2
0

e0801n.nrf.htm 454 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662166316641665166616671668166916701671167216731674167516761677167816791680168116821683168416851686168716881689169016911692169316941695169616971698169917001701170217031704170517061707170817091710171117121713171417151716171717181719172017211722172317241725172617271728172917301731173217331734173517361737173817391740174117421743174417451746174717481749175017511752175317541755175617571758175917601761176217631764176517661767176817691770177117721773177417751776177717781779178017811782178317841785178617871788178917901791179217931794179517961797179817991800180118021803180418051806180718081809181018111812181318141815181618171818181918201821182218231824182518261827182818291830183118321833183418351836183718381839184018411842184318441845184618471848184918501851185218531854185518561857185818591860186118621863186418651866186718681869187018711872187318741875187618771878187918801881188218831884188518861887188818891890189118921893189418951896189718981899190019011902190319041905190619071908190919101911191219131914191519161917191819191920192119221923192419251926192719281929193019311932193319341935193619371938193919401941194219431944194519461947194819491950195119521953195419551956195719581959196019611962196319641965196619671968196919701971197219731974197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025202620272028202920302031203220332034203520362037203820392040204120422043204420452046204720482049205020512052205320542055205620572058205920602061206220632064206520662067206820692070207120722073207420752076207720782079208020812082208320842085208620872088208920902091209220932094209520962097209820992100210121022103210421052106210721082109211021112112211321142115211621172118211921202121212221232124212521262127212821292130213121322133213421352136213721382139214021412142214321442145214621472148214921502151215221532154215521562157215821592160216121622163216421652166216721682169217021712172217321742175217621772178217921802181218221832184218521862187218821892190219121922193219421952196219721982199220022012202220322042205220622072208220922102211221222132214221522162217221822192220222122222223222422252226222722282229223022312232223322342235223622372238223922402241224222432244224522462247224822492250225122522253225422552256225722582259226022612262226322642265226622672268226922702271227222732274227522762277227822792280228122822283228422852286228722882289229022912292229322942295229622972298229923002301230223032304230523062307230823092310231123122313231423152316231723182319232023212322232323242325232623272328232923302331233223332334233523362337233823392340234123422343234423452346234723482349235023512352235323542355235623572358235923602361236223632364236523662367236823692370237123722373237423752376237723782379238023812382238323842385238623872388238923902391239223932394239523962397239823992400240124022403240424052406240724082409241024112412241324142415241624172418241924202421242224232424242524262427242824292430243124322433243424352436243724382439244024412442244324442445244624472448244924502451245224532454245524562457245824592460246124622463246424652466246724682469247024712472247324742475247624772478247924802481248224832484248524862487248824892490249124922493249424952496249724982499250025012502250325042505250625072508250925102511251225132514251525162517251825192520252125222523252425252526252725282529253025312532253325342535253625372538253925402541254225432544254525462547254825492550255125522553255425552556255725582559256025612562256325642565256625672568256925702571257225732574257525762577257825792580258125822583258425852586258725882589259025912592259325942595259625972598259926002601260226032604260526062607260826092610261126122613261426152616261726182619262026212622262326242625262626272628262926302631263226332634263526362637263826392640264126422643264426452646264726482649265026512652265326542655265626572658265926602661266226632664266526662667266826692670267126722673267426752676267726782679268026812682268326842685268626872688268926902691269226932694269526962697269826992700270127022703270427052706270727082709271027112712271327142715271627172718271927202721272227232724272527262727272827292730273127322733273427352736273727382739274027412742274327442745274627472748274927502751275227532754275527562757275827592760276127622763276427652766276727682769277027712772277327742775277627772778277927802781278227832784278527862787278827892790279127922793279427952796279727982799280028012802280328042805280628072808280928102811281228132814281528162817281828192820282128222823282428252826282728282829283028312832283328342835283628372838283928402841284228432844284528462847284828492850285128522853285428552856285728582859286028612862286328642865286628672868286928702871287228732874287528762877287828792880288128822883288428852886288728882889289028912892289328942895289628972898289929002901290229032904290529062907290829092910291129122913291429152916291729182919292029212922292329242925292629272928292929302931293229332934293529362937293829392940294129422943294429452946294729482949295029512952295329542955295629572958295929602961296229632964296529662967296829692970297129722973297429752976297729782979298029812982298329842985298629872988298929902991299229932994299529962997299829993000300130023003300430053006300730083009301030113012301330143015301630173018301930203021302230233024302530263027302830293030303130323033303430353036303730383039304030413042304330443045304630473048304930503051305230533054305530563057305830593060306130623063306430653066306730683069307030713072307330743075307630773078307930803081308230833084308530863087308830893090309130923093309430953096309730983099310031013102310331043105310631073108310931103111311231133114311531163117311831193120312131223123312431253126312731283129313031313132313331343135313631373138313931403141314231433144314531463147314831493150315131523153315431553156315731583159316031613162316331643165316631673168316931703171317231733174317531763177317831793180318131823183318431853186318731883189319031913192319331943195319631973198319932003201320232033204320532063207320832093210321132123213321432153216321732183219322032213222322332243225322632273228322932303231323232333234323532363237323832393240324132423243324432453246324732483249325032513252325332543255325632573258325932603261326232633264
  1. <body>
  2. <p class="centered">? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa </p>
  3. <p class="book">Moggallānasuttapāṭho</p>
  4. <p class="subhead">(1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi)</p>
  5. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Aādayo <a name="M0.0001"></a> titālīsa vaṇṇā.</p>
  6. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Dasā-do sarā.</p>
  7. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Dvedve savaṇṇā.</p>
  8. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Pubbo rasso.</p>
  9. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Paro dīgho.</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Kādayo byañjanā.</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Pañca pañcakā vaggā.</p>
  12. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Bindu niggahītaṃ.</p>
  13. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante.</p>
  14. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Pitthiyaṃ.</p>
  15. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ghā.</p>
  16. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Go syālapane.</p>
  17. <p class="centered">(Saññā)</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Vidhibbisesanantassa.</p>
  19. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sattamiyaṃ pubbassa.</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcamiyaṃ parassa.</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Ādissa<a name="M0.0002"></a>.</p>
  22. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Chaṭṭhiyantassa.</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Vānubandho.</p>
  24. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa.</p>
  25. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Ñakānubandhādyantā.</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Mānubandho sarānamantā paro.</p>
  27. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Vippaṭisedhe.</p>
  28. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Saṅketo-navayavo-nubandho.</p>
  29. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi.</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.</p>
  31. <p class="centered">Paribhāsā</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Saro lopo sare.</p>
  33. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Paro kvaci.</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Na dve vā.</p>
  35. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Yuvaṇṇānameo luttā.</p>
  36. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Yavā sare.</p>
  37. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Eonaṃ.</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Gossāvaṅa.</p>
  39. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Byañjane dīgharassā.</p>
  40. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Saramhā dve.</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Vī-tisse-ve <a name="M0.0003"></a> vo.</p>
  43. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Eonama vaṇṇe.</p>
  44. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Niggahītaṃ.</p>
  45. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Lopo.</p>
  46. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Parasarassa.</p>
  47. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Vagge vagganto.</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yevahisu ño.</p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Ye saṃssa.</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Mayadā sare.</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Vanataragā cā-gamā.</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Chā ḷo.</p>
  53. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Tadaminādīni.</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Vaggalasehi te.</p>
  56. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Hassa vipallāso.</p>
  57. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ve vā.</p>
  58. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā.</p>
  59. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Saṃyogādilopo.</p>
  60. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Vicchābhikkhaññesu dve.</p>
  61. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Syādilopo pubbasse-kassa.</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Sabbādīnaṃ vītihāre.</p>
  63. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Yāvabodhaṃ <a name="M0.0004"></a> sambhame.</p>
  64. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Bahulaṃ.</p>
  65. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo.</p>
  66. <p class="subhead">(2) Dutiyo kaṇḍo (syādi)</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.</p>
  68. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Kamme dutiyā.</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.</p>
  70. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje.</p>
  71. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Harādīnaṃ vā.</p>
  72. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Na khādādīnaṃ.</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vahissā-niyantuke (gaṇa).</p>
  74. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa).</p>
  75. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Dhyādīhi yuttā.</p>
  76. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā.</p>
  77. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Patiparīhi bhāge ca.</p>
  78. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Anunā.</p>
  79. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Sahatthe.</p>
  80. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Hīne.</p>
  81. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Upena.</p>
  82. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sattamyādhikye.</p>
  83. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Sāmitte-dhinā<a name="M0.0005"></a>.</p>
  84. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Kattukaraṇesu tatiyā.</p>
  85. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Sahatthena.</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Lakkhaṇe.</p>
  87. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Hetumhi.</p>
  88. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Pañcamīṇe vā.</p>
  89. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Guṇe.</p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Chaṭṭhī hetvatthehi.</p>
  91. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Sabbādito sabbā.</p>
  92. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthī sampadāne.</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Tādatthye.</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Pañcamyavadhismā.</p>
  95. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Apaparīhi vajjane.</p>
  96. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Rite dutiyā ca.</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Vinā-ññatra tatiyā ca.</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Puthanānāhi.</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sattamyādhāre.</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Nimitte.</p>
  102. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ.</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Chaṭṭhī cā-nādare.</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Yato <a name="M0.0006"></a> niddhāraṇaṃ.</p>
  105. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Paṭhamā-tthamatte.</p>
  106. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Āmantaṇe.</p>
  107. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Chaṭṭhī sambandhe.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Tulyatthena vā tatiyā.</p>
  109. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Ato yonaṃ ṭāṭe.</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Ninaṃ vā.</p>
  111. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Smāsminnaṃ.</p>
  112. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Sassā-ya catutthiyā.</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā.</p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Ssā vā te-ti-māmūhi.</p>
  115. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.</p>
  116. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Bahukatinnaṃ.</p>
  117. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Ubhinnaṃ.</p>
  119. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Suu sassa.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami.</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Tāya vā.</p>
  122. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tetimāto sassa ssāya.</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Rattyādīhi ṭo smino.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Suhisu-bhasso.</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Ltupitādīna <a name="M0.0007"></a> mā simhi.</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Ge a ca.</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Ayūnaṃ vā dīgho.</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Gha brahmādite.</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Nā-mmādīhi.</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Rasso vā.</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu.</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Ekavacanayosvaghonaṃ.</p>
  133. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Ge vā.</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Sismiṃnā-napuṃsakassa.</p>
  135. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.</p>
  136. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Sumhi vā.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Gavaṃ sena.</p>
  138. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Gunnaṃ ca naṃnā.</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Nāssā.</p>
  140. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Gāvumhi.</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Yaṃ pīto.</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Naṃjhīto.</p>
  143. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Yonaṃ none pume.</p>
  144. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. No.</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Smiṃno ni.</p>
  146. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Ambvādīhi<a name="M0.0008"></a>.</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Kammādito.</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Nāsse-no.</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Jhalā sassa no.</p>
  150. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa).</p>
  151. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Nā smāssa.</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Lā yonaṃ vo pume.</p>
  153. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Jantvādito no ca.</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Kūto.</p>
  155. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Lopo-musmā.</p>
  156. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Na no sassa.</p>
  157. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Yolopanisu dīgho.</p>
  158. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Sunaṃhisu.</p>
  159. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Pañcādīnaṃ cuddasannama.</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Yvādo ntussa.</p>
  161. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Ntassa ca ṭa vaṃse.</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Yosu jhissa pume.</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Vevosu lussa.</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Yomhi vā kvaci.</p>
  165. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Pumā-lapane vevo.</p>
  166. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Smāhisminnaṃ mhābhimhi.</p>
  167. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Suhisvasse<a name="M0.0009"></a>.</p>
  168. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca.</p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa).</p>
  170. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Saṃsānaṃ.</p>
  171. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Ghapā sassa ssā vā.</p>
  172. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Smino ssaṃ.</p>
  173. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Yaṃ.</p>
  174. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Tiṃsabhāparisāya.</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Padādīhi si.</p>
  176. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Nāssa sā.</p>
  177. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Kodhādīhi.</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Atena.</p>
  179. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Sisso.</p>
  180. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Kvace vā.</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Aṃ napuṃsake.</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Yonaṃ ni.</p>
  183. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Jhalā vā.</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Lopo.</p>
  185. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Jantuhetvīghapehi vā.</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Ye passivaṇṇassa.</p>
  187. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Gasīnaṃ<a name="M0.0010"></a>.</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.</p>
  189. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Ekatthatāyaṃ.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Pubbasmā mādito.</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Nā-to-mapañcamiyā.</p>
  192. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Vā tatiyāsattamīnaṃ.</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Rājassi nāmhi.</p>
  194. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span> Sunaṃhisū.</p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Imassānitthiyaṃ ṭe.</p>
  196. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Nāmha-nimi.</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Simha-napuṃsakassāyaṃ.</p>
  198. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Tyatetānaṃ tassa so.</p>
  199. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Massā-mussa.</p>
  200. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Ke vā.</p>
  201. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Tatassa no sabbāsu.</p>
  202. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca.</p>
  203. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Ṭe sissisismā.</p>
  204. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Dutiyassa yossa.</p>
  205. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Ekaccādīha-to.</p>
  206. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Na nissa ṭā.</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Sabbādīhi.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Yonameṭa<a name="M0.0011"></a>.</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā.</p>
  210. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Tatiyatthayoge.</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Catthasamāse.</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Veṭa.</p>
  213. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Pubbādīhi chahi.</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa).</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa).</p>
  217. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Satosababhe.</p>
  218. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Bhavato vā bhonto gayonāse.</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Sissaggito ni.</p>
  220. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Ntassaṃ.</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Bhūto.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Ntussa.</p>
  224. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Aṃṅaṃ napuṃsake.</p>
  225. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Himavato vā o.</p>
  226. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Rājādiyuvāditvā.</p>
  227. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa).</p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Imo <a name="M0.0012"></a> bhāve (gaṇa).</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Vā-mhānaṅa.</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Yonamāno.</p>
  231. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Āyono ca sakhā.</p>
  232. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Ṭe smino.</p>
  233. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Nonāsesvi.</p>
  234. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span> Smānaṃsu vā.</p>
  235. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Yosvaṃhisu cāraṅa.</p>
  236. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Ltupitādīnamase.</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Naṃmhi vā.</p>
  238. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Ā.</p>
  239. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Salopo.</p>
  240. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Suhisvāraṅa.</p>
  241. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Najjāyosvāma.</p>
  242. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Ṭi katimhā.</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.</p>
  244. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Ubhagohi ṭo.</p>
  245. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Āraṅasmā.</p>
  246. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Ṭoṭe vā.</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Ṭā nāsmānaṃ.</p>
  248. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Ṭi smino.</p>
  249. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Divādito<a name="M0.0013"></a>.</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Rassāraṅa.</p>
  251. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Pitādīnamanatvādīnaṃ.</p>
  252. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.</p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Nonānesvā.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Smāsmiṃnaṃ nāne.</p>
  255. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Yonaṃ none vā.</p>
  256. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Ito-ññatthe pume.</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Ne smino kvaci.</p>
  258. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Pumā.</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Nāmhi.</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Sumhā ca.</p>
  261. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Gassaṃ.</p>
  262. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Sāssaṃ se cānaṅa.</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Brahmassu vā.</p>
  265. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Nāmhi.</p>
  266. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.</p>
  267. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Yuvā sassino.</p>
  268. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. No-ttātumā.</p>
  269. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Suhisu naka.</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Smāssa <a name="M0.0014"></a> nā brahmā ca.</p>
  271. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ.</p>
  272. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Kissa ko sabbāsu.</p>
  273. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ.</p>
  274. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. Kimaṃsisu saha napuṃsake.</p>
  275. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. Imassidaṃ vā.</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Amussāduṃ.</p>
  277. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Sumhā-mussā-smā.</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.</p>
  279. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.</p>
  280. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Tīṇicattāri napuṃsake.</p>
  281. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Pume tayocattāro.</p>
  282. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Caturo vā catussa.</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Mayamasmā-mhāssa.</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ.</p>
  285. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Simha-haṃ.</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.</p>
  287. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.</p>
  288. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Smāmhi tvamhā.</p>
  289. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame.</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Taṃ naṃmhi.</p>
  291. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Totātitā <a name="M0.0015"></a> sasmāsmiṃnāsu.</p>
  292. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Ṭaṭāaṃ ge.</p>
  293. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. Yomhi dvinnaṃ duve dve.</p>
  294. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Duvinnaṃ naṃmhi vā.</p>
  295. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Rājassa raññaṃ.</p>
  296. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Nāsmāsu raññā.</p>
  297. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Raññoraññassarājino se.</p>
  298. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Smiṃmhi raññerājini.</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Samāse vā.</p>
  300. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.</p>
  301. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Nāsmāsu tayāmayā.</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. Vaṃvākaṃ naṃmhi.</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. Dutiye yomhi vā.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Apādādo padatekavākye.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. Yonaṃhisma-pañcamyā vono.</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Teme nāse.</p>
  309. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Anvādese.</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. Sapubbā paṭhamantā vā.</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Na ca vāhāhevayoge.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. Dassanatte-nālocane<a name="M0.0016"></a>.</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva.</p>
  314. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. Na sāmaññavacanamekatthe.</p>
  315. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Bahūsu vā.</p>
  316. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo.</p>
  317. <p class="subhead">(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Syādi syādinekatthaṃ.</p>
  319. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe.</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Yathā na tulye.</p>
  321. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Yāvā-vadhāraṇe.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā.</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Samīpāyāmesvanu.</p>
  324. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Tiṭṭhagvādīni.</p>
  325. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā.</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Taṃ napuṃsakaṃ.</p>
  327. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Amādi.</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Visesanamekatthena.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Nau.</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kupādayo <a name="M0.0017"></a> niccamasyādividhimhi.</p>
  331. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa)</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa)</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa)</p>
  334. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa)</p>
  335. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa)</p>
  336. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Cī kriyatthehi.</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā.</p>
  338. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Aññe ca.</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Vā-nekaññatthe.</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Catthe.</p>
  342. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Samāhāre napuṃsakaṃ.</p>
  343. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Saṅkhyādi.</p>
  344. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā.</p>
  345. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Syādīsu rasso.</p>
  346. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Ghapassantassā-ppadhānassa.</p>
  347. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Gossu.</p>
  348. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Itthiyamatvā.</p>
  349. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Nadādito ṅī.</p>
  350. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Goto vā. (Gaṇa)</p>
  351. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Yakkhāditvinī <a name="M0.0018"></a> ca.</p>
  352. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Ārāmikādīhi.</p>
  353. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa)</p>
  354. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Yuvaṇṇehi nī.</p>
  355. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Ktimhā-ññatthe.</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Gharaṇyādayo.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa)</p>
  358. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.</p>
  359. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa)</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa)</p>
  361. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū.</p>
  362. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Yuvā ti.</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā.</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Bhavato bhoto.</p>
  365. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Gossā-vaṅa.</p>
  366. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Puthussa pathavaputhavā.</p>
  367. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Samāsantva.</p>
  368. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Pāpādīhi bhūmiyā.</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Saṅkhyāhi.</p>
  370. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Nadīgodāvarīnaṃ.</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.</p>
  372. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Dīghāhovassekadesehi <a name="M0.0019"></a> ca rattyā.</p>
  373. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Gotvacatthe cālope.</p>
  374. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Rattindivadāragavacaturassā.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Āyāme-nugavaṃ.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Akkhismā-ññatthe.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Dārumahyaṅgulyā.</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ci vītihāre.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ltvitthiyūhi ko.</p>
  380. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Vā-ññato.</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Uttarapade.</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Imassidaṃ.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Puṃ pumassa vā.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Ṭa ntantūnaṃ.</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. A.</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Manādyāpādīna mo mayeca.</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Parassa saṅkhyāsu.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Jane puthassu.</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. So chassā-hāyatane vā.</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Ltupitādīna māraṅgaraṅga.</p>
  391. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.</p>
  392. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Putte.</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Cismiṃ.</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Itthiyaṃ <a name="M0.0020"></a> bhāsitapumitthī pumeve-katthe.</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Kvaci paccaye.</p>
  396. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Sabbādayo vuttimatthe.</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Jāyāya jayaṃ patimhi.</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Saññāya mudodakassa.</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Kumbhādīsu vā.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Sotādīsū lopo.</p>
  401. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Ṭa naussa.</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Ana sare.</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Nakhādayo.</p>
  404. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Nago vā-ppāṇini.</p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Sahassa soññatthe.</p>
  406. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Saññāyaṃ.</p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Appaccakkhe.</p>
  408. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Akāle sakatthe.</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Ganthantā-dhikye.</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Samānassa pakkhādīsu vā.</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Udare iye.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Rīrikkhakesu.</p>
  413. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Sabbādīnamā.</p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ.</p>
  416. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Taṃ <a name="M0.0021"></a> mama-ññatra.</p>
  417. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Ve-tasseṭa.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Vidhādīsu dvissa du.</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Di guṇādīsu.</p>
  420. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Tīsva.</p>
  421. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Tisse.</p>
  423. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Cattālīsādo vā.</p>
  424. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Dvissā ca.</p>
  425. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Bācattālīsā do.</p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.</p>
  427. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Catussa cuco dase.</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Chassa so.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ekaṭṭhānamā.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Ra saṅkhyāto vā.</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Chatīhi ḷo ca.</p>
  432. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā.</p>
  433. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.</p>
  434. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Sare kada kussuttaratthe.</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Kā-ppatthe.</p>
  436. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Purise vā.</p>
  437. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho.</p>
  438. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo.</p>
  439. <p class="subhead">(4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi)</p>
  440. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ṇo <a name="M0.0022"></a> vā pacce.</p>
  441. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Vacchādito ṇānaṇāyanā.</p>
  442. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Katā ṇiyova. (Gaṇa)</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa)</p>
  444. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.</p>
  445. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Ṇya diccādīhi.</p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Ā ṇi.</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Rājato ñño jātiyaṃ.</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Khattā yiyā.</p>
  449. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Manuto ssasaṇa.</p>
  450. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Ṇya kurusivīhi.</p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ṇa rāgā tena rattaṃ.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Nakkhatte-ninduyuttena kāle.</p>
  454. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Tassa visaye dese.</p>
  457. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Nivāse tannāme.</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Adūrabhave.</p>
  459. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Tena nibbatte.</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Tamīdhatthi<a name="M0.0023"></a>.</p>
  461. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tatra bhave.</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Ajjādīhi tano.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Purāto ṇo ca.</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Amātvacco.</p>
  465. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Majjhāditvimo.</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ṇiko.</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati.</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.</p>
  471. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Tassa saṃvattati.</p>
  472. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Tato sambhūtamāgataṃ.</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.</p>
  474. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Tassidaṃ.</p>
  475. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Ṇo.</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Gavādīhi yo.</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Pitito bhātari reyyaṇa.</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Mātāpitūsvā-maho.</p>
  480. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Hite <a name="M0.0024"></a> reyyaṇa.</p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko.</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa)</p>
  483. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa)</p>
  484. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa)</p>
  485. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Mukhādīhi yo. (Gaṇa)</p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa)</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa)</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa)</p>
  489. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca.</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yate-tehi ttako.</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Sabbā cā-vanthu.</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā.</p>
  493. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Sañjātaṃ tārakāditvito.</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Māne matto.</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Taggho cuddhaṃ.</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Ṇo ca purisā.</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Ayubhadvitīhaṃse.</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo.</p>
  499. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Tassa pūraṇe-kādasādito vā.</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ma <a name="M0.0025"></a> pañcādikatīhi.</p>
  501. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Satādīnami ca.</p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Chā ṭṭhaṭṭhamā.</p>
  503. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Ekā kākya-sahāye.</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Vacchādīhi tanutte taro.</p>
  505. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā.</p>
  506. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Tena datte liyā.</p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā.</p>
  508. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Bya vaddhadāsā vā.</p>
  509. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Naṇa yuvā bo ca vassa.</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Aṇvāditvimo.</p>
  511. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Bhāvā tena nibbatte.</p>
  512. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye.</p>
  513. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Tannissite llo.</p>
  514. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.</p>
  515. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Jatuto ssaṇa vā.</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.</p>
  517. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Janādīhi tā.</p>
  518. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Iyo hite.</p>
  519. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Cakkhvādito sso.</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Ṇyo tattha sādhu.</p>
  521. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Kammā <a name="M0.0026"></a> niyaññā.</p>
  522. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Kathāditviko.</p>
  523. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Pathādīhi ṇeyyo.</p>
  524. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Dakkhiṇāyā-rahe.</p>
  525. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Rāyo tumantā.</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Tamettha-ssa-tthīti mantu.</p>
  527. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Vantvavaṇṇā.</p>
  528. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Daṇḍāditvika ī vā.</p>
  529. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa)</p>
  530. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Asannihite atthā. (Gaṇa)</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Tadantā ca. (Gaṇa)</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa)</p>
  533. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa)</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa)</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Pokkharādito dese. (Gaṇa)</p>
  536. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Nāvāyi-ko. (Gaṇa)</p>
  537. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa)</p>
  538. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa)</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Tapādīhi ssī.</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Mukhādito ro.</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa)</p>
  542. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Tundyādīhi bho.</p>
  543. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Saddhāditva<a name="M0.0027"></a>.</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Ṇo tapā.</p>
  545. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Ālvabhijjhādīhi.</p>
  546. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Picchāditvilo.</p>
  547. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Sīlādito vo.</p>
  548. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa)</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa)</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Māyāmedhāhi vī.</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Sissare āmyuvāmī.</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Lakkhyā ṇo a ca.</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Aṅgā no kalyāṇe.</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. So lomā.</p>
  555. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Imiyā.</p>
  556. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. To pañcamyā.</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Ito tetto kuto.</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Abhyādīhi.</p>
  559. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Ādyādīhi.</p>
  560. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Sabbādito sattamyā tratthā.</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha.</p>
  562. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Dhi sabbā vā.</p>
  563. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Yā hiṃ.</p>
  564. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Tā <a name="M0.0028"></a> haṃ ca.</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Kuhiṃ kahaṃ.</p>
  566. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā.</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Kadā kudā sadā-dhune-dāni.</p>
  568. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā.</p>
  569. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Sabbādīhi pakāre thā.</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Kathamitthaṃ.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Dhā saṅkhyāhi.</p>
  572. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Vekā jjhaṃ.</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Dvitīhedhā.</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Tabbati jātiyo.</p>
  575. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Katimhā.</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sakiṃ vā.</p>
  579. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. So vīcchā pakāresu.</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.</p>
  581. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Dissantaññepi paccayā.</p>
  582. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Aññasmiṃ.</p>
  583. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Sakatthe.</p>
  584. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Lopo.</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā <a name="M0.0029"></a> e o ṇānubandhe.</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Saṃyoge kvaci.</p>
  587. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Majjhe.</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā.</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Manādīnaṃ saka.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Uvaṇṇassā-vaṅa sare.</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Yamhi gossa ca.</p>
  592. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Rānubandhe-ntasarādissa.</p>
  594. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Kisamahatamime kasamahā.</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Āyussā-yasa mantumhi.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.</p>
  597. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ.</p>
  599. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Lopo vīmantuvantūnaṃ.</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ḍe satissa tissa.</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Etasseṭa ttake.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Ṇikassi yo vā.</p>
  603. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi.</p>
  604. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho.</p>
  605. <p class="subhead">(5) Pañcamo kaṇḍo (khādi)</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Tijamānehi <a name="M0.0030"></a> khasā khamāvīmaṃsāsu.</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca.</p>
  609. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.</p>
  610. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Īyo kammā.</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Upamā-nācāre.</p>
  612. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Ādhārā.</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Kattutā-yo.</p>
  614. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Cyatthe.</p>
  615. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Saddādīni karoti.</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Namotvasso.</p>
  617. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Dhātvatthe nāmasmi.</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Saccādīhāpi.</p>
  619. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Kriyatthā.</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Curādito ṇi.</p>
  621. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Payojakabyāpāre kāpi ca.</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu.</p>
  623. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Kattari lo.</p>
  624. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Maṃ ca rudhādīnaṃ.</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Ṇiṇāpyāpīhi vā.</p>
  626. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Divādīhi <a name="M0.0031"></a> yaka.</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Tudādīhi ko.</p>
  628. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Jyādīhiknā.</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kyādīhi kṇā.</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Svādīhi kṇo.</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Tanāditvo.</p>
  632. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Bhāvakammesu tabbānīyā.</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Ghyaṇa.</p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Āsse ca.</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Vadādīhi yo.</p>
  636. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Bhujānne. (Gaṇa)</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa)</p>
  639. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Guhādīhi yaka.</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Kattari ltuṇakā.</p>
  641. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Āvī.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Āsiṃsāya-mako.</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Karā ṇano.</p>
  644. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Hāto vīhikālesu.</p>
  645. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Vidā kū.</p>
  646. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Vito ñāto.</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Kammā<a name="M0.0032"></a>.</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Kva caṇa.</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Gamā rū.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā.</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Bhāvakārake svaghaṇaghakā.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Dādhātvi.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Vamādīhyathu.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Kvi.</p>
  655. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Ano.</p>
  656. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca.</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Jāhāhi ni.</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Karā ririyo.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. I ki tī sarūpe.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī.</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā.</p>
  662. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Kattari bhūte ktvantuttāvī.</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Kto bhāvakammesu.</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Kattari cārambhe.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Gamanatthā kammakādhāre ca.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Āhāratthā<a name="M0.0033"></a>.</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ.</p>
  669. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā.</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Pubbe-kakattukānaṃ.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Nto kattari vattamāne.</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Māno.</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Bhāvakammesu.</p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Te ssapubbā-nāgate.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Ṇvādayo.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Khachasānamekassarodi dve.</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Parokkhāyañca.</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Ādismā sarā.</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Na puna.</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Yathiṭṭhaṃ syādino.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Rasso pubbassa.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Lopo-nādibyañjanassa.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Khachasesvassi.</p>
  684. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Gupissussa.</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.</p>
  686. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Kavaggahānaṃ cavaggajā.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Mānassa <a name="M0.0034"></a> vī parassa ca maṃ.</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Kitassā-saṃsaye ti vā.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Yuvaṇṇāname o paccaye.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Lahussupāntassa.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Assā ṇānubandhe.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Na te kānubandhanāgamesu.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Vā kvaci.</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Aññatrā pi.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Pye sissā.</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Eonamayavā sare.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Āyāvā ṇānubandhe.</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Āssā ṇāpimhi yuka.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Padādīnaṃ kvaci.</p>
  700. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Maṃ vā rudhādīnaṃ.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Kvimhi lopo-nta byañjanassa.</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Pararūpamayakāre byañjane.</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Manānaṃ niggahītaṃ.</p>
  704. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Na brūsso.</p>
  705. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.</p>
  706. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Hanassa ghāto ṇānubandhe.</p>
  707. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Kvimhi gho paripaccāsamohi.</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Parassa <a name="M0.0035"></a> ghaṃse.</p>
  709. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Jiharānaṃ gī.</p>
  710. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Dhāssa ho.</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Ṇimhi dīgho dusassa.</p>
  712. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Guhissa sare.</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Muhabahānañca te kānubandhe tve.</p>
  714. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Vahassussa.</p>
  715. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Dhāssa hi.</p>
  716. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.</p>
  718. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Assu.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Vaddhassa vā.</p>
  720. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Yajassa yassa ṭiyī.</p>
  721. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Ṭhāssi.</p>
  722. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Gāpānamī.</p>
  723. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Janissā.</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sāsassa sisa vā.</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Karassā tave.</p>
  726. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Tuṃtunatabbesu vā.</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Ñāssa ne jā.</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Nito <a name="M0.0036"></a> cissa cho.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Jarasadānamīma vā.</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Samānā ro rīrikkhakesu.</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Dahassa dassa ḍo.</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Anaghaṇasvāparīhi ḷo.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Atyādintesvatthissa bhū.</p>
  736. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Aāssaādīsu.</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Dāssi yaṅa.</p>
  740. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Karotissa kho.</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Purā smā.</p>
  742. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Nito kamassa.</p>
  743. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.</p>
  744. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Aññādissāssī kye.</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Tanassā vā.</p>
  746. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Dīgho sarassa.</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Sā-nantarassa tassa ṭho.</p>
  748. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Kasassima ca vā.</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Dhastotrastā.</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Pucchādito.</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Sāsa<a name="M0.0037"></a>, vasa, saṃsa, sasā tho.</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Dho dhahabhehi.</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Dahā ḍho.</p>
  754. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Bahassuma ca.</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Ruhādīhi ho ḷa ca.</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Muhā vā.</p>
  757. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.</p>
  758. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Dātvinno.</p>
  759. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Kirādīhi ṇo.</p>
  760. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Tarādīhi riṇṇo.</p>
  761. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Go bhanjādīhi.</p>
  762. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Susā kho.</p>
  763. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Pacā ko.</p>
  764. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Mucā vā.</p>
  765. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Lopo vaḍḍhā ktissa.</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Kvissa.</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Kvaci vikaraṇānaṃ.</p>
  769. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Mānassa massa.</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Ñi lasse.</p>
  771. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Pyo vā tvāssa samāse.</p>
  772. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Tuṃyānā.</p>
  773. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Hanā <a name="M0.0038"></a> racco.</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Sāsādhikarā ca ca riccā.</p>
  775. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Ito cco.</p>
  776. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Disā vānavāsa ca.</p>
  777. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Ñi byañjanassa.</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Rā nassa ṇo.</p>
  779. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Na ntamānatyādīnaṃ.</p>
  780. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.</p>
  781. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Jaramarānamīyaṅa.</p>
  782. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā.</p>
  784. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Karassa sossa kubba kuru kayirā.</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Gahassa gheppo.</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Ṇo niggahītassa.</p>
  787. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo.</p>
  788. <p class="subhead">(6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe.</p>
  790. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe.</p>
  791. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Nāme <a name="M0.0039"></a> garahāvimhayesu.</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe.</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse.</p>
  794. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe.</p>
  795. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase.</p>
  796. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe.</p>
  797. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Pañcapatthanāvidhīsu.</p>
  798. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa.</p>
  799. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Satyarahesveyyādī.</p>
  800. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Sambhāvane vā.</p>
  801. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Māyoge īāādī.</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.</p>
  803. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Āīssādīsvau vā.</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Aādīsvāho brūssa.</p>
  805. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Bhūssa vuka.</p>
  806. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Pubbassa a.</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Ussaṃ svāhā vā.</p>
  808. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tyantīnaṃ ṭaṭū.</p>
  809. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Īādo <a name="M0.0040"></a> vacassoma.</p>
  810. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Karassa sossa kuṃ.</p>
  812. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kā īādīsu.</p>
  813. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Hāssa cāhaṅa ssena.</p>
  814. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.</p>
  815. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa.</p>
  816. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Āīādīsu harassā.</p>
  817. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Gamissa.</p>
  818. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Ḍaṃsassa ca chaṅa.</p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Hūssa he hehi hohī ssatyādo.</p>
  820. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Ṇānāsu rasso.</p>
  821. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.</p>
  822. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Kusaruhehī-ssa chi.</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu.</p>
  824. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Brūto tissīu.</p>
  825. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Kyassa.</p>
  826. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka.</p>
  827. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Uṃssiṃ svaṃsu.</p>
  828. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Eottā suṃ.</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Hūto resuṃ.</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Ossa aitthattho.</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Si<a name="M0.0041"></a>.</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Dīghā īssa.</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Mhātthāna mha.</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Iṃssa ca siu.</p>
  835. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Eyyuṃssuṃ.</p>
  836. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Hissa-to lopo.</p>
  837. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Kyassa sse.</p>
  838. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ādidvinnamiyāiyuṃ.</p>
  840. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tassa tho.</p>
  841. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sihisvaṭa.</p>
  842. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Mimānaṃ vā mimhā ca.</p>
  843. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Esuṅa.</p>
  844. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Īādo dīgho.</p>
  845. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Himimesvassa.</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Sakā ṇāssa kha īādo.</p>
  847. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Sse vā.</p>
  848. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.</p>
  849. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Ñāssa sanāssa nāyo timhi.</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Ñāmhi jaṃ.</p>
  851. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Eyyāssiyāñā vā.</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Īssatyādīsu knālopo.</p>
  853. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Ssassa <a name="M0.0042"></a> hi kamme.</p>
  854. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Etismā.</p>
  855. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Hanā cha khā.</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Hato ha.</p>
  857. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Dakkhakhahehi hohīhi lopo.</p>
  858. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.</p>
  859. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Ṭā.</p>
  860. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Ethassā.</p>
  861. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā.</p>
  862. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ.</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.</p>
  864. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Ovikaraṇassu paracchakke.</p>
  865. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Pubbacchakke vā kvaci.</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Eyyāmasse muca.</p>
  867. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho.</p>
  868. <p class="subhead">(7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)</p>
  869. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Cara <a name="M0.0043"></a> dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu.</p>
  870. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.</p>
  871. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Bandhā ū vadho ca.</p>
  872. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Jambādayo.</p>
  873. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Tapusa vidha kura putha mudā ku.</p>
  874. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Sindhādayo.</p>
  875. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. I.</p>
  876. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Dadhyādayo.</p>
  877. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Yuvaṇṇupantā ki.</p>
  878. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa.</p>
  879. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Bhū gamā īṇa.</p>
  880. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Tanda lakkhā ī.</p>
  881. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Gamā ro.</p>
  882. <p class="centered">(Iti sarapaccayā)</p>
  883. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.</p>
  884. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Ūkādako.</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Bhītvā <a name="M0.0044"></a> nako.</p>
  886. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Siṅghā āṇi kāṭakā.</p>
  887. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Karāditvako.</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Bala pate hyāko.</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Sāmākādayo.</p>
  890. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Vicchā la gama musā kiko.</p>
  891. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Kiṃ kaṇikādayo.</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. I sā kīko.</p>
  893. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kama padā ṇuko.</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Maṇḍa salā ṇūko.</p>
  895. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Lūkādayo.</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Kasā sako.</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Karā tiko.</p>
  898. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Isā ṭhakana.</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Samā kho.</p>
  900. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Mukhādayo.</p>
  901. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Aja vaja muda gada gamā gaka.</p>
  902. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Siṅgādayo.</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Agā gi.</p>
  904. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Yāvalā gu.</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Phegvādayo.</p>
  906. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Janā gho.</p>
  907. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Meghādayo<a name="M0.0045"></a>.</p>
  908. <p class="centered">(Iti kavaggapaccayā)</p>
  909. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Cusara varā co.</p>
  910. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Marā cuīcīca.</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Kusa pasā chika.</p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Kasausā chuka.</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Asa masa vasa kuca kacā cho.</p>
  914. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Gucchādayo.</p>
  915. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Arā ju uṭa ca.</p>
  916. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Rajjādayo.</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Gidhā jhaka.</p>
  918. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Vañcyādayo.</p>
  919. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Kama yajā ño.</p>
  920. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Puññaṃ.</p>
  921. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Arahāñño hāssa hira ca.</p>
  922. <p class="centered">(Iti cavaggapaccayā)</p>
  923. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Kira tarā kīṭo.</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sakādīhyaṭo.</p>
  925. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.</p>
  926. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Kamusa kusa kasā ṭho.</p>
  927. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Kuṭṭhādayo.</p>
  928. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Vara karā aṇḍo.</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Manantā ḍo.</p>
  930. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Kuṇḍādayo.</p>
  931. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Tija <a name="M0.0046"></a> kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.</p>
  932. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Vīādito ṇi.</p>
  933. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Gahādīhya ṇi.</p>
  934. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Rīvībhāhi ṇu.</p>
  935. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Khāṇvādayo.</p>
  936. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Kvāditoṇo.</p>
  937. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Suvīhi ṇaka.</p>
  938. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Tiṇādayo.</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo.</p>
  940. <p class="centered">(Iti ṭavaggapaccayā)</p>
  941. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Pāvasā ati.</p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu.</p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Arissuṭa ca.</p>
  944. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Pitvādayo.</p>
  945. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Jana karā ratu.</p>
  946. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Sakā unto.</p>
  947. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Kapā oto.</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Vasādīhyanto.</p>
  949. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Hisīnaṃ muka ca.</p>
  950. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Hara ruha kulā ito.</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Bharādīhyato.</p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Kirādīhyā-taka.</p>
  953. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Amādīhya-tto.</p>
  954. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Vādīhi <a name="M0.0047"></a> to.</p>
  955. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Gharādīhi taka.</p>
  956. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Nettādayo.</p>
  957. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Samādīhyatho.</p>
  958. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Upavasā vassoṭa ca.</p>
  959. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Ramā thaka.</p>
  960. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Titthādayo.</p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Vasa masa kusā thu.</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Saka vasā thi.</p>
  963. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Vīto thika.</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Sārismā rathi.</p>
  965. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Tā tā ithi.</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Isā thī.</p>
  967. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.</p>
  968. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Kundādayo.</p>
  969. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Dadā du.</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Khanāna dama ramā dho.</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Muddhādayo.</p>
  972. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Sīto dhuka.</p>
  973. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno.</p>
  974. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ajā ino.</p>
  975. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Vipinādayo.</p>
  976. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Kirā <a name="M0.0048"></a> kano.</p>
  977. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Dī ji i mīhi naka.</p>
  978. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Si dhā vī vāhi no.</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Ūnādayo.</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Vīpatā tano.</p>
  981. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Ramā tanaka.</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Sū bhāhi nuka.</p>
  983. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Dhāsse ca.</p>
  984. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Vattā ṭāva dhamāsehyani.</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Yuto ni.</p>
  986. <p class="centered">(Iti tavaggapaccayā)</p>
  987. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Camāpa pā vapā po.</p>
  988. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Yu thu kunaṃ dīgho ca.</p>
  989. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Khipa supa nī sū pūhi paka.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sippādayo.</p>
  991. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Sāsā apo.</p>
  992. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Viṭapādayo.</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Gupā pho.</p>
  994. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Gara sarādīhi bo.</p>
  995. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Nimbādayo.</p>
  996. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Darā bi.</p>
  997. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Kara sara sala kala valla vasā abho.</p>
  998. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Gadā rabho.</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Usarā <a name="M0.0049"></a> sā kato.</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Ito bhaka.</p>
  1001. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Garāvā bho.</p>
  1002. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Sobbhādayo.</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Usa kusa pada sukhā kumo.</p>
  1004. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Vaṭumādayo.</p>
  1005. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Gudhā umo.</p>
  1006. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Paṭha carā amimā.</p>
  1007. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Hi dhūhi maka.</p>
  1008. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Tīto rīsano ca.</p>
  1009. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo.</p>
  1010. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Asmādayo.</p>
  1011. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Nīto mi.</p>
  1012. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ūmi bhūmi nimi rasmi.</p>
  1013. <p class="centered">(Iti pavaggapaccayā)</p>
  1014. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Mā chāhi yo.</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Janissa jā ca.</p>
  1016. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Hadayādayo.</p>
  1017. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka.</p>
  1018. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Hici du minaṃ dīgho ca.</p>
  1019. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Dhātā namī ca.</p>
  1020. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Bhadrādayo<a name="M0.0050"></a>.</p>
  1021. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro.</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Vidhurādayo.</p>
  1023. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro.</p>
  1024. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Thirādayo.</p>
  1025. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Dadagarehi dura bharā.</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Cara dara jara gara marehite.</p>
  1027. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Pīto kvaro.</p>
  1028. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Cīvarādayo.</p>
  1029. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Kuto kraro.</p>
  1030. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Vasāsā charo.</p>
  1031. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Masā chero ca.</p>
  1032. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Dhūvāto saro.</p>
  1033. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Bhamādīhyaro.</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Vadissa bada ca.</p>
  1035. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca.</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Pacissiṭhaṅa ca.</p>
  1037. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Vakā araṇa.</p>
  1038. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro.</p>
  1039. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Kamissa ssu ca.</p>
  1040. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo.</p>
  1041. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Karā māro.</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Pusa <a name="M0.0051"></a> sarehi kharo.</p>
  1043. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.</p>
  1044. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Gabbhīrādayo.</p>
  1045. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Khajja valla masā ūro.</p>
  1046. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Kappūrādayo.</p>
  1047. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Kaṭha cakā oro.</p>
  1048. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Morādayo.</p>
  1049. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Kuto eraka.</p>
  1050. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Bhūsūhi rika.</p>
  1051. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Mīkasīnīhi ru.</p>
  1052. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Sinā eru.</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Bhīruhi ruka.</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Tamā būlo.</p>
  1055. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Sito lakavālā.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.</p>
  1057. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Musā kalo.</p>
  1058. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Thalādayo.</p>
  1059. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Kulā kālo ca.</p>
  1060. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Muḷālādayo.</p>
  1061. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Caṇḍa patā ṇālo.</p>
  1062. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Mādito lo.</p>
  1063. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo.</p>
  1064. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Kuṭā <a name="M0.0052"></a> kilo.</p>
  1065. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Sithilādayo.</p>
  1066. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.</p>
  1067. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Tumulādayo.</p>
  1068. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Kalla kapa takka paṭā olo.</p>
  1069. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Aṅgā ulo li.</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Añjā li.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Chadā li.</p>
  1072. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Alyādayo.</p>
  1073. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Pilādī hya vo.</p>
  1074. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. Sāḷavādayo.</p>
  1075. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. Sarā āvo.</p>
  1076. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Ala mala bilā ṇuvo.</p>
  1077. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Gātvīvo.</p>
  1078. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Suto kva kvā.</p>
  1079. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Vidvā.</p>
  1080. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Thuto re vo.</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Samā rivo.</p>
  1082. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Chadā ravi.</p>
  1083. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Pūra timā kiso rasso ca.</p>
  1084. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Karā īso.</p>
  1085. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Sirīsādayo.</p>
  1086. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Karā <a name="M0.0053"></a> ribbi so.</p>
  1087. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.</p>
  1088. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Āmi thu kusīto saka.</p>
  1089. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Phassādayo.</p>
  1090. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Suto ṇisaka.</p>
  1091. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Ve tā ta yu panā la kala camā aso.</p>
  1092. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā.</p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. Sasa masa daṃsā sā su.</p>
  1094. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Vidā dasuka.</p>
  1095. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Sasā rīho.</p>
  1096. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Jīvāmā ho vamā ca.</p>
  1097. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Taṇhādayo.</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca.</p>
  1099. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca.</p>
  1100. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Guto ḷaka ca.</p>
  1101. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Paṅguḷādayo.</p>
  1102. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Pāto ḷi.</p>
  1103. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Vīto ḷu.</p>
  1104. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo.</p>
  1105. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1106. <p class="book">Moggallānabyākaraṇaṃ</p>
  1107. <p class="chapter">1. Paṭhamo saññādikaṇḍo</p>
  1108. <p class="gatha1">Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ;</p>
  1109. <p class="gathalast">Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ.</p>
  1110. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Aādayo <a name="M0.0054"></a> titālīsa vaṇṇā.</p>
  1111. <p class="bodytext">Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ.</p>
  1112. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Dasādo sarā.</p>
  1113. <p class="bodytext">Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi.</p>
  1114. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24.</p>
  1115. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Pubbo rasso.</p>
  1116. <p class="bodytext">Tesu <a name="M0.0055"></a> dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi.</p>
  1117. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Paro dīgho.</p>
  1118. <p class="bodytext">Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi.</p>
  1119. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Kādayo byañjanā.</p>
  1120. <p class="bodytext">Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi.</p>
  1121. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Pañca pañcakā vaggā.</p>
  1122. <p class="bodytext">Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi.</p>
  1123. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Bindu niggahītaṃ.</p>
  1124. <p class="bodytext">Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ.</p>
  1125. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Iyuvaṇṇā <a name="M0.0056"></a> jhalā nāmassante.</p>
  1126. <p class="bodytext">Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi.</p>
  1127. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Pitthiyaṃ.</p>
  1128. <p class="bodytext">Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi.</p>
  1129. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ghā.</p>
  1130. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiyaṃ</span> vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi.</p>
  1131. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Go syālapane.</p>
  1132. <p class="bodytext">Ālapane si gasañño hoti.</p>
  1133. <p class="bodytext">Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi.</p>
  1134. <p class="bodytext">(Saññā)</p>
  1135. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Vidhibbisesanantassa.</p>
  1136. <p class="bodytext">Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare.</p>
  1137. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sattamiyaṃ pubbassa.</p>
  1138. <p class="bodytext">Sattamīniddese <a name="M0.0057"></a> pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti.</p>
  1139. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcamiyaṃ parassa.</p>
  1140. <p class="bodytext">Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ.</p>
  1141. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Ādissa.</p>
  1142. <p class="bodytext">Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa.</p>
  1143. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Chaṭṭhiyantassa.</p>
  1144. <p class="bodytext">Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā.</p>
  1145. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Ṅānubandho.</p>
  1146. <p class="bodytext">Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ.</p>
  1147. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa.</p>
  1148. <p class="bodytext">Ṭakāro-nubandho <a name="M0.0058"></a> yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena.</p>
  1149. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Ñakānubandhādyantā.</p>
  1150. <p class="bodytext">Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva.</p>
  1151. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Mānubandho sarānamantā paro.</p>
  1152. <p class="bodytext">Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati.</p>
  1153. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Vippaṭisedhe.</p>
  1154. <p class="bodytext">Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma.</p>
  1155. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Saṅketo-navayavo-nubandho.</p>
  1156. <p class="bodytext">Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā.</p>
  1157. <p class="bodytext">Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva.</p>
  1158. <p class="bodytext">Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ.</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Vaṇṇaparena savaṇṇopi.</p>
  1160. <p class="bodytext">Vaṇṇasaddo <a name="M0.0059"></a> paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā.</p>
  1161. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī.</p>
  1162. <p class="bodytext">Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto.</p>
  1163. <p class="bodytext">Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū.</p>
  1164. <p class="bodytext">(Paribhāsāyo.)</p>
  1165. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Saro lopo sare.</p>
  1166. <p class="bodytext">Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha.</p>
  1167. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Paro kvaci.</p>
  1168. <p class="bodytext">Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo.</p>
  1169. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Na dvevā.</p>
  1170. <p class="bodytext">Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va.</p>
  1171. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Yuvaṇṇānameo luttā.</p>
  1172. <p class="bodytext">Luttā <a name="M0.0060"></a> sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ.</p>
  1173. <p class="bodytext">Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ.</p>
  1174. <p class="bodytext">Lutteti kiṃ? Latā iva.</p>
  1175. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Yavā sare.</p>
  1176. <p class="bodytext">Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ.</p>
  1177. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Eonaṃ.</p>
  1178. <p class="bodytext"><span class="bld">Eonaṃ</span>yavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha.</p>
  1179. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Gossā-vaṅa.</p>
  1180. <p class="bodytext">Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho.</p>
  1181. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Byañjane dīgharassā.</p>
  1182. <p class="bodytext">Rassadīghānaṃ <a name="M0.0061"></a> kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī.</p>
  1183. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Saramhā dve.</p>
  1184. <p class="bodytext">Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ.</p>
  1185. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.</p>
  1186. <p class="bodytext">Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho.</p>
  1187. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Vitisseve vā.</p>
  1188. <p class="bodytext">Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha.</p>
  1189. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Eonama vaṇṇe.</p>
  1190. <p class="bodytext">Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ<a name="M0.0062"></a>, hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So.</p>
  1191. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Niggahītaṃ.</p>
  1192. <p class="bodytext">Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā.</p>
  1193. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Lopo.</p>
  1194. <p class="bodytext">Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ.</p>
  1195. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Parasarassa.</p>
  1196. <p class="bodytext">Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi.</p>
  1197. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Vagge vagganto.</p>
  1198. <p class="bodytext">Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati.</p>
  1199. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yevahisu ño.</p>
  1200. <p class="bodytext">Ya <a name="M0.0063"></a> eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva.</p>
  1201. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Ye saṃssa.</p>
  1202. <p class="bodytext">Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo.</p>
  1203. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Mayadā sare.</p>
  1204. <p class="bodytext">Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ.</p>
  1205. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Vanataragā cāgamā.</p>
  1206. <p class="bodytext">Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova.</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Chā ḷo.</p>
  1208. <p class="bodytext">Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā.</p>
  1209. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Tadaminādīni.</p>
  1210. <p class="bodytext">Tadaminādīni <a name="M0.0064"></a> sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1211. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.</p>
  1212. <p class="bodytext">Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā</p>
  1213. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Vaggalasehi te.</p>
  1214. <p class="bodytext">Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.</p>
  1215. <p class="bodytext">Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ.</p>
  1216. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Hassa vipallāso.</p>
  1217. <p class="bodytext">Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ.</p>
  1218. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ve vā.</p>
  1219. <p class="bodytext">Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho.</p>
  1220. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā</p>
  1221. <p class="bodytext">Tathanarānaṃ <a name="M0.0065"></a> ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato.</p>
  1222. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Saṃyogādi lopo.</p>
  1223. <p class="bodytext">Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini.</p>
  1224. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Vicchābhikkhaññesu dve.</p>
  1225. <p class="bodytext">Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate.</p>
  1226. <p class="bodytext">Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi <a name="M0.0066"></a> vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati.</p>
  1227. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Syādilopo pubbassekassa.</p>
  1228. <p class="bodytext">Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti.</p>
  1229. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Sabbādīnaṃ vītihāre.</p>
  1230. <p class="bodytext">Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā.</p>
  1231. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Yāvabodhaṃ sambhame.</p>
  1232. <p class="bodytext">Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho.</p>
  1233. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Bahulaṃ.</p>
  1234. <p class="bodytext">Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca.</p>
  1235. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  1236. <p class="centered">Paṭhamo kaṇḍo.</p>
  1237. <p class="chapter">2. Dutiyo kaṇḍo (syādi)</p>
  1238. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Dve <a name="M0.0067"></a> dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su.</p>
  1239. <p class="bodytext">Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā.</p>
  1240. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Kamme dutiyā.</p>
  1241. <p class="bodytext">Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati.</p>
  1242. <p class="bodytext">‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi <a name="M0.0068"></a> anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati.</p>
  1243. <p class="bodytext">Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā.</p>
  1244. <p class="bodytext">Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā.</p>
  1245. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kāladdhānamaccantasaṃyoge.</p>
  1246. <p class="bodytext">Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ <a name="M0.0069"></a> guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato.</p>
  1247. <p class="bodytext">Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā.</p>
  1248. <p class="bodytext">Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti.</p>
  1249. <p class="bodytext">Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā.</p>
  1250. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje.</p>
  1251. <p class="bodytext">Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ <a name="M0.0070"></a> modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā.</p>
  1252. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Harādīnaṃ vā.</p>
  1253. <p class="bodytext">Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā.</p>
  1254. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Na khādādīnaṃ.</p>
  1255. <p class="bodytext">Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena.</p>
  1256. <p class="bodytext">(1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde.</p>
  1257. <p class="bodytext">(2) Bhakkhissāhiṃ <a name="M0.0071"></a> sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ.</p>
  1258. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Jhādīhi yuttā.</p>
  1259. <p class="bodytext">Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ.</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā.</p>
  1261. <p class="bodytext">Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati.</p>
  1262. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Patiparīhi bhāge ca.</p>
  1263. <p class="bodytext">Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā.</p>
  1264. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Anunā.</p>
  1265. <p class="bodytext">Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Sahatthe.</p>
  1267. <p class="bodytext">Sahatthe-nunā <a name="M0.0072"></a> yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati.</p>
  1268. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Hīne.</p>
  1269. <p class="bodytext">Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto.</p>
  1270. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Upena.</p>
  1271. <p class="bodytext">Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho.</p>
  1272. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sattamyādhikye.</p>
  1273. <p class="bodytext">Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo.</p>
  1274. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Sāmitte-dhinā.</p>
  1275. <p class="bodytext">Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto.</p>
  1276. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Kattukareṇesu tatiyā.</p>
  1277. <p class="bodytext">Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena <a name="M0.0073"></a> dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti.</p>
  1278. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Sahatthena.</p>
  1279. <p class="bodytext">Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati.</p>
  1280. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Lakkhaṇe.</p>
  1281. <p class="bodytext">Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate.</p>
  1282. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Hetumhi.</p>
  1283. <p class="bodytext">Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso.</p>
  1284. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Pañcamīṇe vā.</p>
  1285. <p class="bodytext">Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā.</p>
  1286. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Guṇe.</p>
  1287. <p class="bodytext">Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho.</p>
  1288. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Chaṭṭhī <a name="M0.0074"></a> hetvatthehi.</p>
  1289. <p class="bodytext">Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā.</p>
  1290. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Sabbādito sabbā.</p>
  1291. <p class="bodytext">Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ.</p>
  1292. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthī sampadāne.</p>
  1293. <p class="bodytext">Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi.</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Tādatthye.</p>
  1295. <p class="bodytext">Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi.</p>
  1296. <p class="bodytext">Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā<a name="M0.0075"></a>, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā.</p>
  1297. <p class="bodytext">Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ.</p>
  1298. <p class="bodytext">Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti.</p>
  1299. <p class="bodytext">Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti.</p>
  1300. <p class="bodytext">Āyu <a name="M0.0076"></a> bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ.</p>
  1301. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Pañcamyavadhismā.</p>
  1302. <p class="bodytext">Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ.</p>
  1303. <p class="bodytext">Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati<a name="M0.0077"></a>, upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī.</p>
  1304. <p class="bodytext">Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī.</p>
  1305. <p class="bodytext">Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā.</p>
  1306. <p class="bodytext">Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi.</p>
  1307. <p class="bodytext">Keci <a name="M0.0078"></a> panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo.</p>
  1308. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Apaparīhi vajjane.</p>
  1309. <p class="bodytext">Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti.</p>
  1310. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.</p>
  1311. <p class="bodytext">Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.</p>
  1312. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Rite dutiyā ca.</p>
  1313. <p class="bodytext">Ritesaddena <a name="M0.0079"></a> yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā.</p>
  1314. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Vinā-ññatra tatiyā ca.</p>
  1315. <p class="bodytext">Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.</p>
  1316. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Puthanānāhi.</p>
  1317. <p class="bodytext">Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.</p>
  1318. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sattamyādhāre.</p>
  1319. <p class="bodytext">Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo.</p>
  1320. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Nimitte.</p>
  1321. <p class="bodytext">Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ.</p>
  1322. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ.</p>
  1323. <p class="bodytext">Yassa <a name="M0.0080"></a> bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Chaṭṭhī cānādare.</p>
  1325. <p class="bodytext">Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’.</p>
  1326. <p class="bodytext">Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti.</p>
  1327. <p class="bodytext">Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti.</p>
  1328. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Yato niddhāraṇaṃ.</p>
  1329. <p class="bodytext">Jātiguṇakiriyāhi <a name="M0.0081"></a> samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī.</p>
  1330. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Paṭhamātthamatte.</p>
  1331. <p class="bodytext">Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova.</p>
  1332. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Āmantaṇe.</p>
  1333. <p class="bodytext">Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka.</p>
  1334. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Chaṭṭhī sambandhe.</p>
  1335. <p class="bodytext">Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ <a name="M0.0082"></a> dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi.</p>
  1336. <p class="bodytext">Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi.</p>
  1337. <p class="bodytext">Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi.</p>
  1338. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Tulyatthena vā tatiyā.</p>
  1339. <p class="bodytext">Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā.</p>
  1340. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Ato yonaṃ ṭāṭe.</p>
  1341. <p class="bodytext">Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā.</p>
  1342. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Ninaṃ vā.</p>
  1343. <p class="bodytext">Akārantato <a name="M0.0083"></a> nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni.</p>
  1344. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Smāsmiṃnaṃ.</p>
  1345. <p class="bodytext">Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ.</p>
  1346. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Sassāya catutthiyā.</p>
  1347. <p class="bodytext">Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso.</p>
  1348. <p class="bodytext">Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti.</p>
  1349. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.</p>
  1350. <p class="bodytext">Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi.</p>
  1351. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Ssā vā tetimāmūhi.</p>
  1352. <p class="bodytext">Ghapasaññehi <a name="M0.0084"></a> tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi.</p>
  1353. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.</p>
  1354. <p class="bodytext">Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho.</p>
  1355. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Basukatinnaṃ.</p>
  1356. <p class="bodytext">Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ.</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā.</p>
  1358. <p class="bodytext">Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ.</p>
  1359. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Ubhinnaṃ.</p>
  1360. <p class="bodytext">Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ.</p>
  1361. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Suña sassa.</p>
  1362. <p class="bodytext">Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ.</p>
  1363. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami.</p>
  1364. <p class="bodytext">Ssamādīsvitarādīnami <a name="M0.0085"></a> hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā.</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Tāya vā.</p>
  1366. <p class="bodytext">Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya.</p>
  1367. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tetimāto sassa ssāya.</p>
  1368. <p class="bodytext">Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya.</p>
  1369. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Ratyādīhi ṭo smino.</p>
  1370. <p class="bodytext">Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ.</p>
  1371. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Suhisubhasso.</p>
  1372. <p class="bodytext">Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi.</p>
  1373. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Ltupitādinamā simhi.</p>
  1374. <p class="bodytext">Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu.</p>
  1375. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Ge a ca.</p>
  1376. <p class="bodytext">Ltupitādīnaṃ <a name="M0.0086"></a> a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā.</p>
  1377. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Ayunaṃ vā dīgho.</p>
  1378. <p class="bodytext">A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū.</p>
  1379. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Ghabrahmādite.</p>
  1380. <p class="bodytext">Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi.</p>
  1381. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Nammādīhi.</p>
  1382. <p class="bodytext">Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā.</p>
  1383. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Rasso vā.</p>
  1384. <p class="bodytext">Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā.</p>
  1385. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu.</p>
  1386. <p class="bodytext">Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya.</p>
  1387. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Ekavacana yosva-ghonaṃ.</p>
  1388. <p class="bodytext">Ekavacane <a name="M0.0087"></a> yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ.</p>
  1389. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Ge vā.</p>
  1390. <p class="bodytext">Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go.</p>
  1391. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Sismiṃ nānapuṃsakassa.</p>
  1392. <p class="bodytext">Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ.</p>
  1393. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā.</p>
  1394. <p class="bodytext">Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ.</p>
  1395. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Sumhi vā.</p>
  1396. <p class="bodytext">Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu.</p>
  1397. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Gavaṃ sena.</p>
  1398. <p class="bodytext">Gossa <a name="M0.0088"></a> se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa.</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Gunnaṃ ca naṃnā.</p>
  1400. <p class="bodytext">Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ.</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Nāssā.</p>
  1402. <p class="bodytext">Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena.</p>
  1403. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Gāvumhi.</p>
  1404. <p class="bodytext">Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā.</p>
  1405. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Yaṃ pīto.</p>
  1406. <p class="bodytext">Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ.</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Naṃ jhīto.</p>
  1408. <p class="bodytext">Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ.</p>
  1409. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Yonaṃ none pume.</p>
  1410. <p class="bodytext">Jhīto <a name="M0.0089"></a> yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni.</p>
  1411. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. No.</p>
  1412. <p class="bodytext">Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā.</p>
  1413. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Smino ni.</p>
  1414. <p class="bodytext">Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ.</p>
  1415. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Ambvādīhi.</p>
  1416. <p class="bodytext">Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi.</p>
  1417. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Kammādito.</p>
  1418. <p class="bodytext">Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe.</p>
  1419. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Nāsseno.</p>
  1420. <p class="bodytext">Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena.</p>
  1421. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Jhalā sassa no.</p>
  1422. <p class="bodytext">Jhalato <a name="M0.0090"></a> sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa,</p>
  1423. <p class="bodytext">Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho.</p>
  1424. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Nā smāssa.</p>
  1425. <p class="bodytext">Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā.</p>
  1426. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Lā yo naṃ vo pume.</p>
  1427. <p class="bodytext">Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni.</p>
  1428. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Jantvādito no ca.</p>
  1429. <p class="bodytext">Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū.</p>
  1430. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Kūto.</p>
  1431. <p class="bodytext">Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū.</p>
  1432. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Dhalāpo-musmā.</p>
  1433. <p class="bodytext">Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ.</p>
  1434. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Na no sassa.</p>
  1435. <p class="bodytext">Amusmā <a name="M0.0091"></a> sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā.</p>
  1436. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Yolopanisu dīgho.</p>
  1437. <p class="bodytext">Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo.</p>
  1438. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Sunaṃhisu.</p>
  1439. <p class="bodytext">Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi.</p>
  1440. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Pañcādīnaṃ cuddasannama.</p>
  1441. <p class="bodytext">Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā.</p>
  1442. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Yvādo ntussa.</p>
  1443. <p class="bodytext">Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati.</p>
  1444. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Ntassa ca ṭa vaṃse.</p>
  1445. <p class="bodytext">Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti.</p>
  1446. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Yosu jhissa pume.</p>
  1447. <p class="bodytext">Jhasaññassa <a name="M0.0092"></a> issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni.</p>
  1448. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Vevosu lussa.</p>
  1449. <p class="bodytext">Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo.</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Yomhi vā kvaci.</p>
  1451. <p class="bodytext">Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo.</p>
  1452. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Pumālapane vevo.</p>
  1453. <p class="bodytext">Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo.</p>
  1454. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi.</p>
  1455. <p class="bodytext">Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā.</p>
  1456. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Suhisvasse.</p>
  1457. <p class="bodytext">Akārantassa <a name="M0.0093"></a> suhisve hoti. Buddhesu buddhehi.</p>
  1458. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Sabbādīnaṃ naṃmhīca.</p>
  1459. <p class="bodytext">Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha.</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Saṃsānaṃ.</p>
  1461. <p class="bodytext">Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ.</p>
  1462. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Ghapā sassa ssā vā.</p>
  1463. <p class="bodytext">Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ.</p>
  1464. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Smino ssaṃ.</p>
  1465. <p class="bodytext">Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā.</p>
  1466. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Yaṃ.</p>
  1467. <p class="bodytext">Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā.</p>
  1468. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Tiṃ sabhāparisāya.</p>
  1469. <p class="bodytext">Sabhāparisāhi <a name="M0.0094"></a> smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya.</p>
  1470. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Padādīhi si.</p>
  1471. <p class="bodytext">Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ.</p>
  1472. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Nāssa sā.</p>
  1473. <p class="bodytext">Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena.</p>
  1474. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Kodhādīhi.</p>
  1475. <p class="bodytext">Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena.</p>
  1476. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Atena.</p>
  1477. <p class="bodytext">Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā.</p>
  1478. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">Sisso</span>.</p>
  1479. <p class="bodytext">Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi.</p>
  1480. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Kvace vā.</p>
  1481. <p class="bodytext">Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe<a name="M0.0095"></a>. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu.</p>
  1482. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Aṃ napuṃsake.</p>
  1483. <p class="bodytext">Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ.</p>
  1484. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Yonaṃ ni.</p>
  1485. <p class="bodytext">Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ.</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Jhalā vā.</p>
  1487. <p class="bodytext">Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū.</p>
  1488. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Lopo.</p>
  1489. <p class="bodytext">Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa.</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Jantuhetvīghapehi vā.</p>
  1491. <p class="bodytext">Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo.</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Ye passivaṇṇassa.</p>
  1493. <p class="bodytext">Pasaññassa <a name="M0.0096"></a> ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā.</p>
  1494. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Gasīnaṃ.</p>
  1495. <p class="bodytext">Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī.</p>
  1496. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.</p>
  1497. <p class="bodytext">Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate.</p>
  1498. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Ekatthatāyaṃ.</p>
  1499. <p class="bodytext">Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako.</p>
  1500. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Pubbasmāmādito.</p>
  1501. <p class="bodytext">Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ</p>
  1502. <p class="bodytext">Vidhānā <a name="M0.0097"></a> yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato.</p>
  1503. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Nātoma pañcamiyā.</p>
  1504. <p class="bodytext">Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya.</p>
  1505. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Vā tatiyāsattaminaṃ.</p>
  1506. <p class="bodytext">Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi.</p>
  1507. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Rājasī nāmhi.</p>
  1508. <p class="bodytext">Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā.</p>
  1509. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Sunaṃhisū.</p>
  1510. <p class="bodytext">Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi.</p>
  1511. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Imassāditthiyaṃṭe.</p>
  1512. <p class="bodytext">Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi.</p>
  1513. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Nāmha nimi.</p>
  1514. <p class="bodytext">Imasaddassānitthiyaṃ <a name="M0.0098"></a> nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya.</p>
  1515. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Simha napuṃsakassāyaṃ.</p>
  1516. <p class="bodytext">Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ.</p>
  1517. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Tyatetānaṃ tassa so.</p>
  1518. <p class="bodytext">Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ.</p>
  1519. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Massāmussa.</p>
  1520. <p class="bodytext">Anapuṃsakassāmussa makārassa <span class="bld">so</span> hoti simhi, asu puriso, asu itthī.</p>
  1521. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Ke vā.</p>
  1522. <p class="bodytext">Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni.</p>
  1523. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Tatassa no tabbāsu.</p>
  1524. <p class="bodytext">Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi.</p>
  1525. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca.</p>
  1526. <p class="bodytext">Sādīsvimassa <a name="M0.0099"></a> tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti.</p>
  1527. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Ṭe sissisismā.</p>
  1528. <p class="bodytext">Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi.</p>
  1529. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Dutiyassa yossa.</p>
  1530. <p class="bodytext">Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti.</p>
  1531. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Ekaccādīha to.</p>
  1532. <p class="bodytext">Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama.</p>
  1533. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Na nissa ṭā.</p>
  1534. <p class="bodytext">Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni.</p>
  1535. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Sabbādīhī<a name="M0.0100"></a>.</p>
  1536. <p class="bodytext">Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni.</p>
  1537. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Yonameṭa.</p>
  1538. <p class="bodytext">Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo.</p>
  1539. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Nāññaṃ canāmappadhānā.</p>
  1540. <p class="bodytext">Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā.</p>
  1541. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Tatiyatthayoge.</p>
  1542. <p class="bodytext">Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.</p>
  1543. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Catthasamāse.</p>
  1544. <p class="bodytext">Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi.</p>
  1545. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Veṭa.</p>
  1546. <p class="bodytext">Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā.</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Pubbādīhi chahī.</p>
  1548. <p class="bodytext">Etehi <a name="M0.0101"></a> pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye.</p>
  1549. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.</p>
  1550. <p class="bodytext">Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’.</p>
  1551. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Sato saba bhe.</p>
  1552. <p class="bodytext">Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi.</p>
  1553. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Bhavato vā bhonto gayonāse.</p>
  1554. <p class="bodytext">Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena.</p>
  1555. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Sissāggito ni.</p>
  1556. <p class="bodytext">Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi.</p>
  1557. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Ntassaṃ.</p>
  1558. <p class="bodytext">Simhi <a name="M0.0102"></a> ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto.</p>
  1559. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Bhūto.</p>
  1560. <p class="bodytext">Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ.</p>
  1561. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.</p>
  1562. <p class="bodytext">Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ.</p>
  1563. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Ntussa.</p>
  1564. <p class="bodytext">Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā.</p>
  1565. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Aṃṅaṃ napuṃsake.</p>
  1566. <p class="bodytext">Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu.</p>
  1567. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Himavato vā o.</p>
  1568. <p class="bodytext">Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā.</p>
  1569. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Rājādiyuvāditvā.</p>
  1570. <p class="bodytext">Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha.</p>
  1571. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Vāmhānaṅa.</p>
  1572. <p class="bodytext">Rājādīnaṃ <a name="M0.0103"></a> yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ.</p>
  1573. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Yonamāno.</p>
  1574. <p class="bodytext">Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve.</p>
  1575. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Āyono ca sakhā.</p>
  1576. <p class="bodytext">Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe.</p>
  1577. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Ṭe smino.</p>
  1578. <p class="bodytext">Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho.</p>
  1579. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Nonāsesvi.</p>
  1580. <p class="bodytext">Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa.</p>
  1581. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Smānaṃsu vā.</p>
  1582. <p class="bodytext">Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ.</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Yosvaṃhisu cāraṅa.</p>
  1584. <p class="bodytext">Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ.</p>
  1585. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Lthupitādīnamase.</p>
  1586. <p class="bodytext">Ltuppaccayantānaṃ <a name="M0.0104"></a> pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno.</p>
  1587. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Namhi vā.</p>
  1588. <p class="bodytext">Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ.</p>
  1589. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Ā.</p>
  1590. <p class="bodytext">Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ.</p>
  1591. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Salopo.</p>
  1592. <p class="bodytext">Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno.</p>
  1593. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Suhisvāraṅa.</p>
  1594. <p class="bodytext">Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī.</p>
  1595. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Najjāyosmāma.</p>
  1596. <p class="bodytext">Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo.</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Ṭi katimhā.</p>
  1598. <p class="bodytext">Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa.</p>
  1599. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.</p>
  1600. <p class="bodytext">Pañcādīhi <a name="M0.0105"></a> cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo.</p>
  1601. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Ubhagohi ṭo.</p>
  1602. <p class="bodytext">Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo.</p>
  1603. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Āraṅa smā.</p>
  1604. <p class="bodytext">Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro.</p>
  1605. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Ṭoṭe vā.</p>
  1606. <p class="bodytext">Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.</p>
  1607. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Ṭā nāsmānaṃ.</p>
  1608. <p class="bodytext">Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā.</p>
  1609. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Ṭi smino.</p>
  1610. <p class="bodytext">Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari.</p>
  1611. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Divādito.</p>
  1612. <p class="bodytext">Divādīhi <a name="M0.0106"></a> nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo.</p>
  1613. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Rassāraṅa.</p>
  1614. <p class="bodytext">Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari.</p>
  1615. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Pitādīnamanatvādīnaṃ.</p>
  1616. <p class="bodytext">Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro.</p>
  1617. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.</p>
  1618. <p class="bodytext">Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi.</p>
  1619. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Nonānesvā.</p>
  1620. <p class="bodytext">Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne.</p>
  1621. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Smāsminnaṃ nāne.</p>
  1622. <p class="bodytext">Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne.</p>
  1623. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Yonaṃ none vā.</p>
  1624. <p class="bodytext">Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ.</p>
  1625. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Ito ññatthe pume.</p>
  1626. <p class="bodytext">Aññapadatthe <a name="M0.0107"></a> vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo.</p>
  1627. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Ne smino kvaci.</p>
  1628. <p class="bodytext">Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā.</p>
  1629. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Pumā.</p>
  1630. <p class="bodytext">Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume.</p>
  1631. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Nāmhi.</p>
  1632. <p class="bodytext">Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena.</p>
  1633. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Sumhā ca.</p>
  1634. <p class="bodytext">Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ.</p>
  1635. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Gassaṃ.</p>
  1636. <p class="bodytext">Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma.</p>
  1637. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Sāssaṃse cānaṅa.</p>
  1638. <p class="bodytext">Sāsaddassa <a name="M0.0108"></a> ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna.</p>
  1639. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.</p>
  1640. <p class="bodytext">Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ.</p>
  1641. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Brahmassu vā.</p>
  1642. <p class="bodytext">Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ.</p>
  1643. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Nāmhi.</p>
  1644. <p class="bodytext">Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā.</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.</p>
  1646. <p class="bodytext">Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā.</p>
  1647. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Yuvā sassino.</p>
  1648. <p class="bodytext">Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa.</p>
  1649. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. No-ttātumā.</p>
  1650. <p class="bodytext">Attātumehi <a name="M0.0109"></a> sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa.</p>
  1651. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Suhīsu naka.</p>
  1652. <p class="bodytext">Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā.</p>
  1653. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Smāssa nā brahmā ca.</p>
  1654. <p class="bodytext">Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā.</p>
  1655. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.</p>
  1656. <p class="bodytext">Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ.</p>
  1657. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Kissa ko sabbāsu.</p>
  1658. <p class="bodytext">Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi.</p>
  1659. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ.</p>
  1660. <p class="bodytext">Anitthiyaṃ <a name="M0.0110"></a> kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ.</p>
  1661. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. Kimaṃsisu saha napuṃsake.</p>
  1662. <p class="bodytext">Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ.</p>
  1663. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. Imassidaṃ vā.</p>
  1664. <p class="bodytext">Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ.</p>
  1665. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Amussāduṃ.</p>
  1666. <p class="bodytext">Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ.</p>
  1667. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Sumhāmussāsmā.</p>
  1668. <p class="bodytext">Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu.</p>
  1669. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.</p>
  1670. <p class="bodytext">Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ.</p>
  1671. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ.</p>
  1672. <p class="bodytext">Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso.</p>
  1673. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Tīṇicattāri napuṃsake.</p>
  1674. <p class="bodytext">Yomhi <a name="M0.0111"></a> savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri.</p>
  1675. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Pume tayo cattāro.</p>
  1676. <p class="bodytext">Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro.</p>
  1677. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Caturo vā catussa.</p>
  1678. <p class="bodytext">Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā.</p>
  1679. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Mayamasmāmhassa.</p>
  1680. <p class="bodytext">Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe.</p>
  1681. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.</p>
  1682. <p class="bodytext">Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama.</p>
  1683. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Simha-haṃ.</p>
  1684. <p class="bodytext">Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ.</p>
  1685. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca.</p>
  1686. <p class="bodytext">Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ.</p>
  1687. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.</p>
  1688. <p class="bodytext">Tumhassa <a name="M0.0112"></a> tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi.</p>
  1689. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Smāmhi tvamhā.</p>
  1690. <p class="bodytext">Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā.</p>
  1691. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame.</p>
  1692. <p class="bodytext">Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā.</p>
  1693. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Taṃ naṃmhi.</p>
  1694. <p class="bodytext">Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ <span class="bld">gacchantānaṃ</span>, guṇavataṃ guṇavantānaṃ.</p>
  1695. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Totātitā sasmāsmiṃnāsu.</p>
  1696. <p class="bodytext">Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena.</p>
  1697. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Ṭaṭāaṃ ge.</p>
  1698. <p class="bodytext">Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ.</p>
  1699. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. Yomhi dvinnaṃ duvedve.</p>
  1700. <p class="bodytext">Yomhī <a name="M0.0113"></a> dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve.</p>
  1701. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ.</p>
  1702. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ.</p>
  1703. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ.</p>
  1704. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino.</p>
  1705. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini.</p>
  1706. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje.</p>
  1707. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi.</p>
  1708. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.</p>
  1709. <p class="bodytext">Aṃmhi <a name="M0.0114"></a> tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ,</p>
  1710. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Nāsmāsu tayāmayā.</p>
  1711. <p class="bodytext">Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ.</p>
  1712. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.</p>
  1713. <p class="bodytext">Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ.</p>
  1714. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.</p>
  1715. <p class="bodytext">Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate.</p>
  1716. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. Dutiye yomhi vā.</p>
  1717. <p class="bodytext">Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe.</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Apādādo padatekavākye.</p>
  1719. <p class="bodytext">Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ.</p>
  1720. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. Yonaṃhisvapañcamyā vono.</p>
  1721. <p class="bodytext">Apañcamiyā <a name="M0.0115"></a> yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.</p>
  1722. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Teme nāse.</p>
  1723. <p class="bodytext">Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.</p>
  1724. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Anvādese.</p>
  1725. <p class="bodytext">Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.</p>
  1726. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. Sapubbā paṭhamantā vā.</p>
  1727. <p class="bodytext">Vijjamānapubbasmā <a name="M0.0116"></a> paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.</p>
  1728. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Na ca vā hā hevayoge.</p>
  1729. <p class="bodytext">Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.</p>
  1730. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. Dassanatthe nālocane.</p>
  1731. <p class="bodytext">Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.</p>
  1732. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā<a name="M0.0117"></a>, parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā.</p>
  1733. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. Na sāmaññavacanamekatthe.</p>
  1734. <p class="bodytext">Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.</p>
  1735. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Bahūsu vā.</p>
  1736. <p class="bodytext">Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.</p>
  1737. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  1738. <p class="centered">Syādikaṇḍo dutiyo.</p>
  1739. <p class="chapter">(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)</p>
  1740. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Syādi syādinekatthaṃ.</p>
  1741. <p class="bodytext">Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate.</p>
  1742. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe.</p>
  1743. <p class="bodytext">Asaṅkhyaṃ<a name="M0.0118"></a>, syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi.</p>
  1744. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Yathā na tulye.</p>
  1745. <p class="bodytext">Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto.</p>
  1746. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Yāvāvadhāraṇe.</p>
  1747. <p class="bodytext">Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti.</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Payyapā <a name="M0.0119"></a> bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā.</p>
  1749. <p class="bodytext">Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro.</p>
  1750. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Samīpāyāmesvanu.</p>
  1751. <p class="bodytext">Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju.</p>
  1752. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Tiṭṭhagvādīni.</p>
  1753. <p class="bodytext">Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ.</p>
  1754. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti.</p>
  1755. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Taṃ napuṃsakaṃ.</p>
  1756. <p class="bodytext">Yadetamatikkantamekatthaṃ<a name="M0.0120"></a>, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho.</p>
  1757. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Amādi.</p>
  1758. <p class="bodytext">Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.</p>
  1759. <p class="bodytext">Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā.</p>
  1760. <p class="bodytext">Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati.</p>
  1761. <p class="bodytext">Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito.</p>
  1762. <p class="bodytext">Rañño <a name="M0.0121"></a> puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito.</p>
  1763. <p class="bodytext">Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve.</p>
  1764. <p class="bodytext">Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.</p>
  1765. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Visesanamekatthena.</p>
  1766. <p class="bodytext">Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ.</p>
  1767. <p class="bodytext">Kvaci <a name="M0.0122"></a> vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati.</p>
  1768. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Naña.</p>
  1769. <p class="bodytext">Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kupādayo niccamasyādividhimhi.</p>
  1771. <p class="bodytext">Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho.</p>
  1772. <p class="bodytext">(9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī.</p>
  1773. <p class="bodytext">(10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo.</p>
  1774. <p class="bodytext">(11) ‘‘Avādayo <a name="M0.0123"></a> kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ.</p>
  1775. <p class="bodytext">(12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno.</p>
  1776. <p class="bodytext">(13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’.</p>
  1777. <p class="bodytext">Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.</p>
  1778. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Cī kriyatthehi.</p>
  1779. <p class="bodytext">Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya.</p>
  1780. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā.</p>
  1781. <p class="bodytext">Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho.</p>
  1782. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Aññe ca.</p>
  1783. <p class="bodytext">Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya.</p>
  1784. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Vānekaññatthe.</p>
  1785. <p class="bodytext">Anekaṃ <a name="M0.0124"></a> syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo.</p>
  1786. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇassā</span> ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato.</p>
  1787. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.</p>
  1788. <p class="bodytext">Sattamyantaṃ <a name="M0.0125"></a> tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ.</p>
  1789. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Catthe.</p>
  1790. <p class="bodytext">Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva.</p>
  1791. <p class="bodytext">Te <a name="M0.0126"></a> ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova.</p>
  1792. <p class="bodytext">Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ<a name="M0.0127"></a>, sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu.</p>
  1793. <p class="bodytext">Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi.</p>
  1794. <p class="bodytext">Etasmiṃ <a name="M0.0128"></a> ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1795. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Samāhāre napuṃsakaṃ.</p>
  1796. <p class="bodytext">Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.</p>
  1797. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Saṅkhyādi.</p>
  1798. <p class="bodytext">Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto.</p>
  1799. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.</p>
  1800. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso.</p>
  1801. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Syādīsu rasso.</p>
  1802. <p class="bodytext">Napuṃsake <a name="M0.0129"></a> vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye.</p>
  1803. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Ghapassantassāppadhānassa.</p>
  1804. <p class="bodytext">Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū.</p>
  1805. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Gossu.</p>
  1806. <p class="bodytext">Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ.</p>
  1807. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Itthiyamatvā.</p>
  1808. <p class="bodytext">Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.</p>
  1809. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Nadādito vī.</p>
  1810. <p class="bodytext">Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho.</p>
  1811. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Yakkhāditinī ca.</p>
  1812. <p class="bodytext">Yakkhādito <a name="M0.0130"></a> itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.</p>
  1813. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ārāmikādīhi.</p>
  1814. <p class="bodytext">Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī.</p>
  1815. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Yuvaṇṇehi nī.</p>
  1816. <p class="bodytext">Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Ktimhāññatthe.</p>
  1818. <p class="bodytext">Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati.</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Gharaṇyādayo.</p>
  1820. <p class="bodytext">Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.</p>
  1821. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.</p>
  1822. <p class="bodytext">Mātulādito <a name="M0.0131"></a> bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī.</p>
  1823. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū.</p>
  1824. <p class="bodytext">Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū.</p>
  1825. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Yuvā ti.</p>
  1826. <p class="bodytext">Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati.</p>
  1827. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Ntantūnaṃ vīmhito vā.</p>
  1828. <p class="bodytext">Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī.</p>
  1829. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Bhavato bhoto.</p>
  1830. <p class="bodytext">Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī.</p>
  1831. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Gossāvaṅa.</p>
  1832. <p class="bodytext">Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī.</p>
  1833. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Puthussa pathavaputhavā.</p>
  1834. <p class="bodytext">Vīmhi <a name="M0.0132"></a> puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Samāsantva.</p>
  1836. <p class="bodytext">Samāsantva iti cādhikarīyati.</p>
  1837. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Pāpādīhi bhūmiyā.</p>
  1838. <p class="bodytext">Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ.</p>
  1839. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Saṅkhyāhi.</p>
  1840. <p class="bodytext">Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ.</p>
  1841. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Nadīgodāvarīnaṃ.</p>
  1842. <p class="bodytext">Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi.</p>
  1843. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.</p>
  1844. <p class="bodytext">Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ <a name="M0.0133"></a> ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti.</p>
  1845. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā.</p>
  1846. <p class="bodytext">Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ.</p>
  1847. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Gotvacatthe cālope.</p>
  1848. <p class="bodytext">Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu.</p>
  1849. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Rattindivadāragavacaturassā.</p>
  1850. <p class="bodytext">Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso.</p>
  1851. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Āyāmenugavaṃ.</p>
  1852. <p class="bodytext">Anugavanti <a name="M0.0134"></a> nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu.</p>
  1853. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī.</p>
  1854. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Dārumyaṅgulyā.</p>
  1855. <p class="bodytext">Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.</p>
  1856. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ci vītihāre.</p>
  1857. <p class="bodytext">Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate.</p>
  1858. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ltvitthiyūhi ko.</p>
  1859. <p class="bodytext">Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū.</p>
  1860. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Vāññato.</p>
  1861. <p class="bodytext">Aññehi <a name="M0.0135"></a> aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo.</p>
  1862. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ.</p>
  1863. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Imassidaṃ.</p>
  1864. <p class="bodytext">Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.</p>
  1865. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.</p>
  1866. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Ṭantantūnaṃ.</p>
  1867. <p class="bodytext">Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ.</p>
  1868. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi.</p>
  1869. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.</p>
  1870. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Parassa saṅkhyāsu.</p>
  1871. <p class="bodytext">Saṅkhyāsuttarapadesu <a name="M0.0136"></a> parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino.</p>
  1872. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Jane puthassu.</p>
  1873. <p class="bodytext">Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.</p>
  1874. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. So chassāhāyatane vā.</p>
  1875. <p class="bodytext">Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.</p>
  1876. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Ltupitādīnamāraṅaraṅa.</p>
  1877. <p class="bodytext">Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro.</p>
  1878. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.</p>
  1879. <p class="bodytext">Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro.</p>
  1880. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Putte.</p>
  1881. <p class="bodytext">Putte <a name="M0.0137"></a> uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā.</p>
  1882. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Cismiṃ.</p>
  1883. <p class="bodytext">Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.</p>
  1884. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe.</p>
  1885. <p class="bodytext">Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.</p>
  1886. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Kvaci paccaye.</p>
  1887. <p class="bodytext">Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā.</p>
  1888. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Sabbādayo vuttimatte.</p>
  1889. <p class="bodytext">Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā.</p>
  1890. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Jāyāya jayaṃ patimhi.</p>
  1891. <p class="bodytext">Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti.</p>
  1892. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Saññāyamudodakassa.</p>
  1893. <p class="bodytext">Saññāyamudakassuttarapade <a name="M0.0138"></a> udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.</p>
  1894. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Kumbhādīsu vā.</p>
  1895. <p class="bodytext">Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ.</p>
  1896. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Sotādīsūlopo.</p>
  1897. <p class="bodytext">Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.</p>
  1898. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Ṭa naña ssa.</p>
  1899. <p class="bodytext">Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto.</p>
  1900. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Ana sare.</p>
  1901. <p class="bodytext">Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ.</p>
  1902. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Nakhādayo.</p>
  1903. <p class="bodytext">Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi.</p>
  1904. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Nago vāppāṇini.</p>
  1905. <p class="bodytext">Nagaiccappāṇini <a name="M0.0139"></a> vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena.</p>
  1906. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Sahassa so-ññatthe.</p>
  1907. <p class="bodytext">Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.</p>
  1908. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Saññāyaṃ.</p>
  1909. <p class="bodytext">Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.</p>
  1910. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Appaccakkhe.</p>
  1911. <p class="bodytext">Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.</p>
  1912. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Akāle sakatthe.</p>
  1913. <p class="bodytext">Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.</p>
  1914. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Ganthantādhikye.</p>
  1915. <p class="bodytext">Ganthante <a name="M0.0140"></a> ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho.</p>
  1916. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Samānassa pakkhādīsu vā.</p>
  1917. <p class="bodytext">Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.</p>
  1918. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Udare iye.</p>
  1919. <p class="bodytext">Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā.</p>
  1920. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Rīrikkhakesu.</p>
  1921. <p class="bodytext">Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso.</p>
  1922. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Sabbādīnamā.</p>
  1923. <p class="bodytext">Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso.</p>
  1924. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.</p>
  1925. <p class="bodytext">Rīrikkhakesu <a name="M0.0141"></a> ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.</p>
  1926. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ.</p>
  1927. <p class="bodytext">Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.</p>
  1928. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Taṃ mamaññatra.</p>
  1929. <p class="bodytext">Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo.</p>
  1930. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Vetasseṭa.</p>
  1931. <p class="bodytext">Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.</p>
  1932. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Vidhādīsu dvissa du.</p>
  1933. <p class="bodytext">Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi.</p>
  1934. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Di guṇādīsu.</p>
  1935. <p class="bodytext">Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi.</p>
  1936. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Tīsva.</p>
  1937. <p class="bodytext">Tīsu <a name="M0.0142"></a> dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.</p>
  1938. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe.</p>
  1939. <p class="bodytext">Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā.</p>
  1940. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Tisse.</p>
  1941. <p class="bodytext">Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā.</p>
  1942. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Cattālīsādo vā.</p>
  1943. <p class="bodytext">Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ.</p>
  1944. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Dvissā ca.</p>
  1945. <p class="bodytext">Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi.</p>
  1946. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Bācattālīsādo.</p>
  1947. <p class="bodytext">Dvissa <a name="M0.0143"></a> bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ.</p>
  1948. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.</p>
  1949. <p class="bodytext">Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa.</p>
  1950. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Catussa cuco dase.</p>
  1951. <p class="bodytext">Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa.</p>
  1952. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Chassa so.</p>
  1953. <p class="bodytext">Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa.</p>
  1954. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ekaṭṭhānamā.</p>
  1955. <p class="bodytext">Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa.</p>
  1956. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Ra saṅkhyāto vā.</p>
  1957. <p class="bodytext">Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa.</p>
  1958. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Chatīhi ḷo ca.</p>
  1959. <p class="bodytext">Chatīhi <a name="M0.0144"></a> parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa.</p>
  1960. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā.</p>
  1961. <p class="bodytext">Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi.</p>
  1962. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.</p>
  1963. <p class="bodytext">Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā.</p>
  1964. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Sare kada kussuttaratthe.</p>
  1965. <p class="bodytext">Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā.</p>
  1966. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Kāppatthe.</p>
  1967. <p class="bodytext">Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ.</p>
  1968. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Purise vā.</p>
  1969. <p class="bodytext">Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso.</p>
  1970. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.</p>
  1971. <p class="bodytext">Pubbādīhuttarapadassa <a name="M0.0145"></a> ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).</p>
  1972. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  1973. <p class="centered">Samāsakaṇḍo tatiyo.</p>
  1974. <p class="chapter">4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi)</p>
  1975. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ṇo vā pacce.</p>
  1976. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi.</p>
  1977. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Vacchādito ṇānaṇāyanā.</p>
  1978. <p class="bodytext">Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi.</p>
  1979. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.</p>
  1980. <p class="bodytext">Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi<a name="M0.0146"></a>, vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi.</p>
  1981. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Ṇyadiccādīhi.</p>
  1982. <p class="bodytext">Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi.</p>
  1983. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Ā ṇi.</p>
  1984. <p class="bodytext">Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi.</p>
  1985. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Rājato ñño jātiyaṃ.</p>
  1986. <p class="bodytext">Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ.</p>
  1987. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Khattā yiyā.</p>
  1988. <p class="bodytext">Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti.</p>
  1989. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Manuto ssasaṇa.</p>
  1990. <p class="bodytext">Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo.</p>
  1991. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.</p>
  1992. <p class="bodytext">Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti <a name="M0.0147"></a> kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli.</p>
  1993. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Ṇya kurusivīhi.</p>
  1994. <p class="bodytext">Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo.</p>
  1995. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ṇa rāgā tena rattaṃ.</p>
  1996. <p class="bodytext">Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.</p>
  1997. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Nakkhatteninduyuttena kāle.</p>
  1998. <p class="bodytext">Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate.</p>
  1999. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī.</p>
  2000. <p class="bodytext">Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi <a name="M0.0148"></a> sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi.</p>
  2001. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.</p>
  2002. <p class="bodytext">Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca.</p>
  2003. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Tassa visaye dese.</p>
  2004. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko.</p>
  2005. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Nivāse tannāme.</p>
  2006. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto.</p>
  2007. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Adūrabhave.</p>
  2008. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā <a name="M0.0149"></a> adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.</p>
  2009. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Tena nibbatte.</p>
  2010. <p class="bodytext">Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.</p>
  2011. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Tamīdhatthi.</p>
  2012. <p class="bodytext">Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo.</p>
  2013. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tatra bhave.</p>
  2014. <p class="bodytext">Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo.</p>
  2015. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Ajjādīhi tano.</p>
  2016. <p class="bodytext">Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano.</p>
  2017. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Purāto ṇo ca.</p>
  2018. <p class="bodytext">Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano.</p>
  2019. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Amātvacco.</p>
  2020. <p class="bodytext">Amāsaddato <a name="M0.0150"></a> acco hoti bhavatthe, amacco.</p>
  2021. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Majjhāditvimo.</p>
  2022. <p class="bodytext">Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira).</p>
  2023. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā.</p>
  2024. <p class="bodytext">Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.</p>
  2025. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ṇiko.</p>
  2026. <p class="bodytext">Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti.</p>
  2027. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.</p>
  2028. <p class="bodytext">Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ <a name="M0.0151"></a> sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.</p>
  2029. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati.</p>
  2030. <p class="bodytext">Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.</p>
  2031. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.</p>
  2032. <p class="bodytext">Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā <a name="M0.0152"></a> khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko.</p>
  2033. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Tassa saṃvattati.</p>
  2034. <p class="bodytext">Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo.</p>
  2035. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Tato sambhūtamāgataṃ.</p>
  2036. <p class="bodytext">Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā.</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.</p>
  2038. <p class="bodytext">Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā<a name="M0.0153"></a>. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo.</p>
  2039. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Tassidaṃ.</p>
  2040. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ.</p>
  2041. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Ṇo.</p>
  2042. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.</p>
  2043. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Gavādīhi yo.</p>
  2044. <p class="bodytext">Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ.</p>
  2045. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Pitito bhātari reyyaṇa.</p>
  2046. <p class="bodytext">Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo.</p>
  2047. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.</p>
  2048. <p class="bodytext">Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā.</p>
  2049. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Mātāpitūsvāmaho.</p>
  2050. <p class="bodytext">Mātāpitūhi <a name="M0.0154"></a> tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā.</p>
  2051. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Hite reyyaṇa.</p>
  2052. <p class="bodytext">Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo.</p>
  2053. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko.</p>
  2054. <p class="bodytext">Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako.</p>
  2055. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca.</p>
  2056. <p class="bodytext">Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ.</p>
  2057. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yatetehi ttako.</p>
  2058. <p class="bodytext">Yādīhi <a name="M0.0155"></a> paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako).</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Sabbā cāvantu.</p>
  2060. <p class="bodytext">Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ.</p>
  2061. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā.</p>
  2062. <p class="bodytext">Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo.</p>
  2063. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Sañjātaṃ tārakāditvito.</p>
  2064. <p class="bodytext">Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā.</p>
  2065. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Māne matto.</p>
  2066. <p class="bodytext">Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ <a name="M0.0156"></a> sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti.</p>
  2067. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Taggho cuddhaṃ.</p>
  2068. <p class="bodytext">Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.</p>
  2069. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Ṇo ca purisā.</p>
  2070. <p class="bodytext">Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ.</p>
  2071. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Ayūbhadvitīhaṃse.</p>
  2072. <p class="bodytext">Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ.</p>
  2073. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo.</p>
  2074. <p class="bodytext">Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya <a name="M0.0157"></a> paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ.</p>
  2075. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Tassa pūraṇekādasādito vā.</p>
  2076. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso.</p>
  2077. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ma pañcādikatihi.</p>
  2078. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī.</p>
  2079. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo.</p>
  2080. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Chā ṭṭhaṭṭhamā.</p>
  2081. <p class="bodytext">Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā.</p>
  2082. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Ekā kākyasahāye.</p>
  2083. <p class="bodytext">Ekasmā <a name="M0.0158"></a> asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko.</p>
  2084. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Vacchādīhi tanutte taro.</p>
  2085. <p class="bodytext">Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro.</p>
  2086. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme.</p>
  2087. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Tena datte liyā.</p>
  2088. <p class="bodytext">Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho.</p>
  2089. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā.</p>
  2090. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ <a name="M0.0159"></a> nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā.</p>
  2091. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Bya vaddhadāsā vā.</p>
  2092. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo.</p>
  2093. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Naṇa yuvā bo ca vassa.</p>
  2094. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā.</p>
  2095. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Aṇvāditvimo.</p>
  2096. <p class="bodytext">Aṇuādīhi <a name="M0.0160"></a> chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā.</p>
  2097. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Bhāvā tena nibbatte.</p>
  2098. <p class="bodytext">Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ.</p>
  2099. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Taratamissikiyiṭṭhātisaye.</p>
  2100. <p class="bodytext">Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro.</p>
  2101. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Tannissite llo.</p>
  2102. <p class="bodytext">Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ.</p>
  2103. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā.</p>
  2104. <p class="bodytext">Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi<a name="M0.0161"></a>. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ.</p>
  2105. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Jatuto saṇa vā.</p>
  2106. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ.</p>
  2107. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā.</p>
  2108. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.</p>
  2109. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Janādīhi tā.</p>
  2110. <p class="bodytext">Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ.</p>
  2111. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Iyo hite.</p>
  2112. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo.</p>
  2113. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Cakkhvādito sso.</p>
  2114. <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantehi <a name="M0.0162"></a> cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ.</p>
  2115. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Ṇyo tattha sādhu.</p>
  2116. <p class="bodytext">Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā.</p>
  2117. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Kammā niya ññā.</p>
  2118. <p class="bodytext">Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ.</p>
  2119. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Kathāditviko.</p>
  2120. <p class="bodytext">Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko.</p>
  2121. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Pathādīhi ṇeyyo.</p>
  2122. <p class="bodytext">Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ).</p>
  2123. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Dakkhiṇāyārahe.</p>
  2124. <p class="bodytext">Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.</p>
  2125. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Rāyo tumantā.</p>
  2126. <p class="bodytext">Tumantato <a name="M0.0163"></a> arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ.</p>
  2127. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Tametthassatthīti mantu.</p>
  2128. <p class="bodytext">Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo –</p>
  2129. <p class="gatha1">Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane;</p>
  2130. <p class="gathalast">Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo.</p>
  2131. <p class="bodytext">Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti.</p>
  2132. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Vantvāvaṇṇā.</p>
  2133. <p class="bodytext">Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā.</p>
  2134. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Daṇḍāditvikaī vā.</p>
  2135. <p class="bodytext">Daṇḍādīhi <a name="M0.0164"></a> ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī.</p>
  2136. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā.</p>
  2137. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo.</p>
  2138. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Tundyādīhi bho.</p>
  2139. <p class="bodytext">Tundiādīhi <a name="M0.0165"></a> mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā.</p>
  2140. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Saddhāditvā.</p>
  2141. <p class="bodytext">Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā.</p>
  2142. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Ṇo tapā.</p>
  2143. <p class="bodytext">Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī.</p>
  2144. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Ālvabhijjhādīhi.</p>
  2145. <p class="bodytext">Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā.</p>
  2146. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Picchāditvilo.</p>
  2147. <p class="bodytext">Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27).</p>
  2148. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Sīlādito vo.</p>
  2149. <p class="bodytext">Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.</p>
  2150. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Māyā medhāhi vī.</p>
  2151. <p class="bodytext">Etehi <a name="M0.0166"></a> dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī.</p>
  2152. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī.</p>
  2153. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo.</p>
  2154. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Aṅgā no kalyāṇe.</p>
  2155. <p class="bodytext">Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā.</p>
  2156. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. So lomā.</p>
  2157. <p class="bodytext">Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā.</p>
  2158. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Imiyā.</p>
  2159. <p class="bodytext">Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo.</p>
  2160. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno.</p>
  2161. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Ito-tetto kuto.</p>
  2162. <p class="bodytext">Tomhi <a name="M0.0167"></a> imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.</p>
  2163. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato.</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho.</p>
  2165. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi.</p>
  2166. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Katthettha kutrātra kvehidha.</p>
  2167. <p class="bodytext">Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha.</p>
  2168. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha.</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra.</p>
  2170. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Tā haṃ ca.</p>
  2171. <p class="bodytext">Sattamyantato <a name="M0.0168"></a> tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra.</p>
  2172. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Kuhiṃ kahaṃ.</p>
  2173. <p class="bodytext">Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya.</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese.</p>
  2175. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Kadā kudā sadā dhunedāni.</p>
  2176. <p class="bodytext">Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni.</p>
  2177. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā.</p>
  2178. <p class="bodytext">Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha.</p>
  2179. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Sabbādīhi payāre thā.</p>
  2180. <p class="bodytext">Sāmaññassa <a name="M0.0169"></a> bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.</p>
  2181. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Kathamitthaṃ.</p>
  2182. <p class="bodytext">Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ.</p>
  2183. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Dhā saṅkhyāhi.</p>
  2184. <p class="bodytext">Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.</p>
  2185. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Vekā jjhaṃ.</p>
  2186. <p class="bodytext">Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti.</p>
  2187. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Dvitīhedhā.</p>
  2188. <p class="bodytext">Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā.</p>
  2189. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Tabbati jātiyo.</p>
  2190. <p class="bodytext">Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo.</p>
  2191. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ.</p>
  2192. <p class="bodytext">Vārasambandhiniyā <a name="M0.0170"></a> saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati.</p>
  2193. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Katimhā.</p>
  2194. <p class="bodytext">Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati.</p>
  2195. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.</p>
  2196. <p class="bodytext">Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati.</p>
  2197. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sakiṃ vā.</p>
  2198. <p class="bodytext">Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati.</p>
  2199. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. So vīcchappakāresu.</p>
  2200. <p class="bodytext">Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso.</p>
  2201. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī.</p>
  2202. <p class="bodytext">Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ <a name="M0.0171"></a> karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti.</p>
  2203. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Dissantaññepi paccayā.</p>
  2204. <p class="bodytext">Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa.</p>
  2205. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Aññasmiṃ.</p>
  2206. <p class="bodytext">Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo.</p>
  2207. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Sakatthe.</p>
  2208. <p class="bodytext">Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ.</p>
  2209. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Lopo.</p>
  2210. <p class="bodytext">Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo.</p>
  2211. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe.</p>
  2212. <p class="bodytext">Sarānamādibhūtā <a name="M0.0172"></a> ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano.</p>
  2213. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Saṃyoge kvaci.</p>
  2214. <p class="bodytext">Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo.</p>
  2215. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Majjhe.</p>
  2216. <p class="bodytext">Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho.</p>
  2217. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā.</p>
  2218. <p class="bodytext">Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo <a name="M0.0173"></a> vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā.</p>
  2219. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Manādīnaṃ saka.</p>
  2220. <p class="bodytext">Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ.</p>
  2221. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Uvaṇṇassāvaṅa sare.</p>
  2222. <p class="bodytext">Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ.</p>
  2223. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Yamhi gossa ca.</p>
  2224. <p class="bodytext">Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo.</p>
  2225. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ.</p>
  2226. <p class="bodytext">Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ.</p>
  2227. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Rānubandhe-nta sarādissa.</p>
  2228. <p class="bodytext">Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ.</p>
  2229. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Kisamahatamime kasa mahā.</p>
  2230. <p class="bodytext">Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā.</p>
  2231. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Āyussāyasa mantumhi.</p>
  2232. <p class="bodytext">Āyussa <a name="M0.0174"></a> āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.</p>
  2234. <p class="bodytext">Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho.</p>
  2235. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā.</p>
  2236. <p class="bodytext">Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho.</p>
  2237. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Kaṇakanāppayuvānaṃ.</p>
  2238. <p class="bodytext">Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho.</p>
  2239. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Lopo vī mantu vantūnaṃ.</p>
  2240. <p class="bodytext">Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho.</p>
  2241. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ḍe satissa tissa.</p>
  2242. <p class="bodytext">Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ.</p>
  2243. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Etasseṭa ttake.</p>
  2244. <p class="bodytext">Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ.</p>
  2245. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Ṇikassiyo vā.</p>
  2246. <p class="bodytext">Ṇikassa <a name="M0.0175"></a> vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko.</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi.</p>
  2248. <p class="bodytext">Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā.</p>
  2249. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  2250. <p class="centered">Ṇādikaṇḍo catuttho.</p>
  2251. <p class="chapter">5. Pañcamo kaṇḍo (khādi)</p>
  2252. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu.</p>
  2253. <p class="bodytext">Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti.</p>
  2254. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.</p>
  2255. <p class="bodytext">Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati.</p>
  2256. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca.</p>
  2257. <p class="bodytext">Nindāyaṃ <a name="M0.0176"></a> vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako.</p>
  2258. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.</p>
  2259. <p class="bodytext">Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya.</p>
  2260. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Īyo kammā.</p>
  2261. <p class="bodytext">Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate<a name="M0.0177"></a>? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā.</p>
  2262. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Upamānācāre.</p>
  2263. <p class="bodytext">Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati.</p>
  2264. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Ādhārā.</p>
  2265. <p class="bodytext">Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu.</p>
  2266. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Kattutāyo.</p>
  2267. <p class="bodytext">Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Ycatthe.</p>
  2269. <p class="bodytext">Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Saddādīni karoti.</p>
  2271. <p class="bodytext">Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati.</p>
  2272. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Numotva-sso.</p>
  2273. <p class="bodytext">Namoiccasmā <a name="M0.0178"></a> karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ.</p>
  2274. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Dhātvatthe nāmasmi.</p>
  2275. <p class="bodytext">Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati.</p>
  2276. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Saccādīhāpi.</p>
  2277. <p class="bodytext">Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti.</p>
  2278. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Kriyatthā.</p>
  2279. <p class="bodytext">Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu.</p>
  2280. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Curādito ṇi.</p>
  2281. <p class="bodytext">Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato.</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Payojakabyāpāre ṇāpi ca.</p>
  2283. <p class="bodytext">Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ <a name="M0.0179"></a> payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi.</p>
  2284. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ.</p>
  2285. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Kattari lo.</p>
  2286. <p class="bodytext">Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati.</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Maṃ ca rudhādīnaṃ.</p>
  2288. <p class="bodytext">Rudhādito <a name="M0.0180"></a> kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati.</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Ṇiṇāpyāpīhi vā.</p>
  2290. <p class="bodytext">Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno.</p>
  2291. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Divādīhi yaka.</p>
  2292. <p class="bodytext">Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati.</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Tudādīhi ko.</p>
  2294. <p class="bodytext">Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati.</p>
  2295. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Jyādīhi knā.</p>
  2296. <p class="bodytext">Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā.</p>
  2297. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kyādīhi kṇā.</p>
  2298. <p class="bodytext">Kīādīhi <a name="M0.0181"></a> lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti.</p>
  2299. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Svādīhi kṇo.</p>
  2300. <p class="bodytext">Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā.</p>
  2301. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Tanāditvo.</p>
  2302. <p class="bodytext">Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti.</p>
  2303. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Bhāvakammesu tabbā-nīyā.</p>
  2304. <p class="bodytext">Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso.</p>
  2305. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Ghyaṇa.</p>
  2306. <p class="bodytext">Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Āsse ca.</p>
  2308. <p class="bodytext">Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Vadādīhi yo.</p>
  2310. <p class="bodytext">Vadādīhi <a name="M0.0182"></a> kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ.</p>
  2311. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā.</p>
  2312. <p class="bodytext">Ete saddā yappaccayantā nipaccante.</p>
  2313. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Guhādīhi yaka.</p>
  2314. <p class="bodytext">Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo.</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Kattari ltuṇakā.</p>
  2316. <p class="bodytext">Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako<a name="M0.0183"></a>, gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ.</p>
  2317. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Āvī.</p>
  2318. <p class="bodytext">Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva.</p>
  2319. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Āsiṃsāyamako.</p>
  2320. <p class="bodytext">Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako.</p>
  2321. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Karā ṇano.</p>
  2322. <p class="bodytext">Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ.</p>
  2323. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Hāto vīhikālesu.</p>
  2324. <p class="bodytext">Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā.</p>
  2325. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Vidā kū.</p>
  2326. <p class="bodytext">Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū.</p>
  2327. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Vito ñāto.</p>
  2328. <p class="bodytext">Vipubbā <a name="M0.0184"></a> ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā.</p>
  2329. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Kammā.</p>
  2330. <p class="bodytext">Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū.</p>
  2331. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Kvacaṇa.</p>
  2332. <p class="bodytext">Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro.</p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Gamā rū.</p>
  2334. <p class="bodytext">Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū.</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā.</p>
  2336. <p class="bodytext">Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So <a name="M0.0185"></a> viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho.</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā.</p>
  2338. <p class="bodytext">Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ.</p>
  2339. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Dādhātvi.</p>
  2340. <p class="bodytext">Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami.</p>
  2341. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Vamādīyyathu.</p>
  2342. <p class="bodytext">Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu).</p>
  2343. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Kvi.</p>
  2344. <p class="bodytext">Kriyatthā <a name="M0.0186"></a> kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā.</p>
  2345. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Ano.</p>
  2346. <p class="bodytext">Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano.</p>
  2347. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca.</p>
  2348. <p class="bodytext">Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā.</p>
  2349. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Jāhāhi ni.</p>
  2350. <p class="bodytext">Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni.</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Karā ririyo.</p>
  2352. <p class="bodytext">Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā.</p>
  2353. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Ikitī sarūpe.</p>
  2354. <p class="bodytext">Kriyatthassa <a name="M0.0187"></a> sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti.</p>
  2355. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī.</p>
  2356. <p class="bodytext">Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī.</p>
  2357. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā.</p>
  2358. <p class="bodytext">Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne.</p>
  2359. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Kattari bhūte ktavantu ktāvī.</p>
  2360. <p class="bodytext">Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60).</p>
  2361. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Ktobhāvakammesu.</p>
  2362. <p class="bodytext">Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā.</p>
  2363. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Kattari cārambhe.</p>
  2364. <p class="bodytext">Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā.</p>
  2365. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi.</p>
  2366. <p class="bodytext">Ṭhādīhi <a name="M0.0188"></a> kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena.</p>
  2367. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Gamanatthākammakādhāre ca.</p>
  2368. <p class="bodytext">Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā.</p>
  2369. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Āhāratthā.</p>
  2370. <p class="bodytext">Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ <a name="M0.0189"></a> sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi.</p>
  2371. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya.</p>
  2372. <p class="bodytext">Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya.</p>
  2373. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā.</p>
  2374. <p class="bodytext">Alaṃ <a name="M0.0190"></a> khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro.</p>
  2375. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Pubbekakatthukānaṃ.</p>
  2376. <p class="bodytext">Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti.</p>
  2377. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Nto katthari vattamāne.</p>
  2378. <p class="bodytext">Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Māno.</p>
  2380. <p class="bodytext">Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno.</p>
  2381. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Bhāvakammesu.</p>
  2382. <p class="bodytext">Vattamānatthe <a name="M0.0191"></a> vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano.</p>
  2383. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Te ssapubbānāgate.</p>
  2384. <p class="bodytext">Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano.</p>
  2385. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Ṇvādayo.</p>
  2386. <p class="bodytext">Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru.</p>
  2387. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Khachasāna mekassarodi dve.</p>
  2388. <p class="bodytext">Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā.</p>
  2389. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Parokkhāyañca.</p>
  2390. <p class="bodytext">Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā.</p>
  2391. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Ādismā sarā.</p>
  2392. <p class="bodytext">Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca.</p>
  2393. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Na puna.</p>
  2394. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0192"></a> dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati.</p>
  2395. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Yathiṭṭhaṃ syādino.</p>
  2396. <p class="bodytext">Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati.</p>
  2397. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Rasso pubbassa.</p>
  2398. <p class="bodytext">Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti.</p>
  2399. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Lopo-nādibyañjanassa.</p>
  2400. <p class="bodytext">Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati.</p>
  2401. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Khachasesvassi.</p>
  2402. <p class="bodytext">Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati.</p>
  2403. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Gupissussa.</p>
  2404. <p class="bodytext">Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati.</p>
  2405. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.</p>
  2406. <p class="bodytext">Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Kavaggahānaṃ cavaggajā.</p>
  2408. <p class="bodytext">Dvitte <a name="M0.0193"></a> pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti.</p>
  2409. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Mānassa vī parassa ca maṃ.</p>
  2410. <p class="bodytext">Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati.</p>
  2411. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Kitassāsaṃsaye ti vā.</p>
  2412. <p class="bodytext">Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati.</p>
  2413. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Yuvaṇṇānameo paccaye.</p>
  2414. <p class="bodytext">Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ.</p>
  2415. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Lahussupantassa.</p>
  2416. <p class="bodytext">Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati.</p>
  2417. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Assā ṇānubandhe.</p>
  2418. <p class="bodytext">Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako.</p>
  2419. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Na te kānubandhanāgamesu.</p>
  2420. <p class="bodytext">Te <a name="M0.0194"></a> eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ.</p>
  2421. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Vā kvaci.</p>
  2422. <p class="bodytext">Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ.</p>
  2423. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Aññatrāpi.</p>
  2424. <p class="bodytext">Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako.</p>
  2425. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Pye sissā.</p>
  2426. <p class="bodytext">Sissa ā hoti pyādese, nissāya.</p>
  2427. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Eonamayavā sare.</p>
  2428. <p class="bodytext">Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti.</p>
  2429. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Āyāvā ṇānubandhe.</p>
  2430. <p class="bodytext">Eonaṃ <a name="M0.0195"></a> āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ.</p>
  2431. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Āssāṇāpimhi yuka.</p>
  2432. <p class="bodytext">Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati.</p>
  2433. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Padādīnaṃ kvaci.</p>
  2434. <p class="bodytext">Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo.</p>
  2435. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Maṃ vā rudhādīnaṃ.</p>
  2436. <p class="bodytext">Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa.</p>
  2438. <p class="bodytext">Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ.</p>
  2439. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Pararūpamayakāre byañjane.</p>
  2440. <p class="bodytext">Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati.</p>
  2441. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Manānaṃ niggahītaṃ.</p>
  2442. <p class="bodytext">Makāranakārantānaṃ <a name="M0.0196"></a> kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate.</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Na brūsso.</p>
  2444. <p class="bodytext">Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi.</p>
  2445. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.</p>
  2446. <p class="bodytext">Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ.</p>
  2447. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Hanassa ghāto ṇānubandhe.</p>
  2448. <p class="bodytext">Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto.</p>
  2449. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Kvimhi gho paripacca-samohi.</p>
  2450. <p class="bodytext">Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho.</p>
  2451. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Parassa ghaṃ se.</p>
  2452. <p class="bodytext">Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā.</p>
  2453. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Jiharānaṃ gī.</p>
  2454. <p class="bodytext">Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā.</p>
  2455. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Dhāssa ho.</p>
  2456. <p class="bodytext">Dvitte <a name="M0.0197"></a> parassa dhāssa ha hoti. Dahati.</p>
  2457. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Ṇimhi dīgho dusassa.</p>
  2458. <p class="bodytext">Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho.</p>
  2459. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Guhissa sare.</p>
  2460. <p class="bodytext">Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ.</p>
  2461. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Muhabahānañca te kānubandhe-tve.</p>
  2462. <p class="bodytext">Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Vahassussa.</p>
  2464. <p class="bodytext">Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho.</p>
  2465. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Dhāssa hi.</p>
  2466. <p class="bodytext">Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā.</p>
  2467. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Gamādirānaṃ lopo-ntassa.</p>
  2468. <p class="bodytext">Gamādīnaṃ <a name="M0.0198"></a> rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā.</p>
  2469. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.</p>
  2470. <p class="bodytext">Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā.</p>
  2471. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Assu.</p>
  2472. <p class="bodytext">Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ.</p>
  2473. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Vaddhassa vā.</p>
  2474. <p class="bodytext">Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ.</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Yajassa yassa ṭiyī.</p>
  2476. <p class="bodytext">Yajassa <a name="M0.0199"></a> yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā.</p>
  2477. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Ṭhāssi.</p>
  2478. <p class="bodytext">Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā.</p>
  2479. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Gāpānamī.</p>
  2480. <p class="bodytext">Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā.</p>
  2481. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Janissā.</p>
  2482. <p class="bodytext">Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā.</p>
  2483. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sāsassa sisa vā.</p>
  2484. <p class="bodytext">Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna.</p>
  2485. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Karassā tave.</p>
  2486. <p class="bodytext">Karassa ā hoti tave. Kātave.</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Tuṃtunatabbesu vā.</p>
  2488. <p class="bodytext">Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ.</p>
  2489. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Ñāssa ne jā.</p>
  2490. <p class="bodytext">Ñādhātussa <a name="M0.0200"></a> jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto.</p>
  2491. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Sakāpānaṃ kukakū ṇe.</p>
  2492. <p class="bodytext">Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti.</p>
  2493. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Nito cissa cho.</p>
  2494. <p class="bodytext">Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo.</p>
  2495. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Jarasadānamīma vā.</p>
  2496. <p class="bodytext">Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa.</p>
  2497. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Disassa passa dassa dasa da dakkhā.</p>
  2498. <p class="bodytext">Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā.</p>
  2499. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Samānā ro rīrikkhakesu.</p>
  2500. <p class="bodytext">Samānasaddato <a name="M0.0201"></a> parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso.</p>
  2501. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Dahassa dassa ḍo.</p>
  2502. <p class="bodytext">Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati.</p>
  2503. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Anaghaṇa svāparīhi ḷo.</p>
  2504. <p class="bodytext">Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho.</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Atyādintesvatthissa bhū.</p>
  2506. <p class="bodytext">Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu.</p>
  2507. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Aāssāādīsu.</p>
  2508. <p class="bodytext">Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati.</p>
  2509. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi.</p>
  2510. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.</p>
  2511. <p class="bodytext">Pādīhi <a name="M0.0202"></a> kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti.</p>
  2512. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Dāssiyaṅa.</p>
  2513. <p class="bodytext">Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya.</p>
  2514. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Karotissa kho.</p>
  2515. <p class="bodytext">Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ.</p>
  2516. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Purāsmā.</p>
  2517. <p class="bodytext">Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā.</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Nito kamassa.</p>
  2519. <p class="bodytext">Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo.</p>
  2520. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare.</p>
  2521. <p class="bodytext">Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati.</p>
  2522. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Aññādissāssī kye.</p>
  2523. <p class="bodytext">Ñādito-ññassa <a name="M0.0203"></a> ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ.</p>
  2524. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Tanassā vā.</p>
  2525. <p class="bodytext">Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate.</p>
  2526. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Dīgho sarassa.</p>
  2527. <p class="bodytext">Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate.</p>
  2528. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Sānantarassa tassa ṭho.</p>
  2529. <p class="bodytext">Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā.</p>
  2530. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Kasassima ca vā.</p>
  2531. <p class="bodytext">Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ.</p>
  2532. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Dhastotrastā.</p>
  2533. <p class="bodytext">Ete saddā nipaccante.</p>
  2534. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Pucchādito.</p>
  2535. <p class="bodytext">Pucchādīhi <a name="M0.0204"></a> kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā.</p>
  2536. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Sāsa vasa saṃsa sasā tho.</p>
  2537. <p class="bodytext">Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ.</p>
  2538. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Dho dhahabhehi.</p>
  2539. <p class="bodytext">Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ.</p>
  2540. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Dahā ḍho.</p>
  2541. <p class="bodytext">Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho.</p>
  2542. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Bahassuma ca.</p>
  2543. <p class="bodytext">Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho.</p>
  2544. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Ruhādīhi ho ḷa ca.</p>
  2545. <p class="bodytext">Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ.</p>
  2546. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Muhā vā.</p>
  2547. <p class="bodytext">Muhā <a name="M0.0205"></a> parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho.</p>
  2548. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ.</p>
  2549. <p class="bodytext">Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ.</p>
  2550. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Dātvinno.</p>
  2551. <p class="bodytext">Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā.</p>
  2552. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Kirādīhi ṇo.</p>
  2553. <p class="bodytext">Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā.</p>
  2554. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Tarādīhi riṇṇo.</p>
  2555. <p class="bodytext">Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā.</p>
  2556. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Go sanjādīhi.</p>
  2557. <p class="bodytext">Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā.</p>
  2558. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Susā kho.</p>
  2559. <p class="bodytext">Susā <a name="M0.0206"></a> paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā.</p>
  2560. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Pacā ko.</p>
  2561. <p class="bodytext">Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā.</p>
  2562. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Mucā vā.</p>
  2563. <p class="bodytext">Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti.</p>
  2564. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Lopo vaḍḍhā ktissa.</p>
  2565. <p class="bodytext">Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi.</p>
  2566. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Kvissa.</p>
  2567. <p class="bodytext">Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū.</p>
  2568. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.</p>
  2569. <p class="bodytext">Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati.</p>
  2570. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Kvaci vikaraṇānaṃ.</p>
  2571. <p class="bodytext">Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti.</p>
  2572. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Mānassa massa.</p>
  2573. <p class="bodytext">Kriyatthā <a name="M0.0207"></a> parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno.</p>
  2574. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Ūlasse.</p>
  2575. <p class="bodytext">Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā.</p>
  2576. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Pyo vā tvāssa samāse.</p>
  2577. <p class="bodytext">Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’.</p>
  2578. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Tuṃyānā.</p>
  2579. <p class="bodytext">Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo.</p>
  2580. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Hanā racco.</p>
  2581. <p class="bodytext">Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā.</p>
  2582. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Sāsādhikarā cacariccā.</p>
  2583. <p class="bodytext">Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā.</p>
  2584. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Ito cco.</p>
  2585. <p class="bodytext">Iiccasmā <a name="M0.0208"></a> parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā.</p>
  2586. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Disā vānavā sa ca.</p>
  2587. <p class="bodytext">Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu.</p>
  2588. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Ñi byañjanassa.</p>
  2589. <p class="bodytext">Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako.</p>
  2590. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Rā nassa ṇo.</p>
  2591. <p class="bodytext">Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ.</p>
  2592. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Na ntamānatyādīnaṃ.</p>
  2593. <p class="bodytext">Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti.</p>
  2594. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.</p>
  2595. <p class="bodytext">Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati <a name="M0.0209"></a> acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati.</p>
  2596. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Jaramarānamīyaṅa.</p>
  2597. <p class="bodytext">Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati.</p>
  2598. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā.</p>
  2599. <p class="bodytext">Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti.</p>
  2600. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā.</p>
  2601. <p class="bodytext">Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.</p>
  2602. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Karassa sossa kubbakurukayirā.</p>
  2603. <p class="bodytext">Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime.</p>
  2604. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Gahassa gheppo.</p>
  2605. <p class="bodytext">Gahassa <a name="M0.0210"></a> vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati.</p>
  2606. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Ṇo niggahītassa.</p>
  2607. <p class="bodytext">Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.</p>
  2608. <p class="centered">Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  2609. <p class="centered">Khādikaṇḍo pañcamo.</p>
  2610. <p class="chapter">6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi)</p>
  2611. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.</p>
  2612. <p class="bodytext">Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti.</p>
  2613. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Bhavissati <a name="M0.0211"></a> ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.</p>
  2614. <p class="bodytext">Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe.</p>
  2615. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Nāme garahāvimhayesu.</p>
  2616. <p class="bodytext">Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati.</p>
  2617. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe.</p>
  2618. <p class="bodytext">Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā<a name="M0.0212"></a>, agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’.</p>
  2619. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.</p>
  2620. <p class="bodytext">Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti.</p>
  2621. <p class="gatha1">Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā;</p>
  2622. <p class="gathalast">Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā.</p>
  2623. <p class="bodytext">Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi.</p>
  2624. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe.</p>
  2625. <p class="bodytext">Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo.</p>
  2626. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase.</p>
  2627. <p class="bodytext">Eyyādo <a name="M0.0213"></a> visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati.</p>
  2628. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.</p>
  2629. <p class="bodytext">Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati.</p>
  2630. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Pañhapatthanāvidhīsu.</p>
  2631. <p class="bodytext">Pañho=sampucchanaṃ <a name="M0.0214"></a> sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’.</p>
  2632. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.</p>
  2633. <p class="bodytext">Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu <a name="M0.0215"></a> bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ.</p>
  2634. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Satyarahesveyyādī.</p>
  2635. <p class="bodytext">Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho.</p>
  2636. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Sambhāvane vā.</p>
  2637. <p class="bodytext">Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ.</p>
  2638. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Māyoge īāādī.</p>
  2639. <p class="bodytext">Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti.</p>
  2640. <p class="bodytext">Lunāhi <a name="M0.0216"></a> lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati.</p>
  2641. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā.</p>
  2642. <p class="bodytext">Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.</p>
  2643. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Āīssādīsvaña vā.</p>
  2644. <p class="bodytext">Āādo <a name="M0.0217"></a> īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā.</p>
  2645. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Aādīsvāho brūssa.</p>
  2646. <p class="bodytext">Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu.</p>
  2647. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Bhūssa vuka.</p>
  2648. <p class="bodytext">Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva.</p>
  2649. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Pubbassa a.</p>
  2650. <p class="bodytext">Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva.</p>
  2651. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Ussaṃsvāhā vā.</p>
  2652. <p class="bodytext">Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu.</p>
  2653. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tyantīnaṃ ṭaṭū.</p>
  2654. <p class="bodytext">Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho.</p>
  2655. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Īādo vacassoma.</p>
  2656. <p class="bodytext">Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā.</p>
  2657. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.</p>
  2658. <p class="bodytext">Advite <a name="M0.0218"></a> vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma.</p>
  2659. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Karassa sossa kuṃ.</p>
  2660. <p class="bodytext">Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma.</p>
  2661. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kā īādīsu.</p>
  2662. <p class="bodytext">Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā.</p>
  2663. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Hāssa, cāhaṅa ssena.</p>
  2664. <p class="bodytext">Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā.</p>
  2665. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa.</p>
  2666. <p class="bodytext">Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī<a name="M0.0219"></a>, aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ.</p>
  2667. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa.</p>
  2668. <p class="bodytext">Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi.</p>
  2669. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Āīādīsu harassā.</p>
  2670. <p class="bodytext">Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari.</p>
  2671. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Gamissa.</p>
  2672. <p class="bodytext">Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī.</p>
  2673. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Ḍaṃsassa ca chaṅa.</p>
  2674. <p class="bodytext">Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī.</p>
  2675. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Hūssa hehehihohi ssatyādo.</p>
  2676. <p class="bodytext">Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati.</p>
  2677. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Ṇānāsu rasso.</p>
  2678. <p class="bodytext">Kṇāknāsu <a name="M0.0220"></a> kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti.</p>
  2679. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā.</p>
  2680. <p class="bodytext">Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā.</p>
  2681. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Kusaruhehīssa chi.</p>
  2682. <p class="bodytext">Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi.</p>
  2683. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña.</p>
  2684. <p class="bodytext">Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva.</p>
  2685. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Brūto tissīña.</p>
  2686. <p class="bodytext">Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti.</p>
  2687. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Kyassa.</p>
  2688. <p class="bodytext">Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati.</p>
  2689. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka.</p>
  2690. <p class="bodytext">Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ <a name="M0.0221"></a> abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ.</p>
  2691. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Uṃssiṃ svaṃsu.</p>
  2692. <p class="bodytext">Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ.</p>
  2693. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Eottā suṃ.</p>
  2694. <p class="bodytext">Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ.</p>
  2695. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Hūto resuṃ.</p>
  2696. <p class="bodytext">Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ.</p>
  2697. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Ossa a i ttha ttho.</p>
  2698. <p class="bodytext">Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo.</p>
  2699. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Si.</p>
  2700. <p class="bodytext">Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo.</p>
  2701. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Dīghā īssa.</p>
  2702. <p class="bodytext">Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā.</p>
  2703. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Mhātthānamuña.</p>
  2704. <p class="bodytext">Mhātthānamhaña <a name="M0.0222"></a> vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha.</p>
  2705. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Iṃssa ca siña.</p>
  2706. <p class="bodytext">Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha.</p>
  2707. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Eyyuṃssuṃ.</p>
  2708. <p class="bodytext">Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ.</p>
  2709. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Hissa-to lopo.</p>
  2710. <p class="bodytext">Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi.</p>
  2711. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Kyassa sse.</p>
  2712. <p class="bodytext">Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati.</p>
  2713. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma.</p>
  2714. <p class="bodytext">Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma.</p>
  2715. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ādidvinnamiyāiyuṃ.</p>
  2716. <p class="bodytext">Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ.</p>
  2717. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tassa tho.</p>
  2718. <p class="bodytext">Atthito <a name="M0.0223"></a> parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu.</p>
  2719. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sihisvaṭa.</p>
  2720. <p class="bodytext">Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi.</p>
  2721. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Mimānaṃ vā mhimhā ca.</p>
  2722. <p class="bodytext">Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma.</p>
  2723. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Esu si.</p>
  2724. <p class="bodytext">Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ.</p>
  2725. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Īādo dīgho.</p>
  2726. <p class="bodytext">Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā.</p>
  2727. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Himimesvassa.</p>
  2728. <p class="bodytext">Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi.</p>
  2729. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Sakā ṇāssa kha īādo.</p>
  2730. <p class="bodytext">Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu.</p>
  2731. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Sse vā.</p>
  2732. <p class="bodytext">Sakasmā <a name="M0.0224"></a> kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati.</p>
  2733. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.</p>
  2734. <p class="bodytext">Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati.</p>
  2735. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti.</p>
  2736. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Ñāmhi jaṃ.</p>
  2737. <p class="bodytext">Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya).</p>
  2738. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Eyyāssiyāñā vā.</p>
  2739. <p class="bodytext">Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya.</p>
  2740. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Īssatyādīsu knālopo.</p>
  2741. <p class="bodytext">Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati.</p>
  2742. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Ssassa hi kamme.</p>
  2743. <p class="bodytext">Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati.</p>
  2744. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Etismā.</p>
  2745. <p class="bodytext">Etismā <a name="M0.0225"></a> parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati.</p>
  2746. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Hanā chakhā.</p>
  2747. <p class="bodytext">Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi.</p>
  2748. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Hāto ha.</p>
  2749. <p class="bodytext">Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati.</p>
  2750. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Dakkha kha hehi hohīhi lopo.</p>
  2751. <p class="bodytext">Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati.</p>
  2752. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.</p>
  2753. <p class="bodytext">Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma.</p>
  2754. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Ṭā.</p>
  2755. <p class="bodytext">Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.</p>
  2756. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Ethassā.</p>
  2757. <p class="bodytext">Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha.</p>
  2758. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā.</p>
  2759. <p class="bodytext">Labhasmā <a name="M0.0226"></a> iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi.</p>
  2760. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ.</p>
  2761. <p class="bodytext">Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti.</p>
  2762. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe.</p>
  2763. <p class="bodytext">Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ.</p>
  2764. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Ovikaraṇassu paracchakke.</p>
  2765. <p class="bodytext">Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute.</p>
  2766. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Pubbacchakke vā kvaci.</p>
  2767. <p class="bodytext">Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti.</p>
  2768. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Eyyāmassemu ca.</p>
  2769. <p class="bodytext">Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma.</p>
  2770. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  2771. <p class="centered">Tyādikaṇḍo chaṭṭho.</p>
  2772. <p class="chapter">7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi)</p>
  2773. <p class="bodytext">‘‘Bahulaṃ’’ <a name="M0.0227"></a> (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate.</p>
  2774. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu.</p>
  2775. <p class="bodytext">Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto.</p>
  2776. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Bhara <a name="M0.0228"></a> mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u.</p>
  2777. <p class="bodytext">Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho <a name="M0.0229"></a> ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti.</p>
  2778. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Bandhā ū vadho ca.</p>
  2779. <p class="bodytext">Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca.</p>
  2780. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Jambādayo.</p>
  2781. <p class="bodytext">Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane<a name="M0.0230"></a>, āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā.</p>
  2782. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Tapusa vi dha kura putha mudā ku.</p>
  2783. <p class="bodytext">Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho.</p>
  2784. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Sindhādayo.</p>
  2785. <p class="bodytext">Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati <a name="M0.0231"></a> madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā.</p>
  2786. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. I.</p>
  2787. <p class="bodytext">Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti <a name="M0.0232"></a> anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi.</p>
  2788. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Dajhādayo.</p>
  2789. <p class="bodytext">Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi.</p>
  2790. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Yuvaṇṇupantā ki.</p>
  2791. <p class="bodytext">Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ <a name="M0.0233"></a> suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi.</p>
  2792. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa.</p>
  2793. <p class="bodytext">Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo.</p>
  2794. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Bhūgamā īṇa.</p>
  2795. <p class="bodytext">Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno.</p>
  2796. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Tandalakkhā ī.</p>
  2797. <p class="bodytext">Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī.</p>
  2798. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Gamā ro.</p>
  2799. <p class="bodytext">Gamismā <a name="M0.0234"></a> ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu.</p>
  2800. <p class="bodytext">(Iti sarapaccayavidhānaṃ).</p>
  2801. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko.</p>
  2802. <p class="bodytext">I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ.</p>
  2803. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Ñukādayo.</p>
  2804. <p class="bodytext">Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña<a name="M0.0235"></a>, sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi.</p>
  2805. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Bhītvā nako.</p>
  2806. <p class="bodytext">Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako.</p>
  2807. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Siṅghā āṇikāṭakā.</p>
  2808. <p class="bodytext">Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ.</p>
  2809. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Karāditvako.</p>
  2810. <p class="bodytext">Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako <a name="M0.0236"></a> hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho.</p>
  2811. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Bala patehyāko.</p>
  2812. <p class="bodytext">Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo.</p>
  2813. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Sāmākādayo.</p>
  2814. <p class="bodytext">Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi.</p>
  2815. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Vicchālagamamusā kiko.</p>
  2816. <p class="bodytext">Vicchā-gamane<a name="M0.0237"></a>, ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro.</p>
  2817. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Kiṃkaṇikādayo.</p>
  2818. <p class="bodytext">Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi.</p>
  2819. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Isā kīko.</p>
  2820. <p class="bodytext">Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo.</p>
  2821. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kamapadā ṇuko.</p>
  2822. <p class="bodytext">Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā<a name="M0.0238"></a>. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ.</p>
  2823. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Maṇḍasalā ṇūko.</p>
  2824. <p class="bodytext">Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo.</p>
  2825. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ulūkādayo.</p>
  2826. <p class="bodytext">Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi.</p>
  2827. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Kasā sako.</p>
  2828. <p class="bodytext">Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro.</p>
  2829. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Karā tiko.</p>
  2830. <p class="bodytext">Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo.</p>
  2831. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Isā ṭhakana.</p>
  2832. <p class="bodytext">Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro.</p>
  2833. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Samā kho.</p>
  2834. <p class="bodytext">Sama-upasamakhedesu<a name="M0.0239"></a>, etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu.</p>
  2835. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Mukhā dayo.</p>
  2836. <p class="bodytext">Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi.</p>
  2837. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Aja vaja muda gada gamā gaka.</p>
  2838. <p class="bodytext">Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho<a name="M0.0240"></a>. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā.</p>
  2839. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Siṅgādayo.</p>
  2840. <p class="bodytext">Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi.</p>
  2841. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Agā gi.</p>
  2842. <p class="bodytext">Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako.</p>
  2843. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Yāvalā gu.</p>
  2844. <p class="bodytext">Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño.</p>
  2845. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Pheggādayo.</p>
  2846. <p class="bodytext">Pheggu <a name="M0.0241"></a> ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi.</p>
  2847. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Janā gho.</p>
  2848. <p class="bodytext">Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso.</p>
  2849. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Meghādayo.</p>
  2850. <p class="bodytext">Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi.</p>
  2851. <p class="centered">(Iti kavaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  2852. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Cusaravarā co.</p>
  2853. <p class="bodytext">Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso<a name="M0.0242"></a>. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho.</p>
  2854. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Marā cuīcī ca.</p>
  2855. <p class="bodytext">Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto.</p>
  2856. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Kusa pasā chika.</p>
  2857. <p class="bodytext">Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso.</p>
  2858. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Kasa usā chuka.</p>
  2859. <p class="bodytext">Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo.</p>
  2860. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Asa masa vada kuca kacā cho.</p>
  2861. <p class="bodytext">Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca.</p>
  2862. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Gucchādayo.</p>
  2863. <p class="bodytext">Gucchaādayo <a name="M0.0243"></a> chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi.</p>
  2864. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Arā ju ñaṭa ca.</p>
  2865. <p class="bodytext">Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko.</p>
  2866. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Rajjādayo.</p>
  2867. <p class="bodytext">Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi.</p>
  2868. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Gidhā jhaka.</p>
  2869. <p class="bodytext">Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso.</p>
  2870. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Vañjhādayo.</p>
  2871. <p class="bodytext">Vañcyaādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi.</p>
  2872. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Kamayajā ño.</p>
  2873. <p class="bodytext">Kama-icchāyaṃ<a name="M0.0244"></a>, yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo.</p>
  2874. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Puññaṃ.</p>
  2875. <p class="bodytext">Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ.</p>
  2876. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ara hāñño hāssa hira ca.</p>
  2877. <p class="bodytext">Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca.</p>
  2878. <p class="centered">(Iti cavaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  2879. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Kira tarā kīṭo.</p>
  2880. <p class="bodytext">Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ.</p>
  2881. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Sakādīhyaṭo.</p>
  2882. <p class="bodytext">Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko<a name="M0.0245"></a>. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano.</p>
  2883. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā.</p>
  2884. <p class="bodytext">Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo.</p>
  2885. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Kamusa kusa kasā ṭho.</p>
  2886. <p class="bodytext">Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru.</p>
  2887. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Kuṭṭhādayo.</p>
  2888. <p class="bodytext">Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko<a name="M0.0246"></a>. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi.</p>
  2889. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Vara karā aṇḍo.</p>
  2890. <p class="bodytext">Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso.</p>
  2891. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Manantā ḍo.</p>
  2892. <p class="bodytext">Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi.</p>
  2893. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Kuṇḍā dayo.</p>
  2894. <p class="bodytext">Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso<a name="M0.0247"></a>. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi.</p>
  2895. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca.</p>
  2896. <p class="bodytext">Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ.</p>
  2897. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Vīādito ṇi.</p>
  2898. <p class="bodytext">Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi.</p>
  2899. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Gahādīhyaṇi.</p>
  2900. <p class="bodytext">Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ<a name="M0.0248"></a>. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca.</p>
  2901. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Rīvībhāhi ṇu.</p>
  2902. <p class="bodytext">Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi.</p>
  2903. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Khāṇvā dayo.</p>
  2904. <p class="bodytext">Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi.</p>
  2905. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Kvādito ṇo.</p>
  2906. <p class="bodytext"><span class="bld">Ku</span>-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ.</p>
  2907. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Suvīhi ṇaka.</p>
  2908. <p class="bodytext">Su-savane<a name="M0.0249"></a>, vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī.</p>
  2909. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Tiṇādayo.</p>
  2910. <p class="bodytext">Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi.</p>
  2911. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo.</p>
  2912. <p class="bodytext">Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī.</p>
  2913. <p class="centered">(Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  2914. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Pāvasā ati.</p>
  2915. <p class="bodytext">Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ.</p>
  2916. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu.</p>
  2917. <p class="bodytext">Dhā-dhāraṇe<a name="M0.0250"></a>, hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ.</p>
  2918. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Arissuṭa ca.</p>
  2919. <p class="bodytext">Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi,</p>
  2920. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Pitvādayo.</p>
  2921. <p class="bodytext">Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti <a name="M0.0251"></a> āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva.</p>
  2922. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Jana karā ratu.</p>
  2923. <p class="bodytext">Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño.</p>
  2924. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Sakā unto.</p>
  2925. <p class="bodytext">Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī.</p>
  2926. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Kapā oto.</p>
  2927. <p class="bodytext">Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva.</p>
  2928. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Vasādīhyanto.</p>
  2929. <p class="bodytext">Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti <a name="M0.0252"></a> jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado.</p>
  2930. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Hisīnaṃ muka ca.</p>
  2931. <p class="bodytext">Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo.</p>
  2932. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Hara ruha kulā ito.</p>
  2933. <p class="bodytext">Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca.</p>
  2934. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Bharādīhyato.</p>
  2935. <p class="bodytext">Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro.</p>
  2936. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Kirā dīhyātaka.</p>
  2937. <p class="bodytext">Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova<a name="M0.0253"></a>. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti.</p>
  2938. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Amādīhyatto.</p>
  2939. <p class="bodytext">Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā.</p>
  2940. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Vādīhi to.</p>
  2941. <p class="bodytext">Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ.</p>
  2942. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Gharādīhi taka.</p>
  2943. <p class="bodytext">Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka <a name="M0.0254"></a>4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi.</p>
  2944. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Nettādayo.</p>
  2945. <p class="bodytext">Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi.</p>
  2946. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Samādīhyatho.</p>
  2947. <p class="bodytext">Sama-upasame<a name="M0.0255"></a>, dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ.</p>
  2948. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Upavasā vassoṭa ca.</p>
  2949. <p class="bodytext">Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca.</p>
  2950. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Ramā thaka.</p>
  2951. <p class="bodytext">Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano.</p>
  2952. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Titthādayo.</p>
  2953. <p class="bodytext">Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ <a name="M0.0256"></a> tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi.</p>
  2954. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Vasa masa kusā thu.</p>
  2955. <p class="bodytext">Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo.</p>
  2956. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Saka vasā thi.</p>
  2957. <p class="bodytext">Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho.</p>
  2958. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Vīto thika.</p>
  2959. <p class="bodytext">Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali.</p>
  2960. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Sārismā rati.</p>
  2961. <p class="bodytext">Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho.</p>
  2962. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Tā-tā ithi.</p>
  2963. <p class="bodytext">Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato.</p>
  2964. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Isā thī.</p>
  2965. <p class="bodytext">Isatismā <a name="M0.0257"></a> thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī.</p>
  2966. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka.</p>
  2967. <p class="bodytext">Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso.</p>
  2968. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Kundādayo.</p>
  2969. <p class="bodytext">Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi.</p>
  2970. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Dadā du.</p>
  2971. <p class="bodytext">Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso.</p>
  2972. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Khanāna dama ramā dho.</p>
  2973. <p class="bodytext">Khana <a name="M0.0258"></a> khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ.</p>
  2974. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Muddhā dayo.</p>
  2975. <p class="bodytext">Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi.</p>
  2976. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Sīto dhuka.</p>
  2977. <p class="bodytext">Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso.</p>
  2978. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno.</p>
  2979. <p class="bodytext">Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa <a name="M0.0259"></a> sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi.</p>
  2980. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Ajā ino.</p>
  2981. <p class="bodytext">Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ.</p>
  2982. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Vipinādayo.</p>
  2983. <p class="bodytext">Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi.</p>
  2984. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Kirā kano.</p>
  2985. <p class="bodytext">Kiratismā <a name="M0.0260"></a> kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo.</p>
  2986. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Dī jiimīhi naka.</p>
  2987. <p class="bodytext">Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho.</p>
  2988. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Sidhāvīvāhi no.</p>
  2989. <p class="bodytext">Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā.</p>
  2990. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Ūnādayo.</p>
  2991. <p class="bodytext">Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka<a name="M0.0261"></a>, pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi.</p>
  2992. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Vī patā tano.</p>
  2993. <p class="bodytext">Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ.</p>
  2994. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Ramā tanaka.</p>
  2995. <p class="bodytext">Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca.</p>
  2996. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>., Sū bhāhi nuka,</p>
  2997. <p class="bodytext">Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo.</p>
  2998. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Dhāsse ca.</p>
  2999. <p class="bodytext">Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī.</p>
  3000. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Vattā ṭāva dhamāsehyani.</p>
  3001. <p class="bodytext">Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo<a name="M0.0262"></a>. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ.</p>
  3002. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Yuto ni.</p>
  3003. <p class="bodytext">Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca.</p>
  3004. <p class="centered">(Iti tavaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  3005. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Camāpa pā vapā po.</p>
  3006. <p class="bodytext">Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ.</p>
  3007. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Yu thu kūnaṃ dīgho ca.</p>
  3008. <p class="bodytext">Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno.</p>
  3009. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Khipa supa nīsū pūhi paka.</p>
  3010. <p class="bodytext">Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti <a name="M0.0263"></a> ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ.</p>
  3011. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Sippādayo.</p>
  3012. <p class="bodytext">Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi.</p>
  3013. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Sāsā apo.</p>
  3014. <p class="bodytext">Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso.</p>
  3015. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Viṭapādayo.</p>
  3016. <p class="bodytext">Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi.</p>
  3017. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Gupā pho.</p>
  3018. <p class="bodytext">Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi.</p>
  3019. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Garasarādīhi bo.</p>
  3020. <p class="bodytext">Garasarādīhi <a name="M0.0264"></a> bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā.</p>
  3021. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Nimbādayo.</p>
  3022. <p class="bodytext">Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi.</p>
  3023. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Darā bi.</p>
  3024. <p class="bodytext">Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī.</p>
  3025. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Kara sara sala kala valla vasā abho.</p>
  3026. <p class="bodytext">Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo<a name="M0.0265"></a>. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo.</p>
  3027. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Gadā rabho.</p>
  3028. <p class="bodytext">Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo.</p>
  3029. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Usarāsā kabho.</p>
  3030. <p class="bodytext">Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho.</p>
  3031. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Ito bhaka.</p>
  3032. <p class="bodytext">I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī.</p>
  3033. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Garāvā bho.</p>
  3034. <p class="bodytext">Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho.</p>
  3035. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Sobbhādayo.</p>
  3036. <p class="bodytext">Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo <a name="M0.0266"></a> ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi.</p>
  3037. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Usa kusa pada sukhā kumo.</p>
  3038. <p class="bodytext">Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu.</p>
  3039. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Vaṭumādayo.</p>
  3040. <p class="bodytext">Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi.</p>
  3041. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Gudhā umo.</p>
  3042. <p class="bodytext">Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso.</p>
  3043. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Paṭha carā amimā.</p>
  3044. <p class="bodytext">Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ.</p>
  3045. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. Hidhūhi maka.</p>
  3046. <p class="bodytext">Hi-gatiyaṃ<a name="M0.0267"></a>, dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo.</p>
  3047. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. Bhīto rīsano ca.</p>
  3048. <p class="bodytext">Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova.</p>
  3049. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo.</p>
  3050. <p class="bodytext">Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi<a name="M0.0268"></a>. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro.</p>
  3051. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. Asmādayo.</p>
  3052. <p class="bodytext">Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi.</p>
  3053. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Nīto mi.</p>
  3054. <p class="bodytext">Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ.</p>
  3055. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ūmi bhūminimi rasmi.</p>
  3056. <p class="bodytext">Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju.</p>
  3057. <p class="centered">(Iti pavaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  3058. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Māchāhi yo.</p>
  3059. <p class="bodytext">Mā-māne-chā-chādane<a name="M0.0269"></a>, etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ.</p>
  3060. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Janissa jā ca.</p>
  3061. <p class="bodytext">Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā.</p>
  3062. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Hadayā dayo.</p>
  3063. <p class="bodytext">Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi.</p>
  3064. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka.</p>
  3065. <p class="bodytext">Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ <a name="M0.0270"></a> savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca.</p>
  3066. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Hi ci du minaṃ dīgho ca.</p>
  3067. <p class="bodytext">Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo.</p>
  3068. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. Dhā tānamī ca.</p>
  3069. <p class="bodytext">Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ.</p>
  3070. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Bhadrāyo.</p>
  3071. <p class="bodytext">Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi.</p>
  3072. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. Mandaṅka sasāsa matha catā uro.</p>
  3073. <p class="bodytext">Manda-jaḷatte<a name="M0.0271"></a>, aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho.</p>
  3074. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Vidhurādayo.</p>
  3075. <p class="bodytext">Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi.</p>
  3076. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro.</p>
  3077. <p class="bodytext">Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ<a name="M0.0272"></a>. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ.</p>
  3078. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Thirādayo.</p>
  3079. <p class="bodytext">Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi.</p>
  3080. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Dada garehi durabharā.</p>
  3081. <p class="bodytext">Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā.</p>
  3082. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Cara dara jara gara marehi te.</p>
  3083. <p class="bodytext">Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca.</p>
  3084. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. Pīto kvaro.</p>
  3085. <p class="bodytext">Pī-tappanetīmasmā <a name="M0.0273"></a> kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ.</p>
  3086. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. Cīvarādayo.</p>
  3087. <p class="bodytext">Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi.</p>
  3088. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Kuto kriro.</p>
  3089. <p class="bodytext">Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī.</p>
  3090. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Vasāsā charo.</p>
  3091. <p class="bodytext">Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca.</p>
  3092. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Masā chero ca.</p>
  3093. <p class="bodytext">Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva.</p>
  3094. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Dhū vāto saro.</p>
  3095. <p class="bodytext">Dhunāti <a name="M0.0274"></a> vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso.</p>
  3096. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Bhamādīhyaro.</p>
  3097. <p class="bodytext">Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā.</p>
  3098. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Vadissa badaca.</p>
  3099. <p class="bodytext">Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū.</p>
  3100. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Vada janānaṃ ṭhaṅaca.</p>
  3101. <p class="bodytext">Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ.</p>
  3102. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Pacissiṭhaṅaca.</p>
  3103. <p class="bodytext">Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī.</p>
  3104. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Vakā araṇa.</p>
  3105. <p class="bodytext">Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī.</p>
  3106. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro.</p>
  3107. <p class="bodytext">Siṅgiiti <a name="M0.0275"></a> nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca.</p>
  3108. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Kamissassu ca.</p>
  3109. <p class="bodytext">Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo.</p>
  3110. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Bhiṅgārādayo.</p>
  3111. <p class="bodytext">Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati <a name="M0.0276"></a> dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto.</p>
  3112. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Karā māro.</p>
  3113. <p class="bodytext">Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro.</p>
  3114. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Pusa sarehi kharo.</p>
  3115. <p class="bodytext">Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro.</p>
  3116. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.</p>
  3117. <p class="bodytext">Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro.</p>
  3118. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Gambhīrādayo.</p>
  3119. <p class="bodytext">Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho<a name="M0.0277"></a>, kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi.</p>
  3120. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Khajja valla masā ūro.</p>
  3121. <p class="bodytext">Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso.</p>
  3122. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Kappūrādayo.</p>
  3123. <p class="bodytext">Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi.</p>
  3124. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Kaṭha cakā oro.</p>
  3125. <p class="bodytext">Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso.</p>
  3126. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Morādayo.</p>
  3127. <p class="bodytext">Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi<a name="M0.0278"></a>, kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi.</p>
  3128. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Kuto eraka.</p>
  3129. <p class="bodytext">Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo.</p>
  3130. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Bhū sūhi rika.</p>
  3131. <p class="bodytext">Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo.</p>
  3132. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Mī kasī nīhi ru.</p>
  3133. <p class="bodytext">Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato.</p>
  3134. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Sinā eru.</p>
  3135. <p class="bodytext">Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā.</p>
  3136. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Bhī ruhi ruka.</p>
  3137. <p class="bodytext">Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo.</p>
  3138. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Tamā būlo.</p>
  3139. <p class="bodytext">Tama-bhūsanetīmasmā <a name="M0.0279"></a> būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ.</p>
  3140. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Sito lakavālā.</p>
  3141. <p class="bodytext">Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ.</p>
  3142. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.</p>
  3143. <p class="bodytext">Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho<a name="M0.0280"></a>. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ.</p>
  3144. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Musā kalo.</p>
  3145. <p class="bodytext">Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo.</p>
  3146. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Thalādayo.</p>
  3147. <p class="bodytext">Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi.</p>
  3148. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Kulā kālo ca.</p>
  3149. <p class="bodytext">Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti.</p>
  3150. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Muḷālādayo.</p>
  3151. <p class="bodytext">Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni<a name="M0.0281"></a>, mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vsālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi.</p>
  3152. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Caṇḍa patā ṇālo.</p>
  3153. <p class="bodytext">Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ.</p>
  3154. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Mādito lo.</p>
  3155. <p class="bodytext">Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ.</p>
  3156. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo.</p>
  3157. <p class="bodytext">Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati <a name="M0.0282"></a> pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī.</p>
  3158. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Kuṭā kilo.</p>
  3159. <p class="bodytext">Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko.</p>
  3160. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Sithilādayo.</p>
  3161. <p class="bodytext">Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi.</p>
  3162. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.</p>
  3163. <p class="bodytext">Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro.</p>
  3164. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Tumulādayo.</p>
  3165. <p class="bodytext">Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati <a name="M0.0283"></a> vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi.</p>
  3166. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Kalla kapa takka paṭā olo.</p>
  3167. <p class="bodytext">Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako.</p>
  3168. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Aṅgā ulolī.</p>
  3169. <p class="bodytext">Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā.</p>
  3170. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Añjāli.</p>
  3171. <p class="bodytext">Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo.</p>
  3172. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Chadā li.</p>
  3173. <p class="bodytext">Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā.</p>
  3174. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Allyādayo.</p>
  3175. <p class="bodytext">Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti <a name="M0.0284"></a>4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi.</p>
  3176. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Pilādīhyavo.</p>
  3177. <p class="bodytext">Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi.</p>
  3178. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. Sāḷavādayo.</p>
  3179. <p class="bodytext">Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi.</p>
  3180. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. Sarā āvo.</p>
  3181. <p class="bodytext">Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso.</p>
  3182. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Ala mala bilā ṇuvo.</p>
  3183. <p class="bodytext">Ala-bandhane<a name="M0.0285"></a>, mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho.</p>
  3184. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Gātvī vo.</p>
  3185. <p class="bodytext">Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo.</p>
  3186. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Suto kvatvā.</p>
  3187. <p class="bodytext">Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo.</p>
  3188. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Vidvā.</p>
  3189. <p class="bodytext">Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū.</p>
  3190. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. Thuto revo.</p>
  3191. <p class="bodytext">Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ.</p>
  3192. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Samā rivo.</p>
  3193. <p class="bodytext">Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi.</p>
  3194. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Chadā ravi.</p>
  3195. <p class="bodytext">Chada-saṃvaraṇe<a name="M0.0286"></a>, etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti.</p>
  3196. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Pūra timā kiso rasso ca.</p>
  3197. <p class="bodytext">Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo.</p>
  3198. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Karā īso.</p>
  3199. <p class="bodytext">Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ.</p>
  3200. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Sirīsādayo.</p>
  3201. <p class="bodytext">Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi.</p>
  3202. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Karā ribbiso.</p>
  3203. <p class="bodytext">Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ.</p>
  3204. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.</p>
  3205. <p class="bodytext">Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo<a name="M0.0287"></a>. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ.</p>
  3206. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Āmi thu ku sīto saka.</p>
  3207. <p class="bodytext">Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca.</p>
  3208. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Phassādayo.</p>
  3209. <p class="bodytext">Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ<a name="M0.0288"></a>. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi.</p>
  3210. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Suto ṇisaka.</p>
  3211. <p class="bodytext">Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā.</p>
  3212. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Vetāta yu panāla kala camā aso.</p>
  3213. <p class="bodytext">Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ.</p>
  3214. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā.</p>
  3215. <p class="bodytext">Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso.</p>
  3216. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. Sasa masa daṃsāsā su.</p>
  3217. <p class="bodytext">Sasādīhi <a name="M0.0289"></a> su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo.</p>
  3218. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Vidā dasuka.</p>
  3219. <p class="bodytext">Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā.</p>
  3220. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. Sasā rīho.</p>
  3221. <p class="bodytext">Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī.</p>
  3222. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Jīvāmā ho vamā ca.</p>
  3223. <p class="bodytext">Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ.</p>
  3224. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. Taṇhādayo.</p>
  3225. <p class="bodytext">Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā<a name="M0.0290"></a>. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi.</p>
  3226. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca.</p>
  3227. <p class="bodytext">Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ.</p>
  3228. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca.</p>
  3229. <p class="bodytext">Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā.</p>
  3230. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Guto ḷaka ca.</p>
  3231. <p class="bodytext">Gu-saddetīmasmā <a name="M0.0291"></a> ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako.</p>
  3232. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Paṅguḷādayo.</p>
  3233. <p class="bodytext">Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ.</p>
  3234. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Pāto ḷi.</p>
  3235. <p class="bodytext">Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti.</p>
  3236. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Vīto ḷu.</p>
  3237. <p class="bodytext">Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu.</p>
  3238. <p class="centered">(Iti avaggapaccayavidhānaṃ).</p>
  3239. <p class="centered">Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ</p>
  3240. <p class="centered">Ṇvādikaṇḍo sattamo.</p>
  3241. <p class="gatha1">Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ;</p>
  3242. <p class="gathalast">Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī.</p>
  3243. <p class="centered">Samattā cāyaṃ moggallānavutti</p>
  3244. <p class="centered">Sattahi bhāṇavārehi.</p>
  3245. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3246. <p class="gatha1"> Yassa <a name="M0.0292"></a> rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ;</p>
  3247. <p class="gathalast">Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso.</p>
  3248. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3249. <p class="gatha1"> Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ;</p>
  3250. <p class="gathalast">Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate.</p>
  3251. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3252. <p class="gatha1"> Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite;</p>
  3253. <p class="gathalast">Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati.</p>
  3254. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3255. <p class="gatha1"> Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā;</p>
  3256. <p class="gathalast">Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ.</p>
  3257. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3258. <p class="gatha1"> Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ;</p>
  3259. <p class="gathalast">Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ.</p>
  3260. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3261. <p class="gatha1"> Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī;</p>
  3262. <p class="gathalast">Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti.</p>
  3263. <p class="centered">Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  3264. </body>