2
0

e0812n.nrf.htm 846 KB

1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716271727182719272027212722272327242725272627272728272927302731273227332734273527362737273827392740274127422743274427452746274727482749275027512752275327542755275627572758275927602761276227632764276527662767276827692770277127722773277427752776277727782779278027812782278327842785278627872788278927902791279227932794279527962797279827992800280128022803280428052806280728082809281028112812281328142815281628172818281928202821282228232824282528262827282828292830283128322833283428352836283728382839284028412842284328442845284628472848284928502851285228532854285528562857285828592860286128622863286428652866286728682869287028712872287328742875287628772878287928802881288228832884288528862887
  1. <body>
  2. <p class="centered">Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.</p>
  3. <p class="book">Subodhālaṅkāraṭīkā</p>
  4. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  5. <p class="gatha1">Yo <a name="M0.0001"></a> pādanīrajavarodararādhitena <span class="note">[…rādikena (ka.)]</span>,</p>
  6. <p class="gatha2">Lokattayena’vikalena nirākulena;</p>
  7. <p class="gatha3">Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,</p>
  8. <p class="gathalast">Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ.</p>
  9. <p class="gatha1">Patto sapattavijayo jayabodhimūle,</p>
  10. <p class="gatha2">Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena;</p>
  11. <p class="gatha3">Sattāpasatta <span class="note">[sattappasattha (ka.)]</span> vipulāmalasagguṇassa,</p>
  12. <p class="gathalast">Saddhammasāraratanassa namatthu tassa.</p>
  13. <p class="gatha1">Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,</p>
  14. <p class="gatha2">Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa;</p>
  15. <p class="gatha3">Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,</p>
  16. <p class="gathalast">Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ.</p>
  17. <p class="gatha1">Ye’nantatantaratanākaramanthanena,</p>
  18. <p class="gatha2">Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā;</p>
  19. <p class="gatha3">Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,</p>
  20. <p class="gathalast">Te me jayanti guravo guravo guṇehi.</p>
  21. <p class="chapter">1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda</p>
  22. <p class="subhead">Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā</p>
  23. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  24. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī;</span></p>
  25. <p class="gathalast"><span class="bld">Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ</span>.</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Athāyaṃ <a name="M0.0002"></a> ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha <span class="bld">‘‘muninde’’</span>ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. <span class="bld">Vāṇī</span>ti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. <span class="bld">Vāṇī</span>ti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati.</p>
  27. <p class="bodytext">Kiṃvisiṭṭhoccāha <a name="M0.0003"></a> <span class="bld">‘‘muninde’’</span>ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā <span class="bld">munindo,</span> sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ <span class="bld">muninda</span>saddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva <span class="bld">munindavadanaṃ,</span> ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha <span class="bld">sambhavena</span> pavattiyā, uppattiyā vā <span class="bld">sundarī</span> niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ <span class="note">[subodhālaṅkāra 14 gāthā]</span> iccādi. Tatovāyaṃ <span class="bld">saraṇaṃ pāṇinaṃ</span> sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti <span class="note">[subodhālaṅkāra 172 gāthā]</span>. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato.</p>
  28. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo <a name="M0.0004"></a> sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ <span class="note">[sadācārānurakkhaṇatthaṃ (ka.)]</span>, visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento <span class="bld">‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’</span>ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  29. <p class="bodytext">Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā <span class="note">[abhyupagametvā (ka.)]</span> te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena <span class="bld">alaṅkāra</span>saddena <a name="M0.0005"></a> ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca <span class="bld">alaṅkāra</span>saddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā <span class="bld">alaṅkāra</span>saddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā <span class="bld">alaṅkāra</span>saddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti.</p>
  30. <p class="bodytext">Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi–</p>
  31. <p class="gatha1">‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;</p>
  32. <p class="gathalast">Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.</p>
  33. <p class="bodytext">Tassattho– <span class="bld">sambandhanissayā</span> sambandhassa ādhārabhūtā <span class="bld">satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva</span> tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva <span class="bld">tannissito</span> te nissāya pavatto <span class="bld">sopi</span> sambandho <span class="bld">vutto</span> bhavatīti.</p>
  34. <p class="bodytext">Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi –</p>
  35. <p class="gatha1">‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ <span class="note">[sambandhyanuguṇopāyaṃ (ka.)]</span>, purisatthābhidhāyakaṃ;</p>
  36. <p class="gathalast">Vīmaṃsādhigataṃ <span class="note">[vīmaṃsādhikataṃ (sī.)]</span> vākya-matonadhigataṃ <span class="note">[…nadhikataṃ (sī.)]</span> para’’nti.</p>
  37. <p class="bodytext">Tassattho– <span class="bld">sambandhānuguṇopāyaṃ</span> sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ <span class="bld">purisatthābhidhāyakaṃ</span> catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ <a name="M0.0006"></a> <span class="bld">vākyaṃ</span> ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti <span class="note">[abhidhānappadīpikā 106 gāthā]</span> vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ <span class="bld">vīmaṃsādhigataṃ</span> ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, <span class="bld">ato paraṃ</span> vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ <span class="bld">anadhigataṃ</span> nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ.</p>
  38. <p class="bodytext">Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa <span class="bld">gabbhe</span> udare <span class="bld">sambhavena</span> pavattiyā uppattiyā vā <span class="bld">sundarī</span> niddosā, sobhanā vā <span class="bld">pāṇinaṃ saraṇaṃ</span> atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā <span class="bld">vāṇī</span> yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ <span class="bld">mayhaṃ manaṃ</span> ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ <span class="bld">pīṇayataṃ</span> abhimatatthasampādanena pīṇayatūti.</p>
  39. <p class="bodytext">Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā <span class="bld">munindo</span>. Devatāpakkhe vadanamiva <span class="bld">vadana</span>nti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva <span class="bld">ambhoja</span>nti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā <span class="bld">saraṇa</span>saddassa na liṅgaparivattanabhāvo. <span class="bld">Pāṇina</span>nti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ <a name="M0.0007"></a> niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu <span class="bld">muninda</span>saddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi –</p>
  40. <p class="gatha1">‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;</p>
  41. <p class="gathalast">Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti <span class="note">[subodhālaṅkāra 104 gāthā]</span>.</p>
  42. <p class="subhead">Nimittavaṇṇanā</p>
  43. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  44. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā;</span></p>
  45. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te</span>.</p>
  46. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha <span class="bld">‘‘rāmasamme’’</span>ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. <span class="bld">Alaṅkārā</span> bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. <span class="bld">Santo</span> sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā <span class="bld">purātanā,</span> porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. <span class="bld">Tathāpi tū</span>ti nipātasamudāyoyaṃ <a name="M0.0008"></a> visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. <span class="bld">Suddhamāgadhikā</span>ti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti <span class="bld">suddhamāgadhikā,</span> yatipotā. <span class="bld">Te</span> yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti.</p>
  47. <p class="gatha1">‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,</p>
  48. <p class="gatha2">Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;</p>
  49. <p class="gatha3">Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-</p>
  50. <p class="gathalast">Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.</p>
  51. <p class="bodytext">Hi vuttaṃ.</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Santo</span> viññūhi pasatthattā sobhanā <span class="bld">purātanā</span> pubbakālasambhūtā <span class="bld">rāmasammādyalaṅkārā</span> rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā <span class="bld">santi</span> kiñcāpi vijjanti, <span class="bld">tathāpi tu</span> evaṃ santepi <span class="bld">suddhamāgadhikā</span> sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā <span class="bld">te</span> rāmasammādike alaṅkāre <span class="bld">na vaḷañjenti</span> pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena <a name="M0.0009"></a> na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā <span class="bld">māgadhikā. Su</span>ddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi–</p>
  53. <p class="gatha1">‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,</p>
  54. <p class="gatha2">Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;</p>
  55. <p class="gatha3">Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-</p>
  56. <p class="gathalast">Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.</p>
  57. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">mahākavīnaṃ</span> pūjitakavīnaṃ <span class="bld">vāṇīsu</span> vacanavisesesu <span class="bld">patīyamānaṃ</span> gammamānaṃ <span class="bld">yaṃ kiñci vatthu</span> yo koci atthaleso <span class="bld">attheva</span> atthi eva, <span class="bld">taṃ</span> vatthu <span class="bld">aṅganāsu</span> vanitāsu <span class="bld">pasiddhāvayavātirittaṃ</span> hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ <span class="bld">lāvaṇyamiva</span> manogocarībhūtasundarattaṃ viya <span class="bld">pasiddhāvayavātirittaṃ</span> pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā <span class="bld">ābhāti</span> dippatīti.</p>
  58. <p class="subhead">Abhidhānādivaṇṇanā</p>
  59. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  60. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite;</span></p>
  61. <p class="gathalast"><span class="bld">Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo</span>.</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tene</span>ccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">alaṅkāravajjite</span> ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi <a name="M0.0010"></a> te, <span class="bld">ete</span> yatipote <span class="bld">esaṃ</span> yatipotānaṃ <span class="bld">anurūpena</span> idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena <span class="bld">alaṅkārena</span> ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā <span class="bld">toseyyaṃ apināma</span> yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti <span class="bld">eso parissamo</span> ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo.</p>
  63. <p class="bodytext">Alaṅkaronti attabhāvamanenāti <span class="bld">alaṅkāro,</span> ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti <span class="bld">alaṅkāro</span>timinā pana <span class="bld">alaṅkāra</span>saddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti <span class="note">[subodhālaṅkāra 9 gāthā]</span> ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca <span class="note">[subodhālaṅkāra 164 gāthā]</span>.</p>
  64. <p class="bodytext">Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ <span class="note">[subodhālaṅkāra 12 gāthā]</span> ccādi. Atra uccate –</p>
  65. <p class="gatha1">‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;</p>
  66. <p class="gathalast">Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.</p>
  67. <p class="bodytext">Anenassābhidheyyādīni <a name="M0.0011"></a> vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha –</p>
  68. <p class="gatha1">‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;</p>
  69. <p class="gathalast">Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.</p>
  70. <p class="bodytext">Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ –</p>
  71. <p class="gatha1">‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;</p>
  72. <p class="gathalast">Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.</p>
  73. <p class="bodytext">Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ.</p>
  74. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">alaṅkāravajjite</span> ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi <span class="bld">ete</span> suddhamāgadhike <span class="bld">esaṃ</span> suddhamāgadhikānaṃ <span class="bld">anurūpena</span> abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena <span class="bld">alaṅkārena</span> ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā <span class="bld">toseyyaṃ</span> alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese <span class="note">[ganthavisaye (ka.)]</span> uggahaṇadhāraṇādikārāpanena <a name="M0.0012"></a> vā santuṭṭhe kareyyaṃ <span class="bld">apināma</span> yaṃnūna sundaramiti, <span class="bld">eso parissamo</span> ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. <span class="bld">Apināmā</span>ti ettha <span class="bld">i</span>tisaddo gamyamāno.</p>
  75. <p class="bodytext">Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu <span class="bld">anurūpaṃ,</span> rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti <span class="bld">alaṅkāro,</span> hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti <span class="bld">alaṅkāro</span>. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva –</p>
  76. <p class="gatha1">‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;</p>
  77. <p class="gathalast">Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.</p>
  78. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sāmatthiyaṃ</span> nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti.</p>
  79. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  80. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā;</span></p>
  81. <p class="gathalast"><span class="bld">Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi</span>.</p>
  82. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  83. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha <span class="note">[garūniha (ka.)]</span>;</span></p>
  84. <p class="gathalast"><span class="bld">Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino</span>.</p>
  85. <p class="bodytext"><a name="para4-5"></a><span class="paranum">4-5</span>. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati –</p>
  86. <p class="gatha1">‘‘Sabbattha <a name="M0.0013"></a> satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;</p>
  87. <p class="gathalast">Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.</p>
  88. <p class="bodytext">Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha –</p>
  89. <p class="gatha1">‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;</p>
  90. <p class="gathalast">Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti <span class="note">[kābyādāsa 1.8]</span>.</p>
  91. <p class="bodytext">Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento <span class="bld">‘‘yesa’’</span>ntiādigāthādvayamāha. Tattha <span class="bld">yesa</span>nti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha <span class="bld">‘‘anekasatthantarocitā’’</span>ti. <span class="bld">Anekasmiṃ</span> tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare <span class="bld">ucitā</span> savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. <span class="bld">Ete</span>ti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. <span class="bld">Sammohabbhāhatā</span>ti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi <span class="bld">kiñcipi</span> heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena <span class="bld">nāvabujjhanti,</span> na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā –</p>
  92. <p class="gatha1">‘‘Nihīyati <a name="M0.0014"></a> puriso nihīnasevī,</p>
  93. <p class="gatha2">Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;</p>
  94. <p class="gatha3">Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,</p>
  95. <p class="gathalast">Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti <span class="note">[a. ni. 3.26]</span>.</p>
  96. <p class="bodytext">Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha <span class="bld">‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’</span>ti. <span class="bld">Ihā</span>ti imasmiṃ loke <span class="bld">yesaṃ</span> janānaṃ gurūnaṃ kātabbā <span class="bld">pādasussūsā</span> pādaparicariyā <span class="bld">natthi, tehi</span> janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi <span class="bld">kiṃ</span> payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha <span class="bld">‘‘ye’’</span>tiādi. <span class="bld">Ye</span> pubbe katapuññatādisampattisampannā <span class="bld">tappādarajehi</span> tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi <span class="bld">okiṇṇā</span> onaddhā gavacchitā, <span class="bld">teva sādhū</span> yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva <span class="bld">vivekino</span> heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti.</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para4-5"></a><span class="paranum">4-5</span>. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yesaṃ…pe… kino’’</span>ti gāthādvayamāha. <span class="bld">Anekasatthānaṃ</span> <a name="M0.0015"></a> tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ <span class="bld">antare</span> tatvatthasaṅkhātaabbhantare <span class="bld">ucitā</span> savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā <span class="bld">paññā</span> sutamayā paññā <span class="bld">yesaṃ</span> yehi <span class="bld">na sañcitā,</span> dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. <span class="bld">Ete</span> īdisapaññāpāṭavarahitā ime <span class="bld">sammohabbhāhatā</span> paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva <span class="bld">kiñcipi</span> heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ –</p>
  98. <p class="gatha1">‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;</p>
  99. <p class="gathalast">Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti <span class="note">[kābyādāsa 1.8]</span>.</p>
  100. <p class="bodytext">Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi <span class="bld">rūpabhedopaladdhiyaṃ</span> nīlapītādirūpavisesāvabodhane <span class="bld">andhassa adhikāro</span> abhimukhakaraṇaṃ <span class="bld">kiṃ</span> hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate –</p>
  101. <p class="gatha1">‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;</p>
  102. <p class="gathalast">Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.</p>
  103. <p class="bodytext">Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, <span class="bld">satthaṃ vinā</span> satthocitatādisapaññaṃ vinā <span class="bld">yaṃ karoti</span> guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, <span class="bld">atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ</span> āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Iha</span> <a name="M0.0016"></a> imasmiṃ loke <span class="bld">yesaṃ</span> akatapuññānaṃ janānaṃ <span class="bld">gurūnaṃ</span></p>
  105. <p class="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo,</p>
  106. <p class="gatha2">Vattā ca vacanakkhamo;</p>
  107. <p class="gatha3">Gambhīrañca kathaṃ kattā,</p>
  108. <p class="gathalast">No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti <span class="note">[a. ni. 7.37]</span>.</p>
  109. <p class="bodytext">Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā <span class="bld">pādasussūsā</span> pādaparicariyā natthi, <span class="bld">tehi kiṃ</span> payojanaṃ. <span class="bld">Ye</span> katapuññā janā <span class="bld">tappādarajokiṇṇā</span> tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, <span class="bld">teva sādhū</span> janā eva <span class="bld">vivekino</span> kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā –</p>
  110. <p class="gatha1">‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,</p>
  111. <p class="gatha2">Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;</p>
  112. <p class="gatha3">Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,</p>
  113. <p class="gathalast">Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti <span class="note">[a. ni. 3.26]</span>.</p>
  114. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  115. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā;</span></p>
  116. <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ</span>.</p>
  117. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  118. <p class="gatha1"> <span class="bld">Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo;</span></p>
  119. <p class="gathalast"><span class="bld">Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā</span>.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para6-7"></a><span class="paranum">6-7</span>. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti <a name="M0.0017"></a> <span class="bld">‘‘kabbanāṭakā’’</span>tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti <span class="bld">kabbaṃ</span>. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā?</p>
  121. <p class="gatha1">‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;</p>
  122. <p class="gathalast">Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.</p>
  123. <p class="gatha1">Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;</p>
  124. <p class="gathalast">Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.</p>
  125. <p class="gatha1">Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;</p>
  126. <p class="gathalast">Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.</p>
  127. <p class="gatha1">Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;</p>
  128. <p class="gathalast">Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.</p>
  129. <p class="gatha1">Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;</p>
  130. <p class="gathalast">Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.</p>
  131. <p class="gatha1">Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;</p>
  132. <p class="gathalast">Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.14 – 19 gāthā]</span>.</p>
  133. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">itihāsakathubbhūta</span>nti purāvuttakathāsannissayaṃ. <span class="bld">Santasannissaya</span>nti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. <span class="bld">Catuvaggaphalāyatta</span>nti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. <span class="bld">Dhammo</span> <a name="M0.0018"></a> nāma abbhūdayanibbānahetuko. <span class="bld">Attho</span> nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. <span class="bld">Kāmo</span> nāma nirayo visayo payogo. <span class="bld">Mokkho</span> nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. <span class="bld">Caturodāttanāyaka</span>nti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. <span class="bld">Madhu</span> nāma surā. <span class="bld">Vippalambho</span> viraho. <span class="bld">Manto</span> nītivedīhi saha kārīyanicchayo. <span class="bld">Dūto</span> sandhānappavatto puriso. <span class="bld">Payānaṃ</span> saṅgāmādinimittagamanaṃ. <span class="bld">Āji</span> sandhyābhāve viggaho. <span class="bld">Asaṅkhattarasabhāvanirantara</span>nti asaṃkhittā bahuttā <span class="bld">rasā</span> siṅgāravīrādayo, <span class="bld">bhāvā</span> ratiussāhādayo, tehi <span class="bld">nirantaraṃ</span> patthaṭaṃ. <span class="bld">Piyavuttasusandhibhī</span>ti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti.</p>
  134. <p class="bodytext">Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha –</p>
  135. <p class="gatha1">‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;</p>
  136. <p class="gathalast">Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.20]</span>.</p>
  137. <p class="bodytext">Punapi –</p>
  138. <p class="gatha1">‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;</p>
  139. <p class="gathalast">Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.</p>
  140. <p class="gatha1">Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;</p>
  141. <p class="gathalast">Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.21 22 gāthā]</span> āhu.</p>
  142. <p class="bodytext">Sabbampetaṃ <a name="M0.0019"></a> saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāṭakaṃ</span> nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha <span class="bld">nikkhittanettacitta</span>vacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. <span class="bld">Kabbanāṭaka</span>vacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi –</p>
  144. <p class="gatha1">‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,</p>
  145. <p class="gatha2">Sutañca bahu nimmalaṃ;</p>
  146. <p class="gatha3">Amando cābhiyogoyaṃ,</p>
  147. <p class="gathalast">Hetu hotiha bandhane’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.103 gāthā]</span>.</p>
  148. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃkiñcī</span>ti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Racayanti</span> karonti. <span class="bld">Etaṃ</span> tehi racitaṃ bandhajātaṃ <span class="bld">paraṃ</span> accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. <span class="bld">Tattha</span> tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu <span class="bld">avihitādarāapi</span> sutādivasena akatādarāpi <a name="M0.0020"></a> <span class="bld">ye</span> sappurisā paññavanto <span class="bld">yena</span> bandhavisesena <span class="bld">viññū</span> guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane <span class="bld">tosenti</span> pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi –</p>
  149. <p class="gatha1">‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-</p>
  150. <p class="gatha2">Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;</p>
  151. <p class="gatha3">Sutena vācu’ssahanenupāsitā,</p>
  152. <p class="gathalast">Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti <span class="note">[kābyādāsa 1.104 gāthā]</span>.</p>
  153. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭibhāvanto</span> heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, <span class="bld">teyeva</span> sappurisā. <span class="bld">Savimhayo</span> ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. <span class="bld">Sova bandho</span> tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti.</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para6-7"></a><span class="paranum">6-7</span>. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante <span class="bld">‘‘kabbanāṭakā’’</span>digāthādvayena samussāheti. <span class="bld">Kabbanāṭakanikkhittanettacittā</span> kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā <span class="bld">kavijjanā</span> kabbakārakā <span class="bld">yaṃ kiñci</span> attano abhimataṃ <span class="bld">racayanti</span> karonti, <span class="bld">etaṃ</span> bandhanaṃ <span class="bld">paraṃ</span> atisayena <span class="bld">na vimhayakaraṃ</span> acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ <span class="bld">kabba</span>nti ca, naṭakassa idaṃ <span class="bld">nāṭakaṃ,</span> naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho <span class="bld">nāṭakaṃ</span> nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca <a name="M0.0021"></a> viggaho. <span class="bld">Ye</span> janā <span class="bld">tattha</span> tesu kabbanāṭakesu <span class="bld">avihitādarāpi</span> savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva <span class="bld">viññū yena</span> gantharacanāvisesena <span class="bld">tosenti</span> pīṇenti, <span class="bld">teyeva paṭibhāvanto</span> paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. <span class="bld">Sova bandho savimhayo</span> aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi –</p>
  155. <p class="gatha1">‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-</p>
  156. <p class="gatha2">Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;</p>
  157. <p class="gatha3">Sutena vācu’ssahanenupāsitā,</p>
  158. <p class="gathalast">Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti <span class="note">[kābyādāsa 1.104 gāthā]</span>.</p>
  159. <p class="bodytext">Tassattho – yadi <span class="bld">pubbavāsanāguṇānubandhī</span> atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ <span class="bld">abbhutaṃ paṭibhānaṃ</span> na vijjatipi, tathāpi <span class="bld">sutena</span> savanena <span class="bld">ussahanena</span> paguṇakaraṇādivācussahanena vā <span class="bld">upāsitā</span> katagurupāsanā <span class="bld">vācā kamapi anuggahaṃ</span> kiñcipi paññāpāṭavaṃ <span class="bld">dhuvaṃ</span> ekantena karoti evāti.</p>
  160. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kabbaṃ</span> nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. <span class="bld">Nāṭakaṃ</span> nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  161. <p class="gatha1">‘‘Saggabandho <a name="M0.0022"></a> mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;</p>
  162. <p class="gathalast">Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.</p>
  163. <p class="gatha1">Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;</p>
  164. <p class="gathalast">Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.</p>
  165. <p class="gatha1">Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;</p>
  166. <p class="gathalast">Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.</p>
  167. <p class="gatha1">Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;</p>
  168. <p class="gathalast">Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.</p>
  169. <p class="gatha1">Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;</p>
  170. <p class="gathalast">Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.</p>
  171. <p class="gatha1">Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;</p>
  172. <p class="gathalast">Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.14 – 19 gāthā]</span>.</p>
  173. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">saggabandho</span> saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho <span class="bld">‘‘mahākabba’’</span>nti uccate. <span class="bld">Assa lakkhaṇaṃ tu</span> vuccateti sambandho <span class="bld">kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ</span> tassa kabbassa ādi pana <span class="bld">paṇāmo</span> devatānamassanaṃ vā, <span class="bld">vatthuniddeso</span> –</p>
  174. <p class="gatha1">‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,</p>
  175. <p class="gatha2">Himālayo nāma nagādhirāja?;</p>
  176. <p class="gatha3">Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,</p>
  177. <p class="gathalast">Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’ <span class="note">[kumārasambhava 1.1.]</span>.</p>
  178. <p class="bodytext">Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, <span class="bld">āsīsāpi</span> ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati.</p>
  179. <p class="bodytext"><span class="bld">Itihāsakathubbhūtaṃ</span> purāvuttakathāsannissayaṃ vā <span class="bld">santasannissayampi</span> sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā <span class="bld">catuvaggaphalāyattaṃ</span> <a name="M0.0023"></a> lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ <span class="bld">dhammo,</span> vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca <span class="bld">attho,</span> apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto <span class="bld">kāmo,</span> sabbadukkhā nivattihetu <span class="bld">mokkho</span> cāti catuvaggaphalādhīnaṃ <span class="bld">caturodāttanāyakaṃ</span> ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ <span class="bld">puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ</span> nagaraṃ, <span class="bld">aṇṇavaṃ</span> sāgaraṃ, <span class="bld">utu</span> hemantavasantādiutu, <span class="bld">selaṃ</span> pabbato, <span class="bld">indusavitūdayo</span> candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. <span class="bld">Savitā</span>ti ettha <span class="bld">tu</span>paccayanto. <span class="bld">Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ</span> uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ <span class="bld">vippalambhavivāhehi</span> dārāviyogadārapariggahehi ca <span class="bld">kumārodayavaḍḍhihi</span> kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca <span class="bld">mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi</span> nītijānanapaññā <span class="bld">manto,</span> sandhānakārako <span class="bld">dūto,</span> yuddhābhigamanaṃ <span class="bld">payānaṃ,</span> yuddhasaṅkhāto <span class="bld">āji,</span> sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto <span class="bld">abhyūdayo</span> cāti imehi <span class="bld">alaṅkataṃ</span> sajjitaṃ <span class="bld">asaṃkhitta…pe… ntaraṃ</span> asaṃkhittā vitthārā <span class="bld">rasā</span> siṅgārādayo aṭṭha <span class="bld">bhāvā</span> ratiussāhādayo cāti imehi <span class="bld">nirantaraṃ</span> vitthiṇṇaṃ <span class="bld">piyavuttasusandhibhi</span> sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi <span class="bld">sabbattha</span> sabbasmiṃ paricchede <span class="bld">bhinnasaggantehi</span> bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi <span class="bld">nātivitthiṇṇasaggehi</span> nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi <span class="bld">upetaṃ</span> yuttaṃ <span class="bld">sādhvalaṅkati</span> sobhanālaṅkāravantaṃ <span class="bld">kabbaṃ lokarañjakaṃ</span> taṃ samānaṃ <span class="bld">kappantaraṭṭhāyi</span> kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā <span class="bld">jāyate</span>. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi –</p>
  180. <p class="gatha1">‘‘Kabbaṃ <a name="M0.0024"></a> na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;</p>
  181. <p class="gathalast">Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.</p>
  182. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">atra</span> imesu kabbaṅgesu majjhe <span class="bld">kehici aṅgehi</span> kehici avayavehi <span class="bld">nyūnamapi</span> ūnamapi, <span class="bld">ni</span>saddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ <span class="bld">bandhaṅgasampadā</span> racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā <span class="bld">taññū</span> kabbaññū jane <span class="bld">kāmaṃ</span> icchānurūpaṃ <span class="bld">ce ārādhayanti,</span> evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi –</p>
  183. <p class="gatha1">‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;</p>
  184. <p class="gathalast">Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.</p>
  185. <p class="gatha1">Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;</p>
  186. <p class="gathalast">Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti.</p>
  187. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  188. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā;</span></p>
  189. <p class="gathalast"><span class="bld">Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave</span>.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate <span class="bld">‘‘bandho cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dosavajjitā</span> dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā <span class="bld">sahitā</span> ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā <span class="bld">bandho nāma</span> sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. <span class="bld">Ca</span>saddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho.</p>
  191. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0025"></a> jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha <span class="bld">go</span>saddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi –</p>
  192. <p class="bodytext">‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti <span class="note">[kābyappakāse dutiyaullāse āgatanyāyo’yaṃ]</span>.</p>
  193. <p class="bodytext">Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti <span class="bld">gaṅgā</span>saddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci <a name="M0.0026"></a> upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya <span class="note">[tadatthatāya (ka.)]</span> taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi.</p>
  194. <p class="bodytext">Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti.</p>
  195. <p class="bodytext">Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma <span class="bld">‘‘munindavadanambhoje’’</span>tyādi. Ettha <span class="bld">vāṇī</span>saddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena <span class="bld">devatā</span>saddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā <span class="bld">vadana</span>saddassāpi mukhaṃ vāccattho. <span class="bld">Ambhoja</span>saddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena <a name="M0.0027"></a> vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo.</p>
  196. <p class="bodytext">Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha <span class="bld">‘‘pajje’’</span>ccādi. <span class="bld">Ayaṃ</span> yathāvutto <span class="bld">bandho</span> bandhasarīraṃ <span class="bld">tidhā bhave</span> tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? <span class="bld">Pajjagajjavimissānaṃ bhedena</span> pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha <span class="bld">pajjaṃ</span> nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā <span class="bld">muttakaṃ,</span> ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā <span class="bld">kulakaṃ,</span> nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā <span class="bld">koso,</span> ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā <span class="bld">saṅghāto,</span> sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. <span class="bld">Gajjaṃ</span> nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. <span class="bld">Vimissaṃ</span> pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca.</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento <span class="bld">‘‘bandho’’</span>ccādimāha. Tattha <span class="bld">bandho nāma ca</span> bandhanaṃ pana. <span class="bld">Dosavajjitā</span> saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. <span class="bld">Sahitā</span> aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. <span class="bld">Saddatthā</span> saddo, <a name="M0.0028"></a> attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. <span class="bld">Saddatthā</span>ti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi–</p>
  198. <p class="bodytext">‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti <span class="note">[kābyappakāse dutiyaullāse āgatanyāyo’yaṃ]</span>.</p>
  199. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">visesane</span> visesanabhūtajātyādimhi <span class="bld">khīṇasatti</span> khīṇabyāpāravatī <span class="bld">abhidhā</span> mukhyabyāpārova <span class="bld">visesyaṃ</span> dabbaṃ <span class="bld">na gacche</span> na pāpuṇātīti.</p>
  200. <p class="bodytext">Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. <a name="M0.0029"></a> Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati.</p>
  201. <p class="bodytext">Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo.</p>
  202. <p class="bodytext">Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha –</p>
  203. <p class="gatha1">Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;</p>
  204. <p class="gathalast">Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu.</p>
  205. <p class="gatha1">Abhidhāparapariyāyo, <a name="M0.0030"></a> byāpāro paṭhamo bhave;</p>
  206. <p class="gathalast">Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna.</p>
  207. <p class="gatha1">Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite;</p>
  208. <p class="gathalast">Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.</p>
  209. <p class="gatha1">Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;</p>
  210. <p class="gathalast">Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.</p>
  211. <p class="gatha1">Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako;</p>
  212. <p class="gathalast">Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho.</p>
  213. <p class="gatha1">Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito;</p>
  214. <p class="gathalast">Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato.</p>
  215. <p class="gatha1">Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu;</p>
  216. <p class="gathalast">Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti.</p>
  217. <p class="bodytext">Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ <span class="bld">vadana</span>saddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. <span class="bld">Ambhoja</span>saddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. <span class="bld">Vāṇi</span>saddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo.</p>
  218. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0031"></a> pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati <span class="bld">‘‘pajjā’’</span>dinā. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttalakkhaṇo bandho <span class="bld">pajjagajjavimissānaṃ bhedena</span> gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha <span class="bld">pajjaṃ</span> nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha <span class="bld">muttakaṃ</span> nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, <span class="bld">kulakaṃ</span> nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, <span class="bld">kosako</span> nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, <span class="bld">saṅghāto</span> nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. <span class="bld">Gajjaṃ</span> nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. <span class="bld">Misso</span> pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca.</p>
  219. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  220. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;</span></p>
  221. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ</span>.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha <span class="bld">‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’</span> iti. <span class="bld">Puna</span> bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena <span class="bld">niruppate</span> nicchīyate. Kathaṃ? <span class="bld">Nibandho ca</span> tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca <span class="bld">anibandho ca</span> kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ <span class="bld">dvidhā niruppate</span> iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā <span class="bld">‘‘sakkaṭaṃ</span> nāma devatābhāsā. <span class="bld">Pākataṃ</span> catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā <a name="M0.0032"></a> mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā <span class="bld">apabbhaṃso,</span> so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ <span class="bld">pesācikaṃ</span>. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā <span class="bld">dassanīyaṃ,</span> itaraṃ kabbaṃ <span class="bld">savanīya’’</span>nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ.</p>
  223. <p class="bodytext">Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha <span class="bld">‘‘taṃ tu’’</span> iccādi. <span class="bld">Tu</span>saddo visesavacanicchāyaṃ. <span class="bld">Taṃ</span> bandhasarīraṃ <span class="bld">tu alaṅkārā</span> alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca <span class="bld">vindanīyatarattanaṃ</span> atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ <span class="bld">pāpenti</span> nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo.</p>
  224. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ <span class="bld">‘‘nibandho cā’’</span>dimāha. Puna <span class="bld">nibandho ca</span> muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca <span class="bld">anibandho ca</span> kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā <span class="bld">niruppate</span> nicchīyate. <a name="M0.0033"></a> Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha <span class="bld">sakkaṭaṃ</span> nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ <span class="bld">pākataṃ</span> nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ <span class="bld">tabbhavaṃ</span> nāma, taṃ mahindasindhavādi. <span class="bld">Tassamaṃ</span> hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ <span class="bld">desiyaṃ. Missaṃ</span> nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. <span class="bld">Apabbhaṃso</span> nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ <span class="bld">pesācikaṃ</span>. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ <span class="bld">missaṃ</span> nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘taṃ tu’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Taṃ tu</span> taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ <span class="bld">alaṅkārā</span> pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca <span class="bld">vindanīyatarattanaṃ</span> atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho <span class="bld">nibandho</span>ti ca, na nibandho <span class="bld">anibandho</span>ti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo <span class="bld">vindanīyatarattana</span>nti ca viggaho.</p>
  225. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  226. <p class="gatha1"> <span class="bld">Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī;</span></p>
  227. <p class="gathalast"><span class="bld">Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā</span>?</p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Tameva samattheti <span class="bld">‘‘anavajja’’</span> miccādinā. <span class="bld">Anavajjaṃ</span> aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ <span class="bld">mukhambhojaṃ</span> vadanāravindañca tathā <span class="bld">anavajjā</span> padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā <span class="bld">bhāratī</span> ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti <span class="bld">ete alaṅkatāva</span> <a name="M0.0034"></a> mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, <span class="bld">niralaṅkatā</span> tathā apasādhitā asajjitā <span class="bld">sobhante kiṃ nu,</span> na sobhantevāti vitakkemīti attho. <span class="bld">Nu</span>iti vitakke.</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Tameva <span class="bld">‘‘anavajja’’</span> miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ <span class="bld">mukhambhojañca anavajjā</span> padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā <span class="bld">bhāratī</span> vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime <span class="bld">alaṅkatāva</span> kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, <span class="bld">niralaṅkatā</span> tehi avibhūsitā <span class="bld">sobhante kiṃ nu,</span> na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. <span class="bld">Ki</span>miti paṭisedhe, <span class="bld">nu</span>iti vitakketi.</p>
  230. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  231. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati;</span></p>
  232. <p class="gathalast"><span class="bld">Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so</span>?</p>
  233. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha <span class="bld">‘‘vinā’’</span>tiādi. <span class="bld">Gurūnaṃ</span> pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā <span class="bld">upadesaṃ</span> ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ <span class="bld">vinā</span> pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya <span class="bld">bālo</span> aññāṇako yo koci puggalo <span class="bld">taṃ</span> mukhaṃ, bandhaṃ vā <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> anurūpavasena sajjetuṃ <span class="bld">icchati</span> adhippeti, <span class="bld">so</span> tādiso aññāṇapuggalo <span class="bld">viññūhi</span> tabbidūhi paṇḍitajanehi <span class="bld">hassabhāvaṃ</span> avahāsaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena <a name="M0.0035"></a> pakārena <span class="bld">na sampāpuṇeyya</span>. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. <span class="bld">Nu</span>iti vitakke.</p>
  234. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vinā gurūpadesa’’</span> miccādisilesālaṅkāramāha. <span class="bld">Bālo</span> mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci <span class="bld">gurūpadesaṃ vinā</span> sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena <span class="bld">taṃ</span> sarīraṃ, bandhaṃ vā <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, <span class="bld">so viññūhi</span> tadubhayaññūhi <span class="bld">hassabhāvaṃ</span> avahasitabbataṃ <span class="bld">kathaṃ na sampāpuṇe,</span> pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo.</p>
  235. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  236. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako;</span></p>
  237. <p class="gathalast"><span class="bld">Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato</span>.</p>
  238. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha <span class="bld">‘‘ganthopī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kavivācānaṃ</span> kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ <span class="bld">alaṅkārappakāsako</span> alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito <span class="bld">ganthopi</span> kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi <span class="bld">tabbacanīyattaṃ</span> tena <span class="bld">alaṅkāra</span>saddena vāccataṃ <span class="bld">yāti</span> upagacchati. Kinti āha <span class="bld">‘‘tabbohārūpacārato’’</span>ti. Tassa katavohārassa <span class="bld">alaṅkāra</span>saddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo.</p>
  239. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Idāni <a name="M0.0036"></a> saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha <span class="bld">‘‘gantho’’</span>ccādi. <span class="bld">Kavivācānaṃ</span> kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ <span class="bld">alaṅkārappakāsako</span> saddatthālaṅkārappakāsako <span class="bld">ganthoapi</span> kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi <span class="bld">tabbohārūpacārato</span> tassa alaṅkāroti katavohārassa <span class="bld">alaṅkāra</span>saddassa kāraṇe kārīyūpacārena <span class="bld">tabbacanīyattaṃ</span> tena <span class="bld">alaṅkāra</span>saddena vattabbataṃ yāti. <span class="bld">Api</span>saddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa <span class="bld">alaṅkāra</span>saddassa upacāroti ca vākyanti.</p>
  240. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  241. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato;</span></p>
  242. <p class="gathalast"><span class="bld">Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali</span>.</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘dvippakārā’’</span>di āraddhaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre <span class="bld">alaṅkārā</span> yathāvuttā <span class="bld">dvippakārā</span> honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā <span class="bld">bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali</span> tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante.</p>
  244. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Idāni <a name="M0.0037"></a> yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ <span class="bld">‘‘dvippakāre’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā <span class="bld">alaṅkārā</span> vakkhamānālaṅkārā <span class="bld">saddatthabhedato</span> saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. <span class="bld">Taṃsajjitatadāvali</span> tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso.</p>
  245. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  246. <p class="gatha1"> <span class="bld">Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā;</span></p>
  247. <p class="gathalast"><span class="bld">Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī</span>.</p>
  248. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha <span class="bld">‘‘guṇa’’</span> iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca <span class="bld">saṃyuttāpi</span> visesena sajjitāpi saddatthāvali <span class="bld">dosalavena</span> dosalesenāpi <span class="bld">aṅkitā</span> abhilañchitā satī <span class="bld">viññūhi</span> guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi <span class="bld">na pasaṃsiyā</span> neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha <span class="bld">‘‘kaññā viyatādisī’’</span>ti. Yathā hi <span class="bld">kaññā</span> dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti.</p>
  249. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ <a name="M0.0038"></a> saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento <span class="bld">‘‘guṇālaṅkāri’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Guṇālaṅkārasaṃyuttā api</span> saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi <span class="bld">sā</span> saddatthāvali <span class="bld">dosalavaṅkitā</span> padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā <span class="bld">tādisī</span> guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā <span class="bld">kaññā viya</span> dasavassikā yobbanappattā vanitāva <span class="bld">viññūhi</span> guṇadosaparikkhakehi <span class="bld">na pasaṃsiyā</span> na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti <span class="bld">tādīsī</span>ti ca viggaho.</p>
  250. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  251. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo;</span></p>
  252. <p class="gathalast"><span class="bld">Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ.</span></p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Yato evaṃ, <span class="bld">tena</span> tasmā kāraṇā <span class="bld">mahussāhena</span> mahatā vāyāmena <span class="bld">dosānaṃ</span> padadosādīnamanatthanimittānaṃ <span class="bld">nirāsova</span> satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva <span class="bld">sādhiyo</span> sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. <span class="bld">Sabbathā</span> sabbappakārena <span class="bld">niddosā</span> dosehi niggatā <span class="bld">sāyaṃ</span> saddatthāvali <span class="bld">saguṇā</span> saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā <span class="bld">na bhaveyya kiṃ,</span> bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Tena <a name="M0.0039"></a> yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā <span class="bld">mahussāhena</span> adhikavāyāmena <span class="bld">dosanirāsova</span> padadosādīnaṃ nirākaraṇameva <span class="bld">sādhiyo</span> anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati <span class="bld">sabbathā</span> sabbākārena <span class="bld">niddosā</span> dosarahitā <span class="bld">sā ayaṃ</span> saddatthāvali <span class="bld">saguṇā</span> saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā <span class="bld">na bhaveyya kiṃ,</span> guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho.</p>
  255. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  256. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā;</span></p>
  257. <p class="gathalast"><span class="bld">Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya</span>.</p>
  258. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha <span class="bld">‘‘sā’laṅkāre’’</span>ccādi. <span class="bld">Sā</span> saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī <span class="bld">niddosā</span> sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti <span class="bld">manoharā</span> hotīti. Tatthodāharaṇamāha <span class="bld">‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’</span>ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho.</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sā’laṅkāraviyutte’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sā</span> saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā <span class="bld">guṇayuttā</span> tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā <span class="bld">dosarahitā</span> dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi <a name="M0.0040"></a> pariccattā <span class="bld">guṇayuttā</span> hadayaṅgamaguṇayuttā <span class="bld">vadhū viya</span> aṅganā viya <span class="bld">manoharā</span> sādhujane ārādheti.</p>
  260. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  261. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;</span></p>
  262. <p class="gathalast"><span class="bld">Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ</span>.</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘pade’’</span>tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho <span class="bld">tadattho,</span> tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti <span class="bld">sodāharaṇaṃ</span>. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti <span class="bld">lakkhaṇaṃ</span>.</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘pade vākye’’</span>ccādinā. <span class="bld">Pade</span> nāmādicatubbidhapade ca, <span class="bld">vākye</span> ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, <span class="bld">tadatthe ca</span> tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca <span class="bld">vividhā</span> anekappakārā <span class="bld">ye dosā</span> viññūhi dosabhāvena <span class="bld">matā</span> ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ <span class="bld">sodāharaṇaṃ</span> udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca –</p>
  265. <p class="gatha1">‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ;</p>
  266. <p class="gathalast">Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti <span class="note">[rūpabhiddhiṭīkāyaṃ nāmakaṇḍe]</span>.</p>
  267. <p class="bodytext">Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti <span class="bld">udāharaṇānī</span>ti ca, saha udāharaṇenāti <span class="bld">sodāharaṇa</span>nti <a name="M0.0041"></a> ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho.</p>
  268. <p class="subhead">Padadosauddesa</p>
  269. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  270. <p class="gatha1"> <span class="bld">Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca;</span></p>
  271. <p class="gathalast"><span class="bld">Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ</span>.</p>
  272. <p class="subhead">Vākyadosauddesa</p>
  273. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  274. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;</span></p>
  275. <p class="gatha2"><span class="bld">Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;</span></p>
  276. <p class="gathalast"><span class="bld">Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā</span></p>
  277. <p class="subhead">Vākyatthadosauddesa</p>
  278. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  279. <p class="gatha1"> <span class="bld">Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ;</span></p>
  280. <p class="gathalast"><span class="bld">Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā</span>.</p>
  281. <p class="subhead">Padadosādiuddesavaṇṇanā</p>
  282. <p class="bodytext"><a name="para18-19-20"></a><span class="paranum">18-19-20</span>. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati <span class="bld">‘‘viruddhatthantara’’</span> iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ <span class="bld">viruddhatthantaraṃ</span>. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ <span class="bld">adhyatthaṃ</span>. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti <span class="bld">neyyaṃ. Dosā padāna</span>nti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ <span class="bld">bhaggarītikaṃ,</span> vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso.</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para18-19-20"></a><span class="paranum">18-19-20</span>. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto <span class="bld">‘‘viruddha…pe… nissitā’’</span>ti āha. Kavīhi icchitatthato <a name="M0.0042"></a> viruddho aññattho yassa padassāti taṃ <span class="bld">viruddhatthantaraṃ</span> nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato <span class="bld">ajhatthaṃ</span> nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā <span class="bld">kiliṭṭhaṃ</span> nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā <span class="bld">virodhi</span> nāma. Aññamāharitvā vattabbato <span class="bld">neyyaṃ</span> nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito <span class="bld">visesanāpekkhaṃ</span> nāma. Visesyassa hīnatāpādanato <span class="bld">hīnatthakaṃ</span> nāma. Attharahitattā <span class="bld">anatthakaṃ</span> nāmāti ime aṭṭha padanissitattā <span class="bld">padadosā</span> nāma.</p>
  284. <p class="bodytext">Vuttatthasseva puna vacanato <span class="bld">ekatthaṃ</span> nāma. Bhinnakkamattā <span class="bld">bhaggarītikaṃ</span> nāma. Tathā sammohakāraṇattā <span class="bld">byākiṇṇaṃ</span> nāma. Visiṭṭhavacanavirahato <span class="bld">gāmmaṃ</span> nāma. Yatisampattivirahato <span class="bld">yatihīnaṃ</span> nāma. Padatthakkamato cutattā <span class="bld">kamaccutaṃ</span> nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā <span class="bld">ativuttaṃ</span> nāma. Samudāyatthato apagatattā <span class="bld">apetatthaṃ</span> nāma. Bandhapharusayuttattā <span class="bld">bandhapharusaṃ</span> nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava <span class="bld">vākyānaṃ tathā</span> dosā nāma. Ettha <span class="bld">tathā</span>saddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati.</p>
  285. <p class="bodytext">Apagatakkamattā <span class="bld">apakkamaṃ</span> nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā <span class="bld">ocityahīnaṃ</span> nāma. Bhinnavibhattikkamattā <span class="bld">bhaggarīti</span> nāma. Saṃsayajananato <span class="bld">sasaṃsayaṃ</span> nāma. Duppatītikarattā <span class="bld">gāmmaṃ</span> nāma. Dūsitālaṅkārattā <span class="bld">duṭṭhālaṅkati</span> nāmātime cha vākyatthanissitattā <span class="bld">vākyatthadosā</span> nāma.</p>
  286. <p class="bodytext">Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya <span class="bld">kiliṭṭhaṃ</span>. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā <a name="M0.0043"></a> mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ <span class="bld">kiliṭṭhaṃ</span> nāma. Virodho assa atthīti <span class="bld">virodhi</span>. Nīyati avutto hetu etthāti <span class="bld">neyyaṃ</span>. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho.</p>
  287. <p class="bodytext">Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato <span class="bld">‘‘padānaṃ dosā’’</span>ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. <span class="bld">Vākyānaṃ dosā</span>ti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ <span class="bld">byākiṇṇaṃ</span>. Gāme bhavo <span class="bld">gāmmo,</span> abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato <span class="bld">gāmmaṃ</span> nāma. Yati hīnā etthāti <span class="bld">yatihīnaṃ</span>. Kamato cutaṃ <span class="bld">kamaccutaṃ</span>. Atikkamma vuttaṃ <span class="bld">ativuttaṃ</span>. Atthato apetaṃ <span class="bld">apetatthaṃ</span>. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. <span class="bld">Gāmmaṃ</span> vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā <span class="bld">vākyatthanissitā</span>ti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ.</p>
  288. <p class="subhead">Padadosaniddesavaṇṇanā</p>
  289. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  290. <p class="gatha1"> <span class="bld">Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;</span></p>
  291. <p class="gathalast"><span class="bld">Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ</span>.</p>
  292. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Athoddesakkamena padādidose udāharati <span class="bld">‘‘viruddhi’’</span> ccādinā. <span class="bld">Hi</span> yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā <span class="bld">hi</span>saddo. <span class="bld">Yassa</span> padassa <span class="bld">añño</span> adhippetato aparo <span class="bld">attho adhippete</span> vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā <a name="M0.0044"></a> <span class="bld">taṃ ‘‘viruddhatthantara’’</span>nti vidhīyate. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Na</span> tvidameveti <span class="bld">yathā</span>saddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti <span class="bld">visado megho</span> vārivaho <span class="bld">janaṃ</span> lokaṃ <span class="bld">sukhaye</span> sukhayatīti kavicchitattho. <span class="bld">Visa</span>saddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā.</p>
  293. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento <span class="bld">‘‘viruddhi’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Yassa</span> padassa <span class="bld">aññattho</span> kavicchitatthato añño attho <span class="bld">adhippete</span> icchitatthe <span class="bld">hi</span> yasmā virujjhati, tasmā <span class="bld">taṃ</span> padaṃ <span class="bld">viruddhatthantaraṃ</span> nāma. Pasiddhiyaṃ vā <span class="bld">hi</span>saddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā <span class="bld">taṃ viruddhatthantara</span>nti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. <span class="bld">Yathā</span> ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yathā</span>saddo cettha <span class="bld">iva</span>saddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. <span class="bld">Megho</span> ambudharo <span class="bld">visado</span> visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ <span class="bld">sukhaye</span> sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha <span class="bld">visa</span>saddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā <a name="M0.0045"></a> adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesana<span class="bld">visa</span>saddassa viruddhaaññatthatāti <span class="bld">visa</span>padaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti.</p>
  294. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  295. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visesyamadhikaṃ yenā’-</span></p>
  296. <p class="gatha2"><span class="bld">Dhyatthametaṃ bhave yathā;</span></p>
  297. <p class="gatha3"><span class="bld">Obhāsitāsesadiso,</span></p>
  298. <p class="gathalast"><span class="bld">Khajjoto’yaṃ virājate</span>.</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Yena</span> padena <span class="bld">vise</span>syaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena <span class="bld">adhikaṃ</span> bhavatītyanuvaditvā <span class="bld">etaṃ</span> ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati <span class="bld">‘‘obhāsite’’</span>ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. <span class="bld">Obhāsitā</span> dīpitā <span class="bld">asesā</span> nikhilā disāyena <span class="bld">soyaṃ</span> khajjoto <span class="bld">virājate</span> dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ.</p>
  300. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Yena</span> visesanapadena <span class="bld">visesyaṃ</span> visesitabbaṃ padaṃ atthavasena <span class="bld">adhikaṃ</span> hoti, <span class="bld">etaṃ</span> yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ <span class="bld">ajhatthaṃ bhave</span> ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. <span class="bld">Yathā</span> tassudāharaṇamevaṃ. <span class="bld">Obhāsitāsesadiso</span> jotitasabbadiso <span class="bld">ayaṃ khajjoto</span> ayaṃ jotiriṅgaṇo <span class="bld">virājate</span> dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā <span class="note">[atyuttattā (ka.)]</span> ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho.</p>
  301. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  302. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yassa’tthāvagamo dukkho,</span></p>
  303. <p class="gatha2"><span class="bld">Pakatyādivibhāgato;</span></p>
  304. <p class="gatha3"><span class="bld">Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,</span></p>
  305. <p class="gathalast"><span class="bld">So’yamāliṅgyate piyā</span>.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Pakatyādivibhāgato</span>ti <a name="M0.0046"></a> paccayā paṭhamaṃ karīyatīti <span class="bld">pakati. Ādi</span>saddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti <span class="bld">pī, tāya piyā</span> vallabhāya <span class="bld">soyaṃ</span> sāmī <span class="bld">āliṅgyate</span> silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Yassa</span> padassa <span class="bld">atthāvagamo</span> atthāvabodho <span class="bld">pakatyādivibhāgato</span> ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā <span class="bld">dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ</span> nāma. <span class="bld">Yathā</span> tassudāharaṇamevaṃ. <span class="bld">Tāya piyā</span> vanitāya <span class="bld">so ayaṃ</span> vallabho <span class="bld">āliṅgyate</span> silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti <span class="bld">pakati</span>. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti <span class="bld">pī,</span> nārī. Tāya <span class="bld">piyā</span> ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane <span class="bld">pī</span>saddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ.</p>
  308. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  309. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;</span></p>
  310. <p class="gathalast"><span class="bld">Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati</span>.</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘ya’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">ya</span>nti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ <span class="bld">yamakādikaṃ</span>. Kīdisanti āha <span class="bld">‘‘kiliṭṭhapada’’</span>ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ <span class="bld">kiliṭṭhapadaṃ</span>. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ <span class="bld">mandābhidheyyaṃ,</span> tādisaṃ <span class="bld">tampi</span> yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte <span class="bld">anto</span> abbhantare <span class="bld">karīyati</span> vidhīyati <a name="M0.0047"></a> tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha <span class="bld">‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’</span>ccādi. <span class="bld">Kiliṭṭhapadaṃ</span> appatītadosena missakattā avisadapadaṃ <span class="bld">mandābhidheyyaṃ</span> appakābhidheyyaṃ <span class="bld">yaṃ yamakādikaṃ</span> yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, <span class="bld">tampi kiliṭṭhapadadoseyeva</span> yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva <span class="bld">anto karīyati</span> abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho.</p>
  313. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  314. <p class="gatha1"> <span class="bld">Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;</span></p>
  315. <p class="gathalast"><span class="bld">Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ</span>.</p>
  316. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha <span class="bld">‘‘patīti’’</span>ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ <span class="bld">patītasaddaracitaṃ</span>. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ <span class="bld">siliṭṭhapadasandhikaṃ</span>. Patītasaddaracitattāyeva <span class="bld">pasāda</span>saṅkhātena <span class="bld">guṇena</span> saddālaṅkārena <span class="bld">saṃyuttaṃ</span> sammadevopetaṃ <span class="bld">edisaṃ</span> yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ <span class="bld">mataṃ</span> abhimatanti attho.</p>
  317. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha <span class="bld">‘‘patīte’’</span>ccādi. <span class="bld">Patītasaddaracitaṃ</span> ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ <span class="bld">siliṭṭhapadasandhikaṃ</span> siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ <a name="M0.0048"></a> <span class="bld">pasādaguṇasaṃyuttaṃ</span> patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ <span class="bld">īdisaṃ</span> evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ <span class="bld">mataṃ</span> viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho.</p>
  318. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  319. <p class="gatha1"> <span class="bld">Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ;</span></p>
  320. <p class="gathalast"><span class="bld">Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ</span>.</p>
  321. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate <span class="bld">‘‘abyapete’’</span>ccādinā. <span class="bld">Āvuttā</span> adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti <span class="note">[subodhālaṅkāra 127 gāthā]</span>, tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha <span class="bld">‘‘abyapetaṃ byapetañña’’</span>nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. <span class="bld">Tadabyapetaṃ</span> yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ <span class="bld">byapetaṃ</span>. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ <span class="bld">aññaṃ</span> aparaṃ <span class="bld">abyapetabyapeta</span>nti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ <span class="bld">yamakaṃ</span> visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti <span class="bld">ādimajjhantagocaraṃ</span> viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā.</p>
  322. <p class="bodytext">Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti <a name="M0.0049"></a> catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ.</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti <span class="bld">‘‘abyapete’’</span>ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ <span class="bld">yamakaṃ</span> aññehi vaṇṇehi abyavahitattā <span class="bld">abyapetaṃ,</span> vaṇṇantarehi byavahitattā <span class="bld">byapetaṃ,</span> ubhayamissakattā tehi <span class="bld">aññaṃ abyapetabyapetañcā</span>ti tividhaṃ hoti. <span class="bld">Tañca</span> yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha <span class="bld">ca</span>saddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ <span class="bld">byapetaṃ</span>. Tabbiparītama<span class="bld">byapetaṃ</span>. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho.</p>
  324. <p class="bodytext">Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa <a name="M0.0050"></a> bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti.</p>
  325. <p class="subhead">Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā</p>
  326. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  327. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;</span></p>
  328. <p class="gathalast"><span class="bld">Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike</span>.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">‘‘Sujanā’’</span>iccādi. <span class="bld">Sujanā</span> sajjanā, <span class="bld">asujanā</span> asajjanāti ete <span class="bld">sabbe</span> ubhayapakkhapātino visesā janā <span class="bld">guṇena</span> sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā <span class="bld">vivekinopi</span> sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne <span class="bld">vivekaṃ</span> vibhāgaṃ <span class="bld">na samāyanti</span> napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ.</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘sujani’’</span>ccādi. <span class="bld">Sujanā</span> sādhujanā, <span class="bld">asujanā</span> asādhujanā ceti <span class="bld">sabbe</span> ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā <span class="bld">guṇena</span> hetunā <span class="bld">vivekino api</span> sādhūsu <a name="M0.0051"></a> pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi <span class="bld">avivekijanantike</span> vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike <span class="bld">vivekaṃ</span> vibhāgaṃ <span class="bld">na samāyanti</span> na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti <span class="bld">vivekino</span>. Ettha visayopacārena <span class="bld">viveko</span>ti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ.</p>
  331. <p class="subhead">Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā</p>
  332. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  333. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā;</span></p>
  334. <p class="gathalast"><span class="bld">No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ</span>.</p>
  335. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">‘‘Kusalā’’</span>iccādi. <span class="bld">Pabalā</span> āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. <span class="bld">Athā</span>ti anantaratthe nipāto. <span class="bld">Apabalā</span> tadabhāvato dubbalā ca <span class="bld">sabbe kusalākusalā</span> dhammā <span class="bld">yāva</span> yattakaṃ kālaṃ <span class="bld">ahosittaṃ</span> vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ <span class="bld">no yātā</span> na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti <span class="bld">sukhadukkhappadā siyuṃ</span>. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ.</p>
  336. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Pabalā</span> āsevanādipaccayalābhena balavanto vā <span class="bld">atha apabalā</span> tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā <span class="bld">ahosittaṃ</span> phaladānābhāvato pavattimattataṃ <span class="bld">yāva</span> yattakaṃ kālaṃ <span class="bld">no yātā</span> appattā, tāva tattakaṃ <span class="bld">sukhadukkhappadā</span> yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino <span class="bld">siyuṃ</span> bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā <span class="bld">akusalā</span>. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo <span class="bld">ahosittaṃ</span>. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi <span class="bld">ṇā</span>dipaccayā honti.</p>
  337. <p class="subhead">Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā</p>
  338. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  339. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;</span></p>
  340. <p class="gathalast"><span class="bld">Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye</span>.</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">‘‘Sādara’’</span>miccādi. <a name="M0.0052"></a> <span class="bld">Vandanā</span> dvārattayopadassiyamānā <span class="bld">māno</span> ca pūjā, tesaṃ <span class="bld">bhājane</span> ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte <span class="bld">ratanattaye sādaraṃ</span> ādarasahitaṃ katvā <span class="bld">mayā vihitā</span> katā, <span class="bld">vihitā</span> alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā <span class="bld">sā vandanā</span> so paṇāmo <span class="bld">daraṃ</span> darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ <span class="bld">hantu</span> hiṃsatu. <span class="bld">Mayā</span>ti vuttattā <span class="bld">me</span>ti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ.</p>
  342. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Vandanāmānabhājane</span> dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte <span class="bld">ratanattaye</span> ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye <span class="bld">mayā</span> yā vandanā <span class="bld">sādaraṃ</span> ādarasahitaṃ <span class="bld">vihitā</span> katā, <span class="bld">vihitā</span> lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā <span class="bld">sā vandanā daraṃ</span> mayhaṃ kāyacittadarathaṃ <span class="bld">hantu</span> vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ <span class="bld">sādaraṃ,</span> kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma <span class="bld">vihitā</span>saddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi <span class="bld">vihitā</span>saddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa <span class="bld">yu</span>paccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā <span class="bld">sādara</span>saddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti.</p>
  343. <p class="gatha1">‘‘Visesye <a name="M0.0053"></a> dissamānā yā,</p>
  344. <p class="gatha2">Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo;</p>
  345. <p class="gatha3">Tulyādhikaraṇe bhiyyo,</p>
  346. <p class="gathalast">Kātabbā tā visesane’’ti <span class="note">[sambandhacinto 15 gāthā bhedacintā 194 gāthā]</span>.</p>
  347. <p class="bodytext">Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho <span class="bld">tayaṃ,</span> ratanānaṃ tayanti ca viggaho.</p>
  348. <p class="subhead">Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā</p>
  349. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  350. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ;</span></p>
  351. <p class="gathalast"><span class="bld">Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ</span>.</p>
  352. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">‘‘Kamala’’</span>miccādi. <span class="bld">Kamalaṃ</span> aravindaṃ <span class="bld">kaṃ</span> jalaṃ <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti <span class="bld">avanado</span>. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti <span class="bld">vanado</span> megho <span class="bld">ambaraṃ</span> ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. <span class="bld">Sahitaṃ</span> sampuṇṇaṃ <span class="bld">hitaṃ</span> abhivuddhiṃ <span class="bld">karaṃ</span> karonto suṭṭhu gadatīti <span class="bld">sugato</span> mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā <span class="bld">sugato</span>ti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena <span class="bld">lokaṃ</span> lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ.</p>
  353. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Kamalaṃ</span> <a name="M0.0054"></a> padumaṃ <span class="bld">kaṃ</span> jalaṃ <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. <span class="bld">Avanado</span> kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento <span class="bld">vanado</span> megho <span class="bld">ambaraṃ</span> ākāsaṃ <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, <span class="bld">sahitaṃ</span> sampuṇṇaṃ <span class="bld">hitaṃ</span> abhivuḍḍhiṃ <span class="bld">karaṃ</span> karonto <span class="bld">sugato</span> citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā <span class="bld">so sugato</span> so tathāgato <span class="bld">lokaṃ</span> lokattayaṃ, <span class="bld">sahitaṃ</span> lokaṃ vā <span class="bld">alaṅkattuṃ</span> citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ.</p>
  354. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  355. <p class="gatha1"> <span class="bld">Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito;</span></p>
  356. <p class="gathalast"><span class="bld">Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi</span>.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati <span class="bld">‘‘abyapete’’</span>ccādinā. <span class="bld">Abyapetassa</span> abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ <span class="bld">ādo,</span> ādibhūtassa vā yamakassa <span class="bld">eso</span> yathāvutto <span class="bld">leso</span> kocideva bhedo <span class="bld">nidassito</span> vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha <span class="bld">‘‘ñeyyāni’’</span>ccādi. <span class="bld">Imāya disāya</span> iminā upāyena maggeneva <span class="bld">aññāni</span> vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni <span class="bld">ñeyyāni</span> jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca –</p>
  358. <p class="gatha1">‘‘Guṇāguṇena <a name="M0.0055"></a> saha te, sādhavo’sādhavo janā;</p>
  359. <p class="gathalast">Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’.</p>
  360. <p class="unindented">Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,</p>
  361. <p class="gatha1">‘‘Piyena vacasā sabbe,</p>
  362. <p class="gatha2">Piyena’ppiyabhāṇino;</p>
  363. <p class="gatha3">Pādānate jinokāsi,</p>
  364. <p class="gathalast">So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’.</p>
  365. <p class="unindented">Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,</p>
  366. <p class="gatha1">‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;</p>
  367. <p class="gathalast">Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’.</p>
  368. <p class="unindented">Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni,</p>
  369. <p class="gatha1">‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;</p>
  370. <p class="gathalast">Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’.</p>
  371. <p class="unindented">Iccādinā majjhapādayamakāni,</p>
  372. <p class="gatha1">‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;</p>
  373. <p class="gathalast">Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’.</p>
  374. <p class="unindented">Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha <span class="bld">‘‘abyapeti’’</span>ccādi. <span class="bld">Abyapetādiyamakassa</span> visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā <span class="bld">eso leso</span> ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo <span class="bld">nidassito</span> niddiṭṭho. <span class="bld">Aññāni yamakānipi imāyeva disāya</span> iminā nayeneva <span class="bld">ñeyyāni</span> viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena <a name="M0.0056"></a> iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo.</p>
  376. <p class="bodytext">Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –</p>
  377. <p class="gatha1">Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;</p>
  378. <p class="gathalast">Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te.</p>
  379. <p class="bodytext">Bho <span class="bld">nātha te</span> tuyhaṃ <span class="bld">citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena</span> sakasakaguṇena aguṇena ca <span class="bld">saha samaṃ</span> ekajjhaṃ <span class="bld">kathaṃ nu vigāhante,</span> cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo.</p>
  380. <p class="bodytext">Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  381. <p class="gatha1">Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino;</p>
  382. <p class="gathalast">Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ.</p>
  383. <p class="bodytext">Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha <span class="bld">api</span>saddapariyāyassa <span class="bld">pi</span>saddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi.</p>
  384. <p class="bodytext">Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  385. <p class="gatha1">Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;</p>
  386. <p class="gathalast">Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti.</p>
  387. <p class="bodytext">Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ <span class="note">[pubbaparayugaḷadvayaṃ (ka.)]</span> ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ <span class="note">[pubbaparayugaḷadvayaṃ (ka.)]</span> ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. <span class="bld">Suciraṃsuci</span> sobhanaraṃsinā uci yutto <span class="bld">yo</span> jino <span class="bld">saṃ</span> <a name="M0.0057"></a> santiṃ nibbānaṃ <span class="bld">samalaṃbhi</span> alabhi, <span class="bld">alaṃ</span> accantaṃ atisayena <span class="bld">suciraṃgaṃ</span> visuddhadehaṃ <span class="bld">taṃ</span> jinaṃ <span class="bld">samalaṃ</span> jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ <span class="bld">saṃ</span> attānaṃ <span class="bld">alaṃkattuṃ</span> nimmalaṃ katvā sajjetuṃ <span class="bld">suciraṃ</span> sucirakālaṃ <span class="bld">raṃjaye</span> attani abhiramāpeyya.</p>
  388. <p class="bodytext">Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  389. <p class="gatha1">Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;</p>
  390. <p class="gathalast">Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti.</p>
  391. <p class="bodytext">Manohara jina mama cetobhavaṃ <span class="bld">klesaṃ</span> santāpaṃ <span class="bld">hara</span> apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ <span class="bld">osadhaṃ</span> dibbosadhaṃ nanu.</p>
  392. <p class="bodytext">Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  393. <p class="gatha1">Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;</p>
  394. <p class="gathalast">Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span> jinavaro sādhunā <span class="bld">jayaddhaninā</span> veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, <span class="bld">raṃjaya</span> abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā.</p>
  396. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  397. <p class="gatha1"> <span class="bld">Accantabahavo tesaṃ,</span></p>
  398. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhedā sambhedayoniyo;</span></p>
  399. <p class="gatha3"><span class="bld">Tatthāpi keci sukarā,</span></p>
  400. <p class="gathalast"><span class="bld">Keci accantadukkarā</span>.</p>
  401. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha <span class="bld">‘‘accanti’’</span>ccādi. <span class="bld">Tesaṃ</span> vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te <span class="bld">sambhedayoniyo, bhedā</span> pakārā <span class="bld">accantabahavo</span> atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, <span class="bld">tatthāpi</span> tesu vikappesupi <span class="bld">keci</span> vikappā sukhena karīyanti payujjantīti <a name="M0.0058"></a> <span class="bld">sukarā,</span> tabbiparīto ca <span class="bld">keci</span> vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ.</p>
  402. <p class="gatha1">Samunnatena te satā,</p>
  403. <p class="gatha2">Kathaṃ na te na te siyuṃ;</p>
  404. <p class="gatha3">Yato natenatepi’to,</p>
  405. <p class="gathalast">Siyuṃ na te nate subhā.</p>
  406. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ.</p>
  407. <p class="gatha1">Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,</p>
  408. <p class="gatha2">Tathāsurā bhūri surāparājitā;</p>
  409. <p class="gatha3">Sabhāsu rājāpi tathā surājito,</p>
  410. <p class="gathalast">Yathā surājanti surāvinissaṭā.</p>
  411. <p class="unindented">Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha <span class="bld">‘‘accante’’</span>ccādi. <span class="bld">Tesaṃ</span> yamakānaṃ <span class="bld">sambhedayoniyo</span> pabheduppattikāraṇabhūtā <span class="bld">bhedā</span> uccāvacapakārā <span class="bld">accantabahavo, tatthāpi</span> tesupi <span class="bld">keci</span> yamakā <span class="bld">sukarā</span> susādhiyā, <span class="bld">keci accantadukkarā</span> atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho.</p>
  413. <p class="bodytext">Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –</p>
  414. <p class="gatha1">‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,</p>
  415. <p class="gatha2">Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu;</p>
  416. <p class="gatha3">Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,</p>
  417. <p class="gathalast">Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti.</p>
  418. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ.</p>
  419. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span> <a name="M0.0059"></a> puggalo <span class="bld">manaṃ</span> attano cittaṃ <span class="bld">satthu</span> jinassa <span class="bld">manaṃ</span> khaṇamattampi dadeyya ce, <span class="bld">satthu</span> munindassa <span class="bld">manaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">assa</span> puggalassa <span class="bld">manaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">pīṇayati</span> sampīṇeti, <span class="bld">tena</span> tasmā <span class="bld">manaṃ manaṃ</span> cittaṃ cittaṃ <span class="bld">dadeyya ce na</span> yadi no dadeyya, <span class="bld">assa</span> puggalassa <span class="bld">manaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">manaṃpi</span> muhuttampi <span class="bld">sādhupujjaṃ</span> sādhūhi pūjitabbaṃ <span class="bld">na</span> bhavati.</p>
  420. <p class="gatha1">‘‘Samunnatena te satā,</p>
  421. <p class="gatha2">Kathaṃ na te na te siyuṃ;</p>
  422. <p class="gatha3">Yato nate’natepi’to,</p>
  423. <p class="gathalast">Siyuṃ na te nate subhā’’ti.</p>
  424. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span> yena kāraṇena <span class="bld">te</span> tuyhaṃ <span class="bld">satā</span> sobhanena <span class="bld">samunnatena</span> sammā unnatena hetunā <span class="bld">natepi</span> avanatepi <span class="bld">anatepi</span> anavanatepi <span class="bld">te te subhā</span> te te sobhanā <span class="bld">na na siyuṃ,</span> bhavanteva, <span class="bld">ato</span> tena kāraṇena <span class="bld">te subhā</span> te sobhanā <span class="bld">nate</span> avanate <span class="bld">kathaṃ na siyuṃ,</span> bhavanteva.</p>
  426. <p class="gatha1">‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,</p>
  427. <p class="gatha2">Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ;</p>
  428. <p class="gatha3">Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,</p>
  429. <p class="gathalast">Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti.</p>
  430. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ.</p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇāmonatasajjanaṃ</span> paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ <span class="bld">janaṃ</span> veneyyajanaṃ <span class="bld">asajja</span> pamādamakatvā <span class="bld">guṇe</span> sīlādiguṇe <span class="bld">nivesentaṃ</span> niyojentaṃ veneyyanette <span class="bld">añjanaṃ</span> añjanabhūtaṃ <span class="bld">guṇabhājanaṃ</span> guṇānamādhārabhūtaṃ <span class="bld">sajjanaṃjanaṃ</span> iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ <span class="bld">janaṃ</span> sādhujanaṃ <span class="bld">khalu</span> ekantena <span class="bld">mamentaṃ</span> mamāyantaṃ <span class="bld">naṃ</span> jinaṃ <span class="bld">name</span> namāmi.</p>
  432. <p class="gatha1">‘‘Sābhāsu <a name="M0.0060"></a> sābhā bhuvane jinassa,</p>
  433. <p class="gatha2">Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu;</p>
  434. <p class="gatha3">Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,</p>
  435. <p class="gathalast">Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti.</p>
  436. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuvane</span> sattaloke <span class="bld">sābhāsu</span> vijjamānābhāsu <span class="bld">jinassa sābhā</span> sobhanā ābhā <span class="bld">sābhāya</span> vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto <span class="bld">jātu</span> ekantena <span class="bld">bhāsatiyeva</span> dippateva, <span class="bld">sā</span> jinābhā <span class="bld">sābhāya</span> vijjamānābhāto adhikā hutvā <span class="bld">ce na bhāti</span> yadi na bhāsati, <span class="bld">sasābhānaṃ</span> vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ <span class="bld">sābhā</span> sobhanābhāyo <span class="bld">aticca</span> atikkamma <span class="bld">kathaṃ na bhāti,</span> bhāsatiyeva.</p>
  438. <p class="gatha1">‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,</p>
  439. <p class="gatha2">Tathāsurā bhūri surāparājitā;</p>
  440. <p class="gatha3">Sabhāsu rājāpi tathā surājito,</p>
  441. <p class="gathalast">Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti.</p>
  442. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Surāvinissaṭā</span> surāpānato apagatā janā <span class="bld">yathā surājanti,</span> tathā <span class="bld">vibhūsitā</span> visesena alaṅkatā <span class="bld">tepi surā</span> te devā api <span class="bld">na bhāsurā</span> sobhamānā na honti, <span class="bld">tathā</span> evaṃ <span class="bld">surāparājitā</span> surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā <span class="bld">bhūri asurā</span> bahavo vepacittiādayo asurāpi <span class="bld">na bhāsurā</span> na sobhanti, <span class="bld">tathā</span> evaṃ <span class="bld">surājito</span> suṭṭhu alaṅkato <span class="bld">rājāpi sabhāsu na bhāsuro</span>.</p>
  444. <p class="gatha1">‘‘Jināṇattiyaṃ <a name="M0.0061"></a> yo’hitāsā sitāsā,</p>
  445. <p class="gatha2">Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;</p>
  446. <p class="gatha3">Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,</p>
  447. <p class="gathalast">Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.</p>
  448. <p class="unindented">Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> sappurisā <span class="bld">jināṇattiyaṃ</span> buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ <span class="bld">ohitāsā</span> avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti <span class="bld">sitāsā</span> parisuddhāsā, <span class="bld">te</span> sādhavo <span class="bld">hatāsā</span> anukkamena hatataṇhā <span class="bld">avassaṃva</span> ekanteneva <span class="bld">atāsā</span> bhayarahitā yato honti, <span class="bld">ato</span> tasmā <span class="bld">sabbapāpe</span> sabbākusale <span class="bld">satāsā</span> bhayasahitā <span class="bld">vatāsāva</span> niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā <span class="bld">santissitā</span> santinissitāyo <span class="bld">sāmitāsā</span> sāmibhāvāsāyo karonteva.</p>
  450. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  451. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti;</span></p>
  452. <p class="gathalast"><span class="bld">Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā</span>.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane <span class="note">[paramabyāmohane (ka.), kābyādāsa 3.97]</span> ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha <span class="bld">‘‘yamaka’’</span>ntiādi. <span class="bld">Taṃ</span> yathāvuttaṃ <span class="bld">yamakañca</span> sukaradukkarappabhedaṃ. <span class="bld">Paheḷikā</span> pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –</p>
  454. <p class="gatha1"><span class="bld">Samāgatā</span> nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;</p>
  455. <p class="gathalast"><span class="bld">Vañcitā</span>ññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.</p>
  456. <p class="gatha1"><span class="bld">Ukkantā</span>tibyavahita-ppayogā <a name="M0.0062"></a> mohakārinī;</p>
  457. <p class="gathalast">Siyā <span class="bld">pamussitā</span> yassā, dubbodhatthā padāvali.</p>
  458. <p class="gatha1"><span class="bld">Samānarūpā’</span>mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;</p>
  459. <p class="gathalast"><span class="bld">Pharusā</span> paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.</p>
  460. <p class="gatha1"><span class="bld">Saṅkhyātā</span> nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;</p>
  461. <p class="gathalast">Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā <span class="bld">pakappitā</span>.</p>
  462. <p class="gatha1">Sā <span class="bld">nāmantarikā</span> yassā, nāme nānatthakappanā;</p>
  463. <p class="gathalast"><span class="bld">Nibhūtā’</span>vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.</p>
  464. <p class="gatha1"><span class="bld">Samānasaddā</span> sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;</p>
  465. <p class="gathalast"><span class="bld">Sammuḷhā</span> mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.</p>
  466. <p class="gatha1">Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā <span class="bld">pārihārikī</span>;</p>
  467. <p class="gathalast"><span class="bld">Ekacchannā</span> bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.</p>
  468. <p class="gatha1">Sā bhave <span class="bld">ubhayacchannā,</span> yassā ubhayagopanā;</p>
  469. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃkiṇṇā</span> nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.</p>
  470. <p class="bodytext">Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi <span class="note">[manasoti (ka.)]</span> ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā <span class="note">[subodhālaṅkāra 44 gāthā]</span> vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti <span class="note">[subodhālaṅkāra 112 gāthā]</span> ādinā niddiṭṭhā.</p>
  471. <p class="gatha1">‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati;</p>
  472. <p class="gathalast">Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti.</p>
  473. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">samāgatā</span>.</p>
  474. <p class="gatha1">‘‘Bhaddamevo’paseveyya, <a name="M0.0063"></a> vidhūtamadakibbisaṃ;</p>
  475. <p class="gathalast">Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti.</p>
  476. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">vañcitā</span>.</p>
  477. <p class="bodytext">Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā.</p>
  478. <p class="bodytext">Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni <span class="bld">sabbāni ekantena</span> niyamena <span class="bld">na madhurāni</span> attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena <span class="bld">sissāna</span>muppanno <span class="bld">khedo</span>yeva <span class="bld">bhayaṃ</span> tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ.</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati <span class="bld">‘‘yamaka’’</span>miccādinā. <span class="bld">Taṃ yamakaṃ</span> yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca <span class="bld">paheḷi</span> ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca <span class="bld">iti</span> imāni <span class="bld">sabbāni ekantamadhurāni</span> na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, <span class="bld">iti</span> iminā kāraṇena ca <span class="bld">sissakhedabhayā</span> sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho.</p>
  480. <p class="bodytext">Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –</p>
  481. <p class="gatha1">Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca;</p>
  482. <p class="gathalast">Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā.</p>
  483. <p class="gatha1">Athopi <a name="M0.0064"></a> nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā;</p>
  484. <p class="gatha2">Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī;</p>
  485. <p class="gathalast">Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti.</p>
  486. <p class="bodytext">Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –</p>
  487. <p class="gatha1"><span class="bld">Samāgatā</span> nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;</p>
  488. <p class="gathalast"><span class="bld">Vañcitā</span>ññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.</p>
  489. <p class="gatha1"><span class="bld">Ukkantā</span>tibyavahita-ppayogā mohakārinī;</p>
  490. <p class="gathalast">Siyā <span class="bld">pamussitā</span> yassā, dubbodhatthā padāvali.</p>
  491. <p class="gatha1"><span class="bld">Samānarūpā’</span>mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;</p>
  492. <p class="gathalast"><span class="bld">Pharusā</span> paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.</p>
  493. <p class="gatha1"><span class="bld">Saṅkhyātā</span> nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;</p>
  494. <p class="gathalast">Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā <span class="bld">pakappitā</span>.</p>
  495. <p class="gatha1">Sā <span class="bld">nāmantarikā</span> yassā, nāme nānatthakappanā;</p>
  496. <p class="gathalast"><span class="bld">Nibhūtā’</span>vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.</p>
  497. <p class="gatha1"><span class="bld">Samānasaddā</span> sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;</p>
  498. <p class="gathalast"><span class="bld">Sammuḷhā</span> mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.</p>
  499. <p class="gatha1">Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā <span class="bld">pārihārikī</span>;</p>
  500. <p class="gathalast"><span class="bld">Ekacchannā</span> bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.</p>
  501. <p class="gatha1">Sā bhave <span class="bld">ubhayacchannā,</span> yassā ubhayagopanā;</p>
  502. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃkiṇṇā</span> nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.</p>
  503. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha attho – <span class="bld">padasandhinā</span> padānaṃ sandhānato <span class="bld">guḷhatthā</span> apākaṭatthā <span class="bld">samāgatā</span> nāma siyā. <span class="bld">Guḷhatthā</span>ti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. <span class="bld">Yattha</span> paheḷikāyaṃ <span class="bld">aññattha ruḷhena saddena</span> aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā <span class="bld">vañcitā</span> nāma siyā.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Atibyavahitappayogā</span> <a name="M0.0065"></a> atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva <span class="bld">mohakārinī</span> sammohakārikā paheḷikā <span class="bld">ukkantā</span> nāma. <span class="bld">Yassā</span> paheḷikāya <span class="bld">padāvali</span> padapanti <span class="bld">dubbodhatthā</span> duranubodhābhidheyyā, sā <span class="bld">pamussitā</span> nāma.</p>
  505. <p class="bodytext"><span class="bld">Amukhyatthāropāhitapadā</span> appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā <span class="bld">samānarūpā</span> nāma siyā. <span class="bld">Paccayādīhi</span> paccayādesādīhi <span class="bld">kathañcipi</span> yena kenaci pakārena <span class="bld">jātasaddā</span> nipphannasaddā <span class="bld">pharusā</span> nāma.</p>
  506. <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha</span> yassaṃ paheḷikāyaṃ <span class="bld">saṅkhyānaṃ</span> gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā <span class="bld">saṅkhyātā nāma</span> siyā. <span class="bld">Yattha</span> yassaṃ paheḷikāyaṃ <span class="bld">vākyattho</span> samudāyattho <span class="bld">aññathā</span> aññena pakārena <span class="bld">ābhāsate</span> viññāyate, <span class="bld">sā pakappitā</span> nāma.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassā</span> paheḷikāya <span class="bld">nāme</span> payuttābhidhāne <span class="bld">nānatthakappanā</span> vividhābhidheyyakappanā sambhavati, <span class="bld">sā</span> paheḷikā <span class="bld">nāmantarikā</span> nāma. <span class="bld">Tulyatthasutihetuto</span> samānatthasaddānaṃ payogahetuyā <span class="bld">avaṭṭhitaññatthā</span> patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā <span class="bld">nibhūtā</span> nāma.</p>
  508. <p class="bodytext">Yā paheḷikā <span class="bld">iṭṭhasaddapariyāyasādhitā</span> icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, <span class="bld">sā samānasaddā</span> nāma. Sādhukaṃ <span class="bld">niddiṭṭhatthāpi</span> dassitaatthayuttāpiyā <span class="bld">mūḷhatāyeva</span> sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā <span class="bld">sammuḷhā</span> nāma.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassā</span> paheḷikāya viracane <span class="bld">nāmaṃ</span> dassiyamānaṃ nāmaṃ <span class="bld">sambandhabāhulyā</span> sambandhassa bahulabhāvato bhavati, <span class="bld">sā pārihārikī</span> nāma. <span class="bld">Yassā ādheyyaṃ byañja</span> abhibyañjiya pakāsetvā <a name="M0.0066"></a> <span class="bld">nissayagopanā</span> ādhāragutti bhavati, sā <span class="bld">ekacchannā</span> nāma.</p>
  510. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassā</span> payoge <span class="bld">ubhayagopanā</span> ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā <span class="bld">ubhayacchannā</span> nāma. <span class="bld">Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro</span> samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā <span class="bld">saṃkiṇṇā</span> nāma siyā.</p>
  511. <p class="bodytext">Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –</p>
  512. <p class="gatha1">‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī;</p>
  513. <p class="gathalast">Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti.</p>
  514. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">samāgatā</span>.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātha tava</span> pabhavato paṭṭhāya <span class="bld">natavittiṇṇā</span> oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. <span class="bld">Pabhava</span> pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho <span class="bld">nātha tava</span> tuyhaṃ <span class="bld">mahatī satī</span> mahantī samānā <span class="bld">āṇā ānatavittiṇṇā</span> attani natesu janesu patthaṭā <span class="bld">pahutaphalasādhinī</span> bahulatthanipphādanī <span class="bld">cirāya</span> cirakālaṃ <span class="bld">jayataṃ</span> ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho.</p>
  516. <p class="gatha1">‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;</p>
  517. <p class="gathalast">Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti.</p>
  518. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">vañcitā</span>.</p>
  519. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidhūtamadakibbisaṃ</span> vināsitamadadosaṃ <span class="bld">bhaddameva</span> mandapiya <span class="note">[pindapissa (ka.)]</span> – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. <span class="bld">Bhaddameva</span> uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe <span class="bld">danto</span> sikkhito <span class="bld">so</span> hatthi <span class="bld">attanisevitaṃ</span> attānaṃ bhajitaṃ janaṃ <span class="bld">khemaṃ</span> nibbhayaṃ <span class="bld">puraṃ</span> nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana <a name="M0.0067"></a> <span class="bld">danto</span> damito <span class="bld">so</span> ariyapuggalo <span class="bld">attanisevitaṃ</span> attānamupasevitaṃ janaṃ <span class="bld">khemaṃ</span> niddukkhaṃ <span class="bld">puraṃ</span> nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma.</p>
  520. <p class="gatha1">‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano;</p>
  521. <p class="gathalast">Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti.</p>
  522. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">ukkantā</span>. Imassattho upari āgamissati.</p>
  523. <p class="bodytext">Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti.</p>
  524. <p class="gatha1">‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ;</p>
  525. <p class="gathalast">Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti.</p>
  526. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">pamussitā</span>.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhaphullaṃ</span> tilakādiṃ <span class="bld">giṅgamakaṃ</span> evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ <span class="bld">niyuruggatthanunnataṃ</span> niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca <span class="bld">dhārayantiyā bhīruyā</span> itthiyā <span class="bld">paṭaccarī</span> jiṇṇavatthanivāsī <span class="bld">poso</span> puriso <span class="bld">varaṃ</span> uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā.</p>
  528. <p class="gatha1">‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare;</p>
  529. <p class="gathalast">Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti.</p>
  530. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">samānarūpā</span>.</p>
  531. <p class="bodytext">Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, <span class="bld">ettha</span> imesu ratanesu <span class="bld">aṭṭha</span> ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, <span class="bld">aparaṃ</span> ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho <a name="M0.0068"></a>‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti.</p>
  532. <p class="gatha1">‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale;</p>
  533. <p class="gathalast">Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti.</p>
  534. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">pharusā</span>.</p>
  535. <p class="bodytext"><span class="bld">Himavantamahātale</span> himālayassa matthake <span class="bld">rasavante</span> sodake <span class="bld">satta sare</span> anotattādike devagandhabbā <span class="bld">vindanti</span> sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale <span class="bld">devagandhabbā</span> kīḷamānā gandhabbā <span class="bld">rasavante</span> madhuraguṇayutte <span class="bld">satta sare</span> vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, <span class="bld">nāgāpi</span> ariyāpi <span class="bld">uposathāpi</span> upavutthāpi <span class="bld">na vindanti</span> nānubhavanti. Ettha dibbantīti <span class="bld">devā</span>. Uposatho etesamatthīti <span class="bld">uposathā</span>ti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā.</p>
  536. <p class="gatha1">‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā;</p>
  537. <p class="gathalast">Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti.</p>
  538. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">saṅkhyātā</span>.</p>
  539. <p class="bodytext">Gītasadde sarā dve honti, <span class="bld">chajja’ññatra</span> chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve <span class="bld">chassarā</span> chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, <span class="bld">tathā</span> evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāra<span class="bld">a</span>kārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti.</p>
  540. <p class="gatha1">‘‘Pātu <a name="M0.0069"></a> vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo;</p>
  541. <p class="gathalast">Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti.</p>
  542. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">pakappitā</span>.</p>
  543. <p class="bodytext"><span class="bld">Sirimā</span> sirimanto <span class="bld">rattamaṇḍalo</span> anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā <span class="bld">sakantigahanakkhattasaṅghayutto</span> sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto <span class="bld">sulakkhaṇo</span> pasatthapurisalakkhaṇo <span class="bld">udito</span> pasiddho <span class="bld">rājā</span> narindo <span class="bld">vo</span> tumhe <span class="bld">pātu</span> rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. <span class="bld">Sirimā</span> ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto <span class="bld">rattamaṇḍalo</span> uggamane rattamaṇḍalo <span class="bld">sakantigahanakkhattasaṅghayutto</span> kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto <span class="bld">sulakkhaṇo</span> suṭṭhu sasalakkhaṇo <span class="bld">udito</span> uggato <span class="bld">rājā</span> cando <span class="bld">vo</span> tumhe <span class="bld">pātū</span>ti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti.</p>
  544. <p class="gatha1">‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā;</p>
  545. <p class="gathalast">Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti.</p>
  546. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">nāmantarikā</span>.</p>
  547. <p class="bodytext">Eko <span class="bld">ādo</span> pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, <span class="bld">sumahantopakāravā</span> atimahantopakārasamannāgato <span class="bld">sanātano ca</span> sassato ca hoti, tathāpi <span class="bld">na isi</span> isi nāma na hoti, <span class="bld">na sakhā</span> mittopi na hoti, <span class="bld">na sanātano</span> sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. <span class="bld">Sumahā</span> atimahanto eko <span class="bld">ādo</span> nāmādimhi isīti vuccati, <span class="bld">anto</span> majjhe <span class="bld">pakāravā pa-</span>kārena samannāgato, <span class="bld">sanātano ca</span> sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so <span class="bld">nātano</span> tanaiti akkharadvayarahito <span class="bld">na</span> <a name="M0.0070"></a> hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā <span class="bld">ante</span>ti ñāyati, <span class="bld">‘‘isipatanavihāro’’</span>ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti.</p>
  548. <p class="gatha1">‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati;</p>
  549. <p class="gathalast">Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti.</p>
  550. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">nibhūtā</span>.</p>
  551. <p class="bodytext"><span class="bld">Udayā</span> udayato pabhuti <span class="bld">atthaṃ</span> yāva atthaṃ <span class="bld">dhāvantaṃ</span> javantaṃ <span class="bld">muhuttaṃ</span> muhuttakālaṃ <span class="bld">na nivattati</span> na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. <span class="bld">Udayā</span> paṭisandhito <span class="bld">atthaṃ</span> yāvacuti. <span class="bld">Dhāvanta</span>nti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo.</p>
  552. <p class="gatha1">‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ;</p>
  553. <p class="gathalast">Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti <span class="note">[karontomuttamavhayanti (ka.)]</span>.</p>
  554. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">samānasaddā</span>.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Kittimahīnāmaṃ</span> kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ <span class="bld">deviṃ</span> aggamahesiṃ <span class="bld">kaḷāratthavhayaṃ puriṃ</span> kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro <span class="bld">hitvā</span> pariccajitvā <span class="bld">uyyamavhayaṃ</span> uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api <span class="bld">na sari</span> sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimata<span class="bld">yasodharā</span>disaddānaṃ pariyāyehi <span class="bld">kittimahī</span>saddādīhi racitatā.</p>
  556. <p class="gatha1">‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ;</p>
  557. <p class="gathalast">Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti.</p>
  558. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">sammuḷhā</span>.</p>
  559. <p class="bodytext"><span class="bld">Sindhavā</span> <a name="M0.0071"></a> cattāro assā <span class="bld">catuddisāmukhā</span> yathā catuddisāsammukhā honti, tathā <span class="bld">bandhā</span> majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti.</p>
  560. <p class="gatha1">‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ;</p>
  561. <p class="gathalast">Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti.</p>
  562. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">pārihārikī</span>.</p>
  563. <p class="bodytext"><span class="bld">Jīvanajānandakarabandhussa</span> jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa <span class="bld">bhāsitaṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">sakkaronto</span> pūjento jano <span class="bld">puññārikkhayagocare</span> puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale <span class="bld">pappoti</span> pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo.</p>
  564. <p class="gatha1">‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ;</p>
  565. <p class="gathalast">Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti.</p>
  566. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">ekacchannā</span>.</p>
  567. <p class="bodytext">Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti.</p>
  568. <p class="gatha1">‘‘Alaṅkaronto <a name="M0.0072"></a> bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ;</p>
  569. <p class="gathalast">Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti.</p>
  570. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">ubhayacchannā</span>.</p>
  571. <p class="bodytext">Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. <span class="bld">Bhuvanaṃ</span> bhuvanasaṅkhātaṃ <span class="bld">kaṃ</span> jalaṃ sadā eva alaṅkaronto <span class="bld">sassiriko</span> lakkhiyasamannāgato <span class="bld">kasmiṃ</span> jale sañjātasaṃvaddho <span class="bld">ko</span> kataro <span class="bld">kena</span> jalena <span class="bld">na upalimpati</span> na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma.</p>
  572. <p class="gatha1">‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo;</p>
  573. <p class="gathalast">Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti.</p>
  574. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">saṃkiṇṇā</span>.</p>
  575. <p class="bodytext"><span class="bld">Ante</span> avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, <span class="bld">siddhaṃ</span> nipphannaṃ <span class="bld">tādīsu</span> ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ <span class="bld">vada</span> kathehīti ayamaparattho. <span class="bld">Ādo</span> ādimhi <span class="bld">soyeva</span> sakāro eva <span class="bld">ante</span> pariyosāne <span class="bld">yo</span> yakāroyeva, <span class="bld">majjhimo</span> majjhimavaṇṇo <span class="bld">majjhimassa</span> saddassa <span class="bld">ādi</span> makāro, <span class="bld">siddhantādīsu</span> matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ <span class="bld">asaṅkhatapadaṃ</span> saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ <span class="bld">vada</span> kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha <span class="bld">siddhanta</span>saddena <span class="bld">ādi</span>saddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca <span class="bld">samaya</span>sadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva <a name="M0.0073"></a> veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā.</p>
  576. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  577. <p class="gatha1"> <span class="bld">Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ;</span></p>
  578. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ</span>.</p>
  579. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">‘‘Desi’’</span>ccādi. <span class="bld">Deso</span> thalajaladesādi. <span class="bld">Kālo</span> rattindivo. <span class="bld">Kalā</span> naccagītādayo. <span class="bld">Loko</span> carācarabhūtappavatti. <span class="bld">Ñāyo</span> yutti. <span class="bld">Āgamo</span> idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti <span class="bld">desa…pe… virodhi</span>. Yanti anuvaditvā. <span class="bld">Taṃ virodhipada</span>nti vidhīyate. <span class="bld">Etañca</span> padaṃ <span class="bld">udāharaṇato</span> lakkhiyato <span class="bld">phuṭaṃ</span> pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo.</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ <span class="bld">‘‘desakāli’’</span>ccādinā vadati. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ <span class="bld">deso</span> thalajalapabbatādi. <span class="bld">Kālo</span> rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. <span class="bld">Kalā</span> naccagītādicatusaṭṭhi. <span class="bld">Loko</span> thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. <span class="bld">Ñāyo</span> yutti. <span class="bld">Āgamo</span> iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti <span class="bld">desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ</span> nāma. <a name="M0.0074"></a> <span class="bld">Etaṃ</span> virodhipadaṃ <span class="bld">udāharaṇato</span> lakkhiyato <span class="bld">phuṭaṃ</span> paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā.</p>
  581. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  582. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ;</span></p>
  583. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ</span>.</p>
  584. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">‘‘Ya’’</span>miccādi. <span class="bld">Appatītaṃ</span> saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. <span class="bld">Yathe</span>tyudāharati. <span class="bld">Sabbāpi</span> sakalāpi <span class="bld">disā</span> pubbadisādayo dasa disā <span class="bld">rattiyaṃ</span> rajanyaṃ <span class="bld">dhavalā</span> ujjalā <span class="bld">rocanti</span> dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ.</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Idāni neyyadosamudāharati <span class="bld">‘‘ya’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ <span class="bld">appatītaṃ</span> padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti <a name="M0.0075"></a> aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, <span class="bld">taṃ neyyamāhu</span> ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. <span class="bld">Yathā</span> tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. <span class="bld">Sabbāpi disā</span> pubbadakkhiṇādayo dasa disā <span class="bld">dhavalā</span> setā <span class="bld">rattiyaṃ</span> rajanyaṃ <span class="bld">rocanti</span> dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā <span class="bld">dhavala</span> padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ <span class="bld">appatītaṃ</span>. Ettha <span class="bld">a</span>kāro pasajjapaṭisedhe.</p>
  586. <p class="hangnum"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
  587. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;</span></p>
  588. <p class="gathalast"><span class="bld">Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī</span>.</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha <span class="bld">‘‘ne’’</span>tiādi. <span class="bld">Īdisaṃ</span> anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi <span class="bld">viññuno</span> ñeyyavidū <span class="bld">sabbattha</span> gajjādike <span class="bld">na bahu mañña</span>nti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha <span class="bld">‘‘dullabhā’’</span>tiādi. Tathā hi <span class="bld">avagatī</span> atthāvagamo <span class="bld">saddaṃ</span> vācakaṃ, <span class="bld">sāmatthiyañca</span> ñāyaṃ <span class="bld">vilaṅghayati</span> cajati anupadassanatoti <span class="bld">saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na</span> labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha <span class="bld">‘‘nedisa’’</span>miccādi. <span class="bld">Īdisaṃ</span> yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ <span class="bld">sabbe viññuno sabbattha</span> gajjapajjādike <span class="bld">na bahu maññanti</span> na sambhāventi nappayojenti. <span class="bld">Avagatī</span> atthāvabodho <span class="bld">saddasāmatthiyavilaṅghinī</span> <a name="M0.0076"></a> saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī <span class="bld">dullabhā</span> tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti <span class="bld">saddasāmatthiyavilaṅghinī</span>.</p>
  591. <p class="hangnum"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
  592. <p class="gatha1"> <span class="bld">Siyā visesanāpekkhaṃ,</span></p>
  593. <p class="gatha2"><span class="bld">Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;</span></p>
  594. <p class="gatha3"><span class="bld">Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,</span></p>
  595. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhiyyo passati cakkhunā</span>.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">‘‘Siyā’’</span>iccādi. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti <span class="bld">sātthakaṃ</span>. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. <span class="bld">Taṃ visesanāpekkhaṃ</span> siyā. <span class="bld">‘‘Taṃ yathe’’</span>tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva.</p>
  597. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">‘‘Siyā’’</span>miccādi. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ visesanaṃ patvā <span class="bld">sātthakaṃ</span> atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, <span class="bld">taṃ visesanāpekkhaṃ</span> nāma siyā. <span class="bld">Taṃ yathā</span> tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. <span class="bld">So</span> puriso <span class="bld">taṃ</span> purisaṃ <span class="bld">bhiyyo</span> yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. <span class="bld">Cakkhunā</span>ti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso.</p>
  598. <p class="hangnum"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
  599. <p class="gatha1"> <span class="bld">Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;</span></p>
  600. <p class="gathalast"><span class="bld">Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro</span>.</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">‘‘Hīna’’</span>miccādi<a name="M0.0077"></a>. <span class="bld">Yaṃ</span> visesanapadaṃ <span class="bld">visesyaṃ</span> visesitabbaṃ <span class="bld">hīnaṃ</span> lāmakaṃ <span class="bld">kare</span> kareyya, <span class="bld">taṃ</span> visesanapadaṃ <span class="bld">hīnatthaṃ</span> hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so <span class="bld">divākaro</span> pabhākaro <span class="bld">samudeti</span> upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">‘‘Hīnaṃ kare’’</span>ccādi. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so <span class="bld">divākaro</span> sūriyo <span class="bld">samudeti</span> uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho.</p>
  603. <p class="hangnum"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
  604. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;</span></p>
  605. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica</span>.</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Hi api ca</span>saddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso.</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">‘‘Pādapūraṇi’’</span>ccādi. <span class="bld">Yaṃ</span> padaṃ <span class="bld">pādapūraṇamattaṃ</span> catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, <span class="bld">taṃ anatthamiti mataṃ</span> ñātaṃ. <span class="bld">Yathā</span>saddo vuttattho. Buddhassa <span class="bld">pādapaṅkeruhaṃ</span> pādambujaṃ vandeti. Ettha <span class="bld">hi apicā</span>ti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. <span class="bld">Matta</span>saddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso.</p>
  608. <p class="centered">Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  609. <p class="subhead">Vākyadosaniddesavaṇṇanā</p>
  610. <p class="hangnum"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>.</p>
  611. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;</span></p>
  612. <p class="gathalast"><span class="bld">Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ</span>.</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">‘‘Saddato’’</span>iccādi. <span class="bld">Saddato</span> vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato <span class="bld">atthato</span> abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato <span class="bld">vuttaṃ</span> payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ <span class="bld">yattha</span> yasmiṃ vākye <span class="bld">bhiyyopi vuccati</span> punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā <span class="bld">‘‘yathe’’</span>ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti <span class="bld">vārido</span>. Ayaṃ <span class="bld">vārido</span> megho <span class="bld">ābhāti</span> dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ.</p>
  614. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati <span class="bld">‘‘saddato’’</span>ccādinā. <span class="bld">Saddato</span> vācakena <span class="bld">atthato</span> abhidheyyena <span class="bld">vuttaṃ</span> payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ <span class="bld">yattha</span> yasmiṃ vākye <span class="bld">bhiyyopi</span> punapi <span class="bld">vuccati</span> yujjate, <span class="bld">taṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">ekatthaṃ</span> nāma doso. Udāharaṇaṃ <span class="bld">‘‘yathi’’</span>ccādi. <span class="bld">Vārido</span> jaladāyako <span class="bld">ayaṃ vārido</span> megho <span class="bld">ābhāti</span> dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti.</p>
  615. <p class="centered">Yathā ca</p>
  616. <p class="hangnum"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
  617. <p class="gatha1"> <span class="bld">Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;</span></p>
  618. <p class="gathalast"><span class="bld">Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane</span>.</p>
  619. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ <span class="bld">bījāni</span> uppattihetubhūtāni <span class="bld">diṭṭhigatāni</span> dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo <span class="bld">jahaṃ</span> jahanto dūrīkaronto <span class="bld">so mahāmuni</span> sammāsambuddho <span class="bld">iha</span> loke attani <span class="bld">pasanne</span> pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. <a name="M0.0079"></a> Pasādasaṅkhātassa atthassa <span class="bld">‘‘pasanne pasādetī’’</span>ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ.</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">‘‘Titthiyi’’</span>ccādi. So mahāmuni <span class="bld">titthiyaṅkurabījāni</span> titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni <span class="bld">diṭṭhigatāni</span> sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo <span class="bld">jahaṃ</span> jahanto apanento <span class="bld">iha</span> loke <span class="bld">pasanne</span> attani pasanne <span class="bld">mahājane</span> pasādeti. <span class="bld">Pasanna</span>saddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa <span class="bld">pasādetī</span>ti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho.</p>
  621. <p class="hangnum"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
  622. <p class="gatha1"> <span class="bld">Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;</span></p>
  623. <p class="gathalast"><span class="bld">Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava</span>.</p>
  624. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Āraddho</span> vattumupakkamanto, <span class="bld">kamo</span> vacanapaṭipāṭi. Tassa <span class="bld">vicchedo</span> bhaṅgo, tato. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni <span class="bld">tava</span> te <span class="bld">paññā kāpi</span> sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha <span class="bld">kāpi kopī</span>ti sabbanāmapadakkamassa <span class="bld">pakatī</span>ti ettha vicchinnattā bhaggarīti.</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">‘‘Āraddhakkami’’</span>ccādi. <span class="bld">Āraddhakkamavicchedā</span> vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu <span class="bld">bhaggarīti bhave</span> bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati <span class="bld">‘‘yathi’’</span>ccādi. Mahāmuni <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ <span class="bld">paññā</span> sātisayabhūtā paññā <span class="bld">kāpi</span> vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. <span class="bld">Guṇo</span> sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho <span class="bld">kopi</span> pamāṇapariggahassa kenaci <a name="M0.0080"></a> lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. <span class="bld">Pakatīpi</span> acinteyyabhūtā pakatīpi evameva <span class="bld">aho</span> vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. <span class="bld">Kāpi kopī</span>ti padakkamassa <span class="bld">‘‘pakatī’’</span>ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho.</p>
  626. <p class="hangnum"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
  627. <p class="gatha1"> <span class="bld">Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;</span></p>
  628. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā</span>.</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">‘‘Padāna’’</span>miccādi. <span class="bld">Yattha</span> yasmiṃ vākye <span class="bld">padānaṃ</span> syādyantākhyātikānaṃ <span class="bld">dubbinikkhepā</span> duṭṭhapanato <span class="bld">byāmoho</span> saṃmuḷhatā <span class="bld">jāyati</span> uppajjati, <span class="bld">taṃ</span> vākyaṃ byākiṇṇanti <span class="bld">viññeyyaṃ</span> ñātabbaṃ. <span class="bld">Tassa</span> byākiṇṇassa <span class="bld">udāharaṇaṃ</span> lakkhiyaṃ <span class="bld">‘‘yathe’’</span>ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho.</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">‘‘Padāni’’</span>ccādi. <span class="bld">Padānaṃ</span> syādyantatyādyantapadānaṃ <span class="bld">dubbinikkhepā</span> duṭṭhapanato <span class="bld">yattha</span> vākye <span class="bld">byāmoho</span> saṃmoho jāyati, <span class="bld">taṃ</span> byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. <span class="bld">Tadudāharaṇaṃ</span> tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ <span class="bld">yathā</span> iminā vakkhamānanayena.</p>
  631. <p class="hangnum"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>.</p>
  632. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;</span></p>
  633. <p class="gathalast"><span class="bld">Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.</span></p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike <span class="bld">samanussaraṃ</span> sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena <span class="bld">pamudito</span> haṭṭhapahaṭṭho <span class="bld">ayaṃ jano</span> sabbopi loko <span class="bld">dujjanānaṃ</span> sujanetarānampi devadattādīnaṃ <span class="bld">niccaṃ</span> kālaṃ hitaṃ <span class="bld">sugataṃ</span> sammāsambuddhaṃ <span class="bld">paṇamati</span> namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ.</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">‘‘Bahuguṇe’’</span>ccādi. <a name="M0.0081"></a> <span class="bld">Bahuguṇe</span> anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe <span class="bld">samanussaraṃ</span> visesato anussaranto <span class="bld">pamudito</span> tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo <span class="bld">dujjanānampi</span> asappurisānampi <span class="bld">niccaṃ</span> satataṃ <span class="bld">hitaṃ</span> mittabhūtaṃ <span class="bld">sugataṃ</span> sabbaññuṃ <span class="bld">paṇamati</span> vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate.</p>
  636. <p class="hangnum"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>.</p>
  637. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;</span></p>
  638. <p class="gathalast"><span class="bld">Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ</span>.</p>
  639. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato <span class="bld">apetaṃ</span> pariccattaṃ. <span class="bld">Kaññe</span>ityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā <span class="bld">‘‘kaññi’’</span>ccādikaṃ gāmmaṃ.</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">‘‘Visiṭṭhe’’</span>ccādi. <span class="bld">Visiṭṭhavacanāpetaṃ</span> piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati <span class="bld">‘‘yathi’’</span>ccādi. <span class="bld">Kaññe</span> he kaññe <span class="bld">kāmayamānaṃ maṃ</span> tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ <span class="bld">na kāmayasi</span> tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ –</p>
  641. <p class="gatha1">‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,</p>
  642. <p class="gatha2">Dine dine nipphalataṃ upeti;</p>
  643. <p class="gatha3">Dakkho sadā māninimānabhaṅge,</p>
  644. <p class="gathalast">Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya.</p>
  645. <p class="bodytext">Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā <span class="bld">gāmmaṃ</span>. Ettha <span class="bld">kaññā</span>saddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ.</p>
  646. <p class="hangnum"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
  647. <p class="gatha1"> <span class="bld">Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;</span></p>
  648. <p class="gathalast"><span class="bld">Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā</span>.</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">‘‘Pade’’</span>ccādi. <span class="bld">Padasandhānato</span> pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ <span class="bld">kiñci</span> vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, <span class="bld">tampi</span> yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. <span class="bld">Yathā</span>tyudāharati. Bhavato <span class="bld">yā</span> kāci vanitā <span class="bld">piyā</span> hotīti ekottho. <span class="bld">Yabha</span> methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so <span class="bld">yābhavā</span>. Tassa <span class="bld">yābhavato piyā</span>ityapi bhavati.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">‘‘Padasandhāni’’</span>ccādi. <span class="bld">Kiñci</span> vākyaṃ <span class="bld">padasandhānato</span> pubbāparapadānaṃ ghaṭanato <span class="bld">duppatītikaraṃ bhave</span> asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, <span class="bld">tampi gāmmanti</span> yathāvuttagāmmadosena dūsitanti <span class="note">[duppasitanti (ka.)]</span> sabbehi kavīhi <span class="bld">abhimataṃ</span> ñātaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti udāharati. <span class="bld">Bhavato</span> bhavantassa <span class="bld">yā</span> kāci itthī <span class="bld">piyā</span> bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. <span class="bld">Yābhavato</span> methunavantassa piyātipi attho. <span class="bld">‘‘Yabha</span> methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti <span class="bld">yābhavā,</span> tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho.</p>
  651. <p class="hangnum"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
  652. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati;</span></p>
  653. <p class="gathalast"><span class="bld">Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana</span>.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">‘‘Vuttesvi’’</span>ccādi. <span class="bld">Vuttesu</span> chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu <span class="bld">sūcite</span> ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. <span class="bld">Tāya</span> <a name="M0.0083"></a> yatiyā <span class="bld">hīnaṃ</span> parihīnaṃ viruddhaṃ <span class="bld">yaṃ</span> vākyaṃ, taṃ <span class="bld">yatihīna</span>nti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo <span class="bld">yati,</span> sā hīnā etthā’’ti katvā. <span class="bld">Panā</span>ti visese, <span class="bld">sā</span> yati panāti sambandho.</p>
  655. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">‘‘Vuttesva’’</span>ccādi. <span class="bld">Vuttesu</span> chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu <span class="bld">sūcite ṭhāne</span> ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne <span class="bld">padacchedo</span> syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, <span class="bld">tāya</span> yatiyā <span class="bld">yaṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">hīnaṃ</span> abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">yatihīna</span>nti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ.</p>
  656. <p class="hangnum"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
  657. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato;</span></p>
  658. <p class="gathalast"><span class="bld">Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci</span>.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">‘‘Yati’’</span>ccādi. <span class="bld">Sabbattha pādante</span> sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca <span class="bld">visesato</span> visesena ekantena <span class="bld">vuttaḍḍhe ca</span> vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha <span class="bld">‘‘pubba’’</span>iccādi. <span class="bld">Katthaci</span> kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca <span class="bld">pubbāpare</span>. Aneke vaṇṇā <span class="bld">anekavaṇṇā</span>. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti <span class="bld">‘‘yati’’</span>ccādinā. Sā pana yati <span class="bld">sabbattha pādante</span> catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca <span class="bld">visesato</span> niyamato <span class="bld">vuttaḍḍhe</span> ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. <span class="bld">Katthaci</span> kismiñci ṭhāne <span class="bld">pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi</span> pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe <a name="M0.0084"></a> ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti.</p>
  661. <p class="centered">Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –</p>
  662. <p class="hangnum"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
  663. <p class="gatha1"> <span class="bld">Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;</span></p>
  664. <p class="gathalast"><span class="bld">Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo</span>.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Udāharīyatīti <span class="bld">udāharaṇaṃ</span>. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ <span class="bld">paccudāharaṇaṃ</span>. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? <span class="bld">Yo</span> tathāgato <span class="bld">sakalāpi disā</span> sabbāyeva dasa disā <span class="bld">soṇṇarasehi</span> cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi <span class="bld">siñcatīva</span> siñcatīti maññe, <span class="bld">taṃ</span> tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. <span class="bld">Cāmīkara</span>saddo cettha caturakkharo. Tattha <span class="bld">cāmī</span>iti pubbabhāgo, <span class="bld">kara</span>iti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. <span class="bld">Siñcatī</span>ti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā <span class="bld">siñca</span>ityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Tattha</span> pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā <span class="bld">ta</span>smiṃ padamajjhe yatiyā <span class="bld">udāharaṇapaccudāharaṇāni</span> iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. <span class="bld">‘‘Taṃ name’’</span>ccādi. <span class="bld">Yo</span> tathāgato sakalāpi disā <span class="bld">soṇṇarasehi</span> suvaṇṇarasadhārāhi <span class="bld">siñcatīva</span> siñcati maññe, <span class="bld">iva</span>saddo vitakke. <span class="bld">Cāmīkaravaṇṇaṃ</span> suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ <span class="bld">taṃ</span> tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā <span class="bld">cāmī</span>ti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi <span class="bld">kara</span>iti akkharadvayenānūnattā <a name="M0.0085"></a> padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. <span class="bld">Siñcatī</span>ti pade <span class="bld">siñcā</span>ti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi <span class="bld">ti</span>iti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho.</p>
  667. <p class="hangnum"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>.</p>
  668. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;</span></p>
  669. <p class="gathalast"><span class="bld">Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va</span>.</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">‘‘Saro’’</span>ccādi. Vibhattiyā <span class="bld">lope</span> sati <span class="bld">sandhimhi</span> saṃhitāyaṃ katāyaṃ <span class="bld">saro</span> parapadādibhūto <span class="bld">pubbanto viya</span> pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. <span class="bld">Aññathā tu</span> vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, <span class="bld">aññathā</span> aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. <span class="bld">Tattha</span> tassaṃ yatiyaṃ <span class="bld">yādesādi</span> ivaṇṇādīnaṃ kātabbo <span class="bld">ya</span>kārādesādi <span class="bld">parādiva</span> parapadassa ādisaro viya hoti. Kata<span class="bld">yā</span>desādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘saro’’</span>ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati <span class="bld">saro</span> sandhisaro <span class="bld">pubbanto viya</span> pubbapadassa anto viya hoti, <span class="bld">aññathā tu</span> vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. <span class="bld">Tattha</span> yatiyaṃ <span class="bld">yādesādi</span> <a name="M0.0086"></a> ivaṇṇādīnaṃ kattabba<span class="bld">ya</span>kārādesādi <span class="bld">parādiva</span> parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ.</p>
  672. <p class="hangnum"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>.</p>
  673. <p class="gatha1"> <span class="bld">Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā;</span></p>
  674. <p class="gathalast"><span class="bld">Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu</span>.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Niccaṃ</span> anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā <span class="bld">cādī ca</span>kārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. <span class="bld">Parena</span> parapadena <span class="bld">niccasambandhā</span> satatayogino, <span class="bld">tu</span>saddo aṭṭhānappayutto, <span class="bld">pādayo tu parādīva</span> parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">‘‘Cādi’’</span>ccādi. <span class="bld">Niccaṃ</span> satataṃ <span class="bld">pubbapadassitā</span> pubbapadaṃ nissāya pavattā <span class="bld">cādī ca</span>kārādinipātā <span class="bld">pubbapadantāva</span> pubbapadassa antā avayavā viya honti, <span class="bld">parena</span> parapadena <span class="bld">niccasambandhā</span> nirantarayogino <span class="bld">pādayo tu pā</span>diupasaggā pana <span class="bld">parādīva</span> parapadassa ādī avayavāviya honti. <span class="bld">Cā</span>dayo āgamma te bahi katvāpi <span class="bld">pā</span>dayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho.</p>
  677. <p class="centered">Sabbatthodāharaṇāni yathā</p>
  678. <p class="hangnum"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>.</p>
  679. <p class="gatha1"> <span class="bld">Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ;</span></p>
  680. <p class="gathalast"><span class="bld">Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati</span>.</p>
  681. <p class="hangnum"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>.</p>
  682. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ;</span></p>
  683. <p class="gathalast"><span class="bld">Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati</span>.</p>
  684. <p class="bodytext"><a name="para52-53"></a><span class="paranum">52-53</span>. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti <a name="M0.0087"></a> pubbantasadisādīsu. <span class="bld">‘‘Nameta’’</span>ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭha<span class="bld">a</span>kāro viya hotīti <span class="bld">sabbo</span> iccatra pādantayati. <span class="bld">Pattassopamā</span> iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ <span class="bld">sa</span>vibhattiyā <span class="bld">a</span>kāro parapadādi <span class="bld">u</span>kāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya <span class="bld">patta</span>iccatra pādantayati. Tathā <span class="bld">vandāmyananta</span>iccatra <span class="bld">ya</span>kārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti <span class="bld">mya</span>saddaṃ vajjetvā <span class="bld">vandā</span>iccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ <span class="bld">cā</span>dīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti <span class="bld">mettā cā</span>ti <span class="bld">ca</span>saddato yati, aparapadasambandhā <span class="bld">pā</span>dayo parapadādisadisā hontīti <span class="bld">nissīmā</span>ti ettha <span class="bld">ni</span>saddaṃ vihāya tato ādimhi yati.</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para52-53"></a><span class="paranum">52-53</span>. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. <span class="bld">‘‘Name ta’’</span>miccādi, lokaggataṃ pattassa <span class="bld">yassa</span> buddhassa <span class="bld">upamā na hi yujjati</span> sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā <span class="bld">name</span> namāmi. <span class="bld">Sabbo</span>ti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca <span class="bld">ssopamā</span>ti parapadādisadisaṃ <a name="M0.0088"></a> vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ.</p>
  686. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Muninde’’</span>ccādi. <span class="bld">Yassa</span> sambuddhassa paññā ca mettā <span class="bld">canissīmā</span> anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. <span class="bld">Anantamatiṃ</span> udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ <span class="bld">uttamaṃ</span> tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, <span class="bld">yā</span>desassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. <span class="bld">Mettācanissīmā</span>ti ettha <span class="bld">cā</span>dīnaṃ pubbapadantasadisattāca <span class="bld">pā</span>dīnaṃ parapadādisadisattā ca <span class="bld">‘‘cā’’</span>ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati.</p>
  687. <p class="centered">Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā</p>
  688. <p class="hangnum"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>.</p>
  689. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;</span></p>
  690. <p class="gathalast"><span class="bld">Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ</span>.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">‘‘Mahā’’</span>iccādi. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ jine. <span class="bld">Paramodayā</span>ti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva <span class="bld">pavaraṃ</span> uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Cādipādīsu</span> visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. <span class="bld">‘‘Mahāmetti’’</span>ccādi. <span class="bld">Yattha</span> yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā <span class="bld">paramodayā</span> ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. <span class="bld">Varaguṇālayaṃ</span> uttamaguṇākaraṃ <span class="bld">pavaraṃ</span> tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ.</p>
  693. <p class="hangnum"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>.</p>
  694. <p class="gatha1"> <span class="bld">Padatthakkamato <a name="M0.0089"></a> muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā;</span></p>
  695. <p class="gathalast"><span class="bld">Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ</span>.</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">‘‘Pada’’</span>iccādi. Padānaṃ atthakkamato <span class="bld">muttaṃ</span> gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. <span class="bld">Khettaṃ vā</span> iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">‘‘Padatthi’’</span>ccādi. <span class="bld">Padatthakkamato</span> padānaṃ atthakkamato <span class="bld">muttaṃ</span> gaḷitaṃ <span class="bld">idaṃ</span> vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati <span class="bld">‘‘yathi’’</span>ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha <span class="bld">khetta</span>miccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni.</p>
  698. <p class="hangnum"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>.</p>
  699. <p class="gatha1"><span class="bld">Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;</span></p>
  700. <p class="gathalast"><span class="bld">Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane</span> <span class="note">[thanajumbhane (sī.)]</span>.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">‘‘Loki’’</span>ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ <span class="bld">lokiyattha</span>mabhidheyyaṃ <span class="bld">atikkantaṃ</span> ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. <span class="bld">Yathe</span>tyādinā udāharati. <span class="bld">Etissā</span> vanitāya <span class="bld">thanānaṃ</span> payodharānaṃ <span class="bld">jambhane</span> byāpane <span class="bld">ākāsaṃ</span> gaganaṃ <span class="bld">atisambādhaṃ</span> accantappakaṃ.</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">‘‘Lokiyatthi’’</span>ccādi. <span class="bld">Lokiyatthaṃ</span> loke pasiddhamabhidheyyaṃ <span class="bld">atikkantaṃ</span> kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati <span class="bld">‘‘yathi’’</span>ccādi. <span class="bld">Etissā thanajambhane</span> thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ <span class="bld">atisambādhaṃ</span> anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti <a name="M0.0090"></a> pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ.</p>
  703. <p class="hangnum"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>.</p>
  704. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;</span></p>
  705. <p class="gathalast"><span class="bld">Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ</span>.</p>
  706. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">‘‘Samudāyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Samudāyassa</span> pakaraṇato padasandhino vākyassa <span class="bld">attho</span> abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato <span class="bld">apetaṃ</span> apagataṃ suññaṃ, vinā <span class="note">[na (ka.)]</span> padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati.</p>
  707. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">‘‘Samudāyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Samudāyatthato</span> visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato <span class="bld">apetaṃ</span> apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">apetatthakaṃ</span> nāma. <span class="bld">Yathi</span>ccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti.</p>
  708. <p class="hangnum"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>.</p>
  709. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;</span></p>
  710. <p class="gathalast"><span class="bld">Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ</span>.</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">‘‘Bandhe’’</span>ccādi. <a name="M0.0091"></a> <span class="bld">Kharā</span>iccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato <span class="bld">kharā</span> kakkasā <span class="bld">khilā</span> khāṇukādayo <span class="bld">parikkhīṇā</span> khayaṃ pattā yato, tasmā <span class="bld">khette</span> kedāre <span class="bld">khittaṃ</span> vuttaṃ <span class="bld">ala</span>maccantaṃ <span class="bld">phalati</span> nipphajjati. vākyadoso.</p>
  712. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">‘‘Bandhe’’</span>ccādi. <span class="bld">Bandhe</span> bandhasarīre <span class="bld">pharusatā</span> sutisukhatābhāvato pharusabhāvo <span class="bld">yattha</span> vākye bhavati, <span class="bld">taṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">bandhapharusaṃ</span> nāma hoti. <span class="bld">Yathā</span>ti udāharati. <span class="bld">Kharā</span> kakkasā <span class="bld">khilā</span> khāṇukādayo <span class="bld">parikkhīṇā</span> yasmā khīṇā honti, tasmā khette <span class="bld">khittaṃ</span> vuttaṃ bījaṃ <span class="bld">alaṃ</span> atisayena <span class="bld">phalati</span> nipphajjati.</p>
  713. <p class="centered">Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  714. <p class="subhead">Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā</p>
  715. <p class="hangnum"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>.</p>
  716. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ;</span></p>
  717. <p class="gathalast"><span class="bld">Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ</span>.</p>
  718. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">‘‘Ñeyya’’</span>miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena <span class="bld">lakkhaṇaṃ anvatthavasena</span> apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena <span class="bld">ñeyyaṃ</span> viññātabbaṃ. <span class="bld">Idāni</span> vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle <span class="bld">etesaṃ</span> apakkamādīnaṃ <span class="bld">udāharaṇaṃ</span> lakkhiyaṃ ahaṃ <span class="bld">sandassayāmi</span> pakāsessāmi.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti <span class="bld">‘‘ñeyya’’</span>miccādinā. <span class="bld">Apakkamādīnaṃ</span> apakkamocityahīnādīnaṃ <span class="bld">lakkhaṇaṃ</span> apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ <span class="bld">anvatthavasena</span> apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena <span class="bld">ñeyyaṃ</span> ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ <span class="bld">etesaṃ</span> apakkamādīnaṃ <span class="bld">udāharaṇaṃ</span> lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho.</p>
  720. <p class="centered">Tatthāpakkamaṃ yathā</p>
  721. <p class="hangnum"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>.</p>
  722. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;</span></p>
  723. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo</span>.</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">‘‘Bhāvanā’’</span>iccādi. <a name="M0.0092"></a> <span class="bld">Sammā</span> alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ <span class="bld">sampāditāni</span> nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni.</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Tattha</span> tesu apakkamādīsu <span class="bld">apakkamaṃ yathā</span> apakkamassodāharaṇamevaṃ. <span class="bld">Ocityahīnaṃ yathā</span>tyādīsupi evamattho veditabbo. <span class="bld">‘‘Bhāvani’’</span>ccādi. <span class="bld">Iha</span> imasmiṃ attabhāve <span class="bld">sammā sampāditāni</span> alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni <span class="bld">bhogasaggādinibbānasādhanāni</span> upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. <span class="bld">Na saṃsayo</span> sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti.</p>
  726. <p class="centered">Ocityahīnaṃ yathā</p>
  727. <p class="gatha1"><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ;</span></p>
  728. <p class="gathalast"><span class="bld">Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ</span>.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">‘‘Pūjanīyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Yato</span> yasmā kāraṇā <span class="bld">sabbe guṇā</span> sīlādayo <span class="bld">ekasmiṃ</span> kevale <span class="bld">mayi</span> eva <span class="bld">samuditā</span> rāsibhūtā <span class="bld">ahuṃ</span> ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke <span class="bld">eko</span> kevalo ahameva <span class="bld">nirantaraṃ</span> satataṃ <span class="bld">pūjanīyataro</span> atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">‘‘Pūjanīyatare’’</span>ccādi. <a name="M0.0093"></a> <span class="bld">Yato</span> yasmā <span class="bld">sabbe guṇā</span> sīlādayo <span class="bld">ekasmiṃ mayi</span> adutiye mayi eva <span class="bld">samuditā</span> rāsibhūtā <span class="bld">ahuṃ</span> ahesuṃ, tasmā <span class="bld">loke</span> sattaloke <span class="bld">eko</span> adutiyo ahameva <span class="bld">nirantaraṃ</span> satataṃ <span class="bld">pūjanīyataro</span> atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti <span class="bld">ocityahīnaṃ</span> nāma.</p>
  731. <p class="centered">Yathā ca</p>
  732. <p class="hangnum"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>.</p>
  733. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ;</span></p>
  734. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama</span>.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">‘‘Yācito’’</span>iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca.</p>
  736. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Yathā ca,</span> evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ <span class="bld">‘‘yācito’’</span>ccādi. <span class="bld">Yācito</span> yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, <span class="bld">tathāpi</span> evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ <span class="bld">vedhate</span> kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ.</p>
  737. <p class="centered">Bhaggarīti yathā</p>
  738. <p class="hangnum"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>.</p>
  739. <p class="gatha1"> <span class="bld">Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;</span></p>
  740. <p class="gathalast"><span class="bld">Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca</span>.</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">‘‘Itthīna’’</span>miccādi. <span class="bld">Nopapajjate</span> na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena <span class="bld">vise</span>iccādinā ādhāre sattamīniddeso <a name="M0.0094"></a> attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca <span class="bld">ca</span>kārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ.</p>
  742. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">‘‘Itthīna’’</span>miccādi. Itthīnañca dujjanānañca <span class="bld">vissāso</span> sahavāsādīhi vissāso <span class="bld">nopapajjate</span> anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. <span class="bld">Vise</span> garaḷe ca <span class="bld">siṅgimhi</span> siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca <span class="bld">roge</span> vaḍḍhamānake roge ca <span class="bld">rājakulamhi</span> ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu <span class="bld">ca</span>saddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. <span class="bld">Ca</span>saddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ.</p>
  743. <p class="centered">Sasaṃsayaṃ yathā</p>
  744. <p class="hangnum"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>.</p>
  745. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindacandimāloka-rasalolavilocano;</span></p>
  746. <p class="gathalast"><span class="bld">Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito</span>.</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">‘‘Munindi’’</span>ccādi. <a name="M0.0095"></a> Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ <span class="bld">raso</span> anurāgo, tena <span class="bld">lolāni</span> capalāni <span class="bld">locanāni</span> akkhīni yassa so jano <span class="bld">avakkanto</span> okkanto paviṭṭho <span class="bld">pantho</span> maggo yena avakkantapantho eva <span class="bld">gunnaṃ</span> raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena <span class="bld">go</span>padatthassa vā padassanena <span class="bld">pīṇito</span> muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho.</p>
  748. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">‘‘Munindi’’</span>ccādi. <span class="bld">Munindacandimālokarasalolavilocano</span> munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano <span class="bld">avakkantapanthova</span> otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. <span class="bld">Gopadassanapīṇito</span> gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti <span class="bld">sasaṃsayaṃ</span> nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho.</p>
  749. <p class="hangnum"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>.</p>
  750. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;</span></p>
  751. <p class="gathalast"><span class="bld">Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami</span>.</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">‘‘Vākya’’</span>iccādi. <span class="bld">Paraṃ</span> sattuṃ <span class="bld">hantvāna</span> paharitvā <span class="bld">vīriyavā</span> sūro <span class="bld">soyaṃ poso</span> puriso <span class="bld">vissami</span> vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. <span class="bld">Paraṃ</span> accantaṃ hantvāna <span class="bld">vīriyavā</span> ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho.</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati <span class="bld">‘‘vākyatthato’’</span>ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti udāharati. <span class="bld">Paraṃ</span> sattuṃ <span class="bld">hantvāna</span> māretvāna <span class="bld">vīriyavā</span> sūro so ayaṃ poso <span class="bld">vissami</span> vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. <span class="bld">Paraṃ</span> atisayena <span class="bld">hantvāna</span> vītikkamaṃ katvā <span class="bld">vīriyavā</span> upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena <span class="bld">vissami</span> vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho.</p>
  754. <p class="hangnum"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>.</p>
  755. <p class="gatha1"> <span class="bld">Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ <a name="M0.0096"></a> tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;</span></p>
  756. <p class="gathalast"><span class="bld">Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati</span>.</p>
  757. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">‘‘Duṭṭhā’’</span>iccādi. <span class="bld">Yattha</span> yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ <span class="bld">dūsanaṃ</span> vikaṭatā, etantu <span class="bld">duṭṭhālaṅkaraṇaṃ</span> duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, <span class="bld">tassa</span> duṭṭhālaṅkārassa <span class="bld">rūpaṃ</span> sarūpaṃ <span class="bld">alaṅkāraniddese</span> taṃnāmake paricchede <span class="bld">āvībhavissati</span> pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo.</p>
  758. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">‘‘Duṭṭhālaṅkari’’</span>ccādi. <span class="bld">Yattha</span> vākye <span class="bld">alaṅkāradūsanaṃ</span> alaṅkārānaṃ virodho hoti, <span class="bld">etaṃ</span> vākyatthanissitaṃ <span class="bld">etaṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">duṭṭhālaṅkaraṇaṃ</span> duṭṭhālaṅkāro nāma, <span class="bld">tassa</span> duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa <span class="bld">rūpaṃ</span> sarūpaṃ lakkhiyaṃ <span class="bld">alaṅkāraniddese</span> alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ <span class="bld">alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkāra</span>saddānaṃ tulyatthattā na virujjhati.</p>
  759. <p class="hangnum"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>.</p>
  760. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,</span></p>
  761. <p class="gatha2"><span class="bld">Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo;</span></p>
  762. <p class="gatha3"><span class="bld">Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,</span></p>
  763. <p class="gathalast"><span class="bld">Tamatthi ce khedakaraṃ parampi</span>.</p>
  764. <p class="centered">Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre</p>
  765. <p class="centered">Dosāvabodho nāma</p>
  766. <p class="centered">Paṭhamo paricchedo.</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni <span class="bld">‘‘katotri’’</span>ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. <span class="bld">Atra</span> imasmiṃ adhikāre, paricchede <a name="M0.0097"></a> vā <span class="bld">esaṃ</span> yathāvuttānaṃ <span class="bld">dosānaṃ</span> padadosādīnaṃ <span class="bld">pavaro</span> uttamo <span class="bld">vibhāgo</span> vibhajanaṃ <span class="bld">saṅkhepanayā</span> saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā <span class="bld">kato</span> niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi <span class="note">[purātarehi (ka.)]</span> dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi–</p>
  768. <p class="bodytext">‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ</p>
  769. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhamatthantarādikaṃ</span> viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi <span class="bld">pataṅga</span>saddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca.</p>
  770. <p class="bodytext">Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca.</p>
  771. <p class="bodytext">‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’</p>
  772. <p class="bodytext">Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) <span class="note">[(duruccāraṇaṃ)?]</span> Sabandhapharusameveti ca.</p>
  773. <p class="bodytext">Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu <a name="M0.0098"></a> anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha <span class="bld">ha</span>pubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ <span class="bld">bhaṭṭhaṃ</span>. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ <span class="bld">guḷhaṃ,</span> yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca.</p>
  774. <p class="bodytext">Vākyepi <span class="bld">visandhika</span>mihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ <span class="bld">vākyagabbhaṃ,</span> vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ <span class="bld">vākyasaṃkiṇṇañca</span> byākiṇṇe samohitanti ca.</p>
  775. <p class="gatha1">‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;</p>
  776. <p class="gathalast">Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.</p>
  777. <p class="bodytext">Ida<span class="bld">mavācakaṃ</span> paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā <span class="bld">uyyāna</span>saddena gehaṃ, latāvācinā <span class="bld">vallarī</span>saddena aṅganā, <span class="bld">pallava</span>saddena karacaraṇadasanacchadā, <span class="bld">mañcarī</span>saddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ <span class="bld">viruddhaṃ</span> virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. <span class="bld">Esova</span> evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva <span class="bld">kavīnaṃ</span> paṇḍitajanānaṃ <span class="bld">khedakaraṃ</span> ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ <span class="bld">atthi ce</span> yadi bhaveyya, <span class="bld">tampi bodhayitu</span>mavagametuṃ <span class="bld">alaṃ</span> samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti.</p>
  778. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0099"></a> vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti.</p>
  779. <p class="bodytext">Tattha saddasatthaviruddha<span class="bld">masādhu</span>. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ <span class="bld">pariyāyañeyyaṃ,</span> yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ <span class="bld">appayojakaṃ,</span> yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko <span class="bld">dubbodho,</span> kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko <span class="bld">desiyo,</span> tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ <span class="bld">adhikaṃ</span>. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ <span class="bld">ūnaṃ,</span> yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco <span class="bld">bhaggacchandaṃ</span> pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ <span class="bld">upakkamopasaṃhāravisamaṃ,</span> taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ.</p>
  780. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ</p>
  781. <p class="centered">Dosāvabodhaparicchedo.</p>
  782. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni <span class="bld">‘‘katotre’’</span>ccādinā nigamento dose saṅkhipati. <span class="bld">Atra</span> imasmiṃ adhikāre, <a name="M0.0100"></a> paricchede vā <span class="bld">esaṃ dosānaṃ</span> yathāvuttapadadosādīnaṃ <span class="bld">pavaro</span> lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo <span class="bld">vibhāgo</span> asaṅkarato vibhajanaṃ <span class="bld">saṅkhepanayā</span> vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā <span class="bld">kato</span> vutto <span class="bld">esova</span> yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva <span class="bld">kavīnaṃ</span> viracayantānaṃ <span class="bld">khedakaraṃ</span> bandhasarīre <span class="bld">īdisaṃ</span> īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ <span class="bld">parampi</span> asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, <span class="bld">taṃ</span> sabbaṃ <span class="bld">bodhayituṃ</span> bodhetuṃ <span class="bld">alaṃ</span> samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho.</p>
  783. <p class="bodytext">Ihāniddiṭṭhaṃ</p>
  784. <p class="bodytext">‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ</p>
  785. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhamatthantarādikaṃ</span> viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako <span class="bld">pataṅga</span>saddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti.</p>
  786. <p class="bodytext">‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. <span class="bld">Appayuttapadādi</span>doso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto.</p>
  787. <p class="bodytext">Gajahesāturaṅgakoñcanādādi<span class="bld">sambandhadūsita</span>ñca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payutta<span class="bld">mappatīta</span>nnāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. <span class="bld">Hetvapekkhaṃ</span> ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ.</p>
  788. <p class="bodytext">‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’</p>
  789. <p class="bodytext">Iccādikaṃ <span class="bld">asamatthābhidhāyi</span>ccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane <a name="M0.0101"></a> asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ</span> tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. <span class="bld">Duruccāraṇa</span>bhūtalakkhaṇaṃ <span class="bld">kaṭṭhaṃ</span> bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā <span class="bld">bhaṭṭha</span>ñca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti.</p>
  791. <p class="bodytext">Vākyadosepi <span class="bld">visandhivākyaṃ</span> idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ.</p>
  792. <p class="bodytext">‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’</p>
  793. <p class="bodytext">Iccādikaṃ <span class="bld">vākyasaṃkiṇṇa</span>ñca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha <span class="bld">eso</span> bhisakko <span class="bld">anārataṃ</span> niccaṃ <span class="bld">apāthyaṃ</span> rogassa ahitaṃ <span class="bld">dissati</span> vadati. <span class="bld">Eso</span> rogī <span class="bld">anārataṃ</span> satataṃ <span class="bld">apāthyaṃ</span> ahitaṃ khādati. <span class="bld">Vejjaṃ</span> bhisakkaṃ <span class="bld">dissati</span> kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma.</p>
  794. <p class="gatha1">‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;</p>
  795. <p class="gathalast">Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.</p>
  796. <p class="bodytext">Ida<span class="bld">mavācakaṃ</span> paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā <a name="M0.0102"></a> purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā <span class="bld">uyyāna</span>saddena gehañca latāpariyāya<span class="bld">vallarī</span>saddena aṅganā <span class="bld">ca pallava</span>saddena karacaraṇādharā ca <span class="bld">mañcarī</span>saddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā.</p>
  797. <p class="bodytext">Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ <span class="bld">viruddhaṃ</span> virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘katotra saṅkhepanayā’’</span>ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte <span class="bld">sati</span> ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi <span class="note">[dunniddatādi (ka.)]</span> vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  798. <p class="bodytext">Imāyeva <span class="note">[imissāyeva (ka.)]</span> gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha <span class="bld">para</span>saddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddha<span class="bld">masādhu</span> nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ <span class="bld">sandiddhaṃ</span> nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso <a name="M0.0103"></a> natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ <span class="bld">pariyāyañeyyaṃ</span> nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ <span class="bld">appatītatthaṃ</span> nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ <span class="bld">appayojakaṃ</span> nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ <span class="bld">dubbodhaṃ</span> nāma, yathā–</p>
  799. <p class="bodytext">‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti.</p>
  800. <p class="bodytext"><span class="bld">Kani</span> he kaññe <span class="bld">te</span> tavapāde <span class="bld">manuññaddhanayo</span> manoharasaddasamannāgatā <span class="bld">khādayo</span> gaggharikā <span class="bld">bhanti</span> dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ <span class="bld">desiyaṃ</span> nāma. Yathā–</p>
  801. <p class="bodytext">‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti.</p>
  802. <p class="bodytext">He lolavilocane <span class="bld">te</span> tava ime <span class="bld">gallā</span> kapolā <span class="bld">lāvaṇyatallā</span> manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payutta<span class="bld">madhikaṃ</span> nāma. Yathā–</p>
  803. <p class="gatha1">‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ;</p>
  804. <p class="gathalast">Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti.</p>
  805. <p class="bodytext">Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ <span class="bld">ūnaṃ</span> nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ <span class="bld">bhaggacchandaṃ</span> nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ <span class="bld">upakkamopasaṃhāravisamaṃ</span> nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ.</p>
  806. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāranissaye</p>
  807. <p class="centered">Paṭhamo paricchedo.</p>
  808. <p class="chapter">2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā</p>
  809. <p class="hangnum"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>.</p>
  810. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ;</span></p>
  811. <p class="gathalast"><span class="bld">Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate</span>.</p>
  812. <p class="hangnum"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>.</p>
  813. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā;</span></p>
  814. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate</span>.</p>
  815. <p class="bodytext"><a name="para68-69"></a><span class="paranum">68-69</span>. Iccevaṃ <a name="M0.0104"></a> dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha <span class="bld">‘‘kadācī’’</span>tyādi. Sakalopi ayaṃ <span class="bld">virodho</span> viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā <span class="bld">saṅkhyaṃ</span> gaṇanaṃ dosabhāvaṃ <span class="bld">atikkamma</span> paricchijja <span class="bld">guṇānaṃ vīthiṃ</span> padaviṃ guṇasabhāvataṃ <span class="bld">vigāhate</span> abbhupagacchati <span class="bld">kadāci,</span> na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. <span class="bld">‘‘Tene’’</span>ccādi. Yenevaṃ, <span class="bld">tena</span> kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ <span class="bld">yathā</span> yena pakārena <span class="bld">avirodho</span> niddosatā <span class="bld">siyā</span> bhaveyya, <span class="bld">tathā</span> tena pakārena dosānaṃ <span class="bld">parihāro</span> dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni <span class="bld">nīyate</span> ānīyate vuccateti attho.</p>
  816. <p class="bodytext"><a name="para68-69"></a><span class="paranum">68-69</span>. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto <span class="bld">‘‘kadācī’’</span>tyādimāha. Sakalopi ayaṃ <span class="bld">virodho</span> padadosādiko <span class="bld">dosasaṅkhyaṃ</span> dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci <span class="bld">kavikosallā</span> kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato <span class="bld">guṇavīthiṃ</span> guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ <span class="bld">vigāhate</span> abbhupagacchati, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">vuttavirodhānaṃ</span> yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ <span class="bld">avirodho</span> aviruddhatā <span class="bld">yathā <a name="M0.0105"></a> siyā</span> yena pakārena bhaveyya, <span class="bld">tathā</span> tena pakārena <span class="bld">dosaparihārāvabodho</span> yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo <span class="bld">idāni</span> laddhāvasare <span class="bld">nīyate</span> vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo.</p>
  817. <p class="subhead">Padadosaparihāravaṇṇanā</p>
  818. <p class="bodytext">Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –</p>
  819. <p class="hangnum"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>.</p>
  820. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;</span></p>
  821. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ</span>.</p>
  822. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">‘‘Vindanta’’</span>miccādi. <span class="bld">Pākena</span> pariṇatabhāvena <span class="bld">sālīnaṃ</span> yuttānaṃ, manuññānaṃ vā <span class="bld">sālīnaṃ</span> rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā <span class="bld">sukhaṃ</span> cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ <span class="bld">visado</span> ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā.</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. <span class="bld">‘‘Vindanti’’</span>ccādi. <span class="bld">Pākasālīnaṃ</span> pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā <span class="bld">sālīnaṃ</span> rattasāliādīnaṃ <span class="bld">dassanā</span> dassanahetu <span class="bld">sukhaṃ</span> cetasikasomanassaṃ <span class="bld">vindantaṃ</span> anubhontaṃ <span class="bld">taṃ janaṃ</span> taṃ kassakajanaṃ <span class="bld">visado</span> jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu.</p>
  824. <p class="centered">Yathā vā –</p>
  825. <p class="hangnum"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>.</p>
  826. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vināyakopi <a name="M0.0106"></a> nāgosi,</span></p>
  827. <p class="gatha2"><span class="bld">Gotamopi mahāmati;</span></p>
  828. <p class="gatha3"><span class="bld">Paṇītopi rasāpeto,</span></p>
  829. <p class="gathalast"><span class="bld">Cittā me sāmi te gati</span>.</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">‘‘Vināyakopi’’</span>ccādi. <span class="bld">Vīnaṃ</span> pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti <span class="bld">vināyako,</span> vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go <span class="bld">gotamo</span> hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā <span class="bld">gotamo</span> bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. <span class="bld">Me</span> mama. <span class="bld">Sāmī</span>ti āmantanaṃ. <span class="bld">Te</span> tava <span class="bld">gati</span> pavatti <span class="bld">cittā</span> abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ.</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Yathā vā</span> uttadosassa parihāro īdiso vā. <span class="bld">‘‘Vināyako’’</span>ccādi. He <span class="bld">sāmi</span> tvaṃ <span class="bld">vināyakopi</span> garuḷopi <span class="bld">nāgosi</span> pannago asi. No ce, <span class="bld">vināyakopi</span> satte vinento eva <span class="bld">nāgosi</span> nikkileso asi. <span class="bld">Gotamopi</span> pasutamopi <span class="bld">mahāmati</span> mahāpaññavāsi. No ce, <span class="bld">gotamopi</span> gottato gotamoyeva <span class="bld">mahāmati</span> mahāpaññavāsi. <span class="bld">Paṇītopi</span> madhuropi <span class="bld">rasāpeto</span> madhurarasato apagatosi. No ce, <span class="bld">paṇītopi</span> uttamo eva <span class="bld">rasāpeto</span> siṅgārādirasato apagatosi. <span class="bld">Te</span> tuyhaṃ <span class="bld">gati</span> pavatti <span class="bld">me</span> mayhaṃ <span class="bld">cittā</span> acchariyā. <a name="M0.0107"></a> Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti <span class="bld">vināyako,</span> buddho. Natthi āgu <span class="note">[ago (ka.)]</span> etassāti <span class="bld">nāgo,</span> buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti <span class="bld">mahāmati,</span> buddho. Padhānattaṃ nīto <span class="bld">paṇīto,</span> madhuro raso. Rasato apetoti <span class="bld">rasāpeto,</span> buddhoti viggaho.</p>
  832. <p class="centered">Ajhatthassa yathā –</p>
  833. <p class="hangnum"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>.</p>
  834. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kathaṃ tādiguṇābhāve,</span></p>
  835. <p class="gatha2"><span class="bld">Lokaṃ toseti dujjano;</span></p>
  836. <p class="gatha3"><span class="bld">Obhāsitāsesadiso,</span></p>
  837. <p class="gathalast"><span class="bld">Khajjoto nāma kiṃ bhave</span>.</p>
  838. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">‘‘Katha’’</span>miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati <span class="bld">lokaṃ</span> sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo.</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Ajhatthassa yathā</span>ti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. <span class="bld">‘‘Kathi’’</span>ccādi. <span class="bld">Dujjano</span> guṇahīnajano <span class="bld">tādiguṇābhāve</span> santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ <a name="M0.0108"></a> attani avijjamānatte sati <span class="bld">lokaṃ</span> sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho.</p>
  840. <p class="hangnum"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>.</p>
  841. <p class="gatha1"> <span class="bld">Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;</span></p>
  842. <p class="gathalast"><span class="bld">Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti</span>.</p>
  843. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">‘‘Paheḷikāyaṃ’’</span>iccādi. <span class="bld">Kiliṭṭhatā</span> kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī <span class="bld">na hi</span> no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha <span class="bld">‘‘piye’’</span>ccādi. <span class="bld">Itī</span>ti nidassane. <span class="bld">Piyā</span> vallabhāya <span class="bld">āliṅgitaṃ kaṃ</span> janaṃ <span class="bld">sukhaṃ</span> kāyikaṃ cetasikañca <span class="bld">no āliṅgati</span> na saṃyujjati nu. <span class="bld">Nu</span>iti parivitakke nipāto. Ettha <span class="bld">piyāti</span> kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ.</p>
  844. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">‘‘Paheḷike’’</span>ccādi. <span class="bld">Kiliṭṭhatā</span> kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, <span class="bld">na hi duṭṭhā</span> duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, <span class="bld">iti</span>saddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā <span class="bld">iti</span>saddo pakāratthoti. <span class="bld">Piyā</span> vallabhāya <span class="bld">āliṅgitaṃ</span> upaguhitaṃ <span class="bld">kaṃ</span> nāma janaṃ <span class="bld">sukhaṃ</span> kāyikamānasikaṃ <span class="bld">no āliṅgati nu,</span> āliṅgatevāti. Ettha <span class="bld">piyā</span>ti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti.</p>
  845. <p class="hangnum"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>.</p>
  846. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite;</span></p>
  847. <p class="gathalast"><span class="bld">Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya</span>.</p>
  848. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">‘‘Yamake’’</span>ccādi. <a name="M0.0109"></a> <span class="bld">Tato añña</span>nti icchitayamakato aññaṃ. <span class="bld">Tu</span>iti visesajotako. <span class="bld">Etaṃmayaṃ viyā</span>ti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya.</p>
  849. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">‘‘Yamake’’</span>ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, <span class="bld">tato</span> iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana <span class="bld">etaṃmayaṃ viya</span> iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho.</p>
  850. <p class="centered">Desavirodhino yathā –</p>
  851. <p class="hangnum"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>.</p>
  852. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;</span></p>
  853. <p class="gathalast"><span class="bld">Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale</span>.</p>
  854. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">‘‘Bodhisatte’’</span>ccādi. <span class="bld">Bodhisattassa</span> māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā <span class="bld">pabhāvena</span> puññappabhāvato <span class="bld">jalajāni</span> ambujāni thalepi <span class="bld">ahuṃ</span> ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva <span class="bld">tahiṃ</span> tasmiñca jale <span class="bld">suciraṃ</span> sabbadāva āvasana<span class="bld">māvāso</span> tena jāto kleso taṃ <span class="bld">nudantāniva</span> dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho.</p>
  855. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Bodhisattappabhāvena</span> bodhisattassa acinteyyānubhāvena <span class="bld">jalajāni</span> jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni <span class="bld">tahiṃ jale</span> visayattena pasiddhe tasmiṃ udake <span class="bld">sucirāvāsaklesaṃ</span> aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ <span class="bld">nudantāni iva</span> cajantāni iva thalepi <span class="bld">ahuṃ</span> ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ <a name="M0.0110"></a> acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ.</p>
  856. <p class="centered">Kālavirodhino yathā –</p>
  857. <p class="hangnum"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>.</p>
  858. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto;</span></p>
  859. <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ</span>.</p>
  860. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">‘‘Mahā’’</span>iccādi. <span class="bld">Mando</span> mudubhūto māruto ayaṃ <span class="bld">sabbotukaṃ</span> sabbesu utūsu pupphanakaṃ <span class="bld">kusumaṃ</span> pupphaṃ <span class="bld">samaṃ</span> ekato katvā <span class="bld">dhunanto</span> vikiranto <span class="bld">munino</span> munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa <span class="bld">pisuno</span> sūcako <span class="bld">vāyi</span> pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo.</p>
  861. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">‘‘Mahānubhāve’’</span>ccādi. Ayaṃ <span class="bld">mandamāruto</span> acaṇḍasamīraṇo <span class="bld">sabbotukaṃ</span> vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ <span class="bld">kusumaṃ</span> pupphajātaṃ <span class="bld">samaṃ</span> ekato katvā <span class="bld">dhunanto</span> kampento <span class="bld">munino</span> ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā <span class="bld">mahānubhāvapisuno</span> mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento <span class="bld">vāyi</span> sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ.</p>
  862. <p class="centered">Kalāvirodhino yathā –</p>
  863. <p class="hangnum"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>.</p>
  864. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nimuggamanaso <a name="M0.0111"></a> buddha-guṇe pañcasikhassapi;</span></p>
  865. <p class="gathalast"><span class="bld">Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ</span>.</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">‘‘Nimuggi’’</span>ccādi. Buddhassa <span class="bld">guṇe</span> sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa <span class="bld">pañcasikhassa</span> gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo.</p>
  867. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">‘‘Nimuggi’’</span>ccādi. <span class="bld">Buddhaguṇe</span> sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre <span class="bld">nimuggamanaso</span> otiṇṇacittassa <span class="bld">pañcasikhassapi</span> gandhabbadevaputtassāpi so <span class="bld">tantissaravirodho</span> vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho <span class="bld">kaṃ janaṃ na sampīṇeti,</span> sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ.</p>
  868. <p class="centered">Lokavirodhino yathā –</p>
  869. <p class="hangnum"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>.</p>
  870. <p class="gatha1"> <span class="bld">Gaṇaye <a name="M0.0112"></a> cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;</span></p>
  871. <p class="gathalast"><span class="bld">Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ</span>.</p>
  872. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">‘‘Gaṇaye’’</span>ccādi. Candanāya api sītalaṃ <span class="bld">gaṇaye</span> cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? <span class="bld">Sambodhiyaṃ</span> sabbaññutaññāṇe <span class="bld">sattaṃ</span> paribaddhaṃ <span class="bld">hadayaṃ</span> cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho.</p>
  873. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">‘‘Gaṇaye’’</span>ccādi. <span class="bld">Sambodhisattahadayo</span> sabbaññutaññāṇe āsattacitto <span class="bld">so</span> bodhisatto <span class="bld">padittaṅgārapūritaṃ</span> ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ <span class="bld">cakkavāḷaṃ</span> cakkavāḷagabbhaṃ <span class="bld">candanāyapi</span> candanato api <span class="bld">sītalaṃ</span> atisītalaṃ katvā <span class="bld">gaṇaye</span> cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho.</p>
  874. <p class="centered">Ñāyavirodhino yathā –</p>
  875. <p class="hangnum"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>.</p>
  876. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi;</span></p>
  877. <p class="gathalast"><span class="bld">Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava</span>.</p>
  878. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">‘‘Pariccatte’’</span>ccādi. <span class="bld">Munipuṅgava</span> munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti <span class="bld">pariccattabhavopi</span> tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti <span class="bld">upanītabhavo</span> asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa.</p>
  879. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">‘‘Pariccatte’’</span>ccādi. <span class="bld">Munipuṅgava</span> muniseṭṭha tvaṃ <span class="bld">pariccattabhavopi</span> apanītasugatiduggatibhavopi <span class="bld">upanītabhavo</span> lokassānītaabhivuddhiko <span class="bld">asi</span> bhavasi, <span class="bld">acintyaguṇasārāya</span> tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa <span class="bld">te</span> tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ <a name="M0.0113"></a> sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho.</p>
  880. <p class="centered">Āgamavirodhino yathā –</p>
  881. <p class="hangnum"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>.</p>
  882. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati;</span></p>
  883. <p class="gathalast"><span class="bld">Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ</span>.</p>
  884. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">‘‘Neve’’</span>tiādi. <span class="bld">Yatī</span>ti bhikkhu <span class="bld">kenāpi</span> saha <span class="bld">nevālapati</span> na vadatyeva, tathāpi <span class="bld">vacīviññattito</span> copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā <span class="bld">āpattidukkaṭaṃ</span> ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti <span class="bld">phuseyya</span> āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti.</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">‘‘Nevi’’</span>ccādi. <span class="bld">Yati</span> samaṇo <span class="bld">kenāpi</span> kenaci saddhiṃ <span class="bld">nevālapati</span> no bhāsati, tathāpi <span class="bld">vacīviññattito</span> copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato <span class="bld">sampajānamusāvādā</span> sampajānantassa musābhaṇanato <span class="bld">āpattidukkaṭaṃ</span> dukkaṭāpattiṃ <span class="bld">phuseyya</span> āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi <a name="M0.0114"></a> tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ.</p>
  886. <p class="centered">Neyyassa yathā –</p>
  887. <p class="hangnum"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>.</p>
  888. <p class="gatha1"> <span class="bld">Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino <span class="note">[sitamarīcino (sī.)]</span>;</span></p>
  889. <p class="gathalast"><span class="bld">Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ</span>.</p>
  890. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">‘‘Marīcī’’</span>tyādi. <span class="bld">Sītamarīcino</span> candassa <span class="bld">marīciyo</span> dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa <span class="bld">ālepo</span> upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā <span class="bld">nibbhara</span>matisayaṃ <span class="bld">dhavalā</span> setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu.</p>
  891. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">‘‘Marīci’’</span>ccādi. <span class="bld">Sītamarīcino</span> candassa <span class="bld">marīcicandanālepalābhā</span> marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā <span class="bld">nibbhara</span>matisayaṃ <span class="bld">dhavalā</span> setā <span class="bld">rocanti</span> dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho.</p>
  892. <p class="centered">Yathā vā –</p>
  893. <p class="hangnum"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>.</p>
  894. <p class="gatha1"> <span class="bld">Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo;</span></p>
  895. <p class="gathalast"><span class="bld">Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo</span>.</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">‘‘Mano’’</span>ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti <span class="bld">manonurañjano,</span> māraṅganānaṃ siṅgārakato <span class="bld">vibbhamo</span> vilāso jinena <span class="bld">asamanuññāto</span> abbhupagato <span class="bld">mārassa</span> vasavattino <span class="bld">hadayānalo</span> hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa <a name="M0.0115"></a> tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa.</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati <span class="bld">‘‘mano’’</span>ccādi. <span class="bld">Manonurañjano</span> dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto <span class="bld">māraṅganāsiṅgāravibbhamo</span> māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā <span class="bld">jinena</span> jitapañcamārena satthunā <span class="bld">asamanuññāto</span> anabbhupagato asampaṭicchito <span class="bld">mārassa</span> vasavattino <span class="bld">hadayānalo</span> hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya <span class="note">[analattakappanāya (ka.)]</span> ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ.</p>
  898. <p class="centered">Visesanāpekkhassa yathā –</p>
  899. <p class="hangnum"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>.</p>
  900. <p class="gatha1"> <span class="bld">Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;</span></p>
  901. <p class="gathalast"><span class="bld">Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā</span>.</p>
  902. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">‘‘Apayāte’’</span>ccādi. <a name="M0.0116"></a> Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo.</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">‘‘Apayāti’’</span>ccādi. Ayaṃ verī jano <span class="bld">apayātāparādhampi</span> apagatāparādhampi janaṃ <span class="bld">kodhapāṭalabhūtena</span> kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā <span class="bld">bhiyyo</span> yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho.</p>
  904. <p class="centered">Hīnatthassa yathā –</p>
  905. <p class="hangnum"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>.</p>
  906. <p class="gatha1"> <span class="bld">Appakānampi pāpānaṃ,</span></p>
  907. <p class="gatha2"><span class="bld">Pabhāvaṃ nāsaye budho;</span></p>
  908. <p class="gatha3"><span class="bld">Api nippabhatānīta-</span></p>
  909. <p class="gathalast"><span class="bld">Khajjoto hoti bhāṇumā</span>.</p>
  910. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">‘‘Appakāna’’</span>miccādi. <span class="bld">Budho</span> paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ <span class="bld">pabhāvaṃ</span> ānubhāvaṃ <span class="bld">nāsaye</span> appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. <span class="bld">Bhāṇumā</span> sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha <span class="bld">apī</span>tyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo.</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">‘‘Appakāni’’</span>ccādi. <span class="bld">Budho</span> paññavā <span class="bld">appakānampi</span> atimandānampi <span class="bld">pāpānaṃ</span> akusalānaṃ <span class="bld">pabhāvaṃ</span> vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ <span class="bld">nāsaye</span> ahosikammatāpādanena nāseyya, <a name="M0.0117"></a> bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti <span class="bld">api</span>ccādi. <span class="bld">Bhāṇumā</span> sūriyo <span class="bld">nippabhatānītakhajjoto api</span> nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha <span class="bld">api nippabhati</span>ccādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho.</p>
  912. <p class="centered">Anatthassa yathā –</p>
  913. <p class="hangnum"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>.</p>
  914. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci;</span></p>
  915. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ</span>.</p>
  916. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">‘‘Na pāde’’</span>ccādi. Ettha <span class="bld">vande</span>iccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo.</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">‘‘Na pādi’’</span>ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya <span class="bld">padaṃ</span> nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, <span class="bld">yathā</span> niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro.</p>
  918. <p class="hangnum"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>.</p>
  919. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhayakodhapasaṃsādi-</span></p>
  920. <p class="gatha2"><span class="bld">Viseso tādiso yadi;</span></p>
  921. <p class="gatha3"><span class="bld">Vattuṃ kāmīyate doso,</span></p>
  922. <p class="gathalast"><span class="bld">Na tatthe’katthatākato</span>.</p>
  923. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">‘‘Bhaye’’</span>ccādi. <a name="M0.0118"></a> <span class="bld">Bhaya</span>ñca cittutrāso <span class="bld">kodho</span> ca doso <span class="bld">pasaṃsā</span> ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ <span class="bld">kāmīyate</span> icchīyate, <span class="bld">tattha</span> tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi.</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati <span class="bld">‘‘bhayakodhe’’</span>ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ <span class="bld">yadi kāmīyate</span> ce viññūhi icchīyate, <span class="bld">tattha</span> bhayakodhādike visese <span class="bld">ekatthatākato</span> ekatthabhāvena kato <span class="bld">doso</span> vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho.</p>
  925. <p class="centered">Yathā –</p>
  926. <p class="hangnum"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>.</p>
  927. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato;</span></p>
  928. <p class="gathalast"><span class="bld">Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi</span>.</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘sappo’’</span>iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ <span class="bld">handā</span>ti khede <span class="bld">tato</span> tamhā ṭhānā, sappato vā <span class="bld">bhavaṃ</span> bhavanto <span class="bld">nivattatu</span> gatamaggābhimukho āvattatu. <span class="bld">Taṃ</span> ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato.</p>
  930. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">‘‘Sappo’’</span>ccādi. <a name="M0.0119"></a> <span class="bld">Handa</span> naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ <span class="bld">tato</span> ṭhānato, sappato vā <span class="bld">nivattatu</span> āvattatu yadi jīvitukāmo asi, <span class="bld">taṃ</span> ṭhānaṃ, sappaṃ vā <span class="bld">kathamupasappasi</span> kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo.</p>
  931. <p class="centered">Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  932. <p class="subhead">Vākyadosaparihāravaṇṇanā</p>
  933. <p class="centered">Bhaggarītino yathā –</p>
  934. <p class="hangnum"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>.</p>
  935. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo koci rūpātisayo,</span></p>
  936. <p class="gatha2"><span class="bld">Kanti kāpi manoharā;</span></p>
  937. <p class="gatha3"><span class="bld">Vilāsātisayo kopi,</span></p>
  938. <p class="gathalast"><span class="bld">Aho buddhamahodayo</span>.</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">‘‘Yo’’</span>iccādi. <span class="bld">Rūpassa</span> anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa <span class="bld">atisayo</span> ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti <span class="bld">manoharā</span> cittamavaharantī <span class="bld">kanti</span> sobhā <span class="bld">kāpi</span> avacanapathā kāpiyeva. <span class="bld">Vilāsassa</span> gatyādino <span class="bld">atisayo</span> vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā.</p>
  940. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">‘‘Yo koci’’</span>ccādi. <span class="bld">Rūpātisayo</span> suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi <a name="M0.0120"></a> alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ <span class="bld">yo koci</span>yeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. <span class="bld">Manoharā</span> lokassa cittaṃ harantī <span class="bld">kanti</span> sobhā <span class="bld">kāpi</span>yeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. <span class="bld">Vilāsātisayo</span> visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi <span class="bld">kopi</span>yeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato <span class="bld">buddhamahodayo</span> buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo <span class="bld">aho</span> acchariyoti. Ettha sabbanāmikena <span class="bld">kiṃ</span> saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti.</p>
  941. <p class="hangnum"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>.</p>
  942. <p class="gatha1"> <span class="bld">Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;</span></p>
  943. <p class="gathalast"><span class="bld">Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā</span>.</p>
  944. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">‘‘Abyāmoha’’</span>iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ <span class="bld">vinyāso</span> yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti <span class="bld">abyākiṇṇaṃ manoharaṃ</span>. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti <span class="bld">abyāmohakaro,</span> taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ <span class="bld">bandhaṃ</span>. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te <span class="bld">pasaṃsanti</span> thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena.</p>
  945. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">‘‘Abyāmohe’’</span>ccādi. <span class="bld">Adūrapadavinyāsaṃ</span> nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ <span class="bld">abyākiṇṇaṃ,</span> tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ <span class="bld">manoharaṃ,</span> tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ <span class="bld">abyāmohakaraṃ</span> ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ <span class="bld">bandhaṃ</span> pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ <span class="bld">kavissarā</span> kavīnaṃ <a name="M0.0121"></a> padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. <span class="bld">Pasaṃsanti</span> thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo <span class="bld">abyākiṇṇo</span>. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ <span class="bld">vinyāso</span> ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho.</p>
  946. <p class="centered">Yathā –</p>
  947. <p class="hangnum"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>.</p>
  948. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,</span></p>
  949. <p class="gatha2"><span class="bld">Bandhukaruciro’dharo;</span></p>
  950. <p class="gatha3"><span class="bld">Nāsā hemaṅkuso tena,</span></p>
  951. <p class="gathalast"><span class="bld">Jinoyaṃ piyadassano</span>.</p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘nīluppalābha’’</span>miccādi. Yassa jinassa <span class="bld">nayanaṃ</span> nettaṃ <span class="bld">nīluppalābhaṃ</span> indīvaradvayanibhaṃ, <span class="bld">adharo</span> adharoṭṭho <span class="bld">bandhukamiva</span> bandhukakusumamiva <span class="bld">ruciro</span> kanto, <span class="bld">nāsā</span> nāsikā sayaṃ <span class="bld">hemaṅkuso</span> suvaṇṇaṅkusoyeva, <span class="bld">tena</span> kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti <span class="bld">piyadassano</span>. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti.</p>
  953. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati <span class="bld">‘‘nīluppali’’</span>ccādinā. <span class="bld">Nayanaṃ</span> yassa nettayugaḷaṃ <span class="bld">nīluppalābhaṃ</span> nīluppaladalasadisaṃ, <span class="bld">adharo</span> adharoṭṭho <span class="bld">bandhukaruciro</span> bandhukapupphamiva manuñño, <span class="bld">nāsā</span> nāsikā <span class="bld">hemaṅkuso</span> suvaṇṇaṅkusoyeva, <span class="bld">tena</span> kāraṇena ayaṃ jino <span class="bld">piyadassano</span> manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. <span class="bld">Ābhā</span>saddo <span class="bld">nibhā</span>saddo viya ivattho. No ce, <span class="bld">pabhā</span>pariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva <a name="M0.0122"></a> jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti.</p>
  954. <p class="hangnum"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>.</p>
  955. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ;</span></p>
  956. <p class="gathalast"><span class="bld">Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati</span>.</p>
  957. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">‘‘Samatikkanti’’</span>ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo <span class="bld">gāmmattaṃ</span>. Yāsaṃ <span class="bld">kantānaṃ</span> madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ <span class="bld">rasassa</span> mādhuriyassa <span class="bld">hetuttā</span> kāraṇabhāvena <span class="bld">gāmmattaṃ</span> yathāvuttaṃ <span class="bld">ativattati</span> atikkamati.</p>
  958. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">‘‘Samati’’</span>ccādi. <span class="bld">Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ</span> visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ <span class="bld">bandhanaṃ</span> muttakādibandhanaṃ <span class="bld">rasahetuttā</span> paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ <span class="bld">ativattati</span> atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho.</p>
  959. <p class="centered">Yathā –</p>
  960. <p class="hangnum"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>.</p>
  961. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dunoti kāmacaṇḍālo,</span></p>
  962. <p class="gatha2"><span class="bld">So maṃ sadaya niddayo;</span></p>
  963. <p class="gatha3"><span class="bld">Īdisaṃ byasanāpannaṃ,</span></p>
  964. <p class="gathalast"><span class="bld">Sukhīpi kimupekkhase</span>.</p>
  965. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati <span class="bld">‘‘dunoti’’</span>ccādinā. Dayāya saha pavattīti <span class="bld">sadaya</span>iti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo <a name="M0.0123"></a> vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, <span class="bld">niddayo</span> nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. <span class="bld">Maṃ dunoti</span> adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti <span class="note">[duññāmīti (?)]</span> tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ <span class="bld">kiṃ</span> kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ.</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti <span class="bld">‘‘dunoti’’</span>ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati <span class="bld">‘‘sadaya</span> he kāruṇika <span class="bld">so kāmacaṇḍālo</span> so anaṅganīco <span class="bld">niddayo</span> nikkāruṇiko <span class="bld">maṃ dunoti</span> pīḷeti, <span class="bld">sukhīpi</span> mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ <span class="bld">byasanāpannaṃ</span> evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ <span class="bld">maṃ kimupekkhase</span> kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. <span class="bld">Sukhīpī</span>ti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti <a name="M0.0124"></a> gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. <span class="bld">Api</span>saddo akkhame.</p>
  967. <p class="hangnum"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>.</p>
  968. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;</span></p>
  969. <p class="gathalast"><span class="bld">Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ</span>.</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">‘‘Yati’’</span>ccādi. <span class="bld">Vicārita</span>nti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho.</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">‘‘Yatihīni’’</span>ccādi. <span class="bld">Yato</span> yasmā <span class="bld">savanubbegaṃ</span> ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato <span class="bld">yatihīnaparihāro</span> yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna <span class="bld">na nīyate</span> nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. <span class="bld">Heṭṭhā yetaṃ vicārita</span>nti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho.</p>
  972. <p class="centered">Kamaccutassa yathā –</p>
  973. <p class="hangnum"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>.</p>
  974. <p class="gatha1"> <span class="bld">Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi;</span></p>
  975. <p class="gathalast"><span class="bld">Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ</span>.</p>
  976. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">‘‘Udāra’’</span>iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā <a name="M0.0125"></a> desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ.</p>
  977. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">‘‘Udāri’’</span>ccādi. Tvaṃ puññavanta <span class="bld">udāracaritosi</span> cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, <span class="bld">teneva</span> tena kāraṇeneva <span class="bld">ārādhanā</span> mama yācanā tvayi hoti. <span class="bld">Desaṃ</span> vājanapadaṃ vā, no ce, <span class="bld">gāmaṃ</span> vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ <span class="bld">khettaṃ</span> vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho.</p>
  978. <p class="centered">Ativuttassa yathā –</p>
  979. <p class="hangnum"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>.</p>
  980. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindacandasambhūta-</span></p>
  981. <p class="gatha2"><span class="bld">Yasorāsimarīcinaṃ;</span></p>
  982. <p class="gatha3"><span class="bld">Sakalopya’yamākāso,</span></p>
  983. <p class="gathalast"><span class="bld">Nā’vakāso vijambhane</span>.</p>
  984. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. <span class="bld">Vijambhane</span> byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ.</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">‘‘Munindi’’</span>ccādi. <span class="bld">Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ</span> munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ <span class="bld">vijambhane</span> byāpane ayaṃ sakalopi ākāso <span class="bld">nāvakāso</span> na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva <a name="M0.0126"></a> cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho.</p>
  986. <p class="hangnum"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>.</p>
  987. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;</span></p>
  988. <p class="gathalast"><span class="bld">Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati</span>.</p>
  989. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">‘‘Vākya’’</span>miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. <span class="bld">Vākyaṃ</span> vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. <span class="bld">Aninditaṃ</span> ahīḷitaṃ. <span class="bld">Tena</span> yathāvuttena kāraṇena. <span class="bld">Taṃ</span> vākyaṃ <span class="bld">ummatto</span> dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ <span class="bld">vacanā</span> asaṅgatāya vācāya <span class="bld">aññatra</span> aññasmiṃ abyāpannacittavisaye <span class="bld">dussati</span> duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">‘‘Vākya’’</span>miccādi. <span class="bld">Byāpannacittānaṃ</span> viruddhabhāvamāpannacittānaṃ <span class="bld">vākyaṃ</span> syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ <span class="bld">apetatthaṃ</span> apagatasamudāyatthaṃ <span class="bld">aninditaṃ</span> viññūhi garahitaṃ na hoti, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">ummattādikānaṃ</span> ummattavedanaṭṭādīnaṃ <span class="bld">vacanāññatra</span> vacanaṃ vinā anummattādivacane <span class="bld">taṃ</span> samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ <span class="bld">dussati</span> dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho.</p>
  991. <p class="centered">Yathā –</p>
  992. <p class="hangnum"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>.</p>
  993. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo;</span></p>
  994. <p class="gathalast"><span class="bld">Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo</span>.</p>
  995. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘samuddo’’</span>iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā <a name="M0.0127"></a> eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ.</p>
  996. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">‘‘Samuddo’’</span>ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja <span class="bld">jarāturo</span> jararogābhibhūto, ime <span class="bld">jīmūtā</span> meghā <span class="bld">gajjanti</span> thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ.</p>
  997. <p class="hangnum"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>.</p>
  998. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ;</span></p>
  999. <p class="gathalast"><span class="bld">Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ</span>.</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">‘‘Sukhumāli’’</span>ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena <span class="bld">pabhāvitaṃ</span> vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ <span class="bld">taṃ</span> bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ <span class="bld">saṃdūsayeyya</span> nāsayeti attho.</p>
  1001. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">‘‘Sukhumāli’’</span>ccādi. <span class="bld">Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ</span> ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena <span class="bld">dittabhāvena</span> piyabhāvena anubrūhitaṃ <span class="bld">taṃ</span> bandhanaṃ <span class="bld">bandhapharusadosaṃ</span> bandhapharusasaṅkhātadosaṃ <span class="bld">saṃdūsayeyya</span> nāseyya, <span class="bld">taṃ</span> bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ.</p>
  1002. <p class="centered">Yathā –</p>
  1003. <p class="hangnum"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>.</p>
  1004. <p class="gatha1"> <span class="bld">Passantā <a name="M0.0128"></a> rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;</span></p>
  1005. <p class="gathalast"><span class="bld">Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā</span>.</p>
  1006. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘passantā’’</span>iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho.</p>
  1007. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">‘‘Passante’’</span>ccādi. <span class="bld">Sādhū</span> sajjanā <span class="bld">sambuddhakāle</span> sambuddhassa dharamānakāle <span class="bld">rūpavibhavaṃ</span> tassa rūpasampattiṃ <span class="bld">passantā</span> cakkhuṃ santappetvā olokentā <span class="bld">madhuraṃ giraṃ</span> tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā <span class="bld">keḷiparammukhā</span> kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā <span class="bld">caranti</span> gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha <span class="bld">kālo</span>ti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro.</p>
  1008. <p class="centered">Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1009. <p class="subhead">Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā</p>
  1010. <p class="centered">Apakkamassa yathā –</p>
  1011. <p class="hangnum"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>.</p>
  1012. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;</span></p>
  1013. <p class="gathalast"><span class="bld">Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo</span>.</p>
  1014. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">‘‘Bhāvanā’’</span>iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo.</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">‘‘Bhāvane’’</span>ccādi. <a name="M0.0129"></a> <span class="bld">Iha</span> manussaloke <span class="bld">sammā sampāditāni</span> kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni <span class="bld">nibbānabhogasaggādisādhanāni</span> yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti.</p>
  1016. <p class="hangnum"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>.</p>
  1017. <p class="gatha1"> <span class="bld">Uddiṭṭhavisayo koci <span class="note">[kopi (ka. sī.)]</span>, viseso tādiso yadi;</span></p>
  1018. <p class="gathalast"><span class="bld">Anuddiṭṭhesu <span class="note">[anudiṭṭhesu (?)]</span> neva’tthi, doso kamavilaṅghane</span>.</p>
  1019. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">‘‘Uddiṭṭhe’’</span>ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso <span class="bld">anuddiṭṭhesu</span> yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, <span class="bld">kamassa</span> yathoddiṭṭhesu anukkamassa <span class="bld">vilaṅghane</span> atikkame doso nevatthi.</p>
  1020. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">‘‘Uddiṭṭhe’’</span>ccādi. <span class="bld">Uddiṭṭhavisayo</span> paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso <span class="bld">koci viseso</span> uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso <span class="bld">anuddiṭṭhesu</span> atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. <span class="bld">Kamavilaṅghane</span> uddesānuddesānaṃ kamātikkame <span class="bld">doso</span> satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ.</p>
  1021. <p class="centered">Yathā –</p>
  1022. <p class="hangnum"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>.</p>
  1023. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kusalākusalaṃ <a name="M0.0130"></a> abyā-kata’miccesu pacchimaṃ;</span></p>
  1024. <p class="gathalast"><span class="bld">Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ</span>.</p>
  1025. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘kusale’’</span>ccādi. <span class="bld">Kusalaṃ</span> kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, <span class="bld">akusalañca</span> dvādasavidhaṃ, <span class="bld">abyākataṃ</span> vipākakriyāsaṅkhātamiti <span class="bld">etesu</span> tīsu <span class="bld">pacchimaṃ</span> abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti <span class="bld">pākadaṃ. Ne</span>ti nipātapadaṃ. <span class="bld">Paṭhamadvayaṃ</span> kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti <span class="bld">pākada</span>nti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo.</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">‘‘Kusale’’</span>ccādi. <span class="bld">Kusalaṃ</span> kāmāvacarādiekavīsatikusalañca <span class="bld">akusalaṃ</span> dvādasavidhaṃ akusalañca <span class="bld">abyākataṃ</span> vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca <span class="bld">iccesu</span> evametesu tīsu <span class="bld">pacchimaṃ</span> uddesakkamena pacchimamabyākataṃ <span class="bld">pākadaṃ na</span> vipākadāyakaṃ na hoti, <span class="bld">paṭhamadvayaṃ</span> kusalākusalaṃ <span class="bld">pākadaṃ</span> yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti <span class="note">[pāṇini 1.3.10 suttamidaṃ. anudissate iti anudeso, pacchā uccārito iccattho ‘‘samānaṃ’’iti sambandhechaṭṭhī (katvabodhinī)]</span> vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti.</p>
  1027. <p class="hangnum"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>.</p>
  1028. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;</span></p>
  1029. <p class="gathalast"><span class="bld">Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino</span>.</p>
  1030. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">‘‘Saguṇāna’’</span>miccādi. <a name="M0.0131"></a> Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise <span class="bld">kāraṇe</span> hetumhi sati <span class="bld">bhūtaṃ</span> yathāpavattaṃ <span class="bld">atthaṃ</span> attano caritalakkhaṇaṃ <span class="bld">saṃsino</span> vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ <span class="bld">āvikaraṇe</span> adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya <span class="bld">āpatti</span> pāpuṇanaṃ sambhavo natthi.</p>
  1031. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">‘‘Saguṇi’’</span>ccādi. <span class="bld">Tādise kāraṇe sati</span> sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne <span class="bld">bhūtatthasaṃsino</span> attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa <span class="bld">saguṇānaṃ</span> sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ <span class="bld">āvikaraṇe</span> pākaṭīkaraṇe <span class="bld">ocityahīnatāpatti</span> ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. <span class="bld">Sa</span>saddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho.</p>
  1032. <p class="hangnum"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>.</p>
  1033. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;</span></p>
  1034. <p class="gathalast"><span class="bld">Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā</span>.</p>
  1035. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">‘‘Ocitya’’</span>miccādi. <span class="bld">Loke</span> sattaloke <span class="bld">vikhyātaṃ</span> pasiddhaṃ ābālajanaṃ <span class="note">[ābālajanānaṃ (ka.)]</span> yathāsakamanurūpaṃ vijānanato <span class="bld">ocityaṃ</span> ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ <span class="bld">ādarā</span> ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ ocitye <span class="bld">upadesassa</span> paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa <span class="bld">pabhavā</span> uppattiṭṭhānabhūtā <span class="bld">sujanā</span> suṭṭhujanā <span class="bld">kavipuṅgavā</span> uttamā, <span class="note">[kaviuttamā (?)]</span> kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti.</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">‘‘Ocitye’’</span>ccādi. <a name="M0.0132"></a> <span class="bld">Loke</span> sattaloke <span class="bld">vikhyātaṃ</span> ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma <span class="bld">ādarā</span> gāravena <span class="bld">viññeyyaṃ</span> viññūhi ñātabbaṃ hoti, <span class="bld">tattha</span> ocityavisaye <span class="bld">upadesapabhavā</span> paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā <span class="bld">sujanā</span> sādhujanabhūtā <span class="bld">kavipuṅgavā</span> uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha <span class="bld">nāma</span>saddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ.</p>
  1037. <p class="hangnum"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>.</p>
  1038. <p class="gatha1"> <span class="bld">Viññātocityavibhavo-</span></p>
  1039. <p class="gatha2"><span class="bld">Cityahīnaṃ parihare;</span></p>
  1040. <p class="gatha3"><span class="bld">Tato’cityassa sampose,</span></p>
  1041. <p class="gathalast"><span class="bld">Rasaposo siyā kate</span>.</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">‘‘Viññāta’’</span>miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva <span class="bld">vibhavo</span> sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ <span class="bld">parihare</span> parivajjeyya. <span class="bld">Tato</span> tasmā parihārato hetuto ocityassa <span class="bld">sampose</span> suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate <span class="bld">rasassa</span> assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo <span class="bld">siyā</span> bhaveyya.</p>
  1043. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">‘‘Viññāte’’</span>ccādi. <span class="bld">Viññātocityavibhavo</span> tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi <span class="bld">ocityahīnaṃ</span> nāma dūsanaṃ <span class="bld">parihare</span> nirākareyya, <span class="bld">tato</span> dosaparihārato ocityassa <span class="bld">sampose</span> upabrūhane kate sati <span class="bld">rasaposo</span> mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo <span class="note">[vuddhabhāvo (ka.)]</span> posetabbabhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  1044. <p class="centered">Yathā –</p>
  1045. <p class="hangnum"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>.</p>
  1046. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo <a name="M0.0133"></a> mārasenamāsanna-māsannavijayussavo;</span></p>
  1047. <p class="gathalast"><span class="bld">Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino</span>.</p>
  1048. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati <span class="bld">‘‘yo’’</span>iccādi. <span class="bld">Vijayo</span> parābhibhavo āsanno vijayo eva <span class="bld">ussavo</span> abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo <span class="bld">āsannaṃ</span> attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ <span class="bld">tiṇāyapi na maññittha</span> tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, <span class="bld">so jino</span> māraji <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ jayaṃ <span class="bld">detū</span>ti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti.</p>
  1049. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ <span class="bld">‘‘yo mārasenamāsanne’’</span>ccādinā lakkhiyamudāharati. <span class="bld">Āsannavijayussavo</span> adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino <span class="bld">āsannaṃ</span> anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ <span class="bld">mārasenaṃ</span> mārabalaṃ <span class="bld">tiṇāyapi</span> tiṇalavaṃ katvāpi <span class="bld">na maññittha</span> sallakkhaṇaṃ nākāsi, <span class="bld">so jino</span> so jitapañcamāro <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ <a name="M0.0134"></a> hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho.</p>
  1050. <p class="hangnum"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>.</p>
  1051. <p class="gatha1"> <span class="bld">Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane;</span></p>
  1052. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati</span>.</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">‘‘Āraddha’’</span>iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ <span class="bld">āraddhāni</span> vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa <span class="bld">atikkamo</span> pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho <span class="bld">kvāpi</span> katthacipi ṭhāne <span class="bld">gatiṃ na vindati</span> patiṭṭhaṃ na labhate.</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">‘‘Āraddhi’’</span>ccādi. <span class="bld">Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane</span> vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho <span class="bld">kvāpi</span> katthacipi ṭhāne <span class="bld">gatiṃ</span> patiṭṭhaṃ <span class="bld">na vindati</span> na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho.</p>
  1055. <p class="centered">Yathā –</p>
  1056. <p class="hangnum"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>.</p>
  1057. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;</span></p>
  1058. <p class="gathalast"><span class="bld">Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca</span>.</p>
  1059. <p class="hangnum"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>.</p>
  1060. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye;</span></p>
  1061. <p class="gathalast"><span class="bld">Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca</span>.</p>
  1062. <p class="bodytext"><a name="para108-109"></a><span class="paranum">108-109</span>. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, <span class="bld">ca</span>kārassekassa katattā na saddarītiyā <a name="M0.0135"></a> bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā.</p>
  1063. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">‘‘Sujane’’</span>ccādi. <span class="bld">Sujanaññānaṃ</span> sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca <span class="bld">visassa</span> jīvitaharaṇasamatthassa <span class="bld">siṅgino</span> visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca <span class="bld">vissāso</span> saṃsaggo <span class="bld">na upapajjate</span> kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. <span class="bld">Ca</span>saddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati.</p>
  1064. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">‘‘Bhesajje’’</span>ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. <span class="bld">Vihite</span> pathye <span class="bld">bhesajje</span> osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca <span class="bld">sajjane</span> sādhujane ca <span class="bld">api</span> punapi <span class="bld">saguṇe</span> vijjamānaguṇe ca <span class="bld">pasādaṃ</span> attano cittapasādaṃ <span class="bld">niccaṃ</span> satataṃ <span class="bld">ācare</span> sappuriso kareyya seveyyāti.</p>
  1065. <p class="centered">Sasaṃsayassa yathā –</p>
  1066. <p class="hangnum"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>.</p>
  1067. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindacandimāloka-</span></p>
  1068. <p class="gatha2"><span class="bld">Rasalolavilocano;</span></p>
  1069. <p class="gatha3"><span class="bld">Jano’vakkantapantho’va,</span></p>
  1070. <p class="gathalast"><span class="bld">Raṃsidassanapīṇito</span>.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">‘‘Muninde’’</span>ccādi. Ettha <span class="bld">raṃsi</span>saddo sasaṃsayaṃ pariharati.</p>
  1072. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā <span class="bld">‘‘munindi’’</span>ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. <span class="bld">Raṃsi</span>saddoyeva hi viseso, ettha <span class="bld">raṃsi</span>saddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti.</p>
  1073. <p class="hangnum"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>.</p>
  1074. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṃsayāyeva <a name="M0.0136"></a> yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā;</span></p>
  1075. <p class="gathalast"><span class="bld">Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito</span>.</p>
  1076. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">‘‘Saṃsaye’’</span>ccādi. <span class="bld">Kīḷādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho.</p>
  1077. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">‘‘Saṃsayāyeve’’</span>ccādi. <span class="bld">Kīḷādihetunā</span> kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena <span class="bld">yaṃ kiñci</span> saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ <span class="bld">saṃsayāya eva</span> sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva <span class="bld">yadi payujjate</span> tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, <span class="bld">sasaṃsayasamappito</span> sasaṃsayadosasahito bandho <span class="bld">na dosova</span> aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho.</p>
  1078. <p class="centered">Yathā –</p>
  1079. <p class="hangnum"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>.</p>
  1080. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato;</span></p>
  1081. <p class="gathalast"><span class="bld">Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā</span>.</p>
  1082. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">‘‘Yāte’’</span>ccādi. <span class="bld">Gurumhi</span> ajjhāpake <span class="bld">sakagehato</span> attano mūlanilayato <span class="bld">dutiyaṃ nilayaṃ</span> dutiyaṃ gharaṃ yāte sati <span class="bld">niyata</span>mekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. <span class="bld">Gurumhi</span> surācariye <span class="note">[suraccācariye (ka.)]</span> <span class="bld">sakagehato</span> attano jātarāsito <span class="bld">dutiyaṃ nilayaṃ</span> dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho.</p>
  1083. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">‘‘Yāte’’</span>ccādi. <span class="bld">Gurumhi</span> ācariye <span class="bld">sakagehato</span> attano vāsāgārato <span class="bld">dutiyaṃ nilayaṃ</span> dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. <span class="bld">Gurumhi</span> surācariye <span class="bld">sakagehato</span> attano jātarāsito <span class="bld">dutiyaṃ nilayaṃ</span> dutiyaṃ <a name="M0.0137"></a> rāsiṃ <span class="bld">yāte</span> gate sati anukūlattā <span class="bld">niyata</span>mekantena <span class="bld">ajjhayanādinā</span> uggahaṇādinā <span class="bld">sukhaṃ</span> mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha <span class="bld">ajjhayana</span>saddasannidhānena payutta<span class="bld">guru</span>saddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti.</p>
  1084. <p class="hangnum"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>.</p>
  1085. <p class="gatha1"> <span class="bld">Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;</span></p>
  1086. <p class="gathalast"><span class="bld">Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi</span>.</p>
  1087. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">‘‘Subhagā’’</span>iccādi. <span class="bld">Iccevamādikaṃ</span> bhaginīiccevamādikaṃ.</p>
  1088. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">‘‘Subhage’’</span>ccādi. <span class="bld">Etassa</span> purisassa sā ayaṃ bhaginī <span class="bld">subhagā</span> sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api <span class="bld">na gāmmamiti</span> gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ.</p>
  1089. <p class="hangnum"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>.</p>
  1090. <p class="gatha1"> <span class="bld">Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo;</span></p>
  1091. <p class="gathalast"><span class="bld">Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati</span>.</p>
  1092. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">‘‘Duṭṭha’’</span>iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa <span class="bld">vigame</span> apagame sati.</p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">‘‘Duṭṭhi’’</span>ccādi. <span class="bld">Duṭṭhālaṅkāravigame</span> dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati <span class="bld">sobhanālaṅkatikkamo</span> pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro <span class="bld">alaṅkāraparicchede</span> alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede <span class="bld">āvibhāvaṃ</span> pakāsattaṃ <span class="bld">gamissati</span> pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho.</p>
  1094. <p class="hangnum"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>.</p>
  1095. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dose <a name="M0.0138"></a> parīharitumesa varo’padeso,</span></p>
  1096. <p class="gatha2"><span class="bld">Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;</span></p>
  1097. <p class="gatha3"><span class="bld">Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,</span></p>
  1098. <p class="gathalast"><span class="bld">Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī</span>.</p>
  1099. <p class="centered">Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite</p>
  1100. <p class="centered">Subodhālaṅkāre</p>
  1101. <p class="centered">Dosaparihārāvabodho nāma</p>
  1102. <p class="centered">Dutiyo paricchedo.</p>
  1103. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">‘‘Dose’’</span>iccādi. <span class="bld">Dose</span> yathāvutte padadosādike <span class="bld">pariharituṃ</span> pariccajituṃ eso <span class="bld">varo</span> uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ <span class="bld">anusaraṇena</span> anugamena <span class="note">[anupagamena (ka.)]</span> mayā evaṃ <span class="bld">kato</span> nipphādito, <span class="bld">imaṃ</span> upadesaṃ guruvarānaṃ <span class="bld">adhikappasādā</span> mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, <span class="bld">viññāya</span> jānitvā ādarato kareyya <span class="bld">dose</span> yathāvutte dose <span class="bld">yaso</span> parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti <span class="bld">yasobhilāsī paraṃ</span> accantameva <span class="bld">parihareyya</span> dūrato kareyya.</p>
  1104. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ</p>
  1105. <p class="centered">Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo.</p>
  1106. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">‘‘Dose’’</span>ccādi. <span class="bld">Dose</span> yathāvuttapadadosādike <span class="bld">pariharitu</span>mapanetuṃ <span class="bld">varo</span> uttamo <span class="bld">eso</span> upadeso <span class="bld">satthantarānusaraṇena</span> bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena <span class="bld">kato</span> viracito, <span class="bld">imaṃ</span> upadesaṃ guruvarānaṃ <span class="bld">adhikappasādā</span> adhikappasādena <span class="bld">viññāya</span> sabhāvato ñatvā <span class="bld">yasobhilāsī</span> yasapaṭilābhakāraṇattā <a name="M0.0139"></a> kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā <span class="bld">dose</span> yathāvuttadose <span class="bld">paraṃ</span> atisayena <span class="bld">parihareyya</span> dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā <span class="bld">satthantarā, antara</span>saddo hi <span class="bld">añña</span>saddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ.</p>
  1107. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāranissaye</p>
  1108. <p class="centered">Dutiyo paricchedo.</p>
  1109. <p class="chapter">3. Guṇāvabodhapariccheda</p>
  1110. <p class="subhead">Anusandhivaṇṇanā</p>
  1111. <p class="hangnum"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>.</p>
  1112. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sambhavanti guṇā yasmā,</span></p>
  1113. <p class="gatha2"><span class="bld">Dosāne’va’matikkame;</span></p>
  1114. <p class="gatha3"><span class="bld">Dassessaṃ te tato dāni,</span></p>
  1115. <p class="gathalast"><span class="bld">Sadde sambhūsayanti ye</span>.</p>
  1116. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha <span class="bld">‘‘sambhavanti’’</span>iccādi. <span class="bld">Dosānaṃ</span> yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ <span class="bld">evaṃ</span> yathāvuttanayena atikkame sati <span class="bld">guṇā</span> dhammā <a name="M0.0140"></a> saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo <span class="bld">yasmā</span> kāraṇā <span class="bld">sambhavanti</span> sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, <span class="bld">tato</span> tasmā kāraṇā <span class="bld">ye</span> guṇā sadde <span class="bld">sambhūsayanti</span> alaṅkaronti, <span class="bld">te</span> saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni <span class="bld">dassessaṃ</span> upadisissāmi.</p>
  1117. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento <span class="bld">‘‘sambhavanti’’</span>ccādigāthamāha. <span class="bld">Dosānaṃ</span> niddiṭṭhapadadosādīnaṃ <span class="bld">evaṃ</span> anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati <span class="bld">guṇā</span> pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato <span class="bld">ye</span> saddadhammā sadde <span class="bld">sambhūsayanti</span> sajjanti, <span class="bld">te</span> saddadhamme <span class="bld">dassessaṃ</span> pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā.</p>
  1118. <p class="subhead">Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā</p>
  1119. <p class="hangnum"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>.</p>
  1120. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pasādo’jo madhuratā,</span></p>
  1121. <p class="gatha2"><span class="bld">Samatā sukhumālatā;</span></p>
  1122. <p class="gatha3"><span class="bld">Sileso’dāratā kanti,</span></p>
  1123. <p class="gathalast"><span class="bld">Atthabyattisamādhayo</span>.</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Idāni te vibhajati <span class="bld">‘‘pasādo’’</span>iccādinā pasatthi <span class="bld">pasādo</span> pakāsatthatā, <span class="bld">ojo</span> samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, <span class="bld">madhuratā</span> saddānaṃ rasavantatā, <span class="bld">samatā</span> pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, <span class="bld">sukhumālatā</span> apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ <span class="bld">sileso</span> bandhagāravaṃ, <span class="bld">udāratā</span> ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, <span class="bld">kanti</span> sabbalokamanoharatā, <span class="bld">atthabyatti</span> siddhena <a name="M0.0141"></a> ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, <span class="bld">samādhi</span> lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva.</p>
  1125. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Idāni <span class="bld">‘‘pasādojo’’</span>iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. <span class="bld">Pasādo</span> pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, <span class="bld">ojo</span> samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, <span class="bld">madhuratā</span> saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, <span class="bld">samatā</span> pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, <span class="bld">sukhumālatā</span> vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, <span class="bld">sileso</span> ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, <span class="bld">udāratā</span> ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, <span class="bld">kanti</span> sabbesaṃ piyaguṇatā ca, <span class="bld">atthabyatti</span> icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, <span class="bld">samādhayo</span> lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena <span class="bld">alaṅkārā</span> nāma.</p>
  1126. <p class="subhead">Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā</p>
  1127. <p class="hangnum"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>.</p>
  1128. <p class="gatha1"> <span class="bld">Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;</span></p>
  1129. <p class="gathalast"><span class="bld">Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ</span>.</p>
  1130. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">‘‘Guṇehi’’</span>ccādi. <a name="M0.0142"></a> <span class="bld">Etehi</span>yeva vuttehi dasahi <span class="bld">guṇehi</span> dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi <span class="bld">sampanno</span> yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti <span class="bld">kavimanoharo</span> kavihadayahilādakārī bandho <span class="bld">kattūnaṃ</span> bandhantānaṃ kavīnaṃ <span class="bld">accantanimmalaṃ</span> atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā <span class="bld">kittiṃ</span> guṇaghosaṃ <span class="bld">sampādayati</span> nipphādeti.</p>
  1131. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">‘‘Guṇe’’</span>ccādi. <span class="bld">Etehi guṇehi</span> imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi <span class="bld">sampanno</span> samannāgato samiddho vā <span class="bld">bandho</span> pajjādibandho <span class="bld">kavimanoharo</span> attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento <span class="bld">kattūnaṃ</span> racayantānaṃ <span class="bld">accantanimmalaṃ</span> appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ <span class="bld">kittiṃ</span> bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ <span class="bld">sampādayati</span> nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo <span class="bld">kavimanoharo</span>ti viggaho.</p>
  1132. <p class="subhead">Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā</p>
  1133. <p class="hangnum"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>.</p>
  1134. <p class="gatha1"> <span class="bld">Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali;</span></p>
  1135. <p class="gathalast"><span class="bld">Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā</span>.</p>
  1136. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha <span class="bld">‘‘adūra’’</span>iccādi. <span class="bld">Adūre</span> āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena <span class="bld">āhito</span> ṭhapito kato <span class="bld">sambandho</span> anvayo, tena <span class="bld">subhagā</span> manoharā <span class="bld">supasiddho</span> suppakāso sugammo <span class="bld">abhidheyyo</span> attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi –</p>
  1137. <p class="gatha1">‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,</p>
  1138. <p class="gatha2"><a name="M0.0143"></a> Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;</p>
  1139. <p class="gatha3">Visanti bhāvāvagamā katassamā,</p>
  1140. <p class="gathalast">Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.</p>
  1141. <p class="bodytext">Tādisā yā <span class="bld">padāvali</span> padapanti ayaṃ <span class="bld">pasādaṃ</span> tannāmakaṃ guṇaṃ <span class="bld">janaye</span> uppādayati. <span class="bld">Yathā</span>ti tamudāharati.</p>
  1142. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘adūrāhite’’</span>ccādi. <span class="bld">Adūre</span> āsannapadese tadupacārena āsanne vā <span class="bld">āhito</span> kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā <span class="bld">sambandho</span> icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena <span class="bld">subhagā</span> manoharā, <span class="bld">supasiddho</span> pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo <span class="bld">abhidheyyo</span> saddattho yassā sā ayaṃ <span class="bld">padāvali</span> padapanti <span class="bld">pasādaṃ</span> pasādanāmakaṃ guṇaṃ <span class="bld">janaye</span> uppādayati. <span class="bld">Yathā</span>ti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, <span class="bld">su</span> atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi –</p>
  1143. <p class="gatha1">‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,</p>
  1144. <p class="gatha2">Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;</p>
  1145. <p class="gatha3">Visanti bhāvāvagamā katassamā,</p>
  1146. <p class="gathalast">Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.</p>
  1147. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">asaddagocaraṃ</span> saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade <span class="bld">kevalaṃ</span> visuṃ <span class="bld">phurantaṃ</span> cāpentaṃ <span class="bld">kavīnadhippāyaṃ</span> kavīnamajjhāsayaṃ <a name="M0.0144"></a> <span class="bld">katassamā</span> saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā <span class="bld">bhāvāvagamā</span> padatthāvabodhena <span class="bld">visanti</span> pavisanti, tādisā <span class="bld">ākatiyo</span> tu saddasaddatthānaṃ ākārā <span class="bld">pakāsayanti</span> adhippāyatthaṃ jotentīti.</p>
  1148. <p class="hangnum"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>.</p>
  1149. <p class="gatha1"> <span class="bld">Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;</span></p>
  1150. <p class="gathalast"><span class="bld">Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare</span>.</p>
  1151. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">‘‘Alaṅkarontā’’</span>iccādi. <span class="bld">Munino</span> sammāsambuddhassa <span class="bld">vadanaṃ</span> sabhāvamadhurapakatimukhaṃ <span class="bld">alaṅkarontā</span> sajjantā sobhayamānā adharānaṃ <span class="bld">raṃsiyo</span> supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. <span class="bld">Ambujodare</span> tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare <span class="bld">sampatantā</span> pavattamānā <span class="bld">aruṇaraṃsīva</span> bālasūriyaraṃsiyo viya <span class="bld">sobhante</span> virājanti.</p>
  1152. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">‘‘Alaṅkaronte’’</span>ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā <span class="bld">adhararaṃsiyo</span> tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā <span class="bld">ambujodare</span> vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sampatantā</span> pavattamānā <span class="bld">aruṇaraṃsī iva</span> bālasūriyaraṃsīva <span class="bld">sobhante</span> dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā <span class="note">[sutānumitesu sutasambandho balavā (paribhāsendusere 112)]</span>, kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ.</p>
  1153. <p class="hangnum"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>.</p>
  1154. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ojo samāsabāhulya-</span></p>
  1155. <p class="gatha2"><span class="bld">Meso gajjassa jīvitaṃ;</span></p>
  1156. <p class="gatha3"><span class="bld">Pajjepya’nākulo so’yaṃ,</span></p>
  1157. <p class="gathalast"><span class="bld">Kanto kāmīyate yathā</span>.</p>
  1158. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">‘‘Ojo’’</span>iccādi. <a name="M0.0145"></a> <span class="bld">Samāsassa</span> ekatthavuttiyā <span class="bld">bāhulyaṃ</span> bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, <span class="bld">eso</span> ojo samāsabāhullalakkhaṇo <span class="bld">gajjassa</span> vuttirūpassa <span class="bld">jīvitaṃ</span> hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, <span class="bld">soyaṃ</span> ojo <span class="bld">anākulo</span> agahano atoyeva <span class="bld">kanto</span> hadayaṅgamo, <span class="bld">pajjepi</span> na kevalaṃ gajje <span class="bld">kāmīyate</span> payujjate. <span class="bld">Yathe</span>tyudāharati.</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Idāni ojaguṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ojo’’</span>ccādinā. Ojo nāma <span class="bld">samāsabāhulyaṃ</span> bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, <span class="bld">eso</span> ojo <span class="bld">gajjassa</span> gajjabandhassa <span class="bld">jīvitaṃ</span> hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">So ayaṃ</span> ojo <span class="bld">anākulo</span> nibyākulo <span class="bld">kanto</span> tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto <span class="bld">pajjepi</span> pajjabandhepi <span class="bld">kāmīyate</span> kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti <span class="bld">‘‘yathe’’</span>ccādinā.</p>
  1160. <p class="hangnum"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>.</p>
  1161. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā;</span></p>
  1162. <p class="gathalast"><span class="bld">Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo</span>.</p>
  1163. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. Munindassa <span class="bld">mandaṃ</span> īsakaṃ <span class="bld">sañjāto</span> pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa <span class="note">[yasassa (ka.)]</span> <span class="bld">hāso</span> hasitaṃ sova candanamiva <span class="bld">candanaṃ</span> dhavalattarūpattā, tena <span class="bld">limpitā</span> upadehitā <span class="bld">pallavā</span> sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, <span class="bld">dhavalā</span> pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi <span class="bld">tassa</span> munindasseva <span class="bld">eko</span> aññassa tādisassābhāvā <span class="bld">adharapallavo na dhavalo</span> <a name="M0.0146"></a> dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti.</p>
  1164. <p class="gatha1">‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,</p>
  1165. <p class="gatha2">Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;</p>
  1166. <p class="gatha3">Kiṃ tena vo <span class="bld">na</span> vihitaṃ hita’muggadugga-</p>
  1167. <p class="gathalast">Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’.</p>
  1168. <p class="bodytext">Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca <span class="bld">ya-ta</span>saddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha <span class="bld">ya</span>saddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca <span class="bld">ta</span>saddo <span class="bld">ya</span>saddaṃ nāpekkhate. Yathā –</p>
  1169. <p class="gatha1">‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;</p>
  1170. <p class="gathalast">Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’.</p>
  1171. <p class="unindented">Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti <span class="bld">pakkanto</span>.</p>
  1172. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasiddhavisayo</span> yathā –</p>
  1173. <p class="gatha1">‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā;</p>
  1174. <p class="gathalast">Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’.</p>
  1175. <p class="unindented">Iccādi.</p>
  1176. <p class="bodytext"><span class="bld">Anubhūtavisayo</span> yathā –</p>
  1177. <p class="gatha1">‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;</p>
  1178. <p class="gathalast">Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’.</p>
  1179. <p class="unindented">Iccādi.</p>
  1180. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>saddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye <span class="bld">ta</span>saddameva gamayati. Yathā –</p>
  1181. <p class="gatha1">‘‘Bodhiṃ <a name="M0.0147"></a> namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,</p>
  1182. <p class="gatha2">Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;</p>
  1183. <p class="gatha3">Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,</p>
  1184. <p class="gathalast">Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’.</p>
  1185. <p class="unindented">Iccādi.</p>
  1186. <p class="bodytext">Pubbavākyopātto tu <span class="bld">ya</span>saddo uttaravākye<span class="bld">ta</span>saddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo <span class="bld">ta</span>saddo.</p>
  1187. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Munindassa <span class="bld">mandaṃ</span> īsakaṃ <span class="bld">sañjāto</span> pavatto <span class="bld">hāso</span>yeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena <span class="bld">limpitā</span> ālepitā <span class="bld">pallavā</span> rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni <span class="bld">dhavalā</span> saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi <span class="bld">tasseva</span> tathāgatassa <span class="bld">eko</span> atulo asahāyo vā <span class="bld">adharapallavo</span> dantāvaraṇasaṅkhātapallavo <span class="bld">na</span> raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi <span class="bld">dhavalo</span> seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti.</p>
  1188. <p class="gatha1">‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,</p>
  1189. <p class="gatha2">Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;</p>
  1190. <p class="gatha3">Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-</p>
  1191. <p class="gathalast">Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti.</p>
  1192. <p class="bodytext">Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – <span class="bld">kumatayo</span> he aññāṇā! <span class="bld">Pemāvabandhahadaye</span> sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte <span class="bld">sadaye</span> tatoyeva dayāsahite <span class="bld">tasmiṃ jinasmiṃ</span> visayabhūte <span class="bld">kiṃ nu</span> kasmā appasannā bhavatha, tathā hi <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ <span class="bld">tena</span> jinena <span class="bld">uggo</span> dāruṇo ca, <span class="bld">duggo</span> gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva <span class="bld">avasānaṃ</span> yassa taṃ <span class="bld">na vihitaṃ</span> akataṃ <span class="bld">hitaṃ</span> vuddhi nāma kiṃ hoti, na <a name="M0.0148"></a> hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti.</p>
  1193. <p class="bodytext">Nanu <span class="bld">ya-ta</span>saddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vutta<span class="bld">ya</span>saddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā <span class="bld">ta</span>saddo <span class="bld">ya</span>saddaṃ nāpekkhati. Tathā hi –</p>
  1194. <p class="gatha1">‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;</p>
  1195. <p class="gathalast">Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti.</p>
  1196. <p class="unindented">Evamādīsu <span class="bld">‘‘so’’</span>ti niddiṭṭha<span class="bld">ta</span>saddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti.</p>
  1197. <p class="gatha1">‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā;</p>
  1198. <p class="gathalast">Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti.</p>
  1199. <p class="unindented">Evamādīsu <span class="bld">ta</span>saddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo.</p>
  1200. <p class="gatha1">‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;</p>
  1201. <p class="gathalast">Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti.</p>
  1202. <p class="unindented">Evamādīsu <span class="bld">ta</span>saddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu <span class="bld">ta</span>saddo <span class="bld">ya</span>saddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo <span class="bld">ta</span>saddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito <span class="bld">ya</span>saddo pubbavākye <span class="bld">ta</span>sadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi –</p>
  1203. <p class="gatha1">Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,</p>
  1204. <p class="gatha2">Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;</p>
  1205. <p class="gatha3">Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,</p>
  1206. <p class="gathalast">Dosāridappamathane’karaso budhānanti.</p>
  1207. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo <a name="M0.0149"></a> budhānaṃ</span> cakkhusotasatīnaṃ <span class="bld">gocarataṃ</span> visayabhāvaṃ <span class="bld">sameto</span> patto, tesaṃyeva <span class="bld">dosārīnaṃ</span> kilesapaccatthikānaṃ <span class="bld">dappamathane</span> dappamaddane <span class="bld">ekaraso</span> padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito <span class="bld">ya</span>saddo uttaravākye <span class="bld">ta</span>saddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ.</p>
  1208. <p class="hangnum"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>.</p>
  1209. <p class="gatha1"> <span class="bld">Padābhidheyyavisayaṃ,</span></p>
  1210. <p class="gatha2"><span class="bld">Samāsabyāsasambhavaṃ;</span></p>
  1211. <p class="gatha3"><span class="bld">Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,</span></p>
  1212. <p class="gathalast"><span class="bld">Sopi ojova taṃ yathā</span>.</p>
  1213. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">‘‘Padi’’</span>ccādi. Padassa <span class="bld">abhidheyyo</span> attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so <span class="bld">samāso</span>. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so <span class="bld">byāso</span>. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ <span class="bld">pāriṇatyaṃ</span> pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi <span class="bld">iha</span> sasatthe <span class="bld">ojovā</span>ti vidhīyate. <span class="bld">Taṃ yathe</span>tyubhayampi udāharati.</p>
  1214. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">‘‘Pade’’</span>ccādi. <span class="bld">Padānaṃ</span> bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ <span class="bld">abhidheyyavisayaṃ</span> vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ <span class="bld">samāsabyāsasambhavaṃ</span> yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā <span class="bld">yaṃ pāriṇatyaṃ</span> kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi <span class="bld">iha</span> subodhālaṅkāre <span class="bld">ojo</span> nāma saddaguṇo atthaguṇo. <span class="bld">Taṃ yathā</span>ti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa <a name="M0.0150"></a> kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ.</p>
  1215. <p class="hangnum"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>.</p>
  1216. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jotayitvāna saddhammaṃ,</span></p>
  1217. <p class="gatha2"><span class="bld">Santāretvā sadevake;</span></p>
  1218. <p class="gatha3"><span class="bld">Jalitvā aggikhandho’va,</span></p>
  1219. <p class="gathalast"><span class="bld">Nibbuto so sasāvako</span>.</p>
  1220. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">‘‘Jotayitvāne’’</span>ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto.</p>
  1221. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">‘‘Jotayi’’</span>ccādi. <span class="bld">So</span> tathāgato <span class="bld">saddhammaṃ</span> sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ <span class="bld">jotayitvāna</span> ñāṇālokena obhāsetvā <span class="bld">sadevake</span> satte <span class="bld">santāretvā</span> saṃsārasāgarapariyantamupanetvā <span class="bld">aggikhandhova</span> mahātejena aggikkhandho viya <span class="bld">jalitvā</span> anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante <span class="bld">sasāvako</span> sāvakehi saha <span class="bld">nibbuto</span> khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho.</p>
  1222. <p class="hangnum"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>.</p>
  1223. <p class="gatha1"> <span class="bld">Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me;</span></p>
  1224. <p class="gathalast"><span class="bld">Yato puññena te senti <span class="note">[sentu (ka.)]</span>, jenapādambujadvaye</span>.</p>
  1225. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">‘‘Matthakaṭṭhī’’</span>iccādi. <span class="bld">Matassāpi</span> maraṇamāpannassāpi me <span class="bld">matthake</span> muddhani aṭṭhī <span class="bld">rajobhāvaṃ</span> dhūlittaṃ <span class="bld">vajantu</span> pāpuṇantu. Kasmāti ce? <span class="bld">Yato</span> yasmā kāraṇā <span class="bld">puññena</span> kusalena kammena hetunā <span class="bld">te</span> rajā jinassa ime <span class="bld">jenā,</span> pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye <a name="M0.0151"></a> <span class="bld">senti</span> pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto.</p>
  1226. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">‘‘Matthaki’’</span>ccādi, matassāpi <span class="bld">me</span> mayhaṃ <span class="bld">matthakaṭṭhī</span> muddhani aṭṭhīni <span class="bld">rajobhāvaṃ</span> atisukhumarajattaṃ <span class="bld">vajantu</span> pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? <span class="bld">Yato</span> yasmā kāraṇā <span class="bld">puññena</span> mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā <span class="bld">te</span> rajā <span class="bld">jenapādambujadvaye</span> jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe <span class="bld">senti</span> pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho.</p>
  1227. <p class="hangnum"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>.</p>
  1228. <p class="gatha1"> <span class="bld">Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati;</span></p>
  1229. <p class="gathalast"><span class="bld">Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato</span>.</p>
  1230. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Byāsattamevassa vivarati <span class="bld">‘‘iccatri’’</span>ccādinā. Iccevaṃ <span class="bld">atra</span> gāthāyaṃ <span class="bld">paṇatiyaṃ</span> paṇāme <span class="bld">gedho</span> adhikacchando <span class="bld">sādhu</span> sundaraṃ <span class="bld">padissati</span> viññāyate, <span class="bld">ayaṃ</span> yathāvutto ojo <span class="bld">guṇo</span> pariṇatabhāvasaṅkhāto <span class="bld">tikkhapaññānaṃ</span> sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi <span class="bld">abhiyogato</span> punappunappavattitaparicayabalena <span class="bld">jāyate</span> uppajjati.</p>
  1231. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ <span class="bld">‘‘iccatra’’</span>iccādinā niddisati. <span class="bld">Iti</span> iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena <span class="bld">atra</span> imissaṃ gāthāyaṃ <span class="bld">niccaṃpaṇatigedho</span> nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando <span class="bld">sādhu</span> vibhūto vibhūtaṃ vā <span class="bld">padissati</span> paññāyati, <span class="bld">ayaṃ</span> <a name="M0.0152"></a> <span class="bld">guṇo</span> yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo <span class="bld">tikkhapaññānaṃ</span> sukhumabuddhimantānaṃ <span class="bld">abhiyogato</span> ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva <span class="bld">jāyate</span> sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho.</p>
  1232. <p class="hangnum"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>.</p>
  1233. <p class="gatha1"> <span class="bld">Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā;</span></p>
  1234. <p class="gathalast"><span class="bld">Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā</span>.</p>
  1235. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Mādhuriyamavadhārayamāha <span class="bld">‘‘madhuratta’’</span>miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ <span class="bld">madhurattaṃ</span>. Taṃ <span class="bld">padāni</span> vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ <span class="bld">āsatti</span> ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā <span class="bld">padāsatti,</span> paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo <span class="bld">anuppāso,</span> padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha <span class="bld">‘‘siyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pubbā</span> paṭhamābhihitā padāsatti <span class="bld">samā</span> yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena <span class="bld">suti</span> vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, <span class="bld">paro</span> pacchimo anuppāso tu <span class="bld">vaṇṇassa</span> sarabyañjanalakkhaṇassa <span class="bld">āvutti</span> punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā <span class="bld">‘‘yathe’’</span>ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca.</p>
  1236. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘madhuri’’</span>ccādinā. <span class="bld">Madhurattaṃ</span> savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, <span class="bld">padānaṃ</span> vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ <a name="M0.0153"></a> <span class="bld">āsatti</span> ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, <span class="bld">anuppāso</span> pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ <span class="bld">vasā</span> vibhāgena dvidhā hoti. Tattha <span class="bld">pubbā</span> padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, <span class="bld">paro</span> anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. <span class="bld">Yathā</span>ti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho.</p>
  1237. <p class="hangnum"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>.</p>
  1238. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yadā eso’bhisambodhiṃ,</span></p>
  1239. <p class="gatha2"><span class="bld">Sampatto munipuṅgavo;</span></p>
  1240. <p class="gatha3"><span class="bld">Tadā pabhuti dhammassa,</span></p>
  1241. <p class="gathalast"><span class="bld">Loke jāto mahussavo</span>.</p>
  1242. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Eso munipuṅgavo <span class="bld">yadā</span> yato pabhuti <span class="bld">abhisambodhiṃ</span> sabbaññutaññāṇaṃ <span class="bld">sampatto</span> samadhigato, <span class="bld">tadā pabhuti</span> tato ārabbha <span class="bld">dhammassa</span> catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa <span class="bld">mahussavo</span> mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti <span class="bld">loke</span> tividhe <span class="bld">jāto</span> ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti.</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">‘‘Yadi’’</span>ccādi. <a name="M0.0154"></a> Eso munipuṅgavo yadā <span class="bld">abhisambodhiṃ</span> sabbaññutaṃ <span class="bld">sampatto</span> sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, <span class="bld">tadā pabhuti</span> tato paṭṭhāya <span class="bld">dhammassa</span> kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa <span class="bld">mahussavo</span> mahābhivuddhi <span class="bld">loke</span> kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho.</p>
  1244. <p class="hangnum"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>.</p>
  1245. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā;</span></p>
  1246. <p class="gathalast"><span class="bld">Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo</span>.</p>
  1247. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Kundānaṃ</span> kusumānaṃ <span class="bld">sandoho</span> samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa <span class="bld">mandahāsā</span> manuññā hasitāni candassa <span class="bld">kantiyo</span> sobhāyo <span class="bld">hasantā</span> viḍambayantā disanta<span class="bld">manudhāvanti</span> anuvicaranti. Iccatra <span class="bld">na</span>kārasahitassa <span class="bld">da</span>kārassa, <span class="bld">ta</span>kārassa cānuvattanaṃ.</p>
  1248. <p class="gatha1">‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;</p>
  1249. <p class="gathalast">Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’.</p>
  1250. <p class="unindented">Iccaparamudāharaṇaṃ.</p>
  1251. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">‘‘Munindi’’</span>ccādi. <span class="bld">Kundasandohavibbhamā</span> supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te <span class="bld">munindamandahāsā</span> buddhassa manuññā hasitā <span class="bld">candakantiyo</span> nimmalacandakiraṇe <span class="bld">hasantā</span> nindantā <span class="bld">disantaṃ</span> taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā <span class="bld">anudhāvanti</span> vidhāvantīti. Ettha <span class="bld">na</span>kārasahita<span class="bld">da</span>kārassa, <span class="bld">na</span>kārasahita<span class="bld">ta</span>kārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti <a name="M0.0155"></a> ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho.</p>
  1252. <p class="gatha1">‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;</p>
  1253. <p class="gathalast">Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti.</p>
  1254. <p class="unindented">Idampi <span class="bld">na</span>kārasahita<span class="bld">da</span>kāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ.</p>
  1255. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">indanīladaladvandasundaraṃ</span> indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ <span class="bld">sirimandiraṃ</span> tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ <span class="bld">indīvarajjutiṃ</span> nīluppalakantiṃ <span class="bld">vindati</span> anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo.</p>
  1256. <p class="hangnum"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>.</p>
  1257. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;</span></p>
  1258. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī</span>.</p>
  1259. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha <span class="bld">‘‘sabba’’</span>iccādi. Sabbehi <span class="bld">komalehi</span> sukumārehi <span class="bld">vaṇṇehi</span> akkharehi anuppāso <span class="bld">na pasaṃsiyo</span> silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>ti taṃ udāharati. <span class="bld">Ayaṃ mālatīmālā</span> jātikusumadāmaṃ <span class="bld">linānaṃ</span> byādhitānaṃ <span class="bld">lolānaṃ</span> <a name="M0.0156"></a> kusumarasārabbha lolupānaṃ <span class="bld">alīnaṃ</span> bhamarānaṃ <span class="bld">mālā</span> panti sā assā atthīti linalolālimālinī.</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbakomalavaṇṇehi</span> sabbehi sukumārakkharehi kato <span class="bld">anuppāso</span> vaṇṇāvuttilakkhaṇo <span class="bld">na pasaṃsiyo</span> silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ti tamudāharati. <span class="bld">Ayaṃ mālatīmālā</span> esā jātisumanamālikā <span class="bld">linānaṃ</span> byāvaṭānaṃ patantānaṃ <span class="bld">lolānaṃ</span> gandhaluddhānaṃ <span class="bld">alīnaṃ</span> bhamarānaṃ <span class="bld">mālinī</span> pantiyuttāti. Ettha <span class="bld">la</span>kārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho.</p>
  1261. <p class="hangnum"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>.</p>
  1262. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mudūhi vā kevalehi,</span></p>
  1263. <p class="gatha2"><span class="bld">Kevalehi phuṭehi vā;</span></p>
  1264. <p class="gatha3"><span class="bld">Missehi vā tidhā hoti,</span></p>
  1265. <p class="gathalast"><span class="bld">Vaṇṇehi samatā yathā</span>.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Samataṃ sambhāveti <span class="bld">‘‘mudūhi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Kevalehi</span> kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi <span class="bld">mudūhi</span> catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā <span class="bld">ka</span>kārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā <span class="bld">kevalehi phuṭehi vā</span> adhimattasutīhi <span class="bld">bha</span>kārādīhi <span class="note">[rāgādīhi (ka.)]</span> vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā <span class="bld">missehi</span> vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā <span class="bld">vaṇṇehi</span> akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>ti tividhamudāharati.</p>
  1267. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘mudūhi’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Kevalehi</span> phuṭamissehi aññattā sakalehi <span class="bld">mudūhi</span> sithilakomalehi vaṇṇehi <span class="bld">ka</span>kārādīhi vā <span class="bld">kevalehi phuṭehi</span> kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi <span class="bld">bha</span>kārādīhi vaṇṇehi vā <span class="bld">missehi</span> yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa <a name="M0.0157"></a> ca virujjhatīti. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ti tividhamudāharati.</p>
  1268. <p class="subhead">Kevalamudusamatā</p>
  1269. <p class="hangnum"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>.</p>
  1270. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kokilālāpasaṃvādī,</span></p>
  1271. <p class="gatha2"><span class="bld">Munindālāpavibbhamo;</span></p>
  1272. <p class="gatha3"><span class="bld">Hadayaṅgamataṃ yāti,</span></p>
  1273. <p class="gathalast"><span class="bld">Sataṃ deti ca nibbutiṃ</span>.</p>
  1274. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">‘‘Kokile’’</span>ccādi. <span class="bld">Kokilānaṃ</span> karavīkasakuṇānaṃ <span class="bld">ālāpo</span> kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti <span class="bld">kokilālāpasaṃvādī,</span> taṃsadisoti attho, munindassa <span class="bld">ālāpo</span> visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa <span class="bld">vibbhamo</span> vilāso <span class="bld">sataṃ</span> sappurisānaṃ <span class="bld">hadayaṅgamataṃ</span> manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, <span class="bld">nibbutiṃ</span> nibbānañca tesaṃ deti.</p>
  1275. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">‘‘Kokili’’</span>ccādi. <span class="bld">Kokilānaṃ</span> karavīkasakuṇānaṃ <span class="bld">ālāpaṃ</span> nādalīlaṃ <span class="bld">saṃvādī</span> pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, <span class="bld">munindassa</span> sabbaññuno <span class="bld">ālāpassa</span> visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa <span class="bld">vibbhamo</span> vilāso <span class="bld">sataṃ</span> sappurisānaṃ <span class="bld">hadayaṅgamataṃ</span> cittārādhitabhāvaṃ <span class="bld">yāti</span> ca, <span class="bld">nibbutiṃ</span> sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ <span class="bld">deti ca</span> dentopi hotīti. Ettha <span class="bld">kokilālāpa</span>saddena nissite nissayavohārena līlā gahitā.</p>
  1276. <p class="subhead">Kevalaphuṭasamatā</p>
  1277. <p class="hangnum"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>.</p>
  1278. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sambhāvanīyasambhāvaṃ,</span></p>
  1279. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhagavantaṃ bhavantaguṃ;</span></p>
  1280. <p class="gatha3"><span class="bld">Bhavantasādhanākaṅkhī,</span></p>
  1281. <p class="gathalast"><span class="bld">Ko na sambhāvaye vibhuṃ</span>.</p>
  1282. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">‘‘Sambhāvanīye’’</span>ccādi. <a name="M0.0158"></a> <span class="bld">Sambhāvanīyo</span> ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti <span class="bld">bhavantagu,</span> taṃ vibhuṃ. <span class="bld">Bhagavantaṃ</span> sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti <span class="bld">bhavantasādhanākaṅkhī, ko</span> nāma saṃsāravattijano. <span class="bld">Na sambhāvaye</span> ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho.</p>
  1283. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">‘‘Sambhāvanīyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Sambhāvanīyasambhāvaṃ</span> sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ <span class="bld">bhavantaguṃ</span> bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ <span class="bld">vibhuṃ</span> pabhuṃ <span class="bld">bhagavantaṃ</span> sammāsambuddhaṃ <span class="bld">bhavantasādhanākaṅkhī</span> nibbānasādhanābhilāsī <span class="bld">ko</span> katamo saṃsāravattijano <span class="bld">na sambhāvaye</span> ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho.</p>
  1284. <p class="subhead">Missakasamatā</p>
  1285. <p class="hangnum"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>.</p>
  1286. <p class="gatha1"> <span class="bld">Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo;</span></p>
  1287. <p class="gathalast"><span class="bld">Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā</span>.</p>
  1288. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">‘‘Laddhi’’</span>ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti <span class="bld">sugandhī</span> surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā <span class="bld">āyāti</span> anuvattati. <span class="bld">Manda</span>nti āgamanakriyāvisesanaṃ.</p>
  1289. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">‘‘Laddhi’’</span>ccādi. <a name="M0.0159"></a> <span class="bld">Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo</span> paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto <span class="bld">munindamukhamārutā</span> buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato <span class="bld">bhīto iva</span> tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova <span class="bld">mandaṃ</span> saṇikaṃ <span class="bld">yāti</span> abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. <span class="bld">Manda</span>nti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti.</p>
  1290. <p class="hangnum"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>.</p>
  1291. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā;</span></p>
  1292. <p class="gathalast"><span class="bld">Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā</span>.</p>
  1293. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Sukhumālatā kathīyati <span class="bld">‘‘aniṭṭhurakkhare’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aniṭṭhurāni</span> apharusāni <span class="bld">akkharāni</span> vaṇṇāni <span class="bld">pāyāni</span> bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti <span class="bld">pāya</span>ggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva <span class="bld">sabbehi</span> kevalehi <span class="bld">komalehi</span> sithilehi laghūhi akkharehi <span class="bld">nissaṭā</span> niggatā <span class="bld">kicchena</span> dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate.</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Idāni sukhumālataṃ dasseti <span class="bld">‘‘aniṭṭhure’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aniṭṭhurakkharappāyā</span> akakkasavaṇṇabahulā <span class="bld">sabbakomalanissaṭā</span> aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā <span class="bld">kicchamuccāraṇāpetabyañjanā</span> dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti <a name="M0.0160"></a> ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo.</p>
  1295. <p class="hangnum"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>.</p>
  1296. <p class="gatha1"> <span class="bld">Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;</span></p>
  1297. <p class="gathalast"><span class="bld">Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā</span>.</p>
  1298. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘passantā’’</span>iccādi. <span class="bld">Rūpavibhavaṃ</span> rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ <span class="bld">giraṃ</span> vācaṃ suṇantā sādhavo <span class="bld">keḷiparammukhā</span> kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha <span class="bld">‘‘sambuddhakāle’’</span>ti.</p>
  1299. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">‘‘Passanti’’</span>ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva.</p>
  1300. <p class="hangnum"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>.</p>
  1301. <p class="gatha1"> <span class="bld">Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī;</span></p>
  1302. <p class="gathalast"><span class="bld">Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā</span>.</p>
  1303. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha <span class="bld">‘‘alaṅkāre’’</span>ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā <span class="bld">sataṃ</span> paṇḍitajanānaṃ <span class="bld">sammukhataṃ</span> abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ <span class="bld">ārohati</span> upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkite<span class="bld">tyapi</span>saddo. <span class="bld">Tena</span> sabhāvavutyādinā alaṅkārena <span class="bld">ujjalā</span> dittā pana <span class="bld">visesenā</span>tisayena <span class="bld">ramaṇīyā</span> manuññāti.</p>
  1304. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">‘‘Alaṅkāre’’</span>ccādi. <span class="bld">Edisī</span> evaṃvidhā sukhumālatā <span class="bld">alaṅkāravihīnāpi</span> atthālaṅkāravirahitāpi <span class="bld">sataṃ</span> paññavantānaṃ <span class="bld">sammukhataṃ</span> abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho <span class="bld">ārohati</span> pāpuṇāti. <span class="bld">Tadujjalā</span> tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā <span class="bld">visesena</span> atisayena <span class="bld">ramaṇīyā</span> manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho.</p>
  1305. <p class="hangnum"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>.</p>
  1306. <p class="gatha1"> <span class="bld">Romañcapiñcharacanā, <a name="M0.0161"></a> sādhuvādāhitaddhanī;</span></p>
  1307. <p class="gathalast"><span class="bld">Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā</span>.</p>
  1308. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Tamudāharati <span class="bld">‘‘romañce’’</span>ccādinā. <span class="bld">Romañcā</span> lomahaṃsā iva romañcā eva vā, <span class="bld">piñchāni</span> barihāni <span class="note">[parihārāni (ka.)]</span> tesaṃ <span class="bld">racanā</span> chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti <span class="bld">vādo</span> vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito <span class="bld">dhani</span> kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, <span class="bld">munimeghena</span> munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena <span class="bld">ummadā</span> mattā sādhusadisā sādhu eva vā <span class="bld">sikhāvalā</span> mayūrā <span class="bld">laḷanti</span> līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho.</p>
  1309. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati <span class="bld">‘‘rome’’</span>ccādinā. <span class="bld">Romañcapiñcharacanā</span> lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā <span class="bld">sādhuvādāhitaddhanī</span> ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā <span class="bld">munimeghummadā</span> munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā <span class="bld">ime sādhusikhāvalā</span> sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā <span class="bld">laḷanti</span> līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ.</p>
  1310. <p class="hangnum"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>.</p>
  1311. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca;</span></p>
  1312. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ</span>.</p>
  1313. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Na <a name="M0.0162"></a> kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha <span class="bld">‘‘sukhumālatta’’</span>miccādi. <span class="bld">Atthevā</span>ti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>ti tamudāharati. <span class="bld">Matā</span>disaddesu vattabbesu <span class="bld">kittisesā</span>dīnaṃ saddānaṃ <span class="bld">kittanaṃ</span> kathanaṃ.</p>
  1314. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘sukhumālatta’’</span>miccādi. <span class="bld">Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca</span> padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ti tamudāharati. <span class="bld">Matā</span>disaddesu vattabbesu <span class="bld">kittisesā</span>disaddānaṃ <span class="bld">kittanaṃ</span> kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho.</p>
  1315. <p class="hangnum"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>.</p>
  1316. <p class="gatha1"> <span class="bld">Siliṭṭhapadasaṃsagga-</span></p>
  1317. <p class="gatha2"><span class="bld">Ramaṇīyaguṇālayo;</span></p>
  1318. <p class="gatha3"><span class="bld">Sabandhagāravo so’yaṃ,</span></p>
  1319. <p class="gathalast"><span class="bld">Sileso nāma taṃ yathā</span>.</p>
  1320. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Silesaṃ dasseti <span class="bld">‘‘siliṭṭhe’’</span>ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena <span class="bld">ramaṇīyo</span> manuñño guṇo tassa <span class="bld">ālayo</span> pavattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Bandhassa</span> racanāya <span class="bld">gāravo</span> asithilatā, saha tena vattatīti <span class="bld">sabandhagāravo</span>ti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. <span class="bld">‘‘Taṃ yathe’’</span>tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti <span class="bld">‘‘taṃ yathā’’</span> saddassattho.</p>
  1321. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Idāni silesaṃ niddisati <span class="bld">‘‘siliṭṭhe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo</span> ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ <a name="M0.0163"></a> vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto <span class="bld">sabandhagāravo</span> bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto <span class="bld">so ayaṃ</span> bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā <span class="bld">‘‘bālindu’’</span>iccādi.</p>
  1322. <p class="hangnum"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>.</p>
  1323. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi;</span></p>
  1324. <p class="gathalast"><span class="bld">Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ</span>.</p>
  1325. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">‘‘Bālindu’’</span>iccādi. Bālinduno pañcamī <span class="note">[pañcamīcandassa (?)]</span> pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti <span class="bld">bālinduvibbhamacchediyo</span> pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ <span class="bld">nakharānaṃ</span> nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ <span class="bld">kantibhi</span> sobhāhi saha <span class="bld">valitā</span> saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. <span class="bld">Vo</span> tumhe sāmaññena vadati. <span class="bld">Avataṃ</span> pālayatu.</p>
  1326. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Bālindu…pe… kantibhi</span> taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha <span class="bld">valitā</span> saṃyuttā <span class="bld">sā munindapadambhojakanti</span> sā sambuddhapādapadumasobhā <span class="bld">vo</span> tumhe <span class="bld">avataṃ</span> rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho.</p>
  1327. <p class="hangnum"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>.</p>
  1328. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ukkaṃsavanto <a name="M0.0164"></a> yo koci,</span></p>
  1329. <p class="gatha2"><span class="bld">Guṇo yadi patīyate;</span></p>
  1330. <p class="gatha3"><span class="bld">Udāro’yaṃ bhave tena,</span></p>
  1331. <p class="gathalast"><span class="bld">Sanāthā bandhapaddhati</span>.</p>
  1332. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Udārattamavadhārayamāha <span class="bld">‘‘ukkaṃsavanto’’</span>iccādi. <span class="bld">Yo koci</span> ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā <span class="bld">guṇo</span> cāgātisayādiko <span class="bld">ukkaṃsavanto</span> adhimatto yadi <span class="bld">patīyate</span> viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha <span class="bld">‘‘teni’’</span>ccādi. <span class="bld">Tena</span> ukkaṃsavatā guṇena <span class="bld">bandhapaddhati</span> racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti <span class="bld">sanāthā,</span> sampadāvāti <span class="note">[sampadāvatīti (?)]</span> vuttaṃ hoti.</p>
  1333. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Idāni udārattamuddisati <span class="bld">‘‘ukkaṃse’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ukkaṃsavanto</span> atisayavā <span class="bld">yokoci guṇo</span> cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo <span class="bld">yadi patīyate</span> sace katthaci bandhe viññāyate, <span class="bld">ayaṃ</span> yathāvuttaguṇo <span class="bld">udāro</span> nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? <span class="bld">Bandhabandhati</span> padāvali <span class="bld">tena</span> ukkaṃsavatā guṇena <span class="bld">sanāthā</span> sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho.</p>
  1334. <p class="hangnum"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>.</p>
  1335. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama;</span></p>
  1336. <p class="gathalast"><span class="bld">Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ</span>.</p>
  1337. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Tamudāharati <span class="bld">‘‘pāde’’</span>ccādinā. <span class="bld">Gotamā</span>ti bhagavantaṃ gottena ālapati. <span class="bld">Tava</span> bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi <span class="bld">littāni</span> upadehitāni gattāni yesanti viggaho. <span class="bld">Ye</span> janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi <a name="M0.0165"></a> niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo <span class="bld">nirajattanaṃ</span> nikkilesabhāvaṃ <span class="bld">yanti</span> pāpuṇanti. <span class="bld">Aho</span> acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho.</p>
  1338. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘pādambhoje’’</span>ccādinā. Bho gotama <span class="bld">ye</span> sattā <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ <span class="bld">pādambhojarajolittagattā</span> pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te <span class="bld">jantavo</span> sattā <span class="bld">sabbathā</span> kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena <span class="bld">nirajattanaṃ</span> vigatakilesarajobhāvaṃ <span class="bld">yanti</span> pāpuṇanti, <span class="bld">aho</span> acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  1339. <p class="hangnum"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>.</p>
  1340. <p class="gatha1"> <span class="bld">Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati;</span></p>
  1341. <p class="gathalast"><span class="bld">Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ</span>.</p>
  1342. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha <span class="bld">‘‘eva’’</span>miccādi. <span class="bld">Eva</span>miti <span class="bld">jinānubhāvassa</span> sammāsambuddhapabhāvassa <span class="bld">samukkaṃso</span> atisayo <span class="bld">dissati</span> padissate <span class="bld">atra</span> bandhe, tasmā <span class="bld">jinānubhāvena</span> ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha <span class="bld">‘‘paññavā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paññavā</span> paññāsampanno <span class="bld">anena vidhinā</span> iminā pakārena <span class="bld">edisaṃ</span> evarūpaṃ <span class="bld">paraṃ</span> aññaṃ <span class="bld">cintaye</span> vitakkeyya.</p>
  1343. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Idāni <a name="M0.0166"></a> yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti <span class="bld">‘‘eva’’</span>miccādinā. <span class="bld">Atra</span> imissaṃ anantaragāthāyaṃ <span class="bld">evaṃ</span> yathāvuttakkamena <span class="bld">jinānubhāvassa</span> tathāgatappabhāvassa <span class="bld">samukkaṃso</span> ādhikkaṃ <span class="bld">dissati</span> padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. <span class="bld">Paññavā</span> pasatthañāṇavanto <span class="bld">anena vidhinā</span> iminā kamena īdisaṃ <span class="bld">paraṃ</span> aññaṃ <span class="bld">cintaye</span> kappeyya.</p>
  1344. <p class="hangnum"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>.</p>
  1345. <p class="gatha1"> <span class="bld">Udāro sopi viññeyyo,</span></p>
  1346. <p class="gatha2"><span class="bld">Yaṃ pasatthavisesanaṃ;</span></p>
  1347. <p class="gatha3"><span class="bld">Yathā kīḷāsaro līlā-</span></p>
  1348. <p class="gathalast"><span class="bld">Hāsa</span> <span class="note">[hāso (ka.)]</span> <span class="bld">hemaṅgadādayo</span>.</p>
  1349. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘udāro’’</span>iccādi. Yaṃ <span class="bld">pasatthaṃ</span> silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, <span class="bld">sopi</span> na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. <span class="bld">Ādi</span>saddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati.</p>
  1350. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Aññamapi udāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘udāro’’</span>ccādinā. Yaṃ <span class="bld">pasatthavisesanaṃ</span> pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ti tamudāharati. <span class="bld">Kīḷāsaro</span> kīḷāya kato saro. <span class="bld">Līlāhāso</span> līlāya yutto hāso. <span class="bld">Hemaṅgadādayo</span> suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati.</p>
  1351. <p class="hangnum"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>.</p>
  1352. <p class="gatha1"> <span class="bld">Lokiyatthānatikkantā,</span></p>
  1353. <p class="gatha2"><a name="M0.0167"></a> <span class="bld">Kantā sabbajanānapi;</span></p>
  1354. <p class="gatha3"><span class="bld">Kanti nāmā’tivuttassa,</span></p>
  1355. <p class="gathalast"><span class="bld">Vuttā sā parihārato</span>.</p>
  1356. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā ‘‘muninda’’iccādi</span>.</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Kantiṃ kathayati <span class="bld">‘‘lokiyi’’</span>ccādinā. Loke vidito <span class="bld">lokiyo,</span> taṃ lokiyaṃ <span class="bld">atthaṃ</span> abhidheyyaṃ <span class="bld">anatikkantā</span> anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva <span class="bld">kantā</span> manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha <span class="bld">‘‘ativuttassā’’</span>tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva.</p>
  1358. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Idāni kantiṃ dasseti <span class="bld">‘‘lokiyi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Lokiyatthānatikkantā</span> loke pasiddhasaddatthamanatikkantā <span class="bld">sabbajanānaṃ</span> sakalakavīnaṃ <span class="bld">kantā</span> manuññā <span class="bld">kanti nāma</span> vuccate, sā <span class="bld">ativuttassa</span> ativuttadosassa <span class="bld">parihārato vuttā</span> dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. <span class="bld">‘‘Yathā’’</span>ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘muninda’’</span>iccādi. Taṃ vuttameva.</p>
  1359. <p class="hangnum"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>.</p>
  1360. <p class="gatha1"> <span class="bld">Atthabyattā’bhidheyyassā-</span></p>
  1361. <p class="gatha2"><span class="bld">Neyyatā saddato’tthato;</span></p>
  1362. <p class="gatha3"><span class="bld">Sā’yaṃ tadubhayā neyya-</span></p>
  1363. <p class="gathalast"><span class="bld">Parihāre padassitā</span>.</p>
  1364. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca</span>.</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Atthabyattiṃ <a name="M0.0168"></a> byañjayati <span class="bld">‘‘atthabyattābhidheyyi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Abhidheyyassa</span> sambandhaatthassa saddato <span class="bld">atthato</span> vā sāmatthiyato vā <span class="bld">aneyyatā</span> patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā <span class="bld">sāyaṃ</span> aneyyatā neyyaparihāre <span class="bld">padassitā</span> pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto.</p>
  1366. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Idāni atthabyattiṃ dasseti <span class="bld">‘‘atthabyatti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Abhidheyyassa</span> atthassa saddato <span class="bld">atthato</span> atthasāmatthiyato ca <span class="bld">aneyyatā</span> tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo <span class="bld">atthabyatti</span> nāma, <span class="bld">tadubhayā</span> tehi dvīhi jātā <span class="bld">sā ayaṃ</span> aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti <span class="bld">neyyaparihāre</span> neyyadosaparihārapadese <span class="bld">padassitā</span> pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni <span class="bld">‘‘yathe’’</span>ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti <span class="bld">‘‘mari’’</span>ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  1367. <p class="centered">Puna atthena yathā –</p>
  1368. <p class="hangnum"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>.</p>
  1369. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabhāvāmalatā dhīra,</span></p>
  1370. <p class="gatha2"><span class="bld">Mudhā pādanakhesu te;</span></p>
  1371. <p class="gatha3"><span class="bld">Yato te’vanatānanta-</span></p>
  1372. <p class="gathalast"><span class="bld">Moḷicchāyā jahanti no</span>.</p>
  1373. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Puna <a name="M0.0169"></a> dutiye tu <span class="bld">dhīrā</span>ti āmantanaṃ. <span class="bld">Te</span> tava pādanakhesu <span class="bld">sabhāvāmalatā</span> pakatiparisuddhatā <span class="bld">mudhā</span> tucchā. Kasmāti ce? <span class="bld">Yato</span> yasmā kāraṇā <span class="bld">te</span> pādanakhā <span class="bld">avanatassa</span> sannatassa <span class="bld">anantassa</span> nāgarājassa <span class="bld">moḷino</span> kirīṭassa <span class="bld">avanatānaṃ</span> vā naramarānaṃ <span class="bld">anantānaṃ</span> moḷīnaṃ <span class="bld">chāyā</span> chaviyo <span class="bld">no jahanti na</span> pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate.</p>
  1374. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’</span>ccādi. Dhīra <span class="bld">te</span> tava pādanakhesu <span class="bld">sabhāvāmalatā</span> pakatiparisuddhatā <span class="bld">mudhā</span> tucchā. Kasmāti ce? <span class="bld">Yato</span> yasmā <span class="bld">te</span> caraṇanakhā <span class="bld">avanatānantamoḷicchāyā</span> pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo <span class="bld">no jahanti</span> na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ.</p>
  1375. <p class="hangnum"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>.</p>
  1376. <p class="gatha1"> <span class="bld">‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;</span></p>
  1377. <p class="gathalast"><span class="bld">Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo</span>.</p>
  1378. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Samādhiphalaṃ kiccāha <span class="bld">‘‘bandhe’’</span>ccādi. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ samādhiṃ <span class="bld">bandhassa</span> gajjapajjamissabhāvassa <span class="bld">sāroti</span> sabbassa jīvitaṃ <a name="M0.0170"></a> tapparāyattā bandhassa <span class="bld">samaggāpi viññuno</span> sabbepi kavino <span class="bld">maññanti</span> cintenti jānanti, ayaṃ <span class="bld">samādhi nāma</span> samādhikhyo guṇo <span class="bld">dassane</span> pakāsane <span class="bld">avasaraṃ</span> okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti.</p>
  1379. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Idāni samādhayo niddisati <span class="bld">‘‘bandhi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Samaggā api viññuno</span> sabbepi kavayo <span class="bld">yaṃ</span> samādhiṃ <span class="bld">‘‘bandhasāro’’</span>ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo <span class="bld">dassanāvasaraṃ patto</span> uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho.</p>
  1380. <p class="hangnum"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>.</p>
  1381. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aññadhammo tato’ññattha,</span></p>
  1382. <p class="gatha2"><span class="bld">Lokasīmānurodhato;</span></p>
  1383. <p class="gatha3"><span class="bld">Sammā ādhīyate’cce’so,</span></p>
  1384. <p class="gathalast"><span class="bld">Samādhīti niruccati</span>.</p>
  1385. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha <span class="bld">‘‘aññe’’</span>ccādi. <span class="bld">Aññassa</span> vatthuno pakatāpekkhāya <span class="bld">dhammo</span> guṇo pasiddho, <span class="bld">tato</span> tasmā mukhyavisayā <span class="bld">aññattha</span> amukhye visaye <span class="bld">lokasīmānurodhato</span> lokappatītyanuvattanena <span class="bld">sammā</span> sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ <span class="bld">ādhīyate</span> āropyate, <span class="bld">iti</span> iminā kāraṇena <span class="bld">eso</span> evaṃvidho dhammo <span class="bld">‘‘samādhī’’ti niruccatī</span>tidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho.</p>
  1386. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘aññi’’</span>ccādi. Yasmā <span class="bld">aññadhammo</span> samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, <span class="bld">tato</span> <a name="M0.0171"></a> mukhyavisayato <span class="bld">aññattha</span> amukhyavisaye <span class="bld">lokasīmānurodhato</span> lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā <span class="bld">ādhīyati</span> ṭhapīyati, <span class="bld">iti</span> iminā kāraṇena <span class="bld">eso</span> yathāvuttaguṇo <span class="bld">‘‘samādhī’’ti niruccati</span> vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho.</p>
  1387. <p class="subhead">Samādhiuddesa</p>
  1388. <p class="hangnum"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>.</p>
  1389. <p class="gatha1"> <span class="bld">Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci;</span></p>
  1390. <p class="gathalast"><span class="bld">Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca</span>.</p>
  1391. <p class="hangnum"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>.</p>
  1392. <p class="gatha1"> <span class="bld">Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā;</span></p>
  1393. <p class="gathalast"><span class="bld">Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā</span>.</p>
  1394. <p class="bodytext"><a name="para151-152"></a><span class="paranum">151-152</span>. Samādhānavisayamāha <span class="bld">‘‘apāṇe’’</span>iccādi. <span class="bld">Kvaci</span> ṭhāne <span class="bld">pāṇinaṃ</span> pāṇavantānaṃ padatthānaṃ <span class="bld">dhammo</span> guṇo <span class="bld">apāṇe</span> pāṇavirahite vatthuni <span class="bld">sammā</span> lokapatītyanuvattanena <span class="bld">ādhīyate</span> āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. <span class="bld">Nirūpe</span>ti rūpavirahite vatthuni, <span class="bld">kvacī</span>ti sabbattha anuvattati. <span class="bld">Asarīre</span> aghane asaṃhate vatthuni <span class="bld">kaṭhinassa</span> daḷhassa, <span class="bld">tesaṃ</span> yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ <span class="bld">rūpaṃ</span> udāharaṇaṃ <span class="bld">kamā</span> uddiṭṭhānukkamena.</p>
  1395. <p class="bodytext"><a name="para151-152"></a><span class="paranum">151-152</span>. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti <span class="bld">‘‘apāṇe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Kvaci</span> kismiñci ṭhāne <span class="bld">pāṇinaṃ dhammo</span> indriyabaddhānaṃ guṇo <span class="bld">apāṇe</span> pāṇarahitavatthumhi <span class="bld">sammā</span> lokapatītianusārena <span class="bld">ādhīyate</span> āropyate, kvaci <span class="bld">rūpayuttassa</span> rūpavantavatthuno dhammo <span class="bld">nirūpe</span> rūparahitavatthumhi, kvaci <span class="bld">sarasassa</span> rasavantassa vatthuno dhammo <span class="bld">nirase</span> rasarahite ca, kvaci <span class="bld">dravayuttassa</span> dravavantavatthuno dhammo <span class="bld">adrave</span> dravarahite ca, <a name="M0.0172"></a> kvaci <span class="bld">kattutā</span> kattuguṇo <span class="bld">akattaripi,</span> kvaci <span class="bld">kaṭhinassa</span> thaddhassa vatthuno dhammo <span class="bld">asarīrepi</span> sarīrarahitepi sammā ādhīyate. <span class="bld">Tesaṃ</span> channaṃ samādhīnaṃ <span class="bld">rūpaṃ</span> udāharaṇaṃ <span class="bld">kamā</span> ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena <span class="bld">siyā</span> bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho.</p>
  1396. <p class="subhead">Samādhiniddesa</p>
  1397. <p class="centered">Apāṇe pāṇinaṃ dhammo</p>
  1398. <p class="hangnum"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>.</p>
  1399. <p class="gatha1"> <span class="bld">Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā;</span></p>
  1400. <p class="gathalast"><span class="bld">Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava</span>.</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">‘‘Uṇṇā’’</span>iccādi. <span class="bld">Nāthā</span>ti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā <span class="bld">saha saṅgamā</span> saṃyogena <span class="bld">kumudinī</span> kumudiniyo kumudākarā divāpi <span class="bld">viniddā</span> vigatasoppā <span class="bld">sampamodanti maññe</span> suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ.</p>
  1402. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati <span class="bld">‘‘uṇṇā’’</span>iccādinā. Nātha <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ <span class="bld">uṇṇāpuṇṇindunā</span> uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena <span class="bld">saha saṅgamā</span> aññamaññasamavāyahetunā <span class="bld">kumudinī</span> keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi <a name="M0.0173"></a> <span class="bld">viniddā</span> vikasitā <span class="bld">sampamodanti maññe</span> atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo <span class="bld">saha</span>saddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho.</p>
  1403. <p class="centered">Nirūpe rūpayuttassa</p>
  1404. <p class="hangnum"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>.</p>
  1405. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;</span></p>
  1406. <p class="gathalast"><span class="bld">Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā</span>.</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">‘‘Dayā’’</span>iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena <span class="bld">janā</span> tilokakuharapavattino sattā <span class="bld">amatarasesviva</span> pīyūsarasesu viya <span class="bld">dayārasesu</span> karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti <span class="note">[amarakosa 3.3.226]</span> hi nighaṇṭu. <span class="bld">Mujjantā</span> nimujjamānā <span class="bld">hatā</span> naṭṭhā <span class="bld">dosā</span> vātādayo amatapakkhe, aññattha tu <span class="bld">hatā</span> naṭṭhā <span class="bld">dosā</span> rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva <span class="bld">sukhitā</span> sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho.</p>
  1408. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati <span class="bld">‘‘dayā’’</span>iccādinā. Nātha <span class="bld">te</span> tava <span class="bld">pādambujānatā</span> caraṇapadume paṇatā <span class="bld">janā</span> devamanussā <span class="bld">amatarasesu iva</span> sudhājalesu viya <span class="bld">dayārasesu</span> anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu <span class="bld">mujjantā</span> nimujjamānā <span class="bld">hatadosā</span> vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā <span class="bld">sukhitā</span> tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ <a name="M0.0174"></a> itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho.</p>
  1409. <p class="bodytext">‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti <span class="note">[amarakosa 3.3.226]</span> ettha <span class="bld">rasa</span>saddo guṇajalesu vattati.</p>
  1410. <p class="centered">Nirase sarasassa</p>
  1411. <p class="hangnum"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>.</p>
  1412. <p class="gatha1"> <span class="bld">Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava;</span></p>
  1413. <p class="gathalast"><span class="bld">Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho</span> <span class="note">[he (sī.)]</span>.</p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">‘‘Madhure’’</span>ccādi. Dhiyā īratīti <span class="bld">dhīro,</span> bho dhīra tava <span class="bld">madhurepi</span> manoharepi <span class="bld">guṇe</span> karuṇādike <span class="bld">ye nappasīdanti</span> pasādaṃ na karonti, <span class="bld">khāraguṇānaṃ</span> amadhuraguṇānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> janānaṃ <span class="bld">manaso vutti</span> cittappavatti <span class="bld">kīdisī</span>ti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti.</p>
  1415. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘madhuri’’</span>ccādinā. Bho <span class="bld">dhīra tava</span> te <span class="bld">madhure api guṇe</span> pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi <span class="bld">ye</span> hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, <span class="bld">khāraguṇānaṃ</span> amadhuraguṇānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> janānaṃ <span class="bld">manaso vutti</span> cittappavatti <span class="bld">kīdisī</span> kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ.</p>
  1416. <p class="centered">Adrave dravayuttassa</p>
  1417. <p class="hangnum"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>.</p>
  1418. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbatthasiddha <a name="M0.0175"></a> cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā;</span></p>
  1419. <p class="gathalast"><span class="bld">Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā</span>.</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">‘‘Sabbatthasiddhi’’</span>ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena <span class="bld">peyyā</span> pātabbā <span class="bld">kundasobhāsalakkhaṇā</span> kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino <span class="bld">mahāguṇā samantā</span> parito <span class="bld">disā</span> disantāni dhāvanti.</p>
  1421. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘sabbatthi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sabbatthasiddha</span> sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata <span class="bld">tava cūḷakapuṭapeyyā</span> cūḷakapuṭena pātabbā <span class="bld">kundasobhāsalakkhaṇā</span> kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā <span class="bld">mahāguṇā</span> saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā <span class="bld">samantā</span> samantato <span class="bld">disā</span> dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho.</p>
  1422. <p class="centered">Akattari kattutā</p>
  1423. <p class="hangnum"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>.</p>
  1424. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;</span></p>
  1425. <p class="gathalast"><span class="bld">Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava</span>.</p>
  1426. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">‘‘Mārā’’</span>iccādi. Māroyeva ari sattūti <span class="bld">mārārī,</span> tena, <span class="bld">balena</span> attano sattiyā, tassa vā <span class="bld">balena</span> senāya <span class="bld">vissaṭṭhā</span> abhimukhaṃ chaḍḍitā <span class="bld">nānāvidhā</span> anekappakārā <a name="M0.0176"></a> <span class="bld">āyudhā</span> bhindivāḷādayo <span class="bld">kuṇṭhā</span> <span class="note">[bheṇḍivālādayo (ka.)]</span> pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā <span class="bld">lajjamānā</span> ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā <span class="bld">aññavesena</span> ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, <span class="bld">jinā</span>ti āmantanaṃ, tava <span class="bld">pādānatā</span> pādesu sannatā.</p>
  1427. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘mārāri’’</span>ccādinā. He <span class="bld">jina mārāribalavissaṭṭhā</span> mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā <span class="bld">nānāvidhāyudhā</span> anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā <span class="bld">kuṇṭhā</span> atikhiṇā <span class="bld">lajjamānā</span> ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā <span class="bld">aññavesena</span> ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava <span class="bld">pādānatā</span> pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho.</p>
  1428. <p class="centered">Kaṭhinassa asarīre</p>
  1429. <p class="hangnum"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>.</p>
  1430. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindabhāṇumā kālo-</span></p>
  1431. <p class="gatha2"><span class="bld">Dito bodhodayācale;</span></p>
  1432. <p class="gatha3"><span class="bld">Saddhammaraṃsinā bhāti,</span></p>
  1433. <p class="gathalast"><span class="bld">Indamandhatamaṃ paraṃ</span>.</p>
  1434. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. <a name="M0.0177"></a> <span class="bld">Bodho</span> sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā <span class="bld">udayācalo</span> udayapabbato tasmiṃ <span class="bld">kāle</span> rattipariyante abhinikkhantasamaye <span class="bld">udito</span> pātubhūto <span class="bld">munindo</span> munindasadiso soyeva vā <span class="bld">bhāṇumā</span> sūriyo <span class="bld">andhatamaṃ</span> andhakāraṃ mohaṃ vā <span class="bld">paraṃ</span> accantameva <span class="bld">saddhammaraṃsinā</span> saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā <span class="bld">bhindaṃ</span> padālento <span class="bld">bhāti</span> sobhatīti.</p>
  1435. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘munindi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Bodhodayācale</span> sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate <span class="bld">kālodito</span> rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto <span class="bld">munindabhānumā</span> munindasadiso munindoyeva vā sūriyo <span class="bld">andhatamaṃ</span> pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ <span class="bld">saddhammaraṃsinā</span> saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena <span class="bld">para</span>matisayena <span class="bld">bhindaṃ</span> padālento <span class="bld">bhāti</span> sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho.</p>
  1436. <p class="hangnum"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>.</p>
  1437. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ;</span></p>
  1438. <p class="gathalast"><span class="bld">Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ</span>.</p>
  1439. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha <span class="bld">‘‘vamanaṃ’’</span>iccādi. Vamanañca uggiranañca, <span class="bld">ādi</span>saddena virecanādipariggaho. <span class="bld">Etaṃ</span> yathāvuttaṃ <span class="bld">guṇā</span> padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā <span class="bld">vutti</span> payogarūpā, tato <span class="bld">apariccutaṃ</span> aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ <span class="bld">atisundaraṃ</span> accantamanoharamalaṅkārarūpattā, <span class="bld">aññaṃ tu</span> itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kāmaṃ</span> ekantena <a name="M0.0178"></a> <span class="bld">gāmmataṃ</span> asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato <span class="bld">vindati</span> paṭilabhati pasavatīti attho.</p>
  1440. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento <span class="bld">‘‘vamanuggi’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Etaṃ vamanuggiranādi</span> vamanauggiranavirecanādikaṃ <span class="bld">guṇavutyapariccutaṃ</span> amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ <span class="bld">atisundaraṃ</span> sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, <span class="bld">aññaṃ tu</span> uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana <span class="bld">kāmaṃ</span> ekantena <span class="bld">gāmmataṃ</span> sabhāvaappiyagāmmadosataṃ <span class="bld">vindati</span> sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho.</p>
  1441. <p class="hangnum"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>.</p>
  1442. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī;</span></p>
  1443. <p class="gathalast"><span class="bld">Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo</span>.</p>
  1444. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘kantīna’’</span>miccādi. <span class="bld">Munino</span> sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ <span class="bld">āvalī</span> seṇiyo <span class="bld">kantīnaṃ</span> attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ <span class="bld">vamanabyājā</span> uggiranalesena <span class="bld">candakantī</span> candacchaviyo sabbattha patthaṭattā <span class="bld">pivantīva</span> pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha <span class="bld">‘‘nippabha’’</span>ntiādi. <span class="bld">Taṃ</span> candaṃ <span class="bld">nippabhaṃ</span> pabhāvirahitaṃ <span class="bld">karontiyo</span> vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ.</p>
  1445. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘kantīna’’</span>miccādinā. <span class="bld">Munipādanakhāvalī</span> munipādanakhaseṇiyo <span class="bld">kantīnaṃ</span> attano candamarīcisadisasobhānaṃ <span class="bld">vamanabyājā</span> uggiranalesena <span class="bld">taṃ</span> nimmalacandaṃ <span class="bld">nippabhaṃ karontiyo</span> attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo <span class="bld">candakantī</span> candaraṃsiyo <a name="M0.0179"></a> pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho.</p>
  1446. <p class="hangnum"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>.</p>
  1447. <p class="gatha1"> <span class="bld">Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ</span> <span class="note">[guṇakammakaṃ (sī.)]</span>;</p>
  1448. <p class="gathalast"><span class="bld">Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ</span>.</p>
  1449. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Yathāvuttaṃ nigameti <span class="bld">‘‘acitta’’</span>iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ <span class="bld">acittakattukaṃ</span>. Guṇo kammaṃ yassa taṃ <span class="bld">guṇakammaṃ. Ta</span>ñca vamanādi <span class="bld">rujha</span>matimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha <span class="bld">‘‘sacitta’’</span>iccādi. <span class="bld">Etaṃ</span> vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, <span class="bld">uttamaṃ</span> seṭṭhaṃ bandhocitattā.</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento <span class="bld">‘‘acittakattuka’’</span>miccādimāha. <span class="bld">Iccevaṃ</span> iminā pakārena <span class="bld">acittakattukaṃ</span> nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ <span class="bld">guṇakammaṃ</span> nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ <span class="bld">rujhaṃ</span> racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, <span class="bld">etaṃ</span> vamanādikaṃ <span class="bld">sacittakattukampi</span> saviññāṇakakattuvantampi <span class="bld">yadi guṇakammaṃ</span> amukhyakammaṃ ce, <span class="bld">uttamaṃ</span> visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha <a name="M0.0180"></a> cittena vattamānoti ca vākyaṃ. <span class="bld">Iti</span> nidassane <span class="bld">evaṃ</span> pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ <span class="note">[vacanavacanīyādīnaṃ (ka.)]</span> nigamārambhe nipātasamudāyo.</p>
  1451. <p class="hangnum"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>.</p>
  1452. <p class="gatha1"> <span class="bld">Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane;</span></p>
  1453. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ</span>.</p>
  1454. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Tadudāharati <span class="bld">‘‘uggirantovā’’</span>tiādinā. <span class="bld">So</span> jinavaro <span class="bld">jane</span> sakalasattanikāye <span class="bld">sneharasaṃ</span> attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ <span class="bld">uggirantova</span> vamanto viya <span class="bld">madhuraṃ</span> atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto <span class="bld">kaṃ janaṃ na sampīṇaye,</span> sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ.</p>
  1455. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati <span class="bld">‘‘uggiranto’’</span>ccādinā. <span class="bld">So</span> jinavaro <span class="bld">jane</span> sakalasattanikāye <span class="bld">sneharasaṃ</span> attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ <span class="bld">uggiranto iva</span> vamanto viya <span class="bld">madhuraṃ</span> ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ <span class="bld">dhammaṃ</span> saddhammaṃ <span class="bld">bhāsanto</span> desento yathāsayaṃ vadanto <span class="bld">kaṃ janaṃ</span> kīdisaṃ puggalaṃ <span class="bld">na sampīṇaye,</span> pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho.</p>
  1456. <p class="hangnum"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>.</p>
  1457. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-</span></p>
  1458. <p class="gatha2"><span class="bld">Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo;</span></p>
  1459. <p class="gatha3"><span class="bld">So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-</span></p>
  1460. <p class="gathalast"><span class="bld">Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ</span>.</p>
  1461. <p class="centered">Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite</p>
  1462. <p class="centered">Subodhālaṅkāre</p>
  1463. <p class="centered">Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo.</p>
  1464. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Ganthantarāhitavāsanāya, <a name="M0.0181"></a> tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati <span class="bld">‘‘yo’’</span>iccādinā. <span class="bld">Saddasatthe</span> byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā <span class="bld">kusalo</span> cheko <span class="bld">nighaṇṭumhi</span> abhidhānasatthe ca <span class="bld">chandasi</span> vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca <span class="bld">alaṅkatisu</span> alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana <span class="bld">nicca</span>manavarataṃ divā ca ratto ca kato <span class="bld">abhiyogo</span> vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ <span class="bld">kavittavikalopi</span> bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi <span class="bld">kavīsu</span> kaviguṇopetesu <span class="bld">saṅkhyaṃ</span> gaṇanaṃ <span class="bld">ogayha</span> paṭilabhitvā <span class="bld">amandarūpaṃ</span> atibahuṃ <span class="bld">kittiṃ</span> parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ <span class="bld">vindati</span> paṭilabhatevāti.</p>
  1465. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ</p>
  1466. <p class="centered">Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ</p>
  1467. <p class="centered">Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo.</p>
  1468. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto <span class="bld">‘‘yo saddasatthakusalo’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Yo</span> theranavamajjhimesu koci <span class="bld">saddasatthakusalo</span> saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko <span class="bld">nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu</span> abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi <span class="bld">kusalo</span> taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko <span class="bld">niccakatābhiyogo</span> dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. <span class="bld">So ayaṃ</span> appamādī <span class="bld">kavittavikalopi</span> pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi <span class="bld">kavīsu saṅkhyaṃ</span> kabbakattūsu gaṇanaṃ <span class="bld">ogayha</span> kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā <a name="M0.0182"></a> <span class="bld">amandarūpaṃ</span> anappakasabhāvaṃ atibahuṃ <span class="bld">kittiṃ</span> niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā <span class="bld">vindati</span> labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi–</p>
  1469. <p class="gatha1">‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,</p>
  1470. <p class="gatha2">Sutañca bahunimmalaṃ;</p>
  1471. <p class="gatha3">Amando cābhiyogo’yaṃ,</p>
  1472. <p class="gathalast">Hetu hoti’ha bandhane’’ti <span class="note">[kābyādāsa 1.103]</span>.</p>
  1473. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sābhāvikī</span> sabhāvasiddhā <span class="bld">paṭibhā ca</span> paññā ca <span class="bld">bahu nimmalaṃ</span> anappakaṃ nijjaṭaṃ <span class="bld">sutañca amando abhiyogo</span> ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi <span class="bld">iha bandhane</span> imissaṃ kabbaracanāyaṃ <span class="bld">hetu hoti</span> kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">thā</span>desañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha <span class="bld">alaṅkati</span>saddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ.</p>
  1474. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāranissaye</p>
  1475. <p class="centered">Tatiyo paricchedo.</p>
  1476. <p class="chapter">4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda</p>
  1477. <p class="hangnum"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>.</p>
  1478. <p class="gatha1"> <span class="bld">Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;</span></p>
  1479. <p class="gathalast"><span class="bld">Accantakantā kantāva</span> <span class="note">[yatoaccantakantāva (ka.)]</span>, <span class="bld">vuccantete tato’dhunā</span>.</p>
  1480. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Evaṃ <a name="M0.0183"></a> saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha <span class="bld">‘‘atthālaṅkāra’’</span>iccādi. <span class="bld">Saguṇā</span> yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā <span class="bld">bandhapaddhati</span> kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi <span class="bld">sahitā</span> saṃyuttā satī <span class="bld">saguṇā</span> patibbatādiguṇopetā <span class="bld">atthena</span> dhanena <span class="bld">alaṅkārena</span> ābharaṇena <span class="bld">sahitā</span> yuttā <span class="bld">kantāva</span> aṅganā viya. Yato <span class="bld">accantakantā</span> atisayaramaṇīyā siyā, <span class="bld">tato</span> tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te <span class="bld">adhunā</span> idāni <span class="bld">vuccante</span> kathīyanti.</p>
  1481. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto <span class="bld">‘‘atthālaṅkāri’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Saguṇā</span> yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā <span class="bld">bandhapaddhati</span> pajjagajjādipabhedā racanāvali <span class="bld">atthālaṅkārasahitā</span> sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā <span class="bld">saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva</span> patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva <span class="bld">accantakantā</span> yato atisayena ramaṇīyā, <span class="bld">tato</span> tasmā <span class="bld">te</span> atthālaṅkārā <span class="bld">adhunā</span> dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho.</p>
  1482. <p class="hangnum"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>.</p>
  1483. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;</span></p>
  1484. <p class="gathalast"><span class="bld">Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī</span>.</p>
  1485. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ <span class="bld">bhedā</span> pabhedena <span class="bld">alaṃkriyā</span> atthālaṅkārādvi<span class="bld">dhā</span>dvippakārā. <a name="M0.0185"></a> Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tattha</span> tāsu <span class="bld">paṭhamā</span> sabhāvavutti <span class="bld">vatthūnaṃ</span> padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ <span class="bld">nānā</span> vicittā, na dvekāva <span class="bld">avatthā</span> avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā <span class="note">[dattiyā (ka.)]</span> jātipi vuccati.</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Pasatthālaṅkārā <span class="note">[pasatthādialaṅkārā (ka.)]</span> pabhedato ettakāti dassento <span class="bld">‘‘sabhāvi’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Alaṃkriyā</span> atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ <span class="bld">bhedā</span> pabhedato <span class="bld">dvidhā</span> dvippakārā honti. <span class="bld">Tattha</span> tāsudvīsu <span class="bld">paṭhamā</span> sabhāvavutti <span class="bld">vatthūnaṃ</span> jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ <span class="bld">nānāvatthāvibhāvinī</span> anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ.</p>
  1487. <p class="bodytext">Yathā –</p>
  1488. <p class="hangnum"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>.</p>
  1489. <p class="gatha1"> <span class="bld">Līlāvikantisubhago,</span></p>
  1490. <p class="gatha2"><span class="bld">Disāthiravilokano;</span></p>
  1491. <p class="gatha3"><span class="bld">Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,</span></p>
  1492. <p class="gathalast"><span class="bld">Viroci vācamāsabhiṃ</span>.</p>
  1493. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>ti taṃ udāharati. <span class="bld">Līlāya</span> vilāsena vihitāya <span class="bld">vikantiyā</span> gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena <span class="bld">subhago</span> sundaro <span class="bld">disāsu</span> dasasu <span class="bld">thira</span>macalaṃ vilokanaṃ yassa so <span class="bld">bodhisattaṅkuro</span> tadahujāto mahābodhisatto <span class="bld">āsabhiṃ vācaṃ</span> ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ <span class="bld">bhāsaṃ</span> vadanto <span class="bld">viroci</span> visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā.</p>
  1494. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha <span class="bld">‘‘yathā – līlāvikanti’’</span>ccādi. <span class="bld">Līlāvikantisubhago</span> vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro <span class="bld">disāthiravilokano</span> dasadisāsu acalaolokano <span class="bld">bodhisattaṅkuro</span> mahābodhisattaṅkuro <span class="bld">āsabhiṃ vācaṃ</span> ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ <span class="bld">bhāsaṃ</span> vadanto <span class="bld">viroci</span> asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti.</p>
  1495. <p class="hangnum"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>.</p>
  1496. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave;</span></p>
  1497. <p class="gathalast"><span class="bld">Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ</span>.</p>
  1498. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Dutiyamāha <a name="M0.0186"></a> <span class="bld">‘‘vutti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vatthuno</span> jātyādirūpassa padatthassa <span class="bld">sabhāvo</span> yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena <span class="bld">vutti</span> vacanaṃ. <span class="bld">Parā bhave</span> aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘tassā’’</span>iccādi. <span class="bld">Tassā</span> vaṅkavuttiyā <span class="bld">anantavikappattā</span> aparimitabhedakattā <span class="bld">bījassa</span> kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, <span class="bld">upadassanaṃ</span> kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā.</p>
  1499. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘vutti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vatthusabhāvassa</span> jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa <span class="bld">aññathā</span> vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena <span class="bld">yā vutti</span> yaṃ kathanaṃ atthi, <span class="bld">sā parābhave</span> sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. <span class="bld">Tassā</span> vaṅkavuttiyā <span class="bld">anantavikappattā</span> appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ <span class="bld">bījopadassanaṃ</span> kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho.</p>
  1500. <p class="subhead">Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā</p>
  1501. <p class="hangnum"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>.</p>
  1502. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tatthā’tisayaupamā-</span></p>
  1503. <p class="gatha2"><span class="bld">Rūpakāvuttidīpakaṃ;</span></p>
  1504. <p class="gatha3"><span class="bld">Akkhepo’tthantaranyāso,</span></p>
  1505. <p class="gathalast"><span class="bld">Byatireko vibhāvanā</span>.</p>
  1506. <p class="hangnum"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>.</p>
  1507. <p class="gatha1"> <span class="bld">Hetukkamo <a name="M0.0187"></a> piyataraṃ, samāsaparikappanā;</span></p>
  1508. <p class="gathalast"><span class="bld">Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ</span>.</p>
  1509. <p class="hangnum"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>.</p>
  1510. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visesa ruḷhāhaṅkārā,</span></p>
  1511. <p class="gatha2"><span class="bld">Sileso tulyayogitā;</span></p>
  1512. <p class="gatha3"><span class="bld">Nidassanaṃ mahantattaṃ,</span></p>
  1513. <p class="gathalast"><span class="bld">Vañcanā’ppakatatthuti</span>.</p>
  1514. <p class="hangnum"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>.</p>
  1515. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā;</span></p>
  1516. <p class="gathalast"><span class="bld">Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti</span>.</p>
  1517. <p class="hangnum"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>.</p>
  1518. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate;</span></p>
  1519. <p class="gathalast"><span class="bld">Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ</span>.</p>
  1520. <p class="bodytext"><a name="para168-172"></a><span class="paranum">168-172</span>. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati <span class="bld">‘‘tatthe’’</span>ccādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Samuddiṭṭhā</span>ti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, <span class="bld">samāso</span> samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, <span class="bld">jīvitamuccate</span>ti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu <span class="bld">vaṅkavuttīsu</span> sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu <span class="bld">paraṃ siriṃ</span> kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti.</p>
  1521. <p class="bodytext"><a name="para168-172"></a><span class="paranum">168-172</span>. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto <span class="bld">‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’</span>ti gāthācatukkamāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ <span class="bld">iti</span> evaṃ <span class="bld">ete</span> pañcatiṃsa <span class="bld">bhedā samuddiṭṭhā</span> saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. <span class="bld">Bhāvo</span> bhāvālaṅkāro <span class="bld">jīvitaṃ</span> bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, <a name="M0.0188"></a> bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, <span class="bld">sileso tu</span> silesālaṅkāro pana <span class="bld">vaṅkavuttīsu</span> atisayopamādivaṅkavuttīsu <span class="bld">para</span>mukkaṃsabhūtaṃ <span class="bld">siriṃ</span> sobhaṃ <span class="bld">poseti</span> pūreti.</p>
  1522. <p class="subhead">Niddesavaṇṇanā</p>
  1523. <p class="hangnum"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>.</p>
  1524. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pakāsikā visesassa,</span></p>
  1525. <p class="gatha2"><span class="bld">Siyā’tisayavutti yā;</span></p>
  1526. <p class="gatha3"><span class="bld">Lokātikkantavisayā,</span></p>
  1527. <p class="gathalast"><span class="bld">Lokiyāti ca sā dvidhā</span>.</p>
  1528. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha <span class="bld">‘‘pakāsikā’’</span>iccādi. <span class="bld">Visesassa</span> vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti <span class="bld">atisayavutti</span>. Sā ca duvidhāti āha <span class="bld">‘‘loka’’</span>iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā <span class="bld">lokātikkantavisayā</span> ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti <span class="bld">lokiyā</span> cāti atisayavutti <span class="bld">dvidhā</span> dvippakārā bhavati.</p>
  1529. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘pakāsi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Visesassa</span> jātyādipadatthagataadhikavisesassa <span class="bld">yā</span> vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, <span class="bld">sā</span> atisayavutti <span class="bld">lokātikkantavisayā</span> ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca <span class="bld">lokiyāti</span> ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ <span class="bld">dvidhā</span> dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena <a name="M0.0189"></a> sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo.</p>
  1530. <p class="hangnum"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>.</p>
  1531. <p class="gatha1"> <span class="bld">Lokiyātisayasse’te,</span></p>
  1532. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhedā ye jātiādayo;</span></p>
  1533. <p class="gatha3"><span class="bld">Paṭipādīyate tva’jja,</span></p>
  1534. <p class="gathalast"><span class="bld">Lokātikkantagocarā</span>.</p>
  1535. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha <span class="bld">‘‘loka’’</span>iccādi. <span class="bld">Jātiādayo</span> yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo <span class="bld">ye bhedā</span> visesā, <span class="bld">ete</span> lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti <span class="bld">alaṅkāra</span>saddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha <span class="bld">‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’</span>ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha <span class="bld">‘‘paṭī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tu</span>saddo bhede. <span class="bld">Ajja tu</span> idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho.</p>
  1536. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘lokiye’’</span>ccādimāha. <span class="bld">Jātiādayo</span> jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo <span class="bld">ye bhedā</span> <a name="M0.0190"></a> visesā, <span class="bld">ete lokiyātisayassa</span> lokiyātisayavuttiyāyeva <span class="bld">bhedā</span> avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘paṭipādīyate’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ajja tu</span> idāni pana <span class="bld">lokātikkantagocarā</span> atisayavutti <span class="bld">paṭipādīyate</span> udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ.</p>
  1537. <p class="hangnum"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>.</p>
  1538. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pivanti dehakantī ye,</span></p>
  1539. <p class="gatha2"><span class="bld">Nettañjalipuṭena te;</span></p>
  1540. <p class="gatha3"><span class="bld">Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,</span></p>
  1541. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ</span>.</p>
  1542. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Tamudāharati <span class="bld">‘‘pivanti’’</span>ccādinā. Jina te <span class="bld">dehakantī</span> sarīrasobhāyo <span class="bld">ye</span> janā <span class="bld">nettañjalipuṭena</span> attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, <span class="bld">esaṃ</span> janānaṃ <span class="bld">taṇhaṃ</span> pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati <span class="note">[apanayati (?)]</span>. <span class="bld">Taṇhāharopi</span> samāno tvaṃ <span class="bld">hantuṃ</span> nivattituṃ <span class="bld">kiṃ nālaṃ</span> kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto.</p>
  1543. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti <span class="bld">‘‘pivanti’’</span>ccādinā. Bho <span class="bld">jina te</span> tuyhaṃ <span class="bld">dehakantī</span> sarīrasobhāyo <span class="bld">ye</span> janā <span class="bld">nettañjalipuṭena</span> nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, <span class="bld">esaṃ</span> sādhujanānaṃ <span class="bld">taṇhaṃ</span> pipāsaṃ lobhameva <a name="M0.0191"></a> vā <span class="bld">taṇhāharopi</span> tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi <span class="bld">hantuṃ</span> nivāretuṃ <span class="bld">kiṃ nālaṃ</span> kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho.</p>
  1544. <p class="hangnum"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>.</p>
  1545. <p class="gatha1"> <span class="bld">Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;</span></p>
  1546. <p class="gathalast"><span class="bld">Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā</span>.</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Upamaṃ niddisati <span class="bld">‘‘upamāne’’</span>ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. <span class="bld">Sadhammatta</span>nti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho <span class="bld">sadhammattaṃ</span> <a name="M0.0192"></a> upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha <span class="bld">‘‘sadda’’</span>iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā <span class="bld">saddatthagammā. Vākyaṃ</span> padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā <span class="bld">vākyatthavisayā</span>ti ca <span class="bld">sā</span> upamā <span class="bld">tividhā</span> saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti.</p>
  1548. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati <span class="bld">‘‘upamāno’’</span>ccādinā. <span class="bld">Upamānopameyyānaṃ</span> candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ <span class="bld">sadhammattaṃ</span> kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, <span class="bld">sā</span> alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā <span class="bld">saddatthagammā</span> saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, <span class="bld">iti</span> evaṃ <span class="bld">tidhā</span> tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako <span class="bld">candimā</span>disaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ.</p>
  1549. <p class="hangnum"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>.</p>
  1550. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā;</span></p>
  1551. <p class="gathalast"><span class="bld">Saddagammā samāsena, munindo candimānano</span>.</p>
  1552. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Tattha <a name="M0.0193"></a> saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha <span class="bld">‘‘samāsa’’</span>iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, <span class="bld">sadda</span>saddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. <span class="bld">Tesaṃ</span> samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, <span class="bld">samāsena</span> samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati <span class="bld">‘‘munindo candimānano’’</span>ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so <span class="bld">candimānano</span>. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako <span class="bld">viya</span>saddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa <span class="bld">viya</span>saddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana <span class="bld">viya</span>saddo <span class="bld">candimā</span>saddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1553. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘samāse’’</span>ccādi. <span class="bld">Samāsapaccayevādī</span> samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, <span class="bld">tesaṃ</span> samāsādīnaṃ <span class="bld">vasā</span> bhedena <span class="bld">saddagammā tidhā</span> samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. <span class="bld">Samāsena</span> samāsasaddena gammopamā vuccati <span class="bld">‘‘munindo candimānano’’</span>ti. <span class="bld">Munindo</span> sammāsambuddho <span class="bld">candimānano</span> candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ <a name="M0.0194"></a> joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa <span class="bld">rucira</span>saddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa <span class="bld">viya</span>saddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena <span class="bld">candimā</span>saddena yutto <span class="bld">viya</span> saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti.</p>
  1554. <p class="hangnum"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>.</p>
  1555. <p class="gatha1"> <span class="bld">Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;</span></p>
  1556. <p class="gathalast"><span class="bld">Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati</span>.</p>
  1557. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti <span class="bld">‘‘āyādi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Āyādī</span>ti <span class="bld">āyaīyaka</span>paccayādayo <span class="bld">paccayā</span> paccayasaddā nāma, <span class="bld">tehi</span> paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati <span class="bld">‘‘vadana’’</span>miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati <span class="bld">paṅkajāyate</span>. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako <span class="bld">iva</span>saddo. Tattha <span class="bld">rucira iva</span>saddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi.</p>
  1558. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti <span class="bld">‘‘āyādi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Āyādī</span> ‘‘āya īya ka’’itiādayo <span class="bld">paccayā</span> paccayasaddā nāma, <span class="bld">tehi</span> paccayasaddehi gammopamā vuccati <span class="bld">‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’</span>ti. <span class="bld">Vadanaṃ</span> mukhaṃ <span class="bld">paṅkajāyate</span> padumamiva ruciraṃ ācarati. <span class="bld">Munindanayanadvandaṃ</span> sabbaññuno nettayugaḷaṃ <span class="bld">nīluppaladalīyati</span> nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ <a name="M0.0195"></a> nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako <span class="bld">iva</span>saddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo.</p>
  1559. <p class="hangnum"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>.</p>
  1560. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā;</span></p>
  1561. <p class="gathalast"><span class="bld">Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā</span>.</p>
  1562. <p class="hangnum"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>.</p>
  1563. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya;</span></p>
  1564. <p class="gathalast"><span class="bld">Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā</span>.</p>
  1565. <p class="hangnum"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>.</p>
  1566. <p class="gatha1"> <span class="bld">Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā;</span></p>
  1567. <p class="gathalast"><span class="bld">Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā</span>.</p>
  1568. <p class="hangnum"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>.</p>
  1569. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati;</span></p>
  1570. <p class="gathalast"><span class="bld">Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati</span>.</p>
  1571. <p class="hangnum"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>.</p>
  1572. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;</span></p>
  1573. <p class="gathalast"><span class="bld">Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati</span>.</p>
  1574. <p class="hangnum"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>.</p>
  1575. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati;</span></p>
  1576. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me</span>.</p>
  1577. <p class="bodytext"><a name="para179-184"></a><span class="paranum">179-184</span>. <span class="bld">Ivādī</span> ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande <span class="bld">iva…pe… sannibhā</span>. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti <span class="bld">ādi</span>saddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ.</p>
  1578. <p class="bodytext"><a name="para179-"></a><span class="paranum">179-</span> 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti <span class="bld">‘‘ivādi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ivādī</span>ti padassa chaṭṭhamagāthāya <span class="bld">ime</span>ti iminā sambandho, <span class="bld">tassa cā</span>ti <span class="bld">ca</span>saddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā <span class="bld">sannibhā cā</span>tiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’ti<span class="bld">ādi</span>saddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. <span class="bld">Nindati issatī</span>ti padacchedo, <span class="bld">ime</span> <a name="M0.0196"></a> dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti <span class="note">[sandhisamāso tadaddhassāti (ka.)]</span> vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato <span class="bld">dūbhati</span>padato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. <span class="bld">Tassa coreti sobhagga</span>miccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi <span class="bld">iva</span> saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva.</p>
  1579. <p class="hangnum"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>.</p>
  1580. <p class="gatha1"> <span class="bld">Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi;</span></p>
  1581. <p class="gathalast"><span class="bld">Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati</span>.</p>
  1582. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘upamāna’’</span>iccādi. <span class="bld">Kecī</span>ti iminā apariyantattamesaṃ <span class="note">[apariyantapabhedaṃ (ka.)]</span> dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. <span class="bld">Niyyanti</span> udāharīyanti.</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘upamāno’’</span>ccādinā. Upamānopameyyānaṃ <span class="bld">sadhammattaṃ</span> samānadhammasambandho. <span class="bld">Vibhāvihi</span> pakāsakehi. <span class="bld">Imehi</span> ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā <span class="bld">sampati</span> dāni laddhāvasare <span class="bld">niyyanti</span> udāharaṇamattena paṭipādīyanti.</p>
  1584. <p class="hangnum"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>.</p>
  1585. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ;</span></p>
  1586. <p class="gathalast"><span class="bld">Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā</span>.</p>
  1587. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">‘‘Vikāsi’’</span>ccādi. <span class="bld">Sugatānanaṃ</span> munindassa vadanaṃ <span class="bld">atisundaraṃ</span> accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? <span class="bld">Vikāsipadumaṃva</span> pabujjhamānapadumaṃviya. <span class="bld">Iti</span> ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? <a name="M0.0197"></a> Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato.</p>
  1588. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Udāharaṇamāha <span class="bld">‘‘vikāsi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sugatānanaṃ</span> bhagavato mukhaṃ <span class="bld">vikāsipadumaṃva</span> bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. <span class="bld">Iti</span> īdisā upamā <span class="bld">tulyadhammanidassanā</span> atisundaramiti samānaguṇadassanena <span class="bld">dhammopamā</span> nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya <span class="bld">iva</span>saddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo.</p>
  1589. <p class="hangnum"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>.</p>
  1590. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti;</span></p>
  1591. <p class="gathalast"><span class="bld">Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava</span>.</p>
  1592. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">‘‘Dhamma’’</span>iccādi. <span class="bld">Munino</span> sammāsambuddhassa mukhaṃ <span class="bld">ambhojena</span> padumena <span class="bld">sadisaṃ</span> samānaṃ. <span class="bld">Iti</span> ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana <span class="bld">sadisa</span>saddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. <span class="bld">‘‘Viparīte’’</span>ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava <span class="bld">ānanena</span> mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi.</p>
  1593. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">‘‘Dhammahīne’’</span>ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. <span class="bld">Dhammahīnā</span> tulyadhammapakāsaka<span class="bld">sundarā</span>disaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino <span class="bld">mukhaṃ</span> vadanaṃ <span class="bld">ambhojasadisaṃ</span> padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati <a name="M0.0198"></a> kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, <span class="bld">iva</span>pariyāyo <span class="bld">sadisa</span>saddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ <span class="bld">tulyaṃ</span> samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti <span class="note">[paribhāsendusekhara 112]</span> vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti <span class="bld">tumha</span>saddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha <span class="bld">iva</span>pariyāyo <span class="bld">tulya</span>saddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
  1594. <p class="hangnum"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>.</p>
  1595. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;</span></p>
  1596. <p class="gathalast"><span class="bld">Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato</span>.</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">‘‘Tava’’</span>iccādi. <span class="bld">Aññamaññopamānato</span>ti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato.</p>
  1598. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">‘‘Tavānani’’</span>ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. <span class="bld">Aññamaññopamānato</span> aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā <a name="M0.0199"></a> mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma.</p>
  1599. <p class="hangnum"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>.</p>
  1600. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,</span></p>
  1601. <p class="gatha2"><span class="bld">Locanabbhamuvibbhamaṃ;</span></p>
  1602. <p class="gatha3"><span class="bld">Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,</span></p>
  1603. <p class="gathalast"><span class="bld">Tave’ti abbhutopamā</span>.</p>
  1604. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">‘‘Yadi’’</span>ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ <span class="bld">kiñci</span> kimapi yadi bhave. <span class="bld">Ta</span>mīdisamambhojaṃ tava <span class="bld">mukhasobhaṃ</span> vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti.</p>
  1605. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">‘‘Yadi’’</span>ccādi. <span class="bld">Locanabbhamuvibbhamaṃ</span> locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ <span class="bld">kiñci ambhojaṃ</span> kiñci acchariyaṃ padumaṃ <span class="bld">yadi bhave</span> ce siyā, <span class="bld">ta</span>mambhojaṃ tava <span class="bld">mukhasobhaṃ</span> vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. <span class="bld">Iti</span> īdisī upamā <span class="bld">abbhutopamā</span> abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena <a name="M0.0200"></a> bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati <span class="note">[gahaṇassa viññāyamānattā (ka.)]</span>.</p>
  1606. <p class="hangnum"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>.</p>
  1607. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca;</span></p>
  1608. <p class="gathalast"><span class="bld">Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā</span>.</p>
  1609. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">‘‘Sugandhi’’</span>ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva <span class="bld">sisiraṃsuno</span>candassa <span class="bld">virodhi</span> paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. <span class="bld">Sobhasambandhi</span> kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti <span class="bld">sugandhi</span> ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato <span class="bld">sā</span> yathāvuttā silesopamā matā.</p>
  1610. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">‘‘Sugandhi’’</span>ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva <span class="bld">sisiraṃsuvirodhi</span> candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. <span class="bld">Sobhasambandhi</span> ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. <span class="bld">Sugandhi</span> ca catujjātisugandhavahanato <span class="note">[…vamanato (ka.)]</span> sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. <span class="bld">Iti</span> īdisī upamā <span class="bld">silesopamā</span> ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā <span class="bld">iva</span>saddena jotitā, <a name="M0.0201"></a> mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate.</p>
  1611. <p class="hangnum"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>.</p>
  1612. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;</span></p>
  1613. <p class="gathalast"><span class="bld">Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī</span>.</p>
  1614. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">‘‘Sarūpa’’</span>iccādi. Ayamuyyānamālā <span class="bld">bālāva</span> itthī viya. Kathaṃ? <span class="bld">Sālakānanasobhinī</span> bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. <span class="bld">Sālakānanasobhinī</span> uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā <span class="bld">sā</span> tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi <span class="bld">sarūpena</span> sadisena <span class="bld">saddena</span> ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena <span class="bld">vāccattā</span> pakāsiyattā tassāiti gamyate. <span class="bld">Yathe</span>ti nidassane.</p>
  1615. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">‘‘Sarūpe’’</span>ccādi. <span class="bld">Sarūpasaddavāccattā</span> tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā <span class="bld">sā</span> upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>ti udāharati. <span class="bld">Ayaṃ uyyānamālā</span> esā uyyānapanti <span class="bld">sālakānanasobhinī</span> alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā <span class="bld">bālāva</span> aṅganā iva <span class="bld">sālakānanasobhinī</span> sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ.</p>
  1616. <p class="hangnum"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>.</p>
  1617. <p class="gatha1"> <span class="bld">Khayī <a name="M0.0202"></a> cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ;</span></p>
  1618. <p class="gathalast"><span class="bld">Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā</span>.</p>
  1619. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">‘‘Khayī’’</span>iccādi. Cando <span class="bld">khayī</span> khayo accayo yasseti, padumaṃ <span class="bld">bahurajaṃ</span> bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, <span class="bld">tehi</span> evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā <span class="bld">samānampi</span> sadisampi santaṃ tava mukhaṃ <span class="bld">samukkaṃsi</span> paramukkaṃsavantaṃ, <span class="bld">khaya</span>saddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. <span class="bld">Iti</span> evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā.</p>
  1620. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">‘‘Khayi’’</span>ccādi. <span class="bld">Cando khayī</span> pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, <span class="bld">padumaṃ bahurajaṃ</span> bahureṇusamannāgataṃ hoti, <span class="bld">tehi</span> candapadumehi <span class="bld">samānampi</span> kantisugandhādīhi sadisampi <span class="bld">te mukhaṃ</span> tavānanaṃ <span class="bld">samukkaṃsi khayaraja</span>saddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, <span class="bld">iti</span> īdisī <span class="bld">ayaṃ</span> upamā nindopamā ninditā<span class="bld">naṃ</span> candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena <span class="bld">iva</span>saddapariyāyena <span class="bld">samāna</span>saddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, <span class="bld">api</span>saddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro.</p>
  1621. <p class="hangnum"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>.</p>
  1622. <p class="gatha1"> <span class="bld">Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ;</span></p>
  1623. <p class="gathalast"><span class="bld">Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā</span>.</p>
  1624. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">‘‘Asamattho’’</span>iccādi. Jina te mukhena <span class="bld">jaḷo</span> sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso <a name="M0.0203"></a> assa atthīti <span class="bld">kalaṅkī</span>. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso <span class="bld">indu</span> cando <span class="bld">paṭigajjituṃ</span> vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā.</p>
  1625. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">‘‘Asamattho’’</span>ccādi. He <span class="bld">jina te</span> tuyhaṃ mukhena <span class="bld">paṭigajjituṃ</span> vivadituṃ <span class="bld">jaḷo</span> sītalo avisado <span class="bld">kalaṅkī</span> sasalakkhaṇo vā sadoso vā <span class="bld">indu</span> cando asamattho hotīti, <span class="bld">ayaṃ</span> edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti.</p>
  1626. <p class="hangnum"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>.</p>
  1627. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;</span></p>
  1628. <p class="gathalast"><span class="bld">Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā</span>.</p>
  1629. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">‘‘Kaccha’’</span>miccādi. Candassa aravindassa ca <span class="bld">kacchaṃ</span> padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato <span class="note">[avatthuyatesamaṇaṃsato (ka.)]</span>, tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate.</p>
  1630. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">‘‘Kaccha’’</span>miccādi. He muni tava mukhaṃ <span class="bld">candāravindānaṃ</span> lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ <span class="bld">kacchaṃ</span> padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, <span class="bld">iti</span> īdisā upamā <span class="bld">asādhāraṇopamā</span> <a name="M0.0204"></a> atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. <span class="bld">Sama</span>saddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ.</p>
  1631. <p class="hangnum"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>.</p>
  1632. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci;</span></p>
  1633. <p class="gathalast"><span class="bld">Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ</span>.</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">‘‘Sabba’’</span>iccādi. <span class="bld">Katthaci</span> ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti.</p>
  1635. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">‘‘Sabba’’</span>miccādi. <span class="bld">Katthaci</span> ṭhāne rāsibhūto <span class="bld">sabbambhojappabhāsārova</span> sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ <span class="bld">vibhāti</span> visesena pabhāti, <span class="bld">iti</span> īdisī upamā <span class="bld">abhūtopamā</span> avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito.</p>
  1636. <p class="hangnum"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>.</p>
  1637. <p class="gatha1"> <span class="bld">Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;</span></p>
  1638. <p class="gathalast"><span class="bld">Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api</span>.</p>
  1639. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Atthagammopamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘patīyate’’</span>iccādi. <span class="bld">Atthagammā</span> tu’pamā <span class="bld">kvaci</span> kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate.</p>
  1640. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘patīyate’’</span>tyādinā. <span class="bld">Atthagammā tu</span> atthagammopamā <a name="M0.0205"></a> pana <span class="bld">kvaci</span> ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ <span class="bld">vināpi</span> tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi <span class="bld">saddasāmatthiyā</span> sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho.</p>
  1641. <p class="hangnum"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>.</p>
  1642. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;</span></p>
  1643. <p class="gathalast"><span class="bld">Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā</span>.</p>
  1644. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘bhiṅge’’</span>ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha <span class="bld">‘‘subyatte’’</span>tyādi. <span class="bld">Subyattena</span> bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena <span class="bld">sadisattena</span> cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ.</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Idāni udāharaṇamāharati <span class="bld">‘‘bhiṅgāni’’</span>ccādinā. Imāni <span class="bld">bhiṅgāni</span> bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā <span class="bld">subyattasadisattena</span> supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ.</p>
  1646. <p class="hangnum"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>.</p>
  1647. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mayeva <a name="M0.0206"></a> mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā;</span></p>
  1648. <p class="gathalast"><span class="bld">Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ</span>.</p>
  1649. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">‘‘Mayevi’’</span>ccādi. <span class="bld">Indu</span> canda, <span class="bld">assa</span> munino <span class="bld">mukhasobhā</span> vadanajuti <span class="bld">mayeva,</span> nāññatrāti evarūpā <span class="bld">vikatthanā</span> atthapasaṃsanena <span class="bld">ala</span>miti paṭisedho. Kimiti? <span class="bld">Yato</span> yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi <span class="bld">atthi,</span> no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā.</p>
  1650. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">‘‘Maye’’</span>ccādi. He indu <span class="bld">assa</span> imassa lokasāmino <span class="bld">mukhasobhā</span> vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena <span class="bld">alaṃ</span> nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato <span class="bld">sā</span> mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. <span class="bld">Iti</span> īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. <span class="bld">Yato</span>ti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate.</p>
  1651. <p class="hangnum"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>.</p>
  1652. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,</span></p>
  1653. <p class="gatha2"><span class="bld">Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;</span></p>
  1654. <p class="gatha3"><span class="bld">Mama dolāyate citta-</span></p>
  1655. <p class="gathalast"><span class="bld">Micca’yaṃ saṃsayopamā</span>.</p>
  1656. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">‘‘Kiṃ vā’’</span>iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ <span class="bld">dolāyate</span> <a name="M0.0207"></a> dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. <span class="bld">Iccaya</span>mīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā.</p>
  1657. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">‘‘Kiṃ vā’mbuje’’</span>ccādi. <span class="bld">Antobhantāli</span> abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ <span class="bld">lolanayanaṃ</span> cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ <span class="bld">dolāyate</span> ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. <span class="bld">Iti ayaṃ</span> evarūpā upamā <span class="bld">saṃsayopamā</span> dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate.</p>
  1658. <p class="hangnum"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>.</p>
  1659. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiñci vatthuṃ padassetvā,</span></p>
  1660. <p class="gatha2"><span class="bld">Sadhammassā’bhidhānato;</span></p>
  1661. <p class="gatha3"><span class="bld">Sāmyappatītisabbhāvā,</span></p>
  1662. <p class="gathalast"><span class="bld">Pativatthūpamā yathā</span>.</p>
  1663. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">‘‘Kiñci’’</span>iccādi. <span class="bld">Kiñci vatthu</span>micchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā <span class="bld">sadhammassa</span> tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato <span class="bld">sāmyassa</span> tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa <span class="bld">patītiyā</span> avasāyassa <span class="bld">sambhāvā</span> vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. <span class="bld">Yathe</span>tyudāharati.</p>
  1664. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">‘‘Kiñci’’</span>ccādi. <span class="bld">Kiñci vatthu</span>micchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ <span class="bld">upadassetvā</span> paṭhamaṃ nidassetvā <span class="bld">sadhammassa</span> paṭipādanīyaatthena saha <a name="M0.0208"></a> kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno <span class="bld">abhidhānato</span> kathanato <span class="bld">sāmyappatītisabbhāvā</span> sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā <span class="bld">pativatthūpamā</span> vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti udāharati.</p>
  1665. <p class="hangnum"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>.</p>
  1666. <p class="gatha1"> <span class="bld">Janesu jāyamānesu,</span></p>
  1667. <p class="gatha2"><span class="bld">Ne’kopi jinasādiso;</span></p>
  1668. <p class="gatha3"><span class="bld">Dutiyo nanu nattheva,</span></p>
  1669. <p class="gathalast"><span class="bld">Pārijātassa pādapo</span>.</p>
  1670. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">‘‘Janesu’’</span>ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā <span class="bld">jinasādiso</span> sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, <span class="bld">dutiyo</span> iccādi pativatthūpamadassanaṃ, <span class="bld">nanū</span>tyanumatiyaṃ, <span class="bld">pārijātassa</span> dibbarukkhavisesassa <span class="bld">dutiyo</span> samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti.</p>
  1671. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">‘‘Janesu’’</span>ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi <span class="bld">jinasādiso</span> sambuddhasadiso natthi, <span class="bld">pārijātassa</span> rukkhassa <span class="bld">dutiyo</span> tena samo dutiyo <span class="bld">pādapo</span> rukkho natthi eva nanu, <span class="bld">nanū</span>ti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti.</p>
  1672. <p class="hangnum"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>.</p>
  1673. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vākyattheneva <a name="M0.0209"></a> vākyattho,</span></p>
  1674. <p class="gatha2"><span class="bld">Yadi kocyu’pamīyate;</span></p>
  1675. <p class="gatha3"><span class="bld">Ivayuttaviyuttattā,</span></p>
  1676. <p class="gathalast"><span class="bld">Sā vākyatthopamā dvidhā</span>.</p>
  1677. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vākyatthenevi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vākyattho</span> kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena <span class="bld">vākyattho</span> vuttalakkhaṇo <span class="bld">koci</span> vattumicchito koci yadi <span class="bld">upamīyate</span> sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca <span class="bld">yuttaviyuttā, ivena</span> atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ.</p>
  1678. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vākyatthe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vākyattheneva</span> kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena <span class="bld">koci</span> vattumicchito yo koci <span class="bld">vākyattho</span> vuttalakkhaṇo yadi <span class="bld">upamīyate</span> sadisabhāvena kathīyate, <span class="bld">sā</span> upamā <span class="bld">vākyatthopamā</span> nāma hoti. <span class="bld">Ivayuttaviyuttattā iva</span>yuttaviyuttavasena <span class="bld">dvidhā</span> dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti <span class="bld">ivā</span>dīnamatthassa gahitattā <span class="bld">iva</span>saddopi tappariyāyasaddāpi gayhante.</p>
  1679. <p class="centered">Ivayutta</p>
  1680. <p class="hangnum"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>.</p>
  1681. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jino saṃklesatattānaṃ,</span></p>
  1682. <p class="gatha2"><span class="bld">Āvibhūto janāna’yaṃ;</span></p>
  1683. <p class="gatha3"><span class="bld">Ghammasantāpatattānaṃ,</span></p>
  1684. <p class="gathalast"><span class="bld">Ghammakāle’mbudo viya</span>.</p>
  1685. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘jino’’</span>iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi <span class="bld">tattānaṃ</span> santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ <span class="bld">jino</span> sammāsambuddho <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">āvibhūto</span> katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha <span class="bld">‘‘ghamme’’</span>ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ <span class="bld">ghammakāle</span> gimhānasamaye <span class="bld">ambudo</span> megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi.</p>
  1686. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘jino’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ayaṃ jino</span> eso jitapañcamāro satthā <span class="bld">saṃklesatattānaṃ</span> anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ <span class="bld">āvibhūto</span> katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ <span class="bld">ghammakāle</span> gimhasamaye <span class="bld">ambudoviya</span> megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ.</p>
  1687. <p class="centered">Ivaviyutta</p>
  1688. <p class="hangnum"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>.</p>
  1689. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;</span></p>
  1690. <p class="gathalast"><span class="bld">Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā</span>.</p>
  1691. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Dutiyamāha <span class="bld">‘‘muninda’’</span>iccādinā. Vilāsena <span class="bld">eka</span>matulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ <a name="M0.0211"></a> <span class="bld">ābhāti</span> atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho <span class="bld">canda uddhaṃ</span> gaganatalaṃ <span class="bld">samuggatassāpi</span> abbhuṭṭhitassāpi <span class="bld">te</span> tava <span class="bld">vijambhanā</span> sāhaṃkāraparibbhamanena <span class="bld">kiṃ payojanaṃ</span> na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva <span class="note">[piyāsamattameva (ka.)]</span> phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā.</p>
  1692. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati <span class="bld">‘‘munindānani’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vilāsekamanoharaṃ</span> līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ <span class="bld">munindānanaṃ</span> sabbaññuno vadanaṃ <span class="bld">ābhāti</span> atidibbati, tasmā he <span class="bld">canda uddhaṃ</span> uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi <span class="bld">te</span> tuyhaṃ <span class="bld">vijambhanā</span> ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. <span class="bld">Api</span>saddo sambhāvanattho.</p>
  1693. <p class="hangnum"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>.</p>
  1694. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;</span></p>
  1695. <p class="gathalast"><span class="bld">Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā</span>.</p>
  1696. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Dosaparicchede <a name="M0.0212"></a> duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘samubbejeti’’</span>ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, <span class="bld">ādi</span>saddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. <span class="bld">Tu</span>saddo atthajotako, tathāpīti attho. <span class="bld">Dhīmantaṃ</span> medhāviṃ <span class="bld">samubbejeti</span> na pīṇeti, <span class="bld">etaṃ</span> bhinnaliṅgadikaṃ <span class="bld">katthaci</span> na sabbattha <span class="bld">upamādūsanāya</span> virodhatthaṃ <span class="bld">alaṃ</span> samatthaṃ. <span class="bld">‘‘Taṃ yathe’’</span>ti udāharati.</p>
  1697. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –</p>
  1698. <p class="gatha1">‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;</p>
  1699. <p class="gathalast">Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti.</p>
  1700. <p class="bodytext">Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha <span class="bld">‘‘samubbejeti’’</span>ccādi. <span class="bld">Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu</span> vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana <span class="bld">dhīmantaṃ</span> paññavantaṃ kaviṃ <span class="bld">samubbejeti</span> ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, <span class="bld">etaṃ</span> bhinnaliṅgādikaṃ <span class="bld">upamādūsanāya</span> yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ <span class="bld">katthaci</span> ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha <span class="bld">alaṃ</span> samatthaṃ. <span class="bld">‘‘Taṃ yathā’’</span>ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ.</p>
  1701. <p class="hangnum"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>.</p>
  1702. <p class="gatha1"> <span class="bld">Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-</span></p>
  1703. <p class="gatha2"><span class="bld">Liṅgā’kāsaṃ sarāniva;</span></p>
  1704. <p class="gatha3"><span class="bld">Vijātivacanā hīnā,</span></p>
  1705. <p class="gathalast"><span class="bld">Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe</span>.</p>
  1706. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">‘‘Haṃsīvāya’’</span>nti ayaṃ <span class="bld">sasī</span> cando <span class="bld">haṃsīva</span> haṃsīsadiso. <span class="bld">Bhinnaliṅgā</span> bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti <span class="bld">vijātivacanā</span> visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo <span class="bld">adhipe</span> sāmini sāva <a name="M0.0213"></a> bhatto’’ti <span class="bld">hīnā</span> hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā.</p>
  1707. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">‘‘Haṃsi’’</span>ccādi. Ayaṃ <span class="bld">sasī</span> cando <span class="bld">haṃsī iva</span> haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā <span class="bld">bhinnaliṅgā</span> upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. <span class="bld">Ākāsaṃ</span> nabhaṃ sarānivāti ayaṃ <span class="bld">vijātivacanā</span> upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. <span class="bld">Adhipe</span> sāmini <span class="bld">bhaṭo</span> sevako <span class="bld">sāva</span> sunakho iva bhattoti ayaṃ <span class="bld">hīnā</span> jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho.</p>
  1708. <p class="hangnum"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>.</p>
  1709. <p class="gatha1"> <span class="bld">Khajjoto bhānumālīva,</span></p>
  1710. <p class="gatha2"><span class="bld">Vibhātītyadhikopamā;</span></p>
  1711. <p class="gatha3"><span class="bld">Aphuṭṭhatthā balambhodhi,</span></p>
  1712. <p class="gathalast"><span class="bld">Sāgaro viya saṃkhubhi</span>.</p>
  1713. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">‘‘Khajjoto’’</span>iccādi. Khajjoto <span class="bld">bhānumālīva</span> sūriyo viya vibhātītya<span class="bld">dhikopamā</span> adhikena hīnassa upamitattā. <span class="bld">Balambhodhi</span> senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā.</p>
  1714. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">‘‘Khajjoto’’</span>ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ <span class="bld">adhikopamā</span> adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. <span class="bld">‘‘Balambhodhi</span> senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ <span class="bld">aphuṭṭhatthā</span> senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, <a name="M0.0214"></a> tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ.</p>
  1715. <p class="hangnum"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>.</p>
  1716. <p class="gatha1"> <span class="bld">Cande kalaṅko bhiṅgove-</span></p>
  1717. <p class="gatha2"><span class="bld">Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;</span></p>
  1718. <p class="gatha3"><span class="bld">Khaṇḍitā keravākāro,</span></p>
  1719. <p class="gathalast"><span class="bld">Sakalaṅko nisākaro</span>.</p>
  1720. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">‘‘Cande’’</span>iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. <span class="bld">Sakalaṅko</span> sasalakkhaṇo <span class="bld">nisākaro</span> cando <span class="bld">keravākāro</span> kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā.</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">‘‘Cande’’</span>ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ <span class="bld">upamāpekkhinī</span> candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. <span class="bld">Sakalaṅko</span> kalaṅkasahito <span class="bld">nisākaro</span> cando <span class="bld">keravākāro</span> kumudasadisoti ayaṃ <span class="bld">khaṇḍitā</span> candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ.</p>
  1722. <p class="hangnum"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>.</p>
  1723. <p class="gatha1"> <span class="bld">Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā;</span></p>
  1724. <p class="gathalast"><span class="bld">Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu</span>.</p>
  1725. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Vuttaṃ <a name="M0.0215"></a> nigameti <span class="bld">‘‘icceva’’</span>mādinā. <span class="bld">Rūpesu</span> payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti <span class="note">[niyameneti (ka.)]</span> ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge <span class="bld">dhīrā</span> kavayo ādaraṃ karonti cāti. <span class="bld">Ca</span>saddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti.</p>
  1726. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">‘‘Icce’’</span>ccādi. <span class="bld">Iti</span> anantaraṃ niddiṭṭhesu <span class="bld">evamādirūpesu</span> payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. <span class="bld">Ca</span>saddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati.</p>
  1727. <p class="hangnum"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>.</p>
  1728. <p class="gatha1"> <span class="bld">Itthīvā’yaṃ jano yāti,</span></p>
  1729. <p class="gatha2"><span class="bld">Vadatyesā pumā viya;</span></p>
  1730. <p class="gatha3"><span class="bld">Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,</span></p>
  1731. <p class="gathalast"><span class="bld">Vijjā dhanamiva’ccitā</span>.</p>
  1732. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘itthi’’</span>ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. <span class="bld">Esā</span> itthī <span class="bld">pumāva</span> puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. <span class="bld">Aya</span>micchito koci me pāṇā iva <span class="bld">piyo</span> iṭṭho, <span class="bld">vijjā</span> byākaraṇādayo dhanamiva <span class="bld">accitā</span> rāsikatāti vacanabhedo.</p>
  1733. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti <span class="bld">‘‘itthīvā’ya’’</span>miccādinā. Ayaṃ jano <span class="bld">itthīva</span> avisadagamanena mahilā <a name="M0.0216"></a> viya yāti. <span class="bld">Esā</span> itthī <span class="bld">pumā viya</span> tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. <span class="bld">Ayaṃ</span> puriso <span class="bld">me</span> mama <span class="bld">pāṇā iva</span> <span class="note">[pāṇā iva jīvo iva (ka.)]</span> āyavova piyo. <span class="bld">Accitā</span> sañcitā <span class="bld">vijjā</span> byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva.</p>
  1734. <p class="hangnum"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>.</p>
  1735. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate;</span></p>
  1736. <p class="gathalast"><span class="bld">Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ</span>.</p>
  1737. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha <span class="bld">‘‘bhavaṃ viyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Mahīpāle</span>tyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti <span class="note">[dassetīti (ka.)]</span>.</p>
  1738. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">‘‘Bhava’’</span>miccādi. <span class="bld">Mahīpāla</span> bho rāja, <span class="bld">devarājā</span> sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. <span class="bld">Ayaṃ</span> rājā <span class="bld">aṃsumato</span> sūriyassa <span class="bld">kacchaṃ</span> padaviṃ tejasā <span class="bld">ārohituṃ</span> pattuṃ <span class="bld">alaṃ</span> samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti <span class="bld">iva</span>saddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti.</p>
  1739. <p class="hangnum"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>.</p>
  1740. <p class="gatha1"> <span class="bld">Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;</span></p>
  1741. <p class="gathalast"><span class="bld">Upameva</span> <span class="note">[upamāva (sī. ka.)]</span> <span class="bld">tirobhūta-bhedā rūpakamuccate</span>.</p>
  1742. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Rūpakaṃ nirūpayati <span class="bld">‘‘upamāne’’</span>ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ <span class="bld">abhedassa</span> nānattābhāvassa <span class="bld">nirūpanā</span> āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">rūpaka</span>muccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena <span class="bld">tirobhūto</span> apākaṭo <span class="bld">bhedo</span> nānattaṃ yassāti tādisī <span class="bld">upameva</span> yathāvuttalakkhaṇā <span class="bld">rūpaka</span>muccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto <span class="note">[abbhuto (ka.)]</span> ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo.</p>
  1743. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘upamāno’’</span>ccādinā. <span class="bld">Upamānopameyyānaṃ</span> anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ <span class="bld">abhedassa</span> sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa <span class="bld">nirūpanā</span> upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya <span class="bld">tirobhūtabhedā</span> ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā <span class="bld">upameva</span> padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva <span class="bld">rūpakaṃ</span> iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ.</p>
  1744. <p class="hangnum"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>.</p>
  1745. <p class="gatha1"> <span class="bld">Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca;</span></p>
  1746. <p class="gathalast"><span class="bld">Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā</span>.</p>
  1747. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Tassa <a name="M0.0218"></a> bhedaṃ niddisati <span class="bld">‘‘asesa’’</span>iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, <span class="bld">ekadese</span> avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna <span class="bld">paccekaṃ</span> visuṃ visuṃ <span class="bld">samāsādivasā</span> upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā.</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">‘‘Asesi’’</span>ccādi. <span class="bld">Taṃ</span> rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi <span class="bld">samāsādivasā</span> samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho.</p>
  1749. <p class="subhead">Asesavatthuvisayasamāsa</p>
  1750. <p class="hangnum"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>.</p>
  1751. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ;</span></p>
  1752. <p class="gathalast"><span class="bld">Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ</span>.</p>
  1753. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘aṅguli’’</span>ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi <span class="bld">dalehi</span> pattehi <span class="bld">saṃsobhiṃ</span> accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ <span class="bld">dīdhitiyo</span> kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ <span class="bld">sirasā</span> muddhanā <span class="bld">ke</span> nāma janā <span class="bld">na piḷandhanti</span> pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ.</p>
  1754. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘aṅguli’’</span>ccādi. <span class="bld">Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ</span> aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ <span class="bld">nakhadīdhitikesaraṃ</span> nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke <a name="M0.0219"></a> na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ.</p>
  1755. <p class="subhead">Asesavatthuvisayaasamāsa</p>
  1756. <p class="hangnum"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>.</p>
  1757. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;</span></p>
  1758. <p class="gathalast"><span class="bld">Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi</span>.</p>
  1759. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">‘‘Ratanāni’’</span>iccādi. Ayaṃ <span class="bld">jino</span> sammāsambuddho, <span class="bld">paccakkho</span> na parokkho amhākaṃ <span class="bld">ambudhi</span> sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa <span class="bld">bhūrī</span> bahavo <span class="bld">guṇā</span> mettādayo, te <span class="bld">ratanāni</span> atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa <span class="bld">gambhīratta</span>manuttānatā lābhādīsu, taṃ <span class="bld">agādhatta</span>makalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ.</p>
  1760. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">‘‘Ratanāni’’</span>ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho <span class="bld">ambudhi</span> sāgaro, tathā hi tassa <span class="bld">bhūrī guṇā</span> sīlasamādhiādayo <span class="bld">ratanāni</span> cittīkatādisādhammato ratanāneva, <span class="bld">karuṇā</span> anaññasādhāraṇakaruṇā <span class="bld">sītalaṃ jalaṃ</span> santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, <span class="bld">gambhīrattaṃ</span> lābhālābhādīsu ekākāratā <span class="bld">agādhattaṃ</span> gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ.</p>
  1761. <p class="subhead">Asesavatthuvisayamissaka</p>
  1762. <p class="hangnum"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>.</p>
  1763. <p class="gatha1"> <span class="bld">Candikā <a name="M0.0220"></a> mandahāsā te, muninda vadaninduno;</span></p>
  1764. <p class="gathalast"><span class="bld">Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ</span>.</p>
  1765. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">‘‘Candikā’’</span>iccādi. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccāmantanaṃ, te vadanameva indu <span class="bld">vadaninduno</span> iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā <span class="bld">candikā</span> candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva <span class="bld">kumudāni</span> keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ <span class="bld">kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati</span> vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ.</p>
  1766. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">‘‘Candi’’</span>ccādi. He <span class="bld">munindate</span> tuyhaṃ <span class="bld">vadaninduno</span> mukhacandassa <span class="bld">mandahāsā</span> mandamihitabhūtā <span class="bld">candikā</span> candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā <span class="bld">ayaṃ</span> vadanindu. <span class="bld">Sādhumanokumudakānanaṃ</span> sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ <span class="bld">pabodhayati</span> vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho.</p>
  1767. <p class="hangnum"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>.</p>
  1768. <p class="gatha1"> <span class="bld">Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;</span></p>
  1769. <p class="gathalast"><span class="bld">Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati</span>.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Nigamayati <span class="bld">‘‘asesi’’</span>ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti <span class="bld">‘‘eki’’</span>ccādinā.</p>
  1771. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">‘‘Asese’’</span>ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake <span class="bld">ayaṃ</span> ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake <span class="bld">bhedo</span> viseso pavuccati.</p>
  1772. <p class="subhead">Ekadesavivattisamāsa</p>
  1773. <p class="hangnum"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>.</p>
  1774. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vilāsahāsakusumaṃ, <a name="M0.0221"></a> rucirādharapallavaṃ;</span></p>
  1775. <p class="gathalast"><span class="bld">Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ</span>.</p>
  1776. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">‘‘Vilāsa’’</span>iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. <span class="bld">Ruciro</span> manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā <span class="bld">ke</span> nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ.</p>
  1777. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">‘‘Vilāsi’’</span>ccādi. <span class="bld">Vilāsahāsakusumaṃ</span> līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ <span class="bld">rucirādharapallavaṃ</span> manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā <span class="bld">ke vā</span> ke nāma janā <span class="bld">sukhaṃ na vindanti</span> pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ.</p>
  1778. <p class="subhead">Ekadesavivattiasamāsa</p>
  1779. <p class="hangnum"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>.</p>
  1780. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;</span></p>
  1781. <p class="gathalast"><span class="bld">Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā</span>.</p>
  1782. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">‘‘Pāda’’</span>iccādi. <span class="bld">Munindassa</span> vijayino pādadvandaṃ tava <span class="bld">vijayaṃ</span> paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa <span class="bld">para</span>maccantaṃ <span class="bld">kantā</span> manuññā nakharaṃsī <span class="bld">pāpānaṃ</span> lobhādīnaṃ jaye ussitā <span class="bld">dhajā</span> ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ.</p>
  1783. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">‘‘Pāde’’</span>ccādi.<a name="M0.0222"></a> <span class="bld">Yassa</span> sambuddhassa <span class="bld">paraṃ</span> atisayena <span class="bld">kantā</span> manuññā <span class="bld">nakharaṃsī</span> caraṇanakhakantiyo <span class="bld">pāpajayaddhajā</span> pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa <span class="bld">pādadvandaṃ</span> caraṇayugaḷaṃ <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ <span class="bld">vijayaṃ</span> paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho.</p>
  1784. <p class="subhead">Ekadesavivattimissaka</p>
  1785. <p class="hangnum"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>.</p>
  1786. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno;</span></p>
  1787. <p class="gathalast"><span class="bld">Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ</span>.</p>
  1788. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">‘‘Sunimmala’’</span>iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ <span class="bld">pabuddhaṃ</span> dhammāvabodhavasena vikasitaṃ <span class="bld">hadayaṃ</span> cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ.</p>
  1789. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">‘‘Sunimmali’’</span>ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno <span class="bld">sādhuppabuddhahadayaṃ</span> sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ <span class="bld">keravakānanaṃ</span> kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ.</p>
  1790. <p class="hangnum"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>.</p>
  1791. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rūpakāni <a name="M0.0223"></a> bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato;</span></p>
  1792. <p class="gathalast"><span class="bld">Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti</span>.</p>
  1793. <p class="hangnum"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>.</p>
  1794. <p class="gatha1"> Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha</p>
  1795. <p class="gathalast"><span class="bld">‘‘Rūpakāni’’</span>ccādi; Subodhaṃ; Tattha –</p>
  1796. <p class="gatha1">‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;</p>
  1797. <p class="gathalast">Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.</p>
  1798. <p class="unindented">Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti.</p>
  1799. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha <span class="bld">‘‘rūpakāni’’</span>ccādi. Rūpakāni <span class="bld">yuttāyuttādibhedato</span> yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, <span class="bld">tāni</span> rūpakāni <span class="bld">ettheva</span> rūpake antogadhāni. <span class="bld">Iti</span> tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho.</p>
  1800. <p class="gatha1">‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;</p>
  1801. <p class="gathalast">Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.</p>
  1802. <p class="unindented">Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma.</p>
  1803. <p class="bodytext">He dhīra <span class="bld">sitapupphujjalaṃ</span> mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ.</p>
  1804. <p class="hangnum"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>.</p>
  1805. <p class="gatha1"> <span class="bld">Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;</span></p>
  1806. <p class="gathalast"><span class="bld">Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ</span>.</p>
  1807. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti <span class="bld">‘‘candimā’’</span>iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ <a name="M0.0224"></a> khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ.</p>
  1808. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha <span class="bld">‘‘candimi’’</span>ccādi. <span class="bld">‘‘Candimā</span> cando ākāsapaduma’’nti etaṃ <span class="bld">khaṇḍarūpakaṃ</span> ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. <span class="bld">Duṭṭhaṃ</span> khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. <span class="bld">‘‘Ambhoruhavanaṃ</span> nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva.</p>
  1809. <p class="hangnum"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>.</p>
  1810. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;</span></p>
  1811. <p class="gathalast"><span class="bld">Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato</span>.</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati <span class="bld">‘‘pariyanto’’</span>iccādinā. Rūpakassa upamāya ca <span class="bld">vikappānaṃ</span> pabhedānaṃ <span class="bld">pariyanto</span> avasānaṃ natthi <span class="bld">yaṃ</span> yasmā kāraṇā, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">avuttaṃ</span> ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? <span class="bld">Anumānato</span> yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho.</p>
  1813. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha <span class="bld">‘‘pariyanto’’</span>iccādi. <span class="bld">Rūpakassa ca</span> rūpakālaṅkārassa ca <span class="bld">upamāya ca</span> upamālaṅkārassa ca <span class="bld">vikappānaṃ</span> vividhākārena kappitapakkhānaṃ <span class="bld">pariyanto</span> koṭi <span class="bld">yaṃ</span> yasmā natthi, <span class="bld">tena</span> kāraṇena <span class="bld">avuttaṃ</span> imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ <span class="bld">anumānato</span> anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi <a name="M0.0225"></a> siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti.</p>
  1814. <p class="hangnum"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>.</p>
  1815. <p class="gatha1"> <span class="bld">Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca;</span></p>
  1816. <p class="gathalast"><span class="bld">Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato</span>.</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Āvuttimadhikiccāha <span class="bld">‘‘puna’’</span>iccādinā. <span class="bld">Atthassa</span> abhidheyyassa <span class="bld">padassa</span> saddassa ca <span class="bld">ubhayesaṃ</span> atthapadānañca <span class="bld">punappunaṃ</span> bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, <span class="bld">sāyaṃ</span> tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattana<span class="bld">māvuttī</span>ti.</p>
  1818. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Idāni āvuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘punappune’’</span>ccādinā. <span class="bld">Atthassa</span> saddābhihitaatthassa ca padassa ca <span class="bld">ubhayesaṃ</span> atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, <span class="bld">sā ayaṃ</span> tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. <span class="bld">Punappune</span>ti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattana<span class="bld">māvutti</span>.</p>
  1819. <p class="subhead">Atthāvutti</p>
  1820. <p class="hangnum"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>.</p>
  1821. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;</span></p>
  1822. <p class="gathalast"><span class="bld">Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ</span>.</p>
  1823. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘mano’’</span>iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi <span class="bld">sabbesaṃ</span> janānaṃ <span class="bld">mano</span> cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā <span class="note">[sabbadhā (ka.)]</span> taṃvisayattā, <span class="bld">nimmalattaṃ</span> nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa <span class="note">[dasagahaṇalakkhaṇassa (ka.)]</span> atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti.</p>
  1824. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Udāharati <a name="M0.0226"></a> <span class="bld">‘‘mano harati’’</span>ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ <span class="bld">mano</span> cittaṃ <span class="bld">harati</span> gaṇhāti, dasa disā <span class="bld">ādadāti</span> avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, <span class="bld">nimmalattañca</span> bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho.</p>
  1825. <p class="subhead">Padāvutti</p>
  1826. <p class="hangnum"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>.</p>
  1827. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;</span></p>
  1828. <p class="gathalast"><span class="bld">Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya</span>.</p>
  1829. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">‘‘Vibhāsenti’’</span>ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā <span class="bld">vibhāsenti</span> visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi <span class="bld">vibhā</span> sobhā <span class="bld">hatā</span> pahatā viya <span class="bld">senti</span> pavattantīti padāvutti.</p>
  1830. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">‘‘Vibhāsenti’’</span>ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā <span class="bld">vibhāsenti</span> yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi <span class="bld">vibhā</span> kantiyo <span class="bld">hatā</span> pahatā viya <span class="bld">senti</span> pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ.</p>
  1831. <p class="subhead">Ubhayāvutti</p>
  1832. <p class="hangnum"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>.</p>
  1833. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ;</span></p>
  1834. <p class="gathalast"><span class="bld">Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane</span>.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">‘‘Jitvā’’</span>iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke <span class="bld">viharati</span> pavattati, ayaṃ tena jito <span class="bld">arivaggo</span> sattusamūho <a name="M0.0227"></a> dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">‘‘Jitvā’’</span>iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ <span class="bld">arivaggo</span> klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna <span class="note">[punappunaṃ (?)]</span> uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ.</p>
  1837. <p class="hangnum"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>.</p>
  1838. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ;</span></p>
  1839. <p class="gathalast"><span class="bld">Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā</span>.</p>
  1840. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Dīpakaṃ paridīpayamāha <span class="bld">‘‘ekatthe’’</span>ccādi. <span class="bld">Ekattha</span> vākyassādo majjhe ante vā <span class="bld">vattamānampi</span> kriyājātyādikaṃ <span class="bld">sabbassa</span> abhimatassa kassaci <span class="bld">vākyassa</span> kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena <span class="bld">dīpakaṃ nāma,</span> dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. <span class="bld">Tañca</span> dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ <span class="bld">tidhā</span> ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti.</p>
  1841. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘ekatthe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ekattha</span> vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ <span class="bld">vattamānampi</span> kriyājātiguṇattayaṃ <span class="bld">sabbavākyopakārakaṃ</span> vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ <span class="bld">dīpakaṃ nāma</span> ekaṭṭhāne <a name="M0.0228"></a> ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. <span class="bld">Tañca</span> dīpakaṃ <span class="bld">ādimajjhantavisayaṃ</span> vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti <span class="bld">dīpakaṃ</span>. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ.</p>
  1842. <p class="subhead">Ādidīpaka</p>
  1843. <p class="hangnum"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>.</p>
  1844. <p class="gatha1"> <span class="bld">Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ;</span></p>
  1845. <p class="gathalast"><span class="bld">Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ</span>.</p>
  1846. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘akāsi’’</span>ccādi. Buddho <span class="bld">veneyyā</span> vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ <span class="bld">amita</span>maparimitaṃ <span class="bld">udaya</span>mabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi <span class="bld">samaṃ</span> ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ.</p>
  1847. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">‘‘Akāsi’’</span>ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ <span class="bld">amitodayaṃ</span> pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, <span class="bld">samaṃ</span> ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho.</p>
  1848. <p class="subhead">Majjhedīpaka</p>
  1849. <p class="hangnum"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>.</p>
  1850. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ;</span></p>
  1851. <p class="gathalast"><span class="bld">Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ</span>.</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">‘‘Dassana’’</span>miccādi. <a name="M0.0229"></a> Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ <span class="bld">amataṃ</span> nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, <span class="bld">tehi</span> sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti <span class="bld">niccopatāpanaṃ</span> visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ.</p>
  1853. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">‘‘Dassana’’</span>miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ <span class="bld">amataṃ</span> amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, <span class="bld">tadaññesaṃ</span> tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu <span class="bld">niccopatāpanaṃ</span> satatamupatāpakaraṇato <span class="bld">visaṃ jāyate</span> visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ.</p>
  1854. <p class="subhead">Antadīpaka</p>
  1855. <p class="hangnum"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>.</p>
  1856. <p class="gatha1"> <span class="bld">Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo;</span></p>
  1857. <p class="gathalast"><span class="bld">Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave</span>.</p>
  1858. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">‘‘Accante’’</span>ccādi. Accantaṃ <span class="bld">kantaṃ</span> manuññaṃ <span class="bld">lāvaṇyaṃ</span> piyabhāvo, tameva, tamiva vā<span class="bld">candātapo</span> candikā, tena manoharo jinānanindu <span class="bld">indu</span> cando ca <span class="bld">kassa</span> janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ.</p>
  1859. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">‘‘Accanti’’</span>ccādi. <span class="bld">Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo</span> atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo <span class="bld">jinānanindu</span> sambuddhassa mukhacando <span class="bld">ca indu</span> ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, <a name="M0.0230"></a> lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni.</p>
  1860. <p class="subhead">Mālādīpaka</p>
  1861. <p class="hangnum"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>.</p>
  1862. <p class="gatha1"> <span class="bld">Hotā’vippaṭisārāya,</span></p>
  1863. <p class="gatha2"><span class="bld">Sīlaṃ pāmojjahetu so;</span></p>
  1864. <p class="gatha3"><span class="bld">Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,</span></p>
  1865. <p class="gathalast"><span class="bld">Passaddhādipasiddhiyā</span>.</p>
  1866. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati <span class="bld">‘‘hoti’’</span>ccādi. <span class="bld">Sīlaṃ</span> pañcasīlādikaṃ, <span class="bld">avippaṭisārāya</span> pacchānutāpābhāvāya hoti, <span class="bld">so</span> avippaṭisāro <span class="bld">pāmojjassa</span> uppannamattāya pītiyā hetu hoti, <span class="bld">taṃ</span> pāmojjaṃ <span class="bld">pītiyā</span> balavabhūtāya hetu hoti, <span class="bld">sā cāyaṃ</span> pīti <span class="bld">passaddhādīnaṃ</span> passaddhisukhādīnaṃ <span class="bld">pasiddhiyā</span> nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ.</p>
  1867. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti <span class="bld">‘‘hoti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sīlaṃ</span> surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, <span class="bld">so</span> avippaṭisāro <span class="bld">pāmojjahetu</span> hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, <span class="bld">taṃ</span> pāmojjaṃ <span class="bld">pītihetu</span> balavapītikāraṇaṃ hoti, <span class="bld">sā ayañca</span> pīti <span class="bld">passaddhādipasiddhiyā</span> kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, <span class="bld">na</span>saddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti <a name="M0.0231"></a> ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho.</p>
  1868. <p class="hangnum"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>.</p>
  1869. <p class="gatha1"> <span class="bld">Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī;</span></p>
  1870. <p class="gathalast"><span class="bld">Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ</span>.</p>
  1871. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha <span class="bld">‘‘iccādi’’</span>ccādi. <span class="bld">Icce</span>vamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha <span class="bld">‘‘ādidīpakattepī’’</span>ti. Yajjapyādidīpakametaṃ <span class="bld">pubbaṃ pubbaṃ</span> vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā <span class="bld">vākyānaṃ</span> yathāvuttānaṃ <span class="bld">mālā</span> paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti.</p>
  1872. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">‘‘Iccādi’’</span>ccādi. <span class="bld">Ādidīpakattepi</span> kriyādidīpakabhāve satipi <span class="bld">vākyamālā</span> anekavākyena sambajjhamānā paramparā <span class="bld">pubbaṃ pubbaṃ</span> ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. <span class="bld">Iti</span> idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ.</p>
  1873. <p class="hangnum"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>.</p>
  1874. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake;</span></p>
  1875. <p class="gathalast"><span class="bld">Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi</span>.</p>
  1876. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti <span class="bld">‘‘aneni’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aneneva</span> anantarā vuttena <span class="bld">pakārena</span> vidhinā <span class="bld">dīpake</span> dīpakavisaye <span class="note">[dīpakavisese (ka.)]</span> <span class="bld">sesāna</span>mavuttānaṃ <span class="bld">vikappānaṃ</span> jātyādidīpakādibhedānaṃ <span class="bld">anugati</span> avabodho <span class="bld">suddhabuddhibhi</span> parisuddhamatīhi kavīhi <span class="bld">vidhātabbā</span> kātabbāti.</p>
  1877. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Idāni avuttadīpakānipi atidisati <span class="bld">‘‘anenevi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aneneva pakārena</span> yathāvuttadīpakappakārena <span class="bld">dīpake</span> dīpakavisaye <span class="bld">sesānaṃ api</span> vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ <a name="M0.0232"></a> pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca <span class="bld">anugati</span> avabodho <span class="bld">suddhabuddhibhi</span> kavīhi <span class="bld">vidhātabbā</span> vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ.</p>
  1878. <p class="hangnum"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>.</p>
  1879. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visesavacanicchāyaṃ,</span></p>
  1880. <p class="gatha2"><span class="bld">Nisedhavacanaṃ tu yaṃ;</span></p>
  1881. <p class="gatha3"><span class="bld">Akkhepo nāma so’yañca,</span></p>
  1882. <p class="gathalast"><span class="bld">Tidhā kālappabhedato</span>.</p>
  1883. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Akkhepamupakkhipati <span class="bld">‘‘visesi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Visesassa</span> yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ <span class="bld">nisedhassa</span> paṭisedhassa <span class="bld">vacanaṃ</span> vutti, <span class="bld">so</span> akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. <span class="bld">Soya</span>makkhepo ca <span class="bld">kālappabhedato</span> atītādito <span class="bld">tidhā</span> tippakāro.</p>
  1884. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Idāni akkhepaṃ dasseti <span class="bld">‘‘visese’’</span>ccādinā. <span class="bld">Visesavacanicchāyaṃ tu</span> yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ <span class="bld">nisedhavacanaṃ</span> paṭisedhavacanaṃ atthi, <span class="bld">so</span> paṭisedho <span class="bld">akkhepo</span> nāma akkhepālaṅkāro nāma. <span class="bld">Ayañca</span> akkhepo <span class="bld">kālappabhedato</span> atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ.</p>
  1885. <p class="hangnum"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>.</p>
  1886. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino;</span></p>
  1887. <p class="gathalast"><span class="bld">Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ</span>.</p>
  1888. <p class="centered">Atītakkhepo.</p>
  1889. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">‘‘Ekāki’’</span>ccādi. So jino <span class="bld">ekākī</span> eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ <span class="bld">vijayi</span> parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. <a name="M0.0233"></a> Atha vā kiṃ na yujjate, yato <span class="bld">tassa</span> jinassa <span class="bld">pāramī</span> samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ <span class="bld">īdisaṃ</span> yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ.</p>
  1890. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘ekāki’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sa jino</span> so sabbaññū <span class="bld">ekākī</span> asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ <span class="bld">vijayī</span> ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, <span class="bld">tassa</span> jinassa <span class="bld">pāramībalaṃ</span> samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā <span class="bld">īdisa</span>mīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma.</p>
  1891. <p class="hangnum"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>.</p>
  1892. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,</span></p>
  1893. <p class="gatha2"><span class="bld">Appatto’smiti khijjase;</span></p>
  1894. <p class="gatha3"><span class="bld">Paṇāmo nanu soyeva,</span></p>
  1895. <p class="gathalast"><span class="bld">Sakimpi sugate kato</span>.</p>
  1896. <p class="centered">Vattamānakkhepo.</p>
  1897. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">‘‘Kiṃ citte’’</span>ccādi. Citta <span class="bld">ejāya</span> taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate <span class="bld">sakimpi</span> ekavārampi kato paṇāmo <span class="bld">soyeva</span> taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā.</p>
  1898. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">‘‘Kiṃ citte’’</span>ccādi. <a name="M0.0234"></a> He <span class="bld">citta ejāsamugghātaṃ</span> ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi <span class="bld">sugate</span> buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo <span class="bld">soyeva nanu</span> taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ.</p>
  1899. <p class="hangnum"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>.</p>
  1900. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;</span></p>
  1901. <p class="gathalast"><span class="bld">Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā</span>.</p>
  1902. <p class="centered">Anāgatakkhepo.</p>
  1903. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">‘‘Sacca’’</span>miccādi. Sujanagocaraṃ <span class="bld">sivaṃ</span> santipadaṃ te <span class="bld">saccaṃ</span> niyataṃ na gamissanti. Ye <span class="bld">micchādiṭṭhiyā</span> sassatādikāya <span class="bld">parikkantaṃ</span> abhibhūtaṃ <span class="bld">mānasaṃ</span> cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā.</p>
  1904. <p class="gatha1">‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;</p>
  1905. <p class="gathalast">Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti <span class="note">[kābyādāsa 2.139]</span>.</p>
  1906. <p class="unindented">Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā.</p>
  1907. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">‘‘Sacca’’</span>miccādi. <span class="bld">Sujanagocaraṃ</span> sādhūnaṃ visayagataṃ <span class="bld">sivaṃ</span> santipadaṃ te <span class="bld">sacca</span>mekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā <a name="M0.0235"></a> ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ.</p>
  1908. <p class="gatha1">‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;</p>
  1909. <p class="gathalast">Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ –</p>
  1910. <p class="bodytext">Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he <span class="bld">kanta</span> vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, <span class="bld">mamāvatthā</span> mama pakati <span class="bld">niveditā</span> viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti.</p>
  1911. <p class="hangnum"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>.</p>
  1912. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ñeyyo sotthantaranyāso,</span></p>
  1913. <p class="gatha2"><span class="bld">Yo’ññavākyatthasādhano;</span></p>
  1914. <p class="gatha3"><span class="bld">Sabbabyāpī visesaṭṭho,</span></p>
  1915. <p class="gathalast"><span class="bld">Hivisiṭṭha’ssa bhedato</span>.</p>
  1916. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati <span class="bld">‘‘ñeyyi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aññavākyatthasādhano</span> aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha <span class="bld">‘‘sabbe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Assa</span> atthantaranyāsassa <span class="bld">bhedato</span> vikappato <span class="bld">hivisiṭṭhā hi</span>saddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti.</p>
  1917. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ñeyya’’</span>ccādinā. <span class="bld">Yo aññavākyatthasādhano</span> aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, <span class="bld">assa</span> atthantaranyāsassa <span class="bld">bhedato</span> pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva <span class="bld">hi</span>visiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, <span class="bld">hi</span>saddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ.</p>
  1918. <p class="subhead">Hi-rahitasabbabyāpī</p>
  1919. <p class="hangnum"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>.</p>
  1920. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api</span> <span class="note">[candimārapi (sī.)]</span>;</p>
  1921. <p class="gathalast"><span class="bld">Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate</span>.</p>
  1922. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘tepi’’</span>ccādi. Lokassa <span class="bld">hite</span> abhivuddhiyaṃ <span class="bld">āsattā</span> abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi <span class="bld">atthaṃ</span> udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na <span class="note">[gamissantā puna (ka.)]</span> tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. <span class="bld">Kena</span> nāma vatthunā <span class="bld">laṅghyate</span> atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ <span class="bld">hi</span>saddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā.</p>
  1923. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">‘‘Tepi’’</span>ccādi. <span class="bld">Lokahitāsattā</span> lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā <span class="bld">atthaṃ</span> vināsaṃ gamissanti, <span class="bld">passa</span> etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ <a name="M0.0237"></a> olokehi. Tathā hi <span class="bld">niyamo</span> ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo <span class="bld">kena laṅghyate</span> paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ <span class="bld">hi</span>saddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. <span class="bld">Apī</span>ti sambhāvanāyaṃ, dutiyo <span class="bld">api</span>saddo samuccaye.</p>
  1924. <p class="subhead">Hi-sahitasabbabyāpī</p>
  1925. <p class="hangnum"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>.</p>
  1926. <p class="gatha1"> <span class="bld">Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;</span></p>
  1927. <p class="gathalast"><span class="bld">Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā</span>.</p>
  1928. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">‘‘Satthā’’</span>iccādi. <span class="bld">Devamanussānaṃ</span> devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena <span class="bld">satthā</span> diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, <span class="bld">vasī</span> pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro <span class="bld">nibbutiṃ</span> khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ <span class="bld">gato</span> pattoyeva, <span class="bld">hi</span>saddo samatthane. Sabbe <span class="bld">saṅkhārā</span> paccayasamuppannā <span class="bld">na sassatā</span> na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi <span class="bld">hi</span>saddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti.</p>
  1929. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">‘‘Satthā’’</span>iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena <span class="bld">satthā</span> diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako <span class="bld">vasī</span> vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api <span class="bld">nibbutiṃ</span> khandhanibbānaṃ gato eva. <span class="bld">Hi</span> tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ <span class="bld">hi</span>saddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ.</p>
  1930. <p class="subhead">Hi-rahitavisesaṭṭha</p>
  1931. <p class="hangnum"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>.</p>
  1932. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jino <a name="M0.0238"></a> saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;</span></p>
  1933. <p class="gathalast"><span class="bld">Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ</span>.</p>
  1934. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">‘‘Jino’’</span>iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato <span class="bld">janaṃ</span> sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. <span class="bld">Nanu</span> pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ <span class="bld">gati</span> nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā <span class="note">[nibbhayatāya (ka.)]</span> <span class="bld">vesārajjaṃ,</span> tena <span class="bld">samaṅgīnaṃ</span> yuttānaṃ. <span class="bld">Yuttā</span>ti anurūpāti. Ayaṃ <span class="bld">hi</span>saddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī.</p>
  1935. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">‘‘Jino’’</span>iccādi. Jino <span class="bld">janaṃ</span> sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ <span class="bld">gati</span> pavatti <span class="bld">vesārajjasamaṅgīnaṃ</span> catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho <span class="bld">hi</span>saddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. <span class="bld">Nanū</span>ti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo.</p>
  1936. <p class="subhead">Hi-sahitavisesaṭṭha</p>
  1937. <p class="hangnum"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>.</p>
  1938. <p class="gatha1"> <span class="bld">Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ;</span></p>
  1939. <p class="gathalast"><span class="bld">Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate</span>.</p>
  1940. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">‘‘Suratta’’</span>miccādi. Jina <span class="bld">te</span> tava <span class="bld">surattaṃ</span> bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ <span class="bld">mānasaṃ</span> passataṃ yesaṃ kesañci <span class="bld">rañjeti</span> pīṇetīti. <span class="bld">Hi</span> samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ <a name="M0.0239"></a> yena kenaci <span class="bld">rāgena</span> rattavaṇṇena anurāgena vā <span class="bld">parītā</span> gatā <span class="bld">saṅgate</span> attanā saṃsaṭṭhe <span class="bld">pare</span> aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca <span class="bld">hi</span>saddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato.</p>
  1941. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">‘‘Suratta’’</span>miccādi. Bho <span class="bld">jina</span> te tava <span class="bld">surattaṃ</span> adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ <span class="bld">mānasaṃ</span> passantānaṃ <span class="note">[pasannacittaṃ (ka.)]</span> cittaṃ <span class="bld">rañjeti</span> pīṇayati. <span class="bld">Hi</span> tatheva, sayaṃ <span class="bld">rāgaparītā</span> rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā <span class="bld">saṅgate</span> attanā saṃsaṭṭhe <span class="bld">pare</span> aññe <span class="bld">rañjenti</span> rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho <span class="bld">hi</span>saddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho.</p>
  1942. <p class="hangnum"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>.</p>
  1943. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,</span></p>
  1944. <p class="gatha2"><span class="bld">Sadisatte pabhedanaṃ;</span></p>
  1945. <p class="gatha3"><span class="bld">Byatireko’ya’mapye’ko-</span></p>
  1946. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhayabhedā catubbidho</span>.</p>
  1947. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. Byatirekavikappamāha <span class="bld">‘‘vācce’’</span>iccādinā. <span class="bld">Vatthūnaṃ</span> vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ <span class="bld">sadisatte</span> kathañci vatthūnaṃ tulyatte <span class="bld">vācce</span> saddena vācakena paṭipādite atha <span class="bld">gamme</span> asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. <span class="bld">Pabhedanaṃ</span> tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ <span class="bld">byatireko</span> byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. <span class="bld">Ayaṃ</span> byatirekopi <span class="bld">ekobhayabhedā</span> ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho.</p>
  1948. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. Idāni <a name="M0.0240"></a> byatirekaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vācce’’</span>iccādinā. <span class="bld">Vatthūnaṃ</span> vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ <span class="bld">sadisatte</span> yena kenaci ākārena samānatte <span class="bld">vācce</span> vācakasaddena paṭipādanīye <span class="bld">atha</span> puna <span class="bld">gamme</span> tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne <span class="bld">pabhedanaṃ</span> tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. <span class="bld">Ayampi</span> byatireko <span class="bld">ekobhayabhedā</span> byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho.</p>
  1949. <p class="subhead">Vāccaekabyatireka</p>
  1950. <p class="hangnum"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>.</p>
  1951. <p class="gatha1"> <span class="bld">Gambhīrattamahattādi-</span></p>
  1952. <p class="gatha2"><span class="bld">Guṇā jaladhinā jina;</span></p>
  1953. <p class="gatha3"><span class="bld">Tulyo tva’masi bhedo tu,</span></p>
  1954. <p class="gathalast"><span class="bld">Sarīrene’disena te</span>.</p>
  1955. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘gambhīra’’</span>iccādi. Tvaṃ <span class="bld">gambhīrattaṃ</span> agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca <span class="bld">mahattaṃ</span> vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā <span class="bld">jaladhinā</span> sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti <span class="bld">‘‘bhedo tu’’</span>iccādinā. <span class="bld">Bhedo tu</span> viseso pana sāgarena saha <span class="bld">īdisena</span> dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te <span class="bld">sarīreneva</span> hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā.</p>
  1956. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. Idāni <a name="M0.0241"></a> tamudāharati <span class="bld">‘‘gambhīratti’’</span>ccādinā. He <span class="bld">jina</span> tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhedo tu</span> sāgarena saha tava viseso pana <span class="bld">te</span> tuyhaṃ <span class="bld">īdisena</span> evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena <span class="bld">sarīrena</span> sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ.</p>
  1957. <p class="subhead">Vāccaubhayabyatireka</p>
  1958. <p class="hangnum"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>.</p>
  1959. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;</span></p>
  1960. <p class="gathalast"><span class="bld">Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti</span>.</p>
  1961. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">‘‘Mahā’’</span>iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho <span class="bld">mahantā sattā</span> makarādayo yattha sāgare, <span class="bld">mahantaṃ</span> vā <span class="bld">sattaṃ</span> sammappadhānaṃ yassa sugatassa, <span class="bld">atigambhīrā</span> atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha <span class="bld">‘‘sāgaro’’</span>iccādinā. Sāgaro <span class="bld">añjanasaṅkāso</span> añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti <span class="bld">cāmīkarajjuti</span>. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā.</p>
  1962. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">‘‘Mahā’’</span>iccādi. <a name="M0.0242"></a> Sāgaro sugatopi cāti ime dve <span class="bld">mahāsattā</span> kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, <span class="bld">atigambhīrā</span> avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino <span class="bld">cāmīkarajjuti</span> suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ.</p>
  1963. <p class="subhead">Gammaekabyatireka</p>
  1964. <p class="hangnum"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>.</p>
  1965. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ;</span></p>
  1966. <p class="gathalast"><span class="bld">Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ</span>.</p>
  1967. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">‘‘Ni’’</span>ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti <span class="bld">santāpāpahaṃ</span> na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti <span class="bld">nevicchitadaṃ</span>. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu <span class="bld">tehi</span> yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadatta<span class="bld">guṇehi bhūsita</span>malaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena.</p>
  1968. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">‘‘Na santā’’</span>iccādi. <span class="bld">Migalocanaṃ</span> migapotakacakkhuyugaḷaṃ <span class="bld">santāpāpahaṃ</span> kilesasantāpāpahaṃ na hoti. <span class="bld">Icchitadaṃ</span> lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ <a name="M0.0243"></a> na hoti. He <span class="bld">muninda</span> tava nayanadvandaṃ pana <span class="bld">tagguṇabhūsitaṃ</span> janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ.</p>
  1969. <p class="subhead">Gammaubhayabyatireka</p>
  1970. <p class="hangnum"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>.</p>
  1971. <p class="gatha1"> <span class="bld">Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ;</span></p>
  1972. <p class="gathalast"><span class="bld">Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ</span>.</p>
  1973. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ <span class="bld">nānattaṃ</span> bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti <span class="bld">suvuttāmatasandāyi,</span> ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti.</p>
  1974. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? <span class="bld">Esaṃ</span> dvinnaṃ vadanaṃ <span class="bld">suvuttāmatasandāyi</span> suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu <span class="bld">edisaṃ na</span> īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ <a name="M0.0244"></a> bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ.</p>
  1975. <p class="hangnum"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>.</p>
  1976. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ;</span></p>
  1977. <p class="gathalast"><span class="bld">Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā</span>.</p>
  1978. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. Vibhāvanaṃ sambhāveti <span class="bld">‘‘pasiddha’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yattha</span> alaṅkatiyaṃ <span class="bld">pasiddhaṃ</span> lokappatītaṃ <span class="bld">kāraṇaṃ</span> kiñci <span class="bld">nivattetvā</span> nirasya <span class="bld">aññaṃ kāraṇaṃ</span> pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ <span class="bld">vibhābyaṃ</span> avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha <span class="bld">‘‘sābhāvikatta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Atha vā</span> pakkhantare, sābhāvikaṃ <span class="note">[sābhāvikattaṃ (ka.)]</span> dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">sābhāvikattaṃ</span> vibhābyaṃ, <span class="bld">sā</span> tādisī <span class="bld">vibhāvanā</span> viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā.</p>
  1979. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. Idāni vibhāvanaṃ dasseti <span class="bld">‘‘pasiddha’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yattha</span> alaṅkāre <span class="bld">pasiddhaṃ</span> lokappatītaṃ <span class="bld">kāraṇaṃ</span> taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ <span class="bld">nivattetvā</span> paṭisedhetvā <span class="bld">aññakāraṇaṃ</span> lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, <span class="bld">atha vā</span> no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne <span class="bld">sābhāvikattaṃ</span> dhammatāsiddhaguṇaṃ <span class="bld">vibhābyaṃ</span> pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho.</p>
  1980. <p class="subhead">Kāraṇantaravibhāvanā</p>
  1981. <p class="hangnum"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>.</p>
  1982. <p class="gatha1"> <span class="bld">Anañjitā’sitaṃ <a name="M0.0245"></a> nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;</span></p>
  1983. <p class="gathalast"><span class="bld">Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava</span>.</p>
  1984. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘anañjita’’</span>iccādi. Jina tava nettañca <span class="bld">anañjitaṃ</span> añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva <span class="bld">asitaṃ</span> kaṇhaṃ, adharo ca <span class="bld">anañjito</span>yeva lākhārāgādinā <span class="bld">aruṇo</span> ratto, ayaṃ bhamu ca <span class="bld">anāvañchitā</span> ussāhena yena kenaci anāmitā samānā <span class="bld">samānatā</span> suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ.</p>
  1985. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘anañji’’</span>ccādinā. He <span class="bld">jina</span> tava <span class="bld">nettaṃ</span> pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca <span class="bld">anañjitaṃ</span> vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ <span class="bld">asitaṃ</span> bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo <span class="bld">ca arañjito</span> kenaci rāgena arañjito samāno <span class="bld">aruṇo</span> rattohoti, ayaṃ bhamu ca <span class="bld">anāvañchitā</span> kenaci vāyāmena anāmitā samānā <span class="bld">samānatā</span> suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho.</p>
  1986. <p class="subhead">Sābhāvikavibhāvanā</p>
  1987. <p class="hangnum"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>.</p>
  1988. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na <a name="M0.0246"></a> hoti khalu dujjanya-</span></p>
  1989. <p class="gatha2"><span class="bld">Mapi dujjanasaṅgame;</span></p>
  1990. <p class="gatha3"><span class="bld">Sabhāvanimmalatare,</span></p>
  1991. <p class="gathalast"><span class="bld">Sādhujantūna cetasi</span>.</p>
  1992. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">‘‘Na hoti’’</span>ccādi. Dujjanehi saha <span class="bld">saṅgame</span> samāgame satyapi <span class="bld">sādhujantūnaṃ</span> sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva <span class="bld">nimmalatare</span> atisayena nimmale cetasi <span class="bld">dujjanyaṃ</span> sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi <span class="bld">sabhāva</span>saddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā.</p>
  1993. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">‘‘Na hoti’’</span>ccādi. <span class="bld">Dujjanasaṅgame api</span> dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ <span class="bld">sabhāvanimmalatare</span> kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi <span class="bld">dujjanyaṃ</span> dujjanaguṇaṃ <span class="bld">khalu</span> ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ.</p>
  1994. <p class="hangnum"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>.</p>
  1995. <p class="gatha1"> <span class="bld">Janako</span> <a name="M0.0247"></a> <span class="note">[kārako (sī.)]</span> <span class="bld">ñāpako ceti,</span></p>
  1996. <p class="gatha2"><span class="bld">Duvidhā hetavo siyuṃ;</span></p>
  1997. <p class="gatha3"><span class="bld">Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,</span></p>
  1998. <p class="gathalast"><span class="bld">Alaṅkāratayo’ditaṃ</span>.</p>
  1999. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. Hetuṃ niddisati <span class="bld">‘‘janako’’</span>iccādinā. <span class="bld">Janako</span> bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako <span class="bld">ñāpako</span> vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ <span class="note">[bhūsanaṃ (?)]</span>, kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, <span class="note">[na tu (?)]</span> viseso tu na <span class="note">[na tu (?)]</span> koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati <span class="bld">‘‘paṭī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Tesaṃ</span> kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ <span class="bld">paṭisaṅkharaṇaṃ</span> upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ <span class="bld">alaṅkāratāya</span> bandhabhūsanarūpena <span class="bld">uditaṃ</span> abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti.</p>
  2000. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘janako’’</span>ccādinā. <span class="bld">Janako</span> ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca <span class="bld">ñāpako ca</span> kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. <span class="bld">Tesaṃ</span> phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ <span class="bld">paṭisaṅkharaṇaṃ</span> visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ <span class="bld">alaṅkāratāya</span> alaṅkārasabhāvena <span class="bld">uditaṃ</span> pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu <a name="M0.0248"></a> nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni.</p>
  2001. <p class="hangnum"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>.</p>
  2002. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhāvābhāvakiccavasā,</span></p>
  2003. <p class="gatha2"><span class="bld">Cittahetuvasāpi ca;</span></p>
  2004. <p class="gatha3"><span class="bld">Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,</span></p>
  2005. <p class="gathalast"><span class="bld">Mukhamattanidassanaṃ</span>.</p>
  2006. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘bhāva’’</span>iccādi. <span class="bld">Bhāvo</span> sattā ca, <span class="bld">abhāvo</span> asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, <span class="bld">cittā</span> pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca <span class="bld">bhedā</span> hetuvikappā <span class="bld">anantā</span> anavaviyo <span class="note">[anavadhayo (?)]</span>, yato evaṃ tasmā <span class="bld">tesaṃ</span> hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti.</p>
  2007. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">‘‘Bhāvā’’</span>iccādi. <span class="bld">Bhāvābhāvakiccavasā</span> bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, <span class="bld">cittahetuvasāpi ca</span> pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, <span class="bld">bhedā</span> hetuvisesā <span class="bld">anantā</span> yasmā apariyantā honti, tasmā <span class="bld">idaṃ</span> vakkhamānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> hetūnaṃ <span class="bld">mukhamattanidassanaṃ</span> avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. <span class="bld">Matta</span>saddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate.</p>
  2008. <p class="hangnum"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>.</p>
  2009. <p class="gatha1"> <span class="bld">Paramatthapakāseka-</span></p>
  2010. <p class="gatha2"><a name="M0.0249"></a> <span class="bld">Rasā sabbamanoharā;</span></p>
  2011. <p class="gatha3"><span class="bld">Munino desanā’yaṃ me,</span></p>
  2012. <p class="gathalast"><span class="bld">Kāmaṃ toseti mānasaṃ</span>.</p>
  2013. <p class="centered">Bhāvakicco kārakahetu.</p>
  2014. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘paramattha’’</span>iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva <span class="bld">ekaraso</span> asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti <span class="bld">sabbamanoharā</span> munino ayaṃ desanā me <span class="bld">mānasaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">kāma</span>mekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato.</p>
  2015. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘paramattha’’</span>iccādinā. <span class="bld">Paramatthapakāsekarasā</span> nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī <span class="bld">sabbamanoharā</span> vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā <span class="bld">me</span> mayhaṃ mānasaṃ <span class="bld">kāmaṃ</span> ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. <span class="bld">Bhāvakicco</span> bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto <span class="bld">kārakahetu</span> janakahetu.</p>
  2016. <p class="hangnum"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>.</p>
  2017. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;</span></p>
  2018. <p class="gathalast"><span class="bld">Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā</span>.</p>
  2019. <p class="centered">Abhāvakicco kārakahetu.</p>
  2020. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">‘‘Dhīrehi’’</span>ccādi. <a name="M0.0250"></a> <span class="bld">Dhīrehi</span> sappaññehi saha <span class="bld">saṃvāsā</span> saṃsaggena ca, <span class="bld">saddhammassa</span> sambuddhadesitassa <span class="bld">abhiyogato</span> abhyāsena ca, <span class="bld">indriyānaṃ</span> cakkhādīnaṃ <span class="bld">niggahena</span> visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā <span class="bld">dukkhassa</span> pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto <span class="bld">upasamo siyā</span> bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato.</p>
  2021. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">‘‘Dhīrehi’’</span>ccādi. Dhīrehi saha <span class="bld">saṃvāsā</span> samaggavāsena ca, <span class="bld">saddhammassa</span> buddhadesitassa <span class="bld">abhiyogato</span> nirantarābhyāsena ca, <span class="bld">indriyānaṃ</span> cakkhuādīnaṃ <span class="bld">niggahena</span> rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi <span class="bld">dukkhassa</span> khandhāyatanādikassa <span class="bld">upasamo</span> anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. <span class="bld">Abhāvakicco</span> dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto <span class="bld">kārakahetu</span> avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati.</p>
  2022. <p class="hangnum"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>.</p>
  2023. <p class="gatha1"> <span class="bld">Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā;</span></p>
  2024. <p class="gathalast"><span class="bld">Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ</span>.</p>
  2025. <p class="centered">Bhāvakicco ñāpakahetu.</p>
  2026. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">‘‘Munindi’’</span>ccādi. <span class="bld">Muninde</span>ti āmantanaṃ. <span class="bld">Te</span> tava <span class="bld">candasaṃvādinā</span> candasadisena kantabhāvena <span class="bld">upasobhinā</span> sobhamānena mukheneva <span class="bld">pāpehi</span> rāgādīhi <span class="bld">abhinissaṭaṃ</span> byapagataṃ <span class="bld">manaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">subodhaṃ</span> suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato.</p>
  2027. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">‘‘Muninda’’</span>iccādi. He <span class="bld">muninda te</span> tava <span class="bld">candasaṃvādikantabhāvopasobhinā</span> candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena <span class="bld">manaṃ</span> tuyhaṃ cittaṃ <span class="bld">pāpābhinissaṭaṃ</span> rāgādīhi kilesehi nikkhantanti <span class="bld">subodhaṃ</span> suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ.</p>
  2028. <p class="hangnum"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>.</p>
  2029. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ;</span></p>
  2030. <p class="gathalast"><span class="bld">Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ</span>.</p>
  2031. <p class="centered">Ayuttakārī cittahetu.</p>
  2032. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">‘‘Sādhu’’</span>iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti <span class="bld">rāgabālātapo</span> taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā <span class="bld">phusaṃ</span> visārittenā’masanto kathaṃ <span class="bld">saṅkocayati</span> makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti.</p>
  2033. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">‘‘Sādhu’’</span>iccādi. He <span class="bld">muninda te</span> tava <span class="bld">caraṇadvandarāgabālātapo</span> pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo <span class="bld">sādhuhatthāravindāni</span> sujanānaṃ karapadumāni <span class="bld">phusaṃ</span> attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ <span class="bld">saṅkocayati</span> karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu <a name="M0.0252"></a> nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ.</p>
  2034. <p class="hangnum"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>.</p>
  2035. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;</span></p>
  2036. <p class="gathalast"><span class="bld">Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo</span>.</p>
  2037. <p class="centered">Yuttakārī cittahetu.</p>
  2038. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">‘‘Saṅkocayanti’’</span>ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ <span class="bld">aṃsavo</span> kiraṇā <span class="bld">iha</span> loke <span class="bld">jantūnaṃ</span> sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti <span class="note">[milāyayantīti (?)]</span> yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti.</p>
  2039. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">‘‘Saṅko’’</span>iccādi. <span class="bld">Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ</span> sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ <span class="bld">aṃsavo</span> raṃsayo <span class="bld">iha</span> loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni <span class="bld">saṅkocayanti</span> karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ.</p>
  2040. <p class="hangnum"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>.</p>
  2041. <p class="gatha1"> <span class="bld">Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso</span> <span class="note">[anudeso (?)]</span> <span class="bld">yathākkamaṃ;</span></p>
  2042. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca</span>.</p>
  2043. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. Kamaṃ vivaritumupakkamati <span class="bld">‘‘uddiṭṭhāna’’</span>miccādi. <span class="bld">Uddiṭṭhānaṃ</span> pubbe vuttānaṃ <span class="bld">padatthānaṃ</span> vatthūnaṃ kesañci <span class="bld">yathākkamaṃ</span> uddesakkamānatikkamena <a name="M0.0253"></a> <span class="bld">anuddeso</span> puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ <span class="note">[kathanaṃ (?)]</span> ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca <span class="bld">niddiṭṭhaṃ</span> vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo.</p>
  2044. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati <span class="bld">‘‘uddiṭṭhāna’’</span>miccādinā. <span class="bld">Uddiṭṭhānaṃ</span> paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ <span class="bld">yathākkamaṃ</span> uddiṭṭhakkamamanatikkamma <span class="bld">anuddeso</span> atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) <span class="note">[idaṃ padadvayaṃ sīhaḷabyākhyāyaṃ na dissati]</span> napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ.</p>
  2045. <p class="hangnum"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>.</p>
  2046. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;</span></p>
  2047. <p class="gathalast"><span class="bld">Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ</span>.</p>
  2048. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. Tamudāharati <span class="bld">‘‘ālāpi’’</span>ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. <span class="bld">Vijayā</span> kokilakumudānaṃ parābhavena <span class="bld">kokilā</span> karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. <span class="bld">Upasevante iva</span> nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo <span class="bld">ive</span>ti <a name="M0.0254"></a> parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ.</p>
  2049. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘ālāpi’’</span>ccādinā. He <span class="bld">muninda te</span> tava <span class="bld">ālāpahāsalīlāhi</span> madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā <span class="bld">vijayā</span> jayahetu <span class="bld">kokilā</span> karavīkā ca <span class="bld">kumudāni</span> keravāni ca vanaṃ jalañca kamena <span class="bld">upasevante iva</span> nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato <span class="bld">iva</span>saddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho.</p>
  2050. <p class="hangnum"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>.</p>
  2051. <p class="gatha1"> <span class="bld">Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;</span></p>
  2052. <p class="gathalast"><span class="bld">Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ</span>.</p>
  2053. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. Piyataramāharati <span class="bld">‘‘siyā’’</span>iccādinā. Atisayena piyassa kassaci <span class="bld">attharūpassa</span> abhidheyyasabhāvassa yaṃ <span class="bld">paṭipādana</span>mākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā.</p>
  2054. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. Idāni <a name="M0.0255"></a> piyatarālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘siyā’’</span>iccādinā, atisayena piyassa kassaci <span class="bld">attharūpassa</span> abhidheyyasabhāvassa yaṃ <span class="bld">paṭipādanaṃ</span> kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ <span class="bld">piyataraṃ</span> nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2055. <p class="hangnum"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>.</p>
  2056. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava;</span></p>
  2057. <p class="gathalast"><span class="bld">Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā</span>.</p>
  2058. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘pīti’’</span>ccādi. <span class="bld">Santa</span> sappurisa mahāmuni tava <span class="bld">sandassanā</span> cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti <span class="bld">me</span> mama samuppannā, ayaṃ pīti <span class="bld">kālena</span> īdisena sukhena <span class="note">[sukhaṇane (?)]</span> <span class="bld">taveva</span> nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti.</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">‘‘Pīti’’</span>ccādi. He <span class="bld">santa</span> sappurisa tathāgata tava <span class="bld">sandassanā</span> mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, <span class="bld">ayaṃ</span> pīti <span class="bld">kālena</span> īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā <span class="bld">taveva</span> puna <span class="bld">dassanā</span> dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ <span class="note">[atipiyaṃ pībhipadatthaṃ (ka.)]</span>, pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako <span class="note">[vaddhako (sī. byākhyāyaṃ)]</span>, tāniyeva osadhānī’’ti.</p>
  2060. <p class="hangnum"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>.</p>
  2061. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno;</span></p>
  2062. <p class="gathalast"><span class="bld">Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato</span>.</p>
  2063. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Samāsavuttiṃvattumāha <span class="bld">‘‘vaṇṇiteni’’</span>ccādi. <span class="bld">Vaṇṇitena</span> pasaṃsitena upamānena <span class="bld">adhippetassa</span> manasi nihitassa <span class="bld">vatthuno</span> atthassa <span class="bld">vutyā</span> kathanena <span class="bld">ayaṃ</span> vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? <span class="bld">Atthassa</span> vattumicchitassa <span class="bld">saṅkhepo</span> saṅkhipitvā <a name="M0.0256"></a> kathanaṃ <span class="bld">rūpaṃ</span> sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā.</p>
  2064. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Idāni samāsavuttiṃ niddisati <span class="bld">‘‘vaṇṇite’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vaṇṇitena</span> pasaṃsitena <span class="bld">upamānena</span> upamānavatthunā karaṇabhūtena <span class="bld">adhippetavatthuno</span> icchitatthassa <span class="bld">vutyā</span> kathanena <span class="bld">atthasaṅkheparūpato</span> vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā <span class="bld">ayaṃ</span> yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho.</p>
  2065. <p class="hangnum"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>.</p>
  2066. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;</span></p>
  2067. <p class="gathalast"><span class="bld">Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā</span>.</p>
  2068. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. Tassā pabhedaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sāya’’</span>miccādinā. <span class="bld">Sā ayaṃ</span> samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ <span class="bld">visesyaṃ,</span> tameva <span class="bld">mattaṃ</span> visesanabhedabyavacchedato, tena. <span class="bld">Bhinnā</span> atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā <span class="bld">abhinnavisesanāpi</span> attheva. <span class="bld">Aparāpyatthi, na</span> kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti <span class="bld">bhinnābhinnavisesanā</span>. Visesyaṃ tu bhinnanti.</p>
  2069. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sāya’’</span>miccādinā. <span class="bld">Sā ayaṃ</span> samāsavutti <span class="bld">visesyamattena</span> guṇādisadisadhammena <a name="M0.0257"></a> karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena <span class="bld">bhinnā</span> visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, <span class="bld">abhinnavisesanā</span> tulyavisesanayuttā attheva <span class="bld">bhinnābhinnavisesanā</span> atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho.</p>
  2070. <p class="subhead">Abhinnavisesana</p>
  2071. <p class="hangnum"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>.</p>
  2072. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visuddhāmatasandāyī,</span></p>
  2073. <p class="gatha2"><span class="bld">Pasattharatanālayo;</span></p>
  2074. <p class="gatha3"><span class="bld">Gambhīro cā’ya’mambhodhi,</span></p>
  2075. <p class="gathalast"><span class="bld">Puññenā’pādito</span> <span class="note">[puññenāsādito (sī.)]</span> <span class="bld">mayā</span>.</p>
  2076. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Ubhayamudāharati <span class="bld">‘‘visuddha’’</span>iccādinā. Aya<span class="bld">mambhodhi</span> sāgaro <span class="bld">puññena</span> cirānucitakusalamūlena hetunā mayā <span class="bld">āpādito</span> patto, kīdiso? <span class="bld">Visuddhaṃ</span> lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā <span class="bld">amataṃ</span> pīyūsaṃ sandadātīti <span class="bld">visuddhāmatasandāyī,</span> ambhodhi. <span class="bld">Visuddhaṃ</span> dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ <span class="bld">amataṃ</span> maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti <span class="bld">visuddhāmatasandāyī,</span> saddhammo. <span class="bld">Pasatthāni</span> niravajjattā <span class="bld">ratanāni</span> muttāmaṇiādīni, tesaṃ <span class="bld">ālayo</span> pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. <span class="bld">Pasatthāni</span> buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni <span class="bld">ratanāni</span> sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. <span class="bld">Gambhīro</span> ca agādhattā sāgaro <a name="M0.0258"></a> saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti.</p>
  2077. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘visuddhā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Visuddhāmatasandāyī</span> lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, <span class="bld">pasattharatanālayo</span> niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana <span class="bld">pasattharatanālayo</span> buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, <span class="bld">gambhīro</span> pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi <span class="bld">gambhīro ayaṃ ambhodhi ca</span> eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca <span class="bld">puññena</span> bhavantaropacitakusalakammena mayā <span class="bld">āpādito</span> pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti.</p>
  2078. <p class="subhead">Bhinnābhinnavisesana</p>
  2079. <p class="hangnum"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>.</p>
  2080. <p class="gatha1"> <span class="bld">Icchitatthapado sāro,</span></p>
  2081. <p class="gatha2"><span class="bld">Phalapupphopasobhito;</span></p>
  2082. <p class="gatha3"><span class="bld">Sacchāyo’ya’mapubbova,</span></p>
  2083. <p class="gathalast"><span class="bld">Kapparukkho samuṭṭhito</span>.</p>
  2084. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">‘‘Icchite’’</span>ccādi. <a name="M0.0259"></a> Aya<span class="bld">mapubbova</span> vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti <span class="bld">icchitatthapado,</span> kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti <span class="bld">icchitatthapado,</span> jino. <span class="bld">Sāro</span> seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate <span class="bld">sacchāyo,</span> kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti <span class="bld">sacchāyo</span>ti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti.</p>
  2085. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">‘‘Icchitatthi’’</span>ccādi. <span class="bld">Icchitatthapado</span> sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya <span class="bld">icchitatthapado</span> sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, <span class="bld">sāro</span> rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, <span class="bld">sāro</span> sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, <span class="bld">phalapupphopasobhito</span> kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, <span class="bld">sacchāyo</span> candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, <span class="bld">sacchāyo</span> nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, <span class="bld">apubbo</span> pubbe asañjāto <span class="bld">ayaṃ kapparukkho</span> eso paccakkho kappapādapo <span class="bld">samuṭṭhito</span> sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa <a name="M0.0260"></a> bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ.</p>
  2086. <p class="hangnum"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>.</p>
  2087. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sāgarattena saddhammo,</span></p>
  2088. <p class="gatha2"><span class="bld">Rukkhatteno’dito jino;</span></p>
  2089. <p class="gatha3"><span class="bld">Sabbe sādhāraṇā dhammā,</span></p>
  2090. <p class="gathalast"><span class="bld">Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ</span>.</p>
  2091. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. Tadubhayaṃ vivarati <span class="bld">‘‘sāgaratteni’’</span>ccādinā. <span class="bld">Saddhammo</span> sambuddhabhāsito <span class="bld">sāgarattena</span> sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino <span class="bld">rukkhattena</span> yathāvuttanayena <span class="bld">udito</span> taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ <span class="bld">pubbatra</span> ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike <span class="bld">sabbe</span> ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo <span class="bld">sādhāraṇā</span> tulyā <span class="bld">dhammā</span> visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, <span class="bld">aññatra tu</span> anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ <span class="note">[dvayaṃ sādhāraṇañca (ka.)]</span>, asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti.</p>
  2092. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti <span class="bld">‘‘sāgari’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sāgarattena</span> sāgararūpena <span class="bld">saddhammo</span> sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo <span class="bld">udito</span> kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena <a name="M0.0261"></a> apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu <span class="bld">pubbatra</span> ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe <span class="bld">sabbe dhammā</span> ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā <span class="bld">sādhāraṇā</span> ambhodhisaddhammānaṃ samānā, <span class="bld">aññatra tu</span> ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana <span class="bld">tayaṃ</span> ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ.</p>
  2093. <p class="hangnum"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>.</p>
  2094. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā;</span></p>
  2095. <p class="gathalast"><span class="bld">Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā</span>.</p>
  2096. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. Parikappanaṃ parikappeti <span class="bld">‘‘vatthuno’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vatthuno</span> sajīvassa nijjīvassa vā <span class="bld">vutti</span> avatthā <span class="bld">aññappakārena</span> vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato <span class="bld">aññathā</span> aññena pakārena parikappīyate <span class="bld">yattha</span> vuttiyaṃ, sā <span class="bld">parikappanā</span> hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā.</p>
  2097. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. Idāni parikappanaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vatthuno’’</span>iccādinā. <span class="bld">Vatthuno</span> yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa <span class="bld">vutti</span> pavatti <span class="bld">aññappakārena</span> kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena <span class="bld">ṭhitā</span> pavattamānā, <span class="bld">tadaññathā</span> <a name="M0.0262"></a> tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena <span class="bld">yattha</span> vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho.</p>
  2098. <p class="hangnum"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>.</p>
  2099. <p class="gatha1"> <span class="bld">Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca;</span></p>
  2100. <p class="gathalast"><span class="bld">Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā</span>.</p>
  2101. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Bhedaṃ tassā dasseti <span class="bld">‘‘upamā’’</span>iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca <span class="bld">vividhā</span> nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi.</p>
  2102. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Idāni tassa bhedaṃ dasseti <span class="bld">‘‘upamābbhantare’’</span>ccādinā. <span class="bld">Upamābbhantarattena</span> upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho.</p>
  2103. <p class="subhead">Upamābbhantaraparikappanā</p>
  2104. <p class="hangnum"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>.</p>
  2105. <p class="gatha1"> <span class="bld">Icchābhaṅgāturā’sīnā,</span></p>
  2106. <p class="gatha2"><span class="bld">Tā’tiniccala’maccharā;</span></p>
  2107. <p class="gatha3"><span class="bld">Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,</span></p>
  2108. <p class="gathalast"><span class="bld">Tadā yogābhiyogato</span>.</p>
  2109. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘icchā’’</span>iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena <span class="bld">āturā</span> dukkhitā atiniccalasabhāvappattā <span class="bld">atiniccalaṃ</span> nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriya<span class="bld">māsīnā</span> nisinnā <span class="bld">tā accharā</span> yoginisaṅkāsā māraṅganāti <a name="M0.0263"></a> yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ <span class="note">[māraṅganāvalakkhaṇānaṃ (ka.)]</span> vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. <span class="bld">Dhīraṃ</span> devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. <span class="bld">Taṃ</span> bhagavantaṃ. <span class="bld">Yogo</span> mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena <span class="bld">vasa</span>mattano āyattabhāvaṃ tadā <span class="bld">nentīva</span> vahanti maññeti. Ettha <span class="bld">iva</span> saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca –</p>
  2110. <p class="gatha1">‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā;</p>
  2111. <p class="gathalast">Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.</p>
  2112. <p class="bodytext">Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti.</p>
  2113. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘icchā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Icchābhaṅgāturā</span> ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. <span class="bld">Āsīnā</span> jhāyamānā nisinnā <span class="bld">tā accharā</span> yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo <span class="bld">dhīraṃ</span> siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ <span class="bld">taṃ</span> bhagavantaṃ <span class="bld">yogābhiyogato</span> mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena <span class="bld">vasaṃ</span> attano vasaṃ <span class="bld">tadā</span> attano parājitakāle <span class="bld">nentīva</span> pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. <a name="M0.0264"></a> Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ.</p>
  2114. <p class="bodytext">‘‘Nenti ivā’’ti idha <span class="bld">iva</span>saddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi–</p>
  2115. <p class="gatha1">‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā;</p>
  2116. <p class="gathalast">Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.</p>
  2117. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti</span> ettha <span class="bld">nayane</span> gamyamāne pāpane <span class="bld">upamānatā</span> upamānabhāvo natthi, <span class="bld">hi</span> tatheva, <span class="bld">kattukriyāya</span> kattusambandhiyā kriyāya <span class="bld">upamānopameyyatā</span> upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho.</p>
  2118. <p class="subhead">Kriyāparikappanā</p>
  2119. <p class="hangnum"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>.</p>
  2120. <p class="gatha1"> <span class="bld">Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;</span></p>
  2121. <p class="gathalast"><span class="bld">Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ</span>.</p>
  2122. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">‘‘Gaja’’</span>miccādi. Yuddhāya <span class="bld">accanta</span>matisayena <span class="bld">unnata</span>muccaṃ <span class="bld">gajaṃ</span> hatthiṃ samāruḷho <span class="bld">māro</span> vasavattī taṃ jinātīti atthena <span class="bld">jinato</span> bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ <span class="bld">maggaṃ</span> pathaṃ anvesati <span class="bld">nūna</span> maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā.</p>
  2123. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">‘‘Gaja’’</span>miccādi. <a name="M0.0265"></a> <span class="bld">Yuddhāya</span> yuddhatthaṃ <span class="bld">acca</span>ntaṃ atisayena <span class="bld">unnataṃ</span> diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ <span class="bld">gajaṃ</span> girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ <span class="bld">maggaṃ</span> nibbhayaṃ pathaṃ <span class="bld">anvesati nūna</span> gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati.</p>
  2124. <p class="subhead">Guṇaparikappanā</p>
  2125. <p class="hangnum"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>.</p>
  2126. <p class="gatha1"> <span class="bld">Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare;</span></p>
  2127. <p class="gathalast"><span class="bld">Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā</span>.</p>
  2128. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande <span class="bld">soṇimā</span> lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. <span class="bld">Pāpānaṃ</span> kilesārīnaṃ <span class="bld">abhisammaddena</span> atisayaṃ sampisanena jātaṃ <span class="bld">soṇaṃ</span> rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā.</p>
  2129. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">‘‘Muninde’’</span>ccādi. He <span class="bld">muninda te</span> tava <span class="bld">cārurājīvasundare</span> manuññapadumasundare pādadvande <span class="bld">soṇimā</span> rattavaṇṇaṃ <span class="bld">pāpābhisammaddajātasoṇena maññe</span> saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho.</p>
  2130. <p class="hangnum"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>.</p>
  2131. <p class="gatha1"> <span class="bld">Maññesaṅke <a name="M0.0266"></a> dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi;</span></p>
  2132. <p class="gathalast"><span class="bld">Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate</span>.</p>
  2133. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha <span class="bld">‘‘maññe’’</span>iccādi. <span class="bld">Iti</span> evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi <span class="bld">sāyaṃ</span> parikappanā <span class="bld">kvāpi</span> yathāvutte <span class="bld">byañjīyate</span> pakāsīyate, <span class="bld">kvāpi</span> katthaci pana vākyena gamyate <span class="bld">maññe</span>iccādīnamabhāvepīti.</p>
  2134. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti <span class="bld">‘‘maññe’’</span>ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi <span class="bld">sāyaṃ</span> parikappanā <span class="bld">kvāpi</span> ettha viya katthaci <span class="bld">byañjīyate</span> pakāsīyate, <span class="bld">kvāpi</span> katthaci <span class="bld">vākyena</span> kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena <span class="bld">gamyate ivā</span>disaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. <span class="bld">‘‘Maññe’’</span>ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. <span class="bld">Iti evaṃ</span> pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho.</p>
  2135. <p class="subhead">Gammaparikappanā</p>
  2136. <p class="hangnum"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>.</p>
  2137. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dayāsañcārasarasā</span> <span class="note">[dayāsañjātasarasā (ka.)]</span>, <span class="bld">dehā nikkhantakantiyo;</span></p>
  2138. <p class="gathalast"><span class="bld">Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ</span>.</p>
  2139. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘dayā’’</span>iccādi. <span class="bld">Raso</span> sineho, tena saha vattamāno <span class="bld">saraso</span>. Deho. <span class="bld">Dayāya</span> karuṇāya <span class="bld">sañcāro</span> dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te <span class="bld">dehā</span> sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ <span class="bld">pīṇentā</span> tappentā tameva janaṃ <span class="bld">sarasataṃ</span> sapemataṃ <span class="bld">nayuṃ</span> pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo <a name="M0.0267"></a> laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate.</p>
  2140. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Vākyagammaparikappanamudāharati <span class="bld">‘‘daye’’</span>ccādinā. He <span class="bld">jina</span> te <span class="bld">dayāsañcārasarasā</span> dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato <span class="bld">dehā</span> sarīrato <span class="bld">nikkhantakantiyo</span> dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo <span class="bld">sādhujanaṃ</span> katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā <span class="bld">sarasataṃ</span>sasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ <span class="bld">nayuṃ</span> tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti <span class="bld">ivā</span>dīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2141. <p class="hangnum"><a name="para275"></a><span class="paranum">275</span>.</p>
  2142. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna;</span></p>
  2143. <p class="gathalast"><span class="bld">Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ</span>.</p>
  2144. <p class="bodytext"><a name="para275"></a><span class="paranum">275</span>. Samāhitaṃ samāharati <span class="bld">‘‘ārabhantassi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Yaṃ kiñci</span> kāriyaṃ <span class="bld">kattuṃ</span> sattubhaṅgādikaṃ <span class="bld">ārabhantassa</span> sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno <span class="bld">puññavasā</span> kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti <span class="bld">sādhanaṃ,</span> tato tameva vā <span class="bld">antara</span>maññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ <span class="bld">samāhitaṃ</span>.</p>
  2145. <p class="bodytext"><a name="para275"></a><span class="paranum">275</span>. Idāni <a name="M0.0268"></a> samāhitālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘ārabha’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yaṃ kiñci</span> amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa <span class="bld">puññavasā</span> kusalabalena puna <span class="bld">yo sādhanantaralābho</span> tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ <span class="bld">samāhitaṃ vadanti</span> tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ.</p>
  2146. <p class="hangnum"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>.</p>
  2147. <p class="gatha1"> <span class="bld">Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno;</span></p>
  2148. <p class="gathalast"><span class="bld">Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā</span>.</p>
  2149. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘māra’’</span>iccādi. <span class="bld">Mārārino</span> mārasattuno <span class="bld">bhaṅge</span> abhibhave <span class="bld">abhimukhaṃ</span> na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno <span class="bld">upakārikā</span> āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ <span class="bld">mahārāvaṃ</span> mārāridussahaṃ mahānādaṃ <span class="bld">ravī</span> akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.</p>
  2150. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">‘‘Mārāri’’</span>ccādi. <span class="bld">Mārāribhaṅgābhimukhamanaso</span> mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno <span class="bld">upakārikā</span> āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī <span class="bld">mahārāvaṃ</span> mārassa hadayavatthuṃ maddanto <span class="note">[maddantī (?)]</span> viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ <span class="bld">ravī</span> akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho.</p>
  2151. <p class="hangnum"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>.</p>
  2152. <p class="gatha1"> <span class="bld">Avatvā’bhimataṃ <a name="M0.0269"></a> tassa, siddhiyā dassana’ññathā;</span></p>
  2153. <p class="gathalast"><span class="bld">Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo</span>.</p>
  2154. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti <span class="bld">‘‘avatvā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Abhimataṃ</span> kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ <span class="bld">avatvā</span> añjasā vācakabyāpārena anākhyāya <span class="bld">tassā</span>bhimatassatthassa <span class="bld">siddhiyā</span> nipphādanatthaṃ <span class="bld">aññathā</span> aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ <span class="bld">dassanaṃ</span> vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ <span class="bld">pariyāyavuttī</span>ti.</p>
  2155. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘avatvā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Abhimataṃ</span> iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ <span class="note">[dhanadhaññādiṃ (sīhaḷabyākhyāyaṃ)]</span> yaṃ kiñci atthaṃ <span class="bld">avatvā</span> ujumakathetvā <span class="bld">tassa</span> abhimatatthassa <span class="bld">siddhiyā</span> nipphattiyā <span class="bld">aññathā</span> vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena <span class="bld">dassanaṃ</span> yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ.</p>
  2156. <p class="hangnum"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>.</p>
  2157. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ;</span></p>
  2158. <p class="gathalast"><span class="bld">Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi</span>.</p>
  2159. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘vivaṭaṅgaṇe’’</span>ccādi. Dhanaṃ <span class="bld">vivaṭe</span> kenaci anāvaṭattā <span class="bld">aṅgaṇe</span> pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. <span class="bld">Dhanaṃ</span> kāmetīti <span class="bld">dhanakāmā</span>ti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti.</p>
  2160. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘vivaṭa’’</span>miccādinā. <span class="bld">Dhanaṃ</span> muttāmaṇiādi <span class="bld">vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ</span> pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho <span class="bld">dhanakāma</span> tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti <a name="M0.0270"></a> cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ.</p>
  2161. <p class="hangnum"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>.</p>
  2162. <p class="gatha1"> <span class="bld">Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;</span></p>
  2163. <p class="gathalast"><span class="bld">Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi</span>.</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti <span class="bld">‘‘thuti’’</span>miccādinā. <span class="bld">Nindanto viya</span> dosaṃ nidassento viya <span class="bld">thutiṃ karoti</span> vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha <span class="bld">‘‘dosi’’</span>ccādi. <span class="bld">Atra</span> vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā <span class="bld">dosābhāsā</span> guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci <span class="bld">sannidhi</span>mavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti.</p>
  2165. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti <span class="bld">‘‘thuti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Nindanto viya</span> dosaṃ dassento viya <span class="bld">thutiṃ karoti</span> vaṇṇanaṃ karoti, <span class="bld">taṃ</span> vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese <span class="bld">dosābhāsā</span> dosā viya paṭibhāsamānā <span class="bld">guṇā eva</span> tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva <span class="bld">sannidhiṃ</span> guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ <span class="bld">yanti</span> pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ.</p>
  2166. <p class="hangnum"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>.</p>
  2167. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;</span></p>
  2168. <p class="gathalast"><span class="bld">Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ</span>.</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘sañcāletu’’</span>miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ <span class="bld">kuvalayaṃ</span> uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ <span class="bld">sañcāletuṃ</span> bhamayitumito <a name="M0.0271"></a> cito ca <span class="bld">bhusa</span>maccantaṃ <span class="bld">alaṃ</span> samatthopi <span class="bld">tāvatā</span> taṃmattena te guṇānaṃ <span class="bld">visesaṃ</span> atisayalakkhaṇaṃ <span class="bld">kiṃ</span> kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati.</p>
  2170. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘sañcāletu’’</span>miccādinā. Nātha tvaṃ <span class="bld">akhilaṃ kuvalayaṃ</span> nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā <span class="bld">sañcāletuṃ</span> kampetuṃ <span class="bld">bhusa</span>matisayena <span class="bld">alaṃ</span> samattho, tāvatā te guṇānaṃ <span class="bld">visesa</span>matisayaṃ <span class="bld">kiṃ vadāma</span> kathaṃ bhaṇāmāti. <span class="bld">Kuvalaya</span>saddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso.</p>
  2171. <p class="hangnum"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>.</p>
  2172. <p class="gatha1"> <span class="bld">Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca;</span></p>
  2173. <p class="gathalast"><span class="bld">Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave</span>.</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. Visesavuttiṃ vatteti <span class="bld">‘‘visesicchāya’’</span>miccādinā. <span class="bld">Visese</span> atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra <span class="bld">vekallassa</span> abhāvassa <span class="bld">dassanaṃ</span> vacanaṃ, ayaṃ <span class="bld">viseso nāma</span> visesavutti nāma bhave.</p>
  2175. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘visesi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Visesicchāyaṃ</span> atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca <span class="bld">yatra</span> yasmiṃ vuttivisese <span class="bld">vekalladassanaṃ</span> abhāvakathanamatthi, ayaṃ <span class="bld">viseso</span> <a name="M0.0272"></a> nāma <span class="bld">bhave</span> visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ.</p>
  2176. <p class="hangnum"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>.</p>
  2177. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo;</span></p>
  2178. <p class="gathalast"><span class="bld">Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi</span>.</p>
  2179. <p class="centered">Dabbavisesavutti.</p>
  2180. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘na rathā’’</span>iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto.</p>
  2181. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">‘‘Na rathā’’</span>iccādi. <span class="bld">Rathā tayo</span> antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. <span class="bld">Mātaṅgā tayo</span> vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. <span class="bld">Na hayā tayo</span> tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. <span class="bld">Padā na</span> antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā <span class="bld">sambhārāvajjanena hi</span> samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva <span class="bld">mārāri</span> mārapaccattiko <span class="bld">jito</span> abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne <a name="M0.0273"></a> dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa <span class="bld">padāti</span>saddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. <span class="bld">Dabbavisesavutti</span> dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ.</p>
  2182. <p class="hangnum"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>.</p>
  2183. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado;</span></p>
  2184. <p class="gathalast"><span class="bld">Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ</span>.</p>
  2185. <p class="centered">Kriyāvisesavutti.</p>
  2186. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">‘‘Na baddhā’’</span>iccādi. <span class="bld">Bhūkuṭi</span> bhamubhaṅgo kopajanito <span class="bld">na baddhā</span> na racitā, <span class="bld">dasanacchado</span> cādharo <span class="bld">neva phurito</span> neva kampito kopena. Tathāpi ca <span class="bld">varo</span> uttamo munivīro sayaṃ mārārino <span class="bld">bhaṅgaṃ</span> parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito.</p>
  2187. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">‘‘Na baddhā’’</span>iccādi. <span class="bld">Bhūkuṭi</span> kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi <span class="bld">na baddhā</span> na katā, <span class="bld">dasanacchado</span> dantāvaraṇo <span class="bld">neva phurito</span> na kampāpito. Tathāpi <span class="bld">varo</span> uttamo <span class="bld">munivīro</span> muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa <span class="note">[nibbikāramārabhaṅgassa (ka.)]</span> vuttattā esā <span class="bld">kriyāvisesavutti</span> nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ.</p>
  2188. <p class="hangnum"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>.</p>
  2189. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na <a name="M0.0274"></a> disāsu byattā</span> <span class="note">[tatā (sī.)]</span> <span class="bld">raṃsi,</span></p>
  2190. <p class="gatha2"><span class="bld">Nā’loko lokapatthaṭo;</span></p>
  2191. <p class="gatha3"><span class="bld">Tathāpya’ndhatamaharaṃ,</span></p>
  2192. <p class="gathalast"><span class="bld">Paraṃ sādhusubhāsitaṃ</span>.</p>
  2193. <p class="centered">Jātivisesavutti.</p>
  2194. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">‘‘Ni’’</span>ccādi. <span class="bld">Disāsu</span> dasasu <span class="bld">byattā</span> patthaṭā raṃsi na bhavati. <span class="bld">Loke</span> sakalasmiṃ <span class="bld">patthaṭo</span> vitthato ālokona bhavati. <span class="bld">Tathāpī</span>ti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ <span class="bld">subhāsitaṃ</span> saddhammasaṅkhātaṃ <span class="bld">para</span>maccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti <span class="bld">andhatamahara</span>nti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito.</p>
  2195. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">‘‘Na disāsu’’</span>iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, <span class="bld">lokapatthaṭo</span> ālokopi natthi. Tathāpi <span class="bld">sādhusubhāsitaṃ</span> saddhammo <span class="bld">para</span>maccantaṃ <span class="bld">andhatamaharaṃ</span> atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ <span class="bld">jātivisesavutti</span> nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ.</p>
  2196. <p class="hangnum"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>.</p>
  2197. <p class="gatha1"> <span class="bld">Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava;</span></p>
  2198. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ</span>.</p>
  2199. <p class="centered">Guṇavisesavutti.</p>
  2200. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">‘‘Na <a name="M0.0275"></a> khara’’</span>miccādi. Muninda tava vacanaṃ <span class="bld">na kharaṃ</span> na lūkhaṃ, <span class="bld">na thaddhaṃ vā</span> kaṭhinañca na hi. <span class="bld">Tathāpi</span> tādisakharattādiguṇābhāvepi <span class="bld">janatāya</span> janasamūhassa <span class="bld">madaṃ gāḷhaṃ</span> daḷhaṃ <span class="note">[taṇhaṃ (ka.)]</span> katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato.</p>
  2201. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">‘‘Na khara’’</span>miccādi. He <span class="bld">muninda</span> tava vacanaṃ <span class="bld">kharaṃ</span> kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi <span class="bld">janatāmadaṃ</span> janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ <span class="bld">gāḷhaṃ</span> daḷhaṃ katvā <span class="bld">nimmūlaṃ</span> mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ <span class="bld">guṇavisesavutti</span> nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā.</p>
  2202. <p class="hangnum"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>.</p>
  2203. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dassīyate’tidittaṃ</span> <span class="note">[…tirittaṃ (ka.)]</span> <span class="bld">tu,</span></p>
  2204. <p class="gatha2"><span class="bld">Sūravīrattanaṃ yahiṃ;</span></p>
  2205. <p class="gatha3"><span class="bld">Vadanti viññū vacanaṃ,</span></p>
  2206. <p class="gathalast"><span class="bld">Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ</span>.</p>
  2207. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti.</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘dassīyate’’</span> iccādinā. <span class="bld">Sūravīrattanaṃ</span> sūrabhāvavīrabhāvaṃ <span class="bld">atidittaṃ tu</span> atisayena pana dittaṃ <span class="bld">yahiṃ</span> vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ <span class="bld">viññū</span> kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ.</p>
  2209. <p class="hangnum"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>.</p>
  2210. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dame <a name="M0.0276"></a> nandopanandassa,</span></p>
  2211. <p class="gatha2"><span class="bld">Kiṃ me byāpāradassanā;</span></p>
  2212. <p class="gatha3"><span class="bld">Puttā me pādasambhattā,</span></p>
  2213. <p class="gathalast"><span class="bld">Sajjā santeva tādise</span>.</p>
  2214. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘dame’’</span>iccādinā. <span class="bld">Nandopanandassa</span> nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa <span class="bld">dame</span> damane <span class="bld">me</span> mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa <span class="bld">byāpāradassanā</span> payogapaṭipādanena <span class="bld">kiṃ</span> payojanaṃ, na kimpi, yato me <span class="bld">pādasambhattā</span> pādāvanatā <span class="bld">tādise</span> kammani <span class="bld">sajjā</span> baddhakacchā <span class="bld">santeva</span> vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ.</p>
  2215. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">‘‘Dame’’</span>ccādi. <span class="bld">Nandopanandassa</span> nāgarañño <span class="bld">dame</span> damakaraṇe <span class="bld">byāpāradassanā</span> bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena <span class="bld">kiṃ</span> payojanaṃ. Yasmā <span class="bld">me pādasambhattā</span> mayhaṃ caraṇāvanatā <span class="bld">tādise</span> kicce <span class="bld">sajjā</span> sannaddhā <span class="bld">puttā</span> bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ.</p>
  2216. <p class="hangnum"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>.</p>
  2217. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sileso vacanā’nekā-</span></p>
  2218. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhidheyye’kapadāyutaṃ;</span></p>
  2219. <p class="gatha3"><span class="bld">Abhinnapadavākyādi-</span></p>
  2220. <p class="gathalast"><span class="bld">Vasā tedhā’ya’mīrito</span>.</p>
  2221. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. Silesaṃ niddisati <span class="bld">‘‘sileso’’</span>iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātya<span class="bld">nekābhidheyyaṃ. Ekena</span> samānena <span class="bld">padena</span> sarūpena <span class="bld">āyuta</span>manvitaṃ yaṃ <span class="bld">vacanaṃ</span> vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci <a name="M0.0277"></a> rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. <span class="bld">Aya</span>ñcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? <span class="bld">Abhinnapadavākyādivasā</span> abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho.</p>
  2222. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘sileso’’</span>ccādinā. Anekābhidheyyaṃ <span class="bld">ekapadāyutaṃ</span> ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā <span class="bld">sileso</span> nāma. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttalakkhaṇo sileso <span class="bld">abhinnapadavākyādivasā</span> akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ.</p>
  2223. <p class="hangnum"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>.</p>
  2224. <p class="gatha1"> <span class="bld">Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;</span></p>
  2225. <p class="gathalast"><span class="bld">Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane</span>.</p>
  2226. <p class="centered">Abhinnapadavākyasileso.</p>
  2227. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘andhantami’’</span>ccādi. <span class="bld">Ayaṃ bhagavā</span> sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva <span class="bld">andhantamaharo</span> pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. <span class="bld">Hārī</span> manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo <a name="M0.0278"></a> <span class="bld">mahodayaṃ</span> mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu <span class="bld">mahodayaṃ</span> mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ <span class="bld">samāruḷho</span> patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti <span class="bld">raṃsimālī,</span> sūriyo mahāmuni ca. Jane <span class="bld">bodhayaṃ</span> niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto <span class="bld">rājate</span> dibbatīti. <span class="bld">Abhinnapadavākyasileso</span> bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato.</p>
  2228. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘andha’’</span>miccādinā. <span class="bld">Mahodayaṃ</span> mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā <span class="bld">samāruḷho</span> āruḷho, sampatto vā, <span class="bld">andhantamaharo</span> cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, <span class="bld">hārī</span> teneva manuñño <span class="bld">raṃsimālī</span> attano raṃsimālāya samannāgato <span class="bld">jane</span> pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte <span class="bld">bodhayaṃ</span> bodhayanto <span class="bld">ayaṃ bhagavā</span> divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā <span class="bld">rājate</span> dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ <span class="bld">abhinnapadavākyasileso</span>. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti <span class="bld">sileso</span>. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ.</p>
  2229. <p class="hangnum"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>.</p>
  2230. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo;</span></p>
  2231. <p class="gathalast"><span class="bld">Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī</span>.</p>
  2232. <p class="centered">Bhinnapadavākyasileso.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">‘‘Sārade’’</span>ccādi. Sudhā assa atthīti <span class="bld">sudhī,</span> cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti <span class="bld">sudhī,</span> <a name="M0.0279"></a> sammāsambuddho. <span class="bld">Sārado</span> saradakāle sambhūto <span class="bld">amalako</span> nimmalo <span class="bld">ābhā</span> sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti <span class="bld">sārado,</span> amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. <span class="bld">Saṃ</span> sammā kamenānīyamānattā ānīto <span class="bld">parikkhayo</span> kaṇhapakkho yena so, cando. <span class="bld">Samaṃ</span> vūpasamaṃ ānīto <span class="bld">parikkhayo</span> hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa <span class="note">[raṃsiyo sambodhi vikāsa’ssa (ka.)]</span> so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti <span class="bld">kumudākaro, sambodho</span> catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, <span class="bld">janataṃ</span> janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ <span class="bld">bhinnapadavākyasileso</span> vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā.</p>
  2234. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">‘‘Sāra’’</span>iccādi. <span class="bld">Sārado</span> saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, <span class="bld">amalakābhāso</span> nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā <span class="bld">sāradāmalakābhāso</span> saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā <span class="bld">sāradaāmalakaābhāso</span> nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. <span class="bld">Samānītaparikkhayo</span> kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. <span class="bld">Kumudākarasambodho</span> kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. <span class="bld">Sudhī</span> sudhāsaṅkhātaamatavantatāya <a name="M0.0280"></a> tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. <span class="bld">Janataṃ</span> janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ <span class="bld">bhinnapadavākyasileso</span>. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho.</p>
  2235. <p class="hangnum"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>.</p>
  2236. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano;</span></p>
  2237. <p class="gathalast"><span class="bld">Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako</span>.</p>
  2238. <p class="centered">Bhinnābhinnapadavākyasileso.</p>
  2239. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">‘‘Samāhite’’</span>ccādi. <span class="bld">Saṃ</span> sammā <span class="bld">āhito</span> patiṭṭhāpito attassa <span class="bld">vinayo</span> vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. <span class="bld">Vinayanaṃ</span> pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti <span class="bld">ahīnamadamaddano,</span> garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti <span class="bld">ahīnamadamaddano,</span> sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato <a name="M0.0281"></a> yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā <span class="bld">sugato,</span> sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. <span class="bld">So</span> vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti <span class="bld">visadaṃ pāṇinaṃ</span> nāgalokaṃ <span class="bld">pātu</span> ahiṃsanavasena pālayatu, <span class="bld">so</span> vineti veneyyeti <span class="bld">vināyako,</span> sammāsambuddho. <span class="bld">Pāṇinaṃ</span> sakalasattalokaṃ <span class="bld">visadaṃ</span> asallīnaṃ pātu. <span class="bld">Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ</span> vuttanayena padānaṃ <span class="note">[pana (ka.)]</span> ubhayamissattā.</p>
  2240. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">‘‘Samāhite’’</span>ccādi. <span class="bld">Samāhitattavinayo</span> sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, <span class="bld">ahīnamadamaddano</span> nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, <span class="bld">sugato</span> pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, <span class="bld">vināyako</span> pakkhīnaṃ nāyako <span class="bld">so</span> garuḷarājā <span class="bld">visadaṃ</span> ghoravisattā visadāyakaṃ <span class="bld">pāṇinaṃ</span> nāgalokaṃ <span class="bld">pātu</span> ahiṃsanavasena pāletu. No ce, <span class="bld">vināyako</span> veneyye vinento <span class="bld">so</span> sammāsambuddho <span class="bld">pāṇinaṃ</span> sakalasattalokaṃ <span class="bld">visadaṃ</span> visāradaṃ katvā <span class="bld">pātu</span> ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ <span class="bld">bhinnābhinnapadavākyasileso</span>. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti <a name="M0.0282"></a> ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ.</p>
  2241. <p class="hangnum"><a name="para292"></a><span class="paranum">292</span>.</p>
  2242. <p class="gatha1"> <span class="bld">Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro;</span></p>
  2243. <p class="gathalast"><span class="bld">Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi</span>.</p>
  2244. <p class="hangnum"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>.</p>
  2245. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti</span> <span class="note">[padajātipi (ka.)]</span>;</p>
  2246. <p class="gathalast"><span class="bld">Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati</span>.</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para292-3"></a><span class="paranum">292-3</span>. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha <span class="bld">‘‘viruddha’’</span>iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva <span class="bld">kammāni</span> kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti <span class="bld">niyamavā, paro</span> añño silesopi. Niyamassa <span class="bld">akkhepo</span> nisedhanaṃ yassa, taṃ <span class="bld">vacana</span>mabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītya<span class="bld">virodhi,</span> sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti <span class="bld">virodhi,</span> sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. <span class="bld">Iti</span>te parepi silesabhedā santi. <span class="bld">Esaṃ</span> yathāvuttānaṃ <span class="bld">nidassanesu</span> payogesveva <span class="bld">rūpaṃ</span> sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti.</p>
  2248. <p class="bodytext"><a name="para292-3"></a><span class="paranum">292-3</span>. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati <span class="bld">‘‘viruddhā’’</span>iccādi. <span class="bld">Viruddhāviruddhābhinnakammā api</span> ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, <span class="bld">paro</span> añño <span class="bld">niyamavāpi</span> avadhāraṇena yuttasileso ca, <span class="bld">niyamakkhepavacanopi</span> avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, <span class="bld">avirodhipi</span> ubhayapakkhāvirodhisileso ca, <span class="bld">virodhiapi</span> ubhayatthassa <a name="M0.0283"></a> virodhisileso ca, <span class="bld">padajādi</span> padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti <span class="bld">esaṃ</span> silesānaṃ <span class="bld">nidassanesveva</span> nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva <span class="bld">rūpaṃ</span> sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho.</p>
  2249. <p class="subhead">Viruddhakammasilesa</p>
  2250. <p class="hangnum"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>.</p>
  2251. <p class="gatha1"> <span class="bld">Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho</span> <span class="note">[kalaviggaho (sī.)]</span>;</p>
  2252. <p class="gathalast"><span class="bld">Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate</span>.</p>
  2253. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. Tato kamena tedassīyanti <span class="bld">‘‘savase’’</span>iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, <span class="bld">kallo</span> manuñño <span class="bld">viggaho</span> kalaho yassa mārārino, <span class="bld">viggaho</span> sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri <span class="bld">parābhavati</span> parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, <span class="bld">dhammarājā</span> samantabhaddo tu <span class="bld">vijambhate</span> lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato.</p>
  2254. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. Idāni uddesakkamena udāharati <span class="bld">‘‘savase’’</span>iccādi. Akhilaṃ lokaṃ <span class="bld">savase vattayaṃ</span> anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite <a name="M0.0284"></a> yuñjanato attano vase vattayanto <span class="bld">kallaviggaho</span> manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri <span class="bld">parābhavati</span> bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, <span class="bld">dhammarājā</span> tathāgato pana <span class="bld">vijambhate</span> lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ.</p>
  2255. <p class="subhead">Aviruddhakammasilesa</p>
  2256. <p class="hangnum"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>.</p>
  2257. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ;</span></p>
  2258. <p class="gathalast"><span class="bld">Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ</span>.</p>
  2259. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">‘‘Sabhāve’’</span>ccādi. Sabhāveneva <span class="bld">madhurā</span> piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa <span class="bld">udayo</span> abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, <span class="bld">munino vācaṃ</span> saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca <span class="note">[tassa ca nissayaṃ amatanti (ka.)]</span> passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti.</p>
  2260. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">‘‘Sabhāva’’</span>miccādi. <span class="bld">Sabhāvamadhuraṃ</span> ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, <span class="bld">puññavisesodayasambhavaṃ</span> puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ <span class="bld">munino vācaṃ</span> saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, <span class="bld">amataṃ</span> nibbānañca <span class="bld">janā</span> veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti <a name="M0.0285"></a> ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho.</p>
  2261. <p class="subhead">Abhinnakammasilesa</p>
  2262. <p class="hangnum"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>.</p>
  2263. <p class="gatha1"> <span class="bld">Andhakārāpahārāya,</span></p>
  2264. <p class="gatha2"><span class="bld">Sabhāvamadhurāya ca;</span></p>
  2265. <p class="gatha3"><span class="bld">Mano pīṇeti</span> <span class="note">[dhinoti (sī. abhinavaṭīkā ca)]</span> <span class="bld">jantūnaṃ,</span></p>
  2266. <p class="gathalast"><span class="bld">Jino vācāya bhāya ca</span>.</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">‘‘Andhakāre’’</span>ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti <span class="bld">andhakārāpahārā,</span> vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ <span class="bld">mano</span> cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">‘‘Andhakārā’’</span>iccādi. <span class="bld">Andhakārāpahārāya</span> mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya <span class="bld">sabhāvamadhurāya</span> ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya <span class="bld">vācāya bhāya</span> sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ <span class="bld">mano</span> cittaṃ <span class="bld">dhinoti</span> pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ.</p>
  2269. <p class="subhead">Niyamavantasilesa</p>
  2270. <p class="hangnum"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>.</p>
  2271. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā;</span></p>
  2272. <p class="gathalast"><span class="bld">Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā</span>.</p>
  2273. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">‘‘Kesi’’</span>ccādi. <a name="M0.0286"></a> Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti.</p>
  2274. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">‘‘Kesakkhīna’’</span>miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho.</p>
  2275. <p class="subhead">Niyamakkhepasilesa</p>
  2276. <p class="hangnum"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>.</p>
  2277. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati;</span></p>
  2278. <p class="gathalast"><span class="bld">Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi</span>.</p>
  2279. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">‘‘Pāṇi’’</span>ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva <span class="bld">sārāgo</span> sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. <span class="bld">Atha vā</span> kathaṃ niyamyate, yato <span class="bld">so ayaṃ</span> sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ.</p>
  2280. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">‘‘Pāṇi’’</span>ccādi. <a name="M0.0287"></a> He <span class="bld">nātha</span> tava <span class="bld">sārāgo</span> sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā <span class="bld">so ayaṃ</span> sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto <span class="bld">sādhuguṇesvapi</span> sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho.</p>
  2281. <p class="subhead">Avirodhisilesa</p>
  2282. <p class="hangnum"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>.</p>
  2283. <p class="gatha1"> <span class="bld">Salakkhaṇo’tisubhago,</span></p>
  2284. <p class="gatha2"><span class="bld">Tejassī niyatodayo;</span></p>
  2285. <p class="gatha3"><span class="bld">Lokeso jitasaṃkleso,</span></p>
  2286. <p class="gathalast"><span class="bld">Vibhāti samaṇissaro</span>.</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">‘‘Salakkhaṇo’’</span>iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno <span class="bld">salakkhaṇo,</span> cando munindo ca, atisubhago so ca, <span class="bld">tejassī</span> sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so <span class="bld">niyatodayo,</span> sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so <span class="bld">niyatodayo,</span> munindo, <span class="bld">lokeso</span> brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi <span class="note">[uttamamaṇi (?)]</span>, samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā.</p>
  2288. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">‘‘Salakkhaṇo’’</span>iccādi. <a name="M0.0288"></a> <span class="bld">Salakkhaṇo</span> lakkhaṇena sahito, <span class="bld">atisubhago</span> atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, <span class="bld">tejassī</span> andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, <span class="bld">niyatodayo</span> patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, <span class="bld">lokeso</span> brahmabhūto, <span class="bld">jitasaṃkleso</span> jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, <span class="bld">samaṇissaro</span> so uttamo maṇi <span class="bld">vibhāti</span> sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro <span class="bld">vibhāti</span> dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ.</p>
  2289. <p class="subhead">Virodhisilesa</p>
  2290. <p class="hangnum"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>.</p>
  2291. <p class="gatha1"> <span class="bld">Asamopi samo loke,</span></p>
  2292. <p class="gatha2"><span class="bld">Lokesopi naruttamo;</span></p>
  2293. <p class="gatha3"><span class="bld">Sadayopya’dayo pāpe,</span></p>
  2294. <p class="gathalast"><span class="bld">Cittā’yaṃ munino gati</span>.</p>
  2295. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">‘‘Asamopi’’</span>ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti <span class="bld">asamo,</span> koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena <a name="M0.0289"></a> muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. <span class="bld">Api</span>saddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. <span class="bld">Lokeso</span> brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti <span class="bld">sadayo,</span> koci puriso. Saha dayāya vattatīti <span class="bld">sadayo,</span> muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino <span class="bld">ayaṃ</span> yathāvuttā <span class="bld">gati</span> pavatti <span class="bld">cittā</span> abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo.</p>
  2296. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">‘‘Asamo’’</span>iccādi. <span class="bld">Asamopi</span> atulyopi koci rājādiko loke <span class="bld">samo</span> tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. <span class="bld">Lokesopi</span> brahmabhūtopi <span class="bld">naruttamo</span> naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. <span class="bld">Sadayopi</span> yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi <span class="bld">pāpe</span> pāpiṭṭhe <span class="bld">adayo</span> dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ <span class="bld">gati</span> pavatti <span class="bld">cittā</span> vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe <span class="bld">api</span>saddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. <a name="M0.0290"></a> Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho.</p>
  2297. <p class="subhead">Ocityasamposakapadasilesa</p>
  2298. <p class="hangnum"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>.</p>
  2299. <p class="gatha1"> <span class="bld">Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi;</span></p>
  2300. <p class="gathalast"><span class="bld">Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati</span>.</p>
  2301. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘saṃsāre’’</span>ccādi. <span class="bld">Saṃsāro</span> abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhamattādinā, tena <span class="bld">upahatā</span> pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti <span class="bld">amatandadā</span>ti āmantanaṃ, tvayi <span class="bld">avanatā</span> paṇāmavasena <span class="bld">icchita</span>matimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca <span class="bld">sukhaṃ</span> accantaṃ <span class="bld">vindati</span> paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. <span class="bld">Ādi</span>saddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti.</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">‘‘Saṃsāra’’</span>iccādi. <span class="bld">Saṃsāradukkhopahatā</span> khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, <span class="bld">amatandada</span> he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi <span class="bld">avanatā</span> paṇamanavasena onatā <span class="bld">icchitaṃ</span> abhimataṃ <span class="bld">sukhaṃ</span> kāyikacetasikasukhaṃ <span class="bld">accantaṃ</span> atisayena <span class="bld">vindati</span> sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ.</p>
  2303. <p class="hangnum"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>.</p>
  2304. <p class="gatha1"> <span class="bld">Guṇayuttehi <a name="M0.0291"></a> vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;</span></p>
  2305. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā</span>.</p>
  2306. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. Tulyayogitaṃ yojayati <span class="bld">‘‘guṇe’’</span>ccādinā. <span class="bld">Guṇo</span> dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha <span class="bld">samaṃ katvāna</span> vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya <span class="bld">kassaci</span> purisādino thutinindatthaṃ yaṃ <span class="bld">kittana</span>mākhyānaṃ, <span class="bld">sā</span> tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘guṇayuttehi’’</span>iccādinā. <span class="bld">Guṇayuttehi</span> sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, <span class="bld">samaṃ katvāna</span> tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, <span class="bld">kassaci</span> purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ <span class="bld">saṃkittanaṃ</span> guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā.</p>
  2308. <p class="hangnum"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>.</p>
  2309. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sampattasammado loko,</span></p>
  2310. <p class="gatha2"><span class="bld">Sampattālokasampado;</span></p>
  2311. <p class="gatha3"><span class="bld">Ubhohi raṃsimālī ca,</span></p>
  2312. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhagavā ca tamonudo</span>.</p>
  2313. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘sampatte’’</span>ccādi. Tamaṃ nudatīti <span class="bld">tamonudo. Raṃsimālī</span> sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti <span class="bld">ubhohi</span> karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā <a name="M0.0292"></a> <span class="bld">loko</span> sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.</p>
  2314. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘sampatti’’</span>ccādinā. <span class="bld">Tamonudo</span> andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca <span class="bld">ubhohi</span> karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, <span class="bld">loko</span> sattaloko <span class="bld">sampattasammado</span> paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā.</p>
  2315. <p class="hangnum"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>.</p>
  2316. <p class="gatha1"> <span class="bld">Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ;</span></p>
  2317. <p class="gathalast"><span class="bld">Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ</span>.</p>
  2318. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Nidassanaṃ padasseti <span class="bld">‘‘atthantara’’</span>miccādinā. <span class="bld">Atthantaraṃ</span> nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ <span class="bld">sādhayatā</span> kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva <span class="bld">sadisaṃ</span> tulyaṃ phalaṃ kiñci <span class="bld">asantaṃ</span> aniṭṭhaṃ vā <span class="bld">santaṃ</span> iṭṭhaṃ vā <span class="bld">dassīyate</span> paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā.</p>
  2319. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti <span class="bld">‘‘atthantari’’</span>ccādinā. <span class="bld">Atthantaraṃ</span> niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ <span class="note">[ucitakicca… (ka.)]</span> <span class="bld">sādhayatā</span> sādhayantena kenaci vatthunā <span class="bld">taṃsadisaṃ</span> <a name="M0.0293"></a> tena atthantarena samānaṃ <span class="bld">asantaṃ</span> aniṭṭhaṃ vā <span class="bld">santaṃ</span> iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ <span class="bld">dassīyate</span> vatthūhi paṭipādīyate, <span class="bld">taṃ</span> tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho.</p>
  2320. <p class="subhead">Asantaphalanidassana</p>
  2321. <p class="hangnum"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>.</p>
  2322. <p class="gatha1"> <span class="bld">Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;</span></p>
  2323. <p class="gathalast"><span class="bld">Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā</span> <span class="note">[dīpayantā (sī.)]</span> <span class="bld">durantataṃ</span>.</p>
  2324. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">‘‘Udayā’’</span>iccādi. <span class="bld">Samaṇindassa</span> mahāmunino <span class="bld">udayā</span> pātubhāvena <span class="bld">pāpā</span> lobhādayo <span class="bld">parābhavaṃ</span> nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? <span class="bld">Dhammarājā</span> dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā.</p>
  2325. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘udayā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Samaṇindassa</span> munindassa <span class="bld">udayā</span> loke pātubhāvena <span class="bld">pāpā</span> lobhādayo <span class="bld">dhammarājaviruddhānaṃ</span> rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ <span class="bld">durantataṃ</span> aniṭṭhāvasānataṃ <span class="bld">sūcayantā</span> pakāsento <span class="bld">parābhavaṃ</span> parihāniṃ <span class="bld">yanti</span> pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti <a name="M0.0294"></a> vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2326. <p class="subhead">Santaphalanidassana</p>
  2327. <p class="hangnum"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>.</p>
  2328. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sironikkhittacaraṇo-</span></p>
  2329. <p class="gatha2"><span class="bld">Cchariyāna’mbujāna’yaṃ;</span></p>
  2330. <p class="gatha3"><span class="bld">Paramabbhutataṃ loke,</span></p>
  2331. <p class="gathalast"><span class="bld">Viññāpeta’ttano jino</span>.</p>
  2332. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">‘‘Siro’’</span>ccādi. <span class="bld">Acchariyānaṃ</span> bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ <span class="bld">sirasi</span> matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti.</p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">‘‘Siro’’</span>iccādi. Ayaṃ jino <span class="bld">acchariyānaṃ</span> attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ <span class="bld">sironikkhittacaraṇo</span> matthake ṭhapitapādo <span class="bld">loke</span> sattaloke attano <span class="bld">paramabbhutataṃ</span> atiacchariyaguṇaṃ <span class="bld">viññāpeti</span> avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho.</p>
  2334. <p class="hangnum"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>.</p>
  2335. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;</span></p>
  2336. <p class="gathalast"><span class="bld">Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ</span>.</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. Mahantattamupadasseti <a name="M0.0295"></a> <span class="bld">‘‘vibhūtiyā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Vibhūtiyā</span> sampattiyā <span class="bld">adhippāyassa vā</span> ajjhāsayassa vā <span class="bld">paramukkaṃsataṃ</span> paramātisayabhāvaṃ <span class="bld">yātaṃ</span> upagataṃ mahantattaṃ nāma <span class="bld">īritaṃ</span> kathitaṃ.</p>
  2338. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘vibhūti’’</span> iccādinā. <span class="bld">Vibhūtiyā</span> sampattiyā vā <span class="bld">adhippāyassa</span> ajjhāsayassa vā <span class="bld">paramukkaṃsataṃ</span> atyukkaṃsabhāvaṃ <span class="bld">yātaṃ</span> yaṃ mahantattaṃ siyā, <span class="bld">taṃ</span> mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2339. <p class="subhead">Vibhūtimahantatta</p>
  2340. <p class="hangnum"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>.</p>
  2341. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo;</span></p>
  2342. <p class="gathalast"><span class="bld">Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā</span>.</p>
  2343. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘kirīṭe’’</span>ccādi. Abhinikkhamā <span class="bld">purā</span> pubbe <span class="bld">bodhisatto</span> māyādeviyā putto <span class="bld">para</span>mukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ <span class="bld">siriṃ</span> vibhūtiṃ <span class="bld">vindi</span> paṭilabhi. Kīdiso? <span class="bld">Kirīṭe</span> makuṭe ratanānaṃ <span class="bld">chāyāhi</span> sobhāhi <span class="bld">anuviddho</span> churito <span class="bld">ātapavāraṇo</span> setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti.</p>
  2344. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘kirīṭa’’</span>iccādinā. <span class="bld">Bodhisatto</span> antimajātiyaṃ mahābodhisatto <span class="bld">abhinikkhamā</span> abhinikkhamanato <span class="bld">purā</span> pubbe <span class="bld">kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo</span> moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto <span class="bld">para</span>mukkaṭṭhaṃ <span class="bld">siriṃ</span> vibhūtiṃ <span class="bld">vindi</span> anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti <a name="M0.0296"></a> ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ.</p>
  2345. <p class="subhead">Adhippāyamahantatta</p>
  2346. <p class="hangnum"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>.</p>
  2347. <p class="gatha1"> <span class="bld">Satto sambodhiyaṃ bodhi-</span></p>
  2348. <p class="gatha2"><span class="bld">Satto sattahitāya so;</span></p>
  2349. <p class="gatha3"><span class="bld">Hitvā sneharasābaddha-</span></p>
  2350. <p class="gathalast"><span class="bld">Mapi rāhulamātaraṃ</span>.</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">‘‘Satto’’</span>iccādi. <span class="bld">Snehena</span> piyabhāvena jātena <span class="bld">rasena</span> rāgena ābaddhamattani <span class="bld">rāhulamātaraṃ</span> bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, <span class="bld">hitvā</span> anapekkhitvā anāsatto hutvā <span class="bld">sattānaṃ hitāya</span> lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā <span class="bld">bodhisatto</span> siddhattho <span class="bld">sambodhiyaṃ</span> sabbaññutaññāṇeyeva <span class="bld">satto</span> āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti.</p>
  2352. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">‘‘Satto’’</span>iccādi. So bodhisatto <span class="bld">sneharasābaddhaṃ</span> piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ <span class="bld">rāhulamātaraṃ api</span> bimbādevimpi hitvā <span class="bld">sattahitāya</span> sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya <span class="bld">sambodhiyaṃ</span> sabbaññutaññāṇeyeva <span class="bld">satto</span> laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho.</p>
  2353. <p class="hangnum"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>.</p>
  2354. <p class="gatha1"> <span class="bld">Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,</span></p>
  2355. <p class="gatha2"><span class="bld">Kiñci dassīyate paraṃ;</span></p>
  2356. <p class="gatha3"><span class="bld">Asamaṃ vā samaṃ tassa,</span></p>
  2357. <p class="gathalast"><span class="bld">Yadi sā vañcanā matā</span>.</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Vañcanaṃ <a name="M0.0297"></a> vadati <span class="bld">‘‘gopetvā’’</span>iccādinā, <span class="bld">vaṇṇanīyaṃ</span> kiñci vatthuṃ <span class="bld">gopetvā</span> niraṃkatvā <span class="bld">tassa</span> vaṇṇanīyassa <span class="bld">asamaṃ</span> visamaṃ visadisaṃ <span class="bld">para</span>maññaṃ <span class="bld">yaṃ kiñci</span> vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate.</p>
  2359. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘gopetvā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Vaṇṇanīyaṃ</span> kiñci vatthuṃ gopetvā <span class="bld">tassa</span> vaṇṇanīyassa <span class="bld">samaṃ</span> sadisaṃ vā <span class="bld">asamaṃ</span> visadisaṃ vā <span class="bld">paraṃ yaṃ kiñci</span> vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ.</p>
  2360. <p class="subhead">Asamavañcanā</p>
  2361. <p class="hangnum"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>.</p>
  2362. <p class="gatha1"> <span class="bld">Purato na sahassesu,</span></p>
  2363. <p class="gatha2"><span class="bld">Na pañcesu ca tādino;</span></p>
  2364. <p class="gatha3"><span class="bld">Māro paresu tasse’saṃ,</span></p>
  2365. <p class="gathalast"><span class="bld">Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ</span>.</p>
  2366. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘purato’’</span>iccādi. <span class="bld">Māro</span> kāmo <span class="bld">tādino</span> lobhādīsu tādisattā munino <span class="bld">purato</span> sammukhe sahassaṃ isavo assāti <span class="bld">sahassesu</span> ca na hoti. Pañca isavo assāti <span class="bld">pañcesu</span> ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. <span class="bld">Tassa</span> yo tibhuvanaṃ jayī. <span class="bld">Paresu</span> aññasattesu sarāgesu <span class="bld">esa</span>misūnaṃ <span class="bld">dasavaḍḍhitaṃ</span> dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ.</p>
  2367. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘purato’’</span>iccādinā. Māro <span class="bld">tādino</span> lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa <span class="bld">purato</span> abhimukhe <span class="bld">sahassesu</span> ca sahassasaropi na hoti, <span class="bld">pañcesu</span> pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. <a name="M0.0299"></a> <span class="bld">Paresu</span> sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu <span class="bld">tassa</span> tilokajetuno mārassa <span class="bld">esaṃ</span> sarānaṃ <span class="bld">dasavaḍḍhitaṃ</span> dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ <span class="bld">sahassaṃ</span> hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ.</p>
  2368. <p class="subhead">Samavañcanā</p>
  2369. <p class="hangnum"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>.</p>
  2370. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vivāda’manuyuñjanto,</span></p>
  2371. <p class="gatha2"><span class="bld">Munindavadanindunā;</span></p>
  2372. <p class="gatha3"><span class="bld">Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ;</span></p>
  2373. <p class="gathalast"><span class="bld">Chatta’metaṃ manobhuno</span>.</p>
  2374. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">‘‘Vivāda’’</span>miccādi. <span class="bld">Manobhuno</span>ti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā.</p>
  2375. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">‘‘Vivāda’’</span>iccādi. <span class="bld">Munindavadanindunā</span> sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo <span class="bld">ayaṃ</span> paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi <span class="bld">etaṃ</span> candamaṇḍalaṃ <span class="bld">manobhuno</span> anaṅgassa ubbhūtiyaṃ <span class="bld">chattaṃ</span> samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho.</p>
  2376. <p class="hangnum"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>.</p>
  2377. <p class="gatha1"> <span class="bld">Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;</span></p>
  2378. <p class="gathalast"><span class="bld">Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti</span>.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. Appakatatthutiṃ pakāseti <span class="bld">‘‘pari’’</span>ccādinā. <span class="bld">Paresaṃ</span> yesaṃ kesañci <span class="bld">anuvattanaṃ</span> sevā, tamādi yesaṃ tehi <span class="bld">nibbindena</span> virattena <span class="bld">appakate</span> asannihite buddhivisayeyeva <span class="bld">iha</span> kismiñci vatthumhi katā yā <span class="bld">thuti</span> saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā.</p>
  2380. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. Idāni appakatatthutiṃ dasseti <span class="bld">‘‘parānu’’</span>ccādinā. <span class="bld">Parānuvattanādīhi</span> aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi <span class="bld">nibbindena</span> ubbegaṃ pattena <span class="bld">appakate</span> anadhigate buddhivisaye eva <span class="bld">iha</span> imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā <span class="bld">thuti</span> saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ.</p>
  2381. <p class="hangnum"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>.</p>
  2382. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;</span></p>
  2383. <p class="gathalast"><span class="bld">Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi</span>.</p>
  2384. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘sukha’’</span>miccādi. Jalehi <span class="bld">dabbaṅkurehi</span> dabbatiṇuggamehi. <span class="bld">Ādi</span>saddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? <span class="bld">Anāyāsena</span> sevāpariklesādinā vinā <span class="bld">upalābhehi</span> pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti <span class="bld">aparasevino</span>. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu <span class="bld">sukhaṃ</span> nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti.</p>
  2385. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘sukha’’</span>miccādinā. <span class="bld">Hariṇā</span> migā <span class="bld">aparasevino</span> vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā <span class="bld">anāyāsopalābhehi</span> parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi <span class="bld">jaladabbaṅkurādibhi</span> udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi <span class="bld">vanesu</span> icchiticchitāraññesu <span class="bld">sukhaṃ jīvanti</span> sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, <a name="M0.0300"></a> tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho.</p>
  2386. <p class="hangnum"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>.</p>
  2387. <p class="gatha1"> <span class="bld">Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;</span></p>
  2388. <p class="gathalast"><span class="bld">Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato</span>.</p>
  2389. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>. Ekāvaliṃ kathayati <span class="bld">‘‘uttara’’</span>micchādinā. <span class="bld">Yattha</span> vuttiyaṃ <span class="bld">uttaraṃ uttaraṃ</span> upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. <span class="bld">Ayaṃ</span> ekāvali <span class="bld">vidhinisedhato</span> vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā.</p>
  2390. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>. Idāni ekāvaliṃ dasseti <span class="bld">‘‘uttara’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yattha</span> uttiyaṃ <span class="bld">uttaraṃ uttaraṃ</span> uparūparibhavaṃ padaṃ <span class="bld">pubbapubbavisesanaṃ</span> pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. <span class="bld">Ayaṃ</span> ekāvali <span class="bld">vidhinisedhato</span> vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva.</p>
  2391. <p class="subhead">Vidhiekāvali</p>
  2392. <p class="hangnum"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>.</p>
  2393. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pādā nakhālirucirā,</span></p>
  2394. <p class="gatha2"><span class="bld">Nakhālī raṃsibhāsurā;</span></p>
  2395. <p class="gatha3"><span class="bld">Raṃsī tamopahāneka </span><span class="note">[…pahāreka (sī.)]</span> -</p>
  2396. <p class="gathalast"><span class="bld">Rasā sobhanti satthuno</span>.</p>
  2397. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>. Udāharati <a name="M0.0301"></a> <span class="bld">‘‘pādā’’</span>iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali.</p>
  2398. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘pādā’’</span>iccādinā. Satthuno pādā <span class="bld">nakhālirucirā</span> nakhapantīhi manuññā <span class="bld">nakhālī</span> nakhapantiyo <span class="bld">raṃsibhāsurā</span> raṃsīhi dibbamānā <span class="bld">raṃsī</span> kantiyo <span class="bld">tamopahānekarasā</span> andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho.</p>
  2399. <p class="subhead">Nisedhaekāvali</p>
  2400. <p class="hangnum"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>.</p>
  2401. <p class="gatha1"> <span class="bld">Asantuṭṭho yatī neva,</span></p>
  2402. <p class="gatha2"><span class="bld">Santoso nā’layāhato;</span></p>
  2403. <p class="gatha3"><span class="bld">Nā’layo yo sajantūnaṃ,</span></p>
  2404. <p class="gathalast"><span class="bld">Nā’nantabyasanāvaho</span>.</p>
  2405. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">‘‘Asantuṭṭho’’</span>iccādi. <span class="bld">Asantuṭṭho</span> catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. <span class="bld">Ālayena</span> taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo <span class="bld">jantūnaṃ</span> sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">‘‘Asantuṭṭho’’</span>iccādi. <span class="bld">Asantuṭṭho</span> cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho <a name="M0.0302"></a> <span class="bld">yati na eva</span> bhikkhu nāma na hoti. <span class="bld">Ālayāhato</span> taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ <span class="bld">anantabyasanāvaho na</span> yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ.</p>
  2407. <p class="hangnum"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>.</p>
  2408. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;</span></p>
  2409. <p class="gathalast"><span class="bld">Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ</span>.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. Aññamaññamāha <span class="bld">‘‘yahi’’</span>miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva <span class="bld">vatthunaṃ</span> padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti.</p>
  2411. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘yahi’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yahiṃ</span> alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu <span class="bld">bhūsiyabhūsattaṃ</span> alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, <span class="bld">taṃ</span> aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti.</p>
  2412. <p class="hangnum"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>.</p>
  2413. <p class="gatha1"> <span class="bld">Byāmaṃsumaṇḍalaṃ <a name="M0.0303"></a> tena, muninā lokabandhunā;</span></p>
  2414. <p class="gathalast"><span class="bld">Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ</span>.</p>
  2415. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘byāmaṃsu’’</span>iccādinā. Subodhaṃ.</p>
  2416. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘byāmaṃsu’’</span>iccādinā. <span class="bld">Byāmaṃsumaṇḍalaṃ</span> byāmapabhāmaṇḍalaṃ <span class="bld">lokabandhunā tena muninā</span> karaṇabhūtena <span class="bld">mahantiṃ</span> mahatiṃ pūjanīyaṃ vā <span class="bld">kantiṃ</span> sobhaṃ <span class="bld">vindati</span> sevati, <span class="bld">sopi</span> muni <span class="bld">tena eva</span> byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho.</p>
  2417. <p class="hangnum"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>.</p>
  2418. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca;</span></p>
  2419. <p class="gathalast"><span class="bld">Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā</span>.</p>
  2420. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. Sahavuttiṃ vadati <span class="bld">‘‘kathana’’</span>miccādinā. Subodhaṃ.</p>
  2421. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. Idāni sahavuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘kathana’’</span>miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ <span class="bld">sahabhāvassa</span> sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. <span class="bld">Tadudāharaṇaṃ yathā</span> tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ.</p>
  2422. <p class="subhead">Kriyāsahavutti</p>
  2423. <p class="hangnum"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>.</p>
  2424. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jalanti <a name="M0.0304"></a> candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo;</span></p>
  2425. <p class="gathalast"><span class="bld">Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā</span>.</p>
  2426. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">‘‘Jalanti’’</span>iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti.</p>
  2427. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘jalanti’’</span>iccādinā. <span class="bld">Satthu</span> satthuno <span class="bld">nakhaṃsavo</span> nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. <span class="bld">Samaṃ</span>iti <span class="bld">saha</span>pariyāyo nipāto.</p>
  2428. <p class="subhead">Guṇasahavutti</p>
  2429. <p class="hangnum"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>.</p>
  2430. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā;</span></p>
  2431. <p class="gathalast"><span class="bld">Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā</span>.</p>
  2432. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">‘‘Jinodayena’’</span>ccādi. <span class="bld">Jinodayena</span> karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ <span class="bld">malinaṃ</span> kiliṭṭhaṃ, <span class="bld">sajjanacetasā</span> saha <span class="bld">disā</span> dasavidhāpi <span class="bld">suvimalā</span> accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti.</p>
  2433. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">‘‘Jino’’</span>iccādi. <span class="bld">Jinodayena</span> jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā <a name="M0.0305"></a> <span class="bld">pāpaṃ</span> lobhādidhammaṃ <span class="bld">dujjanacetasā</span> dujjanānaṃ cittena saha <span class="bld">malinaṃ</span> kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena <span class="bld">disā</span> dasa disāyo <span class="bld">sajjanacetasā saha suvimalā</span> sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ.</p>
  2434. <p class="hangnum"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>.</p>
  2435. <p class="gatha1"> <span class="bld">Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;</span></p>
  2436. <p class="gathalast"><span class="bld">Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā</span>.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Virodhaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘virodhīna’’</span>miccādi. <span class="bld">Virodhīnaṃ</span> aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ <span class="bld">yattha</span> vuttivisese <span class="bld">saṃsaggassa</span> sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? <span class="bld">Samukkaṃsassa</span> atisayassa <span class="bld">abhidhānatthaṃ</span> kathanatthāya, sā ayaṃ <span class="bld">virodhitā</span> virodhīti matā.</p>
  2438. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘virodhīna’’</span>miccādinā. <span class="bld">Yattha</span> uttivisese <span class="bld">samukkaṃsābhidhānatthaṃ</span> vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya <span class="bld">virodhīnaṃ</span> aññamaññaviruddhānaṃ <span class="bld">padatthānaṃ</span> kriyāguṇādīnaṃ <span class="bld">saṃsaggadassanaṃ</span> sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, <span class="bld">sā ayaṃ</span> utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti.</p>
  2439. <p class="hangnum"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>.</p>
  2440. <p class="gatha1"> <span class="bld">Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno;</span></p>
  2441. <p class="gathalast"><span class="bld">Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti</span> <span class="note">[sampadūsanti (ka.)]</span> <span class="bld">mānasaṃ</span>.</p>
  2442. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Udāharati <a name="M0.0306"></a> <span class="bld">‘‘guṇā’’</span>iccādi. <span class="bld">Lokekabandhuno</span> lokanāthassa <span class="bld">sabhāvamadhurā</span> sādhujanasampīṇanekacāturā api <span class="bld">guṇā</span> arahantatādayo <span class="bld">sevitā</span> pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ <span class="bld">sampadūsenti</span> dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘guṇā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Lokekabandhuno</span> buddhassa <span class="bld">guṇā</span> arahattādayo <span class="bld">sabhāvamadhurā api</span> pakatimadhurā api <span class="bld">sevitā</span> pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ <span class="bld">sampadūsenti</span> atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. <span class="bld">Api</span>saddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ.</p>
  2444. <p class="hangnum"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>.</p>
  2445. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno;</span></p>
  2446. <p class="gathalast"><span class="bld">Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā</span>.</p>
  2447. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. Parivuttiṃ pavatteti <span class="bld">‘‘yassa’’</span>iccādinā. <span class="bld">Yassa kassacī</span>ti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ.</p>
  2448. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. Idāni parivuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘yassa kassaci’’</span>ccādinā. <span class="bld">Yassa kassaci vatthuno</span> khuddakavatthuno <span class="bld">yassa kassaci</span> paṭiggāhakassa <span class="bld">dānena</span> hetubhūtena <span class="bld">visiṭṭhassa</span> uttamavatthuno <a name="M0.0307"></a> yaṃ <span class="bld">ādānaṃ</span> gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma.</p>
  2449. <p class="hangnum"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>.</p>
  2450. <p class="gatha1"> <span class="bld">Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;</span></p>
  2451. <p class="gathalast"><span class="bld">Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī</span> <span class="note">[muninda samanuppattā, dāni sabbaññutāsiriṃ (ka.)]</span>.</p>
  2452. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘purā’’</span>iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ.</p>
  2453. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘purā’’</span>iccādinā. Muninā <span class="bld">purā</span> pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni <span class="bld">sabbaññutāsirī</span> sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ –</p>
  2454. <p class="gatha1">‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ;</p>
  2455. <p class="gathalast">Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti <span class="note">[kābyādāsa 2.356]</span>.</p>
  2456. <p class="bodytext">Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2457. <p class="hangnum"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>.</p>
  2458. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kiñci disvāna viññātā,</span></p>
  2459. <p class="gatha2"><span class="bld">Paṭipajjati taṃsamaṃ;</span></p>
  2460. <p class="gatha3"><span class="bld">Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,</span></p>
  2461. <p class="gathalast"><span class="bld">Yattha so’yaṃ bhamo mato</span>.</p>
  2462. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. Bhamaṃ <a name="M0.0308"></a> sambhāveti <span class="bld">‘‘kiñcī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Viññātā</span> puriso <span class="bld">kiñci disvā</span> ujjalanādikaṃ disvāna <span class="bld">taṃsamaṃ</span> tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ <span class="bld">saṃsayāpagataṃ</span> asannidhiṃ katvā <span class="bld">paṭipajjati</span> jānāti <span class="bld">yattha</span> visese, sāyaṃ bhamo mato.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘kiñci’’</span>iccādinā. <span class="bld">Yattha</span> uttivisese <span class="bld">viññātā</span> avabodhakārako <span class="bld">kiñci</span> disāvilocanādikaṃ disvāna <span class="bld">taṃsamaṃ</span> vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ <span class="bld">saṃsayāpagataṃ</span> nissaṃsayaṃ katvā <span class="bld">paṭipajjati</span> jānāti, <span class="bld">so ayaṃ</span> alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ.</p>
  2464. <p class="hangnum"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>.</p>
  2465. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā;</span></p>
  2466. <p class="gathalast"><span class="bld">Passantā abhinandanti, candātapamanā janā</span>.</p>
  2467. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘sama’’</span>miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā <span class="bld">disāsu</span> sabbāsu <span class="bld">samaṃ</span> ekato <span class="bld">ujjalāsu</span> sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. <span class="bld">Abhinandanti</span> santussantīti.</p>
  2468. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘sama’’</span>miccādinā. <span class="bld">Jinapādanakhaṃsunā</span> karaṇabhūtena <span class="bld">disāsu</span> dasasu <span class="bld">samaṃ</span> ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā <span class="bld">candātapamanā</span> candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. <span class="bld">Sama</span>nti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ.</p>
  2469. <p class="hangnum"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>.</p>
  2470. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pavuccate <a name="M0.0309"></a> yaṃ nāmādi,</span></p>
  2471. <p class="gatha2"><span class="bld">Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;</span></p>
  2472. <p class="gatha3"><span class="bld">Yena kenaci vaṇṇena,</span></p>
  2473. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhāvonāmā’ya’mīrito</span>.</p>
  2474. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. Bhāvaṃ bhāveti <span class="bld">‘‘pavuccate’’</span>ccādinā. Kavīnaṃ <span class="bld">bhāvo</span> adhippāyo, taṃ bodhetīti <span class="bld">bhāvabodhanaṃ</span> yaṃ nāmādi. <span class="bld">Ādi</span>saddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Yena kenaci</span> nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti.</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘pavuccate’’</span> iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ <span class="bld">bhāvabodhanaṃ</span> adhippāyapakāsakaṃ yaṃ <span class="bld">nāmādi</span> nāmapadavisesanapadādi yena kenaci <span class="bld">vaṇṇena</span> ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ.</p>
  2476. <p class="hangnum"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>.</p>
  2477. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nanu teye’va santā no,</span></p>
  2478. <p class="gatha2"><span class="bld">Sāgarā na kulācalā;</span></p>
  2479. <p class="gatha3"><span class="bld">Manampi mariyādaṃ ye,</span></p>
  2480. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃvaṭṭepi jahanti no</span>.</p>
  2481. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘nanu’’</span>ccādi. <span class="bld">Manampī</span>ti īsakampi. <span class="bld">Mariyāda</span>nti attano ācārasīmaṃ, <span class="bld">saṃvaṭṭepi</span> palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi <a name="M0.0310"></a> santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti.</p>
  2482. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘nanu’’</span>ccādinā. <span class="bld">Sāgarā</span> saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. <span class="bld">Kulācalā</span> tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. <span class="bld">Ye</span> sādhavo <span class="bld">saṃvaṭṭepi</span> sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi <span class="bld">mariyādaṃ</span> attano ācāramariyādaṃ <span class="bld">manampi</span> īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. <span class="bld">Mana</span>nti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. <span class="bld">Apī</span>ti sambhāvane.</p>
  2483. <p class="hangnum"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>.</p>
  2484. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane;</span></p>
  2485. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati</span>.</p>
  2486. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. Missaṃ dasseti <span class="bld">‘‘aṅga’’</span>iccādinā. <span class="bld">Aṅga</span>mupakārakaṃ, <span class="bld">aṅgī</span> upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo <span class="bld">aṅgaṅgibhāvo</span> sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. <span class="bld">Bandhane</span> visaye, yo alaṅkatīnaṃ <span class="bld">saṃsaggo</span> ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati.</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. Idāni <a name="M0.0311"></a> missālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘aṅgaṅgī’’</span>ccādinā. <span class="bld">Aṅgaṅgībhāvā</span> upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena <span class="bld">sadisabalabhāvā</span> ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca <span class="bld">bandhane</span> pajjādibandhanavisaye <span class="bld">alaṅkatīnaṃ</span> alaṅkārānaṃ yo <span class="bld">saṃsaggo</span> sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ.</p>
  2488. <p class="subhead">Aṅgaṅgibhāvamissa</p>
  2489. <p class="hangnum"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>.</p>
  2490. <p class="gatha1"> <span class="bld">Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī;</span></p>
  2491. <p class="gathalast"><span class="bld">Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane</span>.</p>
  2492. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘pasatthā muni’’</span>ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā <span class="bld">mahānadī,</span> sā <span class="bld">pasatthā</span> acchariyappattisabbhāvato <span class="bld">gāḷha</span>maccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, <span class="bld">aho</span> acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ.</p>
  2493. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. Idāni udāharati <span class="bld">‘‘pasatthā’’</span> iccādinā. <span class="bld">Munino pasatthā</span> acchariyattā pasaṃsanīyā <span class="bld">pādanakharaṃsimahānadī</span> caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā <span class="bld">gāḷhaṃ</span> atisayena nimuggepi te <span class="bld">jane</span> sādhusappurise <span class="bld">sukhayati eva</span> sukhite kato eva. <span class="bld">Aho</span> acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa <a name="M0.0312"></a> ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. <span class="bld">Gāḷha</span>nti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ.</p>
  2494. <p class="subhead">Sadisabalabhāvamissa</p>
  2495. <p class="hangnum"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>.</p>
  2496. <p class="gatha1"> <span class="bld">Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ;</span></p>
  2497. <p class="gathalast"><span class="bld">Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ</span>.</p>
  2498. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">‘‘Veso’’</span>iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti.</p>
  2499. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">‘‘Veso’’</span>iccādi. Munino <span class="bld">sabhāvamadhuro</span> pakatimadhuro <span class="bld">veso</span> jināveṇiko buddhaveso ca <span class="bld">nettarasāyanaṃ rūpaṃ</span> lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca <span class="bld">madhūva</span> madhurattena madhusamānā <span class="bld">vācā</span> bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ.</p>
  2500. <p class="hangnum"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>.</p>
  2501. <p class="gatha1"> <span class="bld">Āsī nāma siyā’tthassa,</span></p>
  2502. <p class="gatha2"><span class="bld">Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;</span></p>
  2503. <p class="gatha3"><span class="bld">Tilokekagatī nātho,</span></p>
  2504. <p class="gathalast"><span class="bld">Pātu loka’mapāyato</span>.</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. Āsiṃ <a name="M0.0313"></a> dasseti <span class="bld">‘‘āsi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Iṭṭhassa</span> abhimatassa vatthuno <span class="bld">āsīsanaṃ</span> patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. <span class="bld">‘‘Yathe’’</span>tyudāharati. <span class="bld">Tilokassa</span> lokattayavattino janassa <span class="bld">ekagati</span> asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho <span class="bld">lokaṃ</span> sattalokaṃ apāyato <span class="bld">pātu</span> pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti.</p>
  2506. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘āsī’’</span> iccādinā. <span class="bld">Iṭṭhassa atthassa</span> icchitavatthuno <span class="bld">āsīsanā</span> patthanā āsī nāma siyā. <span class="bld">Yathā</span> tatthodāharaṇamevaṃ. <span class="bld">Tilokekagati</span> tibhavassa asahāyasaraṇabhūto <span class="bld">nātho</span> lokasāmi <span class="bld">lokaṃ</span> sattalokaṃ apāyato <span class="bld">pātu</span> rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ.</p>
  2507. <p class="hangnum"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>.</p>
  2508. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;</span></p>
  2509. <p class="gathalast"><span class="bld">Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato</span>.</p>
  2510. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Rasavantamudāharati <span class="bld">‘‘rasa’’</span>iccādinā. <span class="bld">Yaṃ vibhūsana</span>malaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino <span class="bld">patītijanakaṃ</span> avagamasampādakaṃ jāyate, <span class="bld">taṃ</span> vibhūsanaṃ <span class="bld">rasavantavidhānato</span> sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti.</p>
  2511. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti <span class="bld">‘‘rasa’’</span>iccādinā. <span class="bld">Yaṃ vibhūsanaṃ</span> vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro <span class="bld">rasappatītijanakaṃ</span> siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā <a name="M0.0314"></a> avabodhanaṃ sampādento jāyate, <span class="bld">taṃ</span> vibhūsanaṃ <span class="bld">rasavantavidhānato</span> attano rasasahitabhāvassa pakāsanato <span class="bld">rasavantanti</span> rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ.</p>
  2512. <p class="hangnum"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>.</p>
  2513. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,</span></p>
  2514. <p class="gatha2"><span class="bld">Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā;</span></p>
  2515. <p class="gatha3"><span class="bld">Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,</span></p>
  2516. <p class="gathalast"><span class="bld">Sañcumbayanti satatāhitasambhamena</span>.</p>
  2517. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. Udāharati <span class="bld">‘‘rāga’’</span>iccādi. <span class="bld">Dharāya</span> pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. <span class="bld">Rāgaṃ</span> rattavaṇṇaṃ <span class="bld">ānataṃ</span> ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti <span class="bld">rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno</span> sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho <span class="bld">rāgo</span> anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. <span class="bld">Nicca</span>manavarataṃ <span class="bld">sarasena</span> rasavatā <span class="bld">karena</span> hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ <span class="bld">ādāya</span> gahetvā <span class="bld">satataṃ</span> niccaṃ āhito <span class="bld">sambhamo</span> ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ <a name="M0.0315"></a> dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti.</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti <span class="bld">‘‘rāgā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Dharāya</span> mahīaṅganāya <span class="bld">rāgānatabbhutasarojamukhaṃ</span> rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ <span class="bld">tilokaguruno</span> bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā <span class="bld">adhikabaddharāgā</span> adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā <span class="bld">niccasarasena karena</span> satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena <span class="bld">gāḷhaṃ ādāya</span> gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā <span class="bld">satatāhitasambhamena</span> niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena <span class="bld">sañcumbayanti</span> <a name="M0.0316"></a> cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti.</p>
  2519. <p class="bodytext">Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho.</p>
  2520. <p class="bodytext">Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate.</p>
  2521. <p class="bodytext">Dvinnaṃ <a name="M0.0317"></a> aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti.</p>
  2522. <p class="hangnum"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>.</p>
  2523. <p class="gatha1"> <span class="bld">Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,</span></p>
  2524. <p class="gatha2"><span class="bld">Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ;</span></p>
  2525. <p class="gatha3"><span class="bld">Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,</span></p>
  2526. <p class="gathalast"><span class="bld">Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ</span>.</p>
  2527. <p class="centered">Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite</p>
  2528. <p class="centered">Subodhālaṅkāre</p>
  2529. <p class="centered">Atthālaṅkārāvabodho nāma</p>
  2530. <p class="centered">Catuttho paricchedo.</p>
  2531. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha <span class="bld">‘‘icci’’</span>ccādi. <span class="bld">Iti</span> <a name="M0.0318"></a> iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ <span class="bld">ācariyānaṃ ānubhāvaṃ</span> bandhalakkhaṇāni <span class="bld">anugamma</span> anugantvā <span class="bld">alaṅkatīna</span>malaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato <span class="bld">nigadito</span> kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha <span class="bld">‘‘uparūparī’’</span>tiādi. <span class="bld">Uparūpari</span> dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi <span class="bld">vikappiyānaṃ</span> pabhediyamānānaṃ <span class="bld">tāsa</span>malaṅkatīnaṃ <span class="bld">antaṃ</span> pariyantaṃ passituṃ <span class="bld">khalu ekantena ko nāma</span> jano <span class="bld">alaṃ</span> samattho.</p>
  2532. <p class="centered">Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ</p>
  2533. <p class="centered">Catuttho paricchedo.</p>
  2534. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti <span class="bld">‘‘iccānugamma’’</span>iccādinā. <span class="bld">Iti</span> yathāvuttanayena <span class="bld">purimācariyānubhāvaṃ</span> pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo <span class="bld">saṅkhepato nigadito</span> mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? <span class="bld">Uparūpari</span> dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā <span class="bld">kavīhi</span> racanākattārehi <span class="bld">vikappiyānaṃ</span> anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ <span class="bld">tāsa</span>malaṅkatīnaṃ <span class="bld">antaṃ</span> pariyantaṃ passituṃ <span class="bld">khalu</span> ekantena <span class="bld">ko nāma</span> puggalo <span class="bld">alaṃ</span> samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ.</p>
  2535. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāranissaye</p>
  2536. <p class="centered">Catuttho paricchedo.</p>
  2537. <p class="chapter">5. Bhāvāvabodhapariccheda</p>
  2538. <p class="hangnum"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>.</p>
  2539. <p class="gatha1"> <span class="bld">Paṭibhānavatā <a name="M0.0319"></a> loka-vohāra’manusārinā;</span></p>
  2540. <p class="gathalast"><span class="bld">Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ</span>.</p>
  2541. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena <span class="bld">‘‘paṭibhānavatā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Paṭibhānaṃ</span> taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭibhānavatā’’</span>ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘lokavohāramanusārinā’’</span>ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’</span>ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, <span class="bld">‘‘kavinā’’</span>ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.</p>
  2542. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi <a name="M0.0320"></a> lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni <span class="bld">‘‘paṭibhānavatā’’</span>iccādimāha. <span class="bld">Paṭibhānavatā</span> sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā <span class="bld">lokavohāramanusārinā</span> sakalaloke vohārānurūpamanugatena <span class="bld">tato</span> yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā <span class="bld">para</span>matisayena <span class="bld">ocityasamullāsavedinā</span> ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena <span class="bld">kavinā</span> bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.</p>
  2543. <p class="hangnum"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>.</p>
  2544. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā;</span></p>
  2545. <p class="gathalast"><span class="bld">Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ</span>.</p>
  2546. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">‘‘Ṭhāyi’’</span>ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti <span class="bld">ṭhāyīsambandhino</span>. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti <span class="bld">sānubhāvakā,</span> bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.</p>
  2547. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">‘‘Ṭhāyi’’</span>ccādi. <span class="bld">Ṭhāyīsambandhino</span> ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā <span class="bld">sānubhāvakā</span> vakkhamānānubhāvehi saha pavattā <span class="bld">bhāvavibhāvā</span> vakkhamānabhāvavibhāvā <span class="bld">nibandhā</span> vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā <span class="bld">sādhunaṃ</span> issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ <span class="bld">rasassādāya</span> siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ <span class="bld">sampajjanti</span> pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.</p>
  2548. <p class="subhead">Bhāvaadhippāya</p>
  2549. <p class="hangnum"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>.</p>
  2550. <p class="gatha1"> <span class="bld">Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato;</span></p>
  2551. <p class="gathalast"><span class="bld">Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā</span>.</p>
  2552. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati <span class="bld">‘‘citta’’</span>iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti <span class="bld">cittavuttivisesā. <a name="M0.0322"></a> Ratyādayo</span> ṭhāyībyabhicārīsāttikā. <span class="bld">Tu</span>saddo visese. Yato <span class="bld">rase</span> siṅgārādayo <span class="bld">bhāvayanti</span> nipphādenti. Tato bhāvasaddena <span class="bld">parikittitā</span> bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti <span class="bld">bhāvā</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  2553. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ <span class="note">[ṭhāyībhāvādīnaṃ (ka.)]</span> tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti <span class="bld">‘‘citta’’</span>iccādi. <span class="bld">Cittavuttivisesā tu</span> cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā <span class="bld">yato</span> yasmā <span class="bld">rase</span> siṅgārādirase <span class="bld">bhāvayanti</span> nipphādenti karonti. No ce, <span class="bld">rase</span> siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ <span class="bld">bhāvayanti</span> byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ <span class="bld">bhāvayanti</span> paṭipādanaṃ karonti. Tato <span class="bld">bhāvasaddena</span> hetukattari nipphannena <span class="bld">ratyādayo</span> ratihāsādayo <span class="bld">parikittitā</span> bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha <span class="bld">ādi</span>saddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.</p>
  2554. <p class="subhead">Ṭhāyībhāvaadhippāya</p>
  2555. <p class="hangnum"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>.</p>
  2556. <p class="gatha1"> <span class="bld">Virodhinā’ññabhāvena,</span></p>
  2557. <p class="gatha2"><a name="M0.0323"></a> <span class="bld">Yo bhāvo na tirohito;</span></p>
  2558. <p class="gatha3"><span class="bld">Sīlena tiṭṭhati’cce’so,</span></p>
  2559. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭhāyībhāvoti saddito</span>.</p>
  2560. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha <span class="bld">‘‘virodhinā’’</span>iccādinā. Virodhinā <span class="bld">aññena</span> jigucchādinā bhāvena <span class="bld">yo bhāvo</span> ratyādiko <span class="bld">na tirohito</span> nacchādito, <span class="bld">eso</span> bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti <span class="bld">ṭhāyībhāvoti saddito</span> kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.</p>
  2561. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati <span class="bld">‘‘virodhi’’</span>iccādinā. <span class="bld">Virodhinā aññabhāvena</span> ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena <span class="bld">yo bhāvo</span> ratihāsādiko <span class="bld">tirohito na</span> byavahito na hoti, <span class="bld">eso</span> viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā <span class="bld">ṭhāyībhāvoti saddito</span> kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.</p>
  2562. <p class="subhead">Ṭhāyībhāvappabhedauddesa</p>
  2563. <p class="hangnum"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>.</p>
  2564. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ratihāsā ca soko ca,</span></p>
  2565. <p class="gatha2"><span class="bld">Kodhussāhabhaya’mpi ca;</span></p>
  2566. <p class="gatha3"><span class="bld">Jigucchāvimhayā ceva,</span></p>
  2567. <p class="gathalast"><span class="bld">Samo ca nava ṭhāyino</span>.</p>
  2568. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. Ratyādīnaṃ <a name="M0.0324"></a> navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha <span class="bld">‘‘rati’’</span>ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.</p>
  2569. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ratihāsā’’</span>tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva <span class="bld">samo</span> santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā <a name="M0.0325"></a> hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.</p>
  2570. <p class="subhead">Byabhicārībhāvaadhippāya</p>
  2571. <p class="hangnum"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>.</p>
  2572. <p class="gatha1"> <span class="bld">Tirobhāvāvibhāvādi-</span></p>
  2573. <p class="gatha2"><span class="bld">Visesenā’bhimukhyato;</span></p>
  2574. <p class="gatha3"><span class="bld">Yete caranti sīlena,</span></p>
  2575. <p class="gathalast"><span class="bld">Te honti byabhicārino</span>.</p>
  2576. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. Byabhicārino āha <span class="bld">‘‘tirobhāva’’</span>iccādinā. <span class="bld">Tirobhāvo</span> ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca <span class="bld">āvibhāvo</span> pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. <span class="bld">Ādi</span>saddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcā<span class="bld">bhimukhyaṃ</span>. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena <span class="bld">ye ete</span> bhāvā sīlena <span class="bld">caranti</span> pavattanti, te byabhicārino hontīti.</p>
  2577. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti <span class="bld">‘‘tirobhāvā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Tirobhāvāvibhāvādivisesena</span> byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena <a name="M0.0326"></a> <span class="bld">abhimukhyato</span> ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena <span class="bld">yete</span> bhāvā <span class="bld">sīlena caranti</span> pakatiyā pavattanti, <span class="bld">te</span> bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva <span class="note">[evarūpā (ka.)]</span> pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade <span class="bld">vi</span>saddo visesatthe <span class="bld">abhi</span>saddo abhimukhabhāve vattati.</p>
  2578. <p class="subhead">Byabhicārībhāvappabheda</p>
  2579. <p class="hangnum"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>.</p>
  2580. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nibbedo takkasaṅkā sama-</span></p>
  2581. <p class="gatha2"><span class="bld">Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,</span></p>
  2582. <p class="gatha3"><span class="bld">Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-</span></p>
  2583. <p class="gathalast"><span class="bld">Satissāvisādābahitthā</span>.</p>
  2584. <p class="gatha1"><span class="bld">Cintā gabbā’pamāro’marisamada-</span></p>
  2585. <p class="gatha2"><span class="bld">Matummādamohā vibodho,</span></p>
  2586. <p class="gatha3"><span class="bld">Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-</span></p>
  2587. <p class="gathalast"><span class="bld">Sacapalābyādhi tettiṃsame’te</span>.</p>
  2588. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Te dasseti <span class="bld">‘‘nibbedo’’</span>iccādinā. <span class="bld">Dīnatuggālasatta</span>nti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni <span class="bld">ussuka</span>iti <a name="M0.0327"></a> ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti <span class="bld">sabiḷa</span>nti <span class="bld">ete</span> yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.</p>
  2589. <p class="bodytext">Tesu <span class="bld">nibbedo</span> attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.</p>
  2590. <p class="bodytext"><span class="bld">Takko</span> vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.</p>
  2591. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkāya</span> viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.</p>
  2592. <p class="bodytext"><span class="bld">Samo</span> khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.</p>
  2593. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhiti</span> santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.</p>
  2594. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaḷatā</span> <a name="M0.0328"></a> appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.</p>
  2595. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīnatā</span> cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.</p>
  2596. <p class="bodytext"><span class="bld">Uggatā</span> dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.</p>
  2597. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālasatta</span>ssa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.</p>
  2598. <p class="bodytext"><span class="bld">Sutta</span>ssa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.</p>
  2599. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāso</span> cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.</p>
  2600. <p class="bodytext">Āyāsapipāsādi vibhāvo <span class="bld">gilāniyā,</span> vivaṇṇatādayo anubhāvo.</p>
  2601. <p class="bodytext">Kālakkhamatā <span class="bld">ussukaṃ</span>. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.</p>
  2602. <p class="bodytext">Cetopasādo <span class="bld">harito</span>. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.</p>
  2603. <p class="bodytext">Sadisadassanādi vibhāvo <span class="bld">sati</span>yā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.</p>
  2604. <p class="bodytext">Paresamukkaṃsāsahanatā <span class="bld">issā</span>. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.</p>
  2605. <p class="bodytext"><span class="bld">Visādo</span> khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.</p>
  2606. <p class="bodytext"><span class="bld">Abahitthā</span> kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.</p>
  2607. <p class="bodytext"><span class="bld">Cintā</span> <a name="M0.0329"></a> iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.</p>
  2608. <p class="bodytext"><span class="bld">Gabbo</span> abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.</p>
  2609. <p class="bodytext"><span class="bld">Apamāro</span> gāharukkhādīhi <span class="note">[gāharukkhapatanādīhi (?)]</span>, bhūpātādayo ettha anubhāvo.</p>
  2610. <p class="bodytext"><span class="bld">Amariso</span> akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.</p>
  2611. <p class="bodytext"><span class="bld">Mado</span> pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.</p>
  2612. <p class="bodytext"><span class="bld">Mati</span> kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.</p>
  2613. <p class="bodytext">Asamekkhitakāritā <span class="bld">ummādo</span>. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.</p>
  2614. <p class="bodytext"><span class="bld">Moho</span> bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.</p>
  2615. <p class="bodytext">Durācārādīhi <span class="bld">biḷaṃ,</span> adhomukhatādi anubhāvo.</p>
  2616. <p class="bodytext"><span class="bld">Maraṇaṃ</span> vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.</p>
  2617. <p class="bodytext"><span class="bld">Capalatā</span> rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. <span class="bld">Byādhi</span> pākaṭo.</p>
  2618. <p class="bodytext">Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu <a name="M0.0330"></a> bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.</p>
  2619. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti <span class="bld">‘‘nibbedo’’</span>iccādinā. <span class="bld">Nibbedo</span> attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, <span class="bld">samadhitijaḷatā</span> parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, <span class="bld">dīnatuggālasattaṃ</span> dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, <span class="bld">suttaṃ</span> sayanañca, <span class="bld">tāso</span> cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, <span class="bld">ussukaharisasatissāvisādābahitthā</span> ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, <span class="bld">gabbo</span> abhimāno ca, apamāro ca, <span class="bld">amarisamadamatummādamohā</span> akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, <span class="bld">vibodho</span> pabodho ca, <span class="bld">niddāvegā</span> niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, <span class="bld">sabiḷaṃ</span> lajjāsahitaṃ <span class="bld">maraṇasacapalābyādhi</span> maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. <span class="bld">Ete tettiṃsa</span> byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.</p>
  2620. <p class="bodytext">Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. <a name="M0.0331"></a> Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.</p>
  2621. <p class="bodytext">Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo <span class="bld">nibbedo</span>. Itthīnaṃ, hīnānaṃ <span class="note">[hīnācārānaṃ (ka.)]</span> vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.</p>
  2622. <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakkassa</span> sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.</p>
  2623. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkā</span>ya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.</p>
  2624. <p class="bodytext">Khedalakkhaṇassa <span class="bld">samassa</span> gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.</p>
  2625. <p class="bodytext">Santosalakkhaṇāya <span class="bld">dhiti</span>yā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.</p>
  2626. <p class="bodytext">Ayoggatālakkhaṇāya <a name="M0.0332"></a> <span class="bld">jaḷatā</span>ya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.</p>
  2627. <p class="bodytext">Cittassanittejalakkhaṇāya <span class="bld">dīnatā</span>ya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.</p>
  2628. <p class="bodytext">Dāruṇatālakkhaṇassa <span class="bld">ugga</span>bhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.</p>
  2629. <p class="bodytext"><span class="bld">Alasatta</span>ssa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.</p>
  2630. <p class="bodytext">Sayanasaṅkhātassa <span class="bld">sutta</span>ssa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.</p>
  2631. <p class="bodytext">Cittakkhobhasaṅkhātassa <span class="bld">tāsassa</span> gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.</p>
  2632. <p class="bodytext">Pīḷāsaṅkhātassa <span class="bld">gilāna</span>ssa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.</p>
  2633. <p class="bodytext">Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.</p>
  2634. <p class="bodytext">Cetopasādalakkhaṇassa <span class="bld">harisa</span>ssa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.</p>
  2635. <p class="bodytext">Saraṇalakkhaṇāya <span class="bld">sati</span>yā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.</p>
  2636. <p class="bodytext">Parasampattiasahanalakkhaṇāya <span class="bld">issā</span>ya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.</p>
  2637. <p class="bodytext">Khedalakkhaṇassa <span class="bld">visāda</span>ssa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.</p>
  2638. <p class="bodytext">Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, <a name="M0.0333"></a> rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.</p>
  2639. <p class="bodytext"><span class="bld">Cintā</span>ya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.</p>
  2640. <p class="bodytext"><span class="bld">Gabba</span>ssa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.</p>
  2641. <p class="bodytext"><span class="bld">Apamāra</span>ssa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.</p>
  2642. <p class="bodytext">Akkhamalakkhaṇassa <span class="bld">amarisa</span>ssa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.</p>
  2643. <p class="bodytext">Pamādādhikkalakkhaṇassa <span class="bld">mada</span>ssa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.</p>
  2644. <p class="bodytext">Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya <span class="bld">mati</span>yā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.</p>
  2645. <p class="bodytext">Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa <span class="bld">ummāda</span>ssa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.</p>
  2646. <p class="bodytext">Muyhanalakkhaṇassa <span class="bld">moha</span>ssa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.</p>
  2647. <p class="bodytext">Niddāpagamasaṅkhātassa <span class="bld">vibodha</span>ssa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.</p>
  2648. <p class="bodytext">Manosampīḷanalakkhaṇāya <span class="bld">niddā</span>ya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.</p>
  2649. <p class="bodytext">Bhayāgamanalakkhaṇassa <span class="bld">āvega</span>ssa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.</p>
  2650. <p class="bodytext">Lajjālakkhaṇāya <a name="M0.0334"></a> <span class="bld">biḷā</span>ya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.</p>
  2651. <p class="bodytext"><span class="bld">Maraṇa</span>ssa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.</p>
  2652. <p class="bodytext"><span class="bld">Cāpalla</span>ssa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.</p>
  2653. <p class="bodytext"><span class="bld">Byādhi</span>yā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.</p>
  2654. <p class="bodytext">Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2655. <p class="subhead">Sāttikabhāvaadhippāya</p>
  2656. <p class="hangnum"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>.</p>
  2657. <p class="gatha1"> <span class="bld">Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;</span></p>
  2658. <p class="gathalast"><span class="bld">Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te</span>.</p>
  2659. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Sāttike vadati <span class="bld">‘‘samāhite’’</span>ccādinā. <span class="bld">Samāhito</span> ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno <span class="bld">attā</span> cittaṃ tato <span class="bld">pabhavaṃ</span> uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. <span class="bld">Tena</span> sattena <span class="bld">upapāditā</span> nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. <a name="M0.0335"></a> Tenāha <span class="bld">‘‘anubhāvattepī’’</span>ti. Evaṃ satyapi te sāttikā <span class="bld">visuṃ</span> puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.</p>
  2660. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti <span class="bld">‘‘samāhita’’</span>iccādinā. <span class="bld">Samāhitattappabhavaṃ</span> ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. <span class="bld">Tena</span> lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena <span class="bld">upapāditā</span> nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. <span class="bld">Te</span> sāttikā <span class="bld">anubhāvattepi</span> cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ <span class="bld">bhāvā bhavanti</span> yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. <span class="bld">Apī</span>ti anuggahatthe nipāto.</p>
  2661. <p class="subhead">Sāttikabhāvappabheda</p>
  2662. <p class="hangnum"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>.</p>
  2663. <p class="gatha1"> <span class="bld">Thambho palayaromañcā,</span></p>
  2664. <p class="gatha2"><span class="bld">Tathā sedassuvepathu;</span></p>
  2665. <p class="gatha3"><span class="bld">Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,</span></p>
  2666. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā</span>.</p>
  2667. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. Te dasseti <span class="bld">‘‘thambho’’</span>iccādinā. Ettha <span class="bld">thambho</span> avissarakāyacittatā. <span class="bld">Palayo</span> assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.</p>
  2668. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. Idāni <a name="M0.0336"></a> sāttike dasseti <span class="bld">‘‘thambho’’</span>iccādinā. <span class="bld">Thambho</span> kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca <span class="bld">palayaromañcā</span> niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca <span class="bld">tathā</span> evaṃ <span class="bld">sedassuvepathu</span> ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca <span class="bld">vevaṇṇiyaṃ</span> virūpatā ca <span class="bld">vissaratā</span> virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2669. <p class="hangnum"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>.</p>
  2670. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yadā ratyādayo bhāvā,</span></p>
  2671. <p class="gatha2"><span class="bld">Ṭhitisīlā na honti ce;</span></p>
  2672. <p class="gatha3"><span class="bld">Tadā sabbepi te bhāvā,</span></p>
  2673. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhavanti byabhicārino</span>.</p>
  2674. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha <span class="bld">‘‘yadā’’</span>iccādi. <span class="bld">Bhavanti byabhicārino</span>ti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.</p>
  2675. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti <span class="bld">‘‘yadā’’</span> iccādinā. <span class="bld">Ratyādayo</span> ratihāsādayo <span class="bld">bhāvā</span> nava ṭhāyībhāvā yadā <span class="bld">ṭhitisīlā na honti ce</span> virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā <span class="bld">te bhāvā</span> ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.</p>
  2676. <p class="hangnum"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>.</p>
  2677. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vibhāvo <a name="M0.0337"></a> kāraṇaṃ tesu’-</span></p>
  2678. <p class="gatha2"><span class="bld">Ppattiyu’ddīpane tathā;</span></p>
  2679. <p class="gatha3"><span class="bld">Yo siyā bodhako tesa-</span></p>
  2680. <p class="gathalast"><span class="bld">Manubhāvo’ya’mīrito</span>.</p>
  2681. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. Idāni vibhāvānubhāve dasseti <span class="bld">‘‘vibhāvo’’</span>iccādinā. <span class="bld">Tesaṃ</span> ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca <span class="bld">kāraṇaṃ</span> ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ <span class="bld">bodhako</span> ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.</p>
  2682. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. Idāni vibhāvānubhāve dasseti <span class="bld">‘‘vibhāvo’’</span>iccādinā. <span class="bld">Tesaṃ</span> ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā <span class="bld">uddīpane ca</span> uppannānaṃ dīpane ca <span class="bld">kāraṇaṃ</span> ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, <span class="bld">tesaṃ</span> ṭhāyībhāvādīnaṃ <span class="bld">bodhako</span> kāyikavācasiko <span class="bld">yo siyā</span> naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti <span class="bld">vibhāvo</span>. Anubhāveti bodhetīti <span class="bld">anubhāvo</span>. Ettha <span class="bld">vibhāvo</span> nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Anubhāvo</span> nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.</p>
  2683. <p class="hangnum"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>.</p>
  2684. <p class="gatha1"> <span class="bld">Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ;</span></p>
  2685. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ</span>.</p>
  2686. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. Vibhāvādivaṇṇanāyameva <a name="M0.0338"></a> bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha <span class="bld">‘‘neka’’</span>iccādi. <span class="bld">Nekahetuṃ</span> bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ <span class="bld">vibhāvituṃ</span> pakāsetuṃ <span class="bld">vibhāvānubhāvā</span> vuttalakkhaṇā <span class="bld">bandhane</span> sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.</p>
  2687. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha <span class="bld">‘‘neka’’</span>iccādi. <span class="bld">Nekahetuṃ</span> tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ <span class="bld">manovuttivisesaṃ bhāvañca</span> cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca <span class="bld">vibhāvituṃ</span> pakāsetuṃ <span class="bld">vibhāvānubhāvā</span> anantaraniddiṭṭhā <span class="bld">bandhane</span> rasabhāvappakāsane <span class="bld">phuṭaṃ</span> pakāsaṃ katvā <span class="bld">vaṇṇiyā</span> kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.</p>
  2688. <p class="hangnum"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>.</p>
  2689. <p class="gatha1"> <span class="bld">Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;</span></p>
  2690. <p class="gathalast"><span class="bld">Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā</span>.</p>
  2691. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha <span class="bld">‘‘savibhāve’’</span>ccādi. Saha vibhāvehi <a name="M0.0339"></a> savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. <span class="bld">Yathāraha</span>nti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.</p>
  2692. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha <span class="bld">‘‘savibhāvā’’</span>iccādi. <span class="bld">Lokarūpānugāminā</span> lokavohāramanuvattamānena <span class="bld">te te bhāvā</span> ṭhāyībhāvādayo tayo <span class="bld">yathocityaṃ</span> ocityānurūpaṃ <span class="bld">savibhāvānubhāvehi</span> vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi <span class="bld">yathārahaṃ</span> tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato <span class="bld">vaṇṇanīyā</span> vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.</p>
  2693. <p class="hangnum"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>.</p>
  2694. <p class="gatha1"> <span class="bld">Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato;</span></p>
  2695. <p class="gathalast"><span class="bld">Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā</span>.</p>
  2696. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha <span class="bld">‘‘citte’’</span>ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā <span class="bld">mānasā</span> manasi bhavā sāttikā <span class="bld">aṅgato</span> sarīrato <span class="bld">bahinissaṭehi</span> niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.</p>
  2697. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti <span class="bld">‘‘citta’’</span>iccādinā. <span class="bld">Cittavuttivisesattā</span> cittassa pavattivisesattā <span class="bld">mānasā</span> citte bhavā sāttikābhāvā <span class="bld">aṅgato</span> sarīrato <span class="bld">bahinissaṭasedādianubhāvehi</span> bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi <span class="bld">vaṇṇiyā</span> vaṇṇanīyā hontīti, <a name="M0.0340"></a> aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.</p>
  2698. <p class="subhead">Rasaadhippāya</p>
  2699. <p class="hangnum"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>.</p>
  2700. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;</span></p>
  2701. <p class="gathalast"><span class="bld">Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito</span>.</p>
  2702. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha <span class="bld">‘‘sāmajjikāna’’</span>miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti <span class="bld">bandhatthānusārino,</span> tesaṃ <span class="bld">sāmajjikānaṃ</span> sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito <span class="bld">taññūhi</span> rasaññūhi. Kathamityāha <span class="bld">‘‘rasīyatī’’</span>ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.</p>
  2703. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sāma’’</span>iccādinā. <span class="bld">Bandhatthānusārinaṃ</span> bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ <span class="bld">sāmajjikānaṃ</span> sabbhānaṃ citte bhavo yo <span class="bld">ānando</span> santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti <span class="bld">taññūhi</span>rasaññūhi <span class="bld">īrito</span> kathitoti. <a name="M0.0341"></a> Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.</p>
  2704. <p class="subhead">Rasappabheda</p>
  2705. <p class="hangnum"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>.</p>
  2706. <p class="gatha1"> <span class="bld">Savibhāvānubhāvehi,</span></p>
  2707. <p class="gatha2"><span class="bld">Sāttikābyabhicārihi;</span></p>
  2708. <p class="gatha3"><span class="bld">Assādiyatta’mānīya-</span></p>
  2709. <p class="gathalast"><span class="bld">Māno ṭhāyeva so raso</span>.</p>
  2710. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha <span class="bld">‘‘savibhāve’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ṭhāyeva so</span>ti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.</p>
  2711. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘savibhāvā’’</span>iccādinā. <span class="bld">So raso</span> anantaraniddiṭṭho <span class="bld">savibhāvānubhāvehi</span> tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, <span class="bld">sāttikābyabhicārihi</span> pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi <span class="bld">assādiyattaṃ ānīyamāno</span> kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno <span class="bld">ṭhāyeva</span> ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti <a name="M0.0342"></a> ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.</p>
  2712. <p class="hangnum"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>.</p>
  2713. <p class="gatha1"> <span class="bld">Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā;</span></p>
  2714. <p class="gathalast"><span class="bld">Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā</span>.</p>
  2715. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha <span class="bld">‘‘siṅgāre’’</span>ccādinā. <span class="bld">Ṭhāyīnanukkamā</span>ti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.</p>
  2716. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti <span class="bld">‘‘siṅgāra’’</span>iccādinā. <span class="bld">Ṭhāyīnaṃ</span> heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ <span class="bld">anukkamā</span> paṭipāṭiyā <span class="bld">siṅgārahassakaruṇā</span> siṅgāro hasso karuṇā ca <span class="bld">ruddavīrabhayānakā</span> ruddo vīro bhayānako ca <span class="bld">bībhacchabbhutasantā ca</span> bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā <span class="bld">rasa</span>saddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.</p>
  2717. <p class="hangnum"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>.</p>
  2718. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dukkharūpe’ya’mānando,</span></p>
  2719. <p class="gatha2"><span class="bld">Kathaṃ nu karuṇādike;</span></p>
  2720. <p class="gatha3"><span class="bld">Siyā sotūna’mānando,</span></p>
  2721. <p class="gathalast"><span class="bld">Soko vessantarassa hi</span>.</p>
  2722. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha <span class="bld">‘‘dukkhe’’</span>ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana <span class="bld">sotūnaṃ</span> sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.</p>
  2723. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. Heṭṭhā <a name="M0.0343"></a> vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha <span class="bld">‘‘dukkharūpe’’</span>iccādi. <span class="bld">Ayaṃ ānando</span> ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho <span class="bld">dukkharūpe</span> dukkhalakkhaṇe <span class="bld">karuṇādike</span> karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso <span class="bld">hi</span> tatheva <span class="bld">vessantarassa</span> bodhisattassa <span class="bld">soko</span> puttadāravirahato jātasoko <span class="bld">sotūnaṃ</span> idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ <span class="bld">ānando siyā</span> ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.</p>
  2724. <p class="chapter">Ṭhāyībhāvaniddesa</p>
  2725. <p class="subhead">Ratiṭhāyībhāva</p>
  2726. <p class="hangnum"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>.</p>
  2727. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā;</span></p>
  2728. <p class="gathalast"><span class="bld">Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate</span>.</p>
  2729. <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha <span class="bld">‘‘ramme’’</span>ccādi. Tattha <span class="bld">‘‘rammadesa’’</span>iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. <span class="bld">‘‘Yuvāna’’</span>nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. <span class="bld">Pamodo</span>ti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo.</p>
  2730. <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati <span class="bld">‘‘ramma’’</span>iccādinā. <span class="bld">Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā</span> ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā <a name="M0.0344"></a> ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, <span class="bld">ādi</span>saddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena <span class="bld">aññoññarattānaṃ</span> aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ <span class="bld">yuvānaṃ</span> taruṇitthi purisānaṃ <span class="bld">pamodo</span> abhiramaṇavasena santoso pīti <span class="bld">rati ruccate</span> ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ.</p>
  2731. <p class="hangnum"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>.</p>
  2732. <p class="gatha1"> <span class="bld">Yutyā bhāvānubhāvā te,</span></p>
  2733. <p class="gatha2"><span class="bld">Nibandhā posayanti naṃ;</span></p>
  2734. <p class="gatha3"><span class="bld">Sopyā’yogavippayoga-</span></p>
  2735. <p class="gathalast"><span class="bld">Sambhogānaṃ vasā tidhā</span>.</p>
  2736. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">‘‘Yutyā’’</span>iccādi. <span class="bld">Te</span> yathāvuttā <span class="bld">bhāvānubhāvā yutyā</span> ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā <span class="bld">naṃ</span> ratiṃ samposayanti, <span class="bld">so</span>yevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha <span class="bld">ayogo</span> nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso <span class="bld">vippayogo</span>. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ <span class="bld">sambhogo</span>.</p>
  2737. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Idāni <a name="M0.0345"></a> ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti <span class="bld">‘‘yutyā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Te bhāvānubhāvā</span> niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve <span class="bld">yutyā</span> hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ <span class="bld">nibandhā</span> kavīhi bandhā <span class="bld">naṃ</span> ratiṃ <span class="bld">posayanti</span> yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. <span class="bld">Sopi</span> sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi <span class="bld">ayogavippayogasambhogānaṃ</span> siṅgārānaṃ <span class="bld">vasā</span> bhedena tidhā bhavatīti. Tattha <span class="bld">ayogo</span> nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. <span class="bld">Vippayogo</span> nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. <span class="bld">Sambhogo</span> nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ.</p>
  2738. <p class="bodytext">Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ <a name="M0.0346"></a> rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ.</p>
  2739. <p class="gatha1">Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-</p>
  2740. <p class="gatha2">Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena;</p>
  2741. <p class="gatha3">Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,</p>
  2742. <p class="gathalast"><span class="bld">Serandatī</span> adhigatā vidhinā mayajjāti.</p>
  2743. <p class="bodytext"><span class="bld">Gītassarena</span> hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā <span class="bld">upakaḍḍhiya</span> attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā <span class="bld">nettarasmibandhaṃ</span> nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ <span class="bld">karaggahena</span> hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena <span class="bld">vivasañca</span> apagataicchācāraṃ paravasaṃ <span class="bld">karaṃ iva</span> hatthaṃ iva <span class="bld">gītassarena</span> attano līlopetagītikādhaninā <span class="bld">upakaḍḍhiya</span> attano samīpaṃ netvā <span class="bld">nettarasmibandhaṃ</span> attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ <span class="bld">karaggahena</span> hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ <span class="bld">maṃ yā</span> kantā tādisepi dukkare viniyojayi, <span class="bld">sā irandatī</span> irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja <span class="bld">vidhinā</span> bhāgyena <span class="bld">adhigatā</span> laddhāti.</p>
  2744. <p class="bodytext">Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo <a name="M0.0347"></a> anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva.</p>
  2745. <p class="subhead">Hassaṭhāyībhāva</p>
  2746. <p class="hangnum"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>.</p>
  2747. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vikārākatiādīhi,</span></p>
  2748. <p class="gatha2"><span class="bld">Attano’tha parassa vā;</span></p>
  2749. <p class="gatha3"><span class="bld">Hāso niddā samālasya-</span></p>
  2750. <p class="gatha2"><span class="bld">Mucchādibyabhicāribhi;</span></p>
  2751. <p class="gatha3"><span class="bld">Paripose siyā hasso,</span></p>
  2752. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhiyyo’tthipabhutīna so</span>.</p>
  2753. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">‘‘Vikāre’’</span>ccādi. <span class="bld">Vikārākati</span> desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi <span class="bld">hāso</span> cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe <span class="bld">ādi</span>saddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha <span class="bld">pabhuti</span>saddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti.</p>
  2754. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘vikāra’’</span>iccādi. <span class="bld">Vikārākatiādīhi</span> desavayoliṅgānaṃ <a name="M0.0348"></a> viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so <span class="bld">hāso</span> ceto vikāsalakkhaṇo <span class="bld">niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi</span> niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati <span class="bld">hasso</span> hasso nāma raso siyā, <span class="bld">so</span> hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ.</p>
  2755. <p class="subhead">Hassappabheda</p>
  2756. <p class="hangnum"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>.</p>
  2757. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sitamiha vikāsinayanaṃ,</span></p>
  2758. <p class="gatha2"><span class="bld">Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ;</span></p>
  2759. <p class="gatha3"><span class="bld">Madhurassaraṃ vihasitaṃ,</span></p>
  2760. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃsasirokampamupahasitaṃ</span>.</p>
  2761. <p class="hangnum"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>.</p>
  2762. <p class="gatha1"> <span class="bld">Apahasitaṃ sañjala’kkhi,</span></p>
  2763. <p class="gatha2"><span class="bld">Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;</span></p>
  2764. <p class="gatha3"><span class="bld">Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,</span></p>
  2765. <p class="gathalast"><span class="bld">Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso</span>.</p>
  2766. <p class="bodytext"><a name="para359-360"></a><span class="paranum">359-360</span>. Hasse bhedamāha <span class="bld">‘‘sita’’</span>miccādinā. <span class="bld">Iha</span> hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā <span class="bld">dijā</span> dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha <span class="bld">jalena</span> assunā vattamānāni akkhīni <a name="M0.0349"></a> yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya <span class="bld">kamaso</span> yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati.</p>
  2767. <p class="bodytext"><a name="para359-360"></a><span class="paranum">359-360</span>. Idāni hassabhedaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sita’’</span>miccādinā. <span class="bld">Iha</span> imasmiṃ hassavisaye <span class="bld">vikāsinayanaṃ</span> vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. <span class="bld">Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu</span> kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. <span class="bld">Madhurassaraṃ</span> madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. <span class="bld">Saṃsasirokampaṃ</span> aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. <span class="bld">Sajalakkhi</span> assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. <span class="bld">Vikkhittaṅgaṃ</span> aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. <span class="bld">Esaṃ</span> channaṃ <span class="bld">kamaso</span> kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.</p>
  2768. <p class="bodytext">Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ –</p>
  2769. <p class="gatha1">Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,</p>
  2770. <p class="gatha2">Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ;</p>
  2771. <p class="gatha3">Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ;</p>
  2772. <p class="gathalast">Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti.</p>
  2773. <p class="bodytext">Yo <a name="M0.0350"></a> <span class="bld">purā</span> pubbe <span class="bld">dhamme</span> tassa dhammakathane <span class="bld">pasanno kaṇṭhamaṇinā api</span> attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, <span class="bld">so</span> nāgarājā <span class="bld">sabhāvaṃ</span> attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā <span class="bld">vacanena</span> itthiyā vacanena <span class="bld">asamadhuraṃ</span> tulyarahitaṃ <span class="bld">vidhuraṃ</span> vidhurapaṇḍitaṃ <span class="bld">hantuṃ</span> vināsanatthaṃ <span class="bld">pharuse</span> caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā.</p>
  2774. <p class="subhead">Karuṇāṭhāyībhāva</p>
  2775. <p class="hangnum"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>.</p>
  2776. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sokarūpo tu karuṇo-</span></p>
  2777. <p class="gatha2"><span class="bld">Niṭṭhapattiṭṭhanāsato;</span></p>
  2778. <p class="gatha3"><span class="bld">Tatthā’nubhāvā rudita-</span></p>
  2779. <p class="gatha2"><span class="bld">Palayatthambhakādayo;</span></p>
  2780. <p class="gatha3"><span class="bld">Visādālasyamaraṇa-</span></p>
  2781. <p class="gathalast"><span class="bld">Cintādī byabhicārino</span>.</p>
  2782. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">‘‘Soke’’</span>ccādi. <span class="bld">Aniṭṭhassa</span> puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca <span class="bld">iṭṭhassa</span> dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno <span class="bld">sokarūpo</span> <a name="M0.0351"></a> sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo.</p>
  2783. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘soka’’</span>iccādinā. <span class="bld">Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato</span> puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā <span class="bld">iṭṭhassa</span> kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno <span class="bld">sokarūpo tu</span> sokasabhāvo pana <span class="bld">karuṇo</span> karuṇāraso nāma hoti. <span class="bld">Tattha</span> karuṇārase <span class="bld">ruditapalayatthambhakādayo</span> rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  2784. <p class="gatha1">Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato <a name="M0.0352"></a> yo,</p>
  2785. <p class="gatha2">Dhammena āsanamalaṃkurute jinova;</p>
  2786. <p class="gatha3">So assavālamavalambiya dāni nīto,</p>
  2787. <p class="gathalast">Yakkhena lokatilako kurute kimekoti.</p>
  2788. <p class="bodytext">Yo <span class="bld">ekasatarājapurakkhato</span> rājūnaṃ ekasatena parivārito <span class="bld">jino iva</span> buddho iva <span class="bld">dhammena</span> madhuradhammakathanena <span class="bld">āsanaṃ</span> dhammāsanaṃ <span class="bld">alaṃkurute</span> sajjeti, <span class="bld">lokatilako</span> lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto <span class="bld">so</span> vidhurapaṇḍito <span class="bld">yakkhena</span> puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti.</p>
  2789. <p class="subhead">Ruddaṭhāyībhāva</p>
  2790. <p class="hangnum"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>.</p>
  2791. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi;</span></p>
  2792. <p class="gathalast"><span class="bld">Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave</span>.</p>
  2793. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">‘‘Kodho’’</span>iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena <span class="bld">ādi</span>saddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā.</p>
  2794. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘kodho’’</span>iccādinā. Kodho <span class="bld">macchariyādīhi</span> macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi <span class="bld">tāsamadādīhi</span> tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi <a name="M0.0353"></a> <span class="bld">ca nayanāruṇatādīhi</span> nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ.</p>
  2795. <p class="bodytext">Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  2796. <p class="gatha1">Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,</p>
  2797. <p class="gatha2">Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha;</p>
  2798. <p class="gatha3">Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,</p>
  2799. <p class="gathalast">Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti.</p>
  2800. <p class="bodytext">Bho manussabhakkhena yakkhena <span class="bld">adhigatosi</span> gahito asi, assassa <span class="bld">vālamavalamba</span> vāladhiṃ gahetvā idāneva <span class="bld">puraṃ avekkha</span> tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi <span class="bld">verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto</span> verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro <span class="bld">macco</span> manusso <span class="bld">jīvalokaṃ</span> sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti.</p>
  2801. <p class="subhead">Vīraṭhāyībhāva</p>
  2802. <p class="hangnum"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>.</p>
  2803. <p class="gatha1"> <span class="bld">Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito;</span></p>
  2804. <p class="gatha2"><span class="bld">Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;</span></p>
  2805. <p class="gathalast"><span class="bld">Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino</span>.</p>
  2806. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">‘‘Patāpi’’</span>ccādi. <span class="bld">Patāpo</span> sattusantāpakārī tejo, <span class="bld">vikkamo</span> paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ <a name="M0.0354"></a> paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto <span class="bld">ussāho</span> rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, <span class="bld">te</span> yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti.</p>
  2807. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti <span class="bld">‘‘patāpa’’</span>iccādinā. <span class="bld">Patāpavikkamādīhi</span> aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho <span class="bld">vīroti</span> vīrarasoti <span class="bld">saññito</span> kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso <span class="bld">raṇadānadayāyogā</span> yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. <span class="bld">Te eva</span> raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. <span class="bld">Dhitimatyādayo</span> dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ.</p>
  2808. <p class="bodytext">Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  2809. <p class="gatha1">Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-</p>
  2810. <p class="gatha2">Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,</p>
  2811. <p class="gatha3">Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃ</p>
  2812. <p class="gatha2">Lakkhamādhāya jūte;</p>
  2813. <p class="gatha3">Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-</p>
  2814. <p class="gatha2">Muddhacca raññaṃ satamhā,</p>
  2815. <p class="gatha3">Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃ</p>
  2816. <p class="gathalast">Ko mame’ttha’tthi bhāroti.</p>
  2817. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuveraṃ</span> <a name="M0.0355"></a> vessavaṇamahārājaṃ <span class="bld">viññāpetvā</span> bodhetvā <span class="bld">sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ</span> atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova <span class="bld">uttāsetvā</span> bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā <span class="bld">jūte</span> akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ <span class="bld">ādhāya</span> ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā <span class="bld">raññaṃ satamhā</span> rājasambandhinā satena <span class="bld">sacivaratanaṃ</span> amaccaratanaṃ <span class="bld">uddhacca</span> uddharitvā etthānetvā <span class="bld">suyuvatiratanaṃ</span> sobhanaitthiratanaṃ <span class="bld">ādiyissaṃ</span> gaṇhissāmi, <span class="bld">ettha</span> yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā.</p>
  2818. <p class="subhead">Bhayaṭhāyībhāva</p>
  2819. <p class="hangnum"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>.</p>
  2820. <p class="gatha1"> <span class="bld">Vikārisanasattādi-</span></p>
  2821. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhayukkaṃso bhayānako;</span></p>
  2822. <p class="gatha3"><span class="bld">Sedādayo’nubhāve’ttha,</span></p>
  2823. <p class="gathalast"><span class="bld">Tāsādī byabhicārino</span>.</p>
  2824. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">‘‘Vikāri’’</span>ccādi. <span class="bld">Vikāri</span> asabhāvappavatto viruddho <span class="bld">sano</span> saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ <a name="M0.0356"></a> itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino.</p>
  2825. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vikāri’’</span>ccādinā. <span class="bld">Vikārisanasattādibhayukkaṃso</span> pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. <span class="bld">Ettha</span> bhayānakarasavisaye <span class="bld">sedādayo</span> dāhasarīrakampanādayo <span class="bld">anubhāvā</span> kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. <span class="bld">Tāsādī byabhicārino</span> tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi.</p>
  2826. <p class="bodytext">Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ –</p>
  2827. <p class="gatha1">Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,</p>
  2828. <p class="gatha2">Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā;</p>
  2829. <p class="gatha3">Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,</p>
  2830. <p class="gathalast">Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti.</p>
  2831. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhisatthapatanena</span> diṭṭhisallasampātanena <span class="bld">paripphurantī</span> kampamānā <span class="bld">samantā</span> parisamantato <span class="bld">ācakkavāḷanagaṃ</span> cakkavāḷapabbatāvadhi <span class="bld">gamitā</span> palāpitā <span class="bld">kumbhaṇḍarakkhasacamū</span> kumbhaṇḍarakkhasānaṃ <a name="M0.0357"></a> senā yaṃ <span class="bld">assagataṃ</span> assapiṭṭhe nisinnakaṃ <span class="bld">bhoto</span> bhavataṃ tumhākaṃ <span class="bld">purī iva</span> puriyā dassanamiva <span class="bld">muhuṃ muhuṃ apassi</span> khaṇe khaṇe apassittha, <span class="bld">so</span> ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti.</p>
  2832. <p class="subhead">Jigucchāṭhāyībhāva</p>
  2833. <p class="hangnum"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>.</p>
  2834. <p class="gatha1"> <span class="bld">Jigucchā rudhirādīhi,</span></p>
  2835. <p class="gatha2"><span class="bld">Pūtyādīhi virāgato;</span></p>
  2836. <p class="gatha3"><span class="bld">Bībhaccho khobhanu’bbegī,</span></p>
  2837. <p class="gatha2"><span class="bld">Kamena karuṇāyuto;</span></p>
  2838. <p class="gatha3"><span class="bld">Nāsāvikunanādīhi,</span></p>
  2839. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkādīhi’ssa posanaṃ</span>.</p>
  2840. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">‘‘Jigucchā’’</span>iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā <span class="bld">jigucchā</span> garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti.</p>
  2841. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘jigucchā’’</span>iccādinā. <span class="bld">Rudhirādīhi</span> rattantaguṇādīhi ca, <span class="bld">pūtyādīhi</span> pūtikimiādīhi ca, <span class="bld">virāgato</span> virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā <span class="bld">kamena</span> rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā <span class="bld">khobhano</span> <a name="M0.0358"></a> anavaṭṭhāno asamāhito <span class="bld">ubbegī</span> ubbegavā <span class="bld">karuṇāyuto</span> sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. <span class="bld">Nāsāvikunanādīhi</span> nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca <span class="bld">saṅkādīhi</span> ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi <span class="bld">assa</span> bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi <span class="bld">ca</span>saddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ.</p>
  2842. <p class="bodytext">Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ –</p>
  2843. <p class="gatha1">Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-</p>
  2844. <p class="gatha2">Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā;</p>
  2845. <p class="gatha3">Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-</p>
  2846. <p class="gathalast">Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti.</p>
  2847. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṇṇakena</span> yakkhena nimmitā <span class="bld">maccakaraṅkakaṅkanadharā</span> manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino <span class="bld">uttaṃsīkatapāṇipallavadharā</span> matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino <span class="bld">hārīkatantoragā</span> muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā <span class="bld">lohitakuṅkumehi</span> rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā <span class="bld">sīsakapālapātihi</span> sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi <span class="bld">vasāmajjaṃ</span> vasāsaṅkhātasuraṃ <span class="bld">pure</span> abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā <span class="bld">vidhurena</span> paṇḍitena <span class="bld">dhuttā viya</span> nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca <a name="M0.0359"></a> ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā.</p>
  2848. <p class="subhead">Vimhayaṭhāyībhāva</p>
  2849. <p class="hangnum"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>.</p>
  2850. <p class="gatha1"> <span class="bld">Atilokapadatthehi,</span></p>
  2851. <p class="gatha2"><span class="bld">Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;</span></p>
  2852. <p class="gatha3"><span class="bld">Tassā’nubhāvā sedassu-</span></p>
  2853. <p class="gatha2"><span class="bld">Sādhuvādādayo siyuṃ;</span></p>
  2854. <p class="gatha3"><span class="bld">Tāsāvegadhitippaññā,</span></p>
  2855. <p class="gathalast"><span class="bld">Honte’ttha byabhicārino</span>.</p>
  2856. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">‘‘Ati’’</span>ccādi. <span class="bld">Atilokehi</span> lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ <span class="bld">vimhayo</span> cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti.</p>
  2857. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ati’’</span>iccādinā. <span class="bld">Atilokapadatthehi</span> lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ <span class="bld">vimhayo</span> cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo <span class="bld">abbhuto raso</span> abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo <span class="bld">tassa</span> abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā <span class="bld">ettha</span> <a name="M0.0360"></a> abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ.</p>
  2858. <p class="bodytext">Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  2859. <p class="gatha1">Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-</p>
  2860. <p class="gatha2">Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā;</p>
  2861. <p class="gatha3">Nipātito tena avaṃsiropataṃ,</p>
  2862. <p class="gathalast">Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti.</p>
  2863. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> vidhurapaṇḍito <span class="bld">puṇṇakena</span> yakkhena <span class="bld">naṭena</span> iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya <span class="bld">āhaṭanekabhiṃsanesu</span> bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo <span class="bld">tena</span> puṇṇakena <span class="bld">acalā</span> saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito <span class="bld">avaṃsiropataṃ</span> adhosīsaṃ patanto <span class="bld">asantasaṃ</span> evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto <span class="bld">taṃ</span> pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā <span class="bld">mini</span> pamāṇamakāsi, <span class="bld">aho</span> acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito.</p>
  2864. <p class="subhead">Samaṭhāyībhāva</p>
  2865. <p class="hangnum"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>.</p>
  2866. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ṭhāyībhāvo <a name="M0.0361"></a> samo mettā-</span></p>
  2867. <p class="gatha2"><span class="bld">Dayāmodādisambhavo;</span></p>
  2868. <p class="gatha3"><span class="bld">Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,</span></p>
  2869. <p class="gathalast"><span class="bld">Santo santanisevito</span>.</p>
  2870. <p class="centered">Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite</p>
  2871. <p class="centered">Subodhālaṅkāre</p>
  2872. <p class="centered">Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.</p>
  2873. <p class="centered">Subodhālaṅkāro samatto.</p>
  2874. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">‘‘Ṭhāyi’’</span>ccādi. Mettādisambhavo <span class="bld">samo</span> upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti.</p>
  2875. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ</p>
  2876. <p class="centered">Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo.</p>
  2877. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ṭhāyi’’</span>ccādinā. <span class="bld">Mettādayāmodādisambhavo</span> mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto <span class="bld">samo</span> kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, <span class="bld">bhāvādīhi</span> byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi <span class="bld">tadukkaṃso</span> tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto <span class="bld">santanisevito</span> sādhūhi sevito <span class="bld">santo</span> santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ.</p>
  2878. <p class="bodytext">Assa <a name="M0.0362"></a> santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –</p>
  2879. <p class="gatha1">Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,</p>
  2880. <p class="gatha2">Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ;</p>
  2881. <p class="gatha3">Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,</p>
  2882. <p class="gathalast">Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti.</p>
  2883. <p class="bodytext"><span class="bld">Kesarikarīsu</span> sīhahatthīsu <span class="bld">entesu api</span> bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi <span class="bld">nāge veṭhayantepi</span> nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ <span class="bld">madagaje viya vicālayati</span> madagaḷitahatthimhi cālente iva <span class="bld">yakkhe</span> puṇṇake <span class="bld">nagaṃ</span> kāḷāgiripabbataṃ <span class="bld">vicālayatipi</span> anekappakāre cālentepi <span class="bld">vidhuro</span> paṇḍito <span class="bld">santiṃ gatova</span> nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya <span class="bld">īsakampi</span> appakampi <span class="bld">madhurā bhāvā api</span> madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā.</p>
  2884. <p class="centered">Iti subodhālaṅkāranissaye</p>
  2885. <p class="centered">Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.</p>
  2886. <p class="centered">Subodhālaṅkāraṭīkā samattā.</p>
  2887. </body>