te thapatayo ‘‘katarasmiṃ disābhāge bhagavā’’ti pucchitvā ‘‘asukasmiṃ nāmā’’ti sutvā mantayiṃsu – ‘‘yena sammāsambuddho, tena sīse kate rājā pādato hoti. Yena rājā, tena sīse kate satthā pādato hoti, kiṃ karissāmā’’ti? Tato nesaṃ etadahosi – ‘‘rājā kuppamāno yaṃ amhākaṃ deti, taṃ acchindeyya. Na kho pana mayaṃ sakkoma jānamānā satthāraṃ pādato kātu’’nti rājānaṃ pādato katvā nipajjiṃsu. Taṃ sandhāya ayaṃ rājā evamāha.</p>
  1074. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><a name="para374_mn2"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti gandhakuṭito nikkhamitvā kārāyanassa ṭhitaṭṭhānaṃ gato, taṃ tattha adisvā khandhāvāraṭṭhānaṃ gato, tatthāpi aññaṃ adisvā taṃ itthiṃ pucchi. Sā sabbaṃ pavattiṃ ācikkhi. Rājā – ‘‘na idāni mayā ekakena tattha gantabbaṃ, rājagahaṃ gantvā bhāgineyyena saddhiṃ āgantvā mayhaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti rājagahaṃ gacchanto antarāmagge kaṇājakabhattañceva <a name="V3.0253"></a> bhuñji, bahalaudakañca pivi. Tassa sukhumālapakatikassa āhāro na sammā pariṇāmi. So rājagahaṃ pāpuṇantopi vikāle dvāresu pihitesu <a name="P3.0355"></a> pāpuṇi. ‘‘Ajja sālāyaṃ sayitvā sve mayhaṃ bhāgineyyaṃ passissāmī’’ti bahinagare sālāya nipajji. Tassa rattibhāge uṭṭhānāni pavattiṃsu, katipayavāre bahi nikkhami. Tato paṭṭhāya padasā gantuṃ asakkonto tassā itthiyā aṅke nipajjitvā balavapaccūse kālamakāsi. Sā tassa matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘dvīsu rajjesu rajjaṃ kāretvā idāni parassa bahinagare anāthasālāya anāthakālakiriyaṃ katvā nipanno mayhaṃ sāmi kosalarājā’’tiādīni vadamānā uccāsaddena paridevituṃ ārabhi. Manussā sutvā rañño ārocesuṃ. Rājā āgantvā disvā sañjānitvā āgatakāraṇaṃ ñatvā mahāparihārena sarīrakiccaṃ karitvā ‘‘viṭaṭūbhaṃ gaṇhissāmī’’ti bheriṃ carāpetvā balakāyaṃ sannipātesi. Amaccā pādesu patitvā – ‘‘sace, deva, tumhākaṃ mātulo arogo assa, tumhākaṃ gantuṃ yuttaṃ bhaveyya, idāni pana viṭaṭūbhopi tumhe <a name="M3.0245"></a> nissāya chattaṃ ussāpetuṃ arahatiyevā’’ti saññāpetvā nivāresuṃ.</p>
  1075. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammacetiyānī</span>ti dhammassa cittīkāravacanāni. Tīsu hi ratanesu yattha katthaci cittīkāre kate sabbattha katoyeva hoti, tasmā bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotīti bhagavā ‘‘dhammacetiyānī’’ti āha. <span class="bld">Ādibrahmacariyakānī</span>ti maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, pubbabhāgapaṭipattibhūtānīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1076. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1077. <p class="centered">Dhammacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1078. <p class="subhead">10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā</p>
  1079. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><a name="para375_mn2"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0254"></a><a name="P3.0356"></a> <span class="bld">me suta</span>nti kaṇṇakatthalasuttaṃ. Tattha <span class="bld">uruññāya</span>nti <span class="bld">uruññā</span>ti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. <span class="bld">Kaṇṇakatthale migadāye</span>ti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi, so migānaṃ abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. <span class="bld">Kenacideva karaṇīyenā</span>ti na aññena, anantarasutte vuttakaraṇīyeneva. <span class="bld">Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī</span>ti imā dve bhaginiyo rañño pajāpatiyo. <span class="bld">Bhattābhihāre</span>ti bhattaṃ abhiharaṇaṭṭhāne. Rañño bhuñjanaṭṭhānañhi sabbāpi orodhā kaṭacchuādīni gahetvā rājānaṃ upaṭṭhātuṃ gacchanti, tāpi tatheva agamaṃsu.</p>
  1080. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><a name="para376_mn2"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Kiṃ pana, mahārājā</span>ti kasmā evamāha? Rañño garahaparimocanatthaṃ. Evañhi parisā cinteyya – ‘‘ayaṃ rājā āgacchamānova mātugāmānaṃ sāsanaṃ āroceti, mayaṃ attano dhammatāya bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgatoti maññāma, ayaṃ pana mātugāmānaṃ sāsanaṃ gahetvā āgato, mātugāmadāso maññe, esa pubbepi imināva kāraṇena āgacchatī’’ti. Pucchito pana so attano āgamanakāraṇaṃ kathessati, evamassa ayaṃ garahā na uppajjissatīti garahamocanatthaṃ evamāha.</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para378"></a><a name="para378_mn2"></a><span class="paranum">378</span>. <span class="bld">Abbhudāhāsī</span>ti <a name="M3.0246"></a> kathesi. <span class="bld">Sakideva</span> <a name="P3.0357"></a> <span class="bld">sabbaṃ ussati sabbaṃ dakkhitī</span>ti yo ekāvajjanena ekacittena atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ ussati vā dakkhiti vā, so natthīti attho. Ekena hi cittena atītaṃ sabbaṃ jānissāmīti āvajjitvāpi atītaṃ sabbaṃ jānituṃ na sakkā, ekadesameva jānāti. Anāgatapaccuppannaṃ pana tena cittena sabbeneva sabbaṃ na jānātīti. Esa nayo itaresu. Evaṃ ekacittavasenāyaṃ pañho kathito. <span class="bld">Heturūpa</span>nti hetusabhāvaṃ kāraṇajātikaṃ. <span class="bld">Saheturūpa</span>nti sakāraṇajātikaṃ. <span class="bld">Samparāyikāhaṃ, bhante</span>ti samparāyaguṇaṃ ahaṃ, bhante, pucchāmi.</p>
  1082. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><a name="para379_mn2"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Pañcimānī</span>ti <a name="V3.0255"></a> imasmiṃ sutte pañca padhāniyaṅgāni lokuttaramissakāni kathitāni. Kathinaṅgaṇavāsīcūḷasamuddatthero pana ‘‘tumhākaṃ, bhante, kiṃ ruccatī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ lokuttarānevāti ruccatī’’ti āha. <span class="bld">Padhānavemattata</span>nti padhānanānattaṃ. Aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassa, aññādisaṃ sakadāgāmino, aññādisaṃ anāgāmino, aññādisaṃ arahato, aññādisaṃ asītimahāsāvakānaṃ, aññādisaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, aññādisaṃ paccekabuddhānaṃ, aññādisaṃ sabbaññubuddhānaṃ. Puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇāti…pe… paccekabuddhassa padhānaṃ sabbaññubuddhassa padhānaṃ na pāpuṇāti. Imamatthaṃ sandhāya ‘‘padhānavemattataṃ vadāmī’’ti āha. <span class="bld">Dantakāraṇaṃ gaccheyyu</span>nti yaṃ akūṭakaraṇaṃ, anavacchindanaṃ<a name="P3.0358"></a>, dhurassa acchindananti dantesu kāraṇaṃ dissati, taṃ kāraṇaṃ upagaccheyyunti attho. <span class="bld">Dantabhūmi</span>nti dantehi gantabbabhūmiṃ. <span class="bld">Assaddho</span>tiādīsu puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmino cattāropi assaddhā nāma. Puthujjano hi sotāpannassa saddhaṃ appattoti assaddho, sotāpanno sakadāgāmissa, sakadāgāmī anāgāmissa, anāgāmī arahato saddhaṃ appattoti assaddho, ābādho arahatopi uppajjatīti pañcapi <span class="bld">bahvābādhā nāma</span> honti. Ariyasāvakassa pana saṭho māyāvīti nāmaṃ natthi. Teneva thero – ‘‘pañca padhāniyaṅgāni lokuttarāni kathitānīti mayhaṃ ruccatī’’ti āha. Assakhaḷuṅkasuttante pana – ‘‘tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke tayo ca purisakhaḷuṅke desessāmī’’ti (a. ni. 3.141) ettha ariyasāvakassāpi sambodhināmaṃ āgataṃ<a name="M3.0247"></a>, tassa vasena lokuttaramissakā kathitāti vuttaṃ. Puthujjano pana sotāpattimaggavīriyaṃ asampatto…pe… anāgāmī arahattamaggavīriyaṃ asampattoti kusītopi assaddho viya cattārova honti, tathā duppañño.</p>
  1083. <p class="bodytext">Evaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – adantahatthiādayo viya hi maggapadhānarahito puggalo. Dantahatthiādayo viya maggapadhānavā. Yathā adantā hatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ na sakkonti, evamevaṃ maggapadhānarahito maggapadhānavatā pattabbaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Yathā pana dantahatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ sakkonti<a name="P3.0359"></a>, evamevaṃ maggapadhānavā maggapadhānavatā pattabbaṃ <a name="V3.0256"></a> pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sotāpattimaggapadhānavā sotāpattimaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti…pe… arahattamaggapadhānavā arahattamaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkotī’’ti.</p>
  1084. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><a name="para380_mn2"></a><span class="paranum">380</span>. <span class="bld">Sammappadhānā</span>ti maggapadhānena sammappadhānā. <span class="bld">Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimutti</span>nti yaṃ ekassa phalavimuttiyā itarassa phalavimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ na kiñci vadāmīti attho. <span class="bld">Acciyā vā acci</span>nti acciyā vā accimhi. Sesapadadvayepi eseva nayo, bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Kiṃ pana tvaṃ, mahārājā</span>ti, mahārāja, kiṃ tvaṃ? ‘‘Santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā…pe… santi devā paranimmitavasavattino, santi devā tatuttari’’nti evaṃ devānaṃ atthibhāvaṃ na jānāsi, yena evaṃ vadesīti. Tato atthibhāvaṃ jānāmi, manussalokaṃ pana āgacchanti <a name="P3.0360"></a> nāgacchantīti idaṃ pucchanto <span class="bld">yadi vā te, bhante</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabyābajjhā</span>ti sadukkhā, samucchedappahānena appahīnacetasikadukkhā. <span class="bld">Āgantāro</span>ti upapattivasena āgantāro. <span class="bld">Abyābajjhā</span>ti samucchinnadukkhā. <span class="bld">Anāgantāro</span>ti upapattivasena anāgantāro.</p>
  1085. <p class="bodytext"><a name="para381"></a><a name="para381_mn2"></a><span class="paranum">381</span>. <span class="bld">Pahotī</span>ti <a name="M3.0248"></a> sakkoti. Rājā hi puññavantampi lābhasakkārasampannaṃ yathā na koci upasaṅkamati, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Taṃ apuññavantampi sakalagāmaṃ piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ alabhantaṃ yathā lābhasakkārasampanno hoti, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Brahmacariyavantampi itthīhi saddhiṃ sampayojetvā sīlavināsaṃ pāpento balakkārena vā uppabbājento tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Abrahmacariyavantampi sampannakāmaguṇaṃ amaccaṃ bandhanāgāraṃ pavesetvā itthīnaṃ mukhampi passituṃ adento tamhā ṭhānā cāveti nāma. Raṭṭhato pana yaṃ icchati, taṃ pabbājeti nāma.</p>
  1086. <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanāyapi nappahontī</span>ti kāmāvacare tāva abyābajjhe deve sabyābajjhā devā cakkhuviññāṇadassanāyapi nappahonti. Kasmā? Arahato tattha ṭhānābhāvato. Rūpāvacare pana ekavimānasmiṃyeva tiṭṭhanti ca nisīdanti cāti cakkhuviññāṇadassanāya pahonti, etehi diṭṭhaṃ <a name="V3.0257"></a> pana sallakkhitaṃ paṭividdhaṃ lakkhaṇaṃ daṭṭhuṃ sallakkhituṃ paṭivijjhituṃ <a name="P3.0361"></a> na sakkontīti ñāṇacakkhunā dassanāya nappahonti, uparideve ca cakkhuviññāṇadassanenāpīti.</p>
  1087. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><a name="para382_mn2"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">Ko nāmo ayaṃ, bhante</span>ti rājā theraṃ jānantopi ajānanto viya pucchati. Kasmā? Pasaṃsitukāmatāya. <span class="bld">Ānandarūpo</span>ti ānandasabhāvo. Brahmapucchāpi vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Atha kho aññataro puriso</span>ti sā kira kathā viṭaṭūbheneva kathitā, te ‘‘tayā kathitā, tayā kathitā’’ti kupitā aññamaññaṃ imasmiṃyeva ṭhāne attano attano balakāyaṃ uṭṭhāpetvā kalahampi kareyyunti nivāraṇatthaṃ so rājapuriso etadavoca. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhitāti.</p>
  1088. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1089. <p class="centered">Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1090. <p class="centered">Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1091. <a name="mn2_5"></a>
  1092. <p class="chapter">5. Brāhmaṇavaggo</p>
  1093. <p class="subhead">1. Brahmāyusuttavaṇṇanā</p>
  1094. <p class="bodytext"><a name="para383"></a><a name="para383_mn2"></a><span class="paranum">383</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0258"></a><a name="M3.0249"></a> <span class="bld">me suta</span>nti brahmāyusuttaṃ. Tattha <span class="bld">mahatā bhikkhusaṅghena saddhi</span>nti <span class="bld">mahatā</span>ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi. So hi bhikkhusaṅghe guṇehipi mahā ahosi appicchatādiguṇasamannāgatattā, saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅghena <span class="bld">bhikkhusaṅghena,</span> diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. <span class="bld">Saddhi</span>nti ekato. <span class="bld">Pañcamattehi bhikkhusatehī</span>ti pañca mattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā bhojane <a name="P3.0362"></a> mattaññūti vutte bhojane mattaṃ jānāti pamāṇaṃ jānātīti attho hoti, evamidhāpi tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇanti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni. Tehi <span class="bld">pañcamattehi bhikkhusatehi</span>.</p>
  1095. <p class="bodytext"><span class="bld">Vīsavassasatiko</span>ti vīsādhikavassasatiko. <span class="bld">Tiṇṇaṃ vedāna</span>nti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti <span class="bld">pāragū</span>. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca <span class="bld">sanighaṇḍukeṭubhānaṃ, nighaṇḍū</span>ti nāmanighaṇṭurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. <span class="bld">Keṭubha</span>nti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ. Saha akkharappabhedena <span class="bld">sakkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedo</span>ti sikkhā ca nirutti ca. <span class="bld">Itihāsapañcamāna</span>nti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanappaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ <span class="bld">itihāsapañcamānaṃ</span>. Padañca tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati pavedeti cāti <span class="bld">padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ</span> vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. <span class="bld">Mahāpurisalakkhaṇa</span>nti <a name="P3.0363"></a> mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ, yattha soḷasasahassagāthāparimāṇāya <a name="V3.0259"></a> <span class="bld">buddhamantā</span> nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā nāma honti, iminā dve aggasāvakā, asītimahāsāvakā, buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso <a name="M3.0250"></a> ñāyati. <span class="bld">Anavayo</span>ti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. <span class="bld">Assosi kho</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sāleyyakasutte (ma. ni. 1.439 ādayo) vuttameva.</p>
  1096. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><a name="para384_mn2"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Ayaṃ tātā</span>ti ayaṃ mahallakatāya gantuṃ asakkonto māṇavaṃ āmantetvā evamāha. Apica esa brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti, tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā ‘buddho vā no vā’ti jānitvā upasaṅkameyya’’nti tasmā māṇavaṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ tātā’’tiādimāha. <span class="bld">Taṃ bhavanta</span>nti tassa bhavato. <span class="bld">Tathā santaṃyevā</span>ti tathā satoyeva. Idañhi itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ. <span class="bld">Yathā</span> <a name="P3.0364"></a> <span class="bld">kathaṃ panāhaṃ, bho</span>ti ettha kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāti attho. <span class="bld">Yathā</span>ti vā nipātamattamevetaṃ. <span class="bld">Katha</span>nti ayaṃ ākārapucchā, kenākārenāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho.</p>
  1097. <p class="bodytext">Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo – ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito pathaviṃ na passāmīti viya candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento <span class="bld">āgatāni kho tātā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mantesū</span>ti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā ‘‘buddhamantā nāma ete’’ti brāhmaṇavesena vede vācenti ‘‘tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī’’ti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti, tena etarahi natthi. <span class="bld">Mahāpurisassā</span>ti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. <span class="bld">Dveyeva gatiyo</span>ti dve eva niṭṭhā<a name="V3.0260"></a>. Kāmañcāyaṃ gatisaddo – ‘‘pañca kho imā<a name="M3.0251"></a>, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati, ‘‘gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 339) nivāsaṭṭhāne, ‘‘evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu (ma. ni. 1.161) paññāya, ‘‘gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve, idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo. Tattha kiñcāpi yehi samannāgato <a name="P3.0365"></a> rājā hoti, na teheva buddho hoti, jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. <span class="bld">Sace agāraṃ ajjhāvasatī</span>ti yadi agāre vasati, rājā hoti cakkavattī. Catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato <span class="bld">rājā</span>. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti <span class="bld">cakkavattī</span>. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ, cakkavattīti visesanaṃ. Dhammena caratīti <span class="bld">dhammiko,</span> ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti <span class="bld">dhammarājā</span>. Parahitadhammakaraṇena vā <span class="bld">dhammiko,</span> attahitadhammakaraṇena <span class="bld">dhammarājā</span>. Caturantāya issaroti <span class="bld">cāturanto,</span> catusamuddantāya catubbidhadīpabhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti <span class="bld">vijitāvī. Janapadatthāvariyappatto</span>ti janapade thāvarabhāvaṃ dhuvabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto. <span class="bld">Seyyathida</span>nti nipāto, tassa tāni katamānīti attho. <span class="bld">Cakkaratana</span>ntiādīsu cakkañca taṃ ratijananatthena ratanañcāti <span class="bld">cakkaratanaṃ</span>. Eseva nayo sabbattha.</p>
  1098. <p class="bodytext">Imesu <a name="P3.0366"></a> pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pacchimena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi <a name="M3.0252"></a> issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte <a name="V3.0261"></a> ratanasuttassa (saṃ. ni. 5.222-223) upadesato gahetabbo. Apica bālapaṇḍitasuttepi (ma. ni. 3.255) imesaṃ ratanānaṃ uppattikkamena saddhiṃ vaṇṇanā āgamissati.</p>
  1099. <p class="bodytext"><span class="bld">Parosahassa</span>nti atirekasahassaṃ. <span class="bld">Sūrā</span>ti abhīrukajātikā. <span class="bld">Vīraṅgarūpā</span>ti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāva eke vaṇṇayanti, ayaṃ panettha sabhāvo – <span class="bld">vīrā</span>ti uttamasūrā vuccanti. Vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti <span class="bld">vīraṅgarūpā,</span> vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Parasenappamaddanā</span>ti <a name="P3.0367"></a> sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ maddituṃ samatthāti adhippāyo. <span class="bld">Dhammenā</span>ti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena.</p>
  1100. <p class="bodytext"><span class="bld">Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado</span>ti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāraloke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti <span class="bld">vivaṭṭacchado</span>. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti <span class="bld">vivaṭṭacchado,</span> vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyavesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetītipi veditabbaṃ. <span class="bld">Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā</span>ti imināssa sūrabhāvaṃ janeti.</p>
  1101. <p class="bodytext"><a name="para385"></a><a name="para385_mn2"></a><span class="paranum">385</span>. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāto viya buddhamante sampassamāno <span class="bld">evaṃ, bho</span>ti āha. Tassattho – yathā, bho, maṃ tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmīti. <span class="bld">Samannesī</span>ti <a name="P3.0368"></a> gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. <span class="bld">Addasā kho</span>ti <a name="M3.0253"></a> kathaṃ addasa? Buddhānañhi nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Tasmā lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgataṃ disvā buddhā uṭṭhāyāsanā tiṭṭhanti vā caṅkamaṃ vā adhiṭṭhahanti. Iti lakkhaṇadassanānurūpe iriyāpathe vattamānassa <a name="V3.0262"></a> addasa. <span class="bld">Yebhuyyenā</span>ti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa, tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ <span class="bld">ṭhapetvā dve</span>ti. <span class="bld">Kaṅkhatī</span>ti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. <span class="bld">Vicikicchatī</span>ti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. <span class="bld">Nādhimuccatī</span>ti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. <span class="bld">Na sampasīdatī</span>ti tato ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo. <span class="bld">Kosohite</span>ti vatthikosena paṭicchanne. <span class="bld">Vatthaguyhe</span>ti aṅgajāte. Bhagavato hi vāraṇasseva kosohitavatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ, taṃ so vatthapaṭicchannattā, antomukhagatāya <a name="P3.0369"></a> ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.</p>
  1102. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho bhagavā</span>ti atha bhagavā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imassa etāni dve lakkhaṇāni na dassessāmi, nikkaṅkho na bhavissati. Etassa kaṅkhāya sati ācariyopissa nikkaṅkho na bhavissati, atha maṃ dassanāya na āgamissati, anāgato dhammaṃ na sossati, dhammaṃ asuṇanto tīṇi sāmaññaphalāni na sacchikarissati. Etasmiṃ pana nikkaṅkhe ācariyopissa nikkaṅkho maṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā tīṇi sāmaññaphalāni sacchikarissati. Etadatthaṃyeva ca mayā pāramiyo pūritā. Dassessāmissa tāni lakkhaṇānī’’ti.</p>
  1103. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāramakāsi</span>. Kathaṃrūpaṃ? Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena –</p>
  1104. <p class="bodytext">Āha ca dukkaraṃ, bhante nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvariyassa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca selassa ca brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ <a name="M3.0254"></a> dasseti, chāyaṃ bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati <a name="V3.0263"></a> diṭṭhoyeva. Nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ <a name="P3.0370"></a> nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante nāgasenāti.</p>
  1105. <p class="bodytext"><span class="bld">Ninnāmetvā</span>ti nīharitvā. <span class="bld">Anumasī</span>ti kathinasūciṃ viya katvā anumajji. Tathā karaṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo. <span class="bld">Ubhopi kaṇṇasotānī</span>tiādīsu cettha buddhānaṃ kaṇṇasotesu malaṃ vā jallikā vā natthi, dhovitvā ṭhapitarajatapanāḷikā viya honti, tathā nāsikasotesu, tānipi hi suparikammakatakañcanapanāḷikā viya ca maṇipanāḷikā viya ca honti. Tasmā jivhaṃ nīharitvā kathinasūciṃ viya katvā mukhapariyante upasaṃharanto dakkhiṇakaṇṇasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmakaṇṇasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā dakkhiṇanāsikasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmanāsikasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā puthulabhāvaṃ dassento rattavalāhakena aḍḍhacandaṃ viya ca suvaṇṇapattaṃ viya ca rattakambalapaṭalena vijjujotasadisāya jivhāya kevalakappaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ paṭicchādesi.</p>
  1106. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃnūnāha</span>nti kasmā cintesi? Ahañhi mahāpurisalakkhaṇāni samannesitvā gato ‘‘diṭṭhāni te, tāta, mahāpurisalakkhaṇānī’’ti ācariyena pucchito ‘‘āma, ācariyā’’ti vattuṃ sakkhissāmi. Sace pana maṃ ‘‘kiriyākaraṇamassa kīdisa’’nti pucchissati<a name="P3.0371"></a>, taṃ vattuṃ na sakkhissāmi, na jānāmīti vutte pana ācariyo kujjhissati ‘‘nanu tvaṃ mayā sabbampetaṃ jānanatthāya pesito, kasmā ajānitvā āgatosī’’ti, tasmā yannūnāhanti cintetvā anubandhi. Bhagavā nhānaṭṭhānaṃ mukhadhovanaṭṭhānaṃ sarīrapaṭijagganaṭṭhānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃ orodhehi saddhiṃ parivāretvā nisinnaṭṭhānanti imāni cattāri ṭhānāni ṭhapetvā sesaṭṭhānesu antamaso ekagandhakuṭiyampi okāsamakāsi.</p>
  1107. <p class="bodytext">Gacchante <a name="M3.0255"></a> gacchante kāle – ‘‘ayaṃ kira brahmāyubrāhmaṇassa māṇavo uttaro nāma ‘buddho vā no vā’ti tathāgatassa buddhabhāvaṃ vīmaṃsanto carati, buddhavīmaṃsako nāmāya’’nti pākaṭo jāto. Yamhi yamhi ṭhāne buddhā vasanti, pañca kiccāni katāneva honti, tāni heṭṭhā dassitāneva<a name="V3.0264"></a>. Tattha pacchābhattaṃ alaṅkatadhammāsane nisīditvā dantakhacitaṃ cittabījaniṃ gahetvā mahājanassa dhammaṃ desente bhagavati uttaropi avidūre nisīdati. Dhammassavanapariyosāne saddhā manussā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā māṇavampi upasaṅkamitvā evaṃ vadanti – ‘‘tāta, amhehi bhagavā nimantito, tvampi bhagavatā saddhiṃ āgantvā amhākaṃ gehe bhattaṃ gaṇheyyāsī’’ti. Punadivase tathāgato bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ pavisati, uttaropi padavāre padavāre pariggaṇhanto padānupadiko anubandhati. Kulagehaṃ paviṭṭhakāle dakkhiṇodakaggahaṇaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ olokento nisīdati. Bhattakiccāvasāne tathāgatassa pattaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisinnakāle māṇavakassa pātarāsabhattaṃ sajjenti. So ekamante nisinno bhuñjitvā puna āgantvā satthu santike ṭhatvā bhattānumodanaṃ sutvā bhagavatā saddhiṃyeva vihāraṃ gacchati.</p>
  1108. <p class="bodytext">Tattha bhagavā bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamento gandhamaṇḍalamāḷe nisīdati. Bhikkhūhi bhattakiccaṃ <a name="P3.0372"></a> katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā āgamma vanditvā kāle ārocite bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi bhagavatā saddhiṃyeva gacchati. Bhagavā parivāretvā āgataṃ bhikkhusaṅghaṃ gandhakuṭippamukhe ṭhito ovaditvā uyyojetvā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi pavisati. Bhagavā khuddakamañce appamattakaṃ kālaṃ nisīdati, māṇavopi avidūre olokento nisīdati. Bhagavā muhuttaṃ nisīditvā sīsokkamanaṃ dasseti, – ‘‘bhoto gotamassa vihāravelā bhavissatī’’ti māṇavo gandhakuṭidvāraṃ pidahanto nikkhamitvā ekamantaṃ nisīdati. Manussā purebhattaṃ dānaṃ datvā bhuttapātarāsā samādinnauposathaṅgā suddhuttarāsaṅgā mālāgandhādihatthā dhammaṃ suṇissāmāti vihāraṃ āgacchanti, cakkavattino khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti.</p>
  1109. <p class="bodytext">Bhagavā muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya pubbabhāgena paricchinditvā samāpattiṃ samāpajjati. Samāpattito vuṭṭhāya mahājanassa āgatabhāvaṃ ñatvā <a name="M3.0256"></a> gandhakuṭito nikkhamma mahājanaparivuto gandhamaṇḍalamāḷaṃ gantvā paññattavarabuddhāsanagato parisāya dhammaṃ deseti. Māṇavopi avidūre nisīditvā – ‘‘kiṃ nu kho samaṇo gotamo gehassitavasena parisaṃ ussādento vā apasādento vā dhammaṃ deseti, udāhu no’’ti akkharakkharaṃ padaṃ padaṃ pariggaṇhāti. Bhagavā tathāvidhaṃ kathaṃ akathetvāva kālaṃ ñatvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Māṇavo iminā <a name="V3.0265"></a> niyāmena pariggaṇhanto satta māse ekato vicaritvā bhagavato kāyadvārādīsu aṇumattampi avakkhalitaṃ na addasa. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ buddhabhūtassa <a name="P3.0373"></a> manussabhūto māṇavo na passeyya, yassa bodhisattabhūtassa chabbassāni padhānabhūmiyaṃ amanussabhūto māro devaputto gehassitavitakkamattampi adisvā buddhabhūtaṃ ekasaṃvaccharaṃ anubandhitvā kiñci apassanto –</p>
  1110. <p class="gatha1">‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;</p>
  1111. <p class="gathalast">Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448) –</p>
  1112. <p class="unindented">Ādigāthāyo vatvā pakkāmi. Tato māṇavo cintesi – ‘‘ahaṃ bhavantaṃ gotamaṃ satta māse anubandhamāno kiñci vajjaṃ na passāmi. Sace panāhaṃ aññepi satta māse satta vā vassāni vassasataṃ vā vassasahassaṃ vā anubandheyyaṃ, nevassa vajjaṃ passeyyaṃ. Ācariyo kho panassa me mahallako, yogakkhemaṃ nāma na sakkā jānituṃ. Samaṇassa gotamassa sabhāvaguṇeneva buddhabhāvaṃ vatvā mayhaṃ ācariyassa ārocessāmī’’ti bhagavantaṃ āpucchitvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā nikkhami.</p>
  1113. <p class="bodytext">Ācariyassa santikañca pana gantvā – ‘‘kacci, tāta uttara, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato’’ti pucchito, ‘‘ācariya, kiṃ vadesi? Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, tassa hi, bhoto gotamassa ākāsaṃ viya apariyanto guṇagaṇo. Tathāsantaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’ntiādīni vatvā yathādiṭṭhāni dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭipāṭiyā ācikkhitvā kiriyasamācāraṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho uttaro māṇavo…pe… ediso ca ediso ca bhavaṃ gotamo tato ca bhiyyo’’ti.</p>
  1114. <p class="bodytext"><a name="para386"></a><a name="para386_mn2"></a><span class="paranum">386</span>. Tattha <a name="M3.0257"></a><a name="P3.0374"></a> <span class="bld">suppatiṭṭhitapādo</span>ti yathā hi aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati, vemajjhaṃ vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evaṃ tassa. Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṃ viya ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati, bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ‘‘suppatiṭṭhitapādo kho pana so bhavaṃ gotamo’’ti vadati.</p>
  1115. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="V3.0266"></a> bhagavato suppatiṭṭhitapādatāya – sacepi hi bhagavā anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmīti pādaṃ nīharati, tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritaṃ viya kammārabhastaṃ unnamitvā pathavīsamaṃ hoti, unnataṭṭhānampi anto pavisati. Dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavettaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā yugandharapabbataṃ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṃ āgato, so taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghāṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti, tattha tattheva ca pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ <a name="P3.0375"></a> mahāpathavī samā mudu pupphābhikiṇṇā hoti. Tatra tathāgato samaṃ pādaṃ nikkhipati, samaṃ uddharati, sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati.</p>
  1116. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkānī</span>ti dvīsu pādesu dve cakkāni. Tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva. <span class="bld">Sabbākāraparipūrānī</span>ti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo – tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṃ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭalekhā dissanti, nemī dissanti, nemimaṇikā dissanti. Idaṃ tāva pāḷiāgatameva.</p>
  1117. <p class="bodytext">Sambahulavāro pana anāgato, so evaṃ daṭṭhabbo – satti siri vaccho nandi sovattiko vaṭaṃsako vaḍḍhamānakaṃ macchayugalaṃ bhaddapīṭhaṃ aṅkusaṃ <a name="M3.0258"></a> tomaro pāsādo toraṇaṃ setacchattaṃ khaggo tālavaṇṭaṃ morahatthako vāḷabījanī uṇhīsaṃ patto maṇi kusumadāmaṃ nīluppalaṃ rattuppalaṃ setuppalaṃ padumaṃ puṇḍarīkaṃ puṇṇaghaṭo puṇṇapāti samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasūriyā nakkhattāni cattāro mahādīpā dveparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.</p>
  1118. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyatapaṇhī</span>ti <a name="P3.0376"></a> dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhi tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṃ tathāgatassa<a name="V3.0267"></a>. Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti.</p>
  1119. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghaṅgulī</span>ti yathā aññesaṃ kāci aṅguli dīghā hoti, kāci rassā, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘dīghaṅgulī’’ti.</p>
  1120. <p class="bodytext"><span class="bld">Mudutalunahatthapādo</span>ti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudū, jātamattakumārassa viya ca niccakālaṃ talunā ca hatthapādā assāti mudutalunahatthapādo.</p>
  1121. <p class="bodytext"><span class="bld">Jālahatthapādo</span>ti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro. Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati. Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṃ ekappamāṇattāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘jālahatthapādo’’ti.</p>
  1122. <p class="bodytext">Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti <a name="P3.0377"></a> <span class="bld">ussaṅkhapādo</span>. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti. Tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya thaddhā honti, na yathāsukhaṃ parivattanti, gacchantānaṃ pādatalāni na dissanti<a name="M3.0259"></a>. Tathāgatassa pana abhiruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti. Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati. Sukhena pādā parivattanti. Puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva.</p>
  1123. <p class="bodytext"><span class="bld">Eṇijaṅgho</span>ti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṃso<a name="V3.0268"></a>, samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.</p>
  1124. <p class="bodytext"><span class="bld">Anonamanto</span>ti anamanto. Etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito. Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā, khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ. Tathāgato pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti.</p>
  1125. <p class="bodytext">Usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadise kose ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti <span class="bld">kosohitavatthaguyho. Vatthaguyha</span>nti vatthena gūhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati.</p>
  1126. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo</span>ti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpakasadisoti attho. Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ <span class="bld">kañcanasannibhattaco</span>ti vuttaṃ, purimassa vā vevacanameva etaṃ.</p>
  1127. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajojalla</span>nti <a name="P3.0378"></a> rajo vā malaṃ vā. <span class="bld">Na upalimpatī</span>ti na laggati, padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanapādadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva. Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ.</p>
  1128. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaggalomo</span>ti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo.</p>
  1129. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmujugatto</span>ti <a name="M3.0260"></a> brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti. Te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā paneke passavaṅkā honti, eke mukhaṃ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantā <a name="V3.0269"></a> viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, pavedhamānā gacchanti. Tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya hoti.</p>
  1130. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattussado</span>ti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussado assāti sattussado. Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti, aṃsakūṭakhandhesu <a name="P3.0379"></a> aṭṭhikoṭiyo, te manussapetā viya khāyanti, na tathāgato. Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati.</p>
  1131. <p class="bodytext">Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti <span class="bld">sīhapubbaddhakāyo</span>. Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo. Tathāgatassa pana sīhassa pubbaddhakāyova sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito, dīghayuttaṭhāne pana dīgho, rassakisathūlaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ –</p>
  1132. <p class="bodytext">‘‘Manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī’’ti.</p>
  1133. <p class="bodytext">Iti <a name="M3.0261"></a> nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito tathāgatassa attabhāvo, tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā paṭirūpakampi kātuṃ na sakkonti.</p>
  1134. <p class="bodytext"><span class="bld">Citantaraṃso</span>ti <a name="P3.0380"></a> antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ, taṃ citaṃ paripuṇṇamassāti citantaraṃso. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkaṃ paññāyanti. Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ.</p>
  1135. <p class="bodytext"><span class="bld">Nigrodhaparimaṇḍalo</span>ti <a name="V3.0270"></a> nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo vā dīgho hoti byāmo vā, na evaṃ visamappamāṇoti attho. Teneva ‘‘yāvatakvassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha yāvatako assāti <span class="bld">yāvatakvassa</span>.</p>
  1136. <p class="bodytext"><span class="bld">Samavaṭṭakkhandho</span>ti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti, kathanakāle sirājālaṃ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṃ tassa. Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati, meghassa viya gajjato saro mahā hoti.</p>
  1137. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasaggasaggī</span>ti ettha rasaṃ gasantīti rasaggasā<a name="P3.0381"></a>, rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Tathāgatassa hi satta rasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṃ kāyaṃ anupharati, teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṃ ojā pharati, tena te bahvābādhā honti. Idaṃ lakkhaṇaṃ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassa vasena pākaṭaṃ hoti.</p>
  1138. <p class="bodytext">Sīhasseva <a name="M3.0262"></a> hanu assāti <span class="bld">sīhahanu</span>. Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti.</p>
  1139. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattālīsadanto</span>tiādīsu uparimahanuke patiṭṭhitā vīsati, heṭṭhime vīsatīti cattālīsa dantā assāti cattālīsadanto. Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti, tathāgatassa cattālīsaṃ.</p>
  1140. <p class="bodytext">Aññesañca <a name="V3.0271"></a> keci dantā uccā keci nīcāti visamā honti, tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā.</p>
  1141. <p class="bodytext">Aññesaṃ kumbhīlānaṃ viya dantā viraḷā honti, macchamaṃsādīni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrati. Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajirapanti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti.</p>
  1142. <p class="bodytext"><span class="bld">Susukkadāṭho</span>ti aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti, tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Tathāgato susukkadāṭho <a name="P3.0382"></a> osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho, tena vuttaṃ ‘‘susukkadāṭho’’ti.</p>
  1143. <p class="bodytext"><span class="bld">Pahūtajivho</span>ti aññesaṃ jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, tathāgatassa pana mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti. So taṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati, puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti. Evaṃ tassā mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento kaṅkhaṃ vinodeti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘pahūtajivho’’ti vuttaṃ.</p>
  1144. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmassaro</span>ti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, tathāgato pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato. Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti. Tathāgatenāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karaviko viya bhaṇatīti <span class="bld">karavikabhāṇī,</span> mattakaravikarutamañjughosoti attho.</p>
  1145. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="M3.0263"></a> karavikarutassa mañjutāya – karavikasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṃ rasaṃ sāyitvā <a name="P3.0383"></a> pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadādīni mattāni viya laḷituṃ ārabhanti. Gocarappasutāpi catuppadā mukhagatānipi tiṇāni <a name="V3.0272"></a> chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti, vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittapādaṃ anukkhipitvāva tiṭṭhanti, anubaddhamigāpi maraṇabhayaṃ hitvāpi tiṭṭhanti, ākāse pakkhandapakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti, udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ apphoṭentā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṃ mañjurutā karavikā.</p>
  1146. <p class="bodytext">Asandhimittāpi dhammāsokassa devī – ‘‘atthi nu kho, bhante, buddhasaddena sadiso kassaci saddo’’ti saṅghaṃ pucchi. Atthi karavikasakuṇassāti. Kuhiṃ, bhante, sakuṇāti? Himavanteti. Sā rājānaṃ āha, – ‘‘deva, karavikasakuṇaṃ daṭṭhukāmā’’ti. Rājā ‘‘imasmiṃ pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū’’ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi. So ‘‘rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā agantu’’nti tattha nisīdi. Pañjaro āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi. Karavikaṃ saddaṃ kārāpetuṃ na sakkonti. Atha rājā ‘‘kathaṃ bhaṇe ime saddaṃ karontī’’ti āha? Ñātake disvā devāti. Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attanova chāyaṃ disvā ‘‘ñātakā me āgatā’’ti maññamāno pakkhena tāḷaṃ datvā mañjussarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu. Asandhimittā cintesi – ‘‘imassa tāva tiracchānassa evaṃ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasirippattassa bhagavato <a name="P3.0384"></a> ahosī’’ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṃ madhuro karavikasaddo. Tato satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro tathāgatassa saddo, loke pana karavikato aññassa madhurarassa abhāvato ‘‘karavikabhāṇī’’ti vuttaṃ.</p>
  1147. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinīlanetto</span>ti na sakalanīlanettova, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti. Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne <a name="M3.0264"></a> bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti.</p>
  1148. <p class="bodytext"><span class="bld">Gopakhumo</span>ti ettha <span class="bld">pakhuma</span>nti sakalaṃ cakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃ <a name="V3.0273"></a> hoti, rattavacchakassa vippasannaṃ, taṃmuhuttajātarattavacchasadisacakkhubhaṇḍoti attho. Aññesañhi akkhibhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikakākādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni.</p>
  1149. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṇṇā</span>ti uṇṇalomaṃ. <span class="bld">Bhamukantare</span>ti <a name="P3.0385"></a> dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā. Uggantvā pana nalāṭamajjhajātā. <span class="bld">Odātā</span>ti parisuddhā osadhitārakavaṇṇā. <span class="bld">Mudū</span>ti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā. <span class="bld">Tūlasannibhā</span>ti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassā odātatāya upamā. Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati, suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapupphuḷakā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya aruṇappabhārañjite gamanatale osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati.</p>
  1150. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṇhīsasīso</span>ti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsatañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalaṃ nalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ, rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Pacchimabhavikabodhisattānaṃ kira imaṃ lakkhaṇaṃ viditvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu, ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci <a name="P3.0386"></a> kappasīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsā. Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapupphuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīso <a name="M3.0265"></a> viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanayena uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.</p>
  1151. <p class="bodytext">Imāni pana mahāpurisalakkhaṇāni kammaṃ kammasarikkhakaṃ lakkhaṇaṃ lakkhaṇānisaṃsanti ime cattāro koṭṭhāse ekekasmiṃ lakkhaṇe dassetvā kathitāni sukathitāni honti. Tasmā bhagavatā lakkhaṇasutte (dī. ni. 3.200-202) vuttāni imāni kammādīni dassetvā kathetabbāni<a name="V3.0274"></a>. Suttavasena vinicchituṃ asakkontena <span class="bld">sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</span> tasseva suttassa vaṇṇanāya vuttanayena gahetabbāni.</p>
  1152. <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamo</span>ti, bho ācariya, imehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi so bhavaṃ gotamo samannāgato devanagare samussitaratanavicittaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya yojanasatubbedho sabbapāliphullo pāricchattako viya selantaramhi supupphitasālarukkho viya tārāgaṇapaṭimaṇḍitagaganatalamiva ca attano sirivibhavena lokaṃ ālokaṃ kurumāno viya caratīti imatthampi dīpetvā kiriyācāraṃ ācikkhituṃ <span class="bld">gacchanto kho panā</span>tiādimāha.</p>
  1153. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><a name="para387_mn2"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Dakkhiṇenā</span>ti buddhānañhi ṭhatvā vā nisīditvā vā nipajjitvā vā gamanaṃ abhinīharantānaṃ dakkhiṇapādova purato hoti. Satatapāṭihāriyaṃ kiretaṃ. <span class="bld">Nātidūre</span> <a name="P3.0387"></a> <span class="bld">pādaṃ uddharatī</span>ti taṃ dakkhiṇapādaṃ na atidūre ṭhapessāmīti uddharati. Atidūrañhi abhihariyamāne dakkhiṇapādena vāmapādo ākaḍḍhiyamāno gaccheyya, dakkhiṇapādopi dūraṃ gantuṃ na sakkuṇeyya, āsanneyeva patiṭṭhaheyya, evaṃ sati padavicchedo nāma hoti. Dakkhiṇapāde pana pamāṇeneva uddhate vāmapādopi pamāṇeneva uddhariyati, pamāṇena uddhato patiṭṭhahantopi pamāṇeyeva patiṭṭhāti. Evamanena tathāgatassa dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamitanti veditabbaṃ.</p>
  1154. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātisīgha</span>nti divā vihārabhattatthāya gacchanto bhikkhu viya na atisīghaṃ gacchati. <span class="bld">Nātisaṇika</span>nti yathā pacchato āgacchanto okāsaṃ na labhati, evaṃ na atisaṇikaṃ gacchati. <span class="bld">Adduvena adduva</span>nti jaṇṇukena jaṇṇukaṃ, <span class="bld">na</span> <a name="M3.0266"></a> <span class="bld">satthiṃ unnāmetī</span>ti gambhīre udake gacchanto viya na ūruṃ unnāmeti. <span class="bld">Na onāmetī</span>ti rukkhasākhāchedanadaṇḍaṅkusapādo viya na pacchato osakkāpeti. <span class="bld">Na sannāmetī</span>ti obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya na thaddhaṃ karoti. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0388"></a> <span class="bld">vināmetī</span>ti yantarūpakaṃ kīḷāpento viya na ito cito ca cāleti. <span class="bld">Adharakāyovā</span>ti heṭṭhimakāyova iñjati, uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti. Dūre ṭhatvā olokento hi buddhānaṃ ṭhitabhāvaṃ vā gamanabhāvaṃ vā na jānāti<a name="V3.0275"></a>. <span class="bld">Kāyabalenā</span>ti bāhā khipanto sarīrato sedehi muccantehi na kāyabalena gacchati. <span class="bld">Sabbakāyenevā</span>ti gīvaṃ aparivattetvā rāhulovāde vuttanāgāpalokitavaseneva apaloketi.</p>
  1155. <p class="bodytext"><span class="bld">Na uddha</span>ntiādīsu nakkhattāni gaṇento viya na uddhaṃ ulloketi, naṭṭhaṃ kākaṇikaṃ vā māsakaṃ vā pariyesanto viya na adho oloketi, na hatthiassādayo passanto viya ito cito ca vipekkhamāno gacchati. <span class="bld">Yugamatta</span>nti navavidatthimatte cakkhūni ṭhapetvā gacchanto yugamattaṃ pekkhati nāma, bhagavāpi yuge yutto sudantaājānīyo viya ettakaṃ passanto gacchati. <span class="bld">Tato cassa uttarī</span>ti yugamattato paraṃ na passatīti na vattabbo. Na hi kuṭṭaṃ vā kavāṭaṃ vā gaccho vā latā vā āvarituṃ sakkoti, atha khvassa anāvaraṇañāṇassa anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāneva honti. <span class="bld">Antaraghara</span>nti heṭṭhā mahāsakuludāyisutte indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha gharaummārato paṭṭhāya veditabbaṃ. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0389"></a> <span class="bld">kāya</span>ntiādi pakatiiriyapatheneva pavisatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Daliddamanussānaṃ nīcagharakaṃ pavisantepi hi tathāgate chadanaṃ vā uggacchati, pathavī vā ogacchati, bhagavā pana pakatigamaneneva gacchati. <span class="bld">Nātidūre</span>ti atidūre parivattantena hi ekaṃ dve padavāre piṭṭhibhāgena gantvā nisīditabbaṃ hoti. <span class="bld">Nāccāsanne</span>ti accāsanne parivattantena ekaṃ dve padavāre purato gantvā nisīditabbaṃ hoti. Tasmā yasmiṃ padavāre ṭhitena purato vā pacchato vā agantvā nisīditabbaṃ hoti, tattha parivattati.</p>
  1156. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇinā</span>ti kaṭivātābādhiko viya na āsanaṃ hatthehi gahetvā nisīdati. <span class="bld">Pakkhipatī</span>ti yo kiñci kammaṃ katvā kīḷanto ṭhitakova patati, yopi orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno ghaṃsanto yāva pārimaṅgā gacchati, pārimaṅgaṃ <a name="M3.0267"></a> vā nissāya nisinno tatheva yāva orimaṅgā āgacchati, sabbo so āsane kāyaṃ pakkhipati nāma. Bhagavā pana evaṃ akatvā āsanassa majjhe olambakaṃ dhārento viya tūlapicuṃ ṭhapento viya saṇikaṃ nisīdati. <span class="bld">Hatthakukkucca</span>nti pattamukhavaṭṭiyaṃ udakabinduṭhapanaṃ makkhikabījaniyā paṇṇacchedanaphālanādi hatthena asaṃyatakaraṇaṃ. <span class="bld">Pādakukkucca</span>nti pādena bhūmighaṃsanādi asaṃyatakaraṇaṃ.</p>
  1157. <p class="bodytext"><span class="bld">Na chambhatī</span>ti na bhāyati. <span class="bld">Na kampatī</span>ti na osīdati. <span class="bld">Na vedhatī</span>ti na calati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0390"></a> <span class="bld">paritassatī</span>ti bhayaparitassanāyapi taṇhāparitassanāyapi na paritassati. Ekacco hi dhammakathādīnaṃ atthāya <a name="V3.0276"></a> āgantvā manussesu vanditvā ṭhitesu ‘‘sakkhissāmi nu kho tesaṃ cittaṃ gaṇhanto dhammaṃ vā kathetuṃ, pañhaṃ vā pucchito vissajjetuṃ, bhattānumodanaṃ vā kātu’’nti bhayaparitassanāya paritassati. Ekacco ‘‘manāpā nu kho me yāgu āgacchissati, manāpaṃ antarakhajjaka’’nti vā taṇhāparitassanāya paritassati. Tadubhayampi tassa natthīti na paritassati. <span class="bld">Vivekāvaṭṭo</span>ti viveke nibbāne āvaṭṭamānaso hutvā. Vivekavattotipi pāṭho, vivekavattayutto hutvāti attho. Vivekavattaṃ nāma katabhattakiccassa bhikkhuno divāvihāre samathavipassanāvasena mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdanaṃ. Evaṃ nisinnassa hi iriyāpatho upasanto hoti.</p>
  1158. <p class="bodytext"><span class="bld">Na pattaṃ unnāmetī</span>tiādīsu ekacco pattamukhavaṭṭiyā udakadānaṃ āharanto viya pattaṃ unnāmeti, eko pādapiṭṭhiyaṃ ṭhapento viya onāmeti, eko baddhaṃ katvā gaṇhāti, eko ito cito ca phandāpeti, evaṃ akatvā ubhohi hatthehi gahetvā īsakaṃ nāmetvā udakaṃ paṭiggaṇhātīti attho. <span class="bld">Na samparivattaka</span>nti parivattetvā paṭhamameva pattapiṭṭhiṃ na dhovati. <span class="bld">Nātidūre</span>ti yathā nisinnāsanato dūre patati, na evaṃ chaḍḍeti. <span class="bld">Nāccāsanne</span>ti pādamūleyeva na chaḍḍeti. <span class="bld">Vicchaḍḍayamāno</span>ti <a name="P3.0391"></a> vikiranto, yathā paṭiggāhako temati, na evaṃ chaḍḍeti.</p>
  1159. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātithoka</span>nti <a name="M3.0268"></a> yathā ekacco pāpiccho appicchataṃ dassento muṭṭhimattameva gaṇhāti, na evaṃ. <span class="bld">Atibahu</span>nti yāpanamattato atirekaṃ. <span class="bld">Byañjanamattāyā</span>ti byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo. Ekacco hi bhatte manāpe bhattaṃ bahuṃ gaṇhāti, byañjane manāpe byañjanaṃ bahuṃ. Satthā pana tathā na gaṇhāti. <span class="bld">Na ca byañjanenā</span>ti amanāpañhi byañjanaṃ ṭhapetvā bhattameva bhuñjanto, bhattaṃ vā ṭhapetvā byañjanameva khādanto byañjanena ālopaṃ atināmeti nāma. Satthā ekantarikaṃ byañjanaṃ gaṇhāti, bhattampi byañjanampi ekatova niṭṭhanti. <span class="bld">Dvattikkhattu</span>nti tathāgatassa hi puthujivhāya dantānaṃ upanītabhojanaṃ dvattikkhattuṃ dantehi phuṭṭhamattameva saṇhakaraṇīyapiṭṭhavilepanaṃ viya hoti, tasmā evamāha. <span class="bld">Na mukhe avasiṭṭhā</span>ti pokkharapatte patitaudakabindu viya vinivattitvā paragalameva yāti, tasmā avasiṭṭhā na hoti. <span class="bld">Rasapaṭisaṃvedī</span>ti madhuratittakadukādirasaṃ jānāti. Buddhānañhi antamaso pānīyepi dibbojā pakkhittāva hoti, tena nesaṃ sabbattheva raso pākaṭo hoti, rasagedho pana natthi.</p>
  1160. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhaṅgasamannāgata</span>nti <a name="P3.0392"></a> ‘‘neva davāyā’’ti vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. <span class="bld">Visuddhimagge</span> panassa <a name="V3.0277"></a> vinicchayo āgatoti sabbāsavasutte vuttametaṃ. <span class="bld">Hatthesu dhotesū</span>ti satthā kiṃ karoti? Paṭhamaṃ pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ dhovati. Tattha pattaṃ gahetvā sukhumajālahatthaṃ pesetvā dve vāre sañcāreti. Ettāvatā pokkharapatte patitaudakaṃ viya vinivattitvā gacchati. <span class="bld">Na ca anatthiko</span>ti yathā ekacco pattaṃ ādhārake ṭhapetvā patte udakaṃ na puñchati, raje patante ajjhupekkhati, na evaṃ karoti. <span class="bld">Na ca ativelānurakkhī</span>ti yathā ekacco pamāṇātikkantaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti, bhuñjitvā vā patte udakaṃ puñchitvā cīvarabhogantaraṃ pavesetvā pattaṃ udarena akkamitvā gaṇhāti, na evaṃ karoti.</p>
  1161. <p class="bodytext"><span class="bld">Na ca anumodanassā</span>ti yo hi bhuttamattova dārakesu bhattatthāya rodantesu chātajjhattesu manussesu bhuñjitvā anāgatesveva anumodanaṃ ārabhati, tato sabbakammāni chaḍḍetvā ekacce āgacchanti, ekacce anāgatāva honti, ayaṃ kālaṃ atināmeti. Yopi manussesu <a name="M3.0269"></a> āgantvā anumodanatthāya vanditvā nisinnesu anumodanaṃ akatvāva ‘‘kathaṃ tissa, kathaṃ phussa, kathaṃ sumana, kathaṃ tisse, kathaṃ phusse, kathaṃ sumane, kaccittha arogā, sassaṃ sampanna’’ntiādiṃ pāṭiyekkaṃ kathaṃ samuṭṭhāpeti, ayaṃ anumodanassa kālaṃ atināmeti, manussānaṃ pana okāsaṃ ñatvā āyācitakāle karonto nātināmeti nāma, satthā tathā karoti.</p>
  1162. <p class="bodytext"><span class="bld">Na taṃ bhatta</span>nti kiṃ bhattaṃ nāmetaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnantiādīni vatvā na garahati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0393"></a> <span class="bld">aññaṃ bhatta</span>nti svātanāya vā punadivasāya vā bhattaṃ uppādessāmīti hi anumodanaṃ karonto aññaṃ bhattaṃ paṭikaṅkhati. Yo vā – ‘‘yāva mātugāmānaṃ bhattaṃ paccati, tāva anumodanaṃ karissāmi, atha me anumodanāvasāne attano pakkabhattatopi thokaṃ dassantī’’ti anumodanaṃ vaḍḍheti, ayampi paṭikaṅkhati nāma. Satthā na evaṃ karoti. <span class="bld">Na ca muccitukāmo</span>ti ekacco hi paṭisaṃmuñcitvā gacchati, vegena anubandhitabbo hoti. Satthā pana na evaṃ gacchati, parisāya majjhe ṭhitova gacchati. <span class="bld">Accukkaṭṭha</span>nti yo hi yāva hanukaṭṭhito ukkhipitvā pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ nāma hoti. Yo yāva gopphakā otāretvāva pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ hoti. Yopi ubhato ukkhipitvā udaraṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ hoti. Yo ekaṃsaṃ katvā thanaṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ. Satthā taṃ sabbaṃ na karoti.</p>
  1163. <p class="bodytext"><span class="bld">Allīna</span>nti <a name="V3.0278"></a> yathā aññesaṃ sedena tintaṃ allīyati, na evaṃ satthu. <span class="bld">Apakaṭṭha</span>nti khalisāṭako viya kāyato muccitvāpi na tiṭṭhati. <span class="bld">Vāto</span>ti verambhavātopi uṭṭhahitvā cāletuṃ na sakkoti. <span class="bld">Pādamaṇḍanānuyoga</span>nti iṭṭhakāya ghaṃsanādīhi pādasobhānuyogaṃ. <span class="bld">Pakkhāletvā</span>ti pādeneva pādaṃ dhovitvā. <span class="bld">So neva attabyābādhāyā</span>tiādīni na pubbenivāsacetopariyañāṇānaṃ atthitāya vadati, iriyāpathasantataṃ pana disvā anumānena vadati. <span class="bld">Dhamma</span>nti pariyattidhammaṃ. <span class="bld">Na ussādetī</span>ti <a name="P3.0394"></a> kiṃ mahāraṭṭhika, kiṃ mahākuṭumbikātiādīni vatvā gehassitavasena na ussādeti. <span class="bld">Na apasādetī</span>ti ‘‘kiṃ, upāsaka, kathaṃ te vihāramaggo ñāto? Kiṃ bhayena nāgacchasi? Na hi bhikkhū kiñci acchinditvā gaṇhanti, mā bhāyī’’ti <a name="M3.0270"></a> vā ‘‘kiṃ tuyhaṃ evaṃ macchariyajīvitaṃ nāmā’’ti vā ādīni vatvā gehassitapemena na apasādeti.</p>
  1164. <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭho</span>ti siniddho apalibuddho. <span class="bld">Viññeyyo</span>ti viññāpanīyo pākaṭo, vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo hoti. <span class="bld">Mañjū</span>ti madhuro. <span class="bld">Savanīyo</span>ti sotasukho, madhurattāyeva cesa savanīyo hoti. <span class="bld">Bindū</span>ti sampiṇḍito. <span class="bld">Avisārī</span>ti avisaṭo, binduttāyeva cesa avisārī hoti. <span class="bld">Gambhīro</span>ti gambhīrasamuṭṭhito. <span class="bld">Ninnādī</span>ti ninnādavā, gambhīrattāyeva cesa ninnādī hoti. <span class="bld">Yathāparisa</span>nti cakkavāḷapariyantampi ekābaddhaparisaṃ viññāpeti. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti aṅgulimattampi parisato bahiddhā na gacchati. Tasmā? So evarūpo madhurassaro akāraṇā mā nassīti. Iti bhagavato ghoso parisāya matthakeneva carati.</p>
  1165. <p class="bodytext"><span class="bld">Avalokayamānā</span>ti <a name="P3.0395"></a> sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ olokentāva paccosakkitvā dassanavijahanaṭṭhāne vanditvā gacchanti. <span class="bld">Avijahitattā</span>ti yo hi kathaṃ sutvā vuṭṭhito aññaṃ diṭṭhasutādikaṃ kathaṃ kathento gacchati, esa sabhāvena vijahati nāma. Yo pana sutadhammakathāya vaṇṇaṃ kathentova gacchati, ayaṃ na vijahati nāma, evaṃ avijahantabhāvena pakkamanti. <span class="bld">Gacchanta</span>nti rajjuyantavasena ratanasattubbedhaṃ suvaṇṇagghikaṃ viya gacchantaṃ. <span class="bld">Addasāma ṭhita</span>nti samussitakañcanapabbataṃ viya ṭhitaṃ <span class="bld">addasāma. Tato ca bhiyyo</span>ti vitthāretvā guṇe kathetuṃ asakkonto avasese guṇe saṃkhipitvā kalāpaṃ viya suttakabaddhaṃ viya ca katvā vissajjento evamāha. Ayamettha adhippāyo – mayā kathitaguṇehi akathitāva bahutarā. Mahāpathavimahāsamuddādayo viya hi tassa bhoto anantā appameyyā guṇā ākāsamiva vitthāritāti.</p>
  1166. <p class="bodytext"><a name="para390"></a><a name="para390_mn2"></a><span class="paranum">390</span>. <span class="bld">Appaṭisaṃvidito</span>ti <a name="V3.0279"></a> aviññātaāgamano. Pabbajite upasaṅkamantena hi cīvaraparikammādisamaye vā ekaṃ nivāsetvā sarīrabhañjanasamaye vā upasaṅkamitvā tatova paṭinivattitabbaṃ hoti, paṭisanthāramattampi na jāyati. Puretaraṃ pana okāse kārite divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhu vivitte ṭhāne nisīdati, taṃ āgantvā passantā dassanenapi <a name="M3.0271"></a> pasīdanti, paṭisanthāro jāyati, pañhabyākaraṇaṃ <a name="P3.0396"></a> vā dhammakathā vā labbhati. Tasmā paṇḍitā okāsaṃ kārenti. So ca nesaṃ aññataro, tenassa etadahosi. <span class="bld">Jiṇṇo vuḍḍho</span>ti attano uggatabhāvaṃ akathetvā kasmā evamāha? Buddhā nāma anuddayasampannā honti, mahallakabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ okāsaṃ karissatīti evamāha.</p>
  1167. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><a name="para391_mn2"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">Oramiya okāsamakāsī</span>ti vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā okāsamakāsi.</p>
  1168. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye me</span>ti ye mayā. <span class="bld">Nārīsamānasavhayā</span>ti nārīsamānanāmaṃ itthiliṅgaṃ, tena avhātabbāti nārīsamānasavhayā, itthiliṅgena vattabbāti vohārakusalatāya evaṃ vadati. <span class="bld">Pahūtajivho</span>ti puthulajivho. <span class="bld">Ninnāmayeta</span>nti nīhara etaṃ.</p>
  1169. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><a name="para393_mn2"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Kevalī</span>ti sakalaguṇasampanno.</p>
  1170. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><a name="para394_mn2"></a><span class="paranum">394</span>. <span class="bld">Paccabhāsī</span>ti ekappahārena pucchite aṭṭha pañhe byākaronto patiabhāsi. <span class="bld">Yo vedī</span>ti yo vidati jānāti, yassa pubbenivāso pākaṭo. <span class="bld">Saggāpāyañca passatī</span>ti dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Jātikkhayaṃ</span> <a name="P3.0397"></a> <span class="bld">patto</span>ti arahattaṃ patto.<span class="bld"> Abhiññā vosito</span>ti taṃ arahattaṃ abhijānitvā vosito vosānappatto.<span class="bld"> Munī</span>ti arahattañāṇamoneyyena samannāgato.</p>
  1171. <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddha</span>nti paṇḍaraṃ. <span class="bld">Muttaṃ rāgehī</span>ti kilesarāgehi muttaṃ. <span class="bld">Pahīnajātimaraṇo</span>ti jātikkhayappattattā pahīnajātiko, jātipahāneneva pahīnamaraṇo. <span class="bld">Brahmacariyassa kevalī</span>ti yaṃ brahmacariyassa kevalī sakalabhāvo, tena samannāgato, sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho. <span class="bld">Pāragū sabbadhammāna</span>nti sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ abhiññāya pāraṃ gato, sabbadhamme abhijānitvā ṭhitoti attho. <span class="bld">Pāragū</span>ti vā ettāvatā pariññāpāragū pañcannaṃ khandhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ<a name="V3.0280"></a>, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnanti ayamattho vutto. Puna <span class="bld">sabbadhammāna</span>nti iminā abhiññāpāragū vuttoti. <span class="bld">Buddho tādī pavuccatī</span>ti tādiso chahi <a name="M3.0272"></a> ākārehi pāraṃ gato sabbākārena catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhoti pavuccatīti.</p>
  1172. <p class="bodytext">Kiṃ pana ettāvatā sabbe pañhā vissajjitā hontīti? Āma vissajjitā, cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehīti iminā tāva bāhitapāpattā brāhmaṇoti paṭhamapañho vissajjito hoti. Pāragūti iminā vedehi gatattā vedagūti dutiyapañho vissajjito hoti. Pubbenivāsantiādīhi imāsaṃ tissannaṃ vijjānaṃ <a name="P3.0398"></a> atthitāya tevijjoti tatiyapañho vissajjito hoti. Muttaṃ rāgehi sabbasoti imināva nissaṭattā pāpadhammānaṃ sottiyoti catutthapañho vissajjito hoti. Jātikkhayaṃ pattoti iminā pana arahattasseva vuttattā pañcamapañho vissajjito hoti. Vositoti ca brahmacariyassa kevalīti ca imehi chaṭṭhapañho vissajjito hoti. Abhiññā vosito munīti iminā sattamapañho vissajjito hoti. Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccatīti iminā aṭṭhamapañho vissajjito hoti.</p>
  1173. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><a name="para395_mn2"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Dānakatha</span>ntiādīni heṭṭhā sutte vitthāritāneva. <span class="bld">Paccapādī</span>ti paṭipajji. <span class="bld">Dhammassānudhamma</span>nti imasmiṃ sutte dhammo nāma arahattamaggo, anudhammo nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca sāmaññaphalāni, tāni paṭipāṭiyā paṭilabhīti attho. <span class="bld">Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī</span>ti mañca dhammakāraṇā na kilamesi, na punappunaṃ kathāpesīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. <span class="bld">Tattha parinibbāyī</span>ti pana padena desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahitanti.</p>
  1174. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1175. <p class="centered">Brahmāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1176. <p class="subhead">2. Selasuttavaṇṇanā</p>
  1177. <p class="bodytext"><a name="para396"></a><a name="para396_mn2"></a><span class="paranum">396</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0281"></a> <span class="bld">me suta</span>nti selasuttaṃ. Tattha <span class="bld">aṅguttarāpesū</span>tiādi potaliyasutte vitthāritameva. <span class="bld">Aḍḍhateḷasehī</span>ti aḍḍhena teḷasehi, dvādasahi <a name="M3.0273"></a> satehi <a name="P3.0399"></a> paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti. Te pana sāvakasannipāte sannipatitā bhikkhūyeva sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā khīṇāsavā. <span class="bld">Keṇiyo</span>ti tassa nāmaṃ, <span class="bld">jaṭilo</span>ti tāpaso. So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā, assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṃ sovaṇṇamayaṃ tālaphalaṃ muñcatīti vadanti. So divā kāsāyāni dhāreti, jaṭā ca bandhati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati. <span class="bld">Dhammiyā kathāyā</span>ti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Ayañhi keṇiyo tucchahattho bhagavato dassanāya gantuṃ lajjāyamāno – ‘‘vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī’’ti cintetvā susaṅkhatabadarapānaṃ pañcahi kājasatehi gāhāpetvā agamāsi. Evaṃ gatabhāvo cassa – ‘‘atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyya’’nti bhesajjakkhandhake (mahāva. 300) pāḷiāruḷhoyeva.</p>
  1178. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyampi kho bhagavā</span>ti kasmā punappunaṃ paṭikkhipi? Titthiyānaṃ paṭikkhepapasannatāya, akāraṇametaṃ, natthi buddhānaṃ paccayahetu evarūpaṃ kohaññaṃ. Ayaṃ pana aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni disvā ettakānaṃyeva <a name="P3.0400"></a> bhikkhaṃ paṭiyādessati, sveva selo tīhi purisasatehi saddhiṃ pabbajissati. Ayuttaṃ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṃ gantuṃ, ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṃ gantuṃ. Athāpi sabbe gahetvā gamissāmi, bhikkhāhāro nappahossati. Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti – ‘‘cirassāpi keṇiyo samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā yāpanamattaṃ dātuṃ nāsakkhī’’ti, sayampi vippaṭisārī bhavissati. Paṭikkhepe pana kate ‘‘samaṇo gotamo punappunaṃ ‘tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’ti <a name="V3.0282"></a> brāhmaṇānaṃ nāmaṃ gaṇhātī’’ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati, tato brāhmaṇe pāṭiyekkaṃ nimantessati<a name="M3.0274"></a>, te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti. Evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṃ paṭikkhipi. <span class="bld">Kiñcāpi kho, bho</span>ti iminā idaṃ dīpeti, – ‘‘bho gotama, kiṃ jātaṃ yadi ahaṃ brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu bhavaṃ gotamo, ahaṃ brāhmaṇānampi dātuṃ sakkomi tumhākampī’’ti.</p>
  1179. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaveyyāvaṭika</span>nti kāyaveyyāvaccaṃ. <span class="bld">Maṇḍalamāḷa</span>nti dussamaṇḍapaṃ.</p>
  1180. <p class="bodytext"><a name="para397"></a><a name="para397_mn2"></a><span class="paranum">397</span>. <span class="bld">Āvāho</span>ti kaññāgahaṇaṃ. <span class="bld">Vivāho</span>ti kaññādānaṃ. <span class="bld">So me nimantito</span>ti so mayā nimantito. Atha brāhmaṇo paripakkopanissayattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto pasādaṃ āvikaronto <span class="bld">buddhoti</span><a name="P3.0401"></a>, <span class="bld">bho keṇiya, vadesī</span>ti āha. Keṇiyo yathābhūtaṃ ācikkhanto <span class="bld">buddhoti, bho sela, vadāmī</span>ti āha. Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi, itaropi tatheva ārocesi.</p>
  1181. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><a name="para398_mn2"></a><span class="paranum">398</span>. Athassa kappasatasahassehipi buddhasaddasseva dullabhabhāvaṃ sampassato. <span class="bld">Etadahosī</span>ti. Etaṃ ‘‘ghosopi kho’’tiādi ahosi. <span class="bld">Nīlavanarājī</span>ti nīlavaṇṇarukkhapanti. <span class="bld">Pade pada</span>nti padappamāṇe padaṃ. Accāsanne hi atidūre vā pāde nikkhipamāne saddo uṭṭhāti, taṃ paṭisedhento evamāha. <span class="bld">Sīhāva ekacarā</span>ti gaṇavāsī sīho sīhapotakādīhi saddhiṃ pamādaṃ āpajjati, ekacaro appamatto hoti. Iti appamādavihāraṃ dassento ekacarasīhena opammaṃ karoti. <span class="bld">Mā me bhonto</span>ti ācāraṃ sikkhāpento āha. Ayañhettha adhippāyo – sace tumhe kathāvāraṃ alabhitvā mama kathāya antare kathaṃ pavesessatha, ‘‘antevāsike sikkhāpetuṃ nāsakkhī’’ti mayhaṃ garahā uppajjissati, tasmā okāsaṃ passitvā manteyyāthāti. <span class="bld">No ca kho naṃ jānāmī</span>ti vipassīpi bodhisatto caturāsītisahassattherapabbajitaparivāro satta māsāni bodhisattacārikaṃ cari, buddhuppādakālo viya ahosi. Amhākampi bodhisatto chabbassāni bodhisattacārikaṃ cari. Evaṃ paripuṇṇasarīralakkhaṇehi <a name="P3.0402"></a> samannāgatāpi buddhā na honti. Tasmā brāhmaṇo ‘‘no ca kho naṃ jānāmī’’ti āha.</p>
  1182. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><a name="para399_mn2"></a><span class="paranum">399</span>. <span class="bld">Paripuṇṇakāyo</span>ti <a name="V3.0283"></a><a name="M3.0275"></a> lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. <span class="bld">Surucī</span>ti sundarasarīrappabho. <span class="bld">Sujāto</span>ti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. <span class="bld">Cārudassano</span>ti sucirampi passantānaṃ atittijanako manoharadassano. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo</span>ti suvaṇṇasadisavaṇṇo. <span class="bld">Susukkadāṭho</span>ti suṭṭhu sukkadāṭho. <span class="bld">Mahāpurisalakkhaṇā</span>ti paṭhamaṃ vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.</p>
  1183. <p class="bodytext">Idāni tesu lakkhaṇesu attano cittarucitāni gahetvā thomento <span class="bld">pasannanetto</span>tiādimāha. Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā <span class="bld">pasannanetto,</span> puṇṇacandasadisamukhatāya <span class="bld">sumukho,</span> ārohapariṇāhasampattiyā <span class="bld">brahā,</span> brahmujugattatāya <span class="bld">uju,</span> jutimantatāya <span class="bld">patāpavā</span>. Yampi cettha pubbe vuttaṃ, taṃ ‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’ti iminā pariyāyena thomayatā puna vuttaṃ. Ediso hi evaṃ virocati. Uttaragāthāyapi eseva nayo. <span class="bld">Uttamavaṇṇīno</span>ti uttamavaṇṇasampannassa. <span class="bld">Rathesabho</span>ti uttamasārathi. <span class="bld">Jambusaṇḍassā</span>ti jambudīpassa. Pākaṭena issariyaṃ <a name="P3.0403"></a> issaro hoti.</p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyā</span>ti jātikhattiyā. <span class="bld">Bhogī</span>ti bhogiyā. <span class="bld">Rājāno</span>ti ye keci rajjaṃ kārentā. <span class="bld">Rājābhirājā</span>ti rājūnaṃ pūjanīyo, adhirājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. <span class="bld">Manujindo</span>ti manussādhipati paramissaro hutvā.</p>
  1185. <p class="bodytext">Evaṃ vutte bhagavā – ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sakavaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento <span class="bld">rājāhamasmī</span>tiādimāha. Tatrāyamadhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ sela ‘‘rājā arahasi bhavitu’’nti yācasi, ettha appossukko hoti <span class="bld">rājāhamasmi</span>. Sati ca rājatte yathā añño rājā yojanasataṃ vā anusāsati yojanasahassaṃ vā, cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo, ahañhi <span class="bld">dhammarājā anuttaro</span> bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appamāṇalokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā <a name="M3.0276"></a> hi apadadvipadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi, svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedena <span class="bld">dhammena cakkaṃ vattemi</span>. Idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathāti āṇācakkaṃ, idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccantiādinā pariyattidhammena <a name="V3.0284"></a> dhammacakkameva vā. <span class="bld">Cakkaṃ appaṭivattiya</span>nti <a name="P3.0404"></a> yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci vā lokasminti.</p>
  1186. <p class="bodytext">Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ <span class="bld">sambuddho paṭijānāsī</span>ti gāthādvayamāha. Tattha <span class="bld">ko nu senāpatī</span>ti rañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattako senāpati ko nūti pucchi.</p>
  1187. <p class="bodytext">Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno, taṃ dassento bhagavā <span class="bld">mayā pavattita</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">anujāto tathāgata</span>nti tathāgataṃ hetuṃ anujāto, tathāgatena hetunā jātoti attho. Apica avajāto anujāto atijātoti tayo vuttā. Tesu avajāto dussīlo, so tathāgatassa putto nāma na hoti. Atijāto nāma pitarā uttaritaro, tādisopi tathāgatassa putto natthi. Tathāgatassa pana eko anujātova putto hoti, taṃ dassento evamāha.</p>
  1188. <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘ko nu senāpatī’’ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti, tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ <span class="bld">abhiññeyya</span>nti gāthamāha. Tatra <span class="bld">abhiññeyya</span>nti vijjā ca vimutti ca. <span class="bld">Bhāvetabbaṃ</span> maggasaccaṃ. <span class="bld">Pahātabbaṃ</span> samudayasaccaṃ. Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti. Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitanti catusaccabhāvanāphalañca vimuttiñca <a name="P3.0405"></a> dassento ‘‘bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī’’ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādheti.</p>
  1189. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0277"></a> nippariyāyena attānaṃ āvikatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ aticāriyamāno <span class="bld">vinayassū</span>ti gāthattayamāha. Tattha <span class="bld">sallakatto</span>ti rāgādisallakantano. <span class="bld">Anuttaro</span>ti yathā bāhiravejjena vūpasamitarogo imasmiññevattabhāve kuppati, na evaṃ. Mayā vūpasamitassa <a name="V3.0285"></a> pana rogassa bhavantarepi uppatti natthi, tasmā ahaṃ anuttaroti attho. <span class="bld">Brahmabhūto</span>ti seṭṭhabhūto. <span class="bld">Atitulo</span>ti tulaṃ atīto, nirupamoti attho. <span class="bld">Mārasenappamaddano</span>ti kāmā te paṭhamā senāti evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano. <span class="bld">Sabbāmitte</span>ti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike. <span class="bld">Vasīkatvā</span>ti attano vase vattetvā. <span class="bld">Akutobhayo</span>ti kutoci abhayo.</p>
  1190. <p class="bodytext">Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā <span class="bld">imaṃ bhonto</span>ti gāthattayamāha. Tattha <span class="bld">kaṇhābhijātiko</span>ti caṇḍālādinīcakule jāto. Tato tepi māṇavakā pabbajjāpekkhā hutvā <span class="bld">evañce ruccati, bhoto</span>ti gāthamāhaṃsu. Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te ca dassento pabbajjaṃ yācanto <span class="bld">‘‘brāhmaṇā’’</span>ti gāthamāha.</p>
  1191. <p class="bodytext">Tato <a name="P3.0406"></a> bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā tena kammena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto, tañca tesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṃ, tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjaṃ pabbājento <span class="bld">svākkhāta</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">sandiṭṭhika</span>nti sayameva daṭṭhabbaṃ paccakkhaṃ. <span class="bld">Akālika</span>nti maggānantaraphaluppattiyā na kālantaraṃ pattabbaphalaṃ. <span class="bld">Yattha amoghā</span>ti yasmiṃ maggabrahmacariye appamattassa sikkhattayapūraṇena sikkhato pabbajjā amoghā hoti, saphalāti attho. Evañca vatvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgantvā vassasatikattherā viya suvinītā bhagavantaṃ abhivādayiṃsu. Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya ‘‘alattha kho selo’’tiādi vuttaṃ.</p>
  1192. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><a name="para400_mn2"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">Imāhī</span>ti <a name="M3.0278"></a> imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi. Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘aggihuttamukhā yaññā’’ti vuttaṃ. Aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho. Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato, sāvittī, ‘‘chandaso mukha’’nti vutto. Manussānaṃ <a name="P3.0407"></a> seṭṭhato rājā ‘‘mukha’’nti vutto. Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘mukha’’nti vutto. Candayogavasena ‘‘ajja kattikā ajja rohiṇī’’ti saññāṇato <a name="V3.0286"></a> ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘nakkhattānaṃ mukhaṃ cando’’ti vuttaṃ. Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘tapataṃ mukha’’nti vutto. Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho eva yajataṃ mukha’’nti vuttaṃ. Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti.</p>
  1193. <p class="bodytext">Yaṃ taṃ <span class="bld">saraṇa</span>nti aññaṃ byākaraṇagāthamāha. Tassattho – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ āgatamhā, tasmā attanā tava sāsane anuttarena damathena dantāmhā, aho te saraṇassa ānubhāvoti.</p>
  1194. <p class="bodytext">Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thometvā tatiyāya vandanaṃ yācanto <span class="bld">bhikkhavo tisatā ime</span>tiādimāhāti.</p>
  1195. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1196. <p class="centered">Selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1197. <p class="subhead">3. Assalāyanasuttavaṇṇanā</p>
  1198. <p class="bodytext"><a name="para401"></a><a name="para401_mn2"></a><span class="paranum">401</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0287"></a><a name="P3.0408"></a> <span class="bld">me sutanti assalāyanasuttaṃ. Tattha nānāverajjakāna</span>nti aṅgamagadhādīhi nānappakārehi verajjehi āgatānaṃ, tesu vā raṭṭhesu jātasaṃvaḍḍhānantipi attho.<span class="bld"> Kenacidevā</span>ti yaññupāsanādinā aniyamitakiccena. <span class="bld">Cātuvaṇṇi</span>nti catuvaṇṇasādhāraṇaṃ. Mayaṃ pana nhānasuddhiyā bhāvanāsuddhiyāpi brāhmaṇāva sujjhantīti vadāma, ayuttampi samaṇo gotamo karotīti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. <span class="bld">Vuttasiro</span>ti vāpitasiro.</p>
  1199. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammavādī</span>ti <a name="M3.0279"></a> sabhāvavādī. <span class="bld">Duppaṭimantiyā</span>ti amhādisehi adhammavādīhi dukkhena paṭimantitabbā honti. Dhammavādino nāma parājayo na sakkā kātunti dasseti. <span class="bld">Paribbājaka</span>nti pabbajjāvidhānaṃ, tayo vede uggahetvā sabbapacchā pabbajantā yehi mantehi pabbajanti, pabbajitā ca ye mante pariharanti, yaṃ vā ācāraṃ ācaranti, taṃ sabbaṃ bhotā caritaṃ sikkhitaṃ. Tasmā tuyhaṃ parājayo natthi, jayova bhavissatīti maññantā evamāhaṃsu.</p>
  1200. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><a name="para402_mn2"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Dissanti kho panā</span>tiādi tesaṃ laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">brāhmaṇiyo</span>ti brāhmaṇānaṃ puttapaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulā ānītā brāhmaṇiyo dissanti<a name="P3.0409"></a>. Tā kho panetā aparena samayena <span class="bld">utuniyopi</span> honti, sañjātapupphāti attho. <span class="bld">Gabbhiniyo</span>ti sañjātagabbhā. <span class="bld">Vijāyamānā</span>ti puttadhītaro janayamānā. <span class="bld">Pāyamānā</span>ti dārake thaññaṃ pāyantiyo. <span class="bld">Yonijāva samānā</span>ti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. <span class="bld">Evamāhaṃsū</span>ti evaṃ vadanti. Kathaṃ? <span class="bld">Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādā</span>ti. Yadi pana nesaṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmuno uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantā’’ti vattuṃ mā labhantūti ayaṃ mukhato jātacchedakavādo vutto.</p>
  1201. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><a name="para403_mn2"></a><span class="paranum">403</span>. <span class="bld">Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotī</span>ti brāhmaṇo sabhariyo vaṇijjaṃ <a name="V3.0288"></a> payojento yonakaraṭṭhaṃ vā kambojaraṭṭhaṃ vā gantvā kālaṃ karoti, tassa gehe vayappatte putte asati brāhmaṇī dāsena vā kammakarena vā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeti. Ekasmiṃ dārake jāte so puriso dāsova hoti, tassa jātadārako pana dāyajjasāmiko hoti. Mātito suddho pitito asuddho so vaṇijjaṃ payojento majjhimapadesaṃ gantvā brāhmaṇadārikaṃ gahetvā tassā kucchismiṃ puttaṃ paṭilabhati, sopi mātitova suddho hoti pitito asuddho. Evaṃ brāhmaṇasamayasmiññeva jātisambhedo hotīti dassanatthametaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kiṃ</span> <a name="P3.0410"></a> <span class="bld">balaṃ, ko assāso</span>ti yattha tumhe <a name="M3.0280"></a> dāsā hontā sabbeva dāsā hotha, ayyā hontā sabbeva ayyā hotha, ettha vo ko thāmo, ko avassayo, yaṃ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vadathāti dīpeti.</p>
  1202. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><a name="para404_mn2"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Khattiyova nu kho</span>tiādayo suttacchedakavādā nāma honti.</p>
  1203. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><a name="para408_mn2"></a><span class="paranum">408</span>. Idāni cātuvaṇṇisuddhiṃ dassento <span class="bld">idha rājā</span>tiādimāha. <span class="bld">Sāpānadoṇiyā</span>ti sunakhānaṃ pivanadoṇiyā. <span class="bld">Aggikaraṇīya</span>nti sītavinodanaandhakāravidhamanabhattapacanādi aggikiccaṃ. <span class="bld">Ettha assalāyanā</span>ti ettha sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonte.</p>
  1204. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><a name="para409_mn2"></a><span class="paranum">409</span>. Idāni yadetaṃ brāhmaṇā cātuvaṇṇisuddhīti vadanti, ettha cātuvaṇṇāti niyamo natthi. Pañcamo hi pādasikavaṇṇopi atthīti saṃkhittena tesaṃ vāde dosadassanatthaṃ <span class="bld">idha khattiyakumāro</span>tiādimāha. Tatra <span class="bld">amutra ca panesāna</span>nti amusmiñca pana purimanaye etesaṃ māṇavakānaṃ kiñci nānākaraṇaṃ na passāmīti vadati. Nānākaraṇaṃ pana tesampi atthiyeva. Khattiyakumārassa hi brāhmaṇakaññāya uppanno khattiyapādasiko nāma, itaro brāhmaṇapādasiko nāma, ete hīnajātimāṇavakā.</p>
  1205. <p class="bodytext">Evaṃ pañcamassa vaṇṇassa atthitāya cātuvaṇṇisuddhīti etesaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni puna cātuvaṇṇisuddhiyaṃ ovadanto <span class="bld">taṃ kiṃ maññasī</span>tiādimāha. Tattha <a name="P3.0411"></a> <span class="bld">saddhe</span>ti matakabhatte. <span class="bld">Thālipāke</span>ti paṇṇākārabhatte. <span class="bld">Yaññe</span>ti yaññabhatte. <span class="bld">Pāhune</span>ti āgantukānaṃ katabhatte. <span class="bld">Kiṃ hī</span>ti kiṃ mahapphalaṃ bhavissati, no bhavissatīti dīpeti.</p>
  1206. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><a name="para410_mn2"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Bhūtapubba</span>nti <a name="V3.0289"></a> assalāyana pubbe mayi jātiyā hīnatare tumhe seṭṭhatarā samānāpi mayā jātivāde pañhaṃ puṭṭhā sampādetuṃ na sakkhittha, idāni tumhe hīnatarā hutvā mayā seṭṭhatarena buddhānaṃ sake jātivādapañhaṃ puṭṭhā kiṃ sampādessatha? Na ettha cintā kātabbāti māṇavaṃ upatthambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">asito</span>ti kāḷako. <span class="bld">Devalo</span>ti <a name="M3.0281"></a> tassa nāmaṃ, ayameva bhagavā tena samayena. <span class="bld">Paṭaliyo</span>ti gaṇaṅgaṇupāhanā. <span class="bld">Patthaṇḍile</span>ti paṇṇasālapariveṇe. <span class="bld">Ko nu kho</span>ti kahaṃ nu kho. <span class="bld">Gāmaṇḍalarūpo viyā</span>ti gāmadārakarūpo viya. <span class="bld">So khvāhaṃ, bho, homī</span>ti so ahaṃ, bho, asitadevalo homīti vadati. Tadā kira mahāsatto koṇḍadamako hutvā vicarati. <span class="bld">Abhivādetuṃ upakkamiṃsū</span>ti vandituṃ upakkamaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya ca vassasatikatāpasopi tadahujātaṃ brāhmaṇakumāraṃ avandanto koṇḍito hoti.</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><a name="para411_mn2"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Janikā</span> <a name="P3.0412"></a><span class="bld"> mātā</span>ti yāya tumhe janitā, sā vo janikā mātā. <span class="bld">Janikāmātū</span>ti janikāya mātu.<span class="bld"> Yo janako</span>ti yo janako pitā. ‘‘Yo janiko pitāteva’’ vā pāṭho.</p>
  1208. <p class="bodytext"><span class="bld">Asitenā</span>ti pañcābhiññena asitena devalena isinā imaṃ gandhabbapañhaṃ puṭṭhā na sampāyissanti. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ sattannaṃ isīnaṃ. <span class="bld">Na puṇṇo dabbigāho</span>ti tesaṃ sattannaṃ isīnaṃ dabbiṃ gahetvā paṇṇaṃ pacitvā dāyako puṇṇo nāma eko ahosi, so dabbigahaṇasippaṃ jānāti. Tvaṃ sācariyako tesaṃ puṇṇopi na hoti, tena ñātaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1209. <p class="bodytext">Ayaṃ pana assalāyano saddho ahosi pasanno, attano antonivesaneyeva cetiyaṃ kāresi. Yāvajjadivasā assalāyanavaṃse jātā nivesanaṃ kāretvā antonivesane cetiyaṃ karontevāti.</p>
  1210. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1211. <p class="centered">Assalāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1212. <p class="subhead">4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā</p>
  1213. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><a name="para412_mn2"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0290"></a> <span class="bld">me suta</span>nti ghoṭamukhasuttaṃ. Tattha <span class="bld">khemiyambavane</span>ti evaṃnāmake ambavane. <span class="bld">Dhammiko paribbajo</span>ti dhammikā pabbajjā. <span class="bld">Adassanā</span>ti tumhādisānaṃ <a name="M3.0282"></a> vā paṇḍitānaṃ adassanena. <span class="bld">Yo vā panettha dhammo</span>ti yo vā pana ettha dhammo <a name="P3.0413"></a> sabhāvo, tasseva vā adassanena. Iminā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti dasseti. Tato thero ‘‘navauposathāgāre viya bahunā kammena idha bhavitabba’’nti cintetvā caṅkamā oruyha paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">evaṃ vutte</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1214. <p class="bodytext"><a name="para413"></a><a name="para413_mn2"></a><span class="paranum">413</span>. <span class="bld">Cattārome brāhmaṇā</span>ti therassa kira etadahosi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ‘dhammikaṃ pabbajjaṃ upagato samaṇo vā brāhmaṇo vā natthī’ti vadati. Imassa cattāro puggale dve ca parisā dassetvā ‘catutthaṃ puggalaṃ katarāya parisāya bahulaṃ passasī’ti pucchissāmi, jānamāno ‘anāgāriyaparisāya’nti vakkhati. Evametaṃ sakamukheneva ‘dhammiko paribbajo atthī’ti vadāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  1215. <p class="bodytext"><a name="para414"></a><a name="para414_mn2"></a><span class="paranum">414</span>. Tattha <span class="bld">sārattarattā</span>ti suṭṭhu rattarattā. <span class="bld">Sānuggahā vācā bhāsitā</span> sakāraṇā vācā bhāsitā. Vuttañhetaṃ mayā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti.</p>
  1216. <p class="bodytext"><a name="para421"></a><a name="para421_mn2"></a><span class="paranum">421</span>. <span class="bld">Kiṃ pana te</span>ti gihi nāma kappiyampi akappiyampi vadeyyāti vivecanatthaṃ pucchi. <span class="bld">Kārāpesī</span>ti māpesi. Kārāpetvā ca pana kālaṃ katvā sagge nibbatto. Etassa kira jānanasippe mātarampi pitarampi ghātetvā attāva ghātetabboti āgacchati. Etaṃ sippaṃ jānanto ṭhapetvā etaṃ añño sagge nibbatto nāma natthi, esa pana theraṃ upanissāya puññaṃ katvā tattha nibbattitvā ca pana ‘‘kenāhaṃ kammena idha nibbatto’’ti āvajjetvā yathābhūtaṃ <a name="P3.0414"></a> ñatvā ekadivasaṃ jiṇṇāya bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthaṃ saṅghe sannipatite manussavesena āgantvā pucchi – ‘‘kimatthaṃ, bhante, saṅgho sannipatito’’ti? Bhojanasālāya <a name="V3.0291"></a> paṭisaṅkharaṇatthanti. Kenesā kāritāti? Ghoṭamukhenāti. Idāni so kuhinti? Kālaṅkatoti. Atthi panassa koci ñātakoti? Atthi ekā bhaginīti. Pakkosāpetha nanti. Bhikkhū pakkosāpesuṃ. So taṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ahaṃ, tava bhātā, ghoṭamukho nāma imaṃ sālaṃ kāretvā sagge nibbatto, asuke ca asuke ca ṭhāne mayā ṭhapitaṃ dhanaṃ <a name="M3.0283"></a> atthi, taṃ gahetvā imañca bhojanasālaṃ kārehi, dārake ca posehī’’ti vatvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā vehāsaṃ uppatitvā devalokameva agamāsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1217. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1218. <p class="centered">Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1219. <p class="subhead">5. Caṅkīsuttavaṇṇanā</p>
  1220. <p class="bodytext"><a name="para422"></a><a name="para422_mn2"></a><span class="paranum">422</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0292"></a> <span class="bld">me suta</span>nti caṅkīsuttaṃ. Tattha <span class="bld">devavane sālavane</span>ti tasmiṃ kira devatānaṃ balikammaṃ karīyati, tena taṃ devavanantipi sālavanantipi vuccati. <span class="bld">Opāsādaṃ ajjhāvasatī</span>ti opāsādanāmake brāhmaṇagāme vasati, abhibhavitvā vā āvasati, tassa sāmī hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasati. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ, tathassa anuppayogattāva sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ. <span class="bld">Sattussada</span>nti <a name="P3.0415"></a> sattehi ussadaṃ ussannaṃ, bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā pana so gāmo bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchadanatiṇena ca sampanno, tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca, yasmā cassa abbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo, jalajakusumavicittāni ca bahi anekāni taḷākāni vā udakassa niccabharitāneva honti, tasmā <span class="bld">satiṇakaṭṭhodaka</span>nti vuttaṃ.</p>
  1221. <p class="bodytext">Saha dhaññena <span class="bld">sadhaññaṃ,</span> pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho. Ettāvatā yasmiṃ gāme brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati. Tassa samiddhisampatti dīpitā hoti. Rājato laddhaṃ bhoggaṃ <span class="bld">rājabhoggaṃ</span>. Kena dinnanti ce, <span class="bld">raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ</span>. <span class="bld">Rājadāya</span>nti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. <span class="bld">Brahmadeyya</span>nti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā <span class="bld">rājabhogga</span>nti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena titthapabbatādīsu suṅkaṃ <a name="M3.0284"></a> gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Tattha <span class="bld">raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāya</span>nti. Ettha raññā dinnattā rājadāyaṃ, dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Brahmadeyya</span>nti seṭṭhadeyyaṃ, yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti nissaṭṭhapariccattaṃ, evaṃ dinnanti attho.</p>
  1222. <p class="bodytext"><a name="para423"></a><a name="para423_mn2"></a><span class="paranum">423</span>. Bahū <a name="P3.0416"></a> bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissā disāya saṅgho tesaṃ atthīti <span class="bld">saṅghī</span>. Pubbe <a name="V3.0293"></a> gāmassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇā sampannāti <span class="bld">gaṇībhūtā</span>. <span class="bld">Uttarenamukhā</span>ti uttaradisābhimukhā. <span class="bld">Khattaṃ āmantesī</span>ti khattā vuccati pucchitapañhabyākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi. <span class="bld">Āgamentū</span>ti muhuttaṃ paṭimānentu, acchantūti vuttaṃ hoti.</p>
  1223. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><a name="para424_mn2"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Nānāverajjakāna</span>nti nānāvidhesu rajjesu aññesu kāsikosalādīsu jātā vā nivasanti vā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. <span class="bld">Kenacidevā</span>ti aniyamitena yaññupāsanādinā kenaci kiccena. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ, caṅkī, uggatabrāhmaṇo, yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ asannipāto bhavissati. Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  1224. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ubhato</span>ti dvīhi pakkhehi. <span class="bld">Mātito</span> <a name="P3.0417"></a> <span class="bld">ca pitito cā</span>ti, bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī. Pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassapi pitā brāhmaṇoti. Evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto, mātito ca pitito ca. <span class="bld">Saṃsuddhagahaṇiko</span>ti <a name="M3.0285"></a> saṃsuddhā te mātu gahaṇī, saṃsuddhā te mātu kucchīti attho. <span class="bld">Yāva sattamā pitāmahayugā</span>ti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. <span class="bld">Yuga</span>nti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahova pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dasseti. <span class="bld">Akkhitto</span>ti apanetha etaṃ, kiṃ imināti evaṃ akkhitto anavakkhitto. <span class="bld">Anupakkuṭṭho</span>ti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti. Jātivādena, itipi hīnajātiko esoti evarūpena vacanenāti attho. <span class="bld">Imināpaṅgenā</span>ti imināpi kāraṇena.</p>
  1225. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍho</span>ti issaro. <span class="bld">Mahaddhano</span>ti mahatā dhanena samannāgato. Bhoto hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahu dhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti<a name="V3.0294"></a>. <span class="bld">Mahābhogo</span>ti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena <a name="P3.0418"></a> bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.</p>
  1226. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhirūpo</span>ti aññehi manussehi adhikarūpo. <span class="bld">Dassanīyo</span>ti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo, dassaneneva cittapasādajananato <span class="bld">pāsādiko</span>. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya <span class="bld">vaṇṇapokkharatāya,</span> vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana <span class="bld">pokkhara</span>nti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇo ca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti <span class="bld">paramāya vaṇṇapokkharatāyā</span>ti uttamaparisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. <span class="bld">Brahmavaṇṇī</span>ti seṭṭhavaṇṇī, parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇeneva samannāgatoti attho. <span class="bld">Brahmavacchasī</span>ti mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato. <span class="bld">Akhuddāvakāso dassanāyā</span>ti bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā. Sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevāti dīpeti.</p>
  1227. <p class="bodytext">Sīlamassa <a name="M3.0286"></a> atthīti <span class="bld">sīlavā</span>. Vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlamassāti <span class="bld">vuddhasīlī. Vuddhasīlenā</span>ti vuddhena vaḍḍhitena sīlena. <span class="bld">Samannāgato</span>ti yutto, idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.</p>
  1228. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālyāṇavāco</span>tiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti <span class="bld">kalyāṇavākkaraṇo</span>. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena <a name="P3.0419"></a> pure bhavāti <span class="bld">porī</span>. Pure vā bhavattā porī. Nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisātipi porī. Tāya <span class="bld">poriyā. Vissaṭṭhāyā</span>ti apalibuddhāya, sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. <span class="bld">Anelagalāyā</span>ti elagalena virahitāya. Ekaccassa hi kathentassa elaṃ galati, lālā vā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagalā nāma hoti. Tabbiparitāyāti attho. <span class="bld">Atthassa viññāpaniyā</span>tiādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya. Sesamettha brāhmaṇavaṇṇe uttānameva.</p>
  1229. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><a name="para425_mn2"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0295"></a> <span class="bld">vutte</span>ti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte, caṅkī, ‘‘ime brāhmaṇā attano vaṇṇe vuccamāne atussanakasatto nāma natthi, vaṇṇamassa bhaṇitvā nivāressāmāti jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana me yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā <span class="bld">tena hi, bho, mamāpi suṇāthā</span>tiādimāha. Tattha yepi ‘‘ubhato sujāto’’tiādayo attano guṇehi sadisā guṇā, tepi ‘‘ko cāhaṃ, ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti. <span class="bld">Mayameva arahāmā</span>ti evaṃ niyamento cettha idaṃ <a name="P3.0420"></a> dīpeti – yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti, yathā sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako, evamevaṃ samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā <a name="M3.0287"></a> parittā lāmakā, tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitunti.</p>
  1230. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcā</span>ti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhā pokkharaṇiyo sattaratanapūriṃ katvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma, pāsādaniyūhādayo pana pūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Evaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho elo uppalo puṇḍarīkoti cattāro nidhayo upagatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko puṇḍarīko yojanikoti. Tesupi gahitagahitaṭṭhānaṃ pūratiyeva. Iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo. <span class="bld">Daharo vā</span>tiādīni heṭṭhā vitthāritāneva.</p>
  1231. <p class="bodytext"><span class="bld">Akhuddāvakāso</span>ti ettha bhagavati aparimāṇoyeva dassanāvakāsoti veditabbo. Tatridaṃ vatthuṃ – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo ‘‘samaṇassa kira gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkā’’ti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi, veḷu bhagavato jāṇumattaṃ pāpuṇi. Punadivase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi<a name="P3.0421"></a>, bhagavā dvinnaṃ veḷūnaṃ upari dviveṇumattameva paññāyamāno, ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha? Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitaveḷuṃ ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ <a name="V3.0296"></a> sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha. Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.</p>
  1232. <p class="bodytext">Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, hatthatalapādatalānaṃ puthulatā tīṇi yojanasatāni, aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni<a name="M3.0288"></a>, bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ, nalāṭaṃ tiyojanasataṃ, sīsaṃ navayojanasataṃ. So – ‘‘ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti na gacchati. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā ‘‘yathā kathañca olokessāmī’’ti āgato. Bhagavā tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassemī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati, nipannovassa attānaṃ dassessāmī’’ti, ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ulloketi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte, bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmīti <a name="P3.0422"></a> na gacchinti. Na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā, uddhaggaṃ me katvā dānaṃ dinnanti. Taṃdivasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.</p>
  1233. <p class="bodytext">Catupārisuddhisīlena <span class="bld">sīlavā</span>. Taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ, tenāha <span class="bld">ariyasīlī</span>ti. Tadeva anavajjaṭṭhena kusalaṃ, tenāha <span class="bld">kusalasīlī</span>ti. <span class="bld">Kusalena sīlenā</span>ti idamassa vevacanaṃ. <span class="bld">Bahūnaṃ ācariyapācariyo</span>ti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti. Tasmā bahūnaṃ ācariyo, sāvakavineyyānaṃ pācariyoti.</p>
  1234. <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇakāmarāgo</span>ti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā, brāhmaṇo pana te na jānāti, attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. <span class="bld">Vigatacāpallo</span>ti ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti evaṃ vuttacāpalyavirahito.</p>
  1235. <p class="bodytext"><span class="bld">Apāpapurekkhāro</span>ti <a name="V3.0297"></a> apāpe navalokuttaradhamme purato katvā vicarati. <span class="bld">Brahmaññāya pajāyā</span>ti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya. (Aviruddho hi so) etissāya pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purato katvā <a name="M3.0289"></a> caratīti <a name="P3.0423"></a> attho. Apica <span class="bld">apāpapurekkhāro</span>ti na pāpupurekkhāro, na pāpaṃ purato katvā carati, pāpaṃ na icchatīti attho. Kassa? <span class="bld">Brahmaññāya pajāya</span> attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthikoyevāti vuttaṃ hoti.</p>
  1236. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiroraṭṭhā</span>ti pararaṭṭhato. <span class="bld">Tirojanapadā</span>ti parajanapadato. <span class="bld">Saṃpucchituṃ āgacchantī</span>ti khattiyapaṇḍitādayo ceva brāhmaṇagandhabbādayo ca pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmāti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti, keci pucchanti, kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvāva bhijjanti. Sesamettha tathāgatassa vaṇṇe uttānameva.</p>
  1237. <p class="bodytext"><span class="bld">Atithī no te hontī</span>ti te amhākaṃ āgantukā navakā pāhunakā hontīti attho. <span class="bld">Pariyāpuṇāmī</span>ti jānāmi. <span class="bld">Aparimāṇavaṇṇo</span>ti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo, pageva mādisenāti dasseti. Vuttampi cetaṃ –</p>
  1238. <p class="gatha1">‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,</p>
  1239. <p class="gatha2">Kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  1240. <p class="gatha3">Khīyetha kappo ciradīghamantare,</p>
  1241. <p class="gathalast">Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.</p>
  1242. <p class="bodytext">Imaṃ pana guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu ‘‘yathā, caṅkī, samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ bhāsati, anomaguṇo <a name="P3.0424"></a> so bhavaṃ gotamo, evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana iminā aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmā’’ti anuvattamānā ‘‘tena hi, bho’’tiādimāhaṃsu.</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><a name="para426_mn2"></a><span class="paranum">426</span>. <span class="bld">Opātetī</span>ti <a name="V3.0298"></a> paveseti. <span class="bld">Saṃpurekkharontī</span>ti puttamattanattamattampi samānaṃ purato katvā vicaranti.</p>
  1244. <p class="bodytext"><a name="para427"></a><a name="para427_mn2"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Mantapada</span>nti mantāyeva mantapadaṃ, vedoti attho. <span class="bld">Itihitiha paramparāyā</span>ti evaṃ kira evaṃ kirāti paramparabhāvena āgatanti dīpeti. <span class="bld">Piṭakasampadāyā</span>ti <a name="M3.0290"></a> pāvacanasaṅkhātasampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca sampādetvā āgatanti dasseti. <span class="bld">Tattha cā</span>ti tasmiṃ mantapade. <span class="bld">Pavattāro</span>ti pavattayitāro. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ santakaṃ. <span class="bld">Mantapada</span>nti vedasaṅkhātaṃ mantameva. <span class="bld">Gīta</span>nti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi padasampattivasena sajjhāyitaṃ. <span class="bld">Pavutta</span>nti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. <span class="bld">Samihita</span>nti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. <span class="bld">Tadanugāyantī</span>ti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti vādenti. <span class="bld">Tadanubhāsantī</span>ti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bhāsitamanubhāsantī</span>ti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. <span class="bld">Vācitamanuvācentī</span>ti <a name="P3.0425"></a> tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. <span class="bld">Seyyathida</span>nti te katameti attho. <span class="bld">Aṭṭhako</span>tiādīni tesaṃ nāmāni, te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ, aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu.</p>
  1245. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><a name="para428_mn2"></a><span class="paranum">428</span>. <span class="bld">Andhaveṇī</span>ti andhapaveṇī. Ekena hi cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhāti, taṃ andhaṃ añño, taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsa saṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. <span class="bld">Paramparāsaṃsattā</span>ti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhiggāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā tehi ‘‘tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi. Te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kahaṃ, bho, cakkhumā kahaṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparāsaṃsattā’’ti. <span class="bld">Purimopī</span>ti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. <span class="bld">Majjhimopī</span>ti <a name="P3.0426"></a> majjhe ācariyapācariyesu ekopi. <span class="bld">Pacchimopī</span>ti idāni brāhmaṇesu ekopi.</p>
  1246. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca</span> <a name="V3.0299"></a><a name="M3.0291"></a> <span class="bld">kho</span>ti pāḷiāgatesu dvīsu aññepi evarūpe tayo pakkhipitvā vadati. <span class="bld">Dvedhāvipākā</span>ti bhūtavipākā vā abhūtavipākā vā. <span class="bld">Nālametthā</span>ti, bhāradvāja, saccaṃ anurakkhissāmīti paṭipannena viññunā ‘‘yaṃ mayā gahitaṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’nti ettha ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ na yuttanti upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi.</p>
  1247. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><a name="para430_mn2"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Idha, bhāradvāja, bhikkhū</span>ti jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) viya mahāvacchasutte (ma. ni. 2.193 ādayo) viya ca attānaññeva sandhāya vadati. <span class="bld">Lobhanīyesu dhammesū</span>ti lobhadhammesu. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
  1248. <p class="bodytext"><a name="para432"></a><a name="para432_mn2"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Saddhaṃ nivesetī</span>ti okappaniyasaddhaṃ niveseti. <span class="bld">Upasaṅkamatī</span>ti upagacchati. <span class="bld">Payirupāsatī</span>ti santike nisīdati. <span class="bld">Sota</span>nti pasādasotaṃ odahati. <span class="bld">Dhamma</span>nti desanādhammaṃ suṇāti. <span class="bld">Dhāretī</span>ti paguṇaṃ katvā dhāreti. <span class="bld">Upaparikkhatī</span>ti atthato ca kāraṇato ca vīmaṃsati. <span class="bld">Nijjhānaṃ khamantī</span>ti olokanaṃ khamanti, idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhīti evaṃ upaṭṭhahantīti attho. <span class="bld">Chando</span>ti kattukamyatā chando. <span class="bld">Ussahatī</span>ti vāyamati. <span class="bld">Tuletī</span>ti aniccādivasena tīreti. <span class="bld">Padahatī</span>ti maggapadhānaṃ padahati. <span class="bld">Kāyena ceva paramasacca</span>nti sahajātanāmakāyena ca <a name="P3.0427"></a> nibbānaṃ sacchikaroti, paññāya ca kilese nibbijjhitvā tadeva vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passati.</p>
  1249. <p class="bodytext"><a name="para433"></a><a name="para433_mn2"></a><span class="paranum">433</span>. <span class="bld">Saccānubodho</span>ti maggānubodho. <span class="bld">Saccānuppattī</span>ti phalasacchikiriyā. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasannaṃ, evaṃ dīghaṃ maggavādaṃ anulometi, tasmā nāyamattho. Ayaṃ panettha attho – <span class="bld">tesaṃyevā</span>ti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ. <span class="bld">Padhāna</span>nti maggapadhānaṃ. Tañhi phalasacchikiriyasaṅkhātāya saccānuppattiyā bahukāraṃ, magge asati phalābhāvatoti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1250. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1251. <p class="centered">Caṅkīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1252. <p class="subhead">6. Esukārīsuttavaṇṇanā</p>
  1253. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><a name="para437_mn2"></a><span class="paranum">437</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0300"></a><a name="M3.0292"></a> <span class="bld">me suta</span>nti esukārīsuttaṃ. Tattha <span class="bld">bilaṃ olaggeyyu</span>nti koṭṭhāsaṃ laggāpeyyuṃ, iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantārapaṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olaggeti, goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi akhādantāpi, mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, tassa nikkhamanatthaṃ <a name="P3.0428"></a> sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti, ayaṃ satthadhammo. Evamevaṃ brāhmaṇāpi lokassa paṭiññaṃ aggahetvā attanova dhammatāya catasso pāricariyā paññapentīti dassetuṃ <span class="bld">evameva kho</span>tiādimāha. <span class="bld">Pāpiyo assā</span>ti pāpaṃ assa. <span class="bld">Seyyo assā</span>ti hitaṃ assa. Atha vā <span class="bld">pāpiyo</span>ti pāpako lāmako attabhāvo assa. <span class="bld">Seyyo</span>ti seṭṭho uttamo. <span class="bld">Seyyaṃso</span>ti seyyo. <span class="bld">Uccākulīnatā</span>ti uccākulīnattena seyyo. <span class="bld">Pāpiyaṃso</span>ti pāpiyo. Uccākulīnatā ca dvīsu kulesu vaḍḍheti khattiyakule brāhmaṇakule ca, uḷāravaṇṇatā tīsu. Vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti. Uḷārabhogatā catūsupi. Suddopi hi antamaso caṇḍālopi uḷārabhogo hotiyeva.</p>
  1254. <p class="bodytext"><a name="para440"></a><a name="para440_mn2"></a><span class="paranum">440</span>. <span class="bld">Bhikkhācariya</span>nti koṭidhanenapi hi brāhmaṇena bhikkhā caritabbāva, porāṇakabrāhmaṇā asītikoṭidhanāpi ekavelaṃ bhikkhaṃ caranti. Kasmā? Duggatakāle carantānaṃ idāni bhikkhaṃ carituṃ āraddhāti garahā na bhavissatīti. <span class="bld">Atimaññamāno</span>ti yo bhikkhācariyavaṃsaṃ haritvā sattajīvakasikammavaṇijjādīhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ atimaññati nāma. <span class="bld">Gopo vā</span>ti yathā gopako attanā rakkhitabbaṃ bhaṇḍaṃ thenento akiccakārī hoti, evanti attho. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Asitabyābhaṅgi</span>nti <a name="P3.0429"></a> tiṇalāyanaasitañceva kājañca. <span class="bld">Anussarato</span>ti yattha jāto, tasmiṃ porāṇe mātāpettike kulavaṃse anussariyamāneti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1255. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1256. <p class="centered">Esukārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1257. <p class="subhead">7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā</p>
  1258. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><a name="para445_mn2"></a><span class="paranum">445</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0301"></a><a name="M3.0293"></a> <span class="bld">me suta</span>nti dhanañjānisuttaṃ. Tattha <span class="bld">dakkhiṇāgirismi</span>nti <span class="bld">girī</span>ti pabbato, rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa dakkhiṇadisābhāge janapadassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Taṇḍulapālidvārāyā</span>ti rājagahassa kira dvattiṃsamahādvārāni catusaṭṭhikhuddakadvārāni, tesu ekaṃ taṇḍulapālidvāraṃ nāma, taṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Rājānaṃ nissāyā</span>ti ‘‘gaccha manusse apīḷetvā sassabhāgaṃ gaṇhāhī’’ti raññā pesito gantvā sabbameva sassaṃ gaṇhāti, ‘‘mā no, bhante, nāsehī’’ti ca vutte – ‘‘rājakule vuttaṃ mandaṃ, ahaṃ raññā āgamanakāleyeva evaṃ āṇatto, mā kanditthā’’ti evaṃ rājānaṃ nissāya brāhmaṇagahapatike vilumpati. Dhaññaṃ yebhuyyena attano gharaṃ pavesetvā appakaṃ rājakule paveseti. Kiṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ na pīḷaṃ akāsīti ca vutto – ‘‘āma, mahārāja, imasmiṃ vāre khettāni <a name="P3.0430"></a> mandasassāni ahesuṃ, tasmā apīḷentassa me gaṇhato na bahuṃ jāta’’nti evaṃ brāhmaṇagahapatike nissāya rājānaṃ vilumpati.</p>
  1259. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><a name="para446_mn2"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Payo pīyata</span>nti taruṇakhīraṃ pivatu. <span class="bld">Tāva bhattassā</span>ti yāva khīraṃ pivitvā nisīdissatha, tāvadeva bhattassa kālo bhavissati. Idheva hi no pātarāsabhattaṃ āharissantīti dasseti. <span class="bld">Mātāpitaro</span>tiādīsu mahallakā mātāpitaro mudukāni attharaṇapāvuraṇāni sukhumāni vatthāni madhurabhojanaṃ sugandhagandhamālādīni ca pariyesitvā posetabbā. Puttadhītānaṃ nāmakaraṇamaṅgalādīni sabbakiccāni karontena puttadāro posetabbo. Evañhi akariyamāne garahā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo.</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para447"></a><a name="para447_mn2"></a><span class="paranum">447</span>. <span class="bld">Adhammacārī</span>ti pañca dussīlyakammāni vā dasa dussīlyakammāni vā idha adhammo nāma. <span class="bld">Upakaḍḍheyyu</span>nti pañcavidhabandhanādikammakaraṇatthaṃ taṃ taṃ nirayaṃ kaḍḍheyyuṃ.</p>
  1261. <p class="bodytext"><a name="para448"></a><a name="para448_mn2"></a><span class="paranum">448</span>. <span class="bld">Dhammacārī</span>ti <a name="V3.0302"></a> dhammikasivavijjādikammakārī. <span class="bld">Paṭikkamantī</span>ti osaranti parihāyanti. <span class="bld">Abhikkamantī</span>ti abhisaranti vaḍḍhanti. <span class="bld">Seyyo</span>ti varataraṃ. <span class="bld">Hīne</span>ti nihīne lāmake. <span class="bld">Kālaṅkato ca sāriputtā</span>ti idaṃ <a name="M3.0294"></a> bhagavā ‘‘tatrassa gantvā desehī’’ti adhippāyena theramāha. Theropi <a name="P3.0431"></a> taṃkhaṇaṃyeva gantvā mahābrahmuno dhammaṃ desesi, tato paṭṭhāya cātuppadikaṃ gāthaṃ kathentopi catusaccavimuttaṃ nāma na kathesīti.</p>
  1262. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1263. <p class="centered">Dhanañjānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1264. <p class="subhead">8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  1265. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><a name="para454_mn2"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0303"></a> <span class="bld">me suta</span>nti vāseṭṭhasuttaṃ. Tattha <span class="bld">icchānaṅgalavanasaṇḍe</span>ti icchānaṅgalagāmassa avidūre vanasaṇḍe. <span class="bld">Caṅkī</span>ti ādayo pañcapi janā rañño pasenadissa kosalassa purohitā eva. <span class="bld">Aññe ca abhiññātā</span>ti aññe ca bahū abhiññātā brāhmaṇā. Te kira chaṭṭhe chaṭṭhe māse dvīsu ṭhānesu sannipatanti. Yadā jātiṃ sodhetukāmā honti, tadā pokkharasātissa santike jātisodhanatthaṃ ukkaṭṭhāya sannipatanti. Yadā mante sodhetukāmā honti, tadā icchānaṅgale sannipatanti. Imasmiṃ kāle mantasodhanatthaṃ sannipatiṃsu. <span class="bld">Ayamantarā kathā</span>ti yaṃ attano sahāyakabhāvānurūpaṃ kathaṃ kathentā anuvicariṃsu, tassā kathāya antarā ayamaññā kathā udapādi. <span class="bld">Sīlavā</span>ti guṇavā. <span class="bld">Vattasampanno</span>ti ācārasampanno.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><a name="para455_mn2"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Anuññātapaṭiññātā</span>ti <a name="P3.0432"></a> sikkhitā tumheti evaṃ ācariyehi anuññātā, āma ācariya sikkhitamhāti evaṃ sayañca paṭiññātā. <span class="bld">Asmā</span>ti bhavāma. <span class="bld">Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo</span>ti ahaṃ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso, ayaṃ tārukkhassāti dīpeti.</p>
  1267. <p class="bodytext"><span class="bld">Tevijjāna</span>nti tivedānaṃ brāhmaṇānaṃ. <span class="bld">Yadakkhāta</span>nti yaṃ atthato ca byañjanato ca ekaṃ padampi akkhātaṃ. <span class="bld">Tatra kevalinosmase</span>ti taṃ sakalaṃ jānanato tattha niṭṭhāgatamhāti attho. Idāni taṃ kevalibhāvaṃ āvikaronto <span class="bld">padakasmā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">jappe ācariyasādisā</span>ti kathanaṭṭhāne mayaṃ ācariyasadisāyeva.</p>
  1268. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammunā</span>ti <a name="M3.0295"></a> dasakusalakammapathakammunā. Ayañhi pubbe sattavidhaṃ kāyavacīkammaṃ sandhāya ‘‘yato kho, bho, sīlavā hotī’’ti āha, tividhaṃ manokammaṃ sandhāya ‘‘vattasampanno’’ti. Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhumantabhāvena bhagavantaṃ ālapati.</p>
  1269. <p class="bodytext"><span class="bld">Khayātīta</span>nti <a name="V3.0304"></a> ūnabhāvaṃ atītaṃ, paripuṇṇanti attho. <span class="bld">Peccā</span>ti upagantvā. <span class="bld">Namassantī</span>ti namo karonti.</p>
  1270. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhuṃ loke samuppanna</span>nti avijjandhakāre loke taṃ andhakāraṃ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādiatthadassanena cakkhu hutvā samuppannaṃ.</p>
  1271. <p class="bodytext"><a name="para456"></a><a name="para456_mn2"></a><span class="paranum">456</span>. Evaṃ <a name="P3.0433"></a> vāseṭṭhena thometvā yācito bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto <span class="bld">tesaṃ vo ahaṃ byakkhissa</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">byakkhissa</span>nti byākarissāmi. <span class="bld">Anupubba</span>nti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā, tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā ācikkhissāmīti attho. <span class="bld">Jātivibhaṅga</span>nti jātivitthāraṃ. <span class="bld">Aññamaññā hi jātiyo</span>ti tesaṃ tesañhi pāṇānaṃ jātiyo aññamaññā nānappakārāti attho.</p>
  1272. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇarukkhe</span>ti anupādinnakajātiṃ katvā pacchā upādinnakajātiṃ kathessāmi, evaṃ tassa jātibhedo pākaṭo bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘kiṃ, bhante, anupādinnakaṃ bījanānatāya nānaṃ, upādinnaṃ kammanānatāyāti? Evaṃ vattuṃ na vaṭṭatī’’ti pucchito āma na vaṭṭati. Kammañhi yoniyaṃ khipati. Yonisiddhā ime sattā nānāvaṇṇā hontīti. <span class="bld">Tiṇarukkhe</span>ti ettha antopheggū bahisārā antamaso tālanāḷikerādayopi tiṇāneva, antosārā pana bahipheggū sabbe rukkhā nāma. <span class="bld">Na cāpi paṭijānare</span>ti mayaṃ tiṇā mayaṃ rukkhāti vā, ahaṃ tiṇaṃ, ahaṃ rukkhoti vā evaṃ na jānanti. <span class="bld">Liṅgaṃ jātimaya</span>nti ajānantānampi ca tesaṃ jātimayameva saṇṭhānaṃ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti. Kiṃ kāraṇā? <span class="bld">Aññamaññā hi jātiyo</span>. Yasmā aññā tiṇajāti, aññā rukkhajāti. Tiṇesupi aññā tālajāti, aññā nāḷikerajāti, evaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā idaṃ dasseti – yaṃ jātivasena nānā <a name="M3.0296"></a> hoti, taṃ attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vināpi aññajātito visesena gayhati. Yadi ca jātiyā brāhmaṇo <a name="P3.0434"></a> bhaveyya, sopi attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vinā khattiyato vessato suddato vā visesena gayheyya, na ca gayhati. Tasmā na jātiyā brāhmaṇoti. Parato pana ‘‘yathā etāsu jātīsū’’ti gāthāya etamatthaṃ vacībhedeneva āvikarissati.</p>
  1273. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0305"></a> anupādinnakesu jātiṃ dassetvā upādinnakesu dassento <span class="bld">tato kīṭe</span>tiādimāha. <span class="bld">Yāva kunthakipillike</span>ti kunthakipillikaṃ pariyantaṃ katvāti attho. Ettha ca ye uppatitvā gacchanti, te paṭaṅgā nāma. <span class="bld">Aññamaññā hi jātiyo</span>ti tesampi nīlarattādivaṇṇavasena jātiyo nānappakārāva honti.</p>
  1274. <p class="bodytext"><span class="bld">Khuddake</span>ti kāḷakādayo. <span class="bld">Mahallake</span>ti sasabiḷārādayo.</p>
  1275. <p class="bodytext"><span class="bld">Pādūdare</span>ti udarapāde, udaraṃyeva nesaṃ pādāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dīghapiṭṭhike</span>ti sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhiyeva hoti, tena te ‘‘dīghapiṭṭhikā’’ti vuccanti.</p>
  1276. <p class="bodytext"><span class="bld">Udake</span>ti odake, udakamhi jāte.</p>
  1277. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkhī</span>ti sakuṇe. Te hi pattehi yantīti <span class="bld">pattayānā,</span> vehāsaṃ gacchantīti <span class="bld">vihaṅgamā</span>.</p>
  1278. <p class="bodytext">Evaṃ thalajalākāsagocarānaṃ pāṇānaṃ jātibhedaṃ dassetvā idāni yenādhippāyena taṃ dasseti, taṃ āvikaronto yathā etāsūti gāthamāha. Tassattho saṅkhepena vuttova. Vitthārato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ <a name="P3.0435"></a> sayameva dassento <span class="bld">na kesehī</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthū’’ti, taṃ evaṃ natthīti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ? <span class="bld">Na kesehī</span>ti. Na hi – ‘‘brāhmaṇānaṃ edisā kesā honti, khattiyānaṃ edisā’’ti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīnanti iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ.</p>
  1279. <p class="bodytext"><span class="bld">Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisū</span>ti idaṃ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṃ. Tassāyaṃ yojanā – evaṃ yasmā imehi <a name="M3.0297"></a> kesādīhi natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthu, tasmā veditabbametaṃ ‘‘brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisū’’ti.</p>
  1280. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><a name="para457_mn2"></a><span class="paranum">457</span>. Idāni evaṃ jātibhede asatipi ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti idaṃ nānattaṃ yathā jātaṃ<a name="V3.0306"></a>, taṃ dassetuṃ <span class="bld">paccatta</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">vokāra</span>nti nānattaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi tiracchānānaṃ yonisiddhameva kesādisaṇṭhānena nānattaṃ, tathā brāhmaṇādīnaṃ attano attano sarīre taṃ natthi. Evaṃ santepi yadetaṃ ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti vokāraṃ, taṃ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati, vohāramatteneva pavuccatīti.</p>
  1281. <p class="bodytext">Ettāvatā bhagavā bhāradvājassa vādaṃ niggaṇhitvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya. Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṃ na icchanti, loke ca aññepi paṇḍitamanussā, tasmā vāseṭṭhassa vādaṃ paggaṇhanto <span class="bld">yo hi koci manussesū</span>ti aṭṭha gāthā āha. Tattha <span class="bld">gorakkha</span>nti khettarakkhaṃ, kasikammanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Go</span>ti hi pathaviyā nāmaṃ, tasmā evamāha. <span class="bld">Puthusippenā</span>ti tantavāyakammādinānāsippena. <span class="bld">Vohāra</span>nti vaṇijjaṃ. <span class="bld">Parapessenā</span>ti <a name="P3.0436"></a> paresaṃ veyyāvaccakammena. <span class="bld">Issattha</span>nti āvudhajīvikaṃ, usuñca sattiṃ cāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Porohiccenā</span>ti purohitakammena.</p>
  1282. <p class="bodytext">Evaṃ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṃ sādhetvā evaṃ sante na jātiyā brāhmaṇo, guṇehi pana brāhmaṇo hoti. Tasmā yattha katthaci kule jāto yo guṇavā, so brāhmaṇo, ayamettha ñāyoti evametaṃ ñāyaṃ atthato āpādetvā idāni naṃ vacībhedena pakāsento <span class="bld">na cāhaṃ brāhmaṇa</span>ntiādimāha. Tassattho – ahañhi yvāyaṃ catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci jāto, tatrāpi visesena yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya mātari sambhūto, taṃ <span class="bld">yonijaṃ mattisambhavaṃ,</span> yā cāyaṃ ubhato sujātotiādinā nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttā, saṃsuddhagahaṇikoti iminā <a name="M3.0298"></a> ca mātisampatti, tatopi jātasambhūtattā yonijo mattisambhavoti vuccati, taṃ <span class="bld">yonijaṃ mattisambhavaṃ</span> iminā ca yonijamattisambhavamattena na brāhmaṇaṃ brūmi. Kasmā? Yasmā, bho bhoti, vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā <span class="bld">bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano</span> sapalibodho. Yo panāyaṃ yattha katthaci jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano, sabbagahaṇapaṭinissaggena anādāno, <span class="bld">akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi</span> <a name="P3.0437"></a> <span class="bld">brāhmaṇaṃ.</span> Kasmā? Yasmā bāhitapāpoti.</p>
  1283. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><a name="para458_mn2"></a><span class="paranum">458</span>. Kiñcabhiyyo <a name="V3.0307"></a> sabbasaṃyojanaṃ chetvātiādi sattavīsati gāthā. Tattha <span class="bld">sabbasaṃyojana</span>nti dasavidhasaṃyojanaṃ. <span class="bld">Na paritassatī</span>ti taṇhāparitassanāya na paritassati. <span class="bld">Saṅgātiga</span>nti rāgasaṅgādayo atikkantaṃ. <span class="bld">Visaṃyutta</span>nti catūhi yonīhi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ.</p>
  1284. <p class="bodytext"><span class="bld">Naddhi</span>nti upanāhaṃ. <span class="bld">Varatta</span>nti taṇhaṃ. <span class="bld">Sandāna</span>nti yuttapāsaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sahanukkama</span>nti anukkamo vuccati pāse pavesanagaṇṭhi, diṭṭhānusayassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Ukkhittapaligha</span>nti ettha palighoti avijjā. <span class="bld">Buddha</span>nti catusaccabuddhaṃ. <span class="bld">Titikkhatī</span>ti khamati.</p>
  1285. <p class="bodytext"><span class="bld">Khantibala</span>nti adhivāsanakhantibalaṃ. Sā pana sakiṃ uppannā balānīkaṃ nāma na hoti, punappunaṃ uppannā pana hoti. Tassā atthitāya <span class="bld">balānīkaṃ</span>.</p>
  1286. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatavanta</span>nti dhutaṅgavantaṃ. <span class="bld">Sīlavanta</span>nti guṇavantaṃ. <span class="bld">Anussada</span>nti rāgādiussadavirahitaṃ. ‘‘Anussuta’’ntipi pāṭho, anavassutanti attho. <span class="bld">Danta</span>nti nibbisevanaṃ.</p>
  1287. <p class="bodytext"><span class="bld">Na limpatī</span>ti na allīyati. <span class="bld">Kāmesū</span>ti kilesakāmavatthukāmesu.</p>
  1288. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhassa</span> <a name="P3.0438"></a> <span class="bld">pajānāti, idheva khaya</span>nti ettha arahattaphalaṃ dukkhakkhayoti adhippetaṃ.<span class="bld"> Pajānātī</span>ti adhigamavasena jānāti.<span class="bld"> Pannabhāra</span>nti ohitabhāraṃ, khandhakilesaabhisaṅkhārakāmaguṇabhāre otāretvā ṭhitaṃ. Visaṃyuttapadaṃ vuttatthameva.</p>
  1289. <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrapañña</span>nti gambhīresu ārammaṇesu pavattapaññaṃ. <span class="bld">Medhāvi</span>nti pakatipaññāya paññavantaṃ.</p>
  1290. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgārehi</span> <a name="M3.0299"></a> <span class="bld">cūbhaya</span>nti anāgārehi ca visaṃsaṭṭhaṃ ubhayañca, dvīhipi cetehi visaṃsaṭṭhamevāti attho. <span class="bld">Anokasāri</span>nti okaṃ vuccati pañcakāmaguṇālayo, taṃ anallīyamānanti attho. <span class="bld">Appiccha</span>nti anicchaṃ.</p>
  1291. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasesū</span>ti <a name="V3.0308"></a> sataṇhesu. <span class="bld">Thāvaresū</span>ti nittaṇhesu.</p>
  1292. <p class="bodytext"><span class="bld">Attadaṇḍesū</span>ti gahitadaṇḍesu. <span class="bld">Nibbuta</span>nti kilesanibbānena nibbutaṃ. <span class="bld">Sādānesū</span>ti saupādānesu.</p>
  1293. <p class="bodytext"><span class="bld">Ohito</span>ti patito.</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><a name="para459_mn2"></a><span class="paranum">459</span>. <span class="bld">Akakkasa</span>nti niddosaṃ. Sadoso hi rukkhopi sakakkasoti vuccati. <span class="bld">Viññāpani</span>nti atthaviññāpanikaṃ. <span class="bld">Sacca</span>nti avisaṃvādikaṃ. <span class="bld">Udīraye</span>ti bhaṇati. <span class="bld">Yāya</span> <a name="P3.0439"></a> <span class="bld">nābhisajje</span>ti yāya girāya parassa sajjanaṃ vā lagganaṃ vā na karoti, tādisaṃ apharusaṃ giraṃ bhāsatīti attho.</p>
  1295. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīgha</span>nti suttāruḷhabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Rassa</span>nti vippakiṇṇabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Aṇu</span>nti khuddakaṃ. <span class="bld">Thūla</span>nti mahantaṃ. <span class="bld">Subhāsubha</span>nti sundarāsundaraṃ. Dīghabhaṇḍañhi appagghampi hoti mahagghampi. Rassādīsupi eseva nayo. Iti ettāvatā na sabbaṃ pariyādiṇṇaṃ, ‘‘subhāsubha’’nti iminā pana pariyādiṇṇaṃ hoti.</p>
  1296. <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāsaya</span>nti nittaṇhaṃ.</p>
  1297. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālayā</span>ti taṇhālayā. <span class="bld">Aññāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Amatogadha</span>nti amatabbhantaraṃ. <span class="bld">Anuppatta</span>nti anupaviṭṭhaṃ.</p>
  1298. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubho saṅga</span>nti ubhayampetaṃ saṅgaṃ. Puññañhi sagge laggāpeti, apuññaṃ apāye, tasmā ubhayampetaṃ saṅganti āha. <span class="bld">Upaccagā</span>ti atīto.</p>
  1299. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāvila</span>nti āvilakaraṇakilesavirahitaṃ. <span class="bld">Nandībhavaparikkhīṇa</span>nti parikkhīṇanandiṃ parikkhīṇabhavaṃ.</p>
  1300. <p class="bodytext">‘‘Yo <a name="V3.0309"></a> ima’’nti gāthāya avijjāyeva visaṃvādakaṭṭhena <span class="bld">palipatho,</span> mahāviduggatāya <span class="bld">duggaṃ,</span> saṃsaraṇaṭṭhena <span class="bld">saṃsāro,</span> mohanaṭṭhena <span class="bld">moho</span>ti vutto. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti <a name="P3.0440"></a> caturoghatiṇṇo. <span class="bld">Pāraṅgato</span>ti nibbānaṃ gato. <span class="bld">Jhāyī</span>ti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena jhāyī. <span class="bld">Anejo</span>ti nittaṇho. <span class="bld">Anupādāya</span> <a name="M3.0300"></a> <span class="bld">nibbuto</span>ti kiñci gahaṇaṃ aggahetvā sabbakilesanibbānena nibbuto.</p>
  1301. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāme</span>ti duvidhepi kāme. <span class="bld">Anāgāro</span>ti anāgāro hutvā. <span class="bld">Paribbaje</span>ti paribbajati. <span class="bld">Kāmabhavaparikkhīṇa</span>nti khīṇakāmaṃ khīṇabhavaṃ.</p>
  1302. <p class="bodytext"><span class="bld">Mānusakaṃ yoga</span>nti mānusakaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. <span class="bld">Dibbaṃ yoga</span>nti dibbaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. <span class="bld">Sabbayogavisaṃyutta</span>nti sabbakilesayogavisaṃyuttaṃ.</p>
  1303. <p class="bodytext"><span class="bld">Rati</span>nti pañcakāmaguṇaratiṃ. <span class="bld">Arati</span>nti kusalabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. <span class="bld">Vīra</span>nti vīriyavantaṃ.</p>
  1304. <p class="bodytext"><span class="bld">Sugata</span>nti sundaraṃ ṭhānaṃ gataṃ, sundarāya vā paṭipattiyā gataṃ.</p>
  1305. <p class="bodytext"><span class="bld">Gati</span>nti nibbattiṃ. <span class="bld">Pure</span>ti atīte. <span class="bld">Pacchā</span>ti anāgate. <span class="bld">Majjhe</span>ti paccuppanne. <span class="bld">Kiñcana</span>nti <a name="P3.0441"></a> kiñcanakārako kileso.</p>
  1306. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahesi</span>nti mahante guṇe pariyesanaṭṭhena mahesiṃ. <span class="bld">Vijitāvina</span>nti vijitavijayaṃ.</p>
  1307. <p class="bodytext"><a name="para460"></a><a name="para460_mn2"></a><span class="paranum">460</span>. Evaṃ bhagavā guṇato khīṇāsavaṃyeva brāhmaṇaṃ dassetvā ye jātito brāhmaṇoti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhīti dassento <span class="bld">samaññā hesā</span>ti gāthādvayamāha. Tassattho – yadidaṃ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭhoti nāmagottaṃ pakappitaṃ kataṃ abhisaṅkhataṃ, samaññā hesā lokasmiṃ, vohāramattanti attho. Kasmā? Yasmā <span class="bld">samuccā samudāgataṃ</span> samaññāya āgataṃ. Etañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṃ kataṃ. No ce naṃ evaṃ pakappeyyuṃ, na koci kiñci disvā ayaṃ brāhmaṇoti vā bhāradvājoti <a name="V3.0310"></a> vā jāneyya. Evaṃ pakappitaṃ petaṃ <span class="bld">dīgharattānusayitaṃ, diṭṭhigatamajānataṃ,</span> taṃ pakappitaṃ nāmagottaṃ ‘‘nāmagottamattametaṃ, vohāratthaṃ pakappita’’nti, ajānantānaṃ sattānaṃ hadaye dīgharattaṃ diṭṭhigatamanusayitaṃ. Tassa anusayitattā taṃ nāmagottaṃ <span class="bld">ajānantā no pabrunti,</span> ‘‘jātiyā hoti brāhmaṇo’’ti ajānantāva evaṃ vadantīti vuttaṃ hoti.</p>
  1308. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0301"></a> ‘‘ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ vohāramattaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī’’ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṃ paṭikkhipanto kammavādañca patiṭṭhapento <span class="bld">na jaccā</span>tiādimāha. Tattha ‘‘kammunā’’ti upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ <span class="bld">kassako kammunā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kammunā</span>ti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā.</p>
  1309. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiccasamuppādadassā</span>ti <a name="P3.0442"></a> iminā paccayena evaṃ hotīti evaṃ paṭiccasamuppādadassāvino. <span class="bld">Kammavipākakovidā</span>ti sammānāvamānārahakule kammavasena uppatti hoti, aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti. Evaṃ kammavipākakusalā.</p>
  1310. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammunā vattatī</span>ti gāthāya pana lokoti vā pajāti vā sattoti vā ekoyevattho, vacanamattabhedo. Purimapadena cettha ‘‘atthi brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo. Kammunā hi tāsu tāsu gatīsu vattati loko, tassa ko sajitāti. Dutiyapadena ‘‘evaṃ kammunā nibbattopi ca pavattepi atītapaccuppannabhedena kammunā vattati, sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhedañca āpajjanto pavattatī’’ti dasseti. Tatiyena tamevatthaṃ nigameti ‘‘evaṃ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti. Catutthena tametthaṃ upamāya vibhāveti. Yathā hi rathassa yāyato āṇi nibandhanaṃ hoti, na tāya anibaddho yāti, evaṃ lokassa nibbattato ca pavattato ca kammaṃ nibandhanaṃ, na tena anibaddho nibbattati na pavattati.</p>
  1311. <p class="bodytext">Idāni yasmā <a name="P3.0443"></a> evaṃ kammanibandhano loko, tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṃ dassento <span class="bld">tapenā</span>ti gāthādvayamāha. Tattha <span class="bld">tapenā</span>ti dhutaṅgatapena. <span class="bld">Brahmacariyenā</span>ti methunaviratiyā. <span class="bld">Saṃyamenā</span>ti sīlena<a name="V3.0311"></a>. <span class="bld">Damenā</span>ti indriyadamena. <span class="bld">Etenā</span>ti etena seṭṭhena parisuddhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti. Kasmā? Yasmā <span class="bld">etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ,</span> yasmā etaṃ kammaṃ uttamo brāhmaṇaguṇoti vuttaṃ hoti. ‘‘Brahmāna’’ntipi pāṭho. Ayaṃ panettha vacanattho – brahmaṃ ānetīti brahmānaṃ, brāhmaṇabhāvaṃ āvahatīti vuttaṃ hoti.</p>
  1312. <p class="bodytext">Dutiyagāthāya <a name="M3.0302"></a> <span class="bld">santo</span>ti santakileso. <span class="bld">Brahmā sakko</span>ti brahmā ca sakko ca, yo evarūpo, so na kevalaṃ brāhmaṇo, atha kho brahmā ca sakko ca so vijānataṃ paṇḍitānaṃ, evaṃ vāseṭṭha, jānāhīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1313. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1314. <p class="centered">Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1315. <p class="subhead">9. Subhasuttavaṇṇanā</p>
  1316. <p class="bodytext"><a name="para462"></a><a name="para462_mn2"></a><span class="paranum">462</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0312"></a> <span class="bld">me suta</span>nti subhasuttaṃ. Tattha <span class="bld">todeyyaputto</span>ti tudigāmavāsino todeyyabrāhmaṇassa putto. <span class="bld">Ārādhako hotī</span>ti sampādako hoti paripūrako. <span class="bld">Ñāyaṃ dhamma</span>nti kāraṇadhammaṃ. <span class="bld">Kusala</span>nti anavajjaṃ.</p>
  1317. <p class="bodytext"><a name="para463"></a><a name="para463_mn2"></a><span class="paranum">463</span>. <span class="bld">Micchāpaṭipatti</span>nti <a name="P3.0444"></a> aniyyānikaṃ akusalapaṭipadaṃ. <span class="bld">Sammāpaṭipatti</span>nti niyyānikaṃ kusalapaṭipadaṃ.</p>
  1318. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahaṭṭha</span>ntiādīsu mahantehi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā bahūhi attho etthāti <span class="bld">mahaṭṭhaṃ</span>. Mahantāni nāmaggahaṇamaṅgalādīni kiccāni etthāti <span class="bld">mahākiccaṃ</span>. Idaṃ ajja kattabbaṃ, idaṃ sveti evaṃ mahantāni adhikārasaṅkhātāni adhikaraṇāni etthāti <span class="bld">mahādhikaraṇaṃ</span>. Bahūnaṃ kamme yuttappayuttatāvasena pīḷāsaṅkhāto mahāsamārambho etthāti <span class="bld">mahāsamārambhaṃ. Gharāvāsakammaṭṭhāna</span>nti gharāvāsakammaṃ. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Kasikamme cettha naṅgalakoṭiṃ ādiṃ katvā upakaraṇānaṃ pariyesanavasena mahaṭṭhatā, vaṇijjāya yathāṭhitaṃyeva bhaṇḍaṃ gahetvā parivattanavasena appaṭṭhatā veditabbā. <span class="bld">Vipajjamāna</span>nti avuṭṭhiativuṭṭhiādīhi kasikammaṃ, maṇisuvaṇṇādīsu acchekatādīhi ca vaṇijjakammaṃ appaphalaṃ hoti, mūlacchedampi pāpuṇāti. Vipariyāyena sampajjamānaṃ mahapphalaṃ cūḷantevāsikassa viya.</p>
  1319. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><a name="para464_mn2"></a><span class="paranum">464</span>. <span class="bld">Evameva kho</span>ti yathā kasikammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampi. Akatakalyāṇo hi kālaṃ katvā niraye <a name="M3.0303"></a> nibbattati. Mahādattasenāpati nāma kireko brāhmaṇabhatto ahosi, tassa maraṇasamaye nirayo upaṭṭhāsi. So brāhmaṇehi ‘‘kiṃ passasī’’ti vutto? Lohitagharanti āha. Brahmaloko bho esoti. Brahmaloko nāma bho kahanti? Uparīti. Mayhaṃ heṭṭhā upaṭṭhātīti. Kiñcāpi heṭṭhā upaṭṭhāti<a name="P3.0445"></a>, tathāpi uparīti kālaṃ katvā niraye nibbatto. ‘‘Iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti sahassaṃ gahetvā <a name="V3.0313"></a> nīharituṃ adaṃsu. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Katakalyāṇo hi kālaṃ katvā sagge nibbattati. Sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabbaṃ. Yathā pana taṃ vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ sīlesu aparipūrakārino anesanāya yuttassa pabbajjākammaṭṭhānampi. Evarūpā hi neva jhānādisukhaṃ na saggamokkhaṃ labhati. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Sīlāni hi pūretvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattampi pāpuṇāti.</p>
  1320. <p class="bodytext"><span class="bld">Brāhmaṇā, bho gotamo</span>ti idha kiṃ pucchāmīti pucchati? Brāhmaṇā vadanti – ‘‘pabbajito ime pañca dhamme pūretuṃ samattho nāma natthi, gahaṭṭhova pūretī’’ti. Samaṇo pana gotamo – ‘‘gihissa vā ahaṃ māṇava pabbajitassa vā’’ti punappunaṃ vadati, neva pabbajitaṃ muñcati, mayhameva pucchaṃ maññe na sallakkhetīti cāgasīsena pañca dhamme pucchāmīti pucchati. <span class="bld">Sace te agarū</span>ti sace tuyhaṃ yathā brāhmaṇā paññapenti, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo hoti, bhāsassūti attho. <span class="bld">Na kho me, bho</span>ti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapaṭirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathite pāḷipadaatthabyañjanesu <a name="P3.0446"></a> yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujuṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi, tenāha ‘‘na kho me, bho gotama, garu, yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā’’ti. <span class="bld">Sacca</span>nti vacīsaccaṃ. <span class="bld">Tapa</span>nti tapacariyaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti methunaviratiṃ. <span class="bld">Ajjhena</span>nti mantagahaṇaṃ. <span class="bld">Cāga</span>nti āmisapariccāgaṃ.</p>
  1321. <p class="bodytext"><a name="para466"></a><a name="para466_mn2"></a><span class="paranum">466</span>. <span class="bld">Pāpito bhavissatī</span>ti. Ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. <span class="bld">Etadavocā</span>ti bhagavatā andhaveṇūpamāya niggahito taṃ paccāharituṃ asakkonto yathā nāma dubbalasunakho migaṃ uṭṭhapetvā sāmikassa abhimukhaṃ <a name="M3.0304"></a> katvā sayaṃ apasakkati, evamevaṃ ācariyaṃ apadisanto evaṃ ‘‘brāhmaṇo’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">pokkharasātī</span>ti idaṃ tassa nāmaṃ, ‘‘pokkharasāyī’’tipi vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati, sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaindanīlamayaṃ viya, massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati, akkhīni nīluppalasadisāni, nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā, hatthapādatalāni ceva mukhañca katalākhārasaparikammaṃ <a name="V3.0314"></a> viya sobhati. Ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ, evamesa sassiriko, iti naṃ pokkharasadisattā ‘‘pokkharasātī’’ti <a name="P3.0447"></a> sañjānanti, pokkhare pana so nibbatto, na mātukucchiyanti iti naṃ pokkhare sayitattā ‘‘pokkharasāyī’’tipi sañjānanti. <span class="bld">Opamañño</span>ti upamaññagotto. <span class="bld">Subhagavaniko</span>ti ukkaṭṭhāya subhagavanassa issaro. <span class="bld">Hassakaṃyevā</span>ti hasitabbakaññeva. <span class="bld">Nāmakaṃyevā</span>ti lāmakaṃyeva. Tadeva taṃ atthābhāvena <span class="bld">rittakaṃ</span>. Rittakattā ca <span class="bld">tucchakaṃ</span>. Idāni naṃ bhagavā sācariyakaṃ niggaṇhituṃ <span class="bld">kiṃ pana māṇavā</span>tiādimāha.</p>
  1322. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><a name="para467_mn2"></a><span class="paranum">467</span>. Tattha <span class="bld">katamā nesaṃ seyyo</span>ti katamā vācā tesaṃ seyyo, pāsaṃsataroti attho. <span class="bld">Sammuccā</span>ti sammutiyā lokavohārena. <span class="bld">Mantā</span>ti tulayitvā pariggaṇhitvā. <span class="bld">Paṭisaṅkhāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Atthasaṃhita</span>nti kāraṇanissitaṃ. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti lokavohāraṃ amuñcitvā tulayitvā jānitvā kāraṇanissitaṃ katvā kathitāya seyyabhāve sati. <span class="bld">Āvuto</span>ti āvarito. <span class="bld">Nivuto</span>ti nivārito. <span class="bld">Ophuṭo</span>ti onaddho. <span class="bld">Pariyonaddho</span>ti paliveṭhito.</p>
  1323. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><a name="para468_mn2"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Gadhito</span>tiādīni vuttatthāneva. <span class="bld">Sace taṃ, bho gotama, ṭhāna</span>nti sace etaṃ kāraṇamatthi. <span class="bld">Svāssā</span>ti <a name="P3.0448"></a> dhūmachārikādīnaṃ abhāvena so assa aggi accimā ca vaṇṇimā ca pabhassaro cāti. <span class="bld">Tathūpamāhaṃ māṇavā</span>ti tappaṭibhāgaṃ ahaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yatheva hi tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca jalamāno aggi dhūmachārikaṅgārānaṃ atthitāya sadoso hoti<a name="M3.0305"></a>, evamevaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppannā pīti jātijarābyādhimaraṇasokādīnaṃ atthitāya sadosā. Yathā pana pariccattatiṇakaṭṭhupādāno dhūmādīnaṃ abhāvena parisuddho, evamevaṃ lokuttarajjhānadvayasampayuttā pīti jātiādīnaṃ abhāvena parisuddhāti attho.</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para469"></a><a name="para469_mn2"></a><span class="paranum">469</span>. Idāni ye te brāhmaṇehi cāgasīsena pañca dhammā paññattā, tepi yasmā pañceva hutvā na niccalā tiṭṭhanti, anukampājātikena saddhiṃ cha āpajjanti. Tasmā taṃ dosaṃ dassetuṃ <span class="bld">ye te māṇavā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anukampājātika</span>nti anukampāsabhāvaṃ.</p>
  1325. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattha bahulaṃ samanupassasī</span>ti idaṃ bhagavā yasmā – ‘‘esa ime pañca dhamme pabbajito paripūretuṃ <a name="V3.0315"></a> samattho nāma natthi, gahaṭṭho paripūretī’’ti āha, tasmā – ‘‘pabbajitova ime pūreti, gahaṭṭho pūretuṃ samattho nāma natthī’’ti teneva mukhena bhaṇāpetuṃ pucchati.</p>
  1326. <p class="bodytext"><span class="bld">Na satataṃ samitaṃ saccavādī</span>tiādīsu gahaṭṭho aññasmiṃ asati vaḷañjanakamusāvādampi karotiyeva, pabbajitā asinā sīse chijjantepi dve kathā na kathenti. Gahaṭṭho ca antotemāsamattampi sikkhāpadaṃ rakkhituṃ na sakkoti, pabbajito niccameva tapassī sīlavā tapanissitako hoti. Gahaṭṭho māsassa aṭṭhadivasamattampi uposathakammaṃ <a name="P3.0449"></a> kātuṃ na sakkoti, pabbajitā yāvajīvaṃ brahmacārino honti. Gahaṭṭho ratanasuttamaṅgalasuttamattampi potthake likhitvā ṭhapeti, pabbajitā niccaṃ sajjhāyanti. Gahaṭṭho salākabhattampi akhaṇḍaṃ katvā dātuṃ na sakkoti, pabbajitā aññasmiṃ asati kākasunakhādīnampi piṇḍaṃ denti, bhaṇḍaggāhakadaharassapi patte pakkhipantevāti evamattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Cittassāhamete</span>nti ahaṃ ete pañca dhamme mettacittassa parivāre vadāmīti attho.</p>
  1327. <p class="bodytext"><a name="para470"></a><a name="para470_mn2"></a><span class="paranum">470</span>. <span class="bld">Jātavaddho</span>ti jāto ca vaḍḍhito ca. Yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātavaddhoti āha. Jātavaddhopi hi yo ciraṃ nikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti, tasmā <span class="bld">tāvadeva avasaṭa</span>nti āha, taṃkhaṇameva nikkhantanti attho. <span class="bld">Dandhāyitatta</span>nti ‘‘ayaṃ <a name="M3.0306"></a> nu kho maggo ayaṃ na nu kho’’ti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. <span class="bld">Vitthāyitatta</span>nti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvagahaṇaṃ. <span class="bld">Natvevā</span>ti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādīnaṃ vasena siyā ñāṇassa paṭighāto, tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā, sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.</p>
  1328. <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamo</span>ti ettha <a name="P3.0450"></a> <span class="bld">balavā</span>ti balasampanno. <span class="bld">Saṅkhadhamo</span>ti saṅkhadhamako. <span class="bld">Appakasirenā</span>ti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamako saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbaso phari. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā balavāti āha. <span class="bld">Mettāya cetovimuttiyā</span>ti ettha <span class="bld">mettāyā</span>ti vutte upacāropi <a name="V3.0316"></a> appanāpi vaṭṭati, <span class="bld">cetovimuttiyā</span>ti vutte pana appanāva vaṭṭati. <span class="bld">Yaṃ pamāṇakataṃ kamma</span>nti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati, appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tesupi idha brahmavihārakammaññeva adhippetaṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odhisakaanodhisaka disāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. <span class="bld">Na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhatī</span>ti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpārūpāvacarakamme na ohīyati na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ vā na sakkoti, atha kho rūpārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaudakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1329. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1330. <p class="centered">Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1331. <p class="subhead">10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
  1332. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><a name="para473_mn2"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0317"></a><a name="P3.0451"></a><a name="M3.0307"></a> <span class="bld">me suta</span>nti saṅgāravasuttaṃ. Tattha <span class="bld">cañcalikappe</span>ti evaṃnāmake gāme. <span class="bld">Abhippasannā</span>ti aveccappasādavasena pasannā. Sā kira sotāpannā ariyasāvikā bhāradvājagottassa brāhmaṇassa bhariyā. So brāhmaṇo pubbe kālena kālaṃ brāhmaṇe nimantetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Imaṃ pana brāhmaṇiṃ gharaṃ ānetvā abhirūpāya mahākulāya brāhmaṇiyā cittaṃ kopetuṃ asakkonto brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ brāhmaṇā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne – ‘‘nayidāni tvaṃ brāhmaṇaladdhiko, ekāhampi brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ na karosī’’ti nippīḷenti. So gharaṃ āgantvā brāhmaṇiyā tamatthaṃ ārocetvā – ‘‘sace, bhoti ekadivasaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkuṇeyyāsi, brāhmaṇānaṃ ekadivasaṃ bhikkhaṃ dadeyya’’nti āha. Tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehi, kiṃ mayhaṃ etthāti. So brāhmaṇe nimantetvā appodakaṃ pāyāsaṃ pacāpetvā gharañca sujjhāpetvā āsanāni paññāpetvā brāhmaṇe nisīdāpesi. Brāhmaṇī mahāsāṭakaṃ nivāsetvā kaṭacchuṃ gahetvā parivisantī dussakaṇṇake pakkhalitvā ‘‘brāhmaṇe parivisāmī’’ti saññampi akatvā āsevanavasena sahasā satthārameva anussaritvā udānaṃ udānesi.</p>
  1333. <p class="bodytext">Brāhmaṇā udānaṃ sutvā ‘‘ubhatopakkhiko <a name="P3.0452"></a> esa samaṇassa gotamassa sahāyo, nāssa deyyadhammaṃ gaṇhissāmā’’ti kupitā bhojanāni chaḍḍetvā nikkhamiṃsu. Brāhmaṇo – ‘‘nanu paṭhamaṃyeva taṃ avacaṃ ‘ajjekadivasaṃ mukhaṃ rakkheyyāsī’ti, ettakaṃ te khīrañca taṇḍulādīni ca nāsitānī’’ti ativiya kopavasaṃ upagato – ‘‘evameva panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṃ bhāsati, idāni tyāhaṃ vasali tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti āha. Atha naṃ brāhmaṇī ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, gantvā vijānissasī’’ti vatvā ‘‘na khvāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke…pe… vādaṃ āropeyyā’’tiādimāha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā –</p>
  1334. <p class="gatha1">‘‘Kiṃsu <a name="V3.0318"></a><a name="M3.0308"></a> chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati;</p>
  1335. <p class="gathalast">Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.187) –</p>
  1336. <p class="unindented">Pañhaṃ pucchi. Satthā āha –</p>
  1337. <p class="gatha1">‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;</p>
  1338. <p class="gatha2">Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa;</p>
  1339. <p class="gathalast">Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187) –</p>
  1340. <p class="unindented">Pañhaṃ kathesi. So pabbajitvā arahattaṃ patto. Tasseva kaniṭṭhabhātā akkosakabhāradvājo nāma ‘‘bhātā me pabbajito’’ti sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā akkositvā bhagavatā vinīto pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho sundarikabhāradvājo nāma. Sopi bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho piṅgalabhāradvājo nāma. So pañhaṃ pucchitvā pañhabyākaraṇapariyosāne pabbajitvā arahattaṃ patto. <span class="bld">Saṅgāravo</span> <a name="P3.0453"></a> <span class="bld">māṇavo</span>ti ayaṃ tesaṃ sabbakaniṭṭho tasmiṃ divase brāhmaṇehi saddhiṃ ekabhattagge nisinno. <span class="bld">Avabhūtāvā</span>ti avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyeva. <span class="bld">Parabhūtāvā</span>ti vināsaṃ pattāyeva. <span class="bld">Vijjamānāna</span>nti vijjamānesu. <span class="bld">Sīlapaññāṇa</span>nti sīlañca ñāṇañca na jānāsi.</p>
  1341. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><a name="para474_mn2"></a><span class="paranum">474</span>. <span class="bld">Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā</span>ti diṭṭhadhamme abhiññāte imasmiññeva attabhāve abhijānitvā vositavosānā hutvā pāramīsaṅkhātaṃ sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ nibbānaṃ pattā mayanti vatvā ādibrahmacariyaṃ paṭijānantīti attho. <span class="bld">Ādibrahmacariya</span>nti brahmacariyassa ādibhūtā uppādakā janakāti evaṃ paṭijānantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Takkī</span>ti takkagāhī. <span class="bld">Vīmaṃsī</span>ti vīmaṃsako, paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī. <span class="bld">Tesāhamasmī</span>ti tesaṃ sammāsambuddhānaṃ ahamasmi aññataro.</p>
  1342. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><a name="para485_mn2"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Aṭṭhitavata</span>nti <a name="V3.0319"></a> aṭṭhitatapaṃ, assa padhānapadena saddhiṃ sambandho, tathā sappurisapadassa. Idañhi vuttaṃ hoti – bhoto gotamassa aṭṭhitapadhānavataṃ ahosi, sappurisapadhānavataṃ ahosīti. <span class="bld">Atthi</span> <a name="P3.0454"></a> <span class="bld">devāti</span> <a name="M3.0309"></a> <span class="bld">puṭṭho samāno</span>ti idaṃ māṇavo ‘‘sammāsambuddho ajānantova pakāsesī’’ti saññāya āha. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti tumhākaṃ ajānanabhāve sante. <span class="bld">Tucchaṃ musā hotī</span>ti tumhākaṃ kathā aphalā nipphalā hoti. Evaṃ māṇavo bhagavantaṃ musāvādena niggaṇhāti nāma. <span class="bld">Viññunā purisenā</span>ti paṇḍitena manussena. Tvaṃ pana aviññutāya mayā byākatampi na jānāsīti dīpeti. <span class="bld">Uccena sammata</span>nti uccena saddena sammataṃ pākaṭaṃ lokasmiṃ. <span class="bld">Adhidevā</span>ti susudārakāpi hi devā nāma honti, deviyo nāma honti devā pana adhidevā nāma, loke devo devīti laddhanāmehi manussehi adhikāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  1343. <p class="centered">Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1344. <p class="centered">Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1345. <p class="centered">Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1346. <p class="centered">Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  1347. </body>