2
0

abh03a.att.htm 1.1 MB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662166316641665166616671668166916701671167216731674167516761677167816791680168116821683168416851686168716881689169016911692169316941695169616971698169917001701170217031704170517061707170817091710171117121713171417151716171717181719172017211722172317241725172617271728172917301731173217331734173517361737173817391740174117421743174417451746174717481749175017511752175317541755175617571758175917601761176217631764176517661767176817691770177117721773177417751776177717781779178017811782178317841785178617871788178917901791179217931794179517961797179817991800180118021803180418051806180718081809181018111812181318141815181618171818181918201821182218231824182518261827182818291830183118321833183418351836183718381839184018411842184318441845184618471848184918501851185218531854185518561857185818591860186118621863186418651866186718681869187018711872187318741875187618771878187918801881188218831884188518861887188818891890189118921893189418951896189718981899190019011902190319041905190619071908190919101911191219131914191519161917191819191920192119221923192419251926192719281929193019311932193319341935193619371938193919401941194219431944194519461947194819491950195119521953195419551956195719581959196019611962196319641965196619671968196919701971197219731974197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025202620272028202920302031203220332034203520362037203820392040204120422043204420452046204720482049205020512052205320542055205620572058205920602061206220632064206520662067206820692070207120722073207420752076207720782079208020812082208320842085208620872088208920902091209220932094209520962097209820992100210121022103210421052106210721082109211021112112211321142115211621172118211921202121212221232124212521262127212821292130213121322133213421352136213721382139214021412142214321442145214621472148214921502151215221532154215521562157215821592160216121622163216421652166216721682169217021712172217321742175217621772178217921802181218221832184218521862187218821892190219121922193219421952196219721982199220022012202220322042205220622072208220922102211221222132214221522162217221822192220222122222223222422252226222722282229223022312232223322342235223622372238223922402241224222432244224522462247224822492250225122522253225422552256225722582259226022612262226322642265226622672268226922702271227222732274227522762277227822792280228122822283228422852286228722882289229022912292229322942295229622972298229923002301230223032304230523062307230823092310231123122313231423152316231723182319232023212322232323242325232623272328232923302331233223332334233523362337233823392340234123422343234423452346234723482349235023512352235323542355235623572358235923602361236223632364236523662367236823692370237123722373237423752376237723782379238023812382238323842385238623872388238923902391239223932394239523962397239823992400240124022403240424052406240724082409241024112412241324142415241624172418241924202421242224232424242524262427242824292430243124322433243424352436243724382439244024412442244324442445244624472448244924502451245224532454245524562457245824592460246124622463246424652466246724682469247024712472247324742475247624772478247924802481248224832484248524862487248824892490249124922493249424952496249724982499250025012502250325042505250625072508250925102511251225132514251525162517251825192520252125222523252425252526252725282529253025312532253325342535253625372538253925402541254225432544254525462547254825492550255125522553255425552556255725582559256025612562256325642565256625672568256925702571257225732574257525762577257825792580258125822583258425852586258725882589259025912592259325942595259625972598259926002601260226032604260526062607260826092610261126122613
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
  4. <p class="book">Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā</p>
  5. <p class="chapter">Dhātukathā-aṭṭhakathā</p>
  6. <p class="gatha1">Aṭṭhārasahi <a name="P0.0114"></a><a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> bhedehi, vibhaṅgaṃ mārabhañjano;</p>
  7. <p class="gathalast">Desayitvā mahāvīro, yaṃ tasseva anantaraṃ.</p>
  8. <p class="gatha1">Adesayi dhātukathaṃ, dhātubhedappakāsano;</p>
  9. <p class="gathalast">Tassatthaṃ dīpayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.</p>
  10. <p class="chapter">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
  11. <p class="subhead">1. Nayamātikāvaṇṇanā</p>
  12. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Saṅgaho</span> <a name="V0.0002"></a> <span class="bld">asaṅgaho</span>tiādīnañhi vasena idaṃ pakaraṇaṃ cuddasavidhena vibhattanti vuttaṃ. Taṃ sabbampi uddesaniddesato dvidhā ṭhitaṃ. Tattha mātikā <span class="bld">uddeso</span>. Sā pañcavidhā – nayamātikā, abbhantaramātikā, nayamukhamātikā, lakkhaṇamātikā, bāhiramātikāti. Tattha <span class="bld">saṅgaho asaṅgaho…pe… vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahita</span>nti – ayaṃ cuddasahi padehi nikkhittā <span class="bld">nayamātikā</span> nāma. Ayañhi iminā saṅgahādikena nayena dhātukathā dhammā vibhattāti dassetuṃ ṭhapitattā nayamātikāti vuccati. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattā <span class="bld">mūlamātikā</span>tipi vattuṃ vaṭṭati.</p>
  13. <p class="subhead">2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā</p>
  14. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Pañcakkhandhā</span> <a name="M0.0002"></a> <span class="bld">…pe… manasikāro</span>ti ayaṃ pañcavīsādhikena padasatena nikkhittā <span class="bld">abbhantaramātikā</span> nāma. Ayañhi ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti evaṃ avatvā saṅgahādinā nayena vibhajitabbe khandhādidhamme sarūpato dassetvā dhātukathāya abbhantareyeva ṭhapitattā abbhantaramātikāti vuccati. Khandhādipadānaṃ dhammasaṅgaṇīmātikāya <a name="P0.0115"></a> asaṅgahitattā <span class="bld">pakiṇṇakamātikā</span>tipi vattuṃ vaṭṭati.</p>
  15. <p class="subhead">3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā</p>
  16. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho; catūhi sampayogo, catūhi vippayogo</span>ti ayaṃ catūhi padehi nikkhittā <span class="bld">nayamukhamātikā</span> nāma. Ayañhi sabbesupi pañcakkhandhādīsu ceva kusalattikādīsu ca mātikādhammesu, tīhi khandhāyatanadhātupadeheva saṅgaho ca asaṅgaho ca yojetabbo. Tathā catūhi arūpakkhandhehi sampayogo ca vippayogo ca. Etāni imesaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ nayānaṃ mukhānīti dassetuṃ ṭhapitattā nayamukhamātikāti vuccati.</p>
  17. <p class="subhead">4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Sabhāgo</span><a name="V0.0003"></a>, <span class="bld">visabhāgo</span>ti ayaṃ dvīhi padehi nikkhittā <span class="bld">lakkhaṇamātikā</span> nāma. Ayañhi sabhāgalakkhaṇehi dhammehi saṅgahanayo, visabhāgalakkhaṇehi asaṅgahanayo, tathā sampayogavippayoganayo yojetabboti sabhāgavisabhāgalakkhaṇavasena saṅgahādilakkhaṇaṃ dassetuṃ ṭhapitattā lakkhaṇamātikāti vuccati.</p>
  19. <p class="subhead">5. Bāhiramātikāvaṇṇanā</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā</span>ti ayaṃ chasaṭṭhi tikapadāni, dve ca dukapadasatāni saṅkhipitvā nikkhittā <span class="bld">bāhiramātikā</span> nāma. Ayañhi ‘‘pañcakkhandhā…pe… manasikāro’’ti evaṃ dhātukathāya abbhantare avatvā ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī’’ti evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattā bāhiramātikāti vuccati.</p>
  21. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0003"></a> mātikāya pañcadhā ṭhitabhāvaṃ viditvā idāni ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīsu saṅgaho tāva jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ <span class="bld">jātisaṅgaho</span> nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo; yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā <a name="P0.0116"></a> samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ <span class="bld">sañjātisaṅgaho</span> nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi sañjātiṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ <span class="bld">kiriyāsaṅgaho</span> nāma. Sabbeva hete attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti? Rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatī’’ti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe – ‘cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ <a name="V0.0004"></a> <span class="bld">gaṇanasaṅgaho</span> nāma. Ayamidha adhippeto. Tappaṭipakkhena asaṅgaho veditabbo. Tesaṃ vikappato saṅgahitena asaṅgahitādīni. Ekuppādekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāvasena sampayogo, tappaṭipakkhato vippayogo. Tesaṃ vikappato sampayuttena vippayuttādīni. Tadubhayasaṃsaggavikappato saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttantiādīni. Pañcakkhandhātiādīni pana khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbāni. <span class="bld">Phassā</span>dayo panettha sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato vuttāti.</p>
  22. <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā.</p>
  23. <p class="chapter">2. Niddesavaṇṇanā</p>
  24. <p class="title">1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā</p>
  25. <p class="subhead">1. Khandhapadavaṇṇanā</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Idāni <a name="M0.0004"></a> pañcakkhandhādivasena nikkhittamātikaṃ ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīhi nayamātikāpadehi saddhiṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">rūpakkhandho katihi khandhehī</span>tiādinā <a name="P0.0117"></a> nayena niddesavāro āraddho. Tattha yasmā ‘‘saṅgaho asaṅgahotiādikāya nayamātikāya ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitā, tasmā rūpakkhandhādīnaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ <span class="bld">katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhī</span>ti tīṇi khandhāyatanadhātupadāneva uddhaṭāni. ‘Cattāri saccānī’tiādīsu ekampi na parāmaṭṭhaṃ. Yasmā ca ‘‘sabhāgo visabhāgo’’ti evaṃ lakkhaṇamātikā ṭhapitā, tasmā imassa pañhassa vissajjane <span class="bld">rūpakkhandho ekena khandhenā</span>tiādi vuttaṃ. Sabhāgā hi tassa ete khandhādayoti. Tattha <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti rūpakkhandheneva. Yañhi kiñci rūpaṃ rūpakkhandhasabhāgattā rūpakkhandhotveva saṅgahaṃ gacchatīti rūpakkhandheneva gaṇitaṃ, taṃ rūpakkhandheneva paricchinnaṃ. <span class="bld">Ekādasahāyatanehī</span>ti manāyatanavajjehi. Sabbopi hi rūpakkhandho dasāyatanāni dhammāyatanekadeso ca hoti, tasmā ekādasahāyatanehi gaṇito<a name="V0.0005"></a>, paricchinno. <span class="bld">Ekādasahi dhātūhī</span>ti sattaviññāṇadhātuvajjāhi ekādasahi etāsu hi apariyāpannaṃ rūpaṃ nāma natthi.</p>
  27. <p class="bodytext">Asaṅgahanayaniddese <span class="bld">katihi asaṅgahito</span>ti saṅkhepeneva pucchā katā. Vissajjane panassa yasmā rūpakkhandhassa visabhāgā cattāro arūpakkhandhā, ekaṃ manāyatanaṃ, satta viññāṇadhātuyo; tasmā <span class="bld">catūhi khandhehī</span>tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbapadesu saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pana khandhaniddese – ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehī’’tiādimhi tāva ekamūlake saṅgahanaye sarūpeneva dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Asaṅgahanaye saṅkhepena dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Iminā upāyena dukamūlakādīsupi pucchāvissajjanāni <a name="P0.0118"></a> veditabbāni. Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitā. Pañcake pana ‘‘rūpakkhandho <a name="M0.0005"></a> ca…pe… viññāṇakkhandho cā’’ti evaṃ bhedato ca, ‘‘pañcakkhandhā katihi khandhehī’’ti evaṃ abhedato cāti dvidhā pucchāvissajjanāni katāni. Evaṃ pāḷinayo veditabboti.</p>
  28. <p class="subhead">2. Āyatanapadādivaṇṇanā</p>
  29. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Āyatanapadaniddesādīsu āyatanapadaniddese tāva <span class="bld">cakkhāyatanaṃ ekena khandhenā</span>ti ekena rūpakkhandheneva, ekena cakkhāyataneneva ekāya cakkhudhātuyāva saṅgahitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Sotāyatanā</span>dīsupi imināva nayena saṅgahāsaṅgaho veditabbo. <span class="bld">Asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā</span>ti ettha pana yasmā asaṅkhataṃ dhammāyatanaṃ nāma nibbānaṃ, tañca khandhasaṅgahaṃ na gacchati; tasmā ‘khandhato ṭhapetvā’ti vuttaṃ. <span class="bld">Catūhi khandhehī</span>ti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhehi. Nibbānavajjañhi dhammāyatanaṃ etehi saṅgahitaṃ. Viññāṇakkhandhena pana ṭhapetvā dhammāyatanadhammadhātuyo sesāyatanadhātūhi ca taṃ na saṅgayhati. Tena vuttaṃ – ‘‘ekena khandhena, ekādasahāyatanehi, sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti. Yathā ca te heṭṭhā rūpakkhandhamūlakā, evamidhāpi cakkhāyatanamūlakāva nayā veditabbā. Dukamattameva pana pāḷiyaṃ dassetvā ‘‘dvādasāyatanānī’’ti abhedatova pucchāvissajjanaṃ kataṃ. Dhātuniddesepi eseva nayo.</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Saccaniddese <a name="V0.0006"></a> – sabbepi dukatikacatukkā pāḷiyaṃ dassitā. Yasmā ca dukatikesu samudayasaccasadisameva maggasaccepi vissajjanaṃ, tasmā taṃ samudayānantaraṃ vuttaṃ.</p>
  31. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Indriyaniddese – <span class="bld">jīvitindriyaṃ dvīhi khandhehī</span>ti rūpajīvitindriyaṃ rūpakkhandhena, arūpajīvitindriyaṃ <a name="P0.0119"></a> saṅkhārakkhandhena saṅgahitaṃ. Sesaṃ vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Pāḷivavatthānaṃ panettha āyatanadhātuniddesasadisameva.</p>
  32. <p class="subhead">6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā</p>
  33. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Paṭiccasamuppādaniddese – ‘‘avijjā katihi khandhehī’’ti pucchaṃ anārabhitvā <span class="bld">avijjā ekena khandhenā</span>ti evaṃ vissajjanameva dassitaṃ. Tattha <span class="bld">saṅkhārapaccayā viññāṇa</span>nti paṭisandhiyaṃ pavatte ca sabbampi vipākaviññāṇaṃ. Tenevāha <a name="M0.0006"></a> – ‘‘sattahi dhātūhi saṅgahita’’nti. Nāmarūpampi paṭisandhipavattivaseneva veditabbaṃ. Tenevettha saddāyatanampi saṅgahetvā ekādasahāyatanehi saṅgaho dassito. <span class="bld">Phassā</span>dīsu khandhabhedo veditabbo. Aññeneva hi ekena khandhena phasso saṅgahito, aññena vedanā, taṇhāupādānakammabhavā pana saṅkhārakkhandheneva saṅgahitā. Bhavapadañcettha kammabhavādīnaṃ vasena ekādasadhā vibhattaṃ. Tattha kammabhavo phassādīhi sadisavisajjanattā tehi saddhiṃ ekato dassito. Upapattibhavakāmabhavasaññābhavapañcavokārabhavā aññamaññasadisavissajjanattā ekato dassitā. Yasmā cete upādinnakadhammāva tasmā ‘‘ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhī’’ti vuttaṃ. Saddāyatanañhi anupādinnaṃ, taṃ ettha na gahitaṃ.</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Rūpabhavaniddese – <span class="bld">pañcahāyatanehī</span>ti cakkhusotamanarūpadhammāyatanehi. <span class="bld">Aṭṭhahi dhātūhī</span>ti cakkhusotacakkhuviññāṇasotaviññāṇarūpadhammamanodhātumanoviññāṇadhātūhi. Arūpabhavādayopi tayo sadisavissajjanattāva ekato dassitā. Tathā asaññābhavaekavokārabhavā. Tattha <span class="bld">dvīhāyatanehī</span>ti rūpāyatanadhammāyatanehi. Dhātūsupi eseva nayo. Ekatalavāsikānañhi sesabrahmānaṃ cakkhusabbhāvato tassārammaṇattā tattha rūpāyatanaṃ uddhaṭaṃ.</p>
  35. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Jāti dvīhi khandhehī</span>ti rūpajāti rūpakkhandhena, arūpajāti saṅkhārakkhandhena. Jarāmaraṇesupi <a name="V0.0007"></a> eseva nayo. Sokādīsupi <a name="P0.0120"></a> <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti sokadukkhadomanassāni vedanākkhandhena, paridevo rūpakkhandhena, upāyāsādayo saṅkhārakkhandhenāti evaṃ khandhaviseso veditabbo.</p>
  36. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Iddhipādo dvīhī</span>ti saṅkhāraviññāṇakkhandhehi, manāyatanadhammāyatanehi, dhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. <span class="bld">Jhānaṃ dvīhī</span>ti vedanākkhandhasaṅkhārakkhandhehi. Appamaññādayo sadisavissajjanattā ekato niddiṭṭhā. Cittaṃ pana cetanānantaraṃ nikkhittampi asadisavissajjanattā pacchā gahitaṃ. Tattha appamaññādīsu <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti vedanā vedanākkhandhena, saññā saññākkhandhena, sesā saṅkhārakkhandhena saṅgahitāti evaṃ khandhaviseso veditabbo.</p>
  37. <p class="subhead">7. Tikapadavaṇṇanā</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Evaṃ <a name="M0.0007"></a> abbhantaramātikāya saṅgahaṃ dassetvā idāni bāhiramātikāya saṅgahaṃ dassetuṃ <span class="bld">kusalā dhammā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha vedanāttike <span class="bld">tīhi dhātūhī</span>ti kāyaviññāṇamanoviññāṇadhammadhātūhi. <span class="bld">Sattahi dhātūhī</span>ti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātūhi ceva manodhātudhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. Vipākattike <span class="bld">aṭṭhahi dhātūhī</span>ti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ tāhiyeva. Vipākadhammadhammā pana saṃkiliṭṭhasaṃkilesikehi saddhiṃ sadisavissajjanattā ekato gahitā. Yathā cete, evaṃ sabbatikadukapadesu yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ sadisavissajjanaṃ hoti, taṃ taṃ uppaṭipāṭiyāpi tena tena saddhiṃ gahetvā vissajjitaṃ. Tattha vuttānusāreneva saṅgahāsaṅgahanayo veditabboti.</p>
  39. <p class="centered">Saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā.</p>
  40. <p class="title">2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Idāni <a name="P0.0121"></a> saṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">cakkhāyatanenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ <a name="V0.0008"></a> lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena saṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi asaṅgahitaṃ, khandhāyatanapadehi vā saṅgahitaṃ hutvā dhātupadena asaṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito. So ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Vedanākkhandhena ca vedanākkhandhova saṅgahito. Sopi dhammāyatanadhammadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni manāyatanadhammāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni rūpekadesaṃ arūpena asammissaṃ, viññāṇekadesañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Pariyosāne ca –</p>
  42. <p class="gatha1">‘‘Dasāyatanā <a name="M0.0008"></a> sattarasa dhātuyo,</p>
  43. <p class="gatha2">Sattindriyā asaññābhavo ekavokārabhavo;</p>
  44. <p class="gatha3">Paridevo sanidassanasappaṭighaṃ,</p>
  45. <p class="gathalast">Anidassanaṃ punadeva sappaṭighaṃ upādā’’ti.</p>
  46. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">uddānagāthāya</span> dassitāneva. Tasmā tesaṃ vaseneva saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Pañhavasena hi imasmiṃ vāre āyatanadhātuvaseneva sadisavissajjane vīsati dhamme samodhānetvā eko pañho kato, satta viññāṇadhātuyo samodhānetvā eko, sattindriyāni samodhānetvā eko, dve bhave samodhānetvā eko, paridevena ca sanidassanasappaṭighehi ca eko, anidassanasappaṭighehi eko, sanidassanehi eko, sappaṭighehi ca upādādhammehi ca ekoti aṭṭha pañhā katā. Tesu khandhādivibhāgo <a name="P0.0122"></a> evaṃ veditabbo seyyathidaṃ – paṭhamapañhe tāva <span class="bld">catūhi khandhehī</span>ti arūpakkhandhehi, <span class="bld">dvīhāyatanehī</span>ti cakkhāyatanādīsu ekekena saddhiṃ manāyatanena, <span class="bld">aṭṭhahi dhātūhī</span>ti cakkhudhātuādīsu ekekāya saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.</p>
  47. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – cakkhāyatanena hi khandhasaṅgahena rūpakkhandho saṅgahito. Tasmiṃ saṅgahite rūpakkhandhe āyatanasaṅgahena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahitaṃ. Sesāni dasa āyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tena cakkhudhātuyevekā saṅgahitā. Sesā dasa dhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tena asaṅgahitāni dasāyatanāni, tāni cakkhāyatanamanāyatanehi dvīhi <a name="V0.0009"></a> asaṅgahitāni. Yāpi tena asaṅgahitā dasa dhātuyo, tā cakkhudhātuyā ceva sattahi ca viññāṇadhātūhi asaṅgahitāti. Rūpāyatanādīsupi eseva nayo.</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Dutiyapañhe – yasmā yāya kāyaci viññāṇadhātuyā saṅgahito viññāṇakkhandho manāyatanena asaṅgahito nāma natthi, tasmā <span class="bld">āyatanasaṅgahena saṅgahitā</span>ti vuttaṃ. Ettha pana <span class="bld">catūhi khandhehī</span>ti rūpādīhi catūhi. <span class="bld">Ekādasahāyatanehī</span>ti manāyatanavajjehi. <span class="bld">Dvādasahi dhātūhī</span>ti yathānurūpā cha viññāṇadhātuyo apanetvā sesāhi dvādasahi. Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhuviññāṇadhātuyeva saṅgahitā, itarā asaṅgahitā. Sotaviññāṇadhātuādīsupi eseva nayo.</p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Tatiyapañhe <a name="M0.0009"></a> – cakkhundriyādīnaṃ vissajjanaṃ cakkhāyatanādisadisameva. Itthindriyapurisindriyesu pana dhammāyatanena saddhiṃ dve āyatanāni, dhammadhātuyā ca saddhiṃ aṭṭha dhātuyo veditabbā.</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Catutthapañhe – <span class="bld">tīhāyatanehī</span>ti rūpāyatanadhammāyatanamanāyatanehi. Tesu hi bhavesu rūpāyatanadhammāyatanavasena dveva āyatanāni tehi saṅgahitāni<a name="P0.0123"></a>. Sesāni nava rūpāyatanāni teheva ca dvīhi, manāyatanena cāti tīhi asaṅgahitāni nāma honti. <span class="bld">Navahi dhātūhī</span>ti rūpadhātudhammadhātūhi saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Pañcamapañhe – <span class="bld">dvīhāyatanehī</span>ti paṭhamapadaṃ sandhāya saddāyatanamanāyatanehi. Dutiyapadaṃ sandhāya rūpāyatanamanāyatanehi. Dhātuyopi tesaṃyeva ekekena saddhiṃ satta viññāṇadhātuyo veditabbā.</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Chaṭṭhapañhe – <span class="bld">dasahāyatanehī</span>ti rūpāyatanadhammāyatanavajjehi. <span class="bld">Soḷasahi dhātūhī</span>ti rūpadhātudhammadhātuvajjeheva. Kathaṃ? Anidassanasappaṭighā hi dhammā nāma nava oḷārikāyatanāni. Tehi khandhasaṅgahena saṅgahite rūpakkhandhe, āyatanasaṅgahena tāneva navāyatanāni saṅgahitāni. Rūpāyatanadhammāyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tā eva nava dhātuyo saṅgahitā. Rūpadhātudhammadhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tehi asaṅgahitāni dve āyatanāni<a name="V0.0010"></a>, tāni rūpāyatanavajjehi navahi oḷārikāyatanehi, manāyatanena cāti dasahi asaṅgahitāni. Yāpi tehi asaṅgahitā dve dhātuyo, tā rūpadhātuvajjāhi navahi oḷārikadhātūhi, sattahi ca viññāṇadhātūhīti soḷasahi asaṅgahitāti veditabbā.</p>
  53. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Sattamapañhe – <span class="bld">dvīhāyatanehī</span>ti rūpāyatanamanāyatanehi. <span class="bld">Aṭṭhahi dhātūhī</span>ti rūpadhātuyā saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. Aṭṭhamapañhe – <span class="bld">ekādasahāyatanehī</span>ti sappaṭighadhamme sandhāya dhammāyatanavajjehi, upādādhamme sandhāya phoṭṭhabbāyatanavajjehi. Dhātūsupi eseva nayo. Atthayojanā panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti.</p>
  55. <p class="centered">Saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  56. <p class="title">3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  57. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Idāni <a name="M0.0010"></a><a name="P0.0124"></a> asaṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">vedanākkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena asaṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi saṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhaviññāṇakkhandhacakkhāyatanādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi cattāro khandhā khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu tena ekadhammopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Nanu ca vedanādayo dhammāyatanena saṅgahitāti? Saṅgahitā. Na pana rūpakkhandhova dhammāyatanaṃ, rūpakkhandhato hi sukhumarūpamattaṃ dhammāyatanaṃ bhajati. Tasmā ye dhammāyatanena saṅgahitā, na te rūpakkhandhena saṅgahitā nāma. Viññāṇakkhandhenapi itare cattāro khandhā asaṅgahitā. Tesu tena ekopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Evaṃ saṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni cakkhāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni <a name="V0.0011"></a> viññāṇena vā oḷārikarūpena vā asammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  58. <p class="gatha1">‘‘Tayo khandhā tathā saccā, indriyāni ca soḷasa;</p>
  59. <p class="gathalast">Padāni paccayākāre, cuddasūpari cuddasa.</p>
  60. <p class="gatha1">‘‘Samatiṃsa padā honti, gocchakesu dasasvatha;</p>
  61. <p class="gathalast">Duve cūḷantaradukā, aṭṭha honti mahantarā’’ti.</p>
  62. <p class="bodytext">Etesu pana padesu sadisavissajjanāni padāni ekato katvā sabbepi dvādasa pañhā vuttā. Tesu evaṃ khandhavibhāgo veditabbo. Āyatanadhātūsu pana bhedo natthi. Tattha paṭhamapañhe tāva – <span class="bld">tīhi khandhehī</span>ti rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi. Āyatanadhātuyo pana dhammāyatanadhammadhātuvasena veditabbā.</p>
  63. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena hi nibbānañca sukhumarūpasaññāsaṅkhārā <a name="P0.0125"></a> ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tesu nibbānaṃ khandhasaṅgahaṃ na gacchati, sesā rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi saṅgahaṃ gacchanti. Āyatanadhātusaṅgahaṃ pana nibbānampi gacchateva. Tena vuttaṃ <a name="M0.0011"></a> – ‘‘asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā tīhi khandhehi, ekenāyatanena, ekāya dhātuyā saṅgahitā’’ti. Saññākkhandhapakkhe panettha saññaṃ apanetvā vedanāya saddhiṃ tayo khandhā saṅkhārādīsu saṅkhārakkhandhaṃ apanetvā rūpavedanāsaññāvasena tayo khandhā veditabbā.</p>
  64. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. Dutiye – <span class="bld">catūhi khandhehī</span>ti viññāṇavajjehi. Te hi nirodhena khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā.</p>
  65. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Tatiye – <span class="bld">dvīhī</span>ti vedanāsaññākkhandhehi. Rūpārūpajīvitindriyena hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu pana vedanāsaññāva āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tena vuttaṃ – ‘‘vedanāsaññākkhandhehī’’ti. Iminā upāyena sabbattha khandhabhedo veditabbo. Ito parañhi khandhānaṃ nāmamattameva vakkhāma.</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Catutthe <a name="V0.0012"></a> – <span class="bld">tīhi khandhehī</span>ti itthindriyapurisindriyesu vedanāsaññāsaṅkhārehi, vedanāpañcake rūpasaññāsaṅkhārehi; saddhindriyādīsu phassapariyosānesu rūpavedanāsaññākkhandhehi. Vedanāya vedanākkhandhasadisova taṇhupādānakammabhavesu saṅkhārakkhandhasadisova vinicchayo.</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Pañcame – jātijarāmaraṇesu jīvitindriyasadisova. Jhānena pana nibbānaṃ sukhumarūpaṃ saññā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tasmā taṃ sandhāya rūpakkhandhasaññākkhandhānaṃ vasena dve khandhā veditabbā.</p>
  68. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. Chaṭṭhe – sokādittaye vedanāya sadiso. Upāyāsādīsu saṅkhārasadiso. Puna vedanāya vedanākkhandhasadiso, saññāya saññākkhandhasadiso, cetanādīsu saṅkhārakkhandhasadiso <a name="P0.0126"></a> vinicchayo. Iminā upāyena sattamapañhādīsupi saṅgahāsaṅgaho veditabboti.</p>
  69. <p class="centered">Asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  70. <p class="title">4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  71. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Idāni <a name="M0.0012"></a> saṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">samudayasaccenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi saṅgahitena khandhādivasena saṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ khandhāyatanadhātūsu ekampi sakalakoṭṭhāsaṃ gahetvā ṭhitapadesu na yujjati. Sakalena hi khandhādipadena aññaṃ khandhādivasena saṅgahitaṃ nāma natthi, yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni saṅkhārekadesaṃ vā aññena asammissaṃ dīpenti – vedanekadesaṃ vā sukhumarūpaṃ vā saddekadesaṃ vā, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  72. <p class="gatha1">‘‘Dve saccā pannarasindriyā, ekādasa paṭiccapadā;</p>
  73. <p class="gathalast">Uddhaṃ puna ekādasa, gocchakapadamettha tiṃsavidha’’nti.</p>
  74. <p class="bodytext">Pañhā <a name="V0.0013"></a> panettha dveyeva honti. Tattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya sabbattha <span class="bld">ekena khandhenā</span>tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena hi taṇhāvajjā sesā saṅkhārā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Puna tehi taṇhāva saṅgahitā. Sā <a name="P0.0127"></a> taṇhā puna saṅkhāreheva khandhādisaṅgahena saṅgahitāti. Eseva nayo sabbattha. Arūpadhammapucchāsu panettha saṅkhārakkhandho vā vedanākkhandho vā eko khandho nāma. Rūpadhammapucchāsu rūpakkhandho. Paridevapucchāya saddāyatanaṃ ekaṃ āyatanaṃ nāma. Saddadhātu ekā dhātu nāma, sesaṭṭhānesu dhammāyatanadhammadhātuvaseneva attho veditabboti.</p>
  75. <p class="centered">Saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  76. <p class="title">5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  77. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Idāni asaṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi asaṅgahitena khandhādivasena asaṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pañcakkhandhaggāhakesu dukkhasaccādīsu <a name="M0.0013"></a> viññāṇena saddhiṃ sukhumarūpaggāhakesu anidassanaappaṭighādīsu ca padesu na yujjati. Tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyya. Sesā khandhādīhi asaṅgahitadhammā nāma natthi. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana pañcakkhandhe viññāṇañca sukhumarūpena saddhiṃ ekato na dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  78. <p class="gatha1">‘‘Sabbe khandhā tathāyatanadhātuyo saccato tayo;</p>
  79. <p class="gathalast">Indriyānipi sabbāni, tevīsati paṭiccato.</p>
  80. <p class="gatha1">‘‘Parato soḷasa padā, tecattālīsakaṃ tike;</p>
  81. <p class="gathalast">Gocchake sattati dve ca, satta cūḷantare padā.</p>
  82. <p class="gatha1">‘‘Mahantare <a name="V0.0014"></a> padā vuttā, aṭṭhārasa tato paraṃ;</p>
  83. <p class="gathalast">Aṭṭhāraseva ñātabbā, sesā idha na bhāsitā’’ti.</p>
  84. <p class="bodytext">Pañhā panettha sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katihi saddhiṃ sabbepi catuttiṃsa honti. Tattha yaṃ <a name="P0.0128"></a> pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi khandhādīhi asaṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya <span class="bld">ekena khandhenā</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  85. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena hi cattāro khandhā nibbānañca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Āyatanadhātusaṅgahena pana ṭhapetvā viññāṇaṃ avasesā saṅgahitāti viññāṇameva tīhipi khandhasaṅgahādīhi asaṅgahitaṃ nāma. Puna tena viññāṇena saddhiṃ nibbānena cattāro khandhā khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te sabbepi puna viññāṇeneva khandhādisaṅgahena asaṅgahitāti ekena khandhena, ekenāyatanena, sattahi dhātūhi asaṅgahitā nāma honti. Atha vā – yadetaṃ rūpakkhandhena viññāṇameva tīhi khandhādisaṅgahehi asaṅgahitaṃ, tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Puna te rūpadhammā viññāṇeneva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Viññāṇañca khandhato eko viññāṇakkhandho hoti, āyatanato ekaṃ manāyatanaṃ, dhātuto satta viññāṇadhātuyo. Tasmā ‘‘ekena khandhenā’’tiādi vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena asaṅgahitaṃ, tesaṃ dhammānaṃ vasena khandhādayo veditabbā. Tattha dutiyapañhe tāva – rūpaviññāṇānaṃ vasena <a name="M0.0014"></a> veditabbā. Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te ca dve khandhā ekādasāyatanāni sattarasa dhātuyo honti.</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. Tatiyapañhe – viññāṇaṃ rūpādīhi catūhi asaṅgahitanti tesaṃ vasena khandhādayo veditabbā.</p>
  87. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Catutthapañhe – cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhīti iminā nayena sabbattha khandhādayo veditabbā. Pariyosāne – rūpañca dhammāyatananti uddānagāthāya dassitadhammāyeva aññenākārena saṅkhipitvā dassitāti.</p>
  88. <p class="centered">Asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  89. <p class="title">6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā</p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Idāni <a name="P0.0129"></a><a name="V0.0015"></a> sampayogavippayogapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandho</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ labbhati yañca na labbhati taṃ sabbaṃ pucchāya gahitaṃ. Vissajjane pana yaṃ na labbhati, taṃ natthīti paṭikkhittaṃ. Catūhi sampayogo, catūhi vippayogo; sabhāgo visabhāgoti hi vacanato catūhi arūpakkhandheheva sabhāgānaṃ ekasantānasmiṃ ekakkhaṇe uppannānaṃ arūpakkhandhānaṃyeva aññamaññaṃ sampayogo labbhati. Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthi. Tathā rūpanibbānānaṃ arūpakkhandhehi, visabhāgā hi te tesaṃ. Yathā ca arūpakkhandhānaṃ rūpanibbānehi, evaṃ bhinnasantānehi nānākkhaṇikehi arūpadhammehipi saddhiṃ natthiyeva. Tepi hi tesaṃ santānakkhaṇavisabhāgatāya visabhāgāyeva. Ayaṃ pana visabhāgatā saṅgahaṭṭhena virujjhanato saṅgahanaye natthi. Gaṇanūpagamattañhi saṅgahaṭṭho. Sampayoganaye pana atthi, ekuppādatādilakkhaṇañhi sampayogaṭṭhoti. Evamettha yassa ekadhammenapi sampayogalakkhaṇaṃ na yujjhati, tassa pucchāya saṅgahaṃ katvāpi <span class="bld">natthī</span>ti paṭikkhepo kato. Yassa vippayogalakkhaṇaṃ yujjati, tassa vippayogo dassito. Yāni pana padāni sattasu viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutte rūpena nibbānena vā missakadhamme dīpenti, tāni sabbathāpi idha na yujjantīti na gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  91. <p class="gatha1">‘‘Dhammāyatanaṃ <a name="M0.0015"></a> dhammadhātu, dukkhasaccañca jīvitaṃ;</p>
  92. <p class="gathalast">Saḷāyatanaṃ nāmarūpaṃ, cattāro ca mahābhavā.</p>
  93. <p class="gatha1">‘‘Jātijarā ca maraṇaṃ, tikesvekūnavīsati;</p>
  94. <p class="gathalast">Gocchakesu ca paññāsa, aṭṭha cūḷantare padā.</p>
  95. <p class="gatha1">‘‘Mahantare pannarasa, aṭṭhārasa tato pare;</p>
  96. <p class="gathalast">Tevīsa padasataṃ etaṃ, sampayoge na labbhatī’’ti.</p>
  97. <p class="bodytext">Dhammāyatanañhi <a name="P0.0130"></a> rūpanibbānamissakattā tasmiṃ apariyāpannena viññāṇenapi na sakkā sampayuttanti <a name="V0.0016"></a> vattuṃ. Yasmā panettha vedanādayo viññāṇena sampayuttā, tasmā vippayuttantipi na sakkā vattuṃ. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ sabbatthāpi etāni na yujjantīti idha na gahitāni. Sesāni khandhādīni yujjantīti tāni gahetvā ekekavasena ca samodhānena ca pañhavissajjanaṃ kataṃ. Tesu pañhesu, paṭhame – <span class="bld">ekenāyatanenā</span>ti manāyatanena. <span class="bld">Kehicī</span>ti dhammāyatanadhammadhātupariyāpannehi vedanāsaññāsaṅkhārehi.</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Dutiye – <span class="bld">tīhī</span>ti pucchitaṃ pucchitaṃ ṭhapetvā sesehi. <span class="bld">Kehici sampayutto</span>ti vedanākkhandho saññāsaṅkhārehi. Itarepi attānaṃ ṭhapetvā itarehi. <span class="bld">Kehici vippayutto</span>ti rūpanibbānehi. Evaṃ sabbattha rūpassa vippayoge dhammāyatanadhammadhātūsu arūpaṃ, arūpassa vippayoge rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatiyapañho uttānatthova.</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. Catutthe – ‘katihi khandhehī’tiādiṃ avatvā <span class="bld">sampayuttanti natthī</span>ti vuttaṃ. Taṃ pana khandhādīnaṃyeva vasena veditabbaṃ. Paratopi evarūpesu pañhesu eseva nayo. Ādipañhasmiñhi sarūpato dassetvā parato pāḷi saṃkhittā. Iminā nayena sabbattha atthayojanā veditabbā. Yattha pana nātipākaṭā bhavissati, tattha naṃ pākaṭaṃ katvāva gamissāma.</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Soḷasahi dhātūhī</span>ti cakkhuviññāṇadhātu tāva attānaṃ ṭhapetvā chahi viññāṇadhātūhi, dasahi ca rūpadhātūhi. Sesāsupi eseva nayo.</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Tīhi</span> <a name="M0.0016"></a> <span class="bld">khandhehī</span>ti saṅkhārakkhandhaṃ ṭhapetvā sesehi. <span class="bld">Ekāya dhātuyā</span>ti <span class="bld">manoviññāṇadhātuyā.</span> Samudayamaggānañhi aññāya dhātuyā sampayogo natthi. <span class="bld">Ekena khandhenā</span>ti saṅkhārakkhandhena. <span class="bld">Ekenāyatanenā</span>ti dhammāyatanena. <span class="bld">Ekāya</span> <a name="P0.0131"></a> <span class="bld">dhātuyā</span>ti dhammadhātuyā. Etesu hi taṃ saccadvayaṃ kehici sampayuttaṃ.</p>
  102. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. Sukhindriyādipañhe – <span class="bld">tīhī</span>ti saññāsaṅkhāraviññāṇehi. <span class="bld">Ekāya dhātuyā</span>ti kāyaviññāṇadhātuyā, manoviññāṇadhātuyā ca. <span class="bld">Chahi dhātūhī</span>ti kāyaviññāṇadhātuvajjāhi.</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. Rūpabhavapañhe – sabbesampi arūpakkhandhānaṃ arūpāyatanānañca atthitāya <span class="bld">na kehicī</span>ti <a name="V0.0017"></a> vuttaṃ. Ghānajivhākāyaviññāṇadhātūnaṃ pana natthitāya <span class="bld">tīhi dhātūhi vippayutto</span>ti vuttaṃ.</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. Adhimokkhapañhe – <span class="bld">dvīhi dhātūhī</span>ti manodhātumanoviññāṇadhātūhi. <span class="bld">Pannarasahī</span>ti sesāhi dasahi rūpadhātūhi, pañcahi ca cakkhuviññāṇādīhi.</p>
  105. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. Kusalapañhe – kusalehi catunnampi khandhānaṃ gahitattā sampayogo paṭikkhitto.</p>
  106. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. Vedanāttikapañhe – <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti vedanākkhandheneva. <span class="bld">Pannarasahī</span>ti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātūhi ceva rūpadhātūhi ca. <span class="bld">Ekādasahī</span>ti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ rūpadhātūhi.</p>
  107. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. Nevavipākanavipākadhammadhammapañhe – <span class="bld">pañcahī</span>ti cakkhuviññāṇādīhi. Anupādinnaanupādāniyapañhe – <span class="bld">chahī</span>ti manoviññāṇadhātuvajjāhi. Savitakkasavicārapañhe – <span class="bld">pannarasahī</span>ti pañcahi viññāṇehi saddhiṃ rūpadhātūhi. Avitakkavicāramattapañhe – <span class="bld">ekena khandhenā</span>tiādi saṅkhārakkhandhavaseneva veditabbaṃ. Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā <span class="bld">avitakkavicāramattā</span> nāma. Pītiṃ ṭhapetvā sesā <span class="bld">pītisahagatā</span>. Tattha vicāro vicārena, pīti ca pītiyā na sampayuttāti saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūsu kehici sampayuttā nāma. <span class="bld">Soḷasahī</span>ti dhammadhātumanoviññāṇadhātuvajjāheva. Avitakkaavicārapañhe <a name="P0.0132"></a><a name="M0.0017"></a> – <span class="bld">ekāya dhātuyā</span>ti manodhātuyā. <span class="bld">Sukhasahagatā upekkhāsahagatā</span> ca vedanāttike vuttāva. <span class="bld">Dassanenapahātabbā</span>dayo kusalasadisāva.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Parittārammaṇaṃ</span> vipākadhammasadisaṃ. <span class="bld">Ekāya dhātuyā</span>ti dhammadhātuyā. <span class="bld">Kehicī</span>ti ye tattha parittārammaṇā na honti, tehi. Dhammadhātu pana parittārammaṇānaṃ channaṃ cittuppādānaṃ vasena catūhi khandhehi saṅgahitattā paṭhamapaṭikkhepameva bhajati. <span class="bld">Mahaggatārammaṇā</span>dayo kusalasadisāva.</p>
  109. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Anuppannesu – <span class="bld">pañcahi dhātūhī</span>ti cakkhuviññāṇādīhi. Tāni hi ekantena uppādidhammabhūtāneva, uppannakoṭṭhāsampi pana bhajanti. <span class="bld">Paccuppannārammaṇā</span>dayo parittārammaṇasadisāva<a name="V0.0018"></a>. <span class="bld">Hetu</span>ādayo samudayasadisāva. <span class="bld">Sahetukā ceva na ca hetū</span>pi pītisahagatasadisāva. Tathā <span class="bld">parāmāsasampayuttā. Anupādinnā</span> anuppannasadisāva. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  110. <p class="centered">Sampayogavippayogapadavaṇṇanā.</p>
  111. <p class="title">7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
  112. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Idāni sampayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">vedanākkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre pucchāya uddhaṭapadena ye dhammā sampayuttā, tehi ye dhammā vippayuttā, tesaṃ khandhādīhi vippayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi sampayuttā nāma natthi. Tasmā tañca aññāni ca evarūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni dhammadhātuyā <a name="P0.0133"></a> sampayutte dhamme viññāṇañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  113. <p class="gatha1">‘‘Cattāro <a name="M0.0018"></a> khandhāyatanañca ekaṃ,</p>
  114. <p class="gatha2">Dve indriyā dhātupadāni satta;</p>
  115. <p class="gatha3">Tayo paṭiccā atha phassasattakaṃ,</p>
  116. <p class="gathalast">Tike tayo satta mahantare ca.</p>
  117. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃ savitakkaṃ, savicāramekaṃ;</p>
  118. <p class="gathalast">Yuttaṃ upekkhāya ca ekamevā’’ti.</p>
  119. <p class="bodytext">Pariyosāne – khandhā caturotiādināpi ayamevattho saṅgahito. Tattha yāni padāni sadisavissajjanāni, tāni uppaṭipāṭiyāpi samodhānetvā tattha vedanākkhandhādikā pañhā katā. Tesu evaṃ khandhādivibhāgo veditabbo. Vedanākkhandhādipañhe tāva – <span class="bld">ekenā</span>ti manāyatanena. <span class="bld">Sattahī</span>ti viññāṇadhātūhi. <span class="bld">Kehicī</span>ti dhammāyatane vedanādīhi. Viññāṇadhātupañhe <a name="V0.0019"></a> – <span class="bld">te dhammā na kehicī</span>ti te pucchāya uddhaṭapadaṃ viññāṇadhātuṃ ṭhapetvā sesā cha viññāṇadhātudhammā, rūpaṃ, nibbānañca. Tehi sabbesaṃ khandhāyatanānaṃ saṅgahitattā na kehici khandhehi āyatanehi vā vippayuttā. <span class="bld">Ekāya dhātuyā</span>ti yā yā pucchāya uddhaṭā hoti tāya tāya.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. Upekkhindriyapañhe – <span class="bld">pañcahī</span>ti upekkhāsampayuttāhi cakkhuviññāṇadhātuādīhi. Iminā nayena sabbattha pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasena attho veditabboti.</p>
  121. <p class="centered">Sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā.</p>
  122. <p class="title">8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. Idāni vippayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha sabbāpi pucchā moghapucchāva<a name="P0.0134"></a>. Rūpakkhandhena hi vippayuttā nāma cattāro khandhā, tesaṃ aññehi sampayogo natthi. Vedanākkhandhena vippayuttaṃ rūpaṃ nibbānañca, tassa ca kenaci sampayogo natthi. Evaṃ sabbapadesu. Vippayuttānaṃ pana sampayogābhāvo veditabbo. Iti pucchāya moghattā sabbavissajjanesu <span class="bld">natthi natthi</span>icceva vuttanti.</p>
  124. <p class="centered">Vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā.</p>
  125. <p class="title">9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Idāni <a name="M0.0019"></a> sampayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">vedanākkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ <a name="V0.0020"></a> khandhādivasena sampayuttaṃ, puna tasseva khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ rūpena vā rūpamissakehi vā sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi vā padehi saddhiṃ na yujjati. Rūpena hi rūpamissakena vā aññesaṃ sampayogo natthi. Sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi sabbesaṃ sampayogārahānaṃ khandhādīnaṃ gahitattā aññaṃyeva natthi, yaṃ tena saha sampayogaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni idha na gahitāni. Yāni pana padāni rūpena asammissaṃ arūpekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  127. <p class="gatha1">‘‘Arūpakkhandhā cattāro, manāyatanameva ca;</p>
  128. <p class="gathalast">Viññāṇadhātuyo satta, dve saccā cuddasindriyā.</p>
  129. <p class="gatha1">‘‘Paccaye dvādasa padā, tato upari soḷasa;</p>
  130. <p class="gathalast">Tikesu aṭṭha gocchake, tecattālīsameva ca.</p>
  131. <p class="gatha1">‘‘Mahantaraduke satta, padā piṭṭhidukesu cha;</p>
  132. <p class="gathalast">Navamassa padassete, niddese saṅgahaṃ gatā’’ti.</p>
  133. <p class="bodytext">Sabbapañhesu pana ye dhammā pucchāya uddhaṭā, te yehi sampayuttā honti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo<a name="P0.0135"></a>. Vedanākkhandhena hi itare tayo khandhā sampayuttā, puna tehi vedanākkhandho sampayutto. So tehi saññādīhi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, ekasmiṃ dhammāyatane, dhammadhātuyā ca, kehici saññāsaṅkhāreheva sampayutto. Eseva nayo sabbatthāti.</p>
  134. <p class="centered">Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā.</p>
  135. <p class="title">10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
  136. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Idāni <a name="V0.0021"></a> vippayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayogavippayogapadaniddese rūpakkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā <a name="M0.0020"></a> padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha yaṃ padaṃ pucchāya uddhaṭaṃ, taṃ yehi dhammehi vippayuttaṃ, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo. Rūpakkhandhena hi vedanādayo vippayuttā, tehi ca rūpakkhandho vippayutto. Nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikameva. So rūpakkhandho catūhi khandhehi, ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu, kehici vedanādīhi dhammeheva vippayutto. Eseva nayo sabbatthāti.</p>
  137. <p class="centered">Vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā.</p>
  138. <p class="title">11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. Idāni saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">samudayasaccenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ye saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese samudayasaccādayova dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena khandhādisaṅgahena saṅgahitā, tesaṃ yehi sampayogo vā vippayogo vā hoti, tesaṃ vasena <a name="P0.0136"></a> khandhādivibhāgo veditabbo.</p>
  140. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena tāva saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Te ca sesehi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇhaṃ sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāma. Ekena pana rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanehi, rūpadhātūhi ca vippayuttā, ekasmiṃ dhammāyatane <a name="V0.0022"></a> dhammadhātuyā ca, rūpanibbānehi vippayuttattā kehici vippayuttā nāma. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  141. <p class="centered">Saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā.</p>
  142. <p class="title">12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  143. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Idāni <a name="M0.0021"></a> sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">vedanākkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayuttenasampayuttapadaniddese vedanākkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena sampayuttā, tesaṃ yehi saṅgaho vā asaṅgaho vā hoti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo.</p>
  144. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandho hi saññādīhi sampayutto. Te saññādayo tīhi saññādikkhandhehi, dvīhi dhammāyatanamanāyatanehi, dhammadhātuyā ceva, sattahi ca viññāṇadhātūhīti aṭṭhahi dhātūhi saṅgahitā, sesāhi khandhāyatanadhātūhi asaṅgahitā. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  145. <p class="centered">Sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  146. <p class="title">13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. Idāni asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ <a name="P0.0137"></a> bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ye pañcame asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā, ye ca arūpabhavena sadisā, teyeva uddhaṭā. Sesā pana na ruhantīti na uddhaṭā. Vedanākkhandhena hi <a name="V0.0023"></a> khandhādivasena pana rūpārūpadhammā asaṅgahitā honti. Tesañca sampayogo nāma natthi. Tasmā yāni padāni ruhanti, tāneva sadisavissajjanehi saddhiṃ samodhānetvā uddhaṭāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭadhammehi khandhādivasena asaṅgahitā, te yehi sampayuttā ca vippayuttā ca, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo.</p>
  148. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena tāva viññāṇameva tīhi saṅgahehi asaṅgahitaṃ. Taṃ vedanādīhi tīhi khandhehi, dhammāyatanadhammadhātūsu ca vedanādīheva sampayuttaṃ. Ekena rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanarūpadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu <a name="M0.0022"></a> ca rūpanibbānadhammehi vippayuttaṃ. Taṃ sandhāya <span class="bld">te dhammā tīhi khandhehī</span>tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabboti.</p>
  149. <p class="centered">Asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā.</p>
  150. <p class="title">14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
  151. <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. Idāni vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ <span class="bld">rūpakkhandhenā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yesaṃ padānaṃ vippayogo na ruhati, tāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Kāni pana tānīti? Dhammāyatanādīni. Dhammāyatanassa hi khandhādīsu ekenāpi vippayogo na ruhati. Dhammadhātuādīsupi eseva nayo. Tesaṃ idamuddānaṃ –</p>
  152. <p class="gatha1">‘‘Dhammāyatanaṃ dhammadhātu, jīvitindriyameva ca;</p>
  153. <p class="gathalast">Nāmarūpapadañceva, saḷāyatanameva ca.</p>
  154. <p class="gatha1">‘‘Jātiādittayaṃ ekaṃ, padaṃ vīsatime tike;</p>
  155. <p class="gathalast">Tikāvasānikaṃ ekaṃ, satta cūḷantare padā.</p>
  156. <p class="gatha1">‘‘Daseva <a name="V0.0024"></a> gocchake honti, mahantaramhi cuddasa;</p>
  157. <p class="gatha1">Cha padāni tato uddhaṃ sabbānipi samāsato;</p>
  158. <p class="gathalast">Padāni ca na labbhanti, cattālīsañca satta cā’’ti.</p>
  159. <p class="bodytext">Pariyosāne <a name="P0.0138"></a> ca – dhammāyatanaṃ dhammadhātūti gāthāpi imamevatthaṃ dīpetuṃ vuttā. Imāni pana ṭhapetvā sesāni sabbānipi labbhanti. Tesu khandhādivibhāgo vuttanayānusāreneva veditabboti.</p>
  160. <p class="centered">Vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā.</p>
  161. <p class="title">Nigamanakathā</p>
  162. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M0.0023"></a> ca –</p>
  163. <p class="gatha1">Dhātuppabhedakusalo, yaṃ dhātukathaṃ tathāgato āha;</p>
  164. <p class="gathalast">Tassā nayamukhabheda-ppakāsanaṃ niṭṭhitaṃ hoti.</p>
  165. <p class="gatha1">Iminā nayamukhabheda-ppakāsanena hi vibhāvinā sakkā;</p>
  166. <p class="gathalast">Ñātuṃ sabbepi nayā, saṅkhepakathāva iti vuttā.</p>
  167. <p class="gatha1">Ekekassa pana sace, padassa vitthārameva bhāseyyaṃ;</p>
  168. <p class="gathalast">Vacanañca ativiya bahuṃ, bhaveyya attho ca aviseso.</p>
  169. <p class="gatha1">Iti ūnabhāṇavāradvayāya, yaṃ tantiyā mayā etaṃ;</p>
  170. <p class="gathalast">Kurunā pattaṃ puññaṃ, sukhāya taṃ hotu lokassāti.</p>
  171. <p class="centered">Dhātukathā-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  172. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  173. <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
  174. <p class="chapter">Puggalapaññatti-aṭṭhakathā</p>
  175. <p class="gatha1">Nipuṇatthaṃ <a name="P0.0171"></a><a name="M0.0025"></a><a name="V0.0025"></a> pakaraṇaṃ, dhātubhedappakāsano;</p>
  176. <p class="gathalast">Satthā dhātukathaṃ nāma, desayitvā surālaye.</p>
  177. <p class="gatha1">Anantaraṃ tassa jino, paññattibhedadīpanaṃ;</p>
  178. <p class="gathalast">Āha puggalapaññattiṃ, yaṃ loke aggapuggalo.</p>
  179. <p class="gatha1">Tassā saṃvaṇṇanokāso, yasmā dāni upāgato;</p>
  180. <p class="gathalast">Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.</p>
  181. <p class="chapter">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Cha</span> <a name="V0.0026"></a> <span class="bld">paññattiyo – khandhapaññatti…pe… puggalapaññattī</span>ti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso. Tattha <span class="bld">chā</span>ti gaṇanaparicchedo. Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti. <span class="bld">Paññattiyo</span>ti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha ‘‘ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma. Idha ubhayampi vaṭṭati. Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā, cha dassanā pakāsanātipi; cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva. Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi, tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi.</p>
  183. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhapaññattī</span>tiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā <span class="bld">khandhapaññatti</span> nāma. Āyatanānaṃ āyatanānīti, dhātūnaṃ dhātuyoti, saccānaṃ saccānīti, indriyānaṃ indriyānīti, puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā <span class="bld">puggalapaññatti</span> nāma.</p>
  184. <p class="bodytext">Pāḷimuttakena <a name="M0.0026"></a> pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti, avijjamānapaññatti, vijjamānena <a name="P0.0172"></a> avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññattīti. Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā <span class="bld">vijjamānapaññatti</span> nāma. Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā <span class="bld">avijjamānapaññatti</span> nāma. Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva. Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā. Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā. ‘Tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā, puggalo avijjamāno. Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo, cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā <span class="bld">vijjamānena avijjamānapaññatti</span> nāma. ‘Itthirūpaṃ’, ‘purisarūpa’ntiādīsu <a name="V0.0027"></a> pana itthipurisā avijjamānā, rūpaṃ vijjamānaṃ. Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ, purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā <span class="bld">avijjamānena vijjamānapaññatti</span> nāma. Cakkhusamphasso, sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva. Tasmā cakkhumhi samphasso, cakkhuto jāto samphasso, cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā <span class="bld">vijjamānena vijjamānapaññatti</span> nāma. Khattiyaputto, brāhmaṇaputto, seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā, puttopi. Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā <span class="bld">avijjamānena avijjamānapaññatti</span> nāma. Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti. ‘‘Khandhapaññatti…pe… indriyapaññattī’’ti imasmiñhi <a name="P0.0173"></a> ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati. ‘‘Puggalapaññattī’’ti pade avijjamānapaññatti. Parato pana ‘tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti.</p>
  185. <p class="bodytext">Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti, upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti, upanikkhittapaññatti, tajjāpaññatti, santatipaññattīti<a name="M0.0027"></a>. Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto. Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca; te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo; candasūriyaparivattādayo upādāya kālo, disā; taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā <span class="bld">upādāpaññatti</span> nāma. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassatthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva.</p>
  186. <p class="bodytext">Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā, aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ, dūraṃ, santikantiādikā paññāpanā; ayaṃ <span class="bld">upanidhāpaññatti</span> nāma. Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā, hatthagatūpanidhā, sampayuttūpanidhā, samāropitūpanidhā, avidūragatūpanidhā<a name="V0.0028"></a>, paṭibhāgūpanidhā, tabbahulūpanidhā, tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā.</p>
  187. <p class="bodytext">Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya <span class="bld">tadaññāpekkhūpanidhā</span> nāma. Chattapāṇi, satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya <a name="P0.0174"></a> <span class="bld">hatthagatūpanidhā</span> nāma. Kuṇḍalī, sikharī, kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">sampayuttūpanidhā</span> nāma. Dhaññasakaṭaṃ, sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">samāropitūpanidhā</span> nāma. Indasālaguhā, piyaṅguguhā, serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">avidūragatūpanidhā</span> nāma. Suvaṇṇavaṇṇo, usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">paṭibhāgūpanidhā</span> nāma. Padumassaro, brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">tabbahulūpanidhā</span> nāma. Maṇikaṭakaṃ, vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya <span class="bld">tabbisiṭṭhūpanidhā</span> nāma.</p>
  188. <p class="bodytext">Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ, aṭṭhapadaṃ, dhaññarāsi, puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ <span class="bld">samodhānapaññatti</span> nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve, tīṇi, cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">upanikkhittapaññatti</span> nāma. Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī, tejo, kakkhaḷatā, uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ <span class="bld">tajjāpaññatti</span> nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko, nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ <span class="bld">santatipaññatti</span> nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva. Sesā avijjamānapakkhañceva, avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti.</p>
  189. <p class="bodytext">Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti, saṇṭhānapaññatti, liṅgapaññatti, bhūmipaññatti, paccattapaññatti, asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako, dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā <span class="bld">kiccapaññatti</span> nāma. Kiso, thūlo, parimaṇḍalo, caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā <span class="bld">saṇṭhānapaññatti</span> <a name="P0.0175"></a> nāma. Itthī, purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā <span class="bld">liṅgapaññati</span> nāma. Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, kosalakā, mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā <span class="bld">bhūmipaññatti</span> nāma. Tisso<a name="V0.0029"></a>, nāgo, sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā <span class="bld">paccattapaññatti</span> nāma. Nirodho, nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā <span class="bld">asaṅkhatapaññatti</span> nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati. Sesā avijjamānapaññattiyo nāma.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ, saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ <span class="bld">kittāvatā</span>tiādimāha. Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā, dassanā, ṭhapanā, sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā. Parato <span class="bld">kittāvatā āyatanāna</span>ntiādīsupi eseva nayo. Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vā; tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññatti hoti.</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti vā; tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā<a name="M0.0029"></a>, dvāyatanā catubhūmikāti vā, evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti.</p>
  192. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā<a name="P0.0176"></a>, pabhedato ‘‘cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vā; tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti.</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā, pabhedato ‘‘dukkhasaccaṃ…pe… nirodhasacca’’nti vā; tatrāpi dve saccā lokiyā, dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena saccānaṃ ‘saccānī’ti paññatti hoti.</p>
  194. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti vā; tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni, navindriyāni <a name="V0.0030"></a> missakāni, tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti. Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti.</p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ <span class="bld">samayavimutto asamayavimutto</span>tiādimāha. Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya, vāke hīrayamānena viya ca, heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi. Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva. Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā; tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti.</p>
  196. <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā.</p>
  197. <p class="chapter">2. Niddesavaṇṇanā</p>
  198. <p class="title">1. Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
  199. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni <a name="M0.0030"></a><a name="P0.0177"></a> yathāṭhapitaṃ mātikaṃ ādito paṭṭhāya vibhajitvā dassetuṃ – <span class="bld">katamo ca puggalo samayavimutto</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ sattaloke. <span class="bld">Ekacco puggalo</span>ti eko puggalo. <span class="bld">Kālena kāla</span>nti ettha bhummavasena attho veditabbo. Ekekasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Samayena samaya</span>nti idaṃ purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Aṭṭha vimokkhe</span>ti rūpāvacarārūpāvacaraaṭṭhasamāpattiyo. Tāsañhi paccanīkadhammehi vimuccanato vimokkhoti nāmaṃ. <span class="bld">Kāyenā</span>ti vimokkhasahajātena nāmakāyena. <span class="bld">Phusitvā viharatī</span>ti paṭilabhitvā iriyati. Katamasmiṃ panesa kāle vimokkhe phusitvā viharatīti? Samāpattiṃ samāpajjitukāmassa hi kālo nāma atthi, akālo nāma atthi. Tattha pātova sarīrapaṭijagganakālo, vattakaraṇakālo ca samāpajjanassa akālo nāma. Sarīraṃ pana paṭijaggitvā vattaṃ katvā vasanaṭṭhānaṃ <a name="V0.0031"></a> pavisitvā nisinnassa yāva piṇḍāya gamanakālo nāgacchati, etasmiṃ antare samāpajjanassa kālo nāma.</p>
  200. <p class="bodytext">Piṇḍāya gamanakālaṃ pana sallakkhetvā nikkhantassa cetiyavandanakālo, bhikkhusaṅghaparivutassa vitakkamāḷake ṭhānakālo piṇḍāya gamanakālo gāme caraṇakālo; āsanasālāya yāgupānakālo vattakaraṇakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Āsanasālāya pana vivitte okāse sati yāva bhattakālo nāgacchati, etasmimpi antare samāpajjanassa kālo nāma. Bhattaṃ pana bhuñjanakālo, vihāragamanakālo, pattacīvarapaṭisāmanakālo, divāvattakaraṇakālo, paripucchādānakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Yo akālo, sveva asamayo. Taṃ sabbampi ṭhapetvā avasese kāle kāle, samaye samaye vuttappakāre aṭṭha <a name="P0.0178"></a> vimokkhe sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharanto, ‘‘idhekacco puggalo…pe… viharatī’’ti vuccati.</p>
  201. <p class="bodytext">Apicesa <a name="M0.0031"></a> saphassakehi sahajātanāmadhammehi sahajātadhamme phusatiyeva nāma, upacārena appanaṃ phusatiyeva nāma. Purimāya appanāya aparaṃ appanaṃ phusatiyeva. Yena hi saddhiṃ ye dhammā sahajātā, tena te paṭiladdhā nāma honti. Phassenāpi phuṭṭhāyeva nāma honti. Upacārampi appanāya paṭilābhakāraṇameva, tathā purimā appanā aparaappanāya. Tatrāssa evaṃ sahajātehi sahajātānaṃ phusanā veditabbā – paṭhamajjhānañhi vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ. Tasmiṃ ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena paṭhamajjhānasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati. Dutiyaṃ jhānaṃ pītisukhacittekaggatāhi tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ sukhacittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, catutthaṃ upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanañca. Tattha ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati.</p>
  202. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāya cassa disvā</span>ti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya catusaccadhamme passitvā. <span class="bld">Ekacce āsavā parikkhīṇā hontī</span>ti upaḍḍhupaḍḍhā paṭhamamaggādivajjhā āsavā parikkhīṇā honti. <span class="bld">Ayaṃ vuccati puggalo samayavimutto</span>ti ettha aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano tena <a name="V0.0032"></a> nāmakāyena phusitvā viharatīti <a name="P0.0179"></a> vattuṃ vaṭṭati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘ekacce āsavā parikkhīṇā’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa ca khīṇā āsavā nāma natthi, tasmā so na gahito. Aṭṭhasamāpattilābhī khīṇāsavopi tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati. Tassa pana aparikkhīṇāsavā nāma natthi, tasmā sopi na gahito. <span class="bld">Samayavimutto</span>ti pana tiṇṇaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃyevetaṃ nāmanti veditabbaṃ.</p>
  203. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Asamayavimuttaniddese – purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Asamayavimutto</span>ti panettha sukkhavipassakakhīṇāsavassetaṃ nāmaṃ. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmino aṭṭhasamāpattilābhino ca khīṇāsavā puthujjanā ca imasmiṃ duke na labbhanti, dukamuttakapuggalā <a name="M0.0032"></a> nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento <span class="bld">sabbepi ariyapuggalā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ariye vimokkhe</span>ti kilesehi ārakattā ariyeti saṅkhaṃ gate lokuttaravimokkhe. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhirānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ samāpajjantassa samayopi atthi asamayopi. Maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa maggaphalapaṭivedho nāma na hotīti natthi. Iti maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthīti heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imaṃ piṭṭhivaṭṭakaṃ tantiṃ āropesi dhammarājā. Samāpattilābhī puthujjano imāyapi tantiyā aggahitova. Bhajāpiyamāno pana <a name="P0.0180"></a> samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyya.</p>
  204. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kuppadhammākuppadhammaniddesesu – yassa adhigato samāpattidhammo kuppati nassati, so <span class="bld">kuppadhammo. Rūpasahagatāna</span>nti rūpanimittasaṅkhātena rūpena sahagatānaṃ. Tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā rūpārammaṇānaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānanti attho. <span class="bld">Arūpasahagatāna</span>nti rūpato aññaṃ, na rūpanti arūpaṃ. Arūpena sahagatānaṃ tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā arūpārammaṇānaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānanti attho. <span class="bld">Na nikāmalābhī</span>ti pañcahākārehi aciṇṇavasitāya icchitākārena aladdhattā na nikāmalābhī. Appaguṇasamāpattikoti attho. <span class="bld">Na akicchalābhī</span>ti kicchalābhī dukkhalābhī. Yo āgamanamhi kilese vikkhambhento upacāraṃ pāpento <a name="V0.0033"></a> appanaṃ pāpento cittamañjūsaṃ labhanto dukkhena kicchena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto taṃ sampadaṃ pāpuṇituṃ sakkoti, so na akicchalābhī nāma. <span class="bld">Na akasiralābhī</span>ti avipulalābhī. Samāpattiṃ appetvā addhānaṃ pharituṃ na sakkoti. Ekaṃ dve cittavāre vattetvā sahasāva vuṭṭhātīti attho.</p>
  205. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthicchaka</span>nti yasmiṃ okāse samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. <span class="bld">Yadicchaka</span>nti kasiṇajjhānaṃ vā ānāpānajjhānaṃ vā brahmavihārajjhānaṃ vā asubhajjhānaṃ <a name="M0.0033"></a> vāti yaṃ yaṃ samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. <span class="bld">Yāvaticchaka</span>nti addhānaparicchedena yattakaṃ kālaṃ icchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yattha yattha yaṃ yaṃ samāpattiṃ yattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi icchati, tattha tattha taṃ taṃ samāpattiṃ tattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi na sakkoti. Candaṃ vā sūriyaṃ vā ulloketvā ‘imasmiṃ <a name="P0.0181"></a> cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti paricchinditvā jhānaṃ samāpanno yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti, antarāva vuṭṭhāti; samāpattiyā appaguṇatāyāti.</p>
  206. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamādamāgammā</span>ti pamādaṃ paṭicca. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evaṃvidho puggalo kuppadhammoti vuccati. Idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino puthujjanassa sotāpannassa sakadāgāminoti tiṇṇaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Etesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā na suvikkhambhitā, na suvikkhālitā, tena tesaṃ samāpatti nassati parihāyati. Sā ca kho neva sīlabhedena, nāpattivītikkamena. Na garukamokkhadhammo panesa appamattakenapi kiccakaraṇīyena vā vattabhedamattakena vā nassati.</p>
  207. <p class="bodytext">Tatridaṃ vatthu – eko kira thero samāpattiṃ vaḷañjeti. Tasmiṃ piṇḍāya gāmaṃ paviṭṭhe dārakā pariveṇe kīḷitvā pakkamiṃsu. Thero āgantvā ‘pariveṇaṃ sammajjitabba’nti cintetvā asammajjitvā vihāraṃ pavisitvā ‘samāpattiṃ appessāmī’ti nisīdi. So appetuṃ asakkonto, ‘kiṃ nu kho āvaraṇa’nti sīlaṃ āvajjanto appamattakampi vītikkamaṃ adisvā ‘vattabhedo nu kho atthī’ti olokento pariveṇassa asammaṭṭhabhāvaṃ ñatvā sammajjitvā pavisitvā nisīdanto samāpattiṃ appentova nisīdi.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Akuppadhammaniddeso <a name="V0.0034"></a> vuttapaṭipakkhavaseneva veditabbo. <span class="bld">Akuppadhammo</span>ti idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmissa ceva khīṇāsavassa cāti dvinnaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Tesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā suvikkhambhitā suvikkhālitā; tena tesaṃ <a name="P0.0182"></a> bhassasaṅgaṇikārāmādikiccena vā aññena vā yena kenaci attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppati, na nassati. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavā imasmiṃ duke <a name="M0.0034"></a> na labbhanti; dukamuttakapuggalā nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imasmimpi duke saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento <span class="bld">sabbepi ariyapuggalā</span>tiādimāha. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ kuppanaṃ nassanaṃ bhaveyya, lokuttaradhammassa pana sakiṃ paṭividdhassa kuppanaṃ nassanaṃ nāma natthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Parihānadhammāparihānadhammaniddesāpi kuppadhammākuppadhammaniddesavaseneva veditabbā. Kevalañhi idha puggalassa pamādaṃ paṭicca dhammānaṃ parihānampi aparihānampi gahitanti idaṃ pariyāyadesanāmattameva nānaṃ. Sesaṃ sabbattha tādisameva.</p>
  210. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Cetanābhabbaniddese – <span class="bld">cetanābhabbo</span>ti cetanāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. <span class="bld">Sace anusañcetetī</span>ti, sace samāpajjati. Samāpattiñhi samāpajjanto anusañceteti nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati.</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Anurakkhaṇābhabbaniddese – <span class="bld">anurakkhaṇābhabbo</span>ti anurakkhaṇāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. <span class="bld">Sace anurakkhatī</span>ti sace anupakāradhamme pahāya upakāradhamme sevanto samāpajjati. Evañhi paṭipajjanto anurakkhati nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati.</p>
  212. <p class="bodytext">Ime dvepi samāpattiṃ ṭhapetuṃ thāvaraṃ kātuṃ paṭibalā. Cetanābhabbato pana anurakkhaṇābhabbova balavataro. Cetanābhabbo hi upakārānupakāre dhamme na jānāti. Ajānanto upakāradhamme nudati nīharati, anupakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito parihāyati<a name="V0.0035"></a>. Anurakkhaṇābhabbo upakārānupakāre dhamme jānāti. Jānanto anupakāradhamme <a name="P0.0183"></a> nudati nīharati, upakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito na parihāyati.</p>
  213. <p class="bodytext">Yathā hi dve khettapālā eko paṇḍurogena sarogo akkhamo sītādīnaṃ, eko arogo sītādīnaṃ saho. Sarogo heṭṭhākuṭiṃ na otarati, rattārakkhaṃ divārakkhaṃ vijahati. Tassa divā sukamorādayo khettaṃ otaritvā sālisīsaṃ khādanti, rattiṃ migasūkarādayo pavisitvā khalaṃ <a name="M0.0035"></a> tacchi taṃ viya chetvā gacchanti. So attano pamattakāraṇā puna bījamattampi na labhati. Itaro rattārakkhaṃ divārakkhaṃ na vijahati. So attano appamattakāraṇā ekakarīsato cattāripi aṭṭhapi sakaṭāni labhati.</p>
  214. <p class="bodytext">Tattha sarogakhettapālo viya cetanābhabbo, arogo viya anurakkhaṇābhabbo daṭṭhabbo. Sarogassa attano pamādena puna bījamattassapi alabhanaṃ viya cetanābhabbassa upakārānupakāre dhamme ajānitvā upakāre pahāya anupakāre sevantassa samāpattiyā parihānaṃ. Itarassa attano appamādena ekakarīsamattato catuaṭṭhasakaṭauddharaṇaṃ viya anurakkhaṇābhabbassa upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre pahāya upakāre sevantassa samāpattiyā aparihānaṃ veditabbaṃ. Evaṃ cetanābhabbato anurakkhaṇābhabbova samāpattiṃ thāvaraṃ kātuṃ balavataroti veditabbo.</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Puthujjananiddese – <span class="bld">tīṇi saṃyojanānī</span>ti diṭṭhisaṃyojanasīlabbataparāmāsasaṃyojanavicikicchāsaṃyojanāni. Etāni hi phalakkhaṇe pahīnāni nāma honti. Ayaṃ pana phalakkhaṇepi na hotīti dasseti. <span class="bld">Tesaṃ dhammāna</span>nti tesaṃ saṃyojanadhammānaṃ. Maggakkhaṇasmiñhi tesaṃ pahānāya paṭipanno nāma hoti. Ayaṃ pana maggakkhaṇepi na hoti. Ettāvatā vissaṭṭhakammaṭṭhāno thūlabālaputhujjanova idha kathitoti veditabbo.</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Gotrabhuniddese <a name="P0.0184"></a> – <span class="bld">yesaṃ dhammāna</span>nti yesaṃ gotrabhuñāṇena saddhiṃ uppannānaṃ paropaṇṇāsakusaladhammānaṃ. <span class="bld">Ariyadhammassā</span>ti lokuttaramaggassa. <span class="bld">Avakkanti hotī</span>ti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ nibbānārammaṇena ñāṇena sabbaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanagottaṃ <a name="V0.0036"></a> puthujjanamaṇḍalaṃ puthujjanapaññattiṃ atikkamitvā ariyasaṅkhaṃ ariyagottaṃ ariyamaṇḍalaṃ ariyapaññattiṃ okkamanato gotrabhūpuggalo nāma vuccati.</p>
  217. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Bhayūparataniddese – bhayena uparatoti <span class="bld">bhayūparato</span>. Sattapi sekkhā puthujjanā ca bhāyitvā pāpato oramanti pāpaṃ na karonti<a name="M0.0036"></a>. Tattha puthujjanā duggatibhayaṃ, vaṭṭabhayaṃ, kilesabhayaṃ, upavādabhayanti cattāri bhayāni bhāyanti. Tesu bhāyitabbaṭṭhena duggatiyeva bhayaṃ <span class="bld">duggatibhayaṃ</span>. Sesesupi eseva nayo. Tattha puthujjano ‘sace tvaṃ pāpaṃ karissasi, cattāro apāyā mukhaṃ vivaritvā ṭhitacchātaajagarasadisā, tesu dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ bhavissasī’ti duggatibhayaṃ bhāyitvā pāpaṃ na karoti. Anamataggasaṃsāravaṭṭaṃyeva pana <span class="bld">vaṭṭabhayaṃ</span> nāma. Sabbampi akusalaṃ <span class="bld">kilesabhayaṃ</span> nāma. Garahā pana <span class="bld">upavādabhayaṃ</span> nāma. Tānipi bhāyitvā puthujjano pāpaṃ na karoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana tayo sekkhā duggatiṃ atītattā sesāni tīṇi bhayāni bhāyitvā pāpaṃ na karonti. Maggaṭṭhakasekkhā āgamanavasena vā asamucchinnabhayattā vā <span class="bld">bhayūparatā</span> nāma honti. Khīṇāsavo imesu catūsu bhayesu ekampi na bhāyati. So hi sabbaso samucchinnabhayo; tasmā <span class="bld">abhayūparato</span>ti vuccati. Kiṃ pana so upavādampi na bhāyatīti? Na bhāyati. Upavādaṃ pana rakkhatīti vattuṃ vaṭṭati. Doṇuppalavāpigāme khīṇāsavatthero viya.</p>
  218. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Abhabbāgamananiddese <a name="P0.0185"></a> – sammattaniyāmāgamanassa abhabboti <span class="bld">abhabbāgamano. Kammāvaraṇenā</span>ti pañcavidhena ānantariyakammena. <span class="bld">Kilesāvaraṇenā</span>ti niyatamicchādiṭṭhiyā. <span class="bld">Vipākāvaraṇenā</span>ti ahetukaduhetukapaṭisandhiyā. <span class="bld">Assaddhā</span>ti buddhadhammasaṅghesu saddhārahitā. <span class="bld">Acchandikā</span>ti kattukamyatākusalacchandarahitā. Te ṭhapetvā jambudīpaṃ itaradīpattayavāsino veditabbā. Tesu hi manussā acchandikabhāvaṃ paviṭṭhā nāma. <span class="bld">Duppaññā</span>ti bhavaṅgapaññārahitā. <span class="bld">Abhabbā</span>ti appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā. <span class="bld">Niyāma</span>nti magganiyāmaṃ, sammattaniyāmaṃ. <span class="bld">Okkamitu</span>nti etaṃ kusalesu dhammesu sammattasaṅkhātaṃ niyāmaṃ okkamituṃ pavisituṃ tattha patiṭṭhātuṃ abhabbā.</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Bhabbāgamananiddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Evamimasmiṃ duke ye ca puggalā pañcānantariyakā, ye ca niyatamicchādiṭṭhikā, yehi ca ahetukaduhetukapaṭisandhi gahitā<a name="V0.0037"></a>, ye ca buddhādīnaṃ na saddahanti, yesañca kattukamyatāchando natthi, ye ca aparipuṇṇabhavaṅgapaññā, yesañca maggaphalānaṃ upanissayo natthi, te sabbepi sammattaniyāmaṃ okkamituṃ abhabbā, viparītā bhabbāti vuttā.</p>
  220. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Niyatāniyataniddese <a name="M0.0037"></a> – <span class="bld">ānantarikā</span>ti āntarikakammasamaṅgino. <span class="bld">Micchādiṭṭhikā</span>ti niyatamicchādiṭṭhisamaṅgino. Sabbepi hete nirayassa atthāya niyatattā <span class="bld">niyatā</span> nāma. Aṭṭha pana ariyapuggalā sammābhāvāya uparūparimaggaphalatthāya ceva anupādāparinibbānatthāya ca niyatattā <span class="bld">niyatā</span> nāma. Avasesapuggalā pana anibaddhagatikā. Yathā ākāse khittadaṇḍo pathaviyaṃ patanto ‘aggena vā majjhena vā mūlena vā patissatī’ti na ñāyati; evameva ‘asukagatiyā nāma nibbattissantī’ti niyamābhāvā <span class="bld">aniyatā</span> nāmāti veditabbā. Yā pana uttarakurukānaṃ niyatagatikatā <a name="P0.0186"></a> vuttā, na sā niyatadhammavasena. Micchattasammattaniyatadhammāyeva hi niyatā nāma. Tesañca vasenāyaṃ puggalaniyamo kathitoti.</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Paṭipannakaniddese – <span class="bld">maggasamaṅgino</span>ti maggaṭṭhakapuggalā. Te hi phalatthāya paṭipannattā <span class="bld">paṭipannakā</span> nāma. <span class="bld">Phalasamaṅgino</span>ti phalapaṭilābhasamaṅgitāya phalasamaṅgino. Phalapaṭilābhato paṭṭhāya hi te phalasamāpattiṃ asamāpannāpi phale ṭhitāyeva nāma.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Samasīsīniddese – <span class="bld">apubbaṃ acarima</span>nti apure apacchā, ekappahārenevāti attho. <span class="bld">Pariyādāna</span>nti parikkhayo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ puggalo <span class="bld">samasīsī</span> nāma vuccati. So panesa tividho hoti – iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti <span class="bld">padumatthero</span> viya; ṭhitakova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti <span class="bld">koṭapabbatavihāravāsītissatthero</span> viya; nisinnova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, nipannova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti – ayaṃ <span class="bld">iriyāpathasamasīsī</span> nāma.</p>
  223. <p class="bodytext">Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti – ayaṃ <span class="bld">rogasamasīsī</span> nāma.</p>
  224. <p class="bodytext">Kataro <a name="M0.0038"></a><a name="V0.0038"></a> jīvitasamasīsī nāma? ‘‘Sīsanti terasa sīsāni – palibodhasīsañca taṇhā, vinibandhanasīsañca māno, parāmāsasīsañca diṭṭhi, vikkhepasīsañca uddhaccaṃ, saṃkilesasīsañca avijjā, adhimokkhasīsañca saddhā, paggahasīsañca vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsañca sati, avikkhepasīsañca samādhi, dassanasīsañca paññā, pavattasīsañca jīvitindriyaṃ, gocarasīsañca vimokkho, saṅkhārasīsañca nirodho’’ti (paṭi. ma. 1.87). Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati. Pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Avijjāpariyādāyakaṃ <a name="P0.0187"></a> cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so <span class="bld">jīvitasamasīsī</span> nāma.</p>
  225. <p class="bodytext">Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti – sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānaṃ samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo jīvitasamasīsīti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto.</p>
  226. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Ṭhitakappīniddese – ṭhito kappoti ṭhitakappo, ṭhitakappo assa atthīti <span class="bld">ṭhitakappī</span>. Kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. <span class="bld">Uḍḍayhanavelā assā</span>ti jhāyanakālo bhaveyya. <span class="bld">Neva tāvā</span>ti yāva esa maggasamaṅgī puggalo sotāpattiphalaṃ na sacchikaroti, neva tāva kappo jhāyeyya. Jhāyamānopi ajjhāyitvāva tiṭṭheyya. Kappavināso hi nāma mahāvikāro mahāpayogo koṭisatasahassacakkavāḷassa jhāyanavasena mahālokavināso. Ayampi evaṃ mahāvināso tiṭṭheyya vāti vadati. Sāsane pana dharamāne ayaṃ kappavināso nāma natthi. Kappavināse sāsanaṃ natthi. Gatakoṭike hi kāle kappavināso nāma hoti. Evaṃ santepi satthā antarāyābhāvaṃ dīpetuṃ idaṃ kāraṇaṃ āhari – ‘‘idampi bhaveyya, maggasamaṅgino pana phalassa antarāyo na sakkā kātu’’nti. Ayaṃ pana puggalo kappaṃ ṭhapento kittakaṃ kālaṃ ṭhapeyyāti? Yasmiṃ <a name="M0.0039"></a> vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, atha bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tīṇi anulomāni, ekaṃ gotrabhucittaṃ, ekaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni, pañca <a name="V0.0039"></a> paccavekkhaṇañāṇānīti <a name="P0.0188"></a> ettakaṃ kālaṃ ṭhapeyya. Imaṃ panatthaṃ bāhirāya āgantukūpamāyapi evaṃ dīpayiṃsu. Sace hi sotāpattimaggasamaṅgissa matthakūpari yojanikaṃ ekagghanaselaṃ tivaṭṭāya rajjuyā bandhitvā olambeyya, ekasmiṃ vaṭṭe chinne dvīhi olambeyya, dvīsu chinnesu ekena olambeyyeva, tasmimpi chinne abbhakūṭaṃ viya ākāse tiṭṭheyya, na tveva tassa puggalassa maggānantaraphalassa antarāyaṃ kareyyāti. Ayaṃ pana dīpanā parittā, purimāva mahantā. Na kevalaṃ pana sotāpattimaggaṭṭhova kappaṃ ṭhapeti, itare maggasamaṅginopi ṭhapentiyeva. Tena bhagavā heṭṭhā gahitañca aggahitañca sabbaṃ saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakapuggalehi imaṃ tantiṃ āropesi – ‘‘sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti.</p>
  227. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Ariyaniddese – kilesehi ārakattā <span class="bld">ariyā</span>. Sadevakena lokena araṇīyattā ariyā. Ariyaṭṭho nāma parisuddhaṭṭhoti parisuddhattāpi ariyā. Sesā aparisuddhatāya <span class="bld">anariyā</span>.</p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Sekkhaniddese – maggasamaṅgino maggakkhaṇe, phalasamaṅgino ca phalakkhaṇe, adhisīlasikkhādikā tissopi sikkhā sikkhantiyevāti <span class="bld">sekkhā</span>. Arahatā pana arahattaphalakkhaṇe tisso sikkhā sikkhitā. Puna tassa sikkhanakiccaṃ natthīti <span class="bld">asekkhā</span>. Iti satta ariyā sikkhantīti sekkhā. Khīṇāsavā aññassa santike sīlādīnaṃ sikkhitattā sikkhitaasekkhā nāma. Buddhapaccekabuddhā sayambhūtatāya asikkhitaasekkhā nāma. Sesapuggalā neva sikkhanti na sikkhitāti <span class="bld">nevasekkhānāsekkhā</span>.</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tevijjaniddese – paṭhamaṃ pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattopi, paṭhamaṃ arahattaṃ <a name="P0.0189"></a> patvā pacchā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇanibbattakopi <span class="bld">tevijjo</span>yeva nāma. Suttantakathā pana pariyāyadesanā abhidhammakathā nippariyāyadesanāti imasmiṃ ṭhāne āgamanīyameva dhuraṃ. Tasmā paṭhamaṃ dve vijjā nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattova idha adhippeto. <span class="bld">Chaḷabhiññe</span>pi eseva nayo.</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Sammāsambuddhaniddese <a name="M0.0040"></a> – <span class="bld">pubbe ananussutesū</span>ti pacchimabhave saccappaṭivedhato pubbe aññassa <a name="V0.0040"></a> kassaci santike assutapubbesu. Tato purimapurimesu pana bhavesu sabbaññubodhisattā buddhasāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā gatapaccāgatavattaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ āhacca ṭhapenti. Tasmā pacchimabhavasmiṃyeva anācariyakabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tadā hi tathāgato pūritapāramittā aññassa santike sāmaṃ ananussutesu saṅkhatāsaṅkhatadhammesu ‘‘idaṃ dukkhaṃ…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti attapaccakkhena ñāṇena cattāri saccāni abhisambujjhati.</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha cā</span>ti tasmiñca catusaccasambodhisaṅkhāte arahattamagge. <span class="bld">Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāva</span>nti sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ pāpuṇāti. Buddhānañhi sabbaññutaññāṇassa ceva dasabalañāṇassa ca adhigamanato paṭṭhāya aññaṃ kātabbaṃ nāma natthi. Yathā pana ubhatosujātassa khattiyakumārassa abhisekappattito paṭṭhāya ‘idaṃ nāma issariyaṃ anāgata’nti na vattabbaṃ, sabbaṃ āgatameva hoti. Evameva buddhānaṃ arahattamaggassa āgamanato paṭṭhāya ‘ayaṃ nāma guṇo na āgato, na paṭividdho, na paccakkho’ti na vattabbo, sabbepi sabbaññuguṇā āgatā paṭividdhā paccakkhakatāva honti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evaṃ pāramīpūraṇasiddhānubhāvena ariyamaggena paṭividdhasabbaññuguṇo puggalo <span class="bld">sammāsambuddho</span>ti vuccati.</p>
  232. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Paccekabuddhaniddesepi <a name="P0.0190"></a> – <span class="bld">pubbe ananussutesū</span>ti pade pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Paccekabuddhopi hi pacchimabhave anācariyako attukkaṃsikañāṇeneva paṭividdhasacco sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ na pāpuṇāti.</p>
  233. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Ubhatobhāgavimuttaniddese – <span class="bld">aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī</span>ti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. <span class="bld">Paññāya cassa disvā</span>ti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā khīṇā honti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti <a name="M0.0041"></a> ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span> nāmāti vuccati. Ayañhi dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatrāyaṃ theravādo – <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgatthero</span> tāva āha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena <a name="V0.0041"></a> vimuttoti ubhatobhāgehi dve vāre vimutto’’ti. <span class="bld">Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero</span> ‘‘nāmanissitako eso’’ti vatvā –</p>
  234. <p class="gatha1">‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasīvāti bhagavā;)</p>
  235. <p class="gatha2">Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;</p>
  236. <p class="gatha3">Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,</p>
  237. <p class="gathalast">Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080);</p>
  238. <p class="bodytext">Vatvā suttaṃ āharitvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti āha. <span class="bld">Tipiṭakacūḷābhayatthero</span> panāha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimutto maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Ime pana tayopi therā paṇḍitā, ‘tiṇṇampi vāde kāraṇaṃ dissatī’ti tiṇṇampi <a name="P0.0191"></a> vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu.</p>
  239. <p class="bodytext">Saṅkhepato pana arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi vimuttattā ubhatobhāgavimutto. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattassa anāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Tattha purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. Nanu ca arūpāvacarajjhānampi upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ rūpāvacaracatutthajjhānampi, tasmā tampi padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ pattena ubhatobhāgavimuttena bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ. Kasmā? Rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato; tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti<a name="M0.0042"></a>. Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimuttaṃ rūpakāyato cāti tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto hotīti veditabbo.</p>
  240. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Paññāvimuttaniddese – paññāya vimuttoti <span class="bld">paññāvimutto</span>. So sukkhavipassako catūhi <a name="V0.0042"></a> jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti pañcavidho hoti. Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hoti. Teneva <span class="bld">na heva kho aṭṭha vimokkhe</span>tiādimāha. Arūpāvacarajjhānesu pana ekasmiṃ sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hotīti.</p>
  241. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Kāyasakkhiniddese – <span class="bld">ekacce āsavā</span>ti heṭṭhimamaggattayavajjhā. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">kāyasakkhī</span>ti vuccati. So hi phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotītipi kāyasakkhī. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti.</p>
  242. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Diṭṭhippattaniddese <a name="P0.0192"></a> – <span class="bld">idaṃ dukkha</span>nti idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhaṃ. <span class="bld">Dukkhasamudayā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Yathābhūtaṃ pajānātī</span>ti ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘dukkhasacca’nti yāthāvasarasato pajānāti. Taṇhā pana dukkhaṃ janeti nibbatteti, pabhāveti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti; tasmā naṃ ayaṃ ‘dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasammanti appavattiṃ gacchanti; tasmā naṃ ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo, taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati; tena taṃ ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni ekakkhaṇe dassetuṃ <span class="bld">tathāgatappaveditā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tathāgatappaveditā</span>ti mahābodhimaṇḍe nisīdatvā tathāgatena paṭividdhā viditā pākaṭīkatā. <span class="bld">Dhammā</span>ti catusaccadhammā. <span class="bld">Vodiṭṭhā hontī</span>ti sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Vocaritā</span>ti sucaritā. Tesu anena paññā suṭṭhu carāpitā hotīti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti vuccati. Ayañhi diṭṭhantaṃ patto. ‘‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’’ti ñāṇaṃ hoti<a name="M0.0043"></a>. Diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti <span class="bld">diṭṭhappatto</span>. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti.</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Saddhāvimuttaniddese – <span class="bld">no ca kho yathā diṭṭhippattassā</span>ti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā, na evaṃ saddhāvimuttassāti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippato hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova <a name="V0.0043"></a> vikkhambhetuṃ sakkoti. Saddhāvimutto <a name="P0.0193"></a> pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti, tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Apica nesaṃ paññāyapi nānattaṃ atthiyeva. Diṭṭhippattassa hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇaṃ tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati. Saddhāvimuttassa vipassanāñāṇaṃ no tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati, tasmāpi so diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti.</p>
  244. <p class="bodytext">Yathā hi dvīsu taruṇesu sippaṃ dassentesu ekassa hatthe tikhiṇo asi, ekassa kuṇṭho. Tikhiṇena asinā kadalī chijjamānā saddaṃ na karoti. Kuṇṭhena asinā chijjamānā ‘kaṭakaṭā’ti saddaṃ karoti. Tattha tikhiṇena asinā saddaṃ akarontiyā eva kadaliyā chedanaṃ viya diṭṭhippattassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa tikhiṇasūravippasannabhāvo. Kuṇṭhena asinā saddaṃ karontiyāpi kadaliyā chedanaṃ viya saddhāvimuttassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa atikhiṇaasūraappasannabhāvo veditabbo. Imaṃ pana nayaṃ ‘no’ti paṭikkhipitvā, āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.</p>
  245. <p class="bodytext">Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – ‘‘etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma atikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti<a name="M0.0044"></a>; evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisiteneva asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti; evarūpā <a name="P0.0194"></a> diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā’’ti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">saddhāvimutto</span>ti vuccati. Ayañhi saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti.</p>
  246. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Dhammānusārīniddese – <span class="bld">paṭipannassā</span>ti iminā sotāpattimaggaṭṭho dassito. <span class="bld">Adhimatta</span>nti balavaṃ. Paññaṃ vāhetīti <span class="bld">paññāvāhī</span>. Paññā imaṃ puggalaṃ vahatīti paññāvāhītipi <a name="V0.0044"></a> vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paññāpubbaṅgama</span>nti paññaṃ purecārikaṃ katvā. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">dhammānusārī</span>ti vuccati. So hi paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte diṭṭhippatto nāma hoti.</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Saddhānusārīniddesepi – saddhaṃ vāhetīti <span class="bld">saddhāvāhī</span>. Saddhā imaṃ puggalaṃ vahatīti saddhāvāhītipi vuttameva. <span class="bld">Saddhāpubbaṅgama</span>nti saddhaṃ purecārikaṃ katvā. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">saddhānusārī</span>ti vuccati. So hi saddhāya sarati. Anussaratīti saddhānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte saddhāvimutto nāma hoti. Lokuttaradhammañhi nibbattentānaṃ dve dhurāni nāma, dve abhinivesā nāma, dve sīsāni nāma. Tattha saddhādhuraṃ paññādhuranti – dve dhurāni nāma. Eko pana bhikkhu samathābhinivesena abhinivisati, eko vipassanābhinivesenāti – ime dve abhinivesā nāma. Eko ca matthakaṃ pāpuṇanto ubhatobhāgavimutto hoti, eko paññāvimuttoti – imāni dve sīsāni nāma. Ye keci hi lokuttaradhammaṃ nibbattenti, sabbe te ime dve dhamme dhuraṃ katvā imesu dvīsu ṭhānesu abhinivisitvā imehi dvīhi ṭhānehi vimuccanti. Tesu yo bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paññaṃ dhuraṃ katvā samathavasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma. Arahattaphale patte ubhatobhāgavimutto nāma.</p>
  248. <p class="bodytext">Aparo <a name="M0.0045"></a> paññameva <a name="P0.0195"></a> dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi sotāpattimaggakkhaṇeyeva dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idha dve nāmāni apubbāni, tāni purimehi saddhiṃ pañca honti. Aparo aṭṭhasamāpattilābhī saddhaṃ dhuraṃ katvā samādhivasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti – ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma. Parato chasu ṭhānesu kāyasakkhīyeva nāma. Arahatte patte ubhatobhāgavimuttoyeva nāma. Idha ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni pañca cha honti. Aparo saddhameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayampi sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī <a name="V0.0045"></a> nāma. Parato chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idhāpi ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni cha satta honti. Ime satta puggalā loke aggadakkhiṇeyyā nāmāti.</p>
  249. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Sattakkhattuparamaniddese – <span class="bld">sattakkhattu</span>nti sattavāre. Sattakkhattuparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti <span class="bld">sattakkhattuparamo. Sotāpanno hotī</span>ti ettha <span class="bld">soto</span>ti ariyamaggo, tena samannāgato <span class="bld">sotāpanno</span> nāma. Yathāha –</p>
  250. <p class="indent">‘‘Soto sototi hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sototi? Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo soto, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhīti. Sotāpanno sotāpannoti, hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sotāpannoti? Yo hi, bhante, iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato ayaṃ vuccati sotāpanno, svāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto iti vā’’ti (saṃ. ni. 5.1001).</p>
  251. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0046"></a> maggakkhaṇepi sotāpanno nāma hoti. Idha <a name="P0.0196"></a> pana maggena phalassa nāmaṃ dinnanti phalakkhaṇe sotāpanno adhippeto.</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Avinipātadhammo</span>ti vinipātasaṅkhātaṃ apāyaṃ upapattivasena anāgamanasabhāvo. <span class="bld">Niyato</span>ti magganiyāmena niyato. <span class="bld">Sambodhiparāyaṇo</span>ti bujjhanakabhāvaparāyaṇo. So hi paṭiladdhamaggena bujjhatīti sambodhiparāyaṇo. Upari tīhi maggehi avassaṃ bujjhissatīti sambodhiparāyaṇo. <span class="bld">Deve ca manusse cā</span>ti devalokañca manussalokañca. <span class="bld">Sandhāvitvā saṃsaritvā</span>ti paṭisandhivasena aparāparaṃ gantvā. <span class="bld">Dukkhassantaṃ karotī</span>ti vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo sattakkhattuparamo nāma vuccati. Ayaṃ pana kālena devalokassa kālena manussalokassa vasena missakabhavena kathitoti veditabbo.</p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Kolaṃkolaniddese – kulato kulaṃ gacchatīti <span class="bld">kolaṃkolo</span>. Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti <a name="V0.0046"></a> attho. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā kulānī</span>ti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave. Iti ayampi missakabhaveneva kathito. Desanāmattameva cetaṃ – ‘dve vā tīṇi vā’ti. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi pana kolaṃkolova hoti.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Ekabījiniddese – khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so <span class="bld">ekabījī</span> nāma. <span class="bld">Mānusakaṃ bhava</span>nti idaṃ panettha desanāmattameva. Devabhavaṃ nibbattetītipi pana vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmavaseneva cetāni etesaṃ nāmāni. Ettakaṃ ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Niyamato pana ayaṃ sattakkhattuparamo, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ ekabījīti natthi.</p>
  255. <p class="bodytext">Ko <a name="M0.0047"></a> pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci tāva therā ‘pubbahetu niyametī’ti vadanti, keci ‘paṭhamamaggo’, keci ‘upari tayo maggā’, keci ‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’ti. Tattha ‘pubbahetu niyametī’ti vāde ‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti, upari tayo maggā nirupanissayā uppannā’ti vacanaṃ āpajjati. ‘Paṭhamamaggo niyametī’ti <a name="P0.0197"></a> vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. ‘Upari tayo maggā niyamentī’ti vāde ‘aṭṭhamamagge anuppanneyeva upari tayo maggā uppannā’ti āpajjati. ‘Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī’ti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti; tato mandatarāya kolaṃkolo; tato mandatarāya sattakkhattuparamoti.</p>
  256. <p class="bodytext">Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti, vaṭṭābhirato, punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati. Anāthapiṇḍiko seṭṭhi, visākhā upāsikā, cūḷarathamahārathā devaputtā, anekavaṇṇo devaputto, sakko devarājā, nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti, ime idha na gahitā. Na kevalañcime; yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, imepi idha na gahitā. Missakabhavavaseneva panettha sattakkhattuparamakolaṃkolā <a name="V0.0047"></a> mānusakabhavanibbattakoyeva ca ekabījī gahitoti veditabbo. Tattha ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjati. Saddhādhureneva cattāro sattakkhattuparamā, cattāro kolaṃkolā, cattāro ekabījinoti dvādasa honti. Sace paññāya sakkā nibbattetuṃ, ‘ahaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattessāmī’ti evaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā sattakkhattuparamādibhāvaṃ pattāpi paṭipadāvasena dvādasevāti ime catuvīsati sotāpannā ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitāti veditabbā.</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Sakadāgāminiddese – paṭisandhivasena sakiṃ āgacchatīti <span class="bld">sakadāgāmī. Sakidevā</span>ti ekavāraṃyeva. <span class="bld">Imaṃ lokaṃ āgantvā</span>ti iminā pañcasu <a name="M0.0048"></a> sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke <a name="P0.0198"></a> patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati – ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati – ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ lokuttarakusalaniddese vuttameva. Imassa pana sakadāgāmino ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti? Ekabījissa ekāva paṭisandhi, sakadāgāmissa dve paṭisandhiyo – idaṃ nesaṃ nānākaraṇanti.</p>
  258. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Anāgāminiddese – <span class="bld">orambhāgiyānaṃ saṃyojanāna</span>nti oraṃ vuccati kāmadhātu. Yassa imāni pañca bandhanāni appahīnāni honti, so bhavagge nibbattopi gilitabaḷiso maccho viya dīghasuttakena pāde baddhakāko viya tehi bandhanehi ākaḍḍhiyamāno kāmadhātuyaṃyeva pavattatīti pañca bandhanāni <span class="bld">orambhāgiyānī</span>ti vuccanti. Heṭṭhābhāgiyāni heṭṭhākoṭṭhāsikānīti attho. <span class="bld">Parikkhayā</span>ti tesaṃ bandhanānaṃ parikkhayena. <span class="bld">Opapātiko</span>ti upapātayoniko. Imināssa gabbhaseyyā paṭikkhittā. <span class="bld">Tattha parinibbāyī</span>ti tattha suddhāvāsaloke parinibbāyitā. <span class="bld">Anāvattidhammo tasmā lokā</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha anāvattanasabhāvo. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evaṃvidho puggalo paṭisandhivasena puna anāgamanato <span class="bld">anāgāmī</span> nāma vuccati.</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Antarāparinibbāyiniddese <a name="V0.0048"></a> – <span class="bld">upapannaṃ vā samanantarā</span>ti upapannasamanantarā vā hutvā. <span class="bld">Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇa</span>nti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā ariyamaggaṃ sañjanetīti attho. Vāsaddavikappato pana vemajjhaṃ pattantipi attho veditabbo. Evaṃ tayo antarāparinibbāyino siddhā honti. <span class="bld">Upariṭṭhimānaṃ saṃyojanāna</span>nti upari pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ aṭṭhannaṃ vā kilesānaṃ. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti etesaṃ pajahanatthāya <a name="M0.0049"></a> maggaṃ sañjaneti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo āyuvemajjhassa antarāyeva parinibbāyanato <span class="bld">antarāparinibbāyī</span>ti vuccati.</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Upahaccaparinibbāyiniddese <a name="P0.0199"></a> – <span class="bld">atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇa</span>nti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā. <span class="bld">Upahacca vā kālakiriya</span>nti upagantvā kālakiriyaṃ. Āyukkhayassa āsanne ṭhatvāti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo avihesu tāva kappasahassappamāṇassa āyuno pañcakappasatasaṅkhātaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā chaṭṭhe vā kappasate sattamaṭṭhamanavamānaṃ vā aññatarasmiṃ dasameyeva vā kappasate ṭhatvā arahattaṃ patvā kilesaparinibbānena parinibbāyanato <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span>ti vuccati.</p>
  261. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyiniddesesu – asaṅkhārena appadukkhena adhimattapayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbānadhammoti <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span>. Sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattapayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammoti <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span>.</p>
  262. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Uddhaṃsotaniddese – uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti <span class="bld">uddhaṃsoto</span>. Uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ gacchatīti <span class="bld">akaniṭṭhagāmī. Avihā cuto atappaṃ gacchatī</span>tiādīsu avihe kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati. Tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati. Tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati. Tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati. Tattha vasanto ariyamaggaṃ sañjanetīti attho.</p>
  263. <p class="bodytext">Imesaṃ <a name="V0.0049"></a> pana anāgāmīnaṃ pabhedajānanatthaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīcatukkaṃ veditabbaṃ. Tattha yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati – ayaṃ uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāma<a name="M0.0050"></a>. Yo pana ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmī nāma<a name="P0.0200"></a>. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāmāti. Evamete aṭṭhacattālīsa anāgāmino honti.</p>
  264. <p class="bodytext">Kathaṃ? Avihe tāva tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti. Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattālīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi. Tayo pana antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī. Te asaṅkhāraparinibbāyino cattāro, sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha. Evaṃ aṭṭhacattālīsaṃ honti.</p>
  265. <p class="bodytext">Te sabbepi papaṭikopamāya dīpitā – divasaṃ santattānampi hi ārakaṇṭakavipphalikanakhacchedanānaṃ ayomukhe haññamāne papaṭikā uppajjitvāva nibbāyati – evarūpo paṭhamo antarāparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Uppannasamanantarāva kilesaparinibbānena parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nibbāyati – evarūpo dutiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ appatvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nivattamānā pathaviyaṃ anupahaccatalā hutvā parinibbāyati – evarūpo tatiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ patvā anupahacca parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā pathaviyaṃ patitvā upahaccatalā hutvā nibbāyati – evarūpo upahaccaparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Kālakiriyaṃ upagantvā āyugatiṃ khepetvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā paritte tiṇakaṭṭhe patitvā taṃ parittaṃ tiṇakaṭṭhaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo asaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Appayogena lahusāya gatiyā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā vipule tiṇakaṭṭhapuñje <a name="P0.0201"></a> patitvā taṃ vipulaṃ tiṇakaṭṭhapuñjaṃ <a name="V0.0050"></a> jhāpetvā nibbāyati – evarūpo sasaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Sappayogena alahusāya <a name="M0.0051"></a> gatiyā parinibbāyanato. Aparā mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu patati, tattha mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu jhāyamānesu vītaccitaṅgāro vā jālā vā uppatitvā kammārasālaṃ jhāpetvā gāmanigamanagararaṭṭhaṃ jhāpetvā samuddantaṃ patvā nibbāyati – evarūpo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī daṭṭhabbo. Kasmā? Anekabhavabījavipphāraṃ phussa phussa byantīkatvā parinibbāyanato. Yasmā pana ārakaṇṭakādibhedaṃ khuddakampi mahantampi ayokapālameva, tasmā sutte sabbavāresu ayokapālantveva vuttaṃ (a. ni. 7.55). Yathāha –</p>
  266. <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā, na bhavissati, na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahāmī’’’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti. Tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā nibbāyeyya; evameva kho<a name="V0.0051"></a>, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.</p>
  267. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.</p>
  268. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī <a name="P0.0202"></a> hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā anupahacca <a name="M0.0052"></a> talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.</p>
  269. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā upahacca talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti.</p>
  270. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā paritte tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva parittaṃ tiṇapuñjaṃ vā <a name="V0.0052"></a> kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti.</p>
  271. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā vipule tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva vipulaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti.</p>
  272. <p class="indent">‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā mahante tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva mahantaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā gacchampi daheyya, dāyampi daheyya<a name="M0.0053"></a>, gacchampi dahitvā dāyampi <a name="P0.0203"></a> dahitvā haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī’’ti (a. ni. 7.55).</p>
  273. <p class="bodytext"><a name="para41-44"></a><span class="paranum">41-44</span>. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannādiniddesā uttānatthāva. <span class="bld">Ayaṃ vuccati puggalo arahā</span>ti ettha pana dvādasa arahanto veditabbā. Kathaṃ? Tayo hi vimokkhā – suññato, animitto, appaṇihitoti. Tattha suññatavimokkhena vimuttakhīṇāsavo paṭipadāvasena catubbidho hoti; tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti – evaṃ dvādasa arahanto veditabbā. Iti ime dvādasa arahanto viya dvādaseva sakadāgāmino, catuvīsati sotāpannā, aṭṭhacattālīsa anāgāminoti ettakā puggalā ito muccitvā bahiddhā nuppajjanti, imasmiññeva sabbaññubuddhasāsane uppajjantīti.</p>
  274. <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā.</p>
  275. <p class="title">2. Dukaniddesavaṇṇanā</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Dukaniddese <span class="bld">kodhano</span>ti kujjhanasīlo mahākodho. Evaṃ puggalaṃ pucchitvāpi dhammena puggalaṃ dassetuṃ <span class="bld">tattha katamo kodho</span>tiādimāha. <span class="bld">Upanāhī</span>niddesādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Kodho kujjhanā</span>tiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Tathā upanāhīniddesādīsu <span class="bld">pubbakālaṃ kodho</span>tiādīni. <span class="bld">Ayaṃ kodho appahīno</span>ti ayaṃ ettako kodho vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno. Parato <span class="bld">upanāhā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  277. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Ahirikaniddesādīsu – <span class="bld">iminā ahirikenā</span>ti iminā evaṃpakārena ahirikadhammena samannāgato. <span class="bld">Iminā anottappenā</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Ajjhattasaṃyojano</span>ti <a name="M0.0054"></a><a name="V0.0053"></a> ajjhattabandhano. <span class="bld">Bahiddhāsaṃyojano</span>ti bahiddhābandhano. Te ubhopi vacchakasālūpamāya dīpetabbā. Vacchakasālāya hi anto baddho antoyeva <a name="P0.0204"></a> sayitavacchako viya idhaṭṭhakasotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanampi idheva, sayampi idheva. Anto baddho pana bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave sotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanameva idha, sayaṃ pana brahmaloke ṭhitā. Bahi baddho bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave anāgāmī. Tassa hi bandhanampi bahiddhā, sayampi bahiddhāva. Bahi baddho pana antosayitavacchako viya idhaṭṭhakaanāgāmī. Tassa hi bandhanaṃ rūpārūpabhavesu, sayaṃ pana idha ṭhito.</p>
  279. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Akkodhananiddesādīsu – <span class="bld">pahīno</span>ti vikkhambhanappahānena vā, tadaṅgappahānena vā, samucchedappahānena vā pahīno.</p>
  280. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Dullabhaniddese – <span class="bld">dullabhā</span>ti na sulabhā. <span class="bld">Pubbakārī</span>ti paṭhamameva kārako. <span class="bld">Katavedī</span>ti kataṃ vedeti, viditaṃ pākaṭaṃ karoti. Te agāriyānagāriyehi dīpetabbā. Agāriyesu hi mātāpitaro pubbakārino nāma. Puttadhītaro pana mātāpitaro paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Anagāriyesu ācariyupajjhāyā pubbakārino nāma. Antevāsikasaddhivihārikā ācariyupajjhāye paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Tesaṃ āvibhāvatthāya upajjhāyaposakasoṇattherādīnaṃ vatthūni kathetabbāni.</p>
  281. <p class="bodytext">Aparo nayo – parena akateyeva upakāre attani kataṃ upakāraṃ anapekkhitvā kārako pubbakārī, seyyathāpi mātāpitaro ceva ācariyupajjhāyā ca. So dullabho; sattānaṃ taṇhābhibhūtattā. Parena katassa upakārassa anurūpappavattiṃ attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto, vediyanto, kataññukatavedī. Seyyathāpi mātāpituācariyupajjhāyesu sammā paṭipanno. Sopi dullabho; sattānaṃ avijjābhibhūtattā.</p>
  282. <p class="bodytext">Apica – akāraṇavacchalo pubbakārī, sakāraṇavacchalo kataññukatavedī. ‘Karissati me’ti evamādikāraṇanirapekkhakiriyo <a name="V0.0054"></a> pubbakārī. ‘Karissati <a name="M0.0055"></a> me’ti evamādikāraṇasāpekkhakiriyo kataññukatavedī. Tamojotiparāyaṇo pubbakārī, jotijotiparāyaṇo kataññukatavedī. Desetā pubbakārī, paṭipajjitā kataññukatavedī. Sadevake loke arahaṃ sammāsambuddho <a name="P0.0205"></a> pubbakārī, ariyasāvako kataññukatavedīti. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 2.2.120) pana – ‘‘‘pubbakārī’ti paṭhamaṃ upakārassa kārako, ‘kataññukatavedī’ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako. Tesu pubbakārī iṇaṃ demīti saññaṃ karoti, pacchākārako ‘iṇaṃ jīrāpemī’ti saññaṃ karotī’’ti ettakameva vuttaṃ.</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Duttappayaniddese – <span class="bld">duttappayā</span>ti atappayā, na sakkā kenaci tappetuṃ. Yo hi upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā nissāya vasamāno cīvare jiṇṇe tehi dinnaṃ cīvaraṃ nikkhipati, na paribhuñjati. Punappunaṃ dinnampi gahetvā nikkhipateva. Yo ca teneva nayena laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti parassa deti. Punappunaṃ laddhampi tatheva karoti. Ime dve puggalā sakaṭehipi paccaye upanentena tappetuṃ na sakkāti duttappayā nāma.</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Sutappayaniddese – <span class="bld">na vissajjetī</span>ti attano akatvā parassa na deti. Atireke pana sati na nikkhipati parassa deti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo pana bhikkhu upaṭṭhākakulā vā ñātikulā vā jiṇṇacīvaro sāṭakaṃ labhitvā cīvaraṃ katvā paribhuñjati, na nikkhipati; aggaḷaṃ datvā pārupantopi puna diyyamāne sahasā na paṭiggaṇhāti. Yo ca laddhaṃ laddhaṃ attanā paribhuñjati, paresaṃ na deti. Ime dvepi sukhena sakkā tappetunti sutappayā nāmāti.</p>
  285. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Āsavā</span>ti kilesā. <span class="bld">Na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyatī</span>ti na kukkuccāyitabbayuttakaṃ kukkuccāyati. Sūkaramaṃsaṃ labhitvā acchamaṃsanti kukkuccāyati, migamaṃsaṃ, labhitvā dīpimaṃsanti kukkuccāyati. Kāle santeyeva ‘kālo natthī’ti, appavāretvāva ‘pavāritosmī’ti, patte rajasmiṃ apatiteyeva ‘patita’nti, attānaṃ uddissa macchamaṃse akateyeva ‘maṃ uddissa kata’nti kukkuccāyati. <span class="bld">Kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyatī</span>ti kukkuccāyitabbayuttakaṃ na kukkuccāyati. Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na <a name="M0.0056"></a> kukkuccāyati…pe… attānaṃ uddissa macchamaṃse kate ‘maṃ uddissa kata’nti na kukkuccāyati<a name="V0.0055"></a>. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘‘na kukkuccāyitabba’nti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ <a name="P0.0206"></a> nāma, taṃ kukkuccāyati. ‘Kukkuccāyitabba’nti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ, taṃ na kukkuccāyatī’’ti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Imesa</span>nti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ subhūmiyaṃ tiṇalatādīni viya rattimpi divāpi āsavā vaḍḍhantiyeva. Sukkapakkhe kappiyamaṃsaṃ labhitvā kappiyamaṃsantveva gaṇhanto na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati nāmāti iminā nayena attho veditabbo.</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Hīnādhimutto</span>ti hīnajjhāsayo. <span class="bld">Dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti lāmakadhammo.</p>
  287. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Paṇītādhimutto</span>ti paṇītajjhāsayo. <span class="bld">Kalyāṇadhammo</span>ti bhaddakadhammo, sucidhammo, sundaradhammo.</p>
  288. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Titto</span>ti suhito pariyosito. <span class="bld">Tappetā</span>ti aññesampi tittikaro. <span class="bld">Paccekasambuddhā ye ca tathāgatasāvakā</span>ti ettha paccekabuddhā navahi lokuttaradhammehi sayaṃ tittā paripuṇṇā. Aññe pana tappetuṃ na sakkonti. Tesañhi dhammakathāya abhisamayo na hoti. Sāvakānaṃ pana dhammakathāya aparimāṇānampi devamanussānaṃ abhisamayo hoti. Evaṃ santepi yasmā pana te dhammaṃ desentā na attano vacanaṃ katvā kathenti, buddhānaṃ vacanaṃ katvā kathenti. Sotuṃ nisinnaparisāpi ‘ayaṃ bhikkhu na attanā paṭividdhadhammaṃ katheti, buddhehi paṭividdhadhammaṃ kathetī’ti cittīkāraṃ karoti. Iti so cittīkāro buddhānaṃyeva hoti. Evaṃ tattha sammāsambuddhova <span class="bld">tappetā</span> nāma. Yathā hi ‘asukassa nāma idañcidañca dethā’ti raññā āṇattā kiñcāpi ānetvā denti, atha kho rājāva tattha dāyako. Yehipi laddhaṃ hoti, te ‘raññā amhākaṃ ṭhānantaraṃ dinnaṃ, issariyavibhavo dinno’tveva gaṇhanti, na rājapurisehīti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  289. <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā.</p>
  290. <p class="title">3. Tikaniddesavaṇṇanā</p>
  291. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Tikaniddese <a name="M0.0057"></a><a name="V0.0056"></a> – <span class="bld">dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti lāmakadhammo. Sīlavipattiyā vā dussīlo, diṭṭhivipattiyā pāpadhammo<a name="P0.0207"></a>. Kāyavacīsaṃvarabhedena dussīlo, sesasaṃvarabhedena pāpadhammo. Asuddhapayogatāya dussīlo, asuddhāsayatāya pāpadhammo. Kusalasīlavirahena dussīlo; akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo. <span class="bld">Asucī</span>ti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. <span class="bld">Saṅkassarasamācāro</span>ti saṅkāya parehi saritabbasamācāro. Kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’ti evaṃ parehi āsaṅkanīyasamācāro, attanoyeva vā saṅkāya saritabbasamācāro – sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti.</p>
  292. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭicchannakammanto</span>ti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. <span class="bld">Assamaṇo samaṇapaṭiñño</span>ti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘samaṇo aha’nti evaṃ paṭiñño. <span class="bld">Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño</span>ti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ahaṃ brahmacārī’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘Ahaṃ bhikkhū’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. <span class="bld">Antopūtī</span>ti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho, nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti. <span class="bld">Avassuto</span>ti rāgādīhi tinto. <span class="bld">Kasambujāto</span>ti sañjātarāgādikacavaro. Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapagataṃ kasaṭaudakaṃ. Imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapakasaṭaudakasadiso. Tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto.</p>
  293. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa na evaṃ hotī</span>ti kasmā na hoti? Yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ, tassā patiṭṭhāya bhinnattā. Yathā hi caṇḍālakumārakassa <a name="M0.0058"></a> ‘asuko nāma khattiyakumāro <a name="P0.0208"></a> rajje abhisitto’ti sutvāpi, yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ kule apaccājātattā na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi so khattiyakumāro viya abhisekaṃ <a name="V0.0057"></a> pāpuṇeyya’nti; evameva dussīlassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāpi, yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassa abhāvato ‘kudāssu nāmāhampi so sīlavā viya arahattaṃ pāpuṇeya’nti na evaṃ hoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya abhāvā <span class="bld">nirāso</span>ti vuccati.</p>
  294. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Tassa evaṃ hotī</span>ti kasmā hoti? Yasmiṃ patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā. Yathā hi sujātassa khattiyakumārassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāva yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ paccājātassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi, so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti evameva sīlavato ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāva yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti evaṃ hoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">āsaṃso</span> nāma vuccati. So hi arahattaṃ āsaṃsati patthetīti āsaṃso.</p>
  295. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Yā hissa pubbe avimuttassā</span>ti yā tassa khīṇāsavassa pubbe arahattavimuttiyā avimuttassa vimuttāsā ahosi, sā paṭippassaddhā, tasmā na evaṃ hoti. Yathā hi abhisittassa khattiyassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvā ekassa rañño dvinnaṃ rajjābhisekānaṃ dvinnaṃ setacchattānaṃ abhāvā na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’’nti; evameva khīṇāsavassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvā, dvinnaṃ arahattānaṃ abhāvā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti <a name="M0.0059"></a> na evaṃ hoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya vigatattā <span class="bld">vigatāso</span>ti vuccati.</p>
  296. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Gilānūpamaniddese – yāya upamāya te gilānūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ <span class="bld">tayo gilānā</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha sappāyānī</span>ti hitāni vuddhikarāni. <span class="bld">Patirūpa</span>nti <a name="P0.0209"></a> anucchavikaṃ. <span class="bld">Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā</span>ti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhappatto gilāno kathito. <span class="bld">Vuṭṭhāti tamhā ābādhā</span>ti iminā khipitakacchutiṇapupphakajarādippabhedo appamattakābādho kathito.</p>
  297. <p class="bodytext"><span class="bld">Labhanto</span> <a name="V0.0058"></a> <span class="bld">sappāyāni bhojanāni no alabhanto</span>ti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti, sabbepi te ābādhā kathitā. Ettha ca patirūpo upaṭṭhāko nāma gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo.</p>
  298. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānupaṭṭhāko anuññāto</span>ti ‘bhikkhusaṅghena dātabbo’ti anuññāto. Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena tassa bhikkhuno ‘eko bhikkhu ca sāmaṇero ca imaṃ paṭijaggathā’ti apaloketvā dātabbā. Yāva pana te taṃ paṭijagganti, tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro. <span class="bld">Aññepi gilānā upaṭṭhātabbā</span>ti itarepi dve gilānā upaṭṭhātabbā. Kiṃ kāraṇā? Yopi hi niṭṭhappattagilāno, so anupaṭṭhiyamāno ‘sace maṃ paṭijaggeyyuṃ, phāsukaṃ me bhaveyya, na kho pana maṃ paṭijaggantī’ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya. Paṭijaggiyamānassa pana evaṃ hoti – ‘bhikkhusaṅghena yaṃ kattabbaṃ taṃ sabbaṃ kataṃ, mayhaṃ pana kammavipāko īdiso’ti so bhikkhusaṅghe mettaṃ paccupaṭṭhapetvā sagge nibbattati. Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva, tassa vināpi bhesajjena vūpasamanakabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati. Tato so buddhavacanaṃ <a name="M0.0060"></a> vā uggaṇhituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati. Iminā kāraṇena aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti vuttaṃ.</p>
  299. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva okkamatī</span>ti neva pavisati. <span class="bld">Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammatta</span>nti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ. Iminā padaparamo puggalo kathito. Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nāḷakattherasadiso<a name="P0.0210"></a>. Buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca. Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito. Neyyo pana tannissitova hoti.</p>
  300. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammadesanā anuññātā</span>ti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā. <span class="bld">Aññesampi dhammo desetabbo</span>ti itaresampi dhammo kathetabbo. Kiṃ kāraṇā? Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati. Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti; so alabhanto na tāva abhisameti, labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā <a name="V0.0059"></a> kāraṇena tesaṃ dhammo desetabbo. Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova. Kāyasakkhidiṭṭhappattasaddhāvimuttā heṭṭhā kathitāyeva.</p>
  301. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Gūthabhāṇīādīsu – <span class="bld">sabhaggato</span>ti sabhāyaṃ ṭhito. <span class="bld">Parisaggato</span>ti gāmaparisāya ṭhito. <span class="bld">Ñātimajjhagato</span>ti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. <span class="bld">Pūgamajjhagato</span>ti seṇīnaṃ majjhe ṭhito. <span class="bld">Rājakulamajjhagato</span>ti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito. <span class="bld">Abhinīto</span>ti pucchanatthāya nīto. <span class="bld">Sakkhipuṭṭhoti</span> sakkhiṃ katvā pucchito. <span class="bld">Ehambho purisā</span>ti ālapanametaṃ. <span class="bld">Attahetu vā parahetu</span> vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. <span class="bld">Āmisakiñcikkhahetu vā</span>ti ettha <span class="bld">āmisa</span>nti lābho adhippeto. <span class="bld">Kiñcikkha</span>nti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādiappamattakassāpi lañjassa hetūti attho. <span class="bld">Sampajānamusā bhāsitā hotī</span>ti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo gūthasadisavacanattā <span class="bld">gūthabhāṇī</span>ti vuccati. Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ <a name="M0.0061"></a> hoti akantaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ.</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo pupphasadisavacanattā <span class="bld">pupphabhāṇī</span>ti vuccati. Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttakāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ <a name="P0.0211"></a> hoti kantaṃ.</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Nelā</span>ti elaṃ vuccati doso. Nāssā elanti nelā. Niddosāti attho, ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. <span class="bld">Kaṇṇasukhā</span>ti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā. Sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti <span class="bld">pemanīyā</span>. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti <span class="bld">hadayaṅgamā</span>. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti <span class="bld">porī</span>. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti <span class="bld">bahujanakantā</span>. Bahujanassa kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti <span class="bld">bahujanamanāpā. Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">madhubhāṇī</span>ti <a name="V0.0060"></a> vuccati. Mudubhāṇītipi pāṭho. Ubhayatthāpi madhuravacanoti attho. Yathā hi catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti.</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Arukūpamacittādīsu – <span class="bld">abhisajjatī</span>ti laggati. <span class="bld">Kuppatī</span>ti kopavasena kuppati. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti pakatibhāvaṃ pajahati, pūtiko hoti. <span class="bld">Patitthīyatī</span>ti thinabhāvaṃ thaddhabhāvañca āpajjati. <span class="bld">Kopa</span>nti dubbalakodhaṃ. <span class="bld">Dosa</span>nti dussanavasena tato balavataraṃ. <span class="bld">Appaccaya</span>nti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ. <span class="bld">Duṭṭhāruko</span>ti purāṇavaṇo. <span class="bld">Kaṭṭhenā</span>ti daṇḍakakoṭiyā. <span class="bld">Kaṭhalāyā</span>ti kapālena. <span class="bld">Āsavaṃ detī</span>ti aparāparaṃ savati. Purāṇavaṇo hi attano dhammatāya eva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati<a name="M0.0062"></a>, ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati. <span class="bld">Evamevaṃ kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, duṭṭhāruko viya hi kodhano puggalo. Tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātakassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ. Kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattakampi <a name="P0.0212"></a> vacanaṃ bhiyyoso mattāya savanaṃ viya ‘mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī’ti bhiyyoso mattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">arukūpamacitto</span>ti vuccati. Purāṇavaṇasadisacittoti attho.</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Rattandhakāratimisāyā</span>ti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame. <span class="bld">Vijjantarikāyā</span>ti vijjuppattikkhaṇe. Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo. Andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā. Vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">vijjūpamacitto</span>ti vuccati. Ittarakālobhāsena vijjusadisacittoti attho.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Vajirūpamacittatāyapi <a name="V0.0061"></a> idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā. Vajirassa maṇigaṇṭhiṃ vā pāsāṇagaṇṭhiṃ vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthibhāvo viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo. Vajirena nibbiddhavedhassa puna apaṭipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <a name="M0.0063"></a> <span class="bld">vajirūpamacitto</span>ti vuccati. Kilesānaṃ mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacittoti attho.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Andhādīsu <span class="bld">tathārūpaṃ cakkhu na hotī</span>ti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ <a name="P0.0213"></a> paññācakkhu na hoti. <span class="bld">Phātiṃ kareyyā</span>ti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya. <span class="bld">Sāvajjānavajje</span>ti sadosaniddose. <span class="bld">Hīnappaṇīte</span>ti adhamuttame. <span class="bld">Kaṇhasukkasappaṭibhāge</span>ti kaṇhasukkāyeva aññamaññapaṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘kusalā dhammā’ti yena paññācakkhunā jāneyya, akusale dhamme ‘akusalā dhammā’ti, sāvajjādīsupi eseva nayo. Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘sukkasuppaṭibhāgā’ti, sukkadhamme ‘kaṇhasappaṭibhāgā’ti yena paññācakkhunā jāneyya. <span class="bld">Tathārūpampissa cakkhu na hotī</span>ti iminā nayena sesaṭṭhānesupi attho veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno ca abhāvā <span class="bld">andho</span>ti vuccati. Dutiyo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno bhāvā, samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno pana abhāvā <span class="bld">ekacakkhū</span>ti vuccati. Tatiyo dvinnampi bhāvā <span class="bld">dvicakkhū</span>ti vuccati.</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Avakujjapaññādīsu <span class="bld">dhammaṃ desentī</span>ti upāsako dhammassavanatthāya āgatoti attano kammaṃ pahāya dhammaṃ desenti. <span class="bld">Ādikalyāṇa</span>nti ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjaṃ niddosaṃ katvā desenti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana <span class="bld">ādī</span>ti pubbapaṭṭhapanā. <span class="bld">Majjha</span>nti kathāvemajjhaṃ. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti sanniṭṭhānaṃ. Itissa dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti, vemajjhepi, pariyosānepi. Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni, atthi sāsanassa. Tattha desanāya tāva – catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi, dve padāni majjhaṃ, avasānapadaṃ pariyosānaṃ. Ekānusandhikasuttassa – nidānaṃ ādi, anusandhi majjhaṃ, idamavocāti appanā pariyosānaṃ. Anekānusandhikassa – paṭhamo anusandhi ādi<a name="V0.0062"></a>, tato paraṃ eko vā anekā vā majjhaṃ, pacchimo pariyosānaṃ. Ayaṃ tāva desanāya nayo.</p>
  309. <p class="bodytext">Sāsanassa <a name="M0.0064"></a> pana sīlaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, vipassanā pariyosānaṃ. Samādhi vā ādi, vipassanā majjhaṃ, maggo pariyosānaṃ. Vipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalaṃ pariyosānaṃ. Maggo vā ādi, phalaṃ majjhaṃ, nibbānaṃ pariyosānaṃ<a name="P0.0214"></a>. Dve dve vā kariyamāne sīlasamādhayo ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. <span class="bld">Sāttha</span>nti sātthakaṃ katvā desenti. <span class="bld">Sabyañjana</span>nti akkharapāripūriṃ katvā desenti. <span class="bld">Kevalaparipuṇṇa</span>nti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti. <span class="bld">Parisuddha</span>nti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti. <span class="bld">Brahmacariyaṃ pakāsentī</span>ti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti. <span class="bld">Neva ādiṃ manasi karotī</span>ti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti. <span class="bld">Kumbho</span>ti ghaṭo. <span class="bld">Nikkujjo</span>ti adhomukho ṭhapito. <span class="bld">Evameva</span>nti ettha kumbho nikkujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo. Udakāsiñcanakālo viya dhammadesanāya laddhakālo. Udakassa vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo. Udakassa asaṇṭhānakālo viya uṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">avakujjapañño</span>ti vuccati. Adhomukhapaññoti attho.</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Ākiṇṇānī</span>ti pakkhittāni. <span class="bld">Satisammosā pakireyyā</span>ti muṭṭhassatitāya vikireyya. <span class="bld">Evameva</span>nti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo. Nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ. Ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahaṇakālo. Vuṭṭhahantassa satisammosā vikiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">ucchaṅgapañño</span>ti vuccati. Ucchaṅgasadisapaññoti attho.</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">Ukkujjo</span>ti uparimukho ṭhapito. <span class="bld">Saṇṭhātī</span>ti patiṭṭhahati. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo. Udakassa āsittakālo viya desanāya laddhakālo. Udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggahaṇakālo. No vivaṭṭanakālo <a name="M0.0065"></a><a name="V0.0063"></a> viya uṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <span class="bld">puthupañño</span>ti vuccati. Vitthārikapaññoti attho.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Avītarāgādīsu – yathā sotāpannasakadāgāmino, evaṃ puthujjanopi <a name="P0.0215"></a> pañcasu kāmaguṇesu, tīsu ca bhavesu <span class="bld">avītarāgo</span>. Adabbatāya pana na gahito. Yathā hi cheko vaḍḍhakī dabbasambhāratthaṃ vanaṃ paviṭṭho na ādito paṭṭhāya sampattasampattarukkhe chindati, ye panassa dabbasambhārūpagā honti, teyeva chindati; evamidhāpi bhagavatā dabbajātikā ariyāva gahitā, puthujjanā pana adabbatāya na gahitāti veditabbā. <span class="bld">Kāmesu vītarāgo</span>ti pañcasu kāmaguṇesu vītarāgo. <span class="bld">Bhavesu avītarāgo</span>ti rūpārūpabhavesu avītarāgo.</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Pāsāṇalekhūpamādīsu – <span class="bld">anusetī</span>ti appahīnatāya anuseti. <span class="bld">Na khippaṃ lujjatī</span>ti na antarā nassati, kappuṭṭhāneneva nassati. <span class="bld">Evameva</span>nti evaṃ tassāpi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā nibbāti, addhaniyo pana hoti. Maraṇeneva nibbātīti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo pāsāṇalekhā viya kujjhanabhāvena ciraṭṭhitikato <span class="bld">pāsāṇalekhūpamo</span>ti vuccati.</p>
  314. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">So ca khvassa kodho</span>ti so appamattakepi kāraṇe sahasā kuddhassa kodho. <span class="bld">Na cira</span>nti aciraṃ appahīnatāya nānuseti. Yathā pana pathaviyaṃ ākaḍḍhitvā katalekhā vātādīhi khippaṃ nassati, evamassa sahasā uppannopi kodho khippameva nibbātīti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo pathaviyaṃ lekhā viya kujjhanabhāvena aciraṭṭhitikato <span class="bld">pathavīlekhūpamo</span>ti vuccati.</p>
  315. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Āgāḷhenā</span>ti atigāḷhena mammacchedakena thaddhavacanena. <span class="bld">Pharusenā</span>ti na sotasukhena. <span class="bld">Amanāpenā</span>ti na cittasukhena. <span class="bld">Saṃsandatī</span>ti ekībhavati. <span class="bld">Sandhiyatī</span>ti ghaṭayati. <span class="bld">Sammodatī</span>ti nirantaro hoti. Atha vā – <span class="bld">saṃsandatī</span>ti cittakiriyādīsu cittena samodhānaṃ gacchati. Khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho. <span class="bld">Sandhiyatī</span>ti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyādīsu <a name="M0.0066"></a> kāyena samodhānaṃ gacchati. Tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho. <span class="bld">Sammodatī</span>ti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu vācāya samodhānaṃ gacchati. Vippavāsagatopi <a name="V0.0064"></a> piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetīti attho. Apica – kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ āditova ekakiriyabhāvaṃ upagacchanto saṃsandati. Yāva majjhā pavattanto sandhiyati, yāva pariyosānā anivattanto sammodatītipi veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo udakalekhā <a name="P0.0216"></a> viya khippaṃ saṃsandanato <span class="bld">udakalekhūpamo</span>ti vuccati.</p>
  316. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Potthakūpamesu – yāya upamāya te <span class="bld">potthakūpamā</span>ti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ <span class="bld">tayo potthakā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">navo</span>ti navavāyimo. <span class="bld">Potthako</span>ti sāṇavākasāṭako. <span class="bld">Dubbaṇṇo</span>ti vivaṇṇo. <span class="bld">Dukkhasamphasso</span>ti kharasamphasso. <span class="bld">Appaggho</span>ti atibahuṃ agghanto kahāpaṇagghanako hoti. <span class="bld">Majjhimo</span>ti paribhogamajjhimo. So hi navabhāvaṃ atikkamitvā jiṇṇabhāvaṃ appatto majjhe paribhogakālepi dubbaṇṇo ca dukkhasamphasso ca appagghoyeva ca hoti. Atibahuṃ agghanto aḍḍhaṃ agghati. Jiṇṇakāle pana aḍḍhamāsakaṃ vā kākaṇikaṃ vā agghati. <span class="bld">Ukkhaliparimajjana</span>nti kāḷukkhaliparipuñchanaṃ.</p>
  317. <p class="bodytext"><span class="bld">Navo</span>ti upasampadāya pañcavassakālato heṭṭhā jātiyā saṭṭhivassopi navoyeva. <span class="bld">Dubbaṇṇatāyā</span>ti sarīravaṇṇenapi guṇavaṇṇenapi dubbaṇṇatāya. Dussīlassa hi parisamajjhe nisinnassa nittejatāya sarīravaṇṇopi na sampajjati, guṇavaṇṇe vattabbameva natthi. <span class="bld">Ye kho panassā</span>ti ye kho pana tassa upaṭṭhākā vā ñātimittādayo vā etaṃ puggalaṃ sevanti. <span class="bld">Tesaṃ ta</span>nti tesaṃ puggalānaṃ cha satthāre sevantānaṃ micchādiṭṭhikānaṃ viya, devadattaṃ sevantānaṃ kokālikādīnaṃ viya ca taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti. <span class="bld">Majjhimo</span>ti pañcavassakālato paṭṭhāya yāva navavassakālā majjhimo nāma. <span class="bld">Thero</span>ti dasavassakālato paṭṭhāya thero nāma. <span class="bld">Evamāhaṃsū</span>ti evaṃ vadanti. <span class="bld">Kiṃ nu kho tuyha</span>nti tuyhaṃ bālassa bhaṇitena ko atthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tathārūpa</span>nti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ ukkhepanīyakammassa kāraṇabhūtaṃ.</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Kāsikavatthūpamesu <a name="M0.0067"></a> – <span class="bld">kāsikavatthaṃ</span> nāma tayo kappāsaṃsū gahetvā kantitasuttena vāyitaṃ sukhumavatthaṃ. Taṃ navavāyimaṃ anagghaṃ hoti. Paribhogamajjhimaṃ vīsampi tiṃsampi sahassāni agghati. Jiṇṇakāle pana aṭṭhapi dasapi sahassāni agghati.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="V0.0065"></a> <span class="bld">taṃ hotī</span>ti tesaṃ sammāsambuddhādayo sevantānaṃ viya taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ <a name="P0.0217"></a> hitāya sukhāya hoti. Sammāsambuddhañhi ekaṃ nissāya yāvajjakālā muccanakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Tathā sāriputtattheramahāmoggallānatthere avasese ca asītimahāsāvake nissāya saggaṃ gatasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Yāvajjakālā tesaṃ diṭṭhānugatiṃ paṭipannasattānampi pamāṇaṃ natthiyeva. <span class="bld">Ādheyyaṃ gacchatī</span>ti tassa mahātherassa taṃ atthanissitaṃ vacanaṃ yathā gandhakaraṇḍake kāsikavatthaṃ ādhātabbataṃ ṭhapetabbataṃ gacchati, evaṃ uttamaṅge sirasmiṃ hadaye ca ādhātabbataṃ ṭhapetabbatampi gacchati. Sesamettha heṭṭhā vuttānusāreneva veditabbaṃ.</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Suppameyyādīsu – sukhena pametabboti <span class="bld">suppameyyo. Idhā</span>ti imasmiṃ sattaloke. <span class="bld">Uddhato</span>ti uddhaccena samannāgato. <span class="bld">Unnaḷo</span>ti uggatanaḷo; tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho. <span class="bld">Capalo</span>ti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato. <span class="bld">Mukharo</span>ti mukhakharo. <span class="bld">Vikiṇṇavāco</span>ti asaṃyatavacano. <span class="bld">Asamāhito</span>ti cittekaggatārahito. <span class="bld">Vibbhantacitto</span>ti bhantacitto, bhantagāvībhantamigīsappaṭibhāgo. <span class="bld">Pākaṭindriyo</span>ti vivaṭindriyo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo ‘suppameyyo’ti vuccati. Yathā hi parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhati. Tenesa ‘suppameyyo’ti vutto.</p>
  321. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. Dukkhena pametabboti <span class="bld">duppameyyo. Anuddhatā</span>dīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo ‘duppameyyo’ti vuccati. Yathā hi mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati. Tādiso ‘anāgāmī nu kho, khīṇāsavo nu kho’ti vattabbataṃ gacchati, tenesa ‘duppameyyo’ti vutto.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Na <a name="M0.0068"></a> sakkā pametunti <span class="bld">appameyyo</span>. Yathā hi ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ, evaṃ khīṇāsavassa. Tenesa ‘appameyyo’ti vutto.</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Na sevitabbādīsu – <span class="bld">na sevitabbo</span>ti na upasaṅkamitabbo. <span class="bld">Na bhajitabbo</span>ti na allīyitabbo. <span class="bld">Na payirupāsitabbo</span>ti na santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo. <span class="bld">Hīno</span> <a name="V0.0066"></a> <span class="bld">hoti sīlenā</span>tiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbā<a name="P0.0218"></a>. Yo hi pañca sīlāni rakkhati, so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo. Yo pana dasa sīlāni rakkhati, so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo. <span class="bld">Aññatra anuddayā aññatra anukampā</span>ti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca. Attano atthāya eva hi evarūpo puggalo na sevitabbo. Anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati.</p>
  324. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Sadiso hotī</span>ti samāno hoti. <span class="bld">Sīlasāmaññagatānaṃ sata</span>nti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ. <span class="bld">Sīlakathā ca no bhavissatī</span>ti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati. <span class="bld">Sā ca no phāsu bhavissatī</span>ti sā ca sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati. <span class="bld">Sā ca no pavattinī bhavissatī</span>ti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattinī bhavissati, na paṭihaññissati. Dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati; tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti, pavattinī ca. Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathāti neva sīlakathā hoti, na phāsu hoti, na pavattinī. <span class="bld">Samādhipaññākathāsu</span>pi eseva nayo. Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ, sappaññā ca paññākathaṃ kathentā, rattiṃ vā divasaṃ vā atikkantampi na jānanti.</p>
  325. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Sakkatvā garuṃ katvā</span>ti sakkārañceva garukārañca karitvā. <span class="bld">Adhiko hotī</span>ti atireko hoti. <span class="bld">Sīlakkhandha</span>nti sīlarāsiṃ. <span class="bld">Paripūressāmī</span>ti taṃ atirekasīlaṃ puggalaṃ nissāya attano aparipūraṃ sīlarāsiṃ paripūraṃ karissāmi. <span class="bld">Tattha tattha paññāya anuggahessāmī</span>ti ettha sīlassa <a name="M0.0069"></a> asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma. <span class="bld">Samādhipaññākkhandhesu</span>pi eseva nayo.</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Jigucchitabbādīsu – <span class="bld">jigucchitabbo</span>ti gūthaṃ viya jigucchitabbo. <span class="bld">Atha kho na</span>nti atha kho assa. <span class="bld">Kittisaddo</span>ti kathāsaddo. <span class="bld">Evameva</span>nti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ. Gūthakūpe patitvā ṭhito dhamanīahi viya dussīlapuggalo. Guthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi <a name="P0.0219"></a> tassa kiriyāya <a name="V0.0067"></a> kāraṇabhāvo sarīraṃ gūthena makkhetvā ahino gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddassa abbhuggamanakālo veditabbo.</p>
  327. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Tindukālāta</span>nti tindukarukkhaalātaṃ. <span class="bld">Bhiyyoso mattāya cicciṭāyatī</span>ti tañhi jhāyamānaṃ pakatiyāpi papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāti saddaṃ karoti. Ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho. <span class="bld">Evameva</span>nti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati. Appamattakaṃ pana vacanaṃ vuttakāle ‘mādisaṃ nāma evaṃ vadatī’ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati. <span class="bld">Gūthakūpo</span>ti gūthapuṇṇakūpo, gūtharāsiyeva vā. Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo</span>ti yasmā kodhano atiseviyamānopi atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva, ‘kiṃ iminā’ti paṭikkamantopi kujjhatiyeva, tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati, tassa sarīraṃ jhāyati. Yo atipaṭikkamitvā tappati, tassa sītaṃ na vūpasammati. Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappentassa sītaṃ vūpasammati, kāyopi na ḍayhati. Tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo, na bhajitabbo, na payirupāsitabbo.</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Kalyāṇamitto</span>ti sucimitto. <span class="bld">Kalyāṇasahāyo</span>ti sucisahāyo. <span class="bld">Sahāyo</span>ti sahagāmī saddhiṃcaro. <span class="bld">Kalyāṇasampavaṅko</span>ti kalyāṇesu <a name="M0.0070"></a> sucipuggalesu sampavaṅko, tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Sīlesu paripūrakārītiādīsu – <span class="bld">sīlesu paripūrakārino</span>ti ete ariyasāvakā yāni tāni maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, ādibrahmacariyakāni, pārājikasaṅkhātāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni, tesaṃ avītikkamanato yāni khuddānukhuddakāni āpajjanti, tehi ca vuṭṭhānato sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samattaṃ karontīti ‘sīlesu paripūrakārino’ti vuccanti. Samādhipāribandhakānaṃ pana kāmarāgabyāpādānaṃ, paññāpāribandhakassa ca saccapaṭicchādakassa mohassa <a name="P0.0220"></a> asamūhatattā, samādhiṃ paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ <a name="V0.0068"></a> kattabbaṃ taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti <span class="bld">samādhismiṃ paññāya ca mattaso kārino</span>ti vuccanti. Iminā upāyena itaresupi dvīsu nayesu attho veditabbo.</p>
  330. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ aparopi suttantanayo –</p>
  331. <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi, vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti, ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti, avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā, sakadāgāmī hoti; sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave<a name="M0.0071"></a>, bhikkhu sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 3.87).</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Satthāraniddese – <span class="bld">pariññaṃ paññapetī</span>ti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti. <span class="bld">Tatrā</span>ti tesu tīsu janesu. <span class="bld">Tena daṭṭhabbo</span>ti tena paññāpanena so satthā <span class="bld">rūpāvacarasamāpattiyā lābhī</span>ti daṭṭhabboti attho. Dutiyavārepi eseva nayo. <span class="bld">Sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo</span>ti tena titthiyehi asādhāraṇena paññāpanena ayaṃ tatiyo satthā sabbaññubuddho daṭṭhabbo. Titthiyā hi kāmānaṃ pariññaṃ paññapentā rūpabhavaṃ vakkhanti. Rūpānaṃ pariññaṃ paññapentā <a name="P0.0221"></a> arūpabhavaṃ vakkhanti. Vedanānaṃ pariññaṃ paññapentā asaññabhavaṃ vakkhanti. Sammā paññapentā ‘evaṃ paññapeyyuṃ’, no ca sammā paññapetuṃ sakkonti. Sammāsambuddho pana kāmānaṃ pariññaṃ pahānaṃ anāgāmimaggena paññapeti<a name="V0.0069"></a>. Rūpavedanānaṃ pariññaṃ pahānaṃ arahattamaggena paññapeti. <span class="bld">Ime tayo satthāro</span>ti ime dve janā bāhirakā, eko sammāsambuddhoti – imasmiṃ loke tayo satthāro nāma.</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Dutiye satthāraniddese – <span class="bld">diṭṭhe ceva dhamme</span>ti imasmiṃ attabhāve. <span class="bld">Attānaṃ saccato thetato paññapetī</span>ti ‘‘attā nāmeko atthi nicco dhuvo sassato’’ti bhūtato thirato paññapeti. <span class="bld">Abhisamparāyañcā</span>ti aparasmiṃ attabhāve evameva paññapeti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  334. <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā.</p>
  335. <p class="title">4. Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
  336. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Catukkaniddese – <span class="bld">asappuriso</span>ti lāmakapuriso. Pāṇaṃ atipātetīti <span class="bld">pāṇātipātī</span>. Adinnaṃ ādiyatīti <span class="bld">adinnādāyī</span>. Kāmesu micchā caratīti <span class="bld">kāmesumicchācārī</span>. Musā vadatīti <span class="bld">musāvādī</span>. Surāmerayamajjapamāde tiṭṭhatīti <span class="bld">surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī.</span></p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Pāṇātipāte</span> <a name="M0.0072"></a><span class="bld"> samādapetī</span>ti yathā pāṇaṃ atipāteti, tathā naṃ tattha gahaṇaṃ gaṇhāpeti. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo yasmā sayaṃ katena ca dussīlyena samannāgato yañca samādapitena kataṃ, tato upaḍḍhassa dāyādo, tasmā <span class="bld">asappurisena asappurisataro</span>ti vuccati. <span class="bld">Sappuriso</span>ti uttamapuriso.</p>
  338. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Sappurisena sappurisataro</span>ti attanā katena susīlyena samannāgatattā yañca samādapito karoti. Tato upaḍḍhassa dāyādattā uttamapurisena uttamapurisataro.</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Pāpo</span>ti akusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena pāpena samannāgato.</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Kalyāṇo</span>ti <a name="V0.0070"></a> kusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena kalyāṇadhammena samannāgato suddhako <a name="P0.0222"></a> bhadrako. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Pāpadhammādīsu – pāpo dhammo assāti <span class="bld">pāpadhammo</span>. Kalyāṇo dhammo assāti <span class="bld">kalyāṇadhammo</span>. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  342. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. Sāvajjādīsu – <span class="bld">sāvajjo</span>ti sadoso. <span class="bld">Sāvajjena kāyakammenā</span>ti sadosena pāṇātipātādinā kāyakammena. Itaresupi eseva nayo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammassa sadosattā, gūthakuṇapādibharito padeso viya sāvajjoti vuccati.</p>
  343. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Sāvajjena bahula</span>nti yassa sāvajjameva kāyakammaṃ bahu hoti, appaṃ anavajjaṃ; so sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato, appaṃ anavajjenāti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Ko pana evarūpo hotīti? Yo gāmadhammatāya vā nigamadhammatāya vā kadāci karahaci uposathaṃ samādiyati, sīlāni pūreti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpo puggalo <a name="M0.0073"></a> tīhi dvārehi āyūhanakammesu sāvajjasseva bahulatāya anavajjassa appatāya <span class="bld">vajjabahulo</span>ti vuccati.</p>
  344. <p class="bodytext">Yathā hi ekasmiṃ padese dubbaṇṇāni duggandhāni pupphāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ atimuttakavassikapāṭalāni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo ayaṃ puggalo veditabbo. Yathā pana ekasmiṃ padese atimuttakavassikapāṭalāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ dubbaṇṇaduggandhāni badarapupphādīni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo tatiyo puggalo veditabbo. Catuttho pana tīhipi dvārehi āyūhanakammassa niddosattā, catumadhurabharitasuvaṇṇapāti viya daṭṭhabbo. Tesu paṭhamo andhabālaputhujjano. Dutiyo antarantarā kusalassa kārako lokiyaputhujjano. Tatiyo sotāpanno sakadāgāmianāgāminopi eteneva saṅgahitā. Catuttho khīṇāsavo. So hi ekantena anavajjoyeva. Ayaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyo.</p>
  345. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Ugghaṭitaññūādīsu – <span class="bld">ugghaṭitaññū</span>ti ettha <span class="bld">ugghaṭitaṃ</span> nāma <a name="P0.0223"></a> ñāṇugghāṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatteyeva <a name="V0.0071"></a> jānātīti attho. <span class="bld">Saha udāhaṭavelāyā</span>ti udāhāre udāhaṭamatteyeva. <span class="bld">Dhammābhisamayo</span>ti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ ‘cattāro satipaṭṭhānā’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati.</p>
  346. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti <span class="bld">vipañcitaññū. Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe bhājiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo vipañcitaññūti vuccati.</p>
  347. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Uddesādīhi netabboti <span class="bld">neyyo. Anupubbena dhammābhisamayo hotī</span>ti anukkamena arahattappatti.</p>
  348. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Byañjanapadameva <a name="M0.0074"></a> paramaṃ assāti <span class="bld">padaparamo. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotī</span>ti na tena attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ sakkotīti attho.</p>
  349. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. Yuttapaṭibhānādīsu – paṭibhānaṃ vuccati ñāṇampi, ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi. Taṃ idha adhippetaṃ. Atthayuttaṃ kāraṇayuttañca paṭibhānamassāti <span class="bld">yuttappaṭibhāno</span>. Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttaṃ paṭibhānamassāti <span class="bld">no muttappaṭibhāno</span>. Iminā nayena sesā veditabbā. Ettha pana paṭhamo – kiñci kālaṃ vīmaṃsitvā yuttameva pekkhati, <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgatthero</span> viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pariggahetvā yuttapayuttakāraṇameva katheti.</p>
  350. <p class="bodytext">Dutiyo – pucchānantarameva yena vā tena vā vacanena paṭibāhati, vīmaṃsitvāpi ca yuttaṃ na pekkhati <span class="bld">catunikāyikapaṇḍitatissatthero</span> viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pañhapariyosānampi nāgameti, yaṃ vā taṃ vā kathetiyeva. Vacanatthaṃ panassa vīmaṃsiyamānaṃ katthaci na laggati.</p>
  351. <p class="bodytext">Tatiyo – pucchāsamakālameva yuttaṃ pekkhati, taṅkhaṇaññeva vacanaṃ byākaroti <span class="bld">tipiṭakacūḷābhayatthero</span> <a name="V0.0072"></a> viya. So kira pañhaṃ puṭṭho sīghameva katheti, yuttapayuttakāraṇo ca hoti.</p>
  352. <p class="bodytext">Catuttho – puṭṭho samāno neva yuttaṃ pekkhati<a name="P0.0224"></a>, na yena vā tena vā paṭibāhituṃ sakkoti tibbandhakāranimuggo viya hoti <span class="bld">lāḷudāyitthero</span> viya.</p>
  353. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Dhammakathikesu – <span class="bld">appañca bhāsatī</span>ti sampattaparisāya thokameva katheti. <span class="bld">Asahitañcā</span>ti kathento ca pana na atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ katheti. <span class="bld">Parisā cassa na kusalā hotī</span>ti sotuṃ nisinnaparisā cassa yuttāyuttaṃ kāraṇākāraṇaṃ siliṭṭhāsiliṭṭhaṃ na jānātīti attho. <span class="bld">Evarūpo</span>ti ayaṃ evaṃjātiko bāladhammakathiko. Evaṃjātikāya bālaparisāya dhammakathikotveva nāmaṃ labhati. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Ettha ca dveyeva janā sabhāvadhammakathikā, itare pana dhammakathikānaṃ antare paviṭṭhattā evaṃ vuttā.</p>
  354. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Valāhakūpamesu <a name="M0.0075"></a> <span class="bld">valāhakā</span>ti meghā. <span class="bld">Gajjitā</span>ti thanitā. Tattha gajjitvā no vassanabhāvo nāma pāpako. Manussā hi yathā devo gajjati ‘suvuṭṭhikā bhavissatī’ti bījāni nīharitvā vapanti. Atha deve avassante khette bījāni khetteyeva nassanti, gehe bījāni geheyeva nassantīti dubbhikkhaṃ hoti. No gajjitvā vassanabhāvopi pāpakova. Manussā hi ‘imasmiṃ kāle dubbuṭṭhikā bhavissatī’ti ninnaṭṭhānesuyeva vappaṃ karonti. Atha devo vassitvā sabbabījāni mahāsamuddaṃ pāpeti, dubbhikkhameva hoti. Gajjitvā vassanabhāvo pana bhaddako. Tadā hi subhikkhaṃ hoti. No gajjitvā no vassanabhāvo ekantapāpakova.</p>
  355. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāsitā hoti no kattā</span>ti ‘idāni ganthadhuraṃ pūressāmi, vāsadhuraṃ pūressāmī’ti kathetiyeva, na pana uddesaṃ gaṇhāti, na kammaṭṭhānaṃ bhāveti.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattā hoti no bhāsitā</span>ti ‘ganthadhuraṃ vā pūressāmi vāsadhuraṃ vā’ti na bhāsati. Sampatte pana kāle tamatthaṃ sampādeti. Iminā nayena itarepi veditabbā. Sabbaṃ panetaṃ paccayadāyakeneva kathitaṃ. Eko hi ‘asukadivase nāma dānaṃ dassāmī’ti saṅghaṃ nimanteti, sampattakāle no karoti. Ayaṃ puggalo puññena parihāyati, bhikkhusaṅghopi lābhena parihāyati<a name="V0.0073"></a>. Aparo saṅghaṃ animantetvāva sakkāraṃ katvā ‘bhikkhū ānessāmī’ti na labhati, sabbe aññattha nimantitā honti. Ayampi puññena parihāyati<a name="P0.0225"></a>, saṅghopi tena lābhena parihāyati. Aparo paṭhamaṃ saṅghaṃ nimantetvā, pacchā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, ayaṃ kiccakārī hoti. Aparo neva saṅghaṃ nimanteti, na dānaṃ deti, ayaṃ ‘pāpapuggalo’ti veditabbo.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Mūsikūpamesu – <span class="bld">gādhaṃ kattā no vasitā</span>ti attano āsayaṃ bilaṃ kūpaṃ khaṇati, no tattha vasati, kismiñcideva ṭhāne vasati, evaṃ biḷārādiamittavasaṃ gacchati. Khattātipi pāṭho. <span class="bld">Vasitā no gādhaṃ kattā</span>ti sayaṃ na khaṇati, parena khate bile vasati, evaṃ jīvitaṃ rakkhati. Tatiyā dvepi karontī, jīvitaṃ rakkhati. Catutthā dvepi akarontī amittavasaṃ gacchati. Imāya pana upamāya upamitesu puggalesu <a name="M0.0076"></a> paṭhamo yathā sā mūsikā gādhaṃ khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ uggaṇhāti. Yathā pana sā tattha na vasati, kismiñcideva ṭhāne vasantī, amittavasaṃ gacchati; tathā ayampi pariyattivasena ñāṇaṃ pesetvā catusaccadhammaṃ na paṭivijjhati, lokāmisaṭṭhānesuyeva caranto maccumārakilesamāradevaputtamārasaṅkhātānaṃ amittānaṃ vasaṃ gacchati. Dutiyo yathā sā mūsikā gādhaṃ na khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ na uggaṇhāti. Yathā pana parena khatabile vasantī jīvitaṃ rakkhati; evaṃ parassa kathaṃ sutvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā tiṇṇaṃ mārānaṃ vasaṃ atikkamati. Iminā nayena tatiyacatutthesupi opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.</p>
  358. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Ambūpamesu – <span class="bld">āmaṃ pakkavaṇṇī</span>ti anto āmaṃ bahi pakkasadisaṃ. <span class="bld">Pakkaṃ āmavaṇṇī</span>ti anto pakkaṃ bahi āmasadisaṃ. Sesadvayesupi eseva nayo. Tattha yathā ambe apakkabhāvo āmatā hoti, evaṃ puggalepi puthujjanabhāvo āmatā, ariyabhāvo pakkatā. Yathā ca tattha pakkasadisatā pakkavaṇṇitā; evaṃ puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatā pakkavaṇṇitāti – iminā nayena upamitapuggalesu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.</p>
  359. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Kumbhūpamesu <a name="P0.0226"></a> – <span class="bld">kumbho</span>ti ghaṭo. <span class="bld">Tuccho</span>ti anto ritto. <span class="bld">Pihito</span>ti pidahitvā ṭhapito. <span class="bld">Puro</span>ti anto puṇṇo. <span class="bld">Vivaṭo</span>ti vivaritvā ṭhapito. Upamitapuggalesu panettha anto guṇasāravirahito <a name="V0.0074"></a> tuccho bāhirasobhanatāya pihito puggalo veditabbo. Sesesupi eseva nayo.</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Udakarahadūpamesu – <span class="bld">udakarahado</span> tāva jaṇṇumattepi udake sati paṇṇarasasambhinnavaṇṇattā vā bahalattā vā udakassa apaññāyamānatalo <span class="bld">uttāno gambhīrobhāso</span> nāma hoti. Tiporisa catuporisepi pana udake sati acchattā udakassa paññāyamānatalo <span class="bld">gambhīro uttānobhāso</span> nāma hoti. Ubhayakāraṇasambhāvato pana itare dve veditabbā. Puggalopi kilesussadabhāvato guṇagambhīratāya ca abhāvato guṇagambhīrānaṃ sadisehi abhikkamādīhi yutto <span class="bld">uttāno gambhīrobhāso</span> nāma. Iminā nayena sesāpi veditabbā.</p>
  361. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Balībaddūpamesu <a name="M0.0077"></a> – <span class="bld">balībaddo</span> tāva yo attano gogaṇaṃ ghaṭṭeti ubbejeti, paragogaṇe pana sorato sukhasīlo hoti – ayaṃ <span class="bld">sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo</span> nāma. Puggalopi attano parisaṃ ghaṭṭento vijjhanto pharusena samudācaranto, paraparisāya pana soraccaṃ nivātavuttitaṃ āpajjanto <span class="bld">sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo</span> nāmāti. Iminā nayena sesāpi veditabbā. Niddesavāre panettha <span class="bld">ubbejitā hotī</span>ti ghaṭṭetvā vijjhitvā ubbegappattaṃ karoticceva attho.</p>
  362. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. Āsīvisūpamesu – <span class="bld">āsīviso</span> tāva yassa visaṃ āsuṃ āgacchati sīghaṃ pharati; ghoraṃ pana na hoti, cirakālaṃ na pīḷeti – ayaṃ <span class="bld">āgataviso no ghoraviso</span>. Sesapadesupi eseva nayo. Puggalavibhājanaṃ pana uttānatthameva.</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hotī</span>tiādīsu <span class="bld">ananuviccā</span>ti atulayitvā, apariggaṇhitvā. <span class="bld">Apariyogāhetvā</span>ti paññāya guṇe anogāhetvā.</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Bhūtaṃ taccha</span>nti vijjamānato bhūtaṃ, aviparītato <span class="bld">tacchaṃ. Kālenā</span>ti yuttapayuttakālena. <span class="bld">Tatra kālaññū hotī</span>ti yamidaṃ <a name="P0.0227"></a> kālenāti vuttaṃ. Tatra yo puggalo kālaññū hoti, kālaṃ jānāti, tassa pañhassa veyyākaraṇatthāya ‘‘imasmiṃ kāle pucchitenāpi mayā <a name="V0.0075"></a> na kathetabbā, imasmiṃ kāle kathetabbā’’ti – ayaṃ kālena bhaṇati nāma. <span class="bld">Upekkhako viharatī</span>ti majjhattabhūtāya upekkhāya ṭhito hutvā viharati. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.</p>
  365. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Uṭṭhānaphalūpajīvītiādīsu – yo uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappeti, taṃ pana uṭṭhānaṃ āgamma kiñci puññaphalaṃ na paṭilabhati, taṃ sandhāya <span class="bld">yassa puggalassa uṭṭhahato</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatūpari devā</span>ti tato upari brahmakāyikādayo devā. Tesañhi uṭṭhānavīriyena kiccaṃ nāma natthi. Puññaphalameva upajīvanti. <span class="bld">Puññavato cā</span>ti idaṃ puññavante khattiyabrāhmaṇādayo ceva bhummadeve ādiṃ katvā nimmānaratipariyosāne deve ca sandhāya <a name="M0.0078"></a> vuttaṃ. Sabbepi hete vāyāmaphalañceva puññaphalañca anubhavanti. Nerayikā pana neva uṭṭhānena ājīvaṃ uppādetuṃ sakkonti, nāpi nesaṃ puññaphalena koci ājīvo uppajjati.</p>
  366. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Tamādīsu – ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti <span class="bld">tamo</span>. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato <span class="bld">tamaparāyaṇo. Nesādakule</span>ti migaluddakādīnaṃ kule. <span class="bld">Venakule</span>ti vilīvakārakule. <span class="bld">Rathakārakule</span>ti cammakārakule. <span class="bld">Pukkusakule</span>ti pupphachaḍḍakakule. <span class="bld">Kasiravuttike</span>ti dukkhavuttike. <span class="bld">Dubbaṇṇo</span>ti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. <span class="bld">Duddasiko</span>ti vijātamātuyāpi amanāpadassano. <span class="bld">Okoṭimako</span>ti lakuṇḍako. <span class="bld">Kāṇo</span>ti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. <span class="bld">Kuṇī</span>ti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. <span class="bld">Khañjo</span>ti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. <span class="bld">Pakkhahato</span>ti hatapakkho pīṭhasappī. <span class="bld">Padīpeyyassā</span>ti telakapallakādino padīpūpakaraṇassa. <span class="bld">Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyaṇo</span>ti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiññeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalepi kappe saṃsarati. Sopi tamo tamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ.</p>
  367. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">nīce kule paccājāto</span> <a name="P0.0228"></a><span class="bld"> hoti caṇḍālakule vā</span>tiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā. <span class="bld">Dalidde</span>tiādīhi pavattipaccayavipatti. <span class="bld">Kasiravuttike</span>tiādīhi ājīvupāyavipatti. <span class="bld">Dubbaṇṇo</span>tiādīhi rūpavipatti. <span class="bld">Bahvābādho</span>tiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo. <span class="bld">Na lābhī</span>tiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti <a name="V0.0076"></a> ca. <span class="bld">Kāyena duccarita</span>ntiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo. <span class="bld">Kāyassa bhedā</span>tiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.</p>
  368. <p class="bodytext">Apicettha tividhāya kulasampattiyā paccājātiādikena jotinā yuttato <span class="bld">joti,</span> ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi pana saggūpapattijotibhāvūpagamanato <span class="bld">jotiparāyaṇo. Khattiyamahāsālakule vā</span>tiādīsu <span class="bld">khattiyamahāsālā</span>ti khattiyā mahāsārā <a name="M0.0079"></a> mahāsārappattā khattiyā. Yesañhi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti, tayo kahāpaṇakumbhā vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti, te khattiyamahāsālā nāma. Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, diyaḍḍho kahāpaṇakumbho vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te <span class="bld">brāhmaṇamahāsālā</span> nāma. Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, kahāpaṇakumbho vaḷañjatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te <span class="bld">gahapatimahāsālā</span> nāma. Tesaṃ kuleti attho. <span class="bld">Aḍḍhe</span>ti issare. Nidhānagatadhanassa mahantatāya <span class="bld">mahaddhane</span>. Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya <span class="bld">mahābhoge</span>. Nidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya <span class="bld">pahūtajātarūparajate</span>. Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya <span class="bld">pahūtavittūpakaraṇe</span>. Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya <span class="bld">pahūtadhanadhaññe. Abhirūpo</span>ti sundararūpo. <span class="bld">Dassanīyo</span>ti aññaṃ kammaṃ pahāya divasampi passitabbayutto. <span class="bld">Pāsādiko</span>ti dassaneneva cittapasādāvaho. <span class="bld">Paramāyā</span>ti uttamāya. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti pokkharavaṇṇatāya. Pokkharaṃ vuccati sarīraṃ. Tassa vaṇṇasampattiyāti attho. <span class="bld">Samannāgato</span>ti upeto.</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Oṇatoṇatādīsu <a name="P0.0229"></a> – diṭṭhadhammikāya vā samparāyikāya vā sampattiyā virahito <span class="bld">oṇato</span>. Nīco, lāmakoti attho. Tabbipakkhato <span class="bld">uṇṇato</span>. Ucco, uggatoti attho. Sesamettha tamādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ. Apica – <span class="bld">oṇatoṇato</span>ti idāni nīco, āyatimpi nīcova bhavissati. <span class="bld">Oṇatuṇṇato</span>ti idāni nīco, āyatiṃ ucco bhavissati. <span class="bld">Uṇṇatoṇato</span>ti idāni ucco, āyatiṃ nīco bhavissati. <span class="bld">Uṇṇatuṇṇato</span>ti idāni ucco, āyatimpi uccova bhavissatīti.</p>
  370. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Rukkhūpamesu – rukkho tāva <span class="bld">pheggusāraparivāro</span>ti vanajeṭṭhakarukkho sayaṃ pheggu hoti<a name="V0.0077"></a>, parivārarukkhā panassa sārā honti. Iminā nayena sesā veditabbā. Puggalesu pana sīlasāravirahato pheggutā, sīlācārasamannāgamena ca sāratā veditabbā.</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Rūpappamāṇādīsu <a name="M0.0080"></a> – sampattiyuttaṃ rūpaṃ pamāṇaṃ karotīti <span class="bld">rūpappamāṇo</span>. Tattha pasādaṃ janetīti <span class="bld">rūpappasanno</span>. Kittisaddabhūtaṃ ghosaṃ pamāṇaṃ karotīti <span class="bld">ghosappamāṇo</span>. Ārohaṃ vātiādīsu pana – <span class="bld">āroha</span>nti uccattanaṃ. <span class="bld">Pariṇāha</span>nti kisathūlabhāvāpagataṃ parikkhepasampattiṃ. <span class="bld">Saṇṭhāna</span>nti aṅgapaccaṅgānaṃ dīgharassavaṭṭatādiyuttaṭṭhānesu tathābhāvaṃ. <span class="bld">Pāripūri</span>nti yathāvuttappakārānaṃ anūnataṃ, lakkhaṇaparipuṇṇabhāvaṃ vā. <span class="bld">Paravaṇṇanāyā</span>ti parehi parammukhā nicchāritāya guṇavaṇṇanāya. <span class="bld">Parathomanāyā</span>ti parehi thutivasena gāthādiupanibandhanena vuttāya thomanāya. <span class="bld">Parapasaṃsanāyā</span>ti parehi sammukhā vuttāya pasaṃsāya. <span class="bld">Paravaṇṇahārikāyā</span>ti paramparathutivasena parehi pavattitāya vaṇṇaharaṇāya.</p>
  372. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Cīvaralūkha</span>nti cīvarassa dubbaṇṇādibhāvena lūkhataṃ. <span class="bld">Pattalūkha</span>nti bhājanassa vaṇṇasaṇṭhānavatthūhi lūkhataṃ. <span class="bld">Senāsanalūkha</span>nti nāṭakādisampattivirahena senāsanassa lūkhataṃ. <span class="bld">Vividha</span>nti acelakādibhāvena anekappakāraṃ. <span class="bld">Dukkarakārika</span>nti sarīratāpanaṃ.</p>
  373. <p class="bodytext">Aparo nayo – imesu hi catūsu puggalesu rūpe pamāṇaṃ gahetvā pasanno rūpappamāṇo nāma. Rūpappasannoti tasseva atthavacanaṃ. Ghose pamāṇaṃ gahetvā pasanno ghosappamāṇo <a name="P0.0230"></a> nāma. Cīvaralūkhapattalūkhesu pamāṇaṃ gahetvā pasanno lūkhappamāṇo nāma. Dhamme pamāṇaṃ gahetvā pasanno dhammappamāṇo nāma. Itarāni tesaṃyeva atthavacanāni. Sabbasatte ca tayo koṭṭhāse katvā dve koṭṭhāsā rūpappamāṇā, eko na rūpappamāṇo. Pañca koṭṭhāse katvā cattāro koṭṭhāsā ghosappamāṇā, eko na ghosappamāṇo. Dasa koṭṭhāse katvā nava koṭṭhāsā lūkhappamāṇā, eko na lūkhappamāṇo. Satasahassaṃ koṭṭhāse katvā pana eko koṭṭhāsova dhammappamāṇo, sesā na dhammappamāṇā. Evamayaṃ catuppamāṇo lokasannivāso.</p>
  374. <p class="bodytext">Etasmiṃ catuppamāṇe lokasannivāse buddhesu appasannā mandā, pasannāva bahukā. Rūpappamāṇassa hi buddharūpato uttari pasādāvahaṃ rūpaṃ nāma natthi. Ghosappamāṇassa buddhānaṃ kittighosato uttari pasādāvaho ghoso nāma natthi. Lūkhappamāṇassa kāsikāni vatthāni mahārahāni <a name="V0.0078"></a><a name="M0.0081"></a> kañcanabhājanāni tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike sabbasampattiyutte pāsādavare pahāya paṃsukūlacīvaraselamayapattarukkhamūlādisenāsanasevino buddhassa bhagavato lūkhato uttari pasādāvahaṃ aññaṃ lūkhaṃ nāma natthi. Dhammappamāṇassa sadevake loke asādhāraṇasīlādiguṇassa tathāgatassa sīlādiguṇato uttari pasādāvaho añño sīlādiguṇo nāma natthi. Iti bhagavā imaṃ catuppamāṇikaṃ lokasannivāsaṃ muṭṭhinā gahetvā viya ṭhitoti.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Attahitāya paṭipannādīsu – <span class="bld">sīlasampanno</span>ti sīlena sampanno samannāgato. <span class="bld">Samādhisampanno</span>tiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sīlaṃ lokiyalokuttaraṃ kathitaṃ. Tathā samādhipaññā ca. <span class="bld">Vimutti</span> arahattaphalavimuttiyeva. <span class="bld">Ñāṇadassanaṃ</span> ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. <span class="bld">No para</span>ntiādīsu – parapuggalaṃ ‘‘tayāpi sīlasampannena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā yathā sīlaṃ samādiyati, evaṃ na samādapeti, na gaṇhāpeti. Eseva nayo sabbattha. Etesu pana catūsu paṭhamo vakkalittherasadiso hoti. Dutiyo upanandasakyaputtasadiso<a name="P0.0231"></a>. Tatiyo sāriputtamoggallānattherasadiso. Catuttho devadattasadisoti veditabbo.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Attantapādīsu – attānaṃ tapati dukkhāpetīti <span class="bld">attantapo</span>. Attano paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">attaparitāpanānuyogaṃ. Acelako</span>ti niccelo, naggo. <span class="bld">Muttācāro</span>ti visaṭṭhācāro. Uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. <span class="bld">Hatthāpalekhano</span>ti hatthe piṇḍamhi niṭṭhite jivhāya hatthaṃ apalekhati. Uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalekhatīti dasseti. Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti. Tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evaṃ karoti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘ehi bhaddante’ti vutto, na etīti <span class="bld">naehibhaddantiko</span>. Tena hi ‘tiṭṭha bhaddante’ti vuttopi na tiṭṭhatīti <span class="bld">natiṭṭhabhaddantiko</span>. Tadubhayampi hetaṃ titthiyā ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karonti. <span class="bld">Abhihaṭa</span>nti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. <span class="bld">Uddissakata</span>nti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitabhikkhaṃ. <span class="bld">Na nimantana</span>nti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhāti.</p>
  377. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M0.0082"></a> <span class="bld">kumbhimukhā</span>ti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. <span class="bld">Na kaḷopimukhā</span>ti <a name="V0.0079"></a> <span class="bld">kaḷopī</span>ti ukkhali, pacchi vā. Tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhī kaḷopiyo kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. <span class="bld">Na eḷakamantara</span>nti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. <span class="bld">Daṇḍamusalesu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Dvinna</span>nti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. <span class="bld">Na gabbhiniyā</span>tiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. <span class="bld">Pāyantiyā</span> dārakassa khīrantarāyo hoti. <span class="bld">Purisantaragatāya</span> ratiantarāyo hotīti na gaṇhāti <span class="bld">na saṅkittīsū</span>ti saṅkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā <a name="P0.0232"></a> bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭhācelako tato na paṭiggaṇhāti. <span class="bld">Na yattha sā</span>ti yattha sunakho ‘piṇḍaṃ labhissāmī’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti.</p>
  378. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇḍasaṇḍacārinī</span>ti samūhasamūhacārinī. Sace hi acelakaṃ disvā ‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’ti mānussakā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. <span class="bld">Thusodaka</span>nti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ. Ayaṃ pana etasmimpi sāvajjasaññī. <span class="bld">Ekāgāriko</span>ti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. <span class="bld">Ekālopiko</span>ti yo ekeneva ālopena yāpeti. <span class="bld">Dvāgārikā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Ekissāpi dattiyā</span>ti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti.</p>
  379. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekāhika</span>nti ekadivasantarikaṃ. <span class="bld">Aḍḍhamāsika</span>nti aḍḍhamāsantarikaṃ. <span class="bld">Pariyāyabhattabhojana</span>nti vārabhattabhojanaṃ. Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti – evaṃ divasavārena ābhatabhattabhojanaṃ. <span class="bld">Sākabhakkho</span>ti allasākabhakkho. <span class="bld">Sāmākabhakkho</span>ti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu – <span class="bld">nīvārā</span> nāma tāva araññe sayaṃ jātā vīhijāti. <span class="bld">Daddula</span>nti cammakārehi cammaṃ vilikhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. <span class="bld">Haṭaṃ</span> vuccati <a name="M0.0083"></a> silesopi, sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. <span class="bld">Kaṇa</span>nti kuṇḍakaṃ. <span class="bld">Ācāmo</span>ti bhattaukkhalikāya laggo jhāmodano. Taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati. ‘‘Odanakañjiya’’ntipi vadanti. <span class="bld">Piññākā</span>dayo pākaṭā eva. <span class="bld">Pavattaphalabhojī</span>ti patitaphalabhojī.</p>
  380. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāṇānī</span>ti <a name="V0.0080"></a> sāṇavākacelāni. <span class="bld">Masāṇānī</span>ti missakacelāni. <span class="bld">Chavadussānī</span>ti matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. <span class="bld">Paṃsukūlānī</span>ti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. <span class="bld">Tirīṭānī</span>ti rukkhattacavatthāni. <span class="bld">Ajina</span>nti <a name="P0.0233"></a> ajinamigacammaṃ. <span class="bld">Ajinakkhipa</span>nti tadeva majjhe phālitaṃ. Sakhurakantipi vadanti. <span class="bld">Kusacīra</span>nti kusatiṇāni ganthetvā katacīrakaṃ. <span class="bld">Vākacīraphalakacīresu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Kesakambala</span>nti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ kesakambalo tesaṃ patikuṭṭho akkhāyatī’’ti (a. ni. 3.138). <span class="bld">Vāḷakambala</span>nti assavāḷādīhi katakambalaṃ. <span class="bld">Ulūkapakkha</span>nti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ. <span class="bld">Ubbhaṭṭhako</span>ti uddhaṃ ṭhitako.</p>
  381. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkuṭikappadhānamanuyutto</span>ti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. <span class="bld">Kaṇṭakāpassayiko</span>ti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. <span class="bld">Seyya</span>nti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Sāyaṃ tatiyamassāti <span class="bld">sāyatatiyakaṃ</span>. ‘‘Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati.</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Paraṃ tapatīti <span class="bld">parantapo</span>. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">paraparitāpanānuyogaṃ</span>. Orabbhikādīsu – urabbhā vuccanti eḷakā. Urabbhe hanatīti <span class="bld">orabbhiko. Sūkarikā</span>dīsupi – eseva nayo. <span class="bld">Luddo</span>ti dāruṇo kakkhaḷo. <span class="bld">Macchaghātako</span>ti macchabandho kevaṭṭo. <span class="bld">Bandhanāgāriko</span>ti bandhanāgāragopako. <span class="bld">Kurūrakammantā</span>ti dāruṇakammantā.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Muddhāvasitto</span>ti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. <span class="bld">Puratthimena nagarassā</span>ti nagarato puratthimadisāya. <span class="bld">Sandhāgāra</span>nti yaññasālaṃ<a name="M0.0084"></a>. <span class="bld">Kharājinaṃ nivāsetvā</span>ti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. <span class="bld">Sappitelenā</span>ti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. <span class="bld">Kaṇḍuvamāno</span>ti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno. <span class="bld">Anantarahitāyā</span>ti asanthatāya. <span class="bld">Sarūpavacchāyā</span>ti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova sace kabarā vā, rattā vā, vacchopi tādisovāti – evaṃ sarūpavacchāya. <span class="bld">So evamāhā</span>ti <a name="P0.0234"></a> so rājā evaṃ vadeti. <span class="bld">Vacchatarā</span>ti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā <a name="V0.0081"></a> balavavacchā. <span class="bld">Vacchatarīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Barihisatthāyā</span>ti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Nicchāto</span>ti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā <span class="bld">nibbuto</span>. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti <span class="bld">sītībhūto</span>. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti <span class="bld">sukhappaṭisaṃvedī</span>. <span class="bld">Brahmabhūtena attanā</span>ti seṭṭhabhūtena attanā.</p>
  385. <p class="bodytext">Imaṃ pana puggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ – <span class="bld">idha tathāgato</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tathāgato</span>ti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. <span class="bld">Arahaṃ sammāsambuddho</span>tiādīni <span class="bld">visuddhimagge</span> vitthāritāneva. <span class="bld">Taṃ dhamma</span>nti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Suṇāti gahapati vā</span>ti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ <a name="M0.0085"></a> uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatarasmiṃ vā</span>ti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. <span class="bld">Paccājāto</span>ti patijāto. <span class="bld">Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī</span>ti parisuddhaṃ <a name="P0.0235"></a> dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Iti paṭisañcikkhatī</span>ti evaṃ paccavekkhati. <span class="bld">Sambādho gharāvāso</span>ti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. <span class="bld">Rajopatho</span>ti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ <a name="V0.0082"></a> vuttaṃ. Āgamanapathotipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti <span class="bld">abbhokāso</span>. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsāde ca devavimānādīsu ca supihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti.</p>
  387. <p class="bodytext">Apica – sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasambhāvato. <span class="bld">Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyya</span>nti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparipuṇṇaṃ</span>. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitaṃ</span> likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ ‘‘agāriya’’nti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā ‘‘anagāriya’’nti ñātabbā. <span class="bld">Taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyya</span>nti <a name="M0.0086"></a> paṭipajjeyyaṃ. <span class="bld">Appaṃ vā</span>ti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya <a name="P0.0236"></a> mahā. Abandhanaṭṭhena ñātiyeva <span class="bld">ñātiparivaṭṭo</span>. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno</span>ti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca. Yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca. Tattha sikkhanabhāvena samāpannoti <span class="bld">bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpanno</span>ti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. <span class="bld">Pāṇātipātaṃ pahāyā</span>tiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. <span class="bld">Pahāyā</span>ti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. <span class="bld">Paṭivirato hotī</span>ti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. <span class="bld">Nihitadaṇḍo nihitasattho</span>ti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti <a name="V0.0083"></a> attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ, sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vināsanabhāvato ‘sattha’nti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti. <span class="bld">Lajjī</span>ti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. <span class="bld">Dayāpanno</span>ti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. <span class="bld">Sabbapāṇabhūtahitānukampī</span>ti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. <span class="bld">Viharatī</span>ti iriyati, pāleti.</p>
  389. <p class="bodytext">Dinnameva ādiyatīti <span class="bld">dinnādāyī</span>. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti <span class="bld">dinnapāṭikaṅkhī</span>. Thenetīti theno. Na thenena <span class="bld">athenena</span>. Athenattāyeva <span class="bld">sucibhūtena. Attanā</span>ti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti.</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Abrahmacariya</span>nti <a name="M0.0087"></a> aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti <span class="bld">brahmacārī</span>. <span class="bld">Ārācārī</span>ti abrahmacariyato dūracārī. <span class="bld">Methunā</span>ti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. <span class="bld">Gāmadhammā</span>ti gāmavāsīnaṃ dhammā.</p>
  391. <p class="bodytext">Saccaṃ <a name="P0.0237"></a> vadatīti <span class="bld">saccavādī</span>. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti <span class="bld">saccasandho</span>. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati, tasmā na so saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso. Jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. <span class="bld">Theto</span>ti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca, na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti. Asinā sīse chindantepi dve kathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. <span class="bld">Paccayiko</span>ti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’nti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati paccayiko. <span class="bld">Avisaṃvādako lokassā</span>ti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Imesaṃ</span> <a name="V0.0084"></a> <span class="bld">bhedāyā</span>ti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. <span class="bld">Bhinnānaṃ vā sandhātā</span>ti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā – ‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ, evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. <span class="bld">Anuppadātā</span>ti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ, evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ <a name="M0.0088"></a> anucchavikameta’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti <span class="bld">samaggārāmo</span>. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi. Ayameva attho. <span class="bld">Samaggarato</span>ti samaggesu rato. Te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti <span class="bld">samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā</span>ti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggīguṇaparidīpakameva <a name="P0.0238"></a> vācaṃ bhāsati, na itaranti.</p>
  393. <p class="bodytext">Kālena vadatīti <span class="bld">kālavādī</span>. Vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti <span class="bld">bhūtavādī.</span> Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti <span class="bld">atthavādī</span>. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti <span class="bld">dhammavādī</span>. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti <span class="bld">vinayavādī</span>. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso. Nidhānamassa atthīti <span class="bld">nidhānavatī</span>. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. <span class="bld">Kālenā</span>ti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati. Yuttakālaṃ pana sallakkhetvāva bhāsatīti attho. <span class="bld">Sāpadesa</span>nti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. <span class="bld">Pariyantavati</span>nti paricchedaṃ dassetvā. Yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. <span class="bld">Atthasaṃhita</span>nti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati. Na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Bījagāmabhūtagāmasamārambhā</span>ti mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phaḷubījaṃ, aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā. Chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. <span class="bld">Ekabhattiko</span>ti pātarāsabhattaṃ, sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ. Itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike <a name="V0.0085"></a> dasakkhattuṃ <a name="M0.0089"></a> bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ekabhattikoti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti <span class="bld">rattūparato</span>. Atikkante majjhanhike yāva sūriyasatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā <span class="bld">virato vikālabhojanā</span>. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccanāpanādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti <span class="bld">naccagītavāditavisūkadassanā</span>. Naccādīni <a name="P0.0239"></a> hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā yuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu – <span class="bld">mālā</span>ti yaṃkiñci pupphaṃ. <span class="bld">Gandha</span>nti yaṃkiñci gandhajātaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. <span class="bld">Ṭhānaṃ</span> vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho. <span class="bld">Uccāsayanaṃ</span> vuccati pamāṇātikkantaṃ. <span class="bld">Mahāsayanaṃ</span> akappiyasanthataṃ, tato paṭiviratoti attho. <span class="bld">Jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Āmakadhaññapaṭiggahaṇā</span>ti sālivīhiyavagodhumakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā</span>ti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamacchamaṃsānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ. <span class="bld">Itthikumārikapaṭiggahaṇā</span>ti ettha <span class="bld">itthī</span>ti purisantaragatā. Itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. <span class="bld">Dāsidāsapaṭiggahaṇā</span>ti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘Kappiyakārakaṃ dammi’, ‘ārāmikaṃ dammī’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. <span class="bld">Ajeḷakā</span>dīsupi <span class="bld">khettavatthu</span>pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha <span class="bld">khettaṃ</span> nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. <span class="bld">Vatthu</span> nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi <a name="M0.0090"></a> ruhati taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.</p>
  396. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūteyyaṃ</span> vuccati dūtakammaṃ. Gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ<a name="V0.0086"></a>. <span class="bld">Pahīṇagamanaṃ</span> vuccati paragharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. <span class="bld">Anuyogo</span> nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahīṇagamanānaṃ anugoti <a name="P0.0240"></a> evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Kayavikkayā</span>ti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu – <span class="bld">kūṭa</span>nti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">rūpakūṭaṃ</span> nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. <span class="bld">Aṅgakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. <span class="bld">Gahaṇakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. <span class="bld">Paṭicchannakūṭaṃ</span> nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.</p>
  397. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃso</span> vuccati suvaṇṇapāti. Tāya vañcanaṃ <span class="bld">kaṃsakūṭaṃ</span>. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’ti vutte ‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.</p>
  398. <p class="bodytext"><span class="bld">Mānakūṭaṃ</span> nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">hadayabhedo</span> sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ‘saṇikaṃ āsiñcā’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti. Dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. <span class="bld">Sikhābhedo</span> tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti. Dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. <span class="bld">Rajjubhedo</span> khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.</p>
  399. <p class="bodytext">Ukkoṭanādīsu <a name="M0.0091"></a> – <span class="bld">ukkoṭana</span>nti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. <span class="bld">Vañcana</span>nti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto<a name="P0.0241"></a>, ‘‘na me bho migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ <a name="V0.0087"></a> eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma dinno’’ti. Idampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghaṇako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.</p>
  400. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikatī</span>ti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇīti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. <span class="bld">Sāciyogo</span>ti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ ‘sāciyogo’ti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.</p>
  401. <p class="bodytext">Chedanādīsu – <span class="bld">chedana</span>nti hatthacchedanādi. <span class="bld">Vadho</span>ti māraṇaṃ. <span class="bld">Bandho</span>ti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. <span class="bld">Viparāmoso</span>ti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yañhi himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ <span class="bld">himaviparāmoso</span>. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ <span class="bld">gumbaviparāmoso. Ālopo</span> vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. <span class="bld">Sahasākāro</span>ti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">So santuṭṭho hotī</span>ti so catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. <span class="bld">Kāyaparihārikenā</span>ti kāyaṃ pariharaṇamattakena. <span class="bld">Kucchiparihārikenā</span>ti kucchipariharaṇamattakena. <span class="bld">Samādāyeva pakkamatī</span>ti aṭṭhavidhaṃ bhikkhu parikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama <a name="M0.0092"></a> vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti saṅgo vā baddho vā na hoti. So jiyā muttasaro viya yūthā pakkanto, mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapatthaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.</p>
  403. <p class="gatha1">‘‘Cātuddiso <a name="P0.0242"></a> appaṭigho ca hoti,</p>
  404. <p class="gatha2">Santussamāno itarītarena;</p>
  405. <p class="gatha3">Parissayānaṃ <a name="V0.0088"></a> sahitā achambhī,</p>
  406. <p class="gathalast">Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);</p>
  407. <p class="bodytext">Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.</p>
  408. <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento, <span class="bld">‘‘seyyathāpī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pakkhī sakuṇo</span>ti pakkhayutto sakuṇo. <span class="bld">Ḍetī</span>ti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇo nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva <span class="bld">ayaṃ bhikkhu nissaṅgo</span> nirapekkhoyeva pakkamati, tena vuttaṃ samādāyeva pakkamatīti. <span class="bld">Ariyenā</span>ti niddosena. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti sake attabhāve. <span class="bld">Anavajjasukha</span>nti niddosasukhaṃ.</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">So cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Abyāsekasukha</span>nti kilesehi anavasittasukhaṃ. Avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti.</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">So</span> <a name="M0.0093"></a> <span class="bld">abhikkante paṭikkante</span>ti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ <span class="bld">jhānavibhaṅge</span> vuttameva.</p>
  411. <p class="bodytext"><span class="bld">So iminā cā</span>tiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi<a name="P0.0243"></a>, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravaṃ saddaṃ sāventi. Hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti<a name="V0.0089"></a>. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti. <span class="bld">Vivitta</span>ntiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. <span class="bld">So evaṃ samāhite citte…pe… yathākammūpage satte pajānātī</span>ti ettake ṭhāne yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttameva.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. Tatiyavijjāya <span class="bld">so evaṃ samāhite citte</span>ti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayañāṇāyā</span>ti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavānaṃ vināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati. Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti. <span class="bld">Cittaṃ abhininnāmetī</span>ti vipassanācittaṃ abhinīharati. <span class="bld">So idaṃ dukkha</span>nti evamādīsu – ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhati. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ – ayaṃ dukkhasamudayoti; tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ – ayaṃ dukkhanirodhoti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ – ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhatīti – evamattho veditabbo.</p>
  413. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0094"></a> sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento <span class="bld">ime āsavā</span>tiādimāha. <span class="bld">Tassa evaṃ jānato evaṃ</span> <a name="P0.0244"></a> <span class="bld">passato</span>ti tassa evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. <span class="bld">Kāmāsavā</span>ti kāmāsavato. <span class="bld">Vimuccatī</span>ti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. <span class="bld">Vimuttasmi</span>nti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. <span class="bld">Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇa</span>nti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto ‘khīṇā jātī’tiādīni pajānāti. <span class="bld">Vusita</span>nti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto <span class="bld">vusitaṃ brahmacariya</span>nti pajānāti. <span class="bld">Kataṃ karaṇīya</span>nti catūsu saccesu catūhi maggehi <a name="V0.0090"></a> pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti; khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto. ‘‘Kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyā</span>ti ‘‘idāni puna etthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ natthī’’ti pajānāti.</p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Sarāgādīsu – <span class="bld">appahīno</span>ti vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno.</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Lābhī hotī</span>tiādīsu – <span class="bld">lābhī</span>ti lābhavā paṭilabhitvā ṭhito. <span class="bld">Ajjhattaṃ cetosamathassā</span>ti niyakajjhattasaṅkhāte attano citte uppannassa cetosamathassa. <span class="bld">Adhipaññādhammavipassanāyā</span>ti adhipaññāsaṅkhātāya khandhadhammesu aniccādivasena pavattāya vipassanāya. <span class="bld">Rūpasahagatāna</span>nti rūpanimittārammaṇānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ. <span class="bld">Arūpasahagatāna</span>nti na rūpanimittārammaṇānaṃ arūpasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭhamo aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano. Dutiyo sukkhavipassakaariyasāvako. Tatiyo aṭṭhasamāpattilābhī <a name="P0.0245"></a> ariyasāvako. Catuttho lokiyamahājano veditabbo.</p>
  416. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Anusotagāmīādīsu – <span class="bld">anusotagāmī</span>ti vaṭṭasotaṃ anugato, vaṭṭasote nimuggo puthujjano veditabbo. <span class="bld">Paṭisotagāmī</span>ti paṭisotagamano<a name="M0.0095"></a>. Anusotaṃ agantvā paṭisotaṃ gacchantassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Pāpañca kammaṃ na karotī</span>ti paññattaṃ vītikkamanto na karoti. <span class="bld">Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā</span>ti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ. <span class="bld">Parisuddha</span>nti nirupakkilesaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti seṭṭhacariyaṃ. Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā. Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti? Āma. Kilesarodanena rudantā caranti nāma. Sīlasampanno puthujjanabhikkhupi ettheva saṅgahito.</p>
  417. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitatto</span>ti ṭhitasabhāvo. <span class="bld">Anāgāmī</span>ti kāmarāgabyāpādehi akampanīyacittatāya ca tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti taṇhāsotaṃ uttiṇṇo. <span class="bld">Pāraṅgato</span>ti nibbānapāraṃ <a name="V0.0091"></a> gato. <span class="bld">Thale tiṭṭhatī</span>ti arahattaphalasamāpattithale tiṭṭhati. <span class="bld">Cetovimutti</span>nti phalasamādhiṃ. <span class="bld">Paññāvimutti</span>nti phalañāṇaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ khīṇāsavo ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti vuccati. Bāhitapāpatāya hi esa <span class="bld">brāhmaṇo</span> nāma.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. Appassutādīsu – <span class="bld">appakaṃ sutaṃ hotī</span>ti navaṅge satthusāsane kiñcideva thokaṃ sutaṃ hoti. <span class="bld">Na atthamaññāya, na dhammamaññāya dhammānudhammapaṭipanno hotī</span>ti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno na hoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Samaṇamacalādīsu – <span class="bld">samaṇamacalo</span>ti samaṇaacalo, makāro padasandhikaro. Niccalasamaṇo, thirasamaṇoti attho<a name="P0.0246"></a>. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ sotāpanno sāsane mūlajātāya saddhāya patiṭṭhitattā ‘samaṇamacalo’ti vuccati. Sakadāgāmī pana rajjanakilesassa atthitāya <span class="bld">samaṇapadumo</span>ti vutto. Rattaṭṭho hi idha padumaṭṭho nāmāti vuttaṃ. Anāgāmī kāmarāgasaṅkhātassa rajjanakilesassa natthitāya <span class="bld">samaṇapuṇḍarīko</span>ti vutto. Paṇḍaraṭṭho hi idha puṇḍarīkaṭṭho nāmāti vuttaṃ<a name="M0.0096"></a>. Khīṇāsavo ca thaddhabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena <span class="bld">samaṇesu samaṇasukhumālo</span> nāmāti vutto. Appadukkhaṭṭhenapi cesa samaṇasukhumāloyevāti.</p>
  420. <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā.</p>
  421. <p class="title">5. Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Pañcake – <span class="bld">tatrā</span>ti tesu ‘‘ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’tiādinā nayena heṭṭhā uddiṭṭhapuggalesu. <span class="bld">Yvāya</span>nti yo ayaṃ. <span class="bld">Ārabhatī</span>ti ettha ārambhasaddo kammakiriyāhiṃsanavīriyavikopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 748) kamme āgato. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39) kiriyāyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa <a name="V0.0092"></a> pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) hiṃsane. ‘‘Ārabhatha, nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194; ma. ni. 1.293) vikopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato. Tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā vippaṭisārī ca hotīti ayamettha attho.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhūtaṃ nappajānātī</span>ti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. <span class="bld">Yatthassā</span>ti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ. Phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ <a name="P0.0247"></a> santepi idha maggakiccavasena phalameva vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ārambhajā</span>ti āpattivītikkamasambhavā. <span class="bld">Vippaṭisārajā</span>ti vippaṭisārato jātā. <span class="bld">Pavaḍḍhantī</span>ti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. <span class="bld">Sādhū</span>ti āyācanasādhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhañca vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma – ‘‘desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya, ārambhaje āsave <a name="M0.0097"></a> pahāya, suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca bhāvetū’’ti. <span class="bld">Amunā pañcamena puggalenā</span>ti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. <span class="bld">Samasamo bhavissatī</span>ti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho.</p>
  424. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārabhati na vippaṭisārī hotī</span>ti āpattiṃ āpajjati. Taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati. Tasmā na vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vuṭṭhitattā na vippaṭisārī hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Na ārabhati vippaṭisārī hotī</span>ti āpattiṃ nāpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyaṃ āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Na ārabhati na vippaṭisārī hotī</span>ti neva āpattiṃ āpajjati, na vippaṭisārī hoti. Katamo panesa puggaloti? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena, anāgate <span class="bld">metteyyasammāsambuddhakāle</span> parinibbāyissāmī’’ti <a name="V0.0093"></a> visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. Sopi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati puthujjanassa nāma gati anibaddhā. Āyasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhabhāvaṃ labheyyapi na labheyyāpīti arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  425. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Datvā <a name="P0.0248"></a> avajānātītiādīsu – eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti. So cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati – ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evaṃ puggalo <span class="bld">datvā avajānāti</span> nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā pacchā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsanāpi na vuṭṭhāti, upaṭṭhānampi na gacchati. Evaṃ puggalo <span class="bld">saṃvāsena avajānāti</span> nāma.</p>
  426. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādheyyamukho</span>ti <a name="M0.0098"></a> ādito dheyyamukho. Paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. <span class="bld">Adhimuccitā hotī</span>ti saddhātā hoti. Tatrāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘asāruppo eso’ti katheti, taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati. Puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘sāruppo aya’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti ‘‘asukena nāma ‘asāruppo aya’nti amhākaṃ kathita’’nti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘sīlavā’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo esa bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttopi tassa vacanaṃ aggahetvā purimasseva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma. Ādhātabbamukho yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.</p>
  427. <p class="bodytext"><span class="bld">Lolo</span>ti saddhādīnaṃ ittarakālaṭṭhitikattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. <span class="bld">Ittarasaddho</span>ti parittasaddho, aparipuṇṇasaddho. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana punappunaṃ bhajanavasena saddhāva <span class="bld">bhatti. Pemaṃ</span> saddhāpemaṃ gehasitapemampi vaṭṭati. <span class="bld">Pasādo</span> saddhāpasādova. <span class="bld">Evaṃ puggalo lolo hotī</span>ti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya<a name="V0.0094"></a>, thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ <a name="P0.0249"></a> viya ca anibaddhaṭṭhāno muhuttena pasīdati, muhuttena kuppati.</p>
  428. <p class="bodytext"><span class="bld">Mando momūho</span>ti aññāṇabhāvena mando avisadatāya momūho. Mahāmūḷhoti attho.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Yodhājīvūpamesu – <span class="bld">yodhājīvā</span>ti yuddhūpajīvino. <span class="bld">Rajagga</span>nti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. <span class="bld">Na santhambhatī</span>ti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Sahati rajagga</span>nti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. <span class="bld">Dhajagga</span>nti hatthiassādipiṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. <span class="bld">Ussāraṇa</span>nti hatthiassarathādīnañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. <span class="bld">Sampahāre</span>ti samāgate appamattakepi pahāre. <span class="bld">Haññatī</span>ti vihaññati, vighātaṃ āpajjati. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. <span class="bld">Sahati sampahāra</span>nti dve tayo pahāre patvāpi sahati, adhivāseti<a name="M0.0099"></a>. <span class="bld">Tameva saṅgāmasīsa</span>nti tameva jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ajjhāvasatī</span>ti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhappahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ, tasmā te puggale dassento <span class="bld">evameva</span>ntiādimāha.</p>
  431. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṃsīdatī</span>ti micchāvitakkasmiṃ visīdati, anupavisati. <span class="bld">Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretu</span>nti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā</span>ti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. <span class="bld">Kimassa rajaggasmi</span>nti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. <span class="bld">Abhirūpā</span>ti abhirūpavatī. <span class="bld">Dassanīyā</span>ti dassanayoggā. <span class="bld">Pāsādikā</span>ti dassaneneva cittappasādāvahā. <span class="bld">Paramāyā</span>ti uttamāya. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca.</p>
  432. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Ūhasatī</span>ti avahasati. <span class="bld">Ullapatī</span>ti katheti. <span class="bld">Ujjagghatī</span>ti pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ <a name="P0.0250"></a> hasati. <span class="bld">Uppaṇḍetī</span>ti uppaṇḍanakathaṃ katheti.</p>
  433. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Abhinisīdatī</span>ti <a name="V0.0095"></a> abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Ajjhottharatī</span>ti avattharati.</p>
  434. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">Viniveṭhetvā vinimocetvā</span>ti gahitaṭṭhānato tassa hatthaṃ viniveṭhetvā ceva, mocetvā ca. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Piṇḍapātikesu – <span class="bld">mandattā momūhattā</span>ti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ; attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva piṇḍapātiko hoti. <span class="bld">Pāpiccho icchāpakato</span>ti piṇḍapātikassa me sato ‘‘ayaṃ piṇḍapātiko’’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti. Lajjī, appicchotiādīhi ca guṇehi sambhāvessantīti. Evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya pāpicchāya abhibhūto hutvā piṇḍapātiko hoti. Ummādavasena piṇḍāya caranto pana <span class="bld">ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko</span> <a name="M0.0100"></a> nāma hoti. <span class="bld">Vaṇṇita</span>nti idaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti piṇḍapātiko hoti. <span class="bld">Appicchataṃyeva nissāyā</span>tiādīsu – ‘‘iti appiccho bhavissāmi, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati; ‘iti santuṭṭho bhavissāmi idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati’; ‘iti kilese saṃlikhissāmi’, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ kilesasallekhanatthāya saṃvattissatī’’ti piṇḍapātiko hoti. <span class="bld">Idamatthita</span>nti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā atthikabhāvaṃ, iminā vā piṇḍapātamattena atthikabhāvaṃ. Yaṃ yaṃ laddhaṃ tena teneva yāpanabhāvaṃ nissāyāti attho. <span class="bld">Aggo</span>ti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.</p>
  436. <p class="bodytext"><span class="bld">Gavā khīra</span>nti gāvito khīraṃ nāma hoti, na vinā gāviyā. <span class="bld">Khīramhā dadhī</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Evameva</span>nti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo; evamevaṃ imesu pañcasu piṇḍapātikesu yvāyaṃ appicchatādīni nissāya piṇḍapātiko hoti. Ayaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Imesu pana pañcasu piṇḍapātikesu dveva janā piṇḍapātikā<a name="P0.0251"></a>, tayo na piṇḍapātikā. Nāmamattena pana piṇḍapātikāti veditabbā. <span class="bld">Khalupacchābhattikā</span>dīsupi eseva nayoti.</p>
  437. <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā.</p>
  438. <p class="title">6. Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
  439. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Chakke <a name="V0.0096"></a> – <span class="bld">tatrā</span>ti tesu chasu puggalesu. <span class="bld">Sammāsambuddho tena daṭṭhabbo</span>ti so puggalo tena anācariyakena attanā uppāditena sabbaññutaññāṇena sabbaññubuddho daṭṭhabbo.</p>
  440. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccekasambuddho tenā</span>tiādīsupi tena paccekasambodhiñāṇena so puggalo paccekasambuddho. Tena sāvakapāramīñāṇena te puggalā sāriputtamoggallānā. Tena dukkhassa antakaraṇena te puggalā avasesā arahanto. Tena itthattaṃ anāgamanena so puggalo anāgāmī. Tena itthattaṃ āgamanena te puggalā sotāpannasakadāgāmino daṭṭhabbāti.</p>
  441. <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā.</p>
  442. <p class="title">7. Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Sattake <a name="M0.0101"></a> – <span class="bld">sakiṃ nimuggo</span>ti ekavāraṃ nimuggo. <span class="bld">Ekantakāḷakehī</span>ti ekanteneva kāḷakehi natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti iminā kāraṇena puggalo ekavāraṃ nimuggo tathā nimuggova hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti. Makkhaligosālādayo viya heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro hoti.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāhu saddhā kusalesu dhammesū</span>ti kusaladhammesu saddhā nāma sādhuladdhikāti ummujjati. So tāvatakeneva kusalena ummujjati nāma. <span class="bld">Sādhu hirī</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Hāyatiyevā</span>ti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya ekantena parihāyateva. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti evaṃ sāhu saddhāti. Imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva, devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭikaṇṭakatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ <a name="P0.0252"></a> saṅghabhedakammañca <a name="V0.0097"></a> katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena niraye nibbatti. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.</p>
  445. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva hāyati no vaḍḍhatī</span>ti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā upanibandhāpeti. So pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ vā dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhābalavīriyasampattiyā pahonakakālepi tato uttariṃ na karoti. <span class="bld">Evaṃ puggalo</span>ti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti.</p>
  446. <p class="bodytext"><span class="bld">Ummujjitvā vipassati viloketī</span>ti sotāpanno puggalo uṭṭhahitvā gamanamaggaṃ gantabbaṃ disaṃ vā āloketi nāma.</p>
  447. <p class="bodytext"><span class="bld">Ummujjitvā</span> <a name="M0.0102"></a> <span class="bld">pataratī</span>ti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho patarati nāma.</p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Patigādhappatto hotī</span>ti anāgāmipuggalo uṭṭhāya viloketvā pataritvā gantvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati, na punāgacchati.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatī</span>ti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale ṭhito nāma hoti. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā.</p>
  450. <p class="bodytext">Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggapaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhahi. So majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na parato gantuṃ asakkhi<a name="V0.0098"></a>. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo otaraṇatitthaṃ oloketvā patari. Chaṭṭho taritvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhātvā varavatthāni <a name="P0.0253"></a> nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalādīni piḷandhitvā nānālaṅkārapaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha uttamabhojanaṃ bhuñji.</p>
  451. <p class="bodytext">Tattha satta jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā. Nadī viya vaṭṭaṃ. Paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ. Ummujjitvā nimuggapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimattakena ummujjitvā tesaṃ parihāniyā nimuggapuggalo. Majjhe nadiyā ṭhito viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitapuggalo. Uttaraṇatitthaṃ olokento viya gantabbamaggaṃ gantabbadisaṃ vā olokento sotāpanno. Pataritapuriso viya kilesatanutāya pataranto sakadāgāmī. Taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvattitadhammatāya ṭhito anāgāmī. Nhatvā pārimatīraṃ <a name="M0.0103"></a> uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo. Thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādavaraṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ. Ubhatobhāgavimuttādayo heṭṭhā pakāsitāyevāti.</p>
  452. <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. Aṭṭhakanavakaniddesāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā.</p>
  454. <p class="title">10. Dasakaniddesavaṇṇanā</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Dasakaniddese – <span class="bld">idhā</span>ti kāmāvacarabhūmiyaṃ. Kāmāvacarabhūmiyañhi sattakkhattuparamādīnaṃ kāmāvacarabhūmiyaññeva niṭṭhā hoti. Kāmāvacarattabhāveneva arahattappatti ca anupādisesanibbānappatti ca hotīti attho.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha</span> <a name="V0.0099"></a> <span class="bld">vihāyā</span>ti idha kāmāvacare attabhāve vihāya suddhāvāsattabhāve ṭhitānaṃ niṭṭhā hotīti attho. Antarāparinibbāyiādayo hi idha anāgāmiphalaṃ patvā ito cutā suddhāvāsesu uppajjitvā tena attabhāvena arahattañceva anupādisesanibbānadhātuñca <a name="P0.0254"></a> pāpuṇanti. Tena vuttaṃ – ‘‘imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā’’ti.</p>
  457. <p class="centered">Dasakaniddesavaṇṇanā.</p>
  458. <p class="title">Nigamanakathā</p>
  459. <p class="bodytext">Ettāvatā ca –</p>
  460. <p class="gatha1">Yaṃ ve puggalapaññattiṃ, loke appaṭipuggalo;</p>
  461. <p class="gathalast">Nātisaṅkhepato satthā, desesi tidasālaye.</p>
  462. <p class="gatha1">Tassā aṭṭhakathañceva, dīpabhāsāya saṅkhataṃ;</p>
  463. <p class="gathalast">Āgamaṭṭhakathāyo ca, ogāhetvā asesato.</p>
  464. <p class="gatha1">Suvibhatto <a name="M0.0104"></a> asaṃkiṇṇo, yo yo attho yahiṃ yahiṃ;</p>
  465. <p class="gathalast">Tato tato taṃ gahetvā, pahāya ativitthāraṃ.</p>
  466. <p class="gatha1">Visuddhimagge yaṃ vuttaṃ, taṃ anādāya saṅkhatā;</p>
  467. <p class="gathalast">Nātisaṅkhepavitthāra-nayenaṭṭhakathā ayaṃ.</p>
  468. <p class="gatha1">Taṃ etaṃ sattamattehi, bhāṇavārehi tantiyā;</p>
  469. <p class="gathalast">Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā.</p>
  470. <p class="gatha1">Sampattaṃ kusalaṃ tena, saddhammaṃ sukhumaṃ sivaṃ;</p>
  471. <p class="gathalast">Olokentu visuddhena, pāṇayo dhammacakkhunāti.</p>
  472. <p class="centered">Puggalapaññatti-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  473. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  474. <p class="book">Abhidhammapiṭake</p>
  475. <p class="chapter">Kathāvatthu-aṭṭhakathā</p>
  476. <p class="gatha1">Nisinno <a name="P0.0001"></a><a name="M0.0105"></a><a name="V0.0100"></a> devalokasmiṃ, devasaṅghapurakkhato;</p>
  477. <p class="gathalast">Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.</p>
  478. <p class="gatha1">Sabbapaññattikusalo, paññattiparidīpanaṃ;</p>
  479. <p class="gathalast">Vatvā puggalapaññattiṃ, loke uttamapuggalo.</p>
  480. <p class="gatha1">Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;</p>
  481. <p class="gathalast">Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.</p>
  482. <p class="gatha1">Mātikāṭhapaneneva<a name="V0.0101"></a>, ṭhapitassa surālaye;</p>
  483. <p class="gathalast">Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.</p>
  484. <p class="gatha1">Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;</p>
  485. <p class="gathalast">Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.</p>
  486. <p class="chapter">Nidānakathā</p>
  487. <p class="bodytext">Yamakapāṭihīrāvasānasmiñhi bhagavā tidasapure pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā devaparisāya abhidhammakathaṃ kathento dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattippakaraṇāni desayitvā kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako mahāpañño <span class="bld">moggaliputtatissatthero</span> nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ <a name="P0.0002"></a> samodhānetvā imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karonto yā cesā puggalavāde tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti, taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya tantiyā mātikaṃ ṭhapesi. Athāvasesaṃ <a name="M0.0106"></a> abhidhammakathaṃ vitthāranayeneva kathetvā vutthavasso suvaṇṇarajatasopānamajjhe maṇimayena sopānena devalokato saṅkassanagare oruyha sattahitaṃ sampādento yāvatāyukaṃ ṭhatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.</p>
  488. <p class="bodytext">Athassa mahākassapappamukho vasīgaṇo ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. Tato vassasatassa accayena vajjiputtakā bhikkhū dasa vatthūni dīpayiṃsu. Tāni sutvā kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto yasatthero susunāgaputtaṃ kālāsokaṃ nāma rājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dvādasannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ antare sattatherasatāni uccinitvā tāni dasavatthūni madditvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi.</p>
  489. <p class="bodytext">Tehi pana dhammasaṅgāhakattherehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu<a name="V0.0102"></a>. Tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ. Tesaṃyeva antare cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni. Tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.</p>
  490. <p class="bodytext">Tasmiṃyeva <a name="P0.0003"></a> dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā – mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā – dhammuttariyā, bhadrayānikā, channāgārikā, samitiyāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā. Kassapikesu bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā. Saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa <a name="M0.0107"></a> ācariyavādā uppannā. Te theravādehi saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa, mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbeva aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi, aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādo asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">dīpavaṃse</span> –</p>
  491. <p class="gatha1">‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;</p>
  492. <p class="gathalast">Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.</p>
  493. <p class="gatha1">‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;</p>
  494. <p class="gathalast">Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.</p>
  495. <p class="gatha1">‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;</p>
  496. <p class="gathalast">Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.</p>
  497. <p class="gatha1">‘‘Aññatra <a name="P0.0004"></a><a name="V0.0103"></a> saṅgahitā suttaṃ, aññatra akariṃsu te;</p>
  498. <p class="gathalast">Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.</p>
  499. <p class="gatha1">‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ;</p>
  500. <p class="gathalast">Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.</p>
  501. <p class="gatha1">‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;</p>
  502. <p class="gathalast">Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.</p>
  503. <p class="gatha1">‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhīraṃ;</p>
  504. <p class="gathalast">Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.</p>
  505. <p class="gatha1">‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;</p>
  506. <p class="gathalast">Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ.</p>
  507. <p class="gatha1">‘‘Ettakaṃ vissajjitvāna, aññāni akariṃsu te;</p>
  508. <p class="gathalast">Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.</p>
  509. <p class="gatha1">‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;</p>
  510. <p class="gathalast">Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā.</p>
  511. <p class="gatha1">‘‘Tesañca <a name="M0.0108"></a> anukārena, bhinnavādā bahū ahu;</p>
  512. <p class="gathalast">Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha.</p>
  513. <p class="gatha1">‘‘Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;</p>
  514. <p class="gathalast">Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha.</p>
  515. <p class="gatha1">‘‘Bahussutikā <a name="V0.0104"></a> ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;</p>
  516. <p class="gathalast">Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā.</p>
  517. <p class="gatha1">‘‘Pañcavādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā;</p>
  518. <p class="gathalast">Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ.</p>
  519. <p class="gatha1">‘‘Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te;</p>
  520. <p class="gathalast">Nāmaṃ <a name="P0.0005"></a> liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.</p>
  521. <p class="gatha1">‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;</p>
  522. <p class="gathalast">Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha.</p>
  523. <p class="gatha1">‘‘Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;</p>
  524. <p class="gathalast">Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha.</p>
  525. <p class="gatha1">‘‘Dhammuttarikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti;</p>
  526. <p class="gathalast">Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha.</p>
  527. <p class="gatha1">‘‘Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;</p>
  528. <p class="gathalast">Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkantikassapikena ca.</p>
  529. <p class="gatha1">‘‘Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha;</p>
  530. <p class="gathalast">Ime ekādasa vādā, sambhinnā theravādato.</p>
  531. <p class="gatha1">‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;</p>
  532. <p class="gathalast">Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.</p>
  533. <p class="gatha1">‘‘Nāmaṃ <a name="V0.0105"></a> liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;</p>
  534. <p class="gathalast">Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.</p>
  535. <p class="gatha1">‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;</p>
  536. <p class="gathalast">Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha.</p>
  537. <p class="gatha1">‘‘Nigrodhova <a name="M0.0109"></a> mahārukkho, thera vādānamuttamo;</p>
  538. <p class="gathalast">Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.</p>
  539. <p class="gatha1">‘‘Santakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā;</p>
  540. <p class="gatha1">Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;</p>
  541. <p class="gathalast">Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.</p>
  542. <p class="bodytext">Aparāparaṃ pana hemavatikā, rājagirikā, siddhatthikā, pubbaseliyā, aparaseliyā, vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Te idha anadhippetā. Purimakānaṃ <a name="P0.0006"></a> pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane paṭiladdhasaddho asoko dhammarājā divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañcasatasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi.</p>
  543. <p class="bodytext">Titthiyā hatalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanamattampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ pavisanti. Te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti tathā tathā paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ <a name="V0.0106"></a> uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji.</p>
  544. <p class="bodytext">Rājā ‘‘āṇāya kāressāmī’’ti vāyamantopi kāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu duggahitagāhinā bālena amaccena anekesu bhikkhūsu jīvitā voropitesu vippaṭisārī ahosi. So tañca vippaṭisāraṃ tañca sāsane uppannaṃ abbudaṃ vūpasametukāmo ‘‘ko nu kho imasmiṃ atthe paṭibalo’’ti <a name="M0.0110"></a> saṅghaṃ pucchitvā ‘‘moggaliputtatissatthero, mahārājā’’ti sutvā saṅghassa vacanena ahogaṅgāpabbatato theraṃ pakkosāpetvā iddhipāṭihāriyadassanena therassa ānubhāve nibbicikiccho attano kukkuccaṃ pucchitvā vippaṭisāraṃ vūpasamesi. Theropi taṃ rājuyyāneyeva vasanto satta divasāni samayaṃ uggaṇhāpesi. So uggahitasamayo sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū <a name="P0.0007"></a> ekato ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘bhante, kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tato sassatavādino – ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā, antānantikā, amarāvikkhepikā, adhiccasamuppannikā, saññīvādā, asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā, ucchedavādā, diṭṭhadhammanibbānavādā – ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā nayime bhikkhū aññatitthiyā imeti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.</p>
  545. <p class="bodytext">Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā imaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ <span class="bld">kathāvatthuppakaraṇaṃ</span> abhāsi.</p>
  546. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0107"></a> saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhū uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva saṅgāyanto <a name="M0.0111"></a> sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Tattha abhidhammaṃ saṅgāyanto imaṃ yathābhāsitaṃ pakaraṇaṃ saṅgahaṃ āropesi. Tena vuttaṃ –</p>
  547. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ <a name="P0.0008"></a> puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;</p>
  548. <p class="gathalast">Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.</p>
  549. <p class="gatha1">‘‘Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye;</p>
  550. <p class="gathalast">Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.</p>
  551. <p class="gatha1">‘‘Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;</p>
  552. <p class="gathalast">Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitā’’ti.</p>
  553. <p class="centered">Nidānakathā niṭṭhitā.</p>
  554. <p class="title">Mahāvaggo</p>
  555. <p class="chapter">1. Puggalakathā</p>
  556. <p class="title">1. Suddhasaccikaṭṭho</p>
  557. <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Tattha <a name="M0.0112"></a><a name="P0.0009"></a><a name="V0.0108"></a> <span class="bld">puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā</span>ti ayaṃ pucchā. <span class="bld">Āmantā</span>ti ayaṃ paṭijānanā. Kassa panāyaṃ pucchā, kassa paṭijānanāti? Asukassāti na vattabbā. Bhagavatā hi imasmiṃ pakaraṇe nānappakārānaṃ laddhīnaṃ visodhanatthaṃ tantivasena mātikā ṭhapitā. Sā therena satthārā dinnanaye ṭhatvā tantivasena vibhattā. Na hi thero yattakā ettha vādamaggā dassitā, tattakehi vādīhi saddhiṃ vādena viggāhikakathaṃ kathesi. Evaṃ santepi pana tāsaṃ tāsaṃ kathānaṃ atthassa sukhāvadhāraṇatthaṃ sakavādīpucchā, paravādīpucchā, sakavādīpaṭiññā, paravādīpaṭiññāti evaṃ vibhāgaṃ dassetvāva atthavaṇṇanaṃ karissāma.</p>
  559. <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā</span>ti hi ayaṃ sakavādīpucchā. Tāya ‘‘ye atthi puggaloti evaṃladdhikā puggalavādino, te evaṃ pucchitabbā’’ti dīpeti. Ke pana puggalavādinoti? Sāsane vajjiputtakā ceva samitiyā ca bahiddhā ca bahū aññatitthiyā. Tattha <span class="bld">puggalo</span>ti attā, satto jīvo. <span class="bld">Upalabbhatī</span>ti paññāya upagantvā labbhati, ñāyatīti attho. <span class="bld">Saccikaṭṭhaparamatthenā</span>ti ettha <span class="bld">saccikaṭṭho</span>ti māyāmarīciādayo viya abhūtākārena aggahetabbo bhūtaṭṭho. <span class="bld">Paramattho</span>ti anussavādivasena aggahetabbo uttamattho. Ubhayenāpi yo parato <a name="V0.0109"></a> ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, rūpañca upalabbhatī’’tiādinā khandhāyatanadhātuindriyavasena sattapaññāsavidho dhammappabhedo dassito<a name="P0.0010"></a>. Yathā so bhūtena sabhāvaṭṭhena upalabbhati, evaṃ tava puggalo upalabbhatīti pucchati. Paravādī <span class="bld">āmantā</span>ti paṭijānāti. Paṭijānanañhi katthaci ‘‘āma, bhante’’ti āgacchati, katthaci ‘‘āmo’’ti paṭijānanaṃ āgacchati. Idha pana ‘‘āmantā’’ti āgataṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – so hi yaṃ taṃ parato vuttaṃ bhagavatā – ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti suttaṃ <a name="M0.0113"></a> āgataṃ, taṃ gahetvā yasmā pana bhagavā saccavādī na visaṃvādanapurekkhāro vācaṃ bhāsati, nāpi anussavādivasena dhammaṃ deseti, sadevakaṃ pana lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, tasmā yo tena vutto ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti, so saccikaṭṭhaparamattheneva atthīti laddhiṃ gahetvā ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti.</p>
  560. <p class="bodytext">Athassa tādisassa lesavacanassa chalavādassa okāsaṃ adadamāno sakavādī <span class="bld">yo saccikaṭṭho</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yvāyaṃ parato ‘‘sappaccayo appaccayo, saṅkhato asaṅkhato, sassato, asassato sanimitto animitto’’ti evaṃ paridīpito rūpādisattapaññāsavidho dhammappabhedo āgato; na sammutisaccavasena, nāpi anussavādivasena gahetabbo. Attano pana bhūtatāya eva saccikaṭṭho, attapaccakkhatāya ca paramattho. Taṃ sandhāyāha – ‘‘yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti.</p>
  561. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti karaṇavacanametaṃ, tasmā tena saccikaṭṭhaparamatthena so puggalo upalabbhatīti ayamettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ruppanādibhedena vā sappaccayādibhedena vā ākārena yo saccikaṭṭhaparamattho upalabbhati, kiṃ te puggalopi tenākārena upalabbhatīti? <span class="bld">Na hevaṃ vattabbe</span>ti avajānanā paravādissa. So hi tathārūpaṃ puggalaṃ anicchanto avajānāti. Tatrāyaṃ padacchedo – ‘na hi evaṃ vattabbe’ti, na hi evantipi vaṭṭati. Dvinnampi evaṃ na vattabboti attho.</p>
  562. <p class="bodytext"><span class="bld">Ājānāhi niggaha</span>nti sakavādivacanaṃ. Yasmā te purimāya vattabbapaṭiññāya pacchimā navattabbapaṭiññā, pacchimāya ca purimā na sandhiyati, tasmāpi niggahaṃ patto. Taṃ niggahaṃ dosaṃ <a name="V0.0110"></a> aparādhaṃ sampaṭicchāhīti attho. Evaṃ <a name="P0.0011"></a> niggahaṃ ājānāpetvā idāni taṃ ṭhapanāya ceva anulomapaṭilomato pāpanāropanānañca vasena pākaṭaṃ karonto <span class="bld">hañci puggalo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">hañci puggalo upalabbhatī</span>ti yadi puggalo upalabbhati, sace puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti attho. Ayaṃ tāva paravādīpakkhassa ṭhapanato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā <a name="M0.0114"></a> anulomaṭhapanā nāma. <span class="bld">Tena vata re</span>tiādi anulomapakkhe niggahassa pāpitattā anulomapāpanā nāma. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Vatā</span>ti okappanavacanaṃ. <span class="bld">Re</span>ti āmantanavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tena, re vattabbe vata, re hambho, bhadramukha, tena kāraṇena vattabboyevāti. <span class="bld">Yaṃ tattha vadesī</span>tiādi anulomapakkhe niggahassa āropitattā anulomaropanā nāma. Yaṃ tassa pariyosāne micchātipadaṃ tassa purato idaṃ te’ti āharitabbaṃ. Idaṃ te micchāti ayañhettha attho. Parato ca pāḷiyaṃ etaṃ āgatameva.</p>
  563. <p class="bodytext"><span class="bld">No ce pana vattabbe</span>tiādi ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhittapakkhassa ṭhapitattā paṭilomato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā paṭilomaṭhapanā nāma. <span class="bld">No ca vata re</span>tiādi paṭilomapakkhe niggahassa pāpitattā paṭilomapāpanā nāma. Puna <span class="bld">yaṃ tattha vadesī</span>tiādi paṭilomapakkhe niggahassa āropitattā paṭilomaropanā nāma. Idhāpi pariyosāne micchātipadassa purato idaṃ teti āharitabbameva. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo.</p>
  564. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepattho – yadi puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, tena vata bho so upalabbhatīti vattabbo. Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ tāva anulomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Atha na vattabbo dutiyapañhe ‘‘tato so upalabbhatī’’ti, purimapañhepi na vattabbova. Yaṃ panettha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no <a name="P0.0012"></a> ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ paṭilomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanānañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāma. Ettha ca kiñcāpi anulomato pāpanāropanāhi eko, paṭilomato pāpanāropanāhi ekoti dve niggahā katā. ‘Ājānāhi <a name="V0.0111"></a> niggaha’nti etasseva panettha <a name="M0.0115"></a> puggalo upalabbhatīti paṭhamaṃ vādaṃ nissāya paṭhamassa niggahassa dvīhākārehi āropitattā ekovāyaṃ niggahoti paṭhamo niggaho.</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Idāni paccanīkanayo hoti. Tattha pucchā paravādissa. So hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti gahitattā ‘‘nupalabbhatī’’ti asampaṭicchanto evaṃ pucchati. Sakavādī yathā rūpādidhammā upalabbhanti, evaṃ anupalabbhanīyato <span class="bld">āmantā</span>ti paṭijānāti. Puna itaro attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhaṃyeva sandhāya <span class="bld">yo saccikaṭṭho</span>tiādimāha. Sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāha. Sakavādī ‘puggalo’ti upādāpaññattisabbhāvatopi dvinnaṃ saccānaṃ ekato katvā pucchitattāpi na <span class="bld">heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  566. <p class="bodytext">Idāni kiñcāpi tena paṭhamaṃ paramatthasaccavasena nupalabbhanīyatā sampaṭicchitā, pacchā sammutisaccavasena vomissakavasena vā paṭikkhittā. Paravādī pana ‘nupalabbhatī’ti vacanasāmaññamattaṃ chalavādaṃ nissāya yaṃ tayā paṭhamaṃ paṭiññātaṃ, taṃ pacchā paṭikkhittanti bhaṇḍanassa paṭibhaṇḍanaṃ viya attano katassa niggahakammassa paṭikammaṃ karonto <span class="bld">ājānāhi paṭikamma</span>nti āha. Idāni yathāssa anulomapañcake sakavādinā vādaṭṭhapanaṃ katvā anulomapaṭilomato pāpanāropanāhi niggaho pākaṭo kato, evaṃ paṭikammaṃ pākaṭaṃ karonto <span class="bld">hañci puggalo</span>tiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbaṃ. Yasmā panettha ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato <a name="P0.0013"></a> ‘‘ayaṃ tava doso’’ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti, na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇaṃ, pāpanāropanāhi panassa pākaṭakaraṇaṃ hoti. Tasmā idaṃ anulomapaṭilomato pāpanāropanānaṃ vasena catūhākārehi. Paṭikammassa katattā paṭikammacatukkaṃ nāmāti ekaṃ catukkaṃ veditabbaṃ.</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Evaṃ paṭikammaṃ katvā idāni yvāssa anulomapañcake sakavādinā niggaho kato, tassa tameva chalavādaṃ nissāya dukkaṭabhāvaṃ dassento <span class="bld">tvañce pana maññasī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tvaṃ ce pana maññasī</span>ti yadi tvaṃ maññasi. <span class="bld">Vattabbe kho</span>ti idaṃ paccanīke āmantāti paṭiññaṃ sandhāya vuttaṃ<a name="M0.0116"></a>. <span class="bld">No ca vattabbe</span>ti idaṃ pana na hevāti avajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tena tava tatthā</span>ti tena kāraṇena tvaṃyeva tasmiṃ nupalabbhatīti pakkhe – ‘‘hevaṃ paṭijānantanti āmantā’’ti <a name="V0.0112"></a> evaṃ paṭijānanto. <span class="bld">Hevaṃ niggahetabbe</span>ti puna na hevāti avajānanto evaṃ niggahetabbo. <span class="bld">Atha taṃ niggaṇhāmā</span>ti athevaṃ niggahārahaṃ taṃ niggaṇhāma. <span class="bld">Suniggahito ca hosī</span>ti sakena matena niggahitattā suniggahito ca bhavasi.</p>
  568. <p class="bodytext">Evamassa niggahetabbabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ niggaṇhanto <span class="bld">hañcī</span>tiādimāha. Tattha ṭhapanāpāpanāropanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Pariyosāne pana <span class="bld">idaṃ te micchā</span>ti idaṃ tava vacanaṃ micchā hotīti attho. Idaṃ chalavādena catūhi ākārehi niggahassa katattā niggahacatukkaṃ nāma.</p>
  569. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Evaṃ niggahaṃ katvāpi idāni ‘‘yadi ayaṃ mayā tava matena kato <a name="P0.0014"></a> niggaho dunniggaho, yo mama tayā heṭṭhā anulomapañcake kato niggaho, sopi dunniggaho’’ti dassento <span class="bld">ese ce dunniggahite</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ese ce dunniggahite</span>ti eso ce tava vādo mayā dunniggahito. Atha vā eso ce tava mayā kato niggaho dunniggaho. <span class="bld">Hevamevaṃ tattha dakkhā</span>ti tatthāpi tayā mama heṭṭhā kate niggahe evamevaṃ passa. Idāni yvāssa heṭṭhā sakavādinā niggaho kato, taṃ ‘‘vattabbe kho’’tiādivacanena dassetvā puna taṃ niggahaṃ aniggahabhāvaṃ upanento <span class="bld">no ca mayaṃ tayā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">no ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāyā</span>tiādīsu ayamattho – yasmā so tayā mama kato niggaho dunniggaho, tasmā mayaṃ tayā tattha anulomapañcake āmantāti etāya paṭiññāya evaṃ paṭijānantā puna na hevāti paṭikkhepe katepi ‘‘ājānāhi niggaha’’nti evaṃ na niggahetabboyeva. Evaṃ aniggahetabbampi maṃ niggaṇhāsi, īdisena pana niggahena dunniggahitā mayaṃ homa.</p>
  570. <p class="bodytext">Idāni yaṃ niggahaṃ sandhāya ‘‘dunniggahitā ca homā’’ti avoca, taṃ dassetuṃ <span class="bld">hañci puggalo…pe… idaṃ te micchā</span>tiāha. Evamidaṃ anulomapaṭilomato <a name="M0.0117"></a> catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā upanayanacatukkaṃ nāma hoti.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Idāni ‘‘na hevaṃ niggahetabbe’’tiādikaṃ niggamanacatukkaṃ nāma hoti. Tattha <span class="bld">na hevaṃ niggahetabbe</span>ti yathāhaṃ tayā niggahito, na hi evaṃ niggahetabbo. Etassa hi niggahassa dunniggahabhāvo mayā sādhito. <span class="bld">Tena hī</span>ti tena kāraṇena, yasmā esa niggaho dunniggaho, tasmā <a name="V0.0113"></a> yaṃ maṃ niggaṇhāsi hañci puggalo…pe… idaṃ te micchāti, idaṃ niggaṇhanaṃ tava micchāti attho. <span class="bld">Tena hi ye kate niggahe</span>ti yena kāraṇena idaṃ micchā, tena kāraṇena yo tayā niggaho kato, so dukkaṭo. Yaṃ mayā paṭikammaṃ kataṃ, tadeva sukataṃ. Yāpi <a name="P0.0015"></a> cesā paṭikammacatukkādivasena kathāmaggasampaṭipādanā katā, sāpi sukatā. Evametaṃ puggalo upalabbhatītiādikassa anulomapañcakassa nupalabbhatītiādikānaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ vasena anulomapaccanīkapañcakaṃ nāma niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Ettāvatā sakavādino pubbapakkhe sati paravādino vacanasāmaññamattena chalavādena jayo hoti.</p>
  572. <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Idāni yathā paravādino pubbapakkhe sati sakavādino dhammeneva tathena sujayo hoti, tathā vāduppattiṃ dassetuṃ <span class="bld">puggalo nupalabbhatī</span>ti paccanīkānulomapañcakaṃ āraddhaṃ. Tattha paccanīke pucchā paravādissa, rūpādibhedaṃ saccikaṭṭhaparamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya <span class="bld">yo saccikaṭṭho</span>ti puna anuyogo paravādissa, sammutivasena nupalabbhatīti navattabbattā missakavasena vā anuyogassa saṃkiṇṇattā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhepo sakavādissa. Paṭiññātaṃ paṭikkhipatīti vacanasāmaññamattena <span class="bld">ājānāhi niggaha</span>ntiādivacanaṃ paravādissa. Evamayaṃ puggalo nupalabbhatīti dutiyavādaṃ nissāya dutiyo niggaho hotīti veditabbo. Evaṃ tena chalena niggaho āropito.</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para7-10"></a><span class="paranum">7-10</span>. Idāni <a name="M0.0118"></a> dhammena samena attano vāde jayaṃ <a name="P0.0016"></a> dassetuṃ anulomanaye pucchā sakavādissa, attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissa. Laddhiyā okāsaṃ adatvā paramatthavasena puna anuyogo sakavādissa, paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Tato paraṃ dhammena samena attano jayadassanatthaṃ <span class="bld">ājānāhi paṭikamma</span>ntiādi sabbaṃ sakavādīvacanameva hoti. Tattha sabbesaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Evamidaṃ puggalo nupalabbhatītiādikassa paccanīkapañcakassa upalabbhatītiādīnaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena paccanīkānulomapañcakaṃ nāma niddiṭṭhaṃ hoti. Evametāni paṭhamasaccikaṭṭhe dve pañcakāni niddiṭṭhāni. Tattha purimapañcake <a name="V0.0114"></a> paravādissa sakavādinā kato niggaho suniggaho. Sakavādissa pana paravādinā chalavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo dujjayo. Dutiyapañcake sakavādissa paravādinā kato niggaho dunniggaho. Paravādissa pana sakavādinā dhammavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo sujayoti paṭhamasaccikaṭṭho. Tatthetaṃ vuccati –</p>
  575. <p class="gatha1">‘‘Niggaho paravādissa, suddho paṭhamapañcake;</p>
  576. <p class="gathalast">Asuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ.</p>
  577. <p class="gatha1">‘‘Niggaho sakavādissa, asuddho dutiyapañcake;</p>
  578. <p class="gathalast">Visuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ.</p>
  579. <p class="gatha1">‘‘Tasmā dvīsupi ṭhānesu, jayova sakavādino;</p>
  580. <p class="gathalast">Dhammena hi jayo nāma, adhammena kuto jayo.</p>
  581. <p class="gatha1">‘‘Saccikaṭṭhe yathā cettha, pañcakadvayamaṇḍite;</p>
  582. <p class="gathalast">Dhammādhammavaseneva, vutto jayaparājayo.</p>
  583. <p class="gatha1">‘‘Ito paresu sabbesu, saccikaṭṭhesu paṇḍito;</p>
  584. <p class="gathalast">Evameva vibhāveyya, ubho jayaparājaye’’ti.</p>
  585. <p class="subhead">2. Okāsasaccikaṭṭho</p>
  586. <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
  587. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Evaṃ <a name="P0.0017"></a><a name="M0.0119"></a> suddhikasaccikaṭṭhaṃ vitthāretvā idāni tameva aparehi okāsādīhi nayehi vitthāretuṃ puna <span class="bld">puggalo upalabbhatī</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna <span class="bld">sabbatthā</span>ti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attānaṃ samanupassanādosañca ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti āpajjanadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha anulomapaccanīkapañcake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Pāṭho pana saṅkhitto<a name="V0.0115"></a>. Tattha yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘sabbattha na upalabbhatī’’ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati. Tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissa, paṭhamaṃ anujānitvā pacchā avajānātīti chalavādassa vasena paṭikammaṃ paravādissa. Sesaṃ pākaṭameva.</p>
  588. <p class="subhead">3. Kālasaccikaṭṭho</p>
  589. <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiyanaye <span class="bld">sabbadā</span>ti purimapacchimajātikālañca dharamānaparinibbutakālañca sandhāya anuyogo sakavādissa, sveva khattiyo so brāhmaṇotiādīnaṃ āpattidosañca dharamānaparinibbutānaṃ visesābhāvadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisameva.</p>
  591. <p class="subhead">4. Avayavasaccikaṭṭho</p>
  592. <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiyanaye <span class="bld">sabbesū</span>ti khandhāyatanādīni sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attā, cakkhusmiṃ attātiādidosabhayena paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ tādisamevāti.</p>
  594. <p class="subhead">Okāsadisaccikaṭṭhādi</p>
  595. <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evametāni <a name="P0.0018"></a><a name="M0.0120"></a> tīṇi anulomapaccanīkapañcake anulomamattavaseneva tāva paṭipāṭiyā bhājetvā puna paccanīkānulomapañcake paccanīkamattavaseneva bhājetuṃ <span class="bld">puggalo nupalabbhatī</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapañcakassa pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate paccanīke vuttanayeneva paccanīkassa ca pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate anulome vuttanayeneva attho veditabbo. Ettāvatā suddhikassa ceva imesañca tiṇṇanti catunnaṃ saccikaṭṭhānaṃ ekekasmiṃ saccikaṭṭhe <a name="V0.0116"></a> anulomapaccanīkassa paccanīkānulomassa cāti dvinnaṃ dvinnaṃ paccanīkānaṃ vasena ayaṃ aṭṭhamukhā nāma vādayutti niddiṭṭhā hotīti veditabbā. Yā ekekasmiṃ mukhe ekekassa niggahassa vasena <span class="bld">aṭṭhakaniggaho</span>ti pāḷiyaṃ likhiyati. Tatthetaṃ vuccati –</p>
  597. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ catubbidhe pañhe, pañcakadvayabhedato;</p>
  598. <p class="gathalast">Esā aṭṭhamukhā nāma, vādayutti pakāsitā.</p>
  599. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭheva niggahā tattha, cattāro tesu dhammikā;</p>
  600. <p class="gatha1">Adhammikā ca cattāro, sabbattha sakavādino;</p>
  601. <p class="gathalast">Jayo parājayo ceva, sabbattha paravādino’’ti.</p>
  602. <p class="centered">Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  603. <p class="subhead">5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para17-27"></a><span class="paranum">17-27</span>. Idāni rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha <span class="bld">rūpañcā</span>ti yathā rūpaṃ paramatthato upalabbhati, kiṃ te puggalopi tatheva upalabbhatīti sandhāya pucchā sakavādissa, atthi puggaloti vacanamattaṃ gahetvā paṭiññā paravādissa. Yadi te rūpaṃ viya paramatthato puggalo atthi, rūpato vedanādīnaṃ viya <a name="P0.0019"></a> puggalassāpi aññattaṃ āpajjatīti anuyogo sakavādissa, samayasuttavirodhaṃ disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ atthato <a name="M0.0121"></a> pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsabhedassa saccikaṭṭhaparamatthassa vasena sakavādīpakkhamūlake anulomapaccanīke sattapaññāsa anulomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Paravādīpakkhamūlakepi paccanīkānulome sattapaññāsa paṭilomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Tattha ‘‘vuttaṃ bhagavatā’’ti vacanamattena puggalassa atthitaṃ rūpassa ca saccikaṭṭhaparamatthavasena upalabbhanīyataṃ dassetvā ubhinnaṃ aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ <a name="V0.0117"></a> <span class="bld">vuttaṃ bhagavatā</span>ti anuyogo paravādissa, sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā paṭikkhepo sakavādissa. Sesamidhāpi atthato pākaṭamevāti.</p>
  605. <p class="centered">Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā.</p>
  606. <p class="subhead">6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para28-36"></a><span class="paranum">28-36</span>. Idāni rūpādīheva saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha rūpavedanānaṃ upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca puggalarūpānaṃ upaladdhisāmaññapucchā cāti pucchādvayampi sakavādissa, ubhopi paṭiññā paravādissa. Paravādinā anuññātena upaladdhisāmaññena rūpavedanānaṃ viya rūpapuggalānaṃ aññattānuyogo sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Sesamidhāpi atthato pākaṭameva. Dhammato panettha rūpamūlakādīnaṃ cakkānañca vasena sakavādīpakkhe vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni dassitāni. Kathaṃ? Khandhesu tāva rūpamūlake cakke cattāri, tathā vedanādimūlakesūti vīsati. Āyatanesu cakkhāyatanamūlake cakke ekādasa, tathā sesesūti dvattiṃsasataṃ. Dhātūsu cakkhudhātumūlake cakke sattarasa, tathā sesesūti chādhikāni tīṇi satāni. Indriyesu cakkhundriyamūlake <a name="P0.0020"></a> cakke ekavīsati, tathā sesesūti dvāsaṭṭhādhikāni cattāri satāni. Evaṃ sabbānipi vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni honti.</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para37-45"></a><span class="paranum">37-45</span>. Paravādīpakkhepi <span class="bld">rūpaṃ upalabbhatī</span>ti anulomavaseneva rūpavedanādīnaṃ aññattapaṭiññaṃ kāretvā puna atthi puggaloti suttaṃ nissāya chalavasena <a name="M0.0122"></a> puggalassa rūpādīhi upaladdhisāmaññaṃ āropetvā aññattānuyogo kato. Sesamidhāpi atthato uttānameva. Dhammatopi sakavādīpakkhe vuttanayena vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitāni.</p>
  609. <p class="centered">Rūpādīhi saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ.</p>
  610. <p class="subhead">7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para46-52"></a><span class="paranum">46-52</span>. Idāni <a name="V0.0118"></a> yaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhati, tena yasmā rūpādīsu sattapaññāsāya saccikaṭṭhaparamatthesu aññatarena bhavitabbaṃ; rūpādinissitena vā, aññatra vā rūpādīhi, rūpādīnaṃ vā nissayena, tasmā iminā catukkanayena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">rūpaṃ puggalo</span>ti anuyogo sakavādissa, ucchedadiṭṭhibhayena <span class="bld">na hevā</span>ti paṭikkhepo paravādissa, niggahāropanaṃ sakavādissa. Kiṃ panetaṃ yuttaṃ, nanu rūpaṃ vedanāti vuttampi paṭikkhipitabbamevāti? Āma paṭikkhipitabbaṃ. Taṃ pana rūpato vedanāya aññasabhāvasabbhāvato, na aññattābhāvato. Ayañca rūpādīsu ekadhammatopi puggalassa aññattaṃ na icchati, tasmā yuttaṃ. Ayañca anuyogo rūpaṃ puggalo…pe… aññātāvindriyaṃ puggaloti sakalaṃ paramatthasaccaṃ sandhāya āraddho. Sakalaṃ pana paccattalakkhaṇavasena ekato vattuṃ na sakkāti tantivasena anuyogalakkhaṇamattametaṃ ṭhapitaṃ. Tena viññū atthaṃ vibhāventi. Vādakāmena pana imaṃ lakkhaṇaṃ gahetvā yathā yathā paravādissa okāso na hoti, tathā tathā <a name="P0.0021"></a> vattabbaṃ. Iti tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattāpi yuttameva. Iminā nayena sabbānuyogesu attho veditabbo.</p>
  612. <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">rūpasmiṃ puggalo</span>tiādīsu yathā ekaṃ mahābhūtaṃ nissāya tayo mahābhūtā, vatthurūpaṃ nissāya viññāṇaṃ rūpasminti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ rūpasmiṃ puggalo? Yathā ca sabhāgavinibbhogato vedanādayo sabbadhammā, arūpā vā pana cattāro khandhā, nibbānameva vā ‘‘aññatra rūpā’’ti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggalo? Yathā <a name="M0.0123"></a> ca cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayavasena ‘‘vedanāya rūpaṃ…pe… viññāṇasmiṃ rūpa’’nti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggaloti? Sabbānuyogesu pana ucchedadiṭṭhibhayena ceva samayavirodhena ca paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha atthato pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsāya saccikaṭṭhesu ekekasmiṃ cattāri cattāri katvā niggahavasena aṭṭhavīsādhikāni dve pañcakasatāni dassitāni. Paravādīpakkhepi paṭikammavasena tattakāneva. Yā panettha atthi puggaloti vutte sakavādissa paṭiññā, sā sutte āgatena sammutivasena. Yo rūpaṃ puggalotiādīsu paṭikkhepo, so sakkāyadiṭṭhipañhassa ṭhapanīyattā. Paravādissa paṭikammaṃ chalavasenevāti.</p>
  613. <p class="centered">Catukkanayasaṃsandanaṃ.</p>
  614. <p class="centered">Niṭṭhitā ca saṃsandanakathā.</p>
  615. <p class="subhead">8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Idāni <a name="V0.0119"></a> lakkhaṇayutti nāma hoti. Tattha yasmā ṭhapetvā nibbānaṃ seso saccikaṭṭhaparamattho paccayapaṭibaddhatāya sappaccayo, paccayehi samāgamma katattā saṅkhato, uppajjitvā nirujjhanato sadā abhāvato asassato, uppattikāraṇasaṅkhātassa nimittassa atthitāya sanimitto, nibbānaṃ vuttappakārābhāvato appaccayaṃ asaṅkhataṃ sassataṃ animittanti idaṃ saccikaṭṭhassa lakkhaṇaṃ. Tasmā yadi puggalopi saccikaṭṭhaparamatthova tassāpi iminā lakkhaṇena bhavitabbanti sandhāya <span class="bld">puggalo sappaccayo</span>tiādayo aṭṭhapi anuyogā sakavādissa<a name="P0.0022"></a>, paṭikkhepo paravādissa. Ājānāhi niggahantiādi panettha saṅkhittaṃ. Evametāni sakavādīpakkhe anulomapaccanīke anulomamattavasena aṭṭha pañcakāni veditabbāni.</p>
  617. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Paravādīpakkhepi paccanīkānulome paccanīkamattavasena aṭṭheva. Tattha yasmā paravādinā suttavasena sammutisaccaṃ sādhitaṃ, sammutiyā ca sappaccayādibhāvo <a name="M0.0124"></a> natthi, tasmā yāthāvato ca paṭikkhepo sakavādissa. Chalavasena pana vattabbaṃ ‘‘ājānāhi paṭikamma’’ntiādi sabbaṃ idhāpi saṅkhittameva.</p>
  618. <p class="centered">Lakkhaṇayuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  619. <p class="subhead">9. Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para55-59"></a><span class="paranum">55-59</span>. Idāni vacanasodhanaṃ hoti. Tattha yadetaṃ puggalo upalabbhatīti vacanaṃ, taṃ sodhetuṃ <span class="bld">puggalo upalabbhati, upalabbhati puggalo</span>ti. Pucchā sakavādissa. Tassattho – yadetaṃ puggalo upalabbhatīti padadvayaṃ, taṃ ekatthaṃ vā bhaveyya nānatthaṃ vā. Yadi tāva nānatthaṃ, yathā aññaṃ rūpaṃ, aññā vedanā, evaṃ añño puggalo, añño upalabbhatīti āpajjati. Athekatthaṃ, yathā yaṃ cittaṃ taṃ mano, evaṃ sveva puggalo, so upalabbhatīti āpajjati. Tena taṃ vadāmi ‘‘yadi te yo puggalo, so upalabbhati, evaṃ sante yo yo upalabbhati, so so puggaloti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi eta’’nti? Tato puggalavādī yasmā puggalassa upalabbhataṃ <a name="V0.0120"></a> icchati, na upalabbhamānānampi rūpādīnaṃ puggalabhāvaṃ, tasmā <span class="bld">puggalo upalabbhati, upalabbhati ke hi ci puggalo ke hi ci na puggalo</span>tiādimāha. Tassattho – mama puggalo atthi puggaloti satthu vacanato upalabbhati. Yo pana upalabbhati, na so sabbo puggalo, atha kho ke hi ci puggalo ke hi ci na puggaloti. Tattha <span class="bld">ko</span>-kāratthe <span class="bld">ke-</span>kāro, <span class="bld">hi-</span>kāro ca nipātamatto. Koci puggalo, koci na puggaloti ayaṃ panettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – puggalopi hi rūpādīsupi yo koci dhammo upalabbhatiyeva, tattha puggalova puggalo. Rūpādīsu <a name="P0.0023"></a> pana kocipi na puggaloti. Tato taṃ sakavādī āha – <span class="bld">puggalo ke hi ci upalabbhati ke hi ci na upalabbhatī</span>ti. Tassattho – puggalo upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte yadi upalabbhatīti anuññāto dhammo puggalato anaññopi koci puggalo koci na puggalo, puggalopi <a name="M0.0125"></a> te koci upalabbhati, koci na upalabbhatīti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti? So puggalassa anupaladdhiṃ anicchanto <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati. Ito paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi sabbaṃ saṅkhittaṃ. Vitthārato pana veditabbaṃ. <span class="bld">Puggalo saccikaṭṭho</span>tiādīsupi eseva nayo. Sabbāni hetāni upalabbhativevacanāneva, apica yasmā ‘‘puggalo upalabbhatisaccikaṭṭhaparamatthenā’’ti ayaṃ puggalavādino paṭiññā, tasmāssa yatheva puggalo upalabbhatīti laddhi, evamevaṃ puggalo saccikaṭṭhotipi āpajjati. Yā panassa puggalo atthīti laddhi, tassā vijjamānotivevacanameva, tasmā sabbānipetāni vacanāni sodhitāni.</p>
  621. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Tattha yaṃ avasāne <span class="bld">‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’</span>tiādi vuttaṃ, tatrāyamadhippāyo – yañhetaṃ paravādinā ‘‘puggalo atthi, atthi kehici puggalo, kehici na puggalo’’ti vuttaṃ, taṃ yasmā atthato puggalo atthi, atthi na sabbo puggaloti ettakaṃ hoti, tasmā naṃ sakavādī sampaṭicchāpetvā idāni naṃ evaṃ anuyuñjati. Tayā hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti vacanamattaṃ nissāya ‘‘puggalo atthī’’ti laddhi gahitā, yathā ca bhagavatā etaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā, sadā sato’’tiādinā (su. ni. 1125) nayena ‘‘natthī’’tipi vuttaṃ, tasmā yatheva te ‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’ti laddhi, tathā puggalo natthi, natthi na sabbo puggalotipi āpajjati, kiṃ etaṃ sampaṭicchasīti? Atha naṃ asampaṭicchanto <span class="bld">na hevā</span>ti paṭikkhipati. Sesamettha niggahādividhānaṃ vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  622. <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  623. <p class="subhead">10. Paññattānuyogavaṇṇanā</p>
  624. <p class="bodytext"><a name="para61-66"></a><span class="paranum">61-66</span>. Idāni <a name="V0.0121"></a> paññattānuyogo nāma hoti. Rūpadhātuyā hi puggalavādī <a name="P0.0024"></a> rūpiṃ puggalaṃ paññapeti, tathā arūpadhātuyā arūpiṃ. Tassa taṃ laddhiṃ bhindituṃ sabbāpi pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa<a name="M0.0126"></a>. So hi <span class="bld">rūpī</span>ti vutte rūpakāyasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. <span class="bld">Kāmī</span>ti vutte vītarāgasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā natthitāya paṭikkhipati. <span class="bld">Arūpī</span>ti vuttepi arūpakkhandhasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. Dvīsupi nayesu sattoti puggalassa vevacanavasena vuttaṃ.</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Idāni yasmā so ‘‘kāye kāyānupassī’’ti āgataṭṭhāne añño kāyo añño puggaloti icchati, tasmā taṃ laddhiṃ bhindituṃ <span class="bld">kāyoti vā sarīranti vā</span>tiādi sakavādīpucchā hoti. Tattha <span class="bld">kāyaṃ appiyaṃ karitvā</span>ti kāyaṃ appetabbaṃ allīyāpetabbaṃ ekībhāvaṃ upanetabbaṃ avibhajitabbaṃ katvā pucchāmīti attho. <span class="bld">Esese</span>ti eso soyeva. Ese esetipi pāṭho. Eso esoyevāti attho. <span class="bld">Ekaṭṭhe</span>ti ekaṭṭho. <span class="bld">Same samabhāge tajjāte</span>ti samo samabhāgo tajjātiko. Vacanamatteyevettha bhedo. Atthato pana kāyova esoti pucchati. Paravādī nānattaṃ apassanto <span class="bld">āmantā</span>ti paṭijānāti. <span class="bld">Puggaloti vā jīvoti vā</span>ti pucchāyapi eseva nayo. <span class="bld">Añño kāyo</span>ti puṭṭho pana kāyānupassanāya evaṃladdhikattā paṭijānāti. <span class="bld">Aññaṃ jīva</span>nti puṭṭho pana āhacca bhāsitaṃ suttaṃ paṭikkhipituṃ asakkonto avajānāti. Tato paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi uttānatthameva.</p>
  626. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Paravādīpakkhe pana <span class="bld">añño kāyo añño puggalo</span>ti puṭṭho sakavādī ṭhapanīyapañhattā paṭikkhipati, paravādī chalavasena paṭikammaṃ karoti. Tampi uttānatthamevāti.</p>
  627. <p class="centered">Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  628. <p class="subhead">11. Gatianuyogavaṇṇanā</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para69-72"></a><span class="paranum">69-72</span>. Idāni <a name="V0.0122"></a> gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhianuyogo hoti. Tattha yasmā puggalavādī ‘‘sa sattakkhattuparamaṃ sandhāvitvāna <a name="P0.0025"></a> puggalo’’tiādīni (saṃ. ni. 2.133; itivu. 24) suttāni nissāya puggalo sandhāvatīti laddhiṃ gahetvā voharati<a name="M0.0127"></a>, tasmāssa taṃ laddhiṃ bhindituṃ <span class="bld">sandhāvatī</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">sandhāvatī</span>ti saṃsarati gamanāgamanaṃ karoti. Attano laddhivasena paṭiññā paravādissa. <span class="bld">So puggalo</span>tiādayo anuyogopi sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Tattha <span class="bld">so</span>ti soyevāti attho. Evaṃ pana anuyutto sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipati. <span class="bld">Añño</span>ti puṭṭho ucchedadiṭṭhibhayena. <span class="bld">So ca añño cā</span>ti puṭṭho ekaccasassatadiṭṭhibhayena. <span class="bld">Neva so na añño</span>ti puṭṭho amarāvikkhepadiṭṭhibhayena. Puna cattāropi pañhe ekato puṭṭho catunnampi diṭṭhīnaṃ bhayena paṭikkhipitvā puna yānissa suttāni nissāya laddhi uppannā tāni dassento <span class="bld">tena hi puggalo</span> <span class="bld">sandhāvatī</span>tiādimāha.</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Puna sakavādinā ‘‘yvāyaṃ tava laddhiyā sandhāvati, kiṃ so asmiñca parasmiñca loke ekoyevā’’ti adhippāyena <span class="bld">svevā</span>ti niyametvā puṭṭho sassatabhayā paṭikkhipitvā puna daḷhaṃ katvā tatheva puṭṭho yasmā so puggalova na añño bhāvo, ‘‘so tato cuto idhūpapanno’’tiādisuttampi (pārā. 12; dī. ni. 1.245) atthi, tasmā paṭijānāti. <span class="bld">Sveva manusso</span>ti puṭṭho manussasseva devattābhāvato paṭikkhipati.</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Puna puṭṭho ‘‘ahaṃ tena samayena sunetto nāma satthā ahosi’’ntiādisuttavasena (a. ni. 7.66 atthato samānaṃ) paṭijānāti. Athassa sakavādī devamanussupapattīnaṃ nānattato vacanaṃ micchāti pakāsento <span class="bld">manusso hutvā</span>tiādimāha.</p>
  632. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Tattha <span class="bld">hevaṃ maraṇaṃ na hehitī</span>ti evaṃ sante maraṇaṃ na bhavissatīti attho. Ito paraṃ yakkho petoti attabhāvanānattavasena anuyoganānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Khattiyo</span>tiādīni jātivasena ceva aṅgavekallādivasena ca vuttāni.</p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Puna <a name="M0.0128"></a><a name="V0.0123"></a> <span class="bld">na vattabba</span>nti paravādinā puṭṭho idhaṭṭhakassa upapattivasena paralokassa gamanābhāvato paṭiññā sakavādissa puna sotāpannassa bhavantarepi sotāpannabhāvāvijahanato dutiyapaṭiññāpi tasseva. <span class="bld">Hañcī</span>tiādivacanaṃ paravādissa.</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Puna devaloke upapannassa manussattābhāvadassanena anuyogo sakavādissa.</p>
  636. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Tato paraṃ <span class="bld">anañño avigato</span>ti ettha <span class="bld">anañño</span>ti sabbākārena ekasadiso. <span class="bld">Avigato</span>ti ekenāpi ākārena avigatoti attho. <span class="bld">Na heva</span>nti devaloke upapannassa manussabhāvābhāvato evamāha.</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Puna <a name="P0.0026"></a> daḷhaṃ katvā anuyutto ‘‘sveva puggalo sandhāvatī’’ti laddhiyā anujānāti. <span class="bld">Hatthacchinno</span>tiādi ākāravigamanadassanena avigato <span class="bld">sandhāvatī</span>ti laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aḷacchinno</span>ti yassa aṅguṭṭhakā chinnā. <span class="bld">Kaṇḍaracchinno</span>ti yassa mahānhārū chinnā.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Sarūpo</span>tiādīsu paṭhame pañhe iminā rūpakāyena saddhiṃ agamanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye antarābhavapuggalaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi tassa laddhiyā sarūpova gantvā mātukucchiṃ pavisati. Athassa taṃ rūpaṃ bhijjati. <span class="bld">Taṃ jīva</span>nti yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati, kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Paravādī idha sarīranikkhepā suttavirodhā ca paṭikkhipati.</p>
  639. <p class="bodytext"><span class="bld">Savedano</span>tiādīsu asaññūpapattiṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Taṃ jīva</span>nti yena vedanādisaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati. Kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti etissā hi laddhiyā pañcapi khandhā sarīranti adhippetā. Paravādī suttavirodhā paṭikkhipati.</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Arūpo</span>tiādīsu paṭhame pañhe antarābhavaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye arūpā rūpaṃ upapajjamānaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Aññaṃ, jīva</span>nti yaṃ <a name="M0.0129"></a> rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya arūpo <a name="V0.0124"></a> sandhāvati, kiṃ te taṃ sarīraṃ aññaṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati.</p>
  641. <p class="bodytext"><span class="bld">Avedano</span>tiādīsu saññībhavaṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Aññaṃ jīva</span>nti yaṃ vedanādisaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya avedano aviññāṇo sandhāvati, kiṃ te taṃ aññaṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Rūpaṃ sandhāvatī</span>tiādīsu ye rūpādayo khandhe upādāya puggalaṃ paññapeti, kiṃ te tasmiṃ puggale sandhāvante tampi rūpaṃ sandhāvatīti pucchati. Paravādī ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti sattasseva sandhāvanavacanato <a name="P0.0027"></a> paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthi, tasmā tasmiṃ sandhāvante tenapi rūpena sandhāvitabbanti saññāya paṭijānāti. Vedanādīsupi eseva nayo.</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Rūpaṃ na sandhāvatī</span>tiādīsu yasmā te rūpaṃ puggalo na hoti, sveva ca sandhāvatīti vadesi, tasmā taṃ pucchāmi, kiṃ te rūpaṃ na sandhāvatīti attho. Itaro puggale sandhāvante na sakkā tassa upādānabhūtena rūpena sandhāvitunti saññāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho sattānaññeva sandhāvanavacanato paṭijānāti. Sesamettha uttānameva.</p>
  644. <p class="bodytext">Gāthānaṃ pana ayamattho – āyasmato matena rukkhaṃ upādāya chāyā viya, indhanaṃ upādāya aggi viya ca, khandhe upādāya puggalo; rūpādīnaṃ sandhāvane asati tesu khandhesu bhijjamānesu so tava puggalo bhijjati ce, evaṃ sante ucchedā bhavati diṭṭhi, ucchedadiṭṭhi te āpajjati. Katarā yā buddhena vivajjitā akusaladiṭṭhi. Yā pana ‘‘ucchedavādī samaṇo gotamo’’ti pariyāyabhāsitā, na taṃ vadāmāti dasseti. Athāpi tesu khandhesu bhijjamānesu so puggalo na bhijjati, evaṃ sante sassato puggalo hoti. Tato so nibbānena samasamo āpajjati<a name="M0.0130"></a>. <span class="bld">Samasamo</span>ti ativiya samo, samena vā samo, samabhāveneva samo. Yatheva nibbānaṃ nuppajjati na bhijjati, evaṃ te puggalopi tena samasamoti.</p>
  645. <p class="centered">Gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhānuyogo niṭṭhito.</p>
  646. <p class="centered">Anuyogavaṇṇanā.</p>
  647. <p class="subhead">12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Idāni <a name="V0.0125"></a> upādāpaññattānuyogo hoti. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññāpaṭikkhepo paravādissa. So hi rukkhaṃ upādāya chāyāya viya, indhanaṃ upādāya aggissa viya ca, rūpādīni upādāya <a name="P0.0028"></a> puggalassa paññattiṃ paññāpanaṃ avabodhanaṃ icchati, tasmā ‘‘rūpaṃ upādāyā’’ti puṭṭho paṭijānāti. Puna yathā rukkhupādānā chāyā rukkho viya, indhanupādāno ca aggi indhanaṃ viya aniccādidhammo, evaṃ te rūpādiupādāno puggalo rūpādayo viya aniccoti imamatthaṃ puṭṭho attano laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati.</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlo</span>tiādīsu nīlarūpena saddhiṃ puggalassa ekattaṃ, ekasarīre nīlādīnaṃ bahūnaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Kusalaṃ vedana</span>nti etthāpi vedanāya saddhiṃ ekattaṃ ekasantāne bahūnaṃ kusalavedanānaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati. Dutiyanaye maggakusalotiādivacanasabbhāvato chekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Saphalo</span>tiādīni puṭṭho tathārūpassa vohārassa abhāvato paṭikkhipati.</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Akusalapakkhe achekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Abyākatapakkhe sassatādivasena abyākatabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Cakkhuṃ</span> <a name="M0.0131"></a> <span class="bld">upādāyā</span>tiādīsu ‘‘cakkhumā visamānīva…pe… pāpāni parivajjaye’’ti(udā. 43) ādivohārasabbhāvato paṭijānāti. Cakkhumattādinirodhena puggalanirodhaṃ anicchanto paṭikkhipati.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Rūpaṃ upādāya vedanaṃ upādāyā</span>ti ettha aññepi rūpamūlakā dukatikacatukkā veditabbā. Yasmā pana khandhe upādāya puggalassa paññatti, tasmā dvepi tayopi cattāropi pañcapi <a name="V0.0126"></a> upādāya paññattiṃ paṭijānāti. Ekasantāne pana dvinnaṃ pañcannaṃ vā abhāvā paṭikkhipati. Āyatanādīsupi eseva nayo.</p>
  655. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Idāni yaṃ upādāya yassa paññatti, yathā tassa aniccatāya tassāpi aniccatā, tato ca aññattaṃ siddhaṃ, evaṃ tassa puggalassāpi āpajjatīti dassetuṃ <span class="bld">yathā rukkha</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">upādāyā</span>ti paṭicca āgamma, na vinā tanti attho. Paravādī pana tathā anicchanto laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati.</p>
  656. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Nigaḷo</span>ti saṅkhalikabandhanaṃ. <span class="bld">Negaḷiko</span>ti tena bandhako <span class="bld">yassa rūpaṃ so rūpavā</span>ti yasmā yassa rūpaṃ so rūpavā hoti, tasmā yathā na nigaḷo <a name="P0.0029"></a>…pe… añño rūpavāti attho.</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Citte citte</span>tiādīsu sarāgādicittavasena sarāgāditaṃ sandhāya cittānupassanāvasena paṭijānāti. <span class="bld">Jāyatī</span>tiādinā nayena puṭṭho puggalassa khaṇikabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. ‘‘So’’ti vā ‘‘añño’’ti vā puṭṭho sassatucchedabhayena paṭikkhipati. Puna na vattabbaṃ ‘‘kumārako’’ti vā ‘‘kumārikā’’ti vā puṭṭho lokavohārasamucchedabhayena vattabbanti paṭijānāti. Sesamettha pākaṭameva.</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Idāni paravādī aññenākārena laddhiṃ patiṭṭhāpetukāmo <span class="bld">na vattabbaṃ puggalo upalabbhatī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">na vattabba</span>nti kiṃ te iminā evaṃ bahunā upādāpaññattānuyogena, idaṃ tāva vadehi, kiṃ na vattabbaṃ ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti. Tato sakavādinā āmantāti vutte <span class="bld">nanu yo passatī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yo</span>ti puggalo<a name="M0.0132"></a>. <span class="bld">Ya</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Yenā</span>ti cakkhunā. <span class="bld">So</span>ti puggalo. <span class="bld">Ta</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti cakkhunā. Idaṃ vuttaṃ hoti – nanu yo yaṃ rūpaṃ yena cakkhunā passati, so taṃ rūpaṃ tena cakkhunā passanto puggaloti. Sakavādī kiñcāpi cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ gacchantaṃ cakkhumeva rūpaṃ passati, tathā sotameva saddaṃ suṇāti…pe… viññāṇameva dhammaṃ vijānāti, ‘‘atthi arahato cakkhu, passati arahā cakkhunā rūpa’’ntiādisammutivasena pana āmantāti paṭijānāti.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Tato <a name="V0.0127"></a> chalavādaṃ nissāya paravādinā puggalassa vattabbatāya sādhitāya tameva vādaṃ parivattetvā <span class="bld">puggalo upalabbhatī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yo na passatī</span>ti andho asaññasatto arūpaṃ upapanno nirodhaṃ samāpanno, anandhopi ca aññatra dassanasamayā na passati nāma. Sesavāresupi eseva nayo. Sesaṃ pāḷivaseneva atthato veditabbaṃ.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Suttasaṃsandanāyaṃ dibbassa cakkhuno rūpagocarattā <span class="bld">rūpaṃ passatī</span>ti āha. Dutiyavāre ‘‘satte passāmī’’tivacanato <span class="bld">puggalaṃ passatī</span>ti āha. Tatiyavāre ‘‘rūpaṃ disvā puggalaṃ vibhāvetī’’ti laddhito <span class="bld">ubho passatī</span>ti āha. Yasmā pana passitabbaṃ nāma diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātanti catubbidhe rūpasaṅgahe rūpāyatanameva saṅgahitaṃ, tasmā sakavādī ‘‘rūpaṃ puggalo, puggalo rūpaṃ, ubho rūpa’’nti anuyogaṃ karoti. Tassattho pākaṭoyevāti.</p>
  661. <p class="centered">Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā.</p>
  662. <p class="subhead">13. Purisakārānuyogavaṇṇanā</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Idāni <a name="P0.0030"></a> purisakārānuyogo hoti. Tattha kamme sati niyamato tassa kārakenapi bhavitabbanti laddhiyā pucchā paravādissa, tathārūpānaṃ kammānaṃ atthitāya paṭiññā sakavādissa. Puna <span class="bld">kattā kāretā</span>ti pucchā paravādissa. Tattha <span class="bld">kattā</span>ti tesaṃ kammānaṃ kārako. <span class="bld">Kāretā</span>ti āṇattidesanādīhi upāyehi kārāpako. Idāni yasmā <a name="M0.0133"></a> paravādī puggalaṃ sandhāya kattāti pucchati, na karaṇamattaṃ, tasmā paṭikkhepo sakavādissa.</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Tassa kattā kāretā</span>ti ettha yadi yaṃ yaṃ upalabbhati, tassa tassa kattā puggalo te upalabbhati, kiṃ tassāpi kārako ca kārāpako ca añño puggalo upalabbhatīti attho. Paravādī tathā anicchanto issaranimmānavādabhayena paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā puggalaṃ mātāpitaro janenti nāmaṃ karonti posenti, tasmāssa te kārakā. Ye ca pana taṃ kalyāṇamittā vā ācariyā vā tāni tāni vijjāṭṭhānasippāyatanāni sikkhāpenti<a name="V0.0128"></a>, te kārāpakā nāmāti imamatthaṃ sandhāya paṭijānāti. Purimakammameva tassa kattā ceva kārāpetā cāti adhippetaṃ.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Tassa tassevā</span>ti iminā idaṃ pucchati – yadi kammānaṃ kārakassa kattā tassāpi kattā tassāpi kattā attheva, evaṃ sante purimena purimena avassaṃ pacchā pacchā puggalo kātabboti imināpi te kammānaṃ kārakena puggalena āyatiṃ añño puggalo kātabbo, tenāpi aññoti natthi dukkhassa antakiriyā, natthi vaṭṭassa upacchedo, natthi appaccayaparinibbānaṃ. Paccayābhāvena paccayapaṭibaddhassa dukkhassa abhāvā yaṃ nibbānaṃ vuttaṃ, natthi te tanti. Atha vā <span class="bld">tassa tassevā</span>ti yadi kammaṃ kammamattaṃ na hoti, tassa pana kārako puggalo, tassāpi kārako, tassāpi kārakoti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā kammavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Paravādī taṃ anicchanto paṭikkhipati. Ito aparāsupi upalabbhati sāmaññena kārakapucchāsu puggalaṃyeva sandhāya ‘‘kattā kāretā’’ti <a name="P0.0031"></a> vuttaṃ, na paccaye. Na hi mahāpathavīādīnaṃ paccayā natthi.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ kattā</span>ti pañho ‘‘saṅkhāravantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Vipāko upalabbhatī</span>tiādi vipākapaṭisaṃvedīvasena puggalaṃ dassentassa laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vipākapaṭisaṃvedī</span>ti anuyogo paravādissa<a name="M0.0134"></a>, vipākapavattito aññassa vedakassa abhāvā paṭikkhepo sakavādissa. Puna pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Tassa paṭisaṃvedī</span>ti tassa vipākapaṭisaṃvedakassa paṭisaṃvedī yasmā pana paṭisaṃveditabbo nāma vipāko, na ca puggalo vipāko, tasmā paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho yasmā puññavipāke ṭhitattā vipākapaṭisaṃvedī puttaṃ vā patiṃ vā mātā vā jāyā vā paricumbati parisajjati, tasmā tathārūpaṃ paṭisaṃveditaṃ sandhāya paṭijānāti paravādī.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> <a name="V0.0129"></a> <span class="bld">tassevā</span>ti yadi vipāko vipākamattaṃ na hoti, tassa pana paṭisaṃvedī puggalo, tassāpi paṭisaṃvedī tassāpi paṭisaṃvedīti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā vipākavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Ito paraṃ upalabbhatisāmaññena paṭisaṃvedīpucchāsu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākapaṭisaṃvedī</span>ti pañho ‘‘vedanavantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Dibbaṃ sukha</span>ntiādi kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ bhājetvā dassanavasena āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sakavādino cettha puggalavaseneva paṭisaṃvedīpaṭikkhepo veditabbo, na vedayitavasena.</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Mahāpathavī</span>ādīni hi ārammaṇaṃ katvā vedayitānaṃ uppatti appaṭisiddhā.</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. <span class="bld">Kattā kāretā vipākapaṭisaṃvedī</span>tiādi vomissakanayavasena āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">so karotī</span>ti yaṃ tvaṃ kattāti ca paṭisaṃvedīti ca vadesi, kiṃ soyeva karoti, so paṭisaṃvedeti. Ayamanuyogo sakavādissa, suttavirodhabhayena paṭikkhepo paravādissa.</p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Puna <a name="M0.0135"></a> puṭṭho ‘‘idha nandati pecca nandatī’’tiādisuttavasena (dha. pa. 18) paṭiññā tasseva. Athassa vacanokāsaṃ paṭibāhanto sakavādī <span class="bld">sayaṃkataṃ sukhadukkha</span>nti <a name="P0.0032"></a> āha.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Tattha <span class="bld">añño karotī</span>ti kārakavedakānaṃ aññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayena paṭikkhipitvā puna puṭṭho ‘‘manussabhūto katvā devabhūto paṭisaṃvedetī’’ti maññamāno paṭijānāti<a name="V0.0130"></a>. Evaṃvādino pana paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">So ca añño cā</span>ti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho purime dvepi naye ekato katvā paṭijānāti. Evaṃvādino pana sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati.</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Neva so karotī</span>ti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhavaseneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho yasmā manusso devalokūpapattiyā kammaṃ katvā na manussabhūtova paṭisaṃvedeti, nāpi yena kammaṃ kataṃ, tato aññova paṭisaṃvedeti, tasmā kārakato vedako neva so hoti, na aññoti maññamāno paṭijānāti. Laddhimattamevetaṃ? Evaṃvādino pana asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati. Apica imasmiṃ vomissakanaye ādito paṭṭhāya imināpi nayena attho veditabbo. Yasmā hi ayaṃ puggalavādī kammānaṃ kārakañceva vedakañca icchati, tasmāssa yo kārako, teneva vā vedakena bhavitabbaṃ, aññena vā ubhohi vā bhavitabbaṃ, ubhohi vāpi na bhavitabbanti idamāpannaṃ hoti. Evamāpannameva anuyogaṃ anuyuñjanto sakavādī ‘‘so karotī’’tiādayo cattāropi vikappe āha. Sesaṃ vuttappakārameva.</p>
  678. <p class="bodytext">Pariyosāne pana cattāropi pañhā ekato puṭṭhā. Tattha paṭikkhepo ca paṭijānanā ca sayaṃkatādidosappatti ca purimanayeneva veditabbā. Ito <a name="M0.0136"></a> paraṃ ‘‘kalyāṇapāpakānī’’ti avatvā heṭṭhā vuttanayā eva ‘‘kammaṃ atthī’’tiādinā vikappena dassitā. Tesampi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
  679. <p class="centered">Purisakārānuyogavaṇṇanā.</p>
  680. <p class="centered">Kalyāṇavaggotipi etasseva nāmaṃ.</p>
  681. <p class="subhead">14. Abhiññānuyogavaṇṇanā</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Ito <a name="P0.0033"></a> paraṃ abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā hoti. Tattha <span class="bld">āmantā</span>ti sakavādinā paṭiññāte paravādī ‘‘bahiddhā anindriyabaddharūpe iddhividhādivisesādhigamo natthi, ajjhattaṃ <a name="V0.0131"></a> atthi, tasmā iddhādinibbattakena puggalena bhavitabba’’nti maññamāno <span class="bld">nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī</span>tiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.</p>
  683. <p class="centered">Abhiññānuyogavaṇṇanā.</p>
  684. <p class="subhead">15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Idāni <span class="bld">mātā</span>tiādiko ñātakānuyogo. <span class="bld">Khattiyo</span>tiādiko jātianuyogo. <span class="bld">Gahaṭṭho pabbajito</span>ti paṭipattianuyogo. <span class="bld">Devo manusso</span>ti upapattianuyogo. <span class="bld">Sotāpanno</span>tiādiko paṭivedhānuyogo, ariyānuyogotipi vuccati. Te sabbe uttānatthāyeva. ‘‘Arahā hutvā na arahā’’ti panettha moghapañhattā na vuttaṃ.</p>
  686. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Cattāro purisayugā</span>tiādi saṃghānuyogo, sopi uttānatthoyeva.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Saṅkhato</span>tiādi saccikaṭṭhasabhāvānuyogo. Tattha <span class="bld">tatiyā koṭī</span>ti pucchā sakavādissa. Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho puggalaṃ sandhāya paṭiññā tasseva.</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Añño</span> <a name="M0.0137"></a> <span class="bld">puggalo</span>tipañhepi saṅkhatehi khandhehi aññattaṃ anicchanto paṭikkhepo tasseva.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Khandhā saṅkhatā</span>tiādi saṅkhatāsaṅkhatāni sarūpena dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Rūpaṃ saṅkhata</span>ntiādi khandhe vibhāgato dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Puggalassa uppādo</span>ti pucchā sakavādissa, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’tiādisuttavasena <a name="V0.0132"></a> paṭiññā paravādissa. Saṅkhatabhāvaṃ panassa so na icchati, tasmā paṭikkhipati.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Puna <span class="bld">na uppādo paññāyatī</span>tiādinā nayena puṭṭho ‘‘dukkhameva hi sambhoti<a name="P0.0034"></a>, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.171) puggalassa uppādādayo nāma na yujjantīti paṭijānāti.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Atthatthamhī</span>ti atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Tattha <span class="bld">atthī</span>ti pucchati. Tassa atthitāya sassataṃ, natthitāya. Ucchedo āpajjati. Tadubhayampi anicchanto pacchā paṭikkhipati.</p>
  694. <p class="centered">Ñātakānuyogādivaṇṇanā.</p>
  695. <p class="subhead">19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Bhavaṃ nissāya pañhe <span class="bld">bhava</span>nti upapattibhavaṃ.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Vedanaṃ vediyamānapañhe vedanaṃ vediyamāno pariggahitavedano yogāvacarova pajānāti, bālaputhujjano nappajānāti.</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Kāyānupassanādipañhā uttānatthāyeva.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Pārāyanagāthāya <a name="M0.0138"></a> <span class="bld">suññato lokaṃ avekkhassū</span>ti sattasuññatavasena khandhalokaṃ olokehīti attho.</p>
  700. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Puggalo avekkhatī</span>ti sakavādipucchā. Paravādissa hi ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti gāthāya yo avekkhati, so puggaloti laddhi, tasmā naṃ evaṃ pucchati. <span class="bld">Saha rūpenā</span>ti <a name="V0.0133"></a> rūpakāyena saddhiṃ. Tato anissaṭo hutvāti attho. Idaṃ pañcavokāravasena anujānitvā puna taṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayena paṭikkhipati. <span class="bld">Vinā rūpenā</span>ti idaṃ catuvokāravasena anujānitvā puna aññaṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayeneva paṭikkhipati. ‘‘Abbhantaragato’’ti ca ‘‘bahiddhā nikkhamitvā’’ti ca idaṃ ‘‘saha rūpena vinā rūpenā’’ti heṭṭhā vuttassa lakkhaṇavacanaṃ. Tattha <span class="bld">abbhantaragato</span>ti rūpassa antogato, ito vā etto vā anikkhamitvā rūpaparicchedavaseneva ṭhito hutvāti attho. <span class="bld">Nikkhamitvā</span>ti rūpaparicchedaṃ atikkamitvā. Rūpaṃ anissito hutvāti attho.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Anattā</span>ti attanā jīvena puggalena rahito. Ekadhammepi puggalo natthīti attho. Evaṃ sabbasuttānaṃ āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva <a name="P0.0035"></a> attho veditabbo. Idha pana sandhāyabhāsitamattameva vakkhāma.</p>
  702. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Vuttaṃ bhagavatā sappikumbho</span>tiādi ‘‘sabbāva desanā yathārutavaseneva atthato na gahetabbā’’ti dassanatthaṃ ābhataṃ. Yathā hi suvaṇṇaṃ gahetvā kato suvaṇṇavikāro kumbho suvaṇṇakumbhoti vuccati, na evaṃ sappiṃ gahetvā kato sappissa vikāro sappikumbho nāma atthi. Yasmiṃ pana kumbhe sappi pakkhittaṃ, so sappikumbho nāmāti ayamettha attho. Telakumbhādīsupi eseva nayo. Yathā ca nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ, na evaṃ bhattaṃ vā yāgu vā atthi. Kālaparicchedaṃ pana akatvā divase divase dassāmāti paññattavasena ‘‘niccabhattaṃ dhuvayāgū’’ti vuccatīti ayamettha attho.</p>
  703. <p class="bodytext">‘‘Atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādīsupi yathā rūpādayo dhammā paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi, na evaṃ puggalo<a name="M0.0139"></a>. Rūpādīsu pana sati ‘evaṃnāmo’‘evaṃgotto’ti vohāro hoti. Iti iminā lokavohārena lokasammutiyā lokaniruttiyā atthi puggaloti ayamettha attho. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo’’ti (dī. ni. 1.440). Rūpādidhammā pana vināpi lokasammutiṃ paccattasāmaññalakkhaṇavasena paññāpanato atthīti ayamettha attho.</p>
  704. <p class="bodytext">Buddhānaṃ <a name="V0.0134"></a> pana <span class="bld">dve kathā</span> sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha satto, puggalo, devo, brahmātiādikā <span class="bld">sammutikathā</span> nāma. Aniccaṃ, dukkhaṃ, anattā, khandhā, dhātuyo, āyatanāni, satipaṭṭhānā, sammappadhānātiādikā <span class="bld">paramatthakathā</span> nāma.</p>
  705. <p class="bodytext">Tattha yo sammutidesanāya sattoti vā…pe… brahmāti vāti vutte jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova sattoti vā puggaloti vā posoti vā devoti vā brahmāti vā katheti. Yo paramatthadesanāya aniccanti vā dukkhanti vātiādīsu aññataraṃ sutvāva jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti. Tassa aniccantiādīsu aññataraṃ katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassa na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti<a name="P0.0036"></a>. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti. Tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Te sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Ayañhi –</p>
  706. <p class="gatha1">‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;</p>
  707. <p class="gathalast">Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhati’’.</p>
  708. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0140"></a> –</p>
  709. <p class="gatha1">‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;</p>
  710. <p class="gathalast">Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ tathalakkhaṇa’’nti.</p>
  711. <p class="bodytext">Aparo nayo – dve bhagavato desanā paramatthadesanā ca khandhādivasena, sammutidesanā ca sappikumbhādivasena. Na hi bhagavā samaññaṃ atidhāvati. Tasmā ‘‘atthi puggalo’’ti vacanamattato abhiniveso na kātabbo. Satthārā hi –</p>
  712. <p class="gatha1">‘‘Paññattiṃ <a name="V0.0135"></a> anatikkamma, paramattho pakāsito;</p>
  713. <p class="gatha2">Samaññaṃ nātidhāveyya, tasmā aññopi paṇḍito;</p>
  714. <p class="gathalast">Paramatthaṃ pakāsento, samaññaṃ nātidhāvaye’’.</p>
  715. <p class="bodytext">Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  716. <p class="centered">Puggalakathā niṭṭhitā.</p>
  717. <p class="chapter">2. Parihānikathā</p>
  718. <p class="subhead">1. Vādayuttiparihānivaṇṇanā</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. Idāni <a name="M0.0141"></a><a name="V0.0136"></a> parihānikathā hoti. Parihānidhammo aparihānidhammo, ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā sekkhassa, bhikkhuno parihānāya saṃvattanti’’ (a. ni. 2.185), ‘‘pañcime, bhikkhave, dhammā <a name="P0.0037"></a> samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 5.149) evamādīni hi suttāni nissāya sammitiyā vajjiputtakā sabbatthivādino ekacce ca mahāsaṅghikā arahatopi parihāniṃ icchanti, tasmā te vā hontu aññeyeva vā, yesaṃ ayaṃ laddhi, tesaṃ laddhibhindanatthaṃ <span class="bld">parihāyati arahā arahattā</span>ti pucchā sakavādissa. Tatra <span class="bld">parihāyatī</span>ti dve parihāniyo pattaparihāni ca appattaparihāni ca. Tattha ‘‘dutiyampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyī’’ti (saṃ. ni. 1.159) ayaṃ pattaparihāni nāma. ‘‘Mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyī’’ti (ma. ni. 1.416-418) ayaṃ appattaparihāni. Tāsu idha pattaparihāni adhippetā. Tañhi sandhāya <span class="bld">āmantā</span>ti paṭiññā paravādissa. Sakasamaye pana imaṃ pattaparihāniṃ nāma lokiyasamāpattiyāva icchanti, na arahattādīhi sāmaññaphalehi. Parasamayepi naṃ sabbasāmaññaphalesu sabbabhavesu sabbakālesu sabbesañca puggalānaṃ na icchanti. Taṃ pana tesaṃ laddhimattamevāti sabbaṃ laddhijālaṃ bhindituṃ puna <span class="bld">sabbatthā</span>tiādinā nayena desanā vaḍḍhitā.</p>
  720. <p class="bodytext">Tattha yasmā paravādī kamena parihāyitvā sotāpattiphale ṭhitassa arahato parihāniṃ na icchati, upariphalesu ṭhitasseva icchati. Yasmā ca rūpārūpabhavesu ṭhitassa na icchati, kammārāmatādīnaṃ pana parihāniyadhammānaṃ bhāvato kāmabhave ṭhitasseva icchati, tasmā ‘‘sabbatthā’’ti <a name="V0.0137"></a> puṭṭho paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho kāmabhavaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbasmimpi hi kāmabhave parihānikarā kāmaguṇā atthi, tasmā tattha parihāyatīti tassa laddhi.</p>
  721. <p class="bodytext">Tatiyapucchāya <a name="M0.0142"></a> <span class="bld">parihānī</span>ti parihānikare dhamme pucchati. Tattha yasmā parihāni nāma kammārāmatādidhammā, visesato vā kāmarāgabyāpādā eva, te ca rūpārūpabhave natthi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhepo paravādissa.</p>
  722. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbadā</span>ti kālapucchā. Tattha paṭhamapañhe yonisomanasikārakāle aparihāyanato paṭikkhipati. Dutiye ayonisomanasikaroto rattibhāge vā divasabhāge vā sabbadā parihāyanato paṭijānāti. Tatiye parihānikaradhammasamāyoge <a name="P0.0038"></a> sati muhuttameva parihāni nāma hoti, tato pubbe aparihīnassa pacchā parihīnassa ca parihāni nāma natthīti paṭikkhipati.</p>
  723. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbeva arahanto</span>ti pañhānaṃ paṭhamasmiṃ tikkhindriye sandhāya paṭikkhipati. Dutiyasmiṃ mudindriye sandhāya paṭijānāti. Tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhi.</p>
  724. <p class="bodytext"><span class="bld">Seṭṭhiudāharaṇe</span> paṭhamapucchā paravādissa, dutiyā sakavādissa. Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ maṃ tumhe pucchatha – ‘‘arahā arahattā parihāyanto catūhi phalehi parihāyatī’’ti, tatra vo paṭipucchāmi – ‘‘catūhi satasahassehi seṭṭhī seṭṭhittaṃ karonto satasahassehi parihīne seṭṭhī seṭṭhittā parihīno hotī’’ti. Tato sakavādinā ekadesena parihāniṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti vutte <span class="bld">sabbasāpateyyā parihīno hotī</span>ti pucchati. Tathā aparihīnattā sakavādī na hevāti vatvā atha naṃ ‘‘evameva arahāpi parihāyati ca. Na ca catūhi phalehī’’ti uppannaladdhikaṃ dutiyaṃ bhabbapañhaṃ pucchati. Paravādī seṭṭhino abhabbatāya niyamaṃ apassanto paṭijānitvā arahato catūhi phalehi parihānibhabbataṃ puṭṭho ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (a. ni. 3.87) vacanassa ayoniso atthaṃ gahetvā laddhiyaṃ ṭhito sotāpattiphalato parihāyituṃ abhabbataṃ sandhāya paṭikkhipati. Taṃ panassa laddhimattamevāti.</p>
  725. <p class="centered">Ettāvatā vādayutti nāma niṭṭhitā hoti.</p>
  726. <p class="subhead">2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. Idāni <a name="M0.0143"></a><a name="V0.0138"></a> ariyapuggalasaṃsandanā āraddhā. Tattha yasmā keci arahatova parihāniṃ icchanti, keci anāgāminopi, keci sakadāgāmissapi. Sotāpannassa pana sabbepi na icchantiyeva. Ye arahattā parihāyitvā anāgāmisakadāgāmibhāve ṭhitā, tesaṃ parihāniṃ icchanti, na itaresaṃ anāgāmisakadāgāmīnaṃ. Sotāpannassa <a name="P0.0039"></a> pana tepi sabbathāpi na icchantiyeva, tasmā peyyālamukhena pucchā katā. Tattha tesaṃ laddhivasena paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā. ‘‘Parihāyati anāgāmī anāgāmiphalā’’ti hi pañhasmiṃ ye anāgāmino parihāniṃ na icchanti, tesaṃ vasena paṭikkhepo. Ye pakatianāgāmino vā arahattā parihāyitvā ṭhitaanāgāmino vā parihāniṃ icchanti, tesaṃ vasena paṭiññāti idamettha nayamukhaṃ. Tassānusārena sabbapeyyālā atthato veditabbā.</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. Yaṃ panettha ‘‘sotāpattiphalassa anantarā arahattaṃyeva sacchikarotī’’ti vuttaṃ, taṃ parihīnassa puna vāyamato arahattappattiṃ sandhāya vuttaṃ. Itaro sotāpattiphalānantaraṃ arahattassa abhāvā paṭikkhipati.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Tato paraṃ ‘‘parihāni nāmesā kilesappahānassa vā mandatāya bhaveyya, maggabhāvanādīnaṃ vā anadhimattatāya, saccānaṃ vā adassanenā’’ti evamādīnaṃ vasena anuyuñjituṃ <span class="bld">kassa bahutarā kilesā pahīnā</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānādhippāyameva suttānaṃ panattho āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva veditabbo.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Samayavimutto arahā arahattā parihāyatī</span>ti ettha mudindriyo samayavimutto, tikkhindriyo asamayavimuttoti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana avasippatto jhānalābhī samayavimutto, vasippatto jhānalābhī ceva sabbe ca ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttāti sanniṭṭhānaṃ. So pana taṃ attano laddhiṃ gahetvā samayavimutto <a name="M0.0144"></a> parihāyati, itaro na parihāyatī’’ti āha. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  731. <p class="centered">Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā.</p>
  732. <p class="subhead">3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Idāni <a name="V0.0139"></a> suttasādhanā hoti. Tattha <span class="bld">uccāvacā</span>ti uttamahīnabhedato uccā ca avacā ca. <span class="bld">Paṭipādā</span>ti paṭipadā. <span class="bld">Samaṇena pakāsitā</span>ti buddhasamaṇena jotitā. Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā. Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā. Itarā dve ekenaṅgena <a name="P0.0040"></a> uccā, ekena avacā. Paṭhamaṃ vuttā eva vā uccā, itaro tissopi avacā. Tāya cetāya uccāvacāya paṭipadāya <span class="bld">na pāraṃ diguṇaṃ ya</span>nti, ekamaggena dvikkhattuṃ nibbānaṃ na gacchantīti attho. Kasmā? Yena maggena ye kilesā pahīnā, tena tesaṃ puna appahātabbato. Etena parihānidhammābhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Nayidaṃ ekaguṇaṃ muta</span>nti tañca idaṃ pāraṃ ekavāraṃyeva phusanārahaṃ na hoti. Kasmā? Ekena maggena sabbakilesānaṃ appahānato. Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti.</p>
  734. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi chinnassa chediya</span>nti chinnassa kilesavaṭṭassa puna chinditabbaṃ kiñci atthīti pucchati. Itaro tikkhindriyaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho mudindriyaṃ sandhāya paṭijānāti. Sakavādī suttaṃ āharitvā natthibhāvaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">oghapāso</span>ti kilesogho ceva kilesapāso ca.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Katassa paṭicayo</span>ti bhāvitassa maggassa puna bhāvanā. Idhāpi paṭikkhepapaṭijānanāni purimanayeneva veditabbāni.</p>
  736. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Parihānāya saṃvattantī</span>ti paravādinā ābhate sutte pañca dhammā appattaparihānāya ceva lokiyasamāpattiparihānāya ca saṃvattanti. So pana pattassa arahattaphalassa parihānāya sallakkheti. Teneva <span class="bld">atthi arahato kammārāmatā</span>ti āha. Itaropi asamayavimuttaṃ <a name="M0.0145"></a> sandhāya paṭikkhipitvā itaraṃ sandhāya paṭijānāti. Kāmarāgavasena vā pavattamānaṃ taṃ paṭikkhipitvā itarathā pavattamānaṃ paṭijānāti. Rāgādīnaṃ pana atthitaṃ puṭṭho paṭijānituṃ na sakkoti.</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Kiṃ pariyuṭṭhito</span>ti kena pariyuṭṭhito anubaddho ajjhotthato vā hutvāti attho. Anusayapucchāyapi tikkhindriyamudindriyavaseneva paṭikkhepapaṭijānanāni veditabbāni. Kalyāṇānusayoti <a name="V0.0140"></a> vacanamattasāmaññena vā paṭijānāti. <span class="bld">Rāgo upacayaṃ gacchatī</span>ti bhāvanāya pahīnaṃ sandhāyāha. Parato dosamohesupi eseva nayo. Sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pana dassanena pahīnattā upacayaṃ na icchati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  738. <p class="centered">Suttasādhanā.</p>
  739. <p class="centered">Parihānikathā niṭṭhitā.</p>
  740. <p class="chapter">3. Brahmacariyakathā</p>
  741. <p class="subhead">1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā</p>
  742. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. Idāni <a name="P0.0041"></a><a name="M0.0146"></a><a name="V0.0141"></a> brahmacariyakathā hoti. Tattha dve brahmacariyavāsā, maggabhāvanā ca pabbajjā ca. Pabbajjā sabbadevesu natthi. Maggabhāvanā ṭhapetvā asaññasatte sesesu appaṭisiddhā. Tattha ye paranimmitavasavattideve upādāya taduparidevesu maggabhāvanampi na icchanti seyyathāpi sammitiyā, te sandhāya <span class="bld">natthi devesū</span>ti pucchā sakavādissa. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21) idaṃ suttaṃ nissāya dvepi brahmacariyavāsā natthi devesūti uppannaladdhivasena paṭiññā paravādissa. Puna dvinnampi brahmacariyānaṃ antarāyikadhammavaseneva <span class="bld">sabbe devā jaḷā</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">hatthasaṃvācikā</span>ti mūgā viya hatthamuddhāya vattāro. Parato <span class="bld">atthi devesū</span>ti pucchā paravādissa, maggabhāvanaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Paṭiññāya adhippāyaṃ asallakkhetvā pabbajjāvasena anuyogo paravādissa.</p>
  743. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Yattha natthi pabbajjā</span>ti pañhe gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tasseva. Puna puṭṭho paccantavāsino ceva asaññasatte ca sandhāya paṭiññā tasseva. <span class="bld">Yo pabbajatī</span>tiādīsu pucchāsupi eseva nayo. Puna ‘‘atthi devesū’’ti pañhepi maggabhāvanaṃ sandhāyeva paṭiññā sakavādissa, ‘‘sabbadevesū’’ti vutte asaññasatte sandhāya paṭikkhepo tasseva.</p>
  744. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Manussesū</span>ti <a name="V0.0142"></a> pañhadvaye jambudīpake sandhāya paṭiññā. Paccantavāsino sandhāya paṭikkhepo veditabbo.</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi yattha atthī</span>ti atthi te devā, atthi vā so padeso, yattha atthīti evaṃ sattapadesavibhāgamukhena vissajjanaṃ sakavādissa. Iminā nayena sabbe ekantarikapañhā veditabbā.</p>
  746. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. Suttānuyoge <a name="M0.0147"></a> <span class="bld">kuhiṃ phaluppattī</span>ti tassa anāgāmino arahattaphaluppatti kuhinti pucchā sakavādissa. <span class="bld">Tatthevā</span>ti suddhāvāsesūti attho.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Handa hī</span>ti kāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā anāgāmipuggalo idha loke bhāvitena maggena tattha suddhāvāsesu phalaṃ sacchikaroti, na tattha aññaṃ maggaṃ bhāveti, tasmā natthi devesu brahmacariyavāsoti.</p>
  748. <p class="subhead">2. Saṃsandanabrahmacariyavaṇṇanā</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. Idāni <a name="P0.0042"></a> yadi aññattha bhāvitena maggena aññattha phalasacchikiriyā hoti, sotāpannādīnampi siyāti etamatthaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">anāgāmī</span>tiādīnaṃ saṃsandanapucchā sakavādissa. Tattha anāgāmissa phalasacchikiriyāya paṭiññā, sesānaṃ phalasacchikiriyāya paṭikkhepo paravādissa. Idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hoti. So idha anāgāmimaggaṃ bhāvetvā ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato ‘‘puna maggabhāvanaṃ vinā upapattivaseneva arahattaphalaṃ sacchikarotī’’ti tassa laddhi. Sotāpannasakadāgāmino pana tattha maggaṃ bhāvetvā tatrupapattikā nāma hontīti tesaṃ idhāgamanaññeva natthi. Iti so anāgāmissa phalasacchikiriyaṃ puṭṭho paṭijānāti. Itaresaṃ paṭikkhipati.</p>
  750. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgāmī puggalo tattha bhāvitena maggenā</span>ti pañhe ‘‘anāgāmino tattha maggabhāvanāva natthī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. <span class="bld">Maggo ca bhāvīyati, na ca kilesā pahīyantī</span>ti pucchā sakavādissa<a name="V0.0143"></a>, rūpāvacaramaggaṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto.</p>
  751. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgāmī puggalo katakaraṇīyo</span>ti pañhe ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato upapattiyāvassa katakaraṇīyādibhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Arahā</span>ti pañhe idhaparinibbāyino arahato vaseneva paṭikkhipati. Puna puṭṭho tatthaparinibbāyino vasena paṭijānāti.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi arahato punabbhavo</span>tiādīsupi tatthaparinibbāyī idhaparinibbāyīnaṃ vaseneva attho veditabbo. <span class="bld">Appaṭividdhākuppova tatthaparinibbāyatī</span>ti puṭṭho <a name="M0.0148"></a> idheva bhāvitena maggena tassa akuppapaṭivedhaṃ icchanto paṭikkhipati.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā migo</span>ti paṭhamaṃ udāharaṇaṃ paravādissa, dutiyaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  754. <p class="centered">Brahmacariyakathā niṭṭhitā.</p>
  755. <p class="subhead">3. Odhisokathāvaṇṇanā</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. Idāni odhisokathā nāma hoti. Tattha ye sotāpannādīnaṃ nānābhisamayavasena dukkhadassanādīhi odhiso odhiso <a name="P0.0043"></a> ekadesena ekadesena kilesappahānaṃ icchanti seyyathāpi etarahi sammitiyādayo, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ <span class="bld">odhiso</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna anuyogo sakavādissa, ekadesena sotāpannādibhāvassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabboti.</p>
  757. <p class="centered">Odhisokathāvaṇṇanā.</p>
  758. <p class="chapter">4. Jahatikathā</p>
  759. <p class="subhead">1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā</p>
  760. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. Idāni <a name="V0.0144"></a> jahatikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānalābhī puthujjano saha saccābhisamayā anāgāmī nāma hoti, tassa puthujjanakāleyeva kāmarāgabyāpādā pahīnā’’ti laddhi seyyathāpi etarahi sammitiyānaṃ, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ <span class="bld">jahati puthujjano</span>ti pucchā sakavādissa, jhānavikkhambhitānaṃ pana tesaṃ pariyuṭṭhānaṃ apassantassa paṭiññā paravādissa. Yasmā pana tesaṃ jhānavikkhambhitānampi anāgāmimaggeneva accantaṃ <a name="M0.0149"></a> pahānaṃ hoti, tasmā puna <span class="bld">accanta</span>ntiādianuyogo sakavādissa, tathārūpassa pahānassa abhāvato paṭikkhepo itarassa. Vikkhambhetīti accantavikkhambhanameva sandhāya pucchā sakavādissa. Tato paraṃ anāgāmimaggaṭṭhena saddhiṃ puthujjanasaṃsandanaṃ hoti. Taṃ uttānatthameva.</p>
  761. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Tato paraṃ <span class="bld">anāgāmiphale saṇṭhātī</span>ti puṭṭho jhānānāgāmitaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Arahatte saṇṭhātī</span>ti puṭṭho dassanamaggena uddhambhāgiyānaṃ pahānābhāvato paṭikkhipati.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Apubbaṃ acarimaṃ tayo magge</span>ti puṭṭho tathārūpāya bhāvanāya abhāvā paṭikkhipati. Puna puṭṭho tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccasabbhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sāmaññaphalapucchāsupi eseva nayo. <span class="bld">Katamena maggenā</span>ti puṭṭho <span class="bld">anāgāmimaggenā</span>ti jhānānāgāmitaṃ sandhāya vadati. Puna saṃyojanappahānaṃ puṭṭho tiṇṇaṃ anāgāmimaggena tesaṃ kilesānaṃ appaheyyattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭhamamaggasseva <a name="P0.0044"></a> jhānānāgāmimaggabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  763. <p class="centered">Jahatikathā.</p>
  764. <p class="chapter">5. Sabbamatthītikathā</p>
  765. <p class="subhead">1. Vādayuttivaṇṇanā</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. Idāni <a name="V0.0145"></a> sabbamatthītivādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tiādivacanato (vibha. 2) ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā khandhasabhāvaṃ na vijahanti, tasmā sabbaṃ atthiyeva nāmā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi sabbamatthivādānaṃ, tesaṃ laddhivisodhanatthaṃ <span class="bld">sabbamatthī</span>ti pucchā sakavādissa, vuttappakārāya laddhiyā ṭhatvā paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sabbathā</span>ti sabbasmiṃ sarīre sabbamatthīti pucchati. <span class="bld">Sabbadā</span>ti sabbasmiṃ kāle sabbamatthīti pucchati. <span class="bld">Sabbena sabba</span>nti sabbenākārena sabbamatthīti pucchati. <span class="bld">Sabbesū</span>ti sabbesu dhammesu sabbamatthīti pucchati. <span class="bld">Ayoga</span>nti <a name="M0.0150"></a> ayuttaṃ. Nānāsabhāvānañhi yogo hoti, na ekasabhāvassa. Iti imasmiṃ pañhe rūpaṃ vedanāya, vedanaṃ vā rūpena anānaṃ ekalakkhaṇameva katvā sabbamatthīti pucchati. <span class="bld">Yampi natthi tampatthī</span>ti yampi chaṭṭhakhandhādikaṃ sasavisāṇādikaṃ vā kiñci natthīti siddhaṃ, tampi te atthīti pucchati. <span class="bld">Sabbamatthīti yā diṭṭhi sā diṭṭhi micchādiṭṭhīti, yā diṭṭhi sā diṭṭhi sammādiṭṭhīti hevamatthī</span>ti iminā idaṃ pucchati – yā te esā sabbamatthīti diṭṭhi, sā diṭṭhi ayāthāvakattā micchādiṭṭhīti evaṃ yā amhākaṃ diṭṭhi, sā diṭṭhi yāthāvakattā sammādiṭṭhīti evaṃ tava samaye atthīti pucchati. Itaro sabbesupi etesu nayesu vuttappakārāya atthitāya abhāvato paṭikkhipati. Imesu pana sabbesupi nayesu ‘‘ājānāhi niggaha’’nti ādiṃ katvā sabbo kathāmaggabhedo vitthārato veditabboti ayaṃ tāvettha vādayutti.</p>
  767. <p class="subhead">2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para283-284"></a><span class="paranum">283-284</span>. Idāni <a name="P0.0045"></a> atītaṃ atthīti kālasaṃsandanaṃ hoti. Tattha <span class="bld">atītaṃ atthī</span>tiādikaṃ suddhikasaṃsandanaṃ. <span class="bld">Atītaṃ rūpaṃ atthī</span>tiādikaṃ khandhavasena kālasaṃsandanaṃ.</p>
  769. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Paccuppannaṃ rūpaṃ appiyaṃ karitvā</span>ti atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ <a name="V0.0146"></a> avibhajitabbaṃ karitvā. <span class="bld">Rūpabhāvaṃ jahatī</span>tipañhe niruddhassāpi rūpassa rūpakkhandhasaṅgahitattā paṭikkhipati. <span class="bld">Rūpabhāvaṃ na jahatī</span>ti paṭilomapañhepi rūpakkhandhena saṅgahitattāva paṭijānāti. <span class="bld">Odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvā</span>ti ettha kiñcāpi na sabbaṃ vatthaṃ odātaṃ, iminā pana vatthanti avatvā ‘‘odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvā’’ti vutte sakavādinā ekatthatā anuññātā. <span class="bld">Odātabhāvaṃ jahatī</span>ti pañhe vaṇṇavigamaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Vatthabhāvaṃ jahatī</span>ti ettha pana paññattiyā avigatattā paṭikkhepo tasseva. Paṭilomepi eseva nayo.</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Atītaṃ atītabhāvaṃ na jahatī</span>ti puṭṭho ‘‘yadi jaheyya, anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā siyā’’ti maññamāno paṭijānāti. <span class="bld">Anāgataṃ anāgatabhāvaṃ na jahatī</span>ti puṭṭho pana ‘‘yadi na jaheyya, anāgatamevassa<a name="M0.0151"></a>, paccuppannabhāvaṃ na pāpuṇeyyā’’ti maññamāno paṭikkhipati. Paccuppannapañhepi atītabhāvaṃ anāpajjanadoso siyāti paṭikkhipati. Anulomapañhesupi imināva nayena attho veditabbo.</p>
  771. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. Evaṃ suddhikanayaṃ vatvā puna khandhavasena dassetuṃ <span class="bld">atītaṃ rūpa</span>ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva sakkā jānituṃ.</p>
  772. <p class="subhead">Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
  773. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. Idāni ‘‘atītaṃ nvatthī’’tiādi vacanasodhanā hoti. Tattha <span class="bld">hañci atītaṃ nvatthī</span>ti yadi atītaṃ no atthīti attho. <span class="bld">Atītaṃ</span> <a name="P0.0046"></a> <span class="bld">atthīti micchā</span>ti atītañca taṃ atthi cāti micchā eva. <span class="bld">Taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna</span>nti puṭṭho anāgatakkhaṇeyevassa paccuppannatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattena paṭikkhipati.</p>
  774. <p class="bodytext">Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ uppādato pubbe anāgataṃ ahosi, tassa uppannakāle paccuppannattā paṭijānāti. <span class="bld">Hutvā hoti hutvā hotī</span>ti yadetaṃ tayā ‘‘anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotī’’ti vadatā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti laddhivasena ‘‘anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotī’’ti <a name="V0.0147"></a> vuttaṃ. Kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  775. <p class="bodytext">Dutiyaṃ puṭṭho yasmā taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’tiadhippāyena <span class="bld">na hutvā na hoti na hutvā na hotī</span>ti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya, eva anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu, puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. <span class="bld">Taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta</span>nti pañhepi paccuppannakkhaṇeyevassa atītatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattā paṭikkhipati.</p>
  776. <p class="bodytext">Dutiyapañhe <a name="M0.0152"></a> puṭṭho yaṃ atītabhāvato pubbe paccuppannaṃ ahosi, tasseva atītattā paṭijānāti. <span class="bld">Hutvā hoti hutvā hotī</span>ti yadetaṃ tayā ‘‘paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hotī’’ti vadatā ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti laddhivasena ‘‘paccuppannaṃ vā atītaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ, kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  777. <p class="bodytext">Dutiyapañhe yasmā taṃ paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti<a name="P0.0047"></a>. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taññeva paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’ti adhippāyena <span class="bld">na hutvā na hoti na hutvā na hotī</span>ti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya eva paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu. Puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. Ubhayaṃ ekato katvā āgate tatiyapañhepi imināvupāyena yojanā kātabbā.</p>
  778. <p class="bodytext">Aparo <a name="V0.0148"></a> nayo – yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ, anāgatassa paccuppanne vutto hotibhāvo, paccuppannassa ca anāgate vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro – ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiye pañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto <span class="bld">na hutvā na hoti na hutvā na hotī</span>ti pucchati. Tassattho – nanu ‘‘tayā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatassa hotibhāvo paccuppannassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena anāgataṃ na hoti nāma, paccuppannaṃ na hutvā nāma.</p>
  779. <p class="bodytext">Dutiyapañhe <a name="M0.0153"></a> ca taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma. Paccuppannampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  780. <p class="bodytext">Dutiyavārepi yadi taññeva <a name="P0.0048"></a> paccuppannaṃ taṃ atītaṃ, paccuppannassa atīte vutto hotibhāvo, atītassa ca paccuppanne vutto hutvābhāvo āpajjati, evaṃ sante paccuppannampi hutvāhoti nāma, atītampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro taññeva paccuppannaṃ taṃ atītantipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto <span class="bld">na hutvā na hoti na hutvā na hotī</span>ti pucchati. Tassattho – nanu tayā taññeva paccuppannaṃ taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena paccuppannassa hotibhāvo, atītassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena paccuppannaṃ nahoti nāma. Atītaṃ nahutvā nāma.</p>
  781. <p class="bodytext">Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante paccuppannampi <a name="V0.0149"></a> na hutvā na hoti nāma, atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti, na hutvā na hotī’’ti. Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  782. <p class="bodytext">Tatiyavārepi yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ taṃ atītaṃ; anāgatapaccuppannānaṃ paccuppannātītesu vutto hotibhāvo, paccuppannātītānañca anāgatapaccuppannesu vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi atītampi hutvā hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te tīsupi etesu ekekaṃ hutvā hoti <a name="M0.0154"></a> hutvā hotī’’ti? Itaro ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’ntipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti, hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto <span class="bld">na hutvā na hoti na hutvā na hotī</span>ti pucchati. Tassattho <a name="P0.0049"></a> – nanu tayā taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatapaccuppannānaṃ hotibhāvo; paccuppannātītānañca hutvābhāvo paṭikkhittoti? Tena anāgataṃ paccuppannañca na hoti nāma. Paccuppannañca atītañca na hutvā nāma.</p>
  783. <p class="bodytext">Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma, paccuppannampi atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ na hutvā na hotibhāvaṃ apassanto <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipatīti. Niggahādīni panettha heṭṭhā vuttanayeneva yojetabbāni.</p>
  784. <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  785. <p class="subhead">Atītacakkhurūpādikathāvaṇṇanā</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Atītaṃ</span> <a name="V0.0150"></a> <span class="bld">cakkhu atthī</span>tiādīsupi cakkhādibhāvāvijahaneneva atthitaṃ paṭijānāti. <span class="bld">Passatī</span>tiādīni puṭṭho pana tesaṃ viññāṇānaṃ kiccābhāvavasena paṭikkhipati.</p>
  787. <p class="subhead">Atītañāṇādikathāvaṇṇanā</p>
  788. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. Tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyaṃ <span class="bld">karotī</span>ti pañhe tassa ñāṇassa niruddhattā kiccabhāvamassa apassanto paṭikkhipati. Puna puṭṭho atītārammaṇaṃ paccuppannaṃ ñāṇaṃ atītānaṃ dhammānaṃ jānanato atītaṃ ñāṇanti <a name="M0.0155"></a> lesena paccuppannameva ‘‘atītaṃ ñāṇa’’nti katvā tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyassa atthitāya paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā <span class="bld">tena ñāṇena dukkhaṃ parijānātī</span>tiādimāha. Itaro atītārammaṇeneva ñāṇena imesaṃ catunnaṃ kiccānaṃ abhāvā <a name="P0.0050"></a> paṭikkhipati. Anāgatapañhepi eseva nayo. Paccuppannapañho ceva saṃsandanapañho ca uttānatthāyeva.</p>
  789. <p class="subhead">Arahantādikathāvaṇṇanā</p>
  790. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Arahato atīto rāgo atthī</span>tiādīsupi rāgādibhāvāvijahanto evaṃ paṭijānāti. <span class="bld">Sarāgo</span>tiādīsu suttavirodhabhayena ceva yuttivirodhabhayena ca paṭikkhipati.</p>
  791. <p class="subhead">Padasodhanakathāvaṇṇanā</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Evaṃ sabbampi pāḷianusāreneva viditvā parato <span class="bld">atthi siyā atītaṃ, siyā nvātīta</span>nti ettha evamattho veditabbo. Yaṃ atītameva atthi, taṃ atītaṃ. Yaṃ paccuppannānāgataṃ atthi, taṃ no atthi, taṃ no atītaṃ. <span class="bld">Tenātītaṃ nvātītaṃ, nvātītaṃ atīta</span>nti tena kāraṇena atītaṃ no atītaṃ, no atītaṃ atītanti. Anāgatapaccuppannapucchāsupi eseva nayo.</p>
  793. <p class="subhead">Suttasādhanavaṇṇanā</p>
  794. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0151"></a> <span class="bld">vattabbaṃ ‘‘atītaṃ atthi anāgataṃ atthī’’</span>ti suttasādhanāya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Puna attano laddhiṃ nissāya <span class="bld">yaṃkiñci, bhikkhave, rūpa</span>nti anuyogo paravādisseva. Dutiyanaye pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Evaṃ sabbattha pucchā ca paṭiññā ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ paravādinā anāgatassa atthibhāvasādhanatthaṃ ‘‘nanu vuttaṃ bhagavatā kabaḷīkāre, ce, bhikkhave’’ti suttassa pariyosāne <span class="bld">atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbattī</span>tiādi dassitaṃ na taṃ anāgatassa atthibhāvasādhakaṃ<a name="M0.0156"></a>. Tañhi hetūnaṃ pariniṭṭhitattā avassaṃ bhāvitaṃ sandhāya tattha vuttaṃ. Ayaṃ suttādhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  795. <p class="centered">Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  796. <p class="chapter">6. Atītakkhandhādikathā</p>
  797. <p class="subhead">1. Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā</p>
  798. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. Idāni ‘‘atītaṃ khandhā’’tiādikathā hoti. Tattha khandhādibhāvāvijahanato atītānāgatānaṃ atthitaṃ icchantassa <span class="bld">atītaṃ khandhā</span>ti pucchā paravādissa, atītassa khandhasaṅgahitattā <span class="bld">āmantā</span>ti paṭiññā sakavādissa. Puna <span class="bld">atītaṃ</span> <a name="P0.0051"></a> <span class="bld">natthī</span>ti pucchā paravādissa, tassa niruttipathasuttena atthitāya vāritattā paṭikkhepo sakavādissa. Āyatanadhātupucchāsupi anāgatapañhesupi paccuppannena saddhiṃ saṃsanditvā anulomapaṭilomato āgatapañhesupi ‘‘atītaṃ rūpa’’ntiādipañhesupi imināvupāyena attho veditabbo.</p>
  799. <p class="subhead">2. Suttasādhanavaṇṇanā</p>
  800. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Suttasādhane <a name="V0.0152"></a> pana <span class="bld">na vattabba</span>nti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">natthi cete</span>ti natthi ca ete dhammāti attho. Khandhādibhāve sati natthitaṃ anicchantassa <span class="bld">āmantā</span>ti paṭiññā paravādissa, atha nesaṃ natthibhāvasādhanatthaṃ suttāharaṇaṃ sakavādissa. Dutiyapucchāpi paravādissa, paṭiññā sakavādissa, suttāharaṇaṃ paravādissa. Taṃ pana nesaṃ khandhādibhāvameva sādheti, na atthibhāvanti āhaṭampi anāhaṭasadisamevāti.</p>
  801. <p class="centered">Atītaṃ khandhātiādikathāvaṇṇanā.</p>
  802. <p class="chapter">7. Ekaccaṃatthītikathā</p>
  803. <p class="subhead">1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Idāni <a name="M0.0157"></a> <span class="bld">ekaccaṃ atthī</span>ti kathā hoti. Tattha ye ‘‘ekaccaṃ atītaṃ atthī’’ti maññanti, seyyathāpi kassapikā; tesaṃ laddhibhindanatthaṃ <span class="bld">atītaṃ atthī</span>ti pucchā sakavādissa, <span class="bld">ekaccaṃ atthī</span>ti vissajjanaṃ paravādissa. Ayañhi adhippāyo – avipakkavipākaṃ atthi, vipakkavipākaṃ natthīti. <span class="bld">Ekaccaṃ niruddha</span>nti anuyogo sakavādissa. Tassattho – yadi te atītaṃ ekaccaṃ atthi ekaccaṃ natthi, evaṃ sante ekaccaṃ atītaṃ niruddhaṃ, ekaccaṃ atītaṃ aniruddhaṃ, tatheva ṭhitanti āpajjati. <span class="bld">Vigata</span>ntiādīsupi eseva nayo.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Avipakkavipākadhammā ekacce</span>ti idaṃ yasmā yesaṃ so avipakkavipākānaṃ atthitaṃ icchati, tepi atītāyeva. Tasmā yathā te atītaṃ ekaccaṃ atthi, kiṃ tathā avipakkavipākāpi dhammā <a name="P0.0052"></a> ekacce atthī ekacce natthīti codetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vipakkavipākā</span>ti idaṃ yesaṃ so natthitaṃ icchati, tesaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Avipākā</span>ti idaṃ abyākatānaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ vasena sabbesu anulomapaṭilomesu paṭiññā ca <a name="V0.0153"></a> paṭikkhepo ca veditabbā. Atītā ekadesaṃ vipakkavipākā, ekadesaṃ avipakkavipākāti vippakatavipākā vuccanti. Yena hi kammena paṭisandhi nibbattitā, bhavaṅgampi cutipi tasseva vipāko. Tasmā paṭisandhito yāva cuti, tāva taṃ vippakatavipākaṃ nāma hoti. Tathārūpe dhamme sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipaccissantīti katvā te atthī</span>ti pucchā sakavādissa. Yathā dhammadharassa puggalassa niddāyantassāpi bahupavattino dhammā atthīti vuccanti, evaṃ lokavohāravasena atthitaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. <span class="bld">Vipaccissantīti katvā paccupannā</span>ti dutiyapañhe ‘‘kammānaṃ avināsasaṅkhāto kammūpacayo nāmeko atthī’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa.</p>
  807. <p class="subhead">2. Anāgatādiekaccakathāvaṇṇanā</p>
  808. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Anāgataṃ</span> <a name="M0.0158"></a> <span class="bld">atthī</span>tiādīsupi <span class="bld">ekaccaṃ atthī</span>ti uppādino dhamme sandhāya vadati. Sesaṃ sabbattha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.</p>
  809. <p class="centered">Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā.</p>
  810. <p class="chapter">8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Idāni satipaṭṭhānakathā hoti. ‘‘Tattha – catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmī’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānasaṃyutte vuttanayeneva yesaṃ kāyādayo satiyā ārammaṇadhamme gahetvā ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ. Andhakā nāma pubbaseliyā, aparaseliyā, rājagiriyā, siddhatthikāti ime pacchā uppannanikāyā. Tesaṃ laddhivivecanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha yasmā ‘‘patiṭṭhāti etesūti <span class="bld">paṭṭhānā</span><a name="P0.0053"></a>. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānā <span class="bld">satipaṭṭhānā’’</span>ti iminā atthena satigocarāpi satipaṭṭhānā. ‘‘Patiṭṭhahantīti <span class="bld">paṭṭhānā</span>. Kā <a name="V0.0154"></a> patiṭṭhahanti? Satiyo. Satiyova paṭṭhānā satipaṭṭhānā’’ti iminā atthena satiyova satipaṭṭhānā. Tasmā <span class="bld">dve</span>pi vādā pariyāyena yujjanti. Ye pana taṃ pariyāyaṃ pahāya ekanteneva ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti vadanti, te sandhāya pucchā sakavādissa, ārammaṇavasena paṭiññā paravādissa. <span class="bld">Sabbe dhammā satī</span>ti anuyuttassa pana sabbesaṃ satisabhāvābhāvato paṭikkhepo tasseva. Tattha <span class="bld">khayagāmī</span>tiādīni maggavisesanāni. Ekāyanamaggo hi kilesānaṃ khayabhūtaṃ nibbānaṃ gacchatīti <span class="bld">khayagāmī</span>. Cattāri saccāni bujjhanto gacchatīti <span class="bld">bodhagāmī</span>. Vaṭṭaṃ apacinanto gacchatīti <span class="bld">apacayagāmī</span>. Evametehi padehi ‘‘kiṃ te sabbe dhammā evarūpo te ekāyano maggo hotī’’ti pucchati. <span class="bld">Anāsavā asaṃyojaniyā</span>tiādīnipi lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāya vuttāni. <span class="bld">Buddhānussatī</span>tiādīni pabhedapucchāvasena vuttāni.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhāyatanaṃ</span> <a name="M0.0159"></a> <span class="bld">satipaṭṭhāna</span>ntiādi sabbadhammānaṃ pabhedapucchāvasena vuttaṃ. Tatthāpi sativasena paṭikkhepo, ārammaṇavasena paṭiññāti. Evaṃ sabbapañhesu attho veditabbo. Suttasādhanā uttānatthāyevāti.</p>
  813. <p class="centered">Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  814. <p class="chapter">9. Hevatthikathāvaṇṇanā</p>
  815. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Idāni hevatthikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā rūpādivasena atthi, atītaṃ anāgatapaccuppannavasena, anāgatapaccuppannāni vā atītādivasena natthi; tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atītaṃ atthī</span>ti pucchā sakavādissa. <span class="bld">Hevatthi heva natthī</span>ti vissajjanaṃ paravādissa. Tattha <span class="bld">hevā</span>ti evaṃ<a name="P0.0054"></a>. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi atītova evaṃ atthi, evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante soyeva atthi, soyeva natthi nāmā’’ti pucchanto <span class="bld">sevatthi, seva natthī</span>ti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho <a name="V0.0155"></a> sakabhāveneva atthitaṃ, parabhāveneva natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato paraṃ <span class="bld">atthaṭṭho natthaṭṭho</span>ti atthisabhāvo natthisabhāvo nāma hotīti pucchati. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. Pariyosāne pana <span class="bld">‘‘tena hi atītaṃ hevatthi, heva natthī’’</span>ti ca ‘‘tena hi rūpaṃ hevatthi, heva natthī’’ti cātiādīni vatvā kiñcāpi paravādinā laddhi patiṭṭhāpitā, ayoniso patiṭṭhāpitattā panesā appatiṭṭhāpitāyevāti.</p>
  816. <p class="centered">Hevatthikathāvaṇṇanā.</p>
  817. <p class="centered">Mahāvaggo niṭṭhito.</p>
  818. <p class="chapter">2. Dutiyavaggo</p>
  819. <p class="subhead">1. Parūpahāravaṇṇanā</p>
  820. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. Idāni <a name="P0.0055"></a><a name="M0.0160"></a> parūpahārakathā nāma hoti. Tattha ye arahattaṃ paṭijānantānaṃ appatte pattasaññīnaṃ adhimānikānaṃ kuhakānaṃ vā arahattaṃ paṭijānantānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā arahato asuciṃ upasaṃharantī’’ti maññanti; seyyathāpi etarahi pubbaseliyā ca aparaseliyā ca; te sandhāya <span class="bld">atthi arahato</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Idāni yasmā sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hoti, tasmā <span class="bld">atthi arahato rāgo</span>ti anuyogo āraddho. So sabbopi uttānatthoyeva.</p>
  821. <p class="bodytext"><span class="bld">Mārakāyikā devatā attano</span>tiādipañhe yasmā tāsaṃ devatānaṃ sukkavissaṭṭhi nāma natthi, aññesampi sukkaṃ gahetvā na upasaṃharanti, arahato pana sukkameva natthi, tasmā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  822. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva attano</span>tipañhe pana nimminitvā upasaṃharantīti laddhiyā paṭijānāti. <span class="bld">Lomakūpehī</span>tipañhe sappitelānaṃ viya lomakūpehi upasaṃharaṇābhāvaṃ disvā paṭikkhipati.</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Handa</span> <a name="V0.0156"></a> <span class="bld">hī</span>ti vacasāyatthe nipāto. ‘‘Arahā nu kho ahaṃ, no’’ti evaṃ vimatiṃ gāhayissāmāti evaṃ vacasāyaṃ katvā upasaṃharantīti attho. <span class="bld">Atthi arahato vimatī</span>ti puṭṭho aṭṭhavatthukaṃ vicikicchaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho itthipurisānaṃ nāmagottādīsu sanniṭṭhānābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  824. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Atthi tassa āsayo</span>ti tassa sukkassa uccārapassāvānaṃ viya patiṭṭhānokāso atthīti pucchati.</p>
  825. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Sadhammakusalassā</span>ti attano arahattadhammamatteyeva kusalassa. Paññāvimuttaṃ sandhāyevaṃ <a name="P0.0056"></a> vadati. <span class="bld">Paradhammakusalassā</span>ti sadhammato parasmiṃ <a name="M0.0161"></a> aṭṭhasamāpattidhammepi kusalassa. Ubhatobhāgavimuttaṃ sandhāyevaṃ vadati. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbanti.</p>
  826. <p class="centered">Parūpahārakathāvaṇṇanā.</p>
  827. <p class="subhead">2-3-4. Aññāṇādikathāvaṇṇanā</p>
  828. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. Idāni aññāṇaṃ, kaṅkhā, paravitaraṇāti tisso kathā nāma honti. Tattha yesaṃ ‘‘arahato itthipurisādīnaṃ nāmagottādīsu ñāṇappavattiyā abhāvena atthi aññāṇaṃ, tattheva sanniṭṭhānābhāvena atthi kaṅkhā. Yasmā ca nesaṃ tāni vatthūni pare vitaranti pakāsenti ācikkhanti, tasmā nesaṃ atthi paravitaraṇā’’ti imā laddhiyo, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; tesaṃ tā laddhiyo bhindituṃ tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. Tattha sabbesupi pañhesu ceva vissajjanesu ca pāḷiṃ anugantvāva attho veditabboti.</p>
  829. <p class="centered">Aññāṇādikathāvaṇṇanā.</p>
  830. <p class="subhead">5. Vacībhedakathāvaṇṇanā</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Idāni <a name="V0.0157"></a> vacībhedakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa dukkhanti vācā bhijjatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; te sandhāya <span class="bld">samāpannassa atthi vacībhedo</span>ti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Puna <span class="bld">sabbatthā</span>ti tayo bhave sandhāya puṭṭho arūpaṃ sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Sabbadā</span>ti <a name="P0.0057"></a> kālavasena puṭṭho paṭhamamaggakkhaṇe paṭhamajjhānikasamāpattito aññaṃ sabbaṃ samāpattikālaṃ sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Sabbesaṃ samāpannāna</span>nti puṭṭho lokiyasamāpattiyo samāpanne sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Sabbasamāpattīsū</span>ti puṭṭho dutiyajjhānādikaṃ lokuttaraṃ sabbañca lokiyasamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati.</p>
  832. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyabhedo</span>ti <a name="M0.0162"></a> abhikkamādivasena pavattakāyaviññatti. Idaṃ ‘‘yāni cittāni vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tāneva kāyaviññattiṃ. Evaṃ sante kasmā kāyabhedopi na hotī’’ti codanatthaṃ pucchati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Idāni yadi so maggakkhaṇe ‘‘dukkha’’nti vācaṃ bhāsati, ‘‘samudayo’’tiādikampi bhāseyya. Yadi vā taṃ na bhāsati, itarampi na bhāseyyāti codanatthaṃ <span class="bld">dukkhanti jānanto</span>tiādayo pañhā vuttā. Itaro pana attano laddhivaseneva paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca. Lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno dukkhadukkhanti vipassatīti hissa laddhi.</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Ñāṇa</span>nti lokuttaraṃ catusaccañāṇaṃ. <span class="bld">Sota</span>nti sotaviññāṇaṃ adhippetaṃ, yena taṃ saddaṃ suṇāti. <span class="bld">Dvinnaṃ phassāna</span>nti sotasamphassamanosamphassānaṃ.</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">No vata re vattabbe</span>ti yadi avisesena yaṃkiñci samāpannassa natthi vacībhedo, na avisesena vattabbaṃ ‘‘samāpannassa atthi vacībhedo’’ti. Sesamettha uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanāya. Yaṃ panetena ‘‘sikhissa ānanda, bhagavato’’ti pariyosāne suttaṃ ābhataṃ, tattha yena samāpatticittena so vacībhedo samuṭṭhito, kāyabhedopi tena samuṭṭhātiyeva, na ca taṃ lokuttaraṃ paṭhamajjhānacittaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  835. <p class="centered">Vacībhedakathāvaṇṇanā.</p>
  836. <p class="subhead">6. Dukkhāhārakathāvaṇṇanā</p>
  837. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. Idāni <a name="V0.0158"></a> dukkhāhārakathā nāma hoti. Tattha ‘‘dukkhaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsanto dukkhe ñāṇaṃ āharati, taṃ dukkhāhāro nāma vuccati<a name="P0.0058"></a>. Tañca panetaṃ maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">dukkhāhāro</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. <span class="bld">Ye kecī</span>ti paṭhamapañhe avipassake sandhāya paṭikkhipati, dutiyapañhe <a name="M0.0163"></a> vipassake sandhāya paṭijānāti, taṃ panassa laddhimattameva. Tasmā ‘‘sabbe te’’ti vādassa bhindanatthaṃ <span class="bld">bālaputhujjanā</span>tiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.</p>
  838. <p class="centered">Dukkhāhārakathāvaṇṇanā.</p>
  839. <p class="subhead">7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā</p>
  840. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Idāni cittaṭṭhitikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samāpatticittañceva bhavaṅgacittañca anuppabandhena pavattamānaṃ disvā ‘‘ekameva cittaṃ ciraṃ tiṭṭhatī’’ti laddhi seyyathāpi etarahi heṭṭhā vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ, taṃladdhivisodhanatthaṃ <span class="bld">ekaṃ, cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatī</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. <span class="bld">Upaḍḍhadivaso uppādakkhaṇo</span>ti ettha ṭhitikkhaṇaṃ anāmasitvā ‘‘aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino’’ti (saṃ. ni. 1.186; 2.143) desanānayena uppādavayavaseneva pucchā katā.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Te dhammā cittena lahuparivattā</span>ti puṭṭho cittato lahutaraparivattino dhamme apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yassa cittassa dīghaṭṭhitiṃ icchati, taṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī</span>ti pañhe ‘‘cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū’’tiādivacanavasena (mahāni. 10) āruppato aññatra paṭikkhipati, āruppe paṭijānāti. <span class="bld">Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatī</span>ti pañhe paravādissa ‘‘uppādavayadhammino’’tiādisuttavirodhabhayena paṭijānāti. Ṭhitiṃ panassa laddhivasena icchati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  842. <p class="centered">Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā.</p>
  843. <p class="subhead">8. Kukkuḷakathāvaṇṇanā</p>
  844. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. Idāni <a name="P0.0059"></a><a name="V0.0159"></a> kukkuḷakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) sabbe saṅkhārā dukkhā’’tiādīni (dha. pa. 278) suttāni ayoniso gahetvā <a name="M0.0164"></a> ‘‘nippariyāyeneva sabbe saṅkhārā kukkuḷā vītaccitaṅgārasammissā chārikanirayasadisā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi gokulikānaṃ; tesaṃ nānappakārasukhasandassanena taṃ laddhiṃ vivecetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha <span class="bld">anodhiṃ katvā</span>ti odhiṃ mariyādaṃ koṭṭhāsaṃ akaritvā, avisesena sabbeyevāti attho. Sesaṃ sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanāyāti.</p>
  845. <p class="centered">Kukkuḷakathāvaṇṇanā.</p>
  846. <p class="subhead">9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā</p>
  847. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. Idāni anupubbābhisamayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ –</p>
  848. <p class="gatha1">‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe;</p>
  849. <p class="gathalast">Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti. (dha. pa. 239) –</p>
  850. <p class="unindented">Ādīni suttāni ayoniso gahetvā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno ekacce kilese dukkhadassanena pajahati, ekacce samudayanirodhamaggadassanena, tathā sesāpīti evaṃ soḷasahi koṭṭhāsehi anupubbena kilesappahānaṃ katvā arahattapaṭilābho hotī’’ti evarūpā nānābhisamayaladdhi uppannā, seyyathāpi etarahi andhakasabbatthikasammitiyabhadrayānikānaṃ; tesaṃ laddhivivecanatthaṃ <span class="bld">anupubbābhisamayo</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Anupubbena sotāpattimagga</span>nti puṭṭho pana ekassa maggassa bahubhāvāpattibhayena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho dukkhadassanādivasena paṭijānāti. Tāni vā cattāripi ñāṇāni eko sotāpattimaggoyevāti <a name="V0.0160"></a> paṭijānāti, phalaṃ pana ekameva icchati, tasmā paṭikkhipati. Sakadāgāmimaggādīsupi <a name="P0.0060"></a> eseva nayo.</p>
  851. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Magge diṭṭhe phale ṭhito</span>ti pañhe yasmā dukkhadassanādīhi dassanaṃ apariniṭṭhitaṃ, maggadassanena pariniṭṭhitaṃ nāma hoti, tadā so phale ṭhitoti saṅkhaṃ gacchati, tasmā paṭijānāti.</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Dukkhe</span> <a name="M0.0165"></a> <span class="bld">diṭṭhe cattāri saccānī</span>ti pucchā paravādissa, ekābhisamayavasena paṭiññā sakavādissa. Puna <span class="bld">dukkhasaccaṃ cattāri saccānī</span>ti anuyoge catunnampi nānāsabhāvattā paṭikkhepo tasseva.</p>
  853. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpakkhandhe aniccato diṭṭhe</span>ti pucchā sakavādissa, samuddato ekabindussa rase paṭividdhe sesaudakassa paṭivedho viya ekadhamme aniccādito paṭividdhe sabbepi paṭividdhā hontīti laddhiyā paṭiññā paravādissa.</p>
  854. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūhi ñāṇehī</span>ti dukkhe ñāṇādīhi. <span class="bld">Aṭṭhahi ñāṇehī</span>ti sāvakānaṃ sādhāraṇehi saccañāṇehi ceva paṭisambhidāñāṇehi ca. <span class="bld">Dvādasahi ñāṇehī</span>ti dvādasaṅgapaṭiccasamuppādañāṇehi. <span class="bld">Catucattārīsāya ñāṇehī</span>ti ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇa’’nti evaṃ nidānavagge vuttañāṇehi. <span class="bld">Sattasattatiyā ñāṇehī</span>ti ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 2.20) evaṃ tattheva vuttañāṇehi. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti.</p>
  855. <p class="centered">Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā.</p>
  856. <p class="subhead">10. Vohārakathāvaṇṇanā</p>
  857. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. Idāni <a name="V0.0161"></a> vohārakathā nāma hoti. Tattha buddho bhagavā lokuttarena vohārena voharatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā paravādissa. <span class="bld">Lokuttare sote</span>tiādīni tassa ayuttavādībhāvadīpanatthaṃ vuttāni. Ayañhettha adhippāyo – ‘‘saddāyatanameva te lokuttaraṃ, udāhu sotādīnipī’’ti.</p>
  858. <p class="bodytext"><span class="bld">Hañci buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī</span>ti ettha yadi so lokuttare paṭihaññeyya. Lokuttaro siyāti evamattho na gahetabbo. Lokiye <a name="P0.0061"></a> paṭihaññamānassa pana lokuttaratā nāma natthīti ayametthādhippāyo. <span class="bld">Lokiyena viññāṇenā</span>ti etthāpi lokiyenevāti <a name="M0.0166"></a> attho. Itarathā anekantatā siyā. Lokuttarañhi lokiyenapi ñāṇena ñāyatī. Evaṃ sabbaṃ yathānurūpato veditabbaṃ. <span class="bld">Sabbe te maggaṃ bhāventī</span>ti pañhesu ye maggaṃ nappaṭilabhanti, te sandhāya paṭikkhipati. Ye paṭilabhanti, te sandhāya paṭijānāti.</p>
  859. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. <span class="bld">Sovaṇṇamayāyā</span>ti suvaṇṇamayāya. Idaṃ paravādissa udāharaṇaṃ.</p>
  860. <p class="bodytext"><span class="bld">Eḷaṇḍiyāyā</span>ti eḷaṇḍamayāya. Idaṃ sakavādissa udāharaṇaṃ. Lokiyaṃ voharantassa lokiyoti ayampi ekā laddhi. Sā etarahi ekaccānaṃ andhakānaṃ laddhi. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  861. <p class="centered">Vohārakathāvaṇṇanā.</p>
  862. <p class="subhead">11. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Idāni nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ appaṭisaṅkhānirodhañca paṭisaṅkhānirodhañca dvepi ekato katvā nirodhasaccanti laddhi, seyyathāpi etarahi mahisāsakānañceva andhakānañca; te sandhāya <span class="bld">dve nirodhā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa<a name="V0.0162"></a>. <span class="bld">Dve dukkhanirodhā</span>ti pañhesu yasmā dve dukkhasaccāni na icchati, tasmā paṭikkhipati. Yasmā dvīhākārehi dukkhaṃ nirujjhatīti icchati, tasmā paṭijānāti. <span class="bld">Dve nirodhasaccānī</span>tipañhesu dvinnaṃ dukkhasaccānaṃ nirodhavasenaanicchanto paṭikkhipati. Dvīhākārehi dukkhassa nirujjhanato paṭijānāti. <span class="bld">Dve tāṇānī</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi dvinnaṃ nibbānāna</span>ntiādīsu pucchāsu uccanīcatādīni apassanto paṭikkhipati.</p>
  865. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭisaṅkhāniruddhe</span>ti ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā suddhapakatikattā vā uddesaparipucchādīnaṃ vā vasena na samudācaraṇato niruddhāti vuccanti, te saṅkhāre. <span class="bld">Paṭisaṅkhā nirodhentī</span>ti. Lokuttarañāṇena nirodhenti anuppattibhāvaṃ gamenti. <span class="bld">Nanu appaṭisaṅkhāniruddhā saṅkhārā</span>ti <a name="P0.0062"></a> pucchā paravādissa<a name="M0.0167"></a>. Tattha bhaggānaṃ puna abhañjanato appaṭisaṅkhāniruddhānaṃ vā ariyamagge uppanne tathā nirujjhanatova sakavādī accantabhaggataṃ paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  866. <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā.</p>
  867. <p class="centered">Dutiyo vaggo.</p>
  868. <p class="chapter">3. Tatiyavaggo</p>
  869. <p class="subhead">1. Balakathāvaṇṇanā</p>
  870. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Idāni <a name="P0.0063"></a> balakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anuruddhasaṃyutte ‘‘imesañca panāhaṃ, āvuso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāmī’’tiādīni (saṃ. ni. 5.913) dasasuttāni ayoniso gahetvā ‘‘tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Tathāgatabalañca nāmetaṃ sāvakehi sādhāraṇampi atthi asādhāraṇampi sādhāraṇāsādhāraṇampi. Tattha āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇaṃ. Indriyaparopariyattiñāṇaṃ <a name="V0.0163"></a> asādhāraṇaṃ. Sesaṃ sādhāraṇañca asādhāraṇañca. Ṭhānāṭṭhānādīni hi sāvakā padesena jānanti, tathāgatā nippadesena. Iti tāni uddesato sādhāraṇāni, na niddesato. Ayaṃ pana avisesena sabbampi sādhāraṇanti āha. Tamenaṃ tato vivecetuṃ <span class="bld">tathāgatabalaṃ sāvakabala</span>nti puna anuyogo āraddho. Tattha paṭhamapañhe niddesato sabbākāravisayataṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe uddesato ṭhānāṭṭhānamattādijānanavasena paṭijānāti. <span class="bld">Taññevā</span>tiādipañhesu sabbākārena ninnānākaraṇatāya abhāvena paṭikkhipati. <span class="bld">Pubbayogo</span> ca <span class="bld">pubbacariyā</span> ca atthato ekaṃ, tathā <span class="bld">dhammakkhāna</span>ñca <span class="bld">dhammadesanā</span> ca.</p>
  871. <p class="bodytext">Indriyaparopariyattipañhe ekadesena sādhāraṇataṃ sandhāya sāvakavisaye paṭijānāti.</p>
  872. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. Idāni <a name="M0.0168"></a> yasmā uddesato ṭhānāṭṭhānādīni sāvako jānāti, tasmā sāvakassa tathā jānanaṃ pakāsetvā tena jānanamattasāmaññena tesaṃ sāvakasādhāraṇattaṃ patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">sāvako ṭhānāṭṭhānaṃ</span> <a name="P0.0064"></a> <span class="bld">jānātī</span>tiādayo paravādipañhā honti. Tattha indriyaparopariyattiñāṇaṃ channaṃ asādhāraṇañāṇānaṃ aññataranti na gahitaṃ. <span class="bld">Āsavakkhayena vā āsavakkhaya</span>nti yaṃ tathāgatassa āsavakkhayena saddhiṃ sāvakassa āsavakkhayaṃ paṭicca vattabbaṃ siyā nānākaraṇaṃ, taṃ natthi. <span class="bld">Vimuttiyā vā vimutti</span>nti padepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  873. <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. Idāni yaṃ sakavādinā ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇa’’nti anuññātaṃ, tena saddhiṃ saṃsanditvā sesānampi sādhāraṇabhāvaṃ pucchituṃ puna <span class="bld">āsavānaṃ khaye</span>tiādayo paravādipañhāva honti. Tesaṃ vissajjane sakavādinā āsavakkhaye visesābhāvena taṃ ñāṇaṃ sādhāraṇanti anuññātaṃ. Itaresupi visesābhāvena sādhāraṇatā paṭikkhittā. Puna ṭhānāṭṭhānādīnaṃ āsavakkhayeneva saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādisseva. Tattha āsavakkhayañāṇe paṭikkhepo, sesesu ca paṭiññā sakavādissa. Tato indriyaparopariyattena saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādissa. Sā saṅkhipitvā dassitā. Tathāpi indriyaparopariyatte paṭiññā, sesesu ca paṭikkhepo sakavādissa. Tato ṭhānāṭṭhānādīhi saddhiṃ saṃsanditvā indriyaparopariyattassa sādhāraṇapucchā paravādissa. Sāpi saṅkhipitvāva dassitā. Tattha indriyaparopariyatte paṭikkhepo. Sesesu ca paṭiññā sakavādissāti.</p>
  874. <p class="centered">Balakathāvaṇṇanā.</p>
  875. <p class="subhead">2. Ariyantikathāvaṇṇanā</p>
  876. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Idāni <a name="V0.0164"></a> ariyantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘na kevalaṃ āsavakkhayañāṇameva ariyaṃ, atha kho purimānipi nava balāni ariyāni’’cceva laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">ariya</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna yadi taṃ ariyaṃ, maggādīsu tena aññatarena <a name="M0.0169"></a> bhavitabbanti maggādivasena pucchā sakavādissa, paṭikkhepo itarassa.</p>
  877. <p class="bodytext">Puna suññatārammaṇādivasena pucchā sakavādissa. Tattha dve suññatā – sattasuññatā ca saṅkhārasuññatā ca. Sattasuññatā nāma diṭṭhiyā <a name="P0.0065"></a> parikappitena sattena suññā pañcakkhandhā. Saṅkhārasuññatā nāma sabbasaṅkhārehi suññaṃ vivittaṃ nissaṭaṃ nibbānaṃ. Tattha paravādī nibbānārammaṇataṃ sandhāya paṭikkhipati, saṅkhārārammaṇataṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Manasi karotī</span>ti puṭṭhopi nibbānameva sandhāya paṭikkhipati, saṅkhāre sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādinā ‘‘ṭhānāṭṭhānādimanasikāro saṅkhārārammaṇo, suññatamanasikāro nibbānārammaṇo’’ti imaṃ nayaṃ gahetvā ‘‘dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotī’’ti puṭṭho lesokāsaṃ alabhanto paṭikkhipati. Animittāpaṇihitesupi eseva nayo. Sattanimittābhāvato hi khandhā animittā. Saṅkhāranimittābhāvato nibbānaṃ. Ekadhammasmimpi āropetvā ṭhapetabbasaṅkhātena ca paṇidahitabbaṭṭhena paṇihitasaṅkhaṃ gatena sattapaṇidhinā appaṇihitā khandhā. Taṇhāpaṇidhinā taṇhāya vā ārammaṇabhūtena sabbasaṅkhārapaṇidhinā appaṇihitaṃ nibbānaṃ. Tasmā idhāpi paṭikkhepo ca paṭiññā ca purimanayeneva veditabbā.</p>
  878. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. Tato ‘‘yathā satipaṭṭhānādayo lokuttaradhammā ariyā ceva suññatādiārammaṇā ca, kiṃ te evaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇa’’nti anulomapaṭilomapucchā honti. Tattha sabbāpi paṭiññā sabbe ca paṭikkhepā paravādisseva. Imināvupāyena sesañāṇesupi pucchāvissajjanaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana sesāni saṅkhipitvā avasāne cutūpapātañāṇameva vibhattaṃ. Tato paraṃ sakasamayepi ‘‘ariya’’nti siddhena āsavānaṃ khayañāṇena saddhiṃ saṃsanditvā sesañāṇānaṃ anulomato ca paṭilomato ca ariyabhāvapucchā honti. Tā sabbā paravādissa, paṭiññā paṭikkhepo ca sakavādissa<a name="V0.0165"></a>. Te uttānatthāyeva. Pāḷiyaṃ panettha paṭhamanavamāneva dassetvā satta ñāṇāni saṅkhittānīti.</p>
  879. <p class="centered">Ariyantikathāvaṇṇanā.</p>
  880. <p class="subhead">3. Vimuttikathāvaṇṇanā</p>
  881. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. Idāni <a name="P0.0066"></a><a name="M0.0170"></a> vimuttikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘vītarāgacittānaṃ vimuttipayojanaṃ nāma natthi. Yathā pana malīnaṃ vatthaṃ dhoviyamānaṃ malā vimuccati, evaṃ sarāgaṃ cittaṃ rāgato vimuccatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">sarāga</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato <span class="bld">rāgasahagata</span>ntiādinā nayena puṭṭho maggakkhaṇe cittaṃ vimuccati nāma. Tadā ca evarūpaṃ cittaṃ natthīti paṭikkhipati.</p>
  882. <p class="bodytext">Saphassantiādinā nayena puṭṭhopi yathā phasso ca cittañca ubho rāgato vimuccanti, evaṃ rāgassa vimuttiṃ apassamāno paṭikkhipati. Sadosādīsupi imināvupāyena attho veditabbo.</p>
  883. <p class="centered">Vimuttikathāvaṇṇanā.</p>
  884. <p class="subhead">4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Idāni vimuccamānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānena vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, maggakkhaṇe samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ nāma hotī’’ti laddhi, te sandhāya <span class="bld">vimuttaṃ vimuccamāna</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarasa.</p>
  886. <p class="bodytext">Puna <span class="bld">ekadesa</span>nti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">ekadesa</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ. Yathā vimuttaṃ, ekadesena <a name="V0.0166"></a> vā ekadese vā avimuttaṃ hoti kiṃ evaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ, ekadesaṃ avimuttanti pucchati. Kiṃ kāraṇā evaṃ pucchatīti? ‘‘Vimuttaṃ vimuccamāna’’nti vippakatabhāvena vuttattā. Yathā hi kariyamānā kaṭādayo vippakatattā ekadesena katā ekadesena akatā honti, tathā idampi ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttanti āpajjati. Tato paravādī kaṭādīnaṃ viya cittassa ekadesābhāvā paṭhamapañhe paṭikkhipitvā dutiye vimuccamānassa apariniṭṭhitavimuttitāya paṭijānāti. Lokiyajjhānakkhaṇaṃ vā sandhāya paṭikkhipati. Na hi taṃ tadā samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ. Lokuttarajjhānakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena <a name="P0.0067"></a> vimuccamānantissa laddhi. Tato sakavādī ‘‘yadi te ekameva <a name="M0.0171"></a> cittaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttaṃ, evaṃ sante yo ekeneva cittena sotāpanno hoti, sopi te ekadesaṃ sotāpanno, ekadesaṃ na sotāpanno āpajjatī’’ti codanatthaṃ <span class="bld">ekadesaṃ sotāpanno</span>tiādimāha. Itaro taṃ vidhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Sesavāresupi eseva nayo.</p>
  887. <p class="bodytext">Uppādakkhaṇapañhe yadi ekameva cittaṃ vimuttañca vimuccamānañca, ekasmiṃ khaṇe vimuttaṃ ekasmiṃ vimuccamānaṃ āpajjati. Kiṃ te evarūpaṃ cittanti attho.</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Suttasādhane paṭhamasuttaṃ paravādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – <span class="bld">vimuccatī</span>ti vippakataniddeso. Tasmā yaṃ tassa yogino evaṃ jānato evaṃ passato etehi āsavehi cittaṃ vimuccati, taṃ vimuccamānaṃ nāma hotīti. Dutiyasuttaṃ sakavādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – yadi te vimuccatīti vacanato vimuttaṃ vimuccamānaṃ, idha vimuccatīti vacanābhāvato vimuttameva siyā, na vimuccamānanti.</p>
  889. <p class="bodytext">Idāni ‘‘yathā te vippakatavimuttitāya vimuccamānaṃ, kiṃ evaṃ vippakatarāgāditāya rajjamānādīnipi atthī’’ti codanatthaṃ puna <span class="bld">atthi citta</span>ntiādi āraddhaṃ. Paravādināpi tathārūpaṃ cittaṃ apassantena sabbaṃ paṭikkhittaṃ. Atha naṃ sakavādī ‘‘dveyeva koṭiyo, tatiyā natthī’’ti anubodhento <span class="bld">nanu rattañceva arattañcā</span>tiādimāha. Tassattho – nanu bhadramukha, rāgasampayuttaṃ cittaṃ rattaṃ vippayuttaṃ arattanti dveva koṭiyo, rajjamānaṃ nāma tatiyā koṭi natthīti? Duṭṭhādīsupi eseva nayo. Atha naṃ āmantāti paṭijānitvā ṭhitaṃ. Vimuttipakkhepi dveyeva <a name="V0.0167"></a> koṭiyo dassetuṃ <span class="bld">hañci rattañcevā</span>tiādimāha. Tassattho – yadi etā dve koṭiyo sampaṭicchasi, avimuttañceva vimuttañcā ti imāpi sampaṭiccha. Kilesasampayuttañhi cittaṃ avimuttaṃ, vippayuttaṃ vimuttaṃ. Vimuccamānaṃ nāmāti paramatthato tatiyā koṭi natthīti.</p>
  890. <p class="centered">Vimuccamānakathāvaṇṇanā.</p>
  891. <p class="subhead">5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. Idāni <a name="P0.0068"></a><a name="M0.0172"></a> aṭṭhamakakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anulomagotrabhumaggakkhaṇe kilesānaṃ samudācārābhāvato aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhapuggalassa dve pariyuṭṭhānā pahīnāti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; tesaṃ aññataraṃ sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇato paṭṭhāya diṭṭhiyā anuppattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Tato yasmā diṭṭhi nāmesā sotāpannasseva pahīnā, na maggaṭṭhassa, tasmā <span class="bld">aṭṭhamako puggalo sotāpanno</span>ti anuyogo sakavādissa. Vicikicchāpañhepi eseva nayo. Anusayapañhe pariyuṭṭhānato añño anusayoti tesaṃ laddhi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhittaṃ.</p>
  893. <p class="bodytext">Sīlabbataparāmāsapañhepi sīlabbataparāmāsapariyuṭṭhānanti vohāraṃ na passati, tasmā paṭikkhipati. Pariyuṭṭhānamevassa pahīnanti laddhi.</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Maggo bhāvito</span>ti pañhe tasmiṃ khaṇe bhāveti, na bhāvito. Tasmā paṭikkhipati. <span class="bld">Amaggenā</span>tiādianuyoge paṭhamamaggeneva pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Yadi hi amaggena pahīyetha, gotrabhupuggalādīnampi pahīyethāti āpajjanato. <span class="bld">Uppajjissatī</span>ti pucchā paravādissa, vissajjanaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  895. <p class="centered">Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā.</p>
  896. <p class="subhead">6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>. Idāni <a name="V0.0168"></a> aṭṭhamakassa indriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘aṭṭhamako maggakkhaṇe indriyāni paṭilabhati nāma, no cassa paṭiladdhāni hontī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">natthi saddhindriya</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Natthi saddhā</span>ti puṭṭho pana saddhindriyato saddhāya nānattaṃ sallakkhetvā paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Yathā pana yassa atthi mano, tassa manindriyampi atthi; evaṃ yassa <a name="M0.0173"></a> saddhādayo atthi, tassa atthi saddhindriyādīnipīti dīpanatthaṃ <a name="P0.0069"></a> <span class="bld">atthi mano atthi manindriya</span>ntiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanenāti.</p>
  898. <p class="centered">Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā.</p>
  899. <p class="subhead">7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā</p>
  900. <p class="bodytext"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>. Idāni dibbacakkhukathā nāma hoti. Tattha yesaṃ catutthajjhānadhammūpatthaddhaṃ maṃsacakkhumeva dibbacakkhu nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">maṃsacakkhu</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  901. <p class="bodytext">Puna ‘‘maṃsacakkhu dibbacakkhu, dibbacakkhu maṃsacakkhū’’ti puṭṭho taṃ mattameva taṃ na hotīti paṭikkhipati. <span class="bld">Yādisa</span>ntiādipucchāsupi ubhinnaṃ ekasabhāvābhāveneva paṭikkhipati.</p>
  902. <p class="bodytext"><span class="bld">Visayo</span>tiādīsu ubhinnampi rūpāyatanameva visayo. Maṃsacakkhu pana āpāthagatameva passati. Itaraṃ anāpāthagataṃ tiropabbatādigatampi. Dibbacakkhussa ca atisukhumampi rūpaṃ gocaro, na tādisaṃ itarassāti evametesaṃ ānubhāvagocarā asadisā.</p>
  903. <p class="bodytext"><span class="bld">Upādiṇṇaṃ hutvā anupādiṇṇaṃ hotī</span>ti puṭṭho yasmā maṃsacakkhu upādiṇṇaṃ, dibbacakkhu anupādiṇṇaṃ, na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yasmā <a name="V0.0169"></a> ‘‘maṃsacakkhussa uppādo, maggo dibbassa cakkhuno’’ti vacanaṃ nissāya maṃsacakkhupaccayā dibbacakkhu uppajjati, tañca rūpāvacarikānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādoti icchati, tasmā paṭijānāti. <span class="bld">Kāmāvacaraṃ hutvā</span>ti puṭṭhopi yasmā na maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho rūpāvacarajjhānapaccayena uppannattā rūpāvacaraṃ nāma jātanti paṭijānāti.</p>
  904. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacaraṃ hutvā arūpāvacara</span>nti puṭṭhopi tato paraṃ bhāvanāya arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho arūpāvacarikānaṃ <a name="M0.0174"></a> catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādo hutvā uppajjatīti laddhiyā <a name="P0.0070"></a> paṭijānāti. Apariyāpannabhāvaṃ panassa na icchati, tasmā paṭikkhipatiyeva.</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Dibbacakkhuṃ dhammupatthaddha</span>nti kāmāvacaradhammena upatthambhitaṃ hutvā. Puna <span class="bld">dhammupatthaddha</span>nti lokuttaradhammena upatthaddhaṃ. <span class="bld">Dveva cakkhūnī</span>ti puṭṭho kiñcāpi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññācakkhubhāvaṃ na icchati, paññācakkhussa pana atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho maṃsacakkhu dhammupatthaddhaṃ dibbacakkhu hotīti laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  906. <p class="centered">Dibbacakkhukathāvaṇṇanā.</p>
  907. <p class="subhead">8. Dibbasotakathāvaṇṇanā</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. Idāni dibbasotakathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">ekaṃyeva sota</span>nti puṭṭho dvinnaṃ atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā tadeva dhammupatthaddhaṃ dibbasotaṃ nāma hoti, tasmā paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
  909. <p class="centered">Dibbasotakathāvaṇṇanā.</p>
  910. <p class="subhead">9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. Idāni <a name="V0.0170"></a> yathākammūpagatañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘iti dibbena cakkhunā visuddhena…pe… yathākammūpage satte pajānātī’’ti (dī. ni. 1.246; paṭi. ma. 1.106) suttaṃ ayoniso gahetvā yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhunti laddhi, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna <span class="bld">yathākammūpagatañca manasi karotī</span>ti puṭṭho ekacittassa ārammaṇadvayābhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā <span class="bld">dvinnaṃ phassāna</span>nti puṭṭho paṭikkhipati. Iti yathā iminā yathākammūpagatapadena, evameva <span class="bld">ime vata bhonto</span><a name="P0.0071"></a>, <span class="bld">sattā</span>tiādipadehipi saddhiṃ yojanāsu attho veditabbo.</p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para378"></a><span class="paranum">378</span>. <span class="bld">Āyasmā</span> <a name="M0.0175"></a> <span class="bld">sāriputto yathākammūpagataṃ ñāṇaṃ jānātī</span>ti idaṃ sakavādī yasmā thero appicchatāya abhiññāñāṇāni na vaḷañjetīti ekacce na jānanti, tāni panassa neva atthīti maññanti, tasmā taṃ ‘‘dibbacakkhuno alābhī thero’’ti maññamānaṃ pucchati. Teneva kāraṇena ‘‘atthāyasmato sāriputtassa dibbacakkhū’’ti parato puṭṭho paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, sabbaṃ taṃ therena anuppattanti paṭijānāti. Idānissa vikkhepaṃ karonto sakavādī <span class="bld">nanu āyasmā sāriputto</span>tiādimāha. Imañhi gāthaṃ thero vaḷañjanapaṇidhiyā eva abhāvena āha, na abhiññāñāṇassa abhāvena. Paravādī pana abhāvenevāti atthaṃ sallakkheti. Tasmā tassa laddhiyā therassa yathākammūpagatañāṇameva atthi, no dibbacakkhu. Tena vuttaṃ ‘‘tena hi na vattabbaṃ yathākammūpagatañāṇaṃ dibbacakkhū’’ti.</p>
  913. <p class="centered">Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  914. <p class="subhead">10. Saṃvarakathāvaṇṇanā</p>
  915. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. Idāni saṃvarakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāvatiṃse deve upādāya tatuttari devesu yasmā te pañca verāni na samācaranti, tasmā saṃvaro atthīti laddhi, te sandhāya pucchā <a name="V0.0171"></a> sakavādissa, verasamudācāraṃ apassato paṭiññā itarassa. Tato yasmā saṃvaro nāma saṃvaritabbe asaṃvare sati hoti, tasmā asaṃvarapucchā sakavādissa, devesu pāṇātipātādīnaṃ abhāvena paṭikkhepo itarassa.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi manussesū</span>tiādi saṃvare sati asaṃvarassa asaṃvare ca sati saṃvarassa pavattidassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. <span class="bld">Pāṇātipātā veramaṇī</span>ti ādipañhesu pāṇātipātādīnaṃ asamācaraṇavasena paṭiññā, pāṇātipātādīnaṃ natthitāya paṭikkhepo veditabbo. Paṭilomapañhā uttānatthāyeva.</p>
  918. <p class="bodytext">Avasāne <span class="bld">natthi devesu saṃvaro</span>tipañhe <a name="P0.0072"></a> pāṇātipātādīni katvā puna tato saṃvarābhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato chalavasena <a name="M0.0176"></a> yadi saṃvaro natthi, sabbe devā pāṇātipātinotiādipucchā paravādissa. Devānaṃ verasamudācārassa abhāvena paṭikkhepo sakavādissa. <span class="bld">Naheva</span>nti vacanamattaṃ gahetvā laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Evaṃ patiṭṭhitā pana laddhi appatiṭṭhitāva hotīti.</p>
  919. <p class="centered">Saṃvarakathāvaṇṇanā.</p>
  920. <p class="subhead">11. Asaññakathāvaṇṇanā</p>
  921. <p class="bodytext"><a name="para381"></a><span class="paranum">381</span>. Idāni asaññakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato vinā viññāṇena paṭisandhi nāma natthi. ‘‘Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vacanato asaññasattānampi cutipaṭisandhikkhaṇe saññā atthīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ sakavādī ‘‘kiṃ te taṃ ṭhānaṃ saññābhavo’’tiādīhi codetuṃ <span class="bld">saññābhavo saññāgatī</span>tiādimāha. Taṃ sabbaṃ tato parañca pāḷinayeneva veditabbanti.</p>
  922. <p class="centered">Asaññakathāvaṇṇanā.</p>
  923. <p class="subhead">12. Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. Idāni <a name="V0.0172"></a> nevasaññānāsaññāyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vacanato na vattabbaṃ ‘‘tasmiṃ bhave saññā atthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbanti.</p>
  925. <p class="centered">Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā.</p>
  926. <p class="centered">Tatiyo vaggo.</p>
  927. <p class="chapter">4. Catutthavaggo</p>
  928. <p class="subhead">1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. Idāni <a name="M0.0177"></a><a name="P0.0073"></a> gihissa arahāti kathā nāma hoti. Tattha yesaṃ yasakulaputtādīnaṃ gihibyañjane ṭhitānaṃ arahattappattiṃ disvā ‘‘gihi assa arahā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">gihissā</span>ti yo gihisaṃyojanasampayuttatāya gihi, so arahaṃ assāti attho. Paravādī pana adhippāyaṃ asallakkhetvā gihibyañjanamattameva passanto paṭijānāti. Idānissa ‘‘gihi nāma gihisaṃyojanena hoti, na byañjanamattena. Yathāha bhagavā –</p>
  930. <p class="gatha1">‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya,</p>
  931. <p class="gatha2">Santo danto niyato brahmacārī;</p>
  932. <p class="gatha3">Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,</p>
  933. <p class="gathalast">So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’’ti. (dha. pa. 142);</p>
  934. <p class="bodytext">Imaṃ <a name="V0.0173"></a> nayaṃ dassetuṃ <span class="bld">atthi arahato</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.</p>
  935. <p class="centered">Gihissa arahātikathāvaṇṇanā.</p>
  936. <p class="subhead">2. Upapattikathāvaṇṇanā</p>
  937. <p class="bodytext"><a name="para388"></a><span class="paranum">388</span>. Idāni upapattikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘opapātiko hoti tatthaparinibbāyī’’tivacanāni (pu. pa. 35-40) ayoniso gahetvā suddhāvāsesu upapattiyā arahāti laddhi, ‘‘yesaṃ vā upahaccaparinibbāyī’’ti <a name="P0.0074"></a> padaṃ parivattitvā ‘‘upapajjaparinibbāyī’’ti pariyāpuṇantānaṃ saha upapattiyā arahā hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha yasmā upapatticittaṃ nāma lokiyaṃ, tena sotāpannādayopi na honti, pageva arahā. Tasmāssa <a name="M0.0178"></a> imaṃ nayaṃ dassetuṃ <span class="bld">saha upapattiyā sotāpanno</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  938. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Sāriputto</span>tiādi imesu mahātheresu ko ekopi saha upapattiyā arahā nāmāti codanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. <span class="bld">Upapattesiyenā</span>ti paṭisandhicittena. Tañhi upapattiṃ esati gavesati, tasmā upapattesiyanti vuccati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  940. <p class="centered">Upapattikathāvaṇṇanā.</p>
  941. <p class="subhead">3. Anāsavakathāvaṇṇanā</p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. Idāni anāsavakathā nāma hoti. Tattha ye dhammā anāsavassa arahato, sabbe te <a name="V0.0174"></a> anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">arahato</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anāsavā nāma maggādayo, kiṃ tassa teyeva uppajjantīti codanatthaṃ <span class="bld">maggo phala</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Cakkhu anāsava</span>nti puṭṭho tassa sāsavattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassetanti paṭijānāti.</p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. Cīvarapañhe ekova dhammo anāsavo sāsavo ca hotīti lakkhaṇavirodhabhayā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassa hutvā sāsavassa hotīti paṭijānāti. <span class="bld">Taññeva anāsava</span>nti pañhādvayepi eseva nayo. Sakavādī pana <span class="bld">taññevā</span>ti anuññātattā ‘‘maggo anāsavo hutvā’’tiādīhi codeti. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  944. <p class="centered">Anāsavakathāvaṇṇanā.</p>
  945. <p class="subhead">4. Samannāgatakathāvaṇṇanā</p>
  946. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. Idāni <a name="M0.0179"></a><a name="P0.0075"></a> samannāgatakathā nāma hoti. Tattha dve samannāgamā paccuppannakkhaṇe samaṅgībhāvasamannāgamo ca rūpāvacarādīsu aññatarabhūmippattito paṭilābhasamannāgamo ca. So yāva adhigatavisesā na parihāyati, tāvadeva labbhati. Yesaṃ pana ṭhapetvā ime dve samannāgame añño upapattidhammavasena eko samannāgamo nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ, tesaṃ pattidhammo nāma koci natthīti anubodhanatthaṃ <span class="bld">arahā catūhi phalehi samannāgato</span>ti pucchā sakavādissa, pattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yadi te arahā catūhi khandhehi viya catūhi phalehi samannāgato, evaṃ sante ye catūsu phalesu cattāro phassādayo, tehi te arahato samannāgatatā pāpuṇātī’’ti codanatthaṃ <span class="bld">arahā catūhi phassehī</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ paravādinā ekakkhaṇe catunnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhittaṃ. Anāgāmipañhādīsupi eseva nayo.</p>
  947. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Sotāpattiphalaṃ vītivatto</span>ti na paṭhamajjhānaṃ viya dutiyajjhānalābhī; puna anuppattiyā <a name="V0.0175"></a> pana vītivattoti pucchati. <span class="bld">Sotāpattimagga</span>ntiādi yaṃ vītivatto, tenassa puna asamannāgamaṃ dassetuṃ āraddhaṃ.</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para396"></a><span class="paranum">396</span>. <span class="bld">Tehi ca aparihīno</span>ti pañhe yasmā yathā paccanīkasamudācārena lokiyajjhānadhammā parihāyanti, na evaṃ lokuttarā. Maggena hi ye kilesā pahīyanti, phalena ca paṭippassambhanti, te tathā pahīnāva tathā paṭippassaddhāyeva ca honti, tasmā sakavādinā āmantāti paṭiññātaṃ. Svāyamattho parato ‘‘arahatā cattāro maggā paṭiladdhā’’tiādīsu pakāsitoyeva. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
  949. <p class="centered">Samannāgatakathāvaṇṇanā.</p>
  950. <p class="subhead">5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>. <span class="bld">Arahā</span> <a name="M0.0180"></a> <span class="bld">chahi upekkhāhī</span>ti kathāyapi imināva nayena attho veditabbo. Arahā hi chasu dvāresu upekkhānaṃ uppattibhabbatāya <a name="P0.0076"></a> tāhi samannāgatoti vuccati, na ekakkhaṇe sabbāsaṃ uppattibhāvenāti.</p>
  952. <p class="centered">Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā.</p>
  953. <p class="subhead">6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā</p>
  954. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. Idāni <span class="bld">bodhiyā buddho</span>tikathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">bodhī</span>ti catumaggañāṇassāpi sabbaññutaññāṇassāpi adhivacanaṃ. Tasmā yesaṃ yathā odātena vaṇṇena odāto, sāmena vaṇṇena sāmo, evaṃ bodhiyā buddhoti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃyeva; te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa.</p>
  955. <p class="bodytext"><span class="bld">Atītāyā</span>ti <a name="V0.0176"></a> pañhe tasmiṃ khaṇe abhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭilābhaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna kiccavasena puṭṭho kiccābhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ tena tāya karaṇīyaṃ kataṃ, tattha sammohābhāvaṃ paṭijānāti. Lesokāsaṃ pana adatvā <span class="bld">dukkhaṃ parijānātī</span>tiādinā nayena puṭṭho tassa kiccassa abhāvā paṭikkhipati.</p>
  956. <p class="bodytext">Anāgatapañhe tasmiṃ khaṇe maggañāṇassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410) anāgatāya bodhiyā buddhabhāvaṃ maññamāno paṭijānāti. <span class="bld">Bodhikaraṇīyaṃ karotī</span>ti puṭṭho tasmiṃ khaṇe kiccābhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yadi na kareyya, buddhoti na vucceyya. Yasmā avassaṃ karissati, tasmā karotiyeva nāmāti paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā puṭṭho paṭikkhipati. Paccuppannapañho saddhiṃ saṃsandanāya uttānatthova.</p>
  957. <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. Tisso bodhiyo ekato katvā puṭṭho sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya tīhipi buddhoti vattabbabhāvato paṭijānāti. Puna tīhiti puṭṭho sabbāsaṃ <a name="M0.0181"></a> ekakkhaṇe abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho atītānāgatapaccuppannassa sabbaññutaññāṇassa vasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā satataṃ samitanti puṭṭho paṭikkhipati.</p>
  958. <p class="bodytext"><span class="bld">Na battabbaṃ bodhiyā</span>ti pucchā paravādissa, bodhiyā abhāvakkhaṇe abuddhabhāvāpattito paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Nanu bodhipaṭilābhā</span>ti pañhe pana yasmiṃ santāne bodhisaṅkhātaṃ <a name="P0.0077"></a> maggañāṇaṃ uppannaṃ, tattha buddhoti sammutisabbhāvato paṭiññā tasseva. Tassa adhippāyaṃ ajānitvā hañcīti laddhiṭṭhapanā paravādissa. Idānissa asallakkhaṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">bodhipaṭilābhā buddhoti bodhiyā buddho</span>ti pucchā sakavādissa. Tassattho – ‘‘kiṃ te yasmā bodhipaṭilābhā buddho, tasmā bodhiyā buddho’’ti. Itaro ‘‘bodhipaṭilābho nāma bodhiyā uppajjitvā niruddhāyapi santāne uppannabhāvoyeva. Bodhi nāma maggakkhaṇe ñāṇa’’nti imaṃ vibhāgaṃ asallakkhentova puna paṭijānāti. Tato sakavādinā <span class="bld">bodhipaṭilābhā bodhī</span>ti puṭṭho vacanokāsaṃ alabhanto paṭikkhipatīti.</p>
  959. <p class="centered">Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā.</p>
  960. <p class="bodytext">Iti imā tissopi kathā uttarāpathakānaṃyeva.</p>
  961. <p class="subhead">7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. Idāni <a name="V0.0177"></a> lakkhaṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’ti (dī. ni. 1.258) imaṃ suttaṃ ayoniso gahetvā lakkhaṇasamannāgato bodhisattova hotīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  963. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkavattisatto</span>ti pañhesu yasmā cakkavattī sattopi ca bodhisattopi, tasmā abodhisattaṃ sandhāya paṭikkhipati. Bodhisattaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Dvattiṃsimānī</span>tisuttaṃ <a name="M0.0182"></a> bodhisattameva sandhāya vuttaṃ. So hi pacchime bhave buddho hoti, itaresu cakkavattī, tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.</p>
  965. <p class="centered">Lakkhaṇakathāvaṇṇanā.</p>
  966. <p class="subhead">8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā</p>
  967. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. Idāni <a name="P0.0078"></a> niyāmokkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ghaṭikārasutte jotipālassa pabbajjaṃ sandhāya ‘‘bodhisatto kassapabhagavato pāvacane okkantaniyāmo caritabrahmacariyo’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">bodhisatto</span>ti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Tato yasmā niyāmoti vā brahmacariyanti vā ariyamaggassa nāmaṃ, bodhisattānañca ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ aññā niyāmokkanti nāma natthi. Yadi bhaveyya, bodhisatto sotāpanno sāvako bhaveyya. Na cetamevaṃ. Kevalañhi naṃ buddhā attano ñāṇabale ṭhatvā – ‘‘ayaṃ buddho bhavissatī’’ti byākaronti, tasmā puna <span class="bld">bodhisatto</span>ti anuyogo sakavādissa. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe jotipālakālaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. <span class="bld">Sāvako hutvā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Anussaviyo</span>ti <a name="V0.0178"></a> anussavena paṭividdhadhammo. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhipitvā jotipālakāle anussavaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  968. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Aññaṃ satthāra</span>ntiāḷārañca rāmaputtañca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Āyasmā ānando</span>tiādi ‘‘okkantaniyāmāva sāvakā honti, na itare okkantaniyāmā evarūpā hontī’’ti dassetuṃ vuttaṃ.</p>
  969. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvako jātiṃ vītivatto</span>ti yāya jātiyā sāvako, taṃ vītivatto aññasmiṃ bhave asāvako hotīti pucchati. Itaro sotāpannādīnaṃ sotāpannādisāvakabhāvato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  970. <p class="centered">Niyāmokkantikathāvaṇṇanā.</p>
  971. <p class="subhead">9. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā</p>
  972. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. Idāni <a name="M0.0183"></a> aparāpi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘catutthamaggaṭṭho puggalo pattidhammavasena tīhi phalehi samannāgato’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ<a name="P0.0079"></a>; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā catūhi phalehi samannāgatakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  973. <p class="centered">Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā.</p>
  974. <p class="subhead">10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā</p>
  975. <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. Idāni saṃyojanappahānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nippariyāyeneva sabbasaṃyojanappahānaṃ <a name="V0.0179"></a> arahatta’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna <span class="bld">sabbe saṃyojanā</span>ti puṭṭho heṭṭhā vuttamaggattayena pahīne sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tena maggena appahīnassa abhāvā paṭijānāti. <span class="bld">Sakkāyadiṭṭhi</span>ādīsupi paṭhamamaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, catutthamaggena anavasesappahānaṃ sandhāya paṭijānāti. Eseva nayo sabbatthāti.</p>
  976. <p class="centered">Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā.</p>
  977. <p class="centered">Catuttho vaggo.</p>
  978. <p class="chapter">5. Pañcamavaggo</p>
  979. <p class="subhead">1. Vimuttikathāvaṇṇanā</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. Idāni <a name="P0.0080"></a> vimuttikathā nāma hoti. Tattha vipassanā, maggo, phalaṃ, paccavekkhaṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vimuttiñāṇanti nāmaṃ. Tesu vipassanāñāṇaṃ niccanimittādīhi vimuttattā, tadaṅgavimuttibhāvena vā vimuttattā vimuttiñāṇaṃ. Maggo <a name="M0.0184"></a> samucchedavimutti, phalaṃ paṭippassaddhivimutti, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana vimuttiṃ jānātīti <span class="bld">vimuttiñāṇaṃ</span>. Evaṃ catubbidhe vimuttiñāṇe nippariyāyena phalañāṇameva vimutti. Sesāni ‘‘vimuttānī’’ti vā ‘‘avimuttānī’’ti vā na vattabbāni. Tasmā ‘‘idaṃ nāma vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti avatvā aviseseneva ‘‘vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna <span class="bld">yaṃkiñcī</span>ti puṭṭho paccavekkhaṇādīni sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Paṭipannassā</span>ti puṭṭho maggañāṇassa anāsavataṃ sandhāya paṭijānāti. Yasmā pana taṃ sotāpannassa phale ṭhitassa ñāṇaṃ na hoti, tasmā vimuttaṃ nāma na hotīti codanatthaṃ puna sakavādī <span class="bld">sotāpannassā</span>tiādimāha. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  981. <p class="centered">Vimuttikathāvaṇṇanā.</p>
  982. <p class="subhead">2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  983. <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. Idāni <a name="V0.0180"></a> asekhakathā nāma hoti. Tattha yasmā ānandattherādayo sekhā ‘‘uḷāro bhagavā’’tiādinā nayena asekhe jānanti, tasmā <a name="P0.0081"></a> ‘‘sekhassa asekhañāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Jānāti passatī</span>ti idaṃ attanā adhigatassa jānanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Gotrabhuno</span>tiādi heṭṭhimāya bhūmiyaṃ ṭhitassa uparūpariñāṇassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nanu āyasmā ānando sekho ‘‘uḷāro bhagavā’’ti jānātī</span>ti paravādī asekhe bhagavati pavattattā taṃ asekhañāṇanti icchati, na panetaṃ asekhaṃ. Tasmā evaṃ patiṭṭhāpitāpi laddhi appatiṭṭhāpitāva hotīti.</p>
  984. <p class="centered">Asekhañāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  985. <p class="subhead">3. Viparītakathāvaṇṇanā</p>
  986. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Idāni viparītakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yvāyaṃ pathavīkasiṇe pathavīsaññī samāpajjati, tassa taṃ ñāṇaṃ viparītañāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi <a name="M0.0185"></a> andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pathaviṃ nissāya uppannanimittañhi na pathavīyeva, tatra cāyaṃ pathavīsaññī. Tasmā viparītañāṇanti ayametassa adhippāyo. Tato sakavādī ‘‘lakkhaṇapathavīpi sasambhārapathavīpi nimittapathavīpi pathavīdevatāpi sabbā pathavīyeva, tāsu pathavīti ñāṇaṃ viparītaṃ na hoti. Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāma. Kiṃ te idaṃ etesu aññatara’’nti codetuṃ <span class="bld">anicce nicca</span>ntiādimāha. Itaro vipallāsalakkhaṇābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  987. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusala</span>nti sekkhaputhujjanānaṃ ñāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Atthi arahato</span>ti pañhesupi vipallāsalakkhaṇābhāvena paṭikkhipati. Pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Sabbeva pathavī</span>ti sabbaṃ taṃ pathavīkasiṇaṃ lakkhaṇapathavīyeva <a name="P0.0082"></a> hotīti pucchati. Sakavādī tathā abhāvato paṭikkhipati. <span class="bld">Nanu pathavī atthi, atthi ca koci pathaviṃ pathavito samāpajjatī</span>ti pucchā sakavādissa<a name="V0.0181"></a>. Tassattho – nanu nimittapathavī atthi, atthi ca koci taṃ pathaviṃ pathavitoyeva samāpajjati, na āpato vā tejato vāti. <span class="bld">Pathavī atthī</span>tiādi ‘‘yadi yaṃ yathā atthi, taṃ tathā samāpajjantassa ñāṇaṃ viparītaṃ hoti, nibbānaṃ atthi, tampi samāpajjantassa sabbavipariyesasamugghātanaṃ maggañāṇampi te viparītaṃ hotū’’ti dassanatthaṃ vuttanti.</p>
  988. <p class="centered">Viparītakathāvaṇṇanā.</p>
  989. <p class="subhead">4. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para428-431"></a><span class="paranum">428-431</span>. Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha yo puggalo sammattaniyāmaṃ okkamissati, taṃ ‘‘bhabbo esa dhammaṃ abhisametu’’nti yasmā bhagavā jānāti, tasmā ‘‘aniyatassa puthujjanasseva sato puggalassa niyāmagamanāya ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">aniyatassā</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">niyāmagamanāyā</span>ti niyāmo vuccati maggo, maggagamanāya maggokkamanāyāti attho. Yaṃ panassa ñāṇaṃ disvā bhagavā ‘‘bhabbo aya’’nti jānāti, taṃ sandhāya paṭiññā paravādissa.</p>
  991. <p class="bodytext">Athassa <a name="M0.0186"></a> sakavādī ayuttavāditaṃ dīpetuṃ <span class="bld">niyatassā</span>ti viparītānuyogamāha. Tattha paṭhamapañhe maggena niyatassa aniyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma natthīti paṭikkhipati. Dutiye natthibhāvena paṭijānāti. Tatiye aniyatassa natthīti puṭṭhattā laddhivirodhena paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā niyatassa niyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesu paṭhame yasmā ādimaggena niyatassa puna tadatthāya ñāṇaṃ natthi, tasmā paṭikkhipati. Dutiye <a name="P0.0083"></a> natthibhāveneva paṭijānāti. Tatiye laddhivirodheneva paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhaṃ aṭṭhamaṃ katvā aniyatassa aniyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Puna paṭhamapañhameva dvādasamaṃ katvā taṃmūlakā <span class="bld">atthi niyāmo</span>tiādayo pañhā katā. Tattha yasmā niyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma maggañāṇameva hoti, tasmā taṃ sandhāya <span class="bld">atthi niyāmo</span>ti vuttaṃ. Itaro pana niyāmoti vutte paṭikkhipati, ñāṇanti vutte paṭijānāti. <span class="bld">Satipaṭṭhānā</span>dīsupi <a name="V0.0182"></a> eseva nayo. Paccanīkaṃ uttānatthameva. <span class="bld">Gotrabhuno</span>tiādi yena yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhagavā jānātī</span>ti attano ñāṇabalena jānāti, na tassa niyāmagamanañāṇasabbhāvato. Tasmā iminā kāraṇena patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāyevāti.</p>
  992. <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā.</p>
  993. <p class="subhead">5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā</p>
  994. <p class="bodytext"><a name="para432-433"></a><span class="paranum">432-433</span>. Idāni paṭisambhidākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevā’’ti gahetvā ‘‘sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sammutiñāṇa</span>pañhesu pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, niruttiñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Ye keci sammutinti pañhe puthujjane sandhāya paṭikkhipati. Cetopariyāyapañhesu puthujjanassa ñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, ariyassa ñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Sabbā paññā</span>tipañhesu kasiṇasamāpattipañhaṃ sandhāya paṭikkhipati, lokuttaraṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Pathavīkasiṇasamāpatti</span>ntiādi ‘‘yā etesu ettakesu ṭhānesu paññā, kiṃ sabbā sā paṭisambhidā’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> <a name="M0.0187"></a> <span class="bld">hi sabbaṃ ñāṇa</span>nti yasmā sabbā lokuttarapaññā paṭisambhidā<a name="P0.0084"></a>, tasmā sabbanti vacanaṃ sāmaññaphalena saddhiṃ patiṭṭhāpetīti.</p>
  995. <p class="centered">Paṭisambhidākathāvaṇṇanā.</p>
  996. <p class="subhead">6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  997. <p class="bodytext"><a name="para434-435"></a><span class="paranum">434-435</span>. Idāni sammutiñāṇakathā nāma hoti. Tattha sammutisaccaṃ paramatthasaccanti dve <a name="V0.0183"></a> saccāni. Ye pana evaṃ vibhāgaṃ akatvā saccanti vacanasāmaññena sammutiñāṇampi ‘‘saccārammaṇamevā’’ti vadanti, seyyathāpi andhakā; te ayuttavādinoti tesaṃ vādavisodhanatthaṃ ayaṃ kathā āraddhā. Tattha <span class="bld">na vattabba</span>nti pucchā paravādissa, paramatthasaccaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Sammutisaccamhī</span>ti sammutiṃ anupaviṭṭhe saccamhi. Paccatte vā bhummavacanaṃ, sammutisaccanti attho. <span class="bld">Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇaññevā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ ‘‘yadi taṃ avisesena saccārammaṇaññeva, tena ñāṇena dukkhapariññādīni kareyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">tena ñāṇenā</span>tiādimāha.</p>
  998. <p class="centered">Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  999. <p class="subhead">7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para436-438"></a><span class="paranum">436-438</span>. Idāni cittārammaṇakathā nāma hoti. Tattha cetopariyāye ñāṇanti vacanamattameva gahetvā ‘‘taṃ ñāṇaṃ cittārammaṇamevā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yo sarāgādivasena cittaṃ jānāti, tassa rāgādayopi ārammaṇā honti, tasmā na vattabbaṃ taṃ cittārammaṇaññevā’’ti codanatthaṃ <span class="bld">nanu atthi kocī</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Phassārammaṇe</span>ti <a name="P0.0085"></a> phassasaṅkhāte ārammaṇe. <span class="bld">Vedanārammaṇe</span>tiādīsupi eseva nayo. Puna <span class="bld">phassārammaṇe ñāṇaṃ na vattabba</span>nti puṭṭho phassassa phusanalakkhaṇaṃ <a name="M0.0188"></a> manasikaroto phassovārammaṇaṃ hotīti paṭijānāti. <span class="bld">Kiṃ panetaṃ phassapariyāye ñāṇa</span>nti puṭṭho pana tādisassa suttapadassa abhāvā paṭikkhipati. Vedanādīsupi eseva nayo. Idāni yaṃ nissāya laddhi, tadeva dassetvā laddhiṃ patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">nanu cetopariyāye ñāṇa</span>ntiādimāha. Sā panesā vacanamattābhinivesena patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti.</p>
  1001. <p class="centered">Cittārammaṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1002. <p class="subhead">8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para439-440"></a><span class="paranum">439-440</span>. Idāni <a name="V0.0184"></a> anāgatañāṇakathā nāma hoti. Tattha anāgataṃ nāma antarampi atthi, anantarampi. Tesu anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthi. Yathā ca anantare, tathā ekavīthiekajavanapariyāpannepi. Tattha ye sabbasmimpi anāgate ñāṇaṃ icchanti, seyyathāpi andhakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yaṃ te anāgate ñāṇaṃ, kiṃ tena anantaraṃ anāgataṃ mūlādivasena jānātī’’ti codetuṃ <span class="bld">anāgataṃ mūlato</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mūlato</span>tiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yaṃ attano phalaṃ karoti, taṃ tattha mūlayati patiṭṭhātīti <span class="bld">mūlaṃ</span>. Tato ca taṃ hinoti pavattayatīti <span class="bld">hetu</span>. Tadeva taṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti. Niyyāteti viyāti <span class="bld">nidānaṃ</span>. Tato taṃ sambhavatīti <span class="bld">sambhavo</span>. Pabhavatīti <span class="bld">pabhavo</span>. Tattha ca taṃ samuṭṭhāti, taṃ vā naṃ samuṭṭhāpetīti <span class="bld">samuṭṭhānaṃ</span>. Tadeva naṃ āharatīti <span class="bld">āhāro</span>. Tañcassa apariccajitabbaṭṭhena <span class="bld">ārammaṇaṃ</span>. Tadeva cetaṃ paṭicca etīti <span class="bld">paccayo</span>. Tato naṃ samudetīti <span class="bld">samudayo</span>ti vuccati. Yasmā <a name="P0.0086"></a> pana anantaraṃ cittaṃ etehākārehi na sakkā jānituṃ, tasmā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati. <span class="bld">Anāgataṃ hetupaccayata</span>nti yā anantarānāgate citte hetupaccayatā, taṃ jānāti. Ye tattha dhammā hetupaccayā honti, te jānātīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Gotrabhuno</span>tiādi yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ na uppajjati, taṃ sarūpato dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pāṭaliputtassā</span>ti <a name="M0.0189"></a> suttaṃ yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ uppajjati, taṃ dassetuṃ āhaṭaṃ. Yasmā panetaṃ na sabbasmiṃ anāgate ñāṇassa sādhakaṃ; tasmā anāhaṭamevāti.</p>
  1004. <p class="centered">Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1005. <p class="subhead">9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1006. <p class="bodytext"><a name="para441-442"></a><span class="paranum">441-442</span>. Idāni paṭuppannañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesu tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘avisesena sabbasmiṃ paccuppanne ñāṇaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">paṭuppanne</span>ti pucchā <a name="V0.0185"></a> sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi avisesena paṭuppanne ñāṇaṃ atthi, khaṇapaccuppannepi tena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante dvinnaṃ ñāṇānaṃ ekato abhāvā teneva ñāṇena taṃ jānitabbaṃ hotī’’ti codanatthaṃ <span class="bld">tenā</span>ti anuyogo sakavādissa. Tattha paṭhamapañhe teneva taṃ jānituṃ na sakkāti paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe santatiṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Paṭipāṭito bhaṅgaṃ passanto bhaṅgānupassaneneva bhaṅgānupassanāñāṇaṃ passatīti adhippāyo. <span class="bld">Tena ñāṇena taṃ ñāṇaṃ jānātī</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Tena phassena taṃ phassa</span>ntiādīnissa lesokāsanivāraṇatthaṃ vuttāni<a name="P0.0087"></a>. Yaṃ panetena laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ <span class="bld">nanu sabbasaṅkhāre</span>tiādi vuttaṃ. Tattha nayato taṃ ñāṇaṃ diṭṭhaṃ hoti, na ārammaṇatoti adhippāyena paṭiññā sakavādissa. Tasmā evaṃ patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāva hoti.</p>
  1007. <p class="centered">Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1008. <p class="subhead">10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1009. <p class="bodytext"><a name="para443-444"></a><span class="paranum">443-444</span>. Idāni phale ñāṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddhāpi sattānaṃ ariyaphalappattiyā dhammaṃ desenti sāvakāpi, iti iminā sāmaññena <a name="M0.0190"></a> buddhānaṃ viya sāvakānampi tena tena sattena pattabbe phale ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">sāvakassā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sāvakassa phale ñāṇaṃ atthi, yathā buddhā samānepi sotāpattiphale attano ñāṇabalena ‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’ti phalassakataṃ paññapenti, kiṃ te evaṃ sāvakopī’’ti codetuṃ <span class="bld">sāvako phalassa kataṃ paññapetī</span>ti āha. Itaro paṭikkhipati.</p>
  1010. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi sāvakassa phalaparopariyattī</span>tiādi phale ñāṇassa atthitāya paccayapucchanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – buddhānaṃ ‘‘idaṃ phalaṃ paraṃ, idaṃ opara’’nti evaṃ phalānaṃ uccāvacabhāvajānanasaṅkhātā phale paropariyatti nāma atthi. Tathā indriyapuggalaparopariyattiyo, tāsaṃ <a name="V0.0186"></a> atthitāya tassa tassa puggalassa tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ vasena taṃ taṃ phalaṃ jānanti, kiṃ te sāvakassāpi etā paropariyattiyo atthīti.</p>
  1011. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi sāvakassa khandhapaññattī</span>tiādīnipi ‘‘yadi te sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, imā hi pissa paññattīhi <a name="P0.0088"></a> bhavitabbaṃ. Kimassa tā atthi, sakkoti so etā paññattiyo attano balena jānituṃ vā paññapetuṃ vā’’ti codanatthaṃ vuttāni. <span class="bld">Sāvako jino</span>tiādi ‘‘yadi sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, evaṃ sante sveva jino’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sāvako anuppannassā</span>ti pañhepi ayameva nayo. <span class="bld">Aññāṇī</span>ti pañhe avijjāsaṅkhātassa aññāṇassa vihatattā paṭikkhitto, na panassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi. Tasmā appatiṭṭhitova paravādīvādoti.</p>
  1012. <p class="centered">Phalañāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1013. <p class="centered">Pañcamo vaggo.</p>
  1014. <p class="centered">Mahāpaṇṇāsako samatto.</p>
  1015. <p class="chapter">6. Chaṭṭhavaggo</p>
  1016. <p class="subhead">1. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
  1017. <p class="bodytext"><a name="para445-447"></a><span class="paranum">445-447</span>. Idāni <a name="M0.0191"></a><a name="P0.0089"></a> niyāmakathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">niyāmo</span>ti ‘‘bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (pu. pa. 13) vacanato ariyamaggo vuccati. Yasmā pana tasmiṃ uppajjitvā niruddhepi puggalo aniyato nāma na hoti, tasmā ‘‘so niyāmo niccaṭṭhena asaṅkhato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato ‘‘yadi so asaṅkhato, evarūpena tena bhavitabba’’nti dīpento <span class="bld">nibbāna</span>ntiādimāha. Saṃsandanapucchā uttānatthāyeva.</p>
  1018. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi</span> <a name="V0.0187"></a> <span class="bld">kecī</span>tiādi niyāmassa saṅkhatabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Maggo asaṅkhato</span>tipañhe tassa uppādanirodhabhāvato paṭikkhipatīti. <span class="bld">Niyāmo saṅkhato</span>tipañhe niruddhepi magge niyāmassa atthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Sotāpattiniyāmo</span>tiādipañhesupi anulomato ca paṭilomato ca imināva nayena attho veditabbo. <span class="bld">Pañca asaṅkhatānī</span>ti puṭṭho pañcannaṃ asaṅkhatānaṃ āgataṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho catunnaṃ sammattaniyāmānaṃ niyāmavacanato nibbānassa ca asaṅkhatabhāvato paṭijānāti. Micchattaniyāmapañho niyāmavacanamattena asaṅkhatatāya ayuttabhāvadīpanatthaṃ vuttoti.</p>
  1019. <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā.</p>
  1020. <p class="subhead">2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā</p>
  1021. <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. Idāni paṭiccasamuppādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ nidānavagge ‘‘uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ <a name="P0.0090"></a> ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 2.20) ‘‘paṭiccasamuppādo asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañca mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para449"></a><span class="paranum">449</span>. <span class="bld">Avijjā</span> <a name="M0.0192"></a> <span class="bld">asaṅkhatā</span>ti ādayo pañhā avijjādīnaṃyeva paṭiccasamuppādabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yena panatthena tattha ekekaṃ aṅgaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vuccati, so paṭiccasamuppādavibhaṅge vuttoyeva.</p>
  1023. <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Avijjāpaccayā saṅkhārāti yā tattha dhammaṭṭhitatā</span>tiādi yena suttena laddhi patiṭṭhāpitā, tasseva atthadassanena laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha attho – yā ayaṃ heṭṭhā ‘‘ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’ti vuttā na sā aññatra avijjādīhi visuṃ ekā atthi. Avijjādīnaṃ pana paccayānaṃyevetaṃ nāmaṃ. Uppannepi hi tathāgate anuppannepi avijjāto saṅkhārā sambhavanti, saṅkhārādīhi ca viññāṇādīni, tasmā ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti <a name="V0.0188"></a> yā etasmiṃ pade saṅkhāradhammānaṃ kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā. Tesaṃyeva ca dhammānaṃ kāraṇaṭṭheneva niyāmatāti dhammaniyāmatāti avijjā vuccati. Sā ca asaṅkhatā, nibbānañca asaṅkhatanti pucchati. Paravādī laddhivasena paṭijānitvā puna <span class="bld">dve asaṅkhatānī</span>ti puṭṭho suttābhāvena paṭikkhipitvā laddhivaseneva paṭijānāti. Sesapadesupi eseva nayo. Heṭṭhā vuttasadisaṃ pana tattha vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1024. <p class="centered">Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā.</p>
  1025. <p class="subhead">3. Saccakathāvaṇṇanā</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para452-454"></a><span class="paranum">452-454</span>. Idāni saccakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090) suttaṃ nissāya ‘‘cattāri saccāni niccāni asaṅkhatānī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Ayañhissa adhippāyo – dukkhasamudayamaggesu vatthusaccaṃ saṅkhataṃ, lakkhaṇasaccaṃ <a name="P0.0091"></a> asaṅkhataṃ. Nirodhe vatthusaccaṃ nāma natthi asaṅkhatameva tanti. Tasmā <span class="bld">āmantā</span>ti āha. Taṃ panassa laddhimattameva. So hi dukkhaṃ vatthusaccaṃ icchati, tathā samudayaṃ maggañca. Yāni pana nesaṃ bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇāni, tāni lakkhaṇasaccaṃ nāmāti, na ca bādhanalakkhaṇādīhi aññāni dukkhādīni nāma atthīti. <span class="bld">Tāṇānī</span>tiādīsu adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.</p>
  1027. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhasacca</span>nti <a name="M0.0193"></a> pañhe laddhivasena lakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Dukkha</span>nti pañhe vatthuṃ sandhāya paṭikkhipati. Ito paraṃ suddhikapañhā ca saṃsandanapañhā ca sabbe pāḷianusāreneva veditabbā. Avasāne laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ āhaṭasuttaṃ atthassa micchā gahitattā anāhaṭasadisamevāti.</p>
  1028. <p class="centered">Saccakathāvaṇṇanā.</p>
  1029. <p class="subhead">4. Āruppakathāvaṇṇanā</p>
  1030. <p class="bodytext"><a name="para455-456"></a><span class="paranum">455-456</span>. Idāni <a name="V0.0189"></a> āruppakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattāro āruppā āneñjā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘sabbepi te dhammā asaṅkhatā’’ti laddhi, te sandhāya <span class="bld">ākāsānañcāyatana</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. Sādhakasuttampi atthaṃ ajānitvā āhaṭattā anāhaṭasadisamevāti.</p>
  1031. <p class="centered">Āruppakathāvaṇṇanā.</p>
  1032. <p class="subhead">5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā</p>
  1033. <p class="bodytext"><a name="para457-459"></a><span class="paranum">457-459</span>. Idāni nirodhasamāpattikathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">nirodhasamāpattī</span>ti catunnaṃ khandhānaṃ appavatti. Yasmā pana sā kariyamānā kariyati, samāpajjiyamānā samāpajjiyati, tasmā nipphannāti vuccati. Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana <a name="P0.0092"></a> abhāvena na vattabbā ‘‘saṅkhatāti vā asaṅkhatā’’ti vā. Tattha yesaṃ ‘‘yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya <span class="bld">nirodhasamāpattī</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Uppādentī</span>tiādi samāpajjanapaṭilābhavaseneva vuttaṃ. Yathā pana rūpādayo asaṅkhatadhamme uppādenti; na tathā taṃ keci uppādenti nāma. <span class="bld">Nirodhā vodānaṃ vuṭṭhāna</span>nti phalasamāpatti veditabbā. Asaṅkhatā pana taṃ <a name="M0.0194"></a> natthiyeva, tasmā paṭikkhipati. <span class="bld">Tena hī</span>ti yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatāti laddhi. Idaṃ pana asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hotīti vuttampi avuttasadisamevāti.</p>
  1034. <p class="centered">Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā.</p>
  1035. <p class="subhead">6. Ākāsakathāvaṇṇanā</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para460-462"></a><span class="paranum">460-462</span>. Idāni ākāsakathā nāma hoti. Tattha tividho ākāso – paricchedākāso<a name="V0.0190"></a>, kasiṇugghāṭimākāso, ajaṭākāso. ‘‘Tucchākāso’’tipi tasseva nāmaṃ. Tesu paricchedākāso saṅkhato, itare <span class="bld">dve</span> paññattimattā. Yesaṃ pana ‘‘duvidhopi yasmā saṅkhato na hoti, tasmā asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ mahisāsakānañca; te sandhāya <span class="bld">ākāso</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1037. <p class="centered">Ākāsakathāvaṇṇanā.</p>
  1038. <p class="subhead">7. Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā</p>
  1039. <p class="bodytext"><a name="para463-464"></a><span class="paranum">463-464</span>. Idāni ākāso sanidassanotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāḷacchiddādīsu ñāṇappavattiṃ nissāya ‘‘sabbopi ajaṭākāso <a name="P0.0093"></a> sanidassano’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ<a name="V0.0191"></a>; te sandhāya <span class="bld">ākāso sanidassano</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sanidassano, evaṃvidho bhaveyyā’’ti codanatthaṃ <span class="bld">rūpanti</span>ādi vuttaṃ. <span class="bld">Cakkhuñca paṭiccā</span>tipañhesu evarūpassa suttassa abhāvena paṭikkhipitvā tulantarikādīnaṃ upaladdhiṃ nissāya paṭijānāti. <span class="bld">Dvinnaṃ rukkhānaṃ antara</span>nti ettha rukkharūpaṃ cakkhunā disvā antare rūpābhāvato ākāsanti manodvāraviññāṇaṃ uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmā asādhakametanti.</p>
  1040. <p class="centered">Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā.</p>
  1041. <p class="subhead">10. Pathavīdhātusanidassanātiādikathāvaṇṇanā</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para465-470"></a><span class="paranum">465-470</span>. Idāni <a name="M0.0195"></a> pathavīdhātu sanidassanātiādikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ pāsāṇaudakajālarukkhacalanānañceva pañcindriyapatiṭṭhokāsānañca vaṇṇāyatanaṃ kāyaviññattikāle hatthapādādirūpañca disvā ‘‘pathavīdhātuādayo sanidassanā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu ādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ sabbattha pāḷianusārena ceva heṭṭhā vuttanayena ca veditabbanti. <span class="bld">Pathavīdhātu sanidassanā</span>ti ādiṃ katvā <span class="bld">kāyakammaṃ sanidassana</span>nti pariyosānakathā niṭṭhitā.</p>
  1043. <p class="centered">Chaṭṭho vaggo.</p>
  1044. <p class="chapter">7. Sattamavaggo</p>
  1045. <p class="subhead">1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā</p>
  1046. <p class="bodytext"><a name="para471-472"></a><span class="paranum">471-472</span>. Idāni <a name="P0.0094"></a> saṅgahitakathā nāma hoti. Tattha yasmā dāmādīhi balibaddādayo viya keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā nāma natthi, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā, evaṃ sante ekavidhena rūpasaṅgahotiādi niratthaka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya aññenatthena saṅgahabhāvaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Idāni yenatthena saṅgaho labbhati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">nanu atthi keci dhammā</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yā panesā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ <span class="bld">yathā dāmena vā</span>tiādikā upamā āhaṭā, sakavādinā taṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā ‘‘hañci dāmena vā’’ti tassa laddhi bhinnāti veditabbā. Ayañhettha attho – yadi te dāmādīhi balibaddādayo saṅgahitā nāma, atthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitāti.</p>
  1047. <p class="centered">Saṅgahitakathāvaṇṇanā.</p>
  1048. <p class="subhead">2. Sampayuttakathāvaṇṇanā</p>
  1049. <p class="bodytext"><a name="para473-474"></a><span class="paranum">473-474</span>. Idāni <a name="M0.0196"></a> sampayuttakathā nāma hoti. Tattha yasmā tilamhi telaṃ viya na vedanādayo saññādīsu anupaviṭṭhā, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttā, evaṃ sante <a name="V0.0192"></a> ñāṇasampayuttantiādi niratthakaṃ hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi <a name="P0.0095"></a> rājagirikasiddhatthikānaññeva; te sandhāya aññenevatthena sampayuttataṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yo panesa paravādinā ‘‘yathā tilamhi tela’’ntiādiko upamāpañho āhaṭo, so yasmā vedanāsaññānaṃ viya tilatelānaṃ lakkhaṇato nānattavavatthānaṃ natthi. Sabbesupi hi tilaaṭṭhitacesu tiloti vohāramattaṃ, teneva tilaṃ nibbattetvā gahite purimasaṇṭhānena tilo nāma na paññāyati, tasmā anāhaṭasadisova hotīti.</p>
  1050. <p class="centered">Sampayuttakathāvaṇṇanā.</p>
  1051. <p class="subhead">3. Cetasikakathāvaṇṇanā</p>
  1052. <p class="bodytext"><a name="para475-477"></a><span class="paranum">475-477</span>. Idāni cetasikakathā nāma hoti. Tattha yasmā phassikādayo nāma natthi, tasmā ‘‘cetasikenāpi na bhavitabbaṃ, iti natthi cetasiko dhammo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sahajāto</span>ti sampayuttasahajātaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Phassikā</span>ti tādisaṃ vohāraṃ apassantassa pucchā paravādissa. Kiṃ vohārena, yathā cittanissitakoti cetasiko, evaṃ sopi phassanissitattā phassikoti vutte doso natthīti paṭiññā sakavādissa. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
  1053. <p class="centered">Cetasikakathāvaṇṇanā.</p>
  1054. <p class="subhead">4. Dānakathāvaṇṇanā</p>
  1055. <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. Idāni <a name="M0.0197"></a> dānakathā nāma hoti. Tattha dānaṃ nāma tividhaṃ – cāgacetanāpi, viratipi, deyyadhammopi. ‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca <a name="P0.0096"></a> dāna’’nti (a. ni. 8.30) āgataṭṭhāne cāgacetanā dānaṃ. ‘‘Abhayaṃ detī’’ti (a. ni. 8.39) āgataṭṭhāne virati. ‘‘Dānaṃ deti annaṃ pāna’’nti āgataṭṭhāne deyyadhammo. Tattha cāgacetanā ‘‘deti vā deyyadhammaṃ, denti <a name="V0.0193"></a> vā etāya deyyadhamma’’nti dānaṃ. Virati avakhaṇḍanaṭṭhena lavanaṭṭhena vā dānaṃ. Sā hi uppajjamānā bhayabheravādisaṅkhātaṃ dussīlyacetanaṃ dāti khaṇḍeti lunāti vāti dānaṃ. Deyyadhammo diyyatīti dānaṃ. Evametaṃ tividhampi atthato cetasiko ceva dhammo deyyadhammo cāti duvidhaṃ hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cetasikova dhammo dānaṃ, na deyyadhammo’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">cetasiko</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ deyyadhammavasena codetuṃ <span class="bld">labbhā</span>ti pucchā sakavādissa, annādīni viya so na sakkā dātunti paṭikkhepo itarassa. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭhe ‘‘abhayaṃ detī’’ti suttavasena paṭiññā tasseva. Phassapañhādīsu pana phassaṃ detītiādivohāraṃ apassanto paṭikkhipateva.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. <span class="bld">Aniṭṭhaphala</span>ntiādi acetasikassa dhammassa dānabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Na hi acetasiko annādidhammo āyatiṃ vipākaṃ deti, iṭṭhaphalabhāvaniyamanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayampi hettha adhippāyo – yadi acetasiko annādidhammo dānaṃ bhaveyya, hitacittena aniṭṭhaṃ akantaṃ bhesajjaṃ dentassa nimbabījādīhi viya nimbādayo aniṭṭhameva phalaṃ nibbatteyya. Yasmā panettha hitapharaṇacāgacetanā dānaṃ, tasmā aniṭṭhepi deyyadhamme dānaṃ iṭṭhaphalameva hotīti.</p>
  1057. <p class="bodytext">Evaṃ paravādinā cetasikadhammassa dānabhāve patiṭṭhāpite sakavādī itarena pariyāyena deyyadhammassa dānabhāvaṃ sādhetuṃ <span class="bld">dānaṃ iṭṭhaphalaṃ vuttaṃ bhagavatā</span>tiādimāha. Paravādī pana cīvarādīnaṃ iṭṭhavipākataṃ apassanto paṭikkhipati. Suttasādhanaṃ paravādīvādepi yujjati sakavādīvādepi, na pana ekenatthena. Deyyadhammo iṭṭhaphaloti iṭṭhaphalabhāvamattameva paṭikkhittaṃ. Tasmā <span class="bld">tena hi na vattabba</span>nti iṭṭhaphalabhāveneva na vattabbatā yujjati<a name="M0.0198"></a>. Dātabbaṭṭhena <a name="P0.0097"></a> pana deyyadhammo dānameva. Dinnañhi dānānaṃ saṅkarabhāvamocanatthameva ayaṃ kathāti.</p>
  1058. <p class="centered">Dānakathāvaṇṇanā.</p>
  1059. <p class="subhead">5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā</p>
  1060. <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. Idāni paribhogamayapuññakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 1.47) ca ‘‘yassa bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno’’ti (a. ni. 4.51) ca evamādīni suttāni ayoniso gahetvā yesaṃ paribhogamayaṃ <a name="V0.0194"></a> nāma puññaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikasammitiyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">paribhogamaya</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘puññaṃ nāma phassādayo kusalā dhammā, na tato paraṃ, tasmā phassādīhi te vaḍḍhitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">paribhogamayo phasso</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ itarena tesaṃ avaḍḍhanato paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Latāviyā</span>tiādīni ‘‘kiriyāya vā bhāvanāya vā vināpi yathā latādīni sayameva vaḍḍhanti, kiṃ te evaṃ vaḍḍhantī’’ti codanatthaṃ vuttāni. Tathā panassa avaḍḍhanato <span class="bld">na hevā</span>ti paṭikkhittaṃ.</p>
  1061. <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. <span class="bld">Na samannāharatī</span>ti pañhe paṭiggāhakānaṃ paribhogena purimacetanā vaḍḍhati, evaṃ taṃ hoti puññanti laddhivasena paṭijānāti. Tato <span class="bld">anāvaṭṭentassā</span>tiādīhi puṭṭho dāyakassa cāgacetanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Tattha <span class="bld">anāvaṭṭentassā</span>ti dānacetanāya purecārikena āvajjanena bhavaṅgaṃ anāvaṭṭentassa aparivaṭṭentassa. <span class="bld">Anābhogassā</span>ti nirābhogassa. <span class="bld">Asamannāharantassā</span>ti na samannāharantassa. Āvajjanañhi bhavaṅgaṃ vicchinditvā attano gatamagge uppajjamānaṃ dānacetanaṃ samannāharati nāma. Evaṃkiccena iminā cittena asamannāharantassa puññaṃ hotīti pucchati. <span class="bld">Amanasikarontassā</span>ti <a name="P0.0098"></a> manaṃ akarontassa. Āvajjanena hi tadanantaraṃ uppajjamānaṃ manaṃ karoti nāma. Evaṃ akarontassāti attho. Upayogavacanasmiñhi etaṃ bhummaṃ. <span class="bld">Acetayantassā</span>ti cetanaṃ anuppādentassa. <span class="bld">Apatthentassā</span>ti <a name="M0.0199"></a> patthanāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ akarontassa. <span class="bld">Appaṇidahantassā</span>ti dānacetanāvasena cittaṃ aṭṭhapentassāti attho. <span class="bld">Nanu āvaṭṭentassā</span>ti vāre <span class="bld">ābhogassā</span>ti ābhogavato. Atha vā ābhogā assa, ābhogassa vā anantaraṃ taṃ puññaṃ hotīti attho.</p>
  1062. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Dvinnaṃ phassāna</span>ntiādīsupi ekakkhaṇe dāyakassa dvinnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhipati, dāyakassa ca paribhuñjantassa cāti ubhinnaṃ phassādayo sandhāya paṭijānāti. Apicassa pañcannaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ hotīti laddhi, tassāpi vasena paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī pariyāyassa dvāraṃpidahitvā ujuvipaccanīkavasena codetuṃ <span class="bld">kusalā</span>dipañhaṃ pucchati. Tatrāpi kusalākusalānaṃ ekassekakkhaṇe sampayogābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Paribhogamayaṃ pana cittavippayuttaṃ uppajjatīti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti.</p>
  1063. <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. Suttasādhane ārāmaropakādīnaṃ anussaraṇapaṭisaṅkharaṇādivasena antarantarā uppajjamānaṃ <a name="V0.0195"></a> puññaṃ sandhāya <span class="bld">sadā puññaṃ pavaḍḍhatī</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Appamāṇo tassa puññābhisando</span>ti idaṃ appamāṇavihārino dinnapaccayattā ca ‘‘evarūpo me cīvaraṃ paribhuñjatī’’ti anumodanavasena ca vuttaṃ. Taṃ so <span class="bld">paribhogamaya</span>nti sallakkheti. Yasmā pana paṭiggāhakena paṭiggahetvā aparibhuttepi deyyadhamme puññaṃ hotiyeva, tasmā sakavādīvādova balavā, tattha paṭiggāhakena paṭiggahiteti attho daṭṭhabbo. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
  1064. <p class="centered">Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā.</p>
  1065. <p class="subhead">6. Itodinnakathāvaṇṇanā</p>
  1066. <p class="bodytext"><a name="para488-491"></a><span class="paranum">488-491</span>. Idāni <a name="P0.0099"></a> ito dinnakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālaṅkatā tahi’’nti (pe. va. 19) vacanaṃ nissāya ‘‘yaṃ ito cīvarādi dinnaṃ teneva yāpentī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">ito dinnenā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa<a name="M0.0200"></a>. Puna cīvarādivasena anuyutto paṭikkhipati. <span class="bld">Añño aññassa kārako</span>ti aññassa vipākadāyakānaṃ kammānaṃ añño kārako, na attanāva attano kammaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Evaṃ puṭṭho pana itaro suttavirodhabhayena paṭikkhipati. <span class="bld">Dānaṃ denta</span>nti dānaṃ dadamānaṃ disvāti attho. Tattha yasmā attano anumoditattā ca tesaṃ tattha bhogā uppajjanti, tasmāssa iminā kāraṇena laddhiṃ patiṭṭhapentassāpi appatiṭṭhitāva hoti. Na hi te ito dinneneva vatthunā yāpenti. Sesesupi suttasādhanesu eseva nayoti.</p>
  1067. <p class="centered">Ito dinnakathāvaṇṇanā.</p>
  1068. <p class="subhead">7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā</p>
  1069. <p class="bodytext"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>. Idāni pathavī kammavipākotikathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘atthi issariyasaṃvattaniyaṃ kammaṃ, ādhipaccasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha issarānaṃ bhāvo issariyaṃ nāma<a name="V0.0196"></a>, adhipatīnañca bhāvo ādhipaccaṃ nāma, pathavissariyaādhipaccasaṃvattanikañca kammaṃ atthīti vuttaṃ. Tasmā yesaṃ ‘‘pathavī kammavipāko’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">pathavī</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sukhavedanīyā</span>tiādi kammavipākasabhāvadassanavasena vuttaṃ. ‘‘Phasso hotī’’tiādinā nayena niddiṭṭhesu vipākesu phasso sukhavedanīyādibhedo <a name="P0.0100"></a> hoti. So ca saññādayo ca sukhavedanādīhi sampayuttā, vedanādayo saññādīhi, sabbepi sārammaṇā, atthi ca nesaṃ purecārikaāvaṭṭanādisaṅkhātaṃ āvajjanaṃ, kammapaccayabhūtā cetanā, yo tattha iṭṭhavipāko, tassa patthanā, paṇidhānavasena pavattā mūlataṇhā, kiṃ te evarūpā pathavīti pucchati. Itaro paṭikkhipati. Paṭilomapucchādīni uttānatthāneva.</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">Kammavipāko paresaṃ sādhāraṇo</span>ti pañhe phassādayo sandhāya paṭikkhipati, kammasamuṭṭhānaṃ rūpañca pathavīādīnaṃyeva ca sādhāraṇabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Asādhāraṇamaññesa</span>nti suttaṃ parasamayato āharitvā <a name="M0.0201"></a> dassitaṃ. <span class="bld">Sabbe sattā pathaviṃ paribhuñjantī</span>ti pañhe pathaviṃ anissite sandhāya paṭikkhipati, nissite sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Pathaviṃ aparibhuñjitvā parinibbāyantī</span>ti pañhe āruppe parinibbāyantānaṃ vasena paṭijānāti. <span class="bld">Kammavipākaṃ akhepetvā</span>ti idaṃ parasamayavasena vuttaṃ. Kammavipākañhi khepetvāva parinibbāyantīti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana katokāsassa kammassa uppannaṃ vipākaṃ akhepetvā parinibbānaṃ natthi. Tesañca laddhiyā pathavī sādhāraṇavipākattā uppannavipākoyeva hoti. Taṃ vipākabhāvena ṭhitaṃ akhepetvā parinibbānaṃ na yujjatīti codetuṃ vaṭṭati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati. <span class="bld">Cakkavattisattassa kammavipāka</span>nti pañhe asādhāraṇaṃ phassādiṃ sandhāya paṭikkhipati, sādhāraṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Pathavīsamuddasūriyacandimādayo hi sabbesaṃ sādhāraṇakammavipākoti tesaṃ laddhi.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>. <span class="bld">Issariyasaṃvattaniya</span>nti ettha issariyaṃ nāma bahudhanatā. Ādhipaccaṃ nāma sesajane attano vase vattetvā tehi garukātabbaṭṭhena adhipatibhāvo. Tattha kammaṃ paṭilābhavasena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na janakavasena. Tasmā vipākabhāve asādhakametanti.</p>
  1072. <p class="centered">Pathavī kammavipākotikathāvaṇṇanā.</p>
  1073. <p class="subhead">8. Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā</p>
  1074. <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. Idāni <a name="P0.0101"></a><a name="V0.0197"></a> jarāmaraṇaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘atthi dubbaṇṇasaṃvattaniyaṃ kammaṃ appāyukasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha dubbaṇṇatā nāma jarā. Appāyukatā nāma maraṇaṃ. Taṃsaṃvattaniyañca kammaṃ atthi. Tasmā jarāmaraṇaṃ vipākoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Paṭilomapañhe <span class="bld">anārammaṇa</span>nti rūpadhammānaṃ tāva anārammaṇameva, arūpānaṃ pana jarāmaraṇaṃ sampayogalakkhaṇābhāvā anārammaṇameva.</p>
  1075. <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">Akusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ vipāko</span>ti pañhe jarāmaraṇena nāma aniṭṭhavipākena bhavitabbanti laddhiyā paṭijānāti<a name="M0.0202"></a>. Teneva kāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇassa kusalavipākataṃ paṭikkhipati. Parato cassa akusalavipākataññeva paṭijānāti.</p>
  1076. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalānañca akusalānañcā</span>ti pucchāvasena ekato kataṃ, ekakkhaṇe pana taṃ natthi. Abyākatānaṃ avipākānaṃ jarāmaraṇaṃ vipākoti vattabbatāya pariyāyo natthi, tasmā abyākatavasena <span class="bld">pucchā na katā</span>.</p>
  1077. <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Dubbaṇṇasaṃvattaniya</span>nti ettha dubbaṇṇiyaṃ nāma aparisuddhavaṇṇatā. Appāyukatā nāma āyuno ciraṃ pavattituṃ asamatthatā. Tattha akusalakammaṃ kammasamuṭṭhānassa dubbaṇṇarūpassa kammapaccayo hoti, asadisattā panassa taṃvipāko na hoti. Utusamuṭṭhānādino pana taṃpaṭilābhavasena āyuno ca upacchedakavasena paccayo hoti. Evametaṃ pariyāyena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na vipākaphassādīnaṃ viya janakavasena, tasmā vipākabhāve asādhakaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttasadisamevāti.</p>
  1078. <p class="centered">Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā.</p>
  1079. <p class="subhead">9. Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā</p>
  1080. <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. Idāni <a name="P0.0102"></a><a name="V0.0198"></a> ariyadhammavipākakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kilesappahānamattameva sāmaññaphalaṃ, na cittacetasikā dhammāti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">natthi ariyadhammavipāko</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">ariyadhammavipāko</span>ti maggasaṅkhātassa ariyadhammassa vipāko. Kilesakkhayamattaṃ ariyaphalanti laddhiyā paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sāmañña</span>nti samaṇabhāvo, maggassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Sāmaññañca vo, bhikkhave, desessāmi sāmaññaphalañcā’’ti hi vuttaṃ. Brahmaññepi eseva nayo.</p>
  1081. <p class="bodytext"><span class="bld">Sotāpattiphalaṃ na vipāko</span>tiādīsu sotāpattimaggādīnaṃ apacayagāmitaṃ sandhāya ariyaphalānaṃ navipākabhāvaṃ paṭijānāti, dānaphalādīnaṃ paṭikkhipati<a name="M0.0203"></a>. So hi ācayagāmittikassa evaṃ atthaṃ dhāreti – vipākasaṅkhātaṃ ācayaṃ gacchanti, taṃ vā ācinantā gacchantīti ācayagāmino, vipākaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāminoti. Tasmā evaṃ paṭijānāti ca paṭikkhipati ca.</p>
  1082. <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. <span class="bld">Kāmāvacaraṃ kusalaṃ savipākaṃ ācayagāmī</span>tiādikā pucchā paravādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca sakavādissa. Lokiyañhi kusalaṃ vipākacutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca ācinantaṃ gacchatīti ācayagāmi. Lokuttarakusalaṃ cutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca apacinantaṃ gacchatīti apacayagāmi. Evametaṃ savipākameva hoti, na apacayagāmivacanamattena avipākaṃ. Imamatthaṃ sandhāyettha sakavādino paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbāti.</p>
  1083. <p class="centered">Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā.</p>
  1084. <p class="subhead">10. Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā</p>
  1085. <p class="bodytext"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>. Idāni vipāko vipākadhammadhammotikathā nāma <a name="P0.0103"></a> hoti. Tattha yasmā vipāko vipākassa aññamaññādipaccayavasena paccayo hoti, tasmā vipākopi vipākadhammadhammoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Tassa vipāko</span>ti tassa vipākadhammadhammassa vipākassa yo vipāko, sopi te vipākadhammadhammo hotīti <a name="V0.0199"></a> pucchati. Itaro āyatiṃ vipākadānābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tappaccayāpi aññassa vipākassa uppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante panassa kusalākusalassa viya tassāpi vipākassa vipāko, tassāpi vipākoti vaṭṭānupacchedo āpajjatīti puṭṭho samayavirodhabhayena paṭikkhipati.</p>
  1086. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipākoti vā</span>tiādimhi vacanasādhane pana yadi vipākassa vipākadhammadhammena ekatthatā bhaveyya, kusalākusalabyākatānaṃ ekatthataṃ āpajjeyyāti paṭikkhipati. <span class="bld">Vipāko ca vipākadhammadhammo cā</span>ti ettha <a name="M0.0204"></a> ayaṃ adhippāyo – so hi catūsu vipākakkhandhesu ekekaṃ aññamaññapaccayādīsu paccayaṭṭhena vipākadhammadhammataṃ paccayuppannaṭṭhena ca vipākaṃ maññamāno ‘‘vipāko vipākadhammadhammo’’ti puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yasmā tayā ekakkhaṇe catūsu khandhesu vipāko vipākadhammadhammopi anuññāto, tasmā tesaṃ sahagatādibhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ evamāha. Itaro kusalākusalasaṅkhātaṃ vipākadhammadhammaṃ sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Taññeva akusala</span>nti yadi te vipāko vipākadhammadhammo, yo akusalavipāko, so akusalaṃ āpajjati. Kasmā? Vipākadhammadhammena ekattā. <span class="bld">Taññeva kusala</span>ntiādīsupi eseva nayo.</p>
  1087. <p class="bodytext"><a name="para502"></a><span class="paranum">502</span>. <span class="bld">Aññamaññapaccayā</span>ti idaṃ sahajātānaṃ paccayamattavasena vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Mahābhūtānampi ca aññamaññapaccayatā vuttā, na ca tāni vipākāni, na ca vipākadhammadhammānīti.</p>
  1088. <p class="centered">Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā.</p>
  1089. <p class="centered">Sattamo vaggo.</p>
  1090. <p class="chapter">8. Aṭṭhamavaggo</p>
  1091. <p class="subhead">1. Chagatikathāvaṇṇanā</p>
  1092. <p class="bodytext"><a name="para503-504"></a><span class="paranum">503-504</span>. Idāni <a name="P0.0104"></a><a name="V0.0200"></a> chagatikathā nāma hoti. Tattha asurakāyena saddhiṃ chagatiyoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘pañca kho panimā, sāriputta, gatiyo’’ti (ma. ni. 1.153) lomahaṃsanapariyāye paricchinnānaṃ gatīnaṃ vasena codetuṃ <span class="bld">nanu pañca gatiyo</span>tiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena paṭijānāti. Kasmā pana sakavādī cha gatiyo na sampaṭicchati, nanu ‘‘catūhāpāyehi ca vippamutto’’ti ettha asurakāyopi gahitoti. Saccaṃ gahito, na panesā gati. Kasmā? Visuṃ abhāvato. Asurakāyasmiñhi kālakañcikā asurā petagatiyā saṅgahitā<a name="M0.0205"></a>, vepacittiparisā devagatiyā, asurakāyoti visuṃ ekā gati nāma natthi.</p>
  1093. <p class="bodytext">Idāni etameva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">nanu kālakañcikā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">samānavaṇṇā</span>ti sadisarūpasaṇṭhānā bībhacchā virūpā duddassikā. <span class="bld">Samānabhogā</span>ti sadisamethunasamācārā. <span class="bld">Samānāhārā</span>ti sadisakheḷasiṅghāṇikapubbalohitādiāhārā. <span class="bld">Samānāyukā</span>ti sadisaāyuparicchedā. <span class="bld">Āvāhavivāha</span>nti kaññāgahaṇañceva kaññādānañca. Sukkapakkhe <span class="bld">samānavaṇṇā</span>ti sadisarūpasaṇṭhānā abhirūpā pāsādikā dassanīyā pabhāsampannā. <span class="bld">Samānabhogā</span>ti sadisapañcakaāmaguṇabhogā. <span class="bld">Samānāhārā</span>ti sadisasudhābhojanādiāhārā. Sesaṃ vuttanayameva. <span class="bld">Nanu atthi asurakāyo</span>ti idaṃ asurakāyasseva sādhakaṃ. Tassa pana visuṃ gatiparicchedābhāvena na gatisādhakanti.</p>
  1094. <p class="centered">Chagatikathāvaṇṇanā.</p>
  1095. <p class="subhead">2. Antarābhavakathāvaṇṇanā</p>
  1096. <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. Idāni <a name="P0.0105"></a><a name="V0.0201"></a> antarābhavakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘antarā parinibbāyī’’ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘antarābhavo nāma atthi, yattha satto dibbacakkhuko viya adibbacakkhuko, iddhimā viya aniddhimā mātāpitisamāgamañceva utusamayañca olokayamāno sattāhaṃ vā atirekasattāhaṃ vā tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">atthī</span>ti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Atha naṃ ye ca bhagavatā tayo bhavā vuttā, tesaṃ vasena codetuṃ <span class="bld">kāmabhavo</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo atthi, tena kāmabhavādīnaṃyeva aññatarena bhavitabbaṃ pañcavokārabhavādinā viya, tena taṃ pucchāmi – ‘‘kiṃ te ayaṃ antarābhavo nāma kāmabhavo, udāhu rūpabhavo arūpabhavo vā’’ti? Itaro tathā anicchanto sabbaṃ paṭikkhipati. <span class="bld">Kāmabhavassa cā</span>tiādi yadi antarābhavo nāma atthi, imesaṃ bhavānaṃ antarā dvinnaṃ sīmānaṃ sīmantarikā <a name="M0.0206"></a> viya bhaveyyāti codetuṃ āraddhaṃ. Paravādī pana tathā anicchanto sabbapañhe paṭikkhipati kevalaṃ laddhiyā, na sahadhammena. Teneva naṃ sakavādī ‘no vata re’ti paṭisedheti.</p>
  1097. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Pañcamī sā yonī</span>tiādīnipi yathāparicchinnayoniādīsu so samodhānaṃ na gacchati, atha tena tato tato atirekena bhavitabbanti codetuṃ vuttāni. <span class="bld">Antarābhavūpagaṃ kamma</span>nti yadi sopi eko bhavo, yathā kāmabhavūpagādīni kammāni atthīti satthārā vibhajitvā dassitāni, evaṃ tadupagenāpi kammena bhavitabbanti codanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana parasamaye antarābhavūpagaṃ nāma pāṭiyekkaṃ kammaṃ natthi, yaṃ yaṃ bhavaṃ upapajjissati, tadupageneva kammena antarābhave nibbattatīti tesaṃ laddhi, tasmā ‘naheva’nti paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Atthi antarābhavūpagā sattā</span>ti puṭṭhopi kāmabhavūpagāyeva nāma teti laddhiyā paṭikkhipati. <span class="bld">Jāyantī</span>tiādīni puṭṭhopi tattha jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca <a name="P0.0106"></a> anicchanto paṭikkhipati. Rūpādivasena puṭṭhopi yasmā antarābhavasattassa anidassanaṃ rūpaṃ, vedanādayopi aññesaṃ viya na oḷārikāti tassa laddhi, tasmā paṭikkhipati. Imināva kāraṇena pañcavokārabhavabhāvepi paṭikkhepo veditabbo.</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. Idāni <a name="V0.0202"></a> <span class="bld">kāmabhavo bhavo gatī</span>tiādi bhavasaṃsandanaṃ nāma hoti. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo bhaveyya, yathā kāmabhavādīsu bhavagatiādibhedo labbhati, tathā tatrāpi labbhetha. Yathā vā tattha na labbhati, tathā imesupi na labbhetha. Samānasmiñhi bhavabhāve etesvevesa vibhāgo atthi, na itarasminti ko ettha visesahetūti. Itaro puna laddhimattavasena taṃ taṃ paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca.</p>
  1099. <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. <span class="bld">Sabbesaññeva sattānaṃ atthi antarābhavo</span>ti puṭṭho yasmā nirayūpagaasaññasattūpagaarūpūpagānaṃ antarābhavaṃ na icchati, tasmā paṭikkhipati. Teneva kāraṇena paṭilome paṭijānāti. <span class="bld">Ānantariyassā</span>tiādi yesaṃ so antarābhavaṃ na icchati, te tāva vibhajitvā <a name="M0.0207"></a> dassetuṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti.</p>
  1100. <p class="centered">Antarābhavakathāvaṇṇanā.</p>
  1101. <p class="subhead">3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā</p>
  1102. <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. Idāni kāmaguṇakathā nāma hoti. Tattha sakasamaye tāva <span class="bld">kāmadhātū</span>ti vatthukāmāpi vuccanti – kilesakāmāpi kāmabhavopi. Etesu hi vatthukāmā kamanīyaṭṭhena kāmā, sabhāvanissattasuññataṭṭhena dhātūti kāmadhātu. Kilesakāmā kamanīyaṭṭhena ceva kamanaṭṭhena ca kāmā, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Kāmabhavo kamanīyaṭṭhena <a name="P0.0107"></a> kamanaṭṭhena vatthukāmapavattidesaṭṭhenāti tīhi kāraṇehi kāmo, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Parasamaye pana – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti gahitaṃ. Tasmā yesaṃ ayaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya kāmadhātunānattaṃ bodhetuṃ <span class="bld">pañcevā</span>ti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. <span class="bld">Nanu atthī</span>tiādi kilesakāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tappaṭisaṃyutto</span>ti kāmaguṇapaṭisaṃyutto, kāmaguṇārammaṇoti attho. <span class="bld">No ca vata re vattabbe pañcevā</span>ti imesu tappaṭisaṃyuttachandādīsu sati <a name="V0.0203"></a> pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti na vattabbaṃ. Etepi hi chandādayo kamanīyaṭṭhena kāmā ca dhātu cātipi kāmadhātu. Kamanaṭṭhena kāmasaṅkhātā dhātūtipi kāmadhātūti attho.</p>
  1103. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussānaṃ cakkhu</span>ntiādi vatthukāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha paravādī channampi āyatanānaṃ vatthukāmabhāvena nakāmadhātubhāvaṃ paṭikkhipitvā puna manoti puṭṭho mahaggatalokuttaraṃ sandhāya nakāmadhātubhāvaṃ paṭijānāti. Yasmā pana sabbopi tebhūmakamano kāmadhātuyeva, tasmā naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti.</p>
  1104. <p class="bodytext"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>. <span class="bld">Kāmaguṇā</span> <a name="M0.0208"></a> <span class="bld">bhavo</span>tiādi bhavassa kāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana kāmaguṇamatte bhavoti vohāro natthi, tasmā paravādī nahevāti paṭikkhipati. <span class="bld">Kāmaguṇūpagaṃ kamma</span>ntiādi sabbaṃ kāmaguṇamattassa nakāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kāmadhātusaṅkhātakāmabhavūpagameva hi kammaṃ atthi, kāmabhavūpagā eva ca sattā honti. Tattha jāyanti jiyanti miyanti cavanti upapajjanti, na kāmaguṇesūti iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  1105. <p class="centered">Kāmaguṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1106. <p class="subhead">4. Kāmakathāvaṇṇanā</p>
  1107. <p class="bodytext"><a name="para513-514"></a><span class="paranum">513-514</span>. Idāni <a name="P0.0108"></a> kāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya rūpāyatanādīni pañcevāyatanāni kāmāti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; tesaṃ kilesakāmasseva nippariyāyena kāmabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">pañcevā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1108. <p class="centered">Kāmakathāvaṇṇanā.</p>
  1109. <p class="subhead">5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
  1110. <p class="bodytext"><a name="para515-516"></a><span class="paranum">515-516</span>. Idāni <a name="V0.0204"></a> rūpadhātukathā nāma hoti. Tattha ‘‘rūpino dhammā rūpadhātu nāmā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">rūpino</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī yasmā rūpadhātu nāma rūpabhavo, na rūpamattameva, tasmā tenatthena codetuṃ <span class="bld">rūpadhātū</span>tiādimāha. Taṃ sabbaṃ kāmaguṇakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Sāva kāmadhātū</span>ti puṭṭho bhūmiparicchedena virodhaṃ passamāno paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho attano laddhivasena paṭijānāti. Evaṃ sante pana dvīhi bhavehi samannāgatatā āpajjati, tena taṃ sakavādī <span class="bld">kāmabhavena cā</span>ti ādimāha. Itaro ekassa dvīhi samannāgatābhāvato paṭikkhipatīti.</p>
  1111. <p class="centered">Rūpadhātukathāvaṇṇanā.</p>
  1112. <p class="subhead">6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
  1113. <p class="bodytext"><a name="para517-518"></a><span class="paranum">517-518</span>. Arūpadhātukathāyapi <a name="M0.0209"></a> imināvupāyena attho veditabbo. Arūpadhammesu pana vedanākkhandhameva gahetvā vedanā <a name="P0.0109"></a> bhavotiādinā nayenettha desanā katā. Tattha kiṃ te arūpino dhammāti saṅkhaṃ gatā vedanādīsu aññatarā hotīti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1114. <p class="centered">Arūpadhātukathāvaṇṇanā.</p>
  1115. <p class="subhead">7. Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā</p>
  1116. <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. Idāni rūpadhātuyā āyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo’’ti (dī. ni. 1.87) suttaṃ nissāya brahmakāyikānaṃ ghānādinimittānipi āyatanānevāti kappetvā saḷāyataniko tesaṃ attabhāvoti laddhi, seyyathāpi <a name="V0.0205"></a> andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">saḷāyataniko</span>ti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ yaṃ tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasena codetuṃ <span class="bld">atthi tattha ghānāyatana</span>ntiādi āraddhaṃ. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ tadeva āyatananti laddhiyā paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento paṭikkhipati. Paṭilomapañhasaṃsandanapañhesupi imināvupāyena attho veditabbo.</p>
  1117. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. Atthi tattha ghānāyatanaṃ atthi gandhāyatanaṃ tena ghānena taṃ gandhaṃ ghāyatīti tasmiṃyeva parasamaye ekacce ācariye sandhāya vuttaṃ. Te kira tattha cha ajjhattikāni āyatanāni paripuṇṇāni icchanti, āyatanena ca nāma sakiccakena bhavitabbanti tehi ghānādīhi te gandhādayo ghāyanti sāyanti phusantītipi icchanti. Taṃ laddhiṃ sandhāya paravādī āmantāti paṭijānāti.</p>
  1118. <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. <span class="bld">Atthi</span> <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">tattha mūlagandho</span>tiādīni pana puṭṭho atthibhāvaṃ sādhetuṃ asakkonto paṭikkhipati. <span class="bld">Nanu atthi tattha</span> <a name="P0.0110"></a> <span class="bld">ghānanimitta</span>ntiādi saṇṭhānamattasseva sādhakaṃ, na āyatanassa, tasmā udāhaṭampi anudāhaṭasadisamevāti.</p>
  1119. <p class="centered">Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā.</p>
  1120. <p class="subhead">8. Arūpe rūpakathāvaṇṇanā</p>
  1121. <p class="bodytext"><a name="para524-526"></a><span class="paranum">524-526</span>. Idāni arūpe rūpakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato āruppabhavepi oḷārikarūpā nissaṭaṃ sukhumarūpaṃ atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atthi rūpa</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1122. <p class="centered">Arūpe rūpakathāvaṇṇanā.</p>
  1123. <p class="subhead">9. Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para527-537"></a><span class="paranum">527-537</span>. Idāni <a name="V0.0206"></a> rūpaṃ kammantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kāyavacīviññattisaṅkhātaṃ rūpameva kāyakammaṃ vacīkammaṃ nāma, tañca kusalasamuṭṭhānaṃ kusalaṃ, akusalasamuṭṭhānaṃ akusalanti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">kusalena cittena samuṭṭhita</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace taṃ kusalaṃ, yvāyaṃ sārammaṇādibhedo kusalassa labbhati, atthi te so tassāti codetuṃ <span class="bld">sārammaṇa</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">patthanā paṇidhī</span>ti cetanāyevetaṃ vevacanaṃ. Kusalacetanāyeva hi pakappayamānā patthanāti. Pakappanavasena ṭhitattā paṇidhīti ca vuccati. Parato pana <span class="bld">kusalena cittena samuṭṭhitā vedanā saññā cetanā saddhā</span>tiādīsu vedanādīnaññeva cettha patthanā paṇidhīti labbhati, na cetanāya. Kasmā? Dvinnaṃ cetanānaṃ ekato abhāvā, sotapatitattā pana evaṃ tanti gatāti veditabbā. <span class="bld">Rūpāyatana</span>ntiādi <a name="P0.0111"></a> purimavāre ‘‘sabbantaṃ kusala’’nti saṃkhittassa pabhedadassanatthaṃ vuttaṃ<a name="M0.0211"></a>. Sesā saṃsandananayā, vacīkammakathā ‘‘akusalena cittena samuṭṭhita’’ntiādividhānañca sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ. <span class="bld">Asucī</span>ti panettha sukkaṃ adhippetaṃ. Suttasādhanaṃ uttānatthameva.</p>
  1125. <p class="centered">Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā.</p>
  1126. <p class="subhead">10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā</p>
  1127. <p class="bodytext"><a name="para540"></a><span class="paranum">540</span>. Idāni jīvitindriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ jīvitindriyaṃ nāma cittavippayutto arūpadhammo, tasmā rūpajīvitindriyaṃ natthīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Natthi rūpīnaṃ dhammānaṃ āyū</span>ti pañhe upādinnarūpānampi tiṇakaṭṭhādīnampi santānavasena pavattimeva āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanāti icchati, tasmā paṭikkhipati. <span class="bld">Atthī</span>ti pañhepi iminā kāraṇena paṭijānāti. <span class="bld">Atthi arūpajīvitindriya</span>nti pañhe <a name="V0.0207"></a> arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati, tasmā paṭijānāti.</p>
  1128. <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. <span class="bld">Rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu arūpajīvitindriya</span>nti pañhe sattasantāne rūpino vā hontu arūpino vā, sabbesaṃ cittavippayuttaṃ arūpajīvitindriyameva icchati, tasmā paṭijānāti.</p>
  1129. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. Nirodhasamāpannapañhesupi cittavippayuttaṃ arūpajīvitameva sandhāya paṭikkhipati ca paṭijānāti ca. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yaṃ arūpapavatte asati atthi, rūpena tena bhavitabbanti codetuṃ <span class="bld">hañcī</span>tiādimāha. Saṅkhārakkhandhapañhe phassādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati, kāyakammādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭijānāti. Kāyaviññatti <a name="P0.0112"></a> vacīviññatti sammāvācā sammākammanto jīvitindriyanti evamādayopi dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannātissa laddhi. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yadi niruddhepi arūpapavatte saṅkhārakkhandho atthi, catunnampi khandhānaṃ atthitā hotūti codetuṃ <span class="bld">atthi vedanākkhandho</span>ti ādimāha. Itaro antosamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati, samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca pubbāparabhāgaṃ sandhāya paṭijānāti.</p>
  1130. <p class="bodytext"><a name="para543"></a><span class="paranum">543</span>. Asaññasattavārepi <a name="M0.0212"></a> eseva nayo. Tassa hi laddhiyā asaññasattānaṃ paṭisandhikāle cittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tena saha cittavippayuttaarūpajīvitindriyaṃ uppajjitvā yāvatāyukaṃ pavattati. Tasmā tesaṃ jīvitindriyaṃ natthīti puṭṭho paṭikkhipati, atthīti puṭṭho paṭijānāti. Vedanākkhandhādayopi tesaṃ pavattivasena paṭikkhipati, cutipaṭisandhivasena paṭijānāti. Sakavādī pana taṃ anicchanto ‘‘sace tattha ekakkhaṇepi vedanādayo atthi, pañcavokārabhavattaṃ pāpuṇātī’’ti codetuṃ <span class="bld">pañcavokārabhavo</span>ti āha. Itaro suttavirodhabhayā paṭikkhipati.</p>
  1131. <p class="bodytext"><a name="para544-545"></a><span class="paranum">544-545</span>. <span class="bld">Ekadesaṃ bhijjatī</span>ti pañhe sampayuttaṃ bhijjati, vippayuttaṃ tiṭṭhatīti tassa laddhi, tasmā paṭijānāti. <span class="bld">Dve jīvitindriyānī</span>ti pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Rūpārūpavasena hi dve jīvitindriyāni, tehiyeva satto jīvati, tesaṃ bhaṅgena maratīti vuccati. Cutikkhaṇasmiñhi dvepi jīvitāni saheva bhijjanti.</p>
  1132. <p class="centered">Jīvitindriyakathāvaṇṇanā.</p>
  1133. <p class="subhead">11. Kammahetukathāvaṇṇanā</p>
  1134. <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. Idāni <a name="V0.0208"></a> kammahetukathā nāma hoti. Tattha yena arahatā purimabhave arahā abbhācikkhitapubbo, so tassa kammassa hetu arahattā parihāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">kammahetū</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ parihānikathāyaṃ vuttanayameva<a name="P0.0113"></a>.</p>
  1135. <p class="bodytext"><span class="bld">Handa hi arahantānaṃ abbhācikkhatī</span>ti idaṃ yassa kammassa hetu parihāyati, taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadati. Atha naṃ sakavādī taṃ pakkhaṃ paṭijānāpetvā ‘‘yadi evaṃ yehi arahanto na abbhācikkhitapubbā, te sabbe arahattaṃ pāpuṇeyyu’’nti codetuṃ <span class="bld">ye kecī</span>tiādimāha. Itaro tassa kammassa arahattaṃ sampāpuṇane niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati.</p>
  1136. <p class="centered">Kammahetukathāvaṇṇanā.</p>
  1137. <p class="centered">Aṭṭhamo vaggo.</p>
  1138. <p class="chapter">9. Navamavaggo</p>
  1139. <p class="subhead">1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā</p>
  1140. <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. Idāni <a name="P0.0114"></a><a name="M0.0213"></a> ānisaṃsadassāvīkathā nāma hoti. Tattha sakasamaye saṅkhāre ādīnavato nibbānañca ānisaṃsato passantassa saṃyojanappahānaṃ hotīti nicchayo. Yesaṃ pana tesu dvīsupi ekaṃsikavādaṃ gahetvā ‘‘ānisaṃsadassāvinova saṃyojanappahānaṃ hotī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘ekaṃsikavādo tayā gahito, ādīnavopi daṭṭhabboyevā’’ti vibhāgadassanatthaṃ sakavādī <span class="bld">saṅkhāre</span>tiādimāha.</p>
  1141. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhāre</span> <a name="V0.0209"></a> <span class="bld">ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotī</span>ti pañhasmiṃ ayamadhippāyo – ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Nanu saṅkhāre aniccato manasikaroto saṃyojanā pahīyantīti ca puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Tena te saṅkhāre ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti idaṃ āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti. Tato paravādī ekacittakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Sakavādī panassa adhippāyaṃ madditvā aniccamanasikārassa ānisaṃsadassāvitāya ca ekato paṭiññātattā <span class="bld">dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotī</span>ti pucchati. Itaro dvinnaṃ samodhānaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Dukkhato</span>tiādipañhesupi eseva nayo. Kiṃ panettha sanniṭṭhānaṃ, kiṃ aniccādito manasikaroto saṃyojanā pahīyanti, udāhu nibbāne ānisaṃsadassāvissa, udāhu dvepi ekato karontassāti. Yadi tāva aniccādito manasikaroto pahānaṃ <a name="P0.0115"></a> bhaveyya, vipassanācitteneva bhaveyya. Atha ānisaṃsadassāvino, anussavavasena nibbāne ānisaṃsaṃ passantassa vipassanācitteneva bhaveyya, atha dvepi ekato karontassa bhaveyya, dvinnaṃ phassādīnaṃ samodhānaṃ bhaveyya. Yasmā pana ariyamaggakkhaṇe aniccādimanasikārassa kiccaṃ nipphattiṃ gacchati puna niccatotiādigahaṇassa anuppattidhammabhāvato, nibbāne ca paccakkhatova ānisaṃsadassanaṃ ijjhati, tasmā kiccanipphattivasena aniccādito <a name="M0.0214"></a> manasikaroto ārammaṇaṃ katvā pavattivasena ca nibbāne ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
  1142. <p class="bodytext"><a name="para548"></a><span class="paranum">548</span>. <span class="bld">Nibbāne sukhānupassī</span>ti suttaṃ nibbāne sukhānupassanādibhāvameva sādheti, na ānisaṃsadassāvitāmattena saṃyojanānaṃ pahānaṃ. Tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.</p>
  1143. <p class="centered">Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā.</p>
  1144. <p class="subhead">2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
  1145. <p class="bodytext"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>. Idāni amatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nibbānaṃ maññatī’’tiādīnaṃ <a name="V0.0210"></a> ayoniso atthaṃ gahetvā amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ hotīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ, amatassa saṃyojaniyādibhāvo āpajjatīti codetuṃ <span class="bld">amataṃ saṃyojaniya</span>ntiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena sabbaṃ paṭikkhipati. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Nibbānaṃ nibbānato</span>ti āhaṭasuttaṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1146. <p class="centered">Amatārammaṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1147. <p class="subhead">3. Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
  1148. <p class="bodytext"><a name="para552-553"></a><span class="paranum">552-553</span>. Idāni <a name="P0.0116"></a> rūpaṃ sārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha rūpaṃ sappaccayaṭṭhena sārammaṇaṃ nāma hoti, na aññaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇapaccayavasena. Yesaṃ pana avisesena rūpaṃ sārammaṇanti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ. <span class="bld">Na vattabba</span>nti pañhe olubbhārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Dutiyapañhepi paccayārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Iti sappaccayaṭṭhenevettha sārammaṇatā siddhāti.</p>
  1149. <p class="centered">Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā.</p>
  1150. <p class="subhead">4. Anusayā anārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
  1151. <p class="bodytext"><a name="para554-556"></a><span class="paranum">554-556</span>. Idāni <a name="M0.0215"></a> anusayā anārammaṇātikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anusayā nāma cittavippayuttā ahetukā abyākatā, teneva ca anārammaṇāti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">anusayā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā <a name="V0.0211"></a> itarassa. Atha naṃ anārammaṇena nāma evaṃvidhena bhavitabbanti codetuṃ <span class="bld">rūpa</span>ntiādimāha. <span class="bld">Kāmarāgo</span>tiādi kāmarāgānusayato anaññattā dassitaṃ. <span class="bld">Saṅkhārakkhandho anārammaṇo</span>ti pañhe cittasampayuttasaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati. Anusayaṃ jīvitindriyaṃ kāyakammādirūpañca saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, taṃ sandhāya paṭijānāti. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Sānusayo</span>ti pañhe pana appahīnānusayattā sānusayatā anuññātā. Na anusayānaṃ pavattisabbhāvā. Yo hi appahīno, na so atīto, nānāgato, na paccuppanno ca. Maggavajjhakileso panesa appahīnattāva atthīti <a name="P0.0117"></a> vuccati. Evarūpassa ca idaṃ nāma ārammaṇanti na vattabbaṃ. Tasmā taṃ paṭikkhittaṃ. Taṃ panetaṃ na kevalaṃ anusayassa, rāgādīnampi tādisameva, tasmā anusayānaṃ anārammaṇatāsādhakaṃ na hotīti.</p>
  1152. <p class="centered">Anusayā anārammaṇātikathāvaṇṇanā.</p>
  1153. <p class="subhead">5. Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
  1154. <p class="bodytext"><a name="para557-558"></a><span class="paranum">557-558</span>. Idāni ñāṇaṃ anārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇasamaṅgī ñāṇīti vuccati, tassa ñāṇassa tasmiṃ khaṇe ārammaṇaṃ natthi, tasmā ñāṇaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1155. <p class="centered">Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā.</p>
  1156. <p class="subhead">6. Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
  1157. <p class="bodytext"><a name="para559-561"></a><span class="paranum">559-561</span>. Idāni atītānāgatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yasmā atītānāgatārammaṇaṃ nāma natthi, tasmā tadārammaṇena cittena ārammaṇassa <a name="M0.0216"></a> natthitāya anārammaṇena <a name="V0.0212"></a> bhavitabbanti atītaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya <span class="bld">atītārammaṇa</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1158. <p class="centered">Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1159. <p class="subhead">7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā</p>
  1160. <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. Idāni <a name="P0.0118"></a> vitakkānupatitakathā nāma hoti. Tattha vitakkānupatitā nāma duvidhā – ārammaṇato ca sampayogato ca. Tattha asukacittaṃ nāma vitakkassārammaṇaṃ na hotīti niyamābhāvato siyā sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ, vitakkavippayuttacittasabbhāvato pana na sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ. Iti imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷivaseneva niyyātīti.</p>
  1161. <p class="centered">Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā.</p>
  1162. <p class="subhead">8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā</p>
  1163. <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. Idāni vitakkavipphārasaddakathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘vitakkavicārā vacīsaṅkhārā’’ti vuttā, tasmā sabbaso vitakkayato vicārayato antamaso manodhātupavattikālepi vitakkavipphāro saddoyevāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">sabbaso</span>ti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ yadi vitakkavipphāramattaṃ saddo, phassādivipphāropi saddo bhaveyyāti codetuṃ <span class="bld">sabbaso phusayato</span>tiādimāha. Itaro tādisaṃ suttalesaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Vitakkavipphāro saddo sotaviññeyyo</span>ti vitakkassa vipphāramattameva <a name="V0.0213"></a> saddoti katvā pucchati, na vitakkavipphārasamuṭṭhitaṃ suttapamattānaṃ <a name="M0.0217"></a> saddaṃ, itaro paṭikkhipati. <span class="bld">Nanu vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyo</span>ti idaṃ tasseva laddhiyā dasseti. So hi vitakkavipphāramattameva saddaṃ vadati, so na sotaviññeyyoti. Itaro pana ‘‘vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisatī’’ ti (dī. ni. 3.148) vacanato sotaviññeyyovāti vadati.</p>
  1164. <p class="centered">Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā.</p>
  1165. <p class="subhead">9. Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā</p>
  1166. <p class="bodytext"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>. Idāni <a name="P0.0119"></a> nayathācittassa vācātikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇati, tasmā nayathācittassa vācā cittānurūpā cittānugatikā na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi; seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ na siyā, phassādayopi tasmiṃ khaṇe na siyu’’nti codetuṃ <span class="bld">aphassakassā</span>tiādimāha. <span class="bld">Na bhaṇitukāmo</span>tiādīsu yasmā aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇantopi bhaṇitukāmoyeva nāma hoti, tasmā na hevāti paṭikkhipati.</p>
  1167. <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. <span class="bld">Nanu atthi koci aññaṃ bhaṇissāmī</span>tiādīsu cīvaranti bhaṇitukāmo cīranti bhaṇeyya. Tattha aññaṃ bhaṇitukāmatācittaṃ, aññaṃ bhaṇanacittaṃ, iti pubbabhāgena cittena asadisattā ayathācitto nāma hoti, tenassa kevalaṃ anāpatti nāma hoti, na pana cīranti vacanasamuṭṭhāpakacittaṃ natthi, iti acittakā sā vācāti atthaṃ sandhāya iminā udāharaṇena ‘‘nayathācittassa vācā’’ti patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti.</p>
  1168. <p class="centered">Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā.</p>
  1169. <p class="subhead">10. Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā</p>
  1170. <p class="bodytext"><a name="para566-567"></a><span class="paranum">566-567</span>. Idāni <a name="M0.0218"></a><a name="V0.0214"></a> nayathācittassa kāyakammantikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññatra gacchissāmīti aññatra gacchati, tasmā nayathācittassa kāyakammaṃ cittānurūpaṃ cittānugatikaṃ na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1171. <p class="centered">Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā.</p>
  1172. <p class="subhead">11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
  1173. <p class="bodytext"><a name="para568-570"></a><span class="paranum">568-570</span>. Idāni <a name="P0.0120"></a> atītānāgatehi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha samannāgatapaññatti paṭilābhapaññattīti dve paññattiyo veditabbā. Tāsu paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccati. Aṭṭha samāpattilābhino pana samāpattiyo kiñcāpi na ekakkhaṇe pavattanti, aññā atītā honti, aññā anāgatā, aññā paccuppannā, paṭivijjhitvā aparihīnatāya pana lābhīti vuccati. Tattha yesaṃ imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā yasmā jhānalābhīnaṃ atītānāgatāni jhānānipi atthi, tasmā ‘‘te atītenapi anāgatenapi samannāgatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ. Te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ‘‘Aṭṭhavimokkhajhāyī’’tiādi pana lābhībhāvassa sādhakaṃ, na samannāgatabhāvassāti.</p>
  1174. <p class="centered">Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā.</p>
  1175. <p class="centered">Navamo vaggo.</p>
  1176. <p class="chapter">10. Dasamavaggo</p>
  1177. <p class="subhead">1. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
  1178. <p class="bodytext"><a name="para571-572"></a><span class="paranum">571-572</span>. Idāni <a name="P0.0121"></a><a name="V0.0215"></a> nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘upapattesiyanti saṅkhaṃ gatassa bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena saheva kiriyāti saṅkhaṃ gatā <a name="M0.0219"></a> kusalā vā akusalā vā cattāro khandhā cittasamuṭṭhānarūpañcāti pañcakkhandhā uppajjanti. Tesu hi anuppannesu bhavaṅge niruddhe santativicchedo bhaveyyā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">upapattesiye</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha <span class="bld">upapattesiye</span>ti catūsupi padesu bahuvacanabhummatthe ekavacanabhummaṃ. Upapattesiyesu pañcasu khandhesu aniruddhesūti ayañhettha attho. <span class="bld">Dasanna</span>nti upapattesiyakhandhānañca kiriyakhandhānañca vasena vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe khandhalakkhaṇavasena kiriyavasena ca pañceva nāma te khandhāti paṭikkhipati. Dutiyapañhe purimapacchimavasena upapattesiyakiriyavasena ca nānattaṃ sandhāya paṭijānāti. Dvinnaṃ pana phassānaṃ cittānañca samodhānaṃ puṭṭho suttalesābhāvena paṭikkhipati.</p>
  1179. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyā cattāro</span>ti rūpena vinā kusalā akusalā vā cattāro gahitā. <span class="bld">Kiriyāñāṇa</span>nti paravādinā cakkhuviññāṇasamaṅgikkhaṇe arahato anuññātaṃ anārammaṇañāṇaṃ. <span class="bld">Niruddhe maggo uppajjatī</span>ti pucchā paravādissa, aniruddhe anuppajjanato paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Mato maggaṃ bhāvetī</span>ti <a name="P0.0122"></a> chalena pucchā paravādissa. Yasmā pana paṭisandhito yāva cuticittā satto jīvatiyeva nāma, tasmā sakavādī <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  1180. <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā.</p>
  1181. <p class="subhead">2. Rūpaṃmaggotikathāvaṇṇanā</p>
  1182. <p class="bodytext"><a name="para573-575"></a><span class="paranum">573-575</span>. Idāni <a name="V0.0216"></a> rūpaṃ maggotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sammāvācākammantājīvā rūpa’’nti laddhi, seyyathāpi mahisāsakasammitiyamahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">maggasamaṅgissā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te sammāvācādayo rūpaṃ, na viratiyo, yathā sammādiṭṭhādimaggo sārammaṇādisabhāvo, evaṃ tampi rūpaṃ siyā’’ti codetuṃ <span class="bld">sārammaṇo</span>tiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādino laddhianurūpena veditabbā. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1183. <p class="centered">Rūpaṃ maggotikathāvaṇṇanā.</p>
  1184. <p class="subhead">3. Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā</p>
  1185. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. Idāni <a name="M0.0220"></a> pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa maggabhāvanā atthi, pañcaviññāṇagatikena vā maggena, maggagatikehi vā pañcaviññāṇehi bhavitabbaṃ, na ca tāni maggagatikāni anibbānārammaṇattā alokuttarattā ca, na maggo pañcaviññāṇagatiko tesaṃ lakkhaṇena asaṅgahitattā’’ti codetuṃ <span class="bld">nanu pañcaviññāṇā uppannavatthukā</span>tiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi <a name="P0.0123"></a> pañcaviññāṇasamaṅgissa maggabhāvanā siyā, yena manoviññāṇena maggo sampayutto, tampi pañcaviññāṇasamaṅgissa siyā. Evaṃ sante yadidaṃ ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā’’tiādi lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ evaṃ avatvā ‘‘cha viññāṇā’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā pana avatvā ‘‘pañcaviññāṇā’’tveva vuttaṃ, tasmā na vatabbaṃ ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti. Yasmā cettha ayameva adhippāyo, tasmā sakavādī taṃ lakkhaṇaṃ paravādiṃ sampaṭicchāpetvā <span class="bld">no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā</span>ti āha.</p>
  1186. <p class="bodytext">Aparo <a name="V0.0217"></a> nayo – pañcaviññāṇā uppannavatthukā, maggo avatthukopi hoti. Te ca uppannārammaṇā, maggo navattabbārammaṇo. Te purejātavatthukāva maggo avatthukopi. Te purejātārammaṇā, maggo apurejātārammaṇo. Te ajjhattikavatthukāva maggo avatthukopi hoti. Te ca rūpādivasena bāhirārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te aniruddhaṃ vatthuṃ nissayaṃ katvā pavattanato asambhinnavatthukā, maggo avatthukopi. Te aniruddhāneva rūpādīni ārabbha pavattanato asambhinnārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te nānāvatthukā, maggo avatthuko vā ekavatthuko vā. Te nānārammaṇā maggo ekārammaṇo. Te attano attanova rūpādigocare pavattanato na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti, maggo rūpādīsu ekampi gocaraṃ na karoti. Te kiriyamanodhātuṃ purecārikaṃ katvā uppajjanato na asamannāhārā na amanasikārā uppajjanti, maggo nirāvajjanova. Te sampaṭicchanādīhi vokiṇṇā uppajjanti, maggassa vokāroyeva natthi. Te aññamaññaṃ pubbacarimabhāvena <a name="M0.0221"></a> uppajjanti, maggassa tehi saddhiṃ purimapacchimatāva natthi, tesaṃ anuppattikāle tikkhavipassanāsamaye, tesaṃ anuppattidese āruppepi ca uppajjanato. Te sampaṭicchanādīhi antaritattā na aññamaññassa samanantarā uppajjanti, maggassa sampaṭicchanādīhi antaritabhāvova natthi. Tesaṃ aññatra abhinipātā ābhogamattampi kiccaṃ natthi, maggassa kilesasamugghātanaṃ kiccanti. Yasmā cettha ayampi <a name="P0.0124"></a> adhippāyo, tasmā sakavādī imehākārehi paravādiṃ maggassa apañcaviññāṇagatikabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā <span class="bld">no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā</span>ti āha.</p>
  1187. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. <span class="bld">Suññataṃ ārabbhā</span>ti ‘‘yathā lokuttaramaggo suññataṃ nibbānaṃ ārabbha, lokiyo suddhasaṅkhārapuñjaṃ ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇa’’nti pucchati. Itaro ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti vacanato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘na nimittaggāhī’’ti vacanato yaṃ tattha animittaṃ, tadeva suññatanti sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Cakkhuñca paṭiccā</span>ti pañhadvayepi eseva nayo.</p>
  1188. <p class="bodytext"><a name="para578-579"></a><span class="paranum">578-579</span>. <span class="bld">Cakkhuviññāṇaṃ atītānāgataṃ ārabbhā</span>ti ettha ayamadhippāyo – manoviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā, manoviññāṇañca atītānāgatampi ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇampīti. <span class="bld">Phassaṃ ārabbhā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Cakkhunā</span> <a name="V0.0218"></a> <span class="bld">rūpaṃ disvā na nimittaggāhī</span>ti ettha javanakkhaṇe na nimittaggāhitā vuttā, na cakkhuviññāṇakkhaṇe. Tasmā lokiyamaggampi sandhāyetaṃ asādhakanti.</p>
  1189. <p class="centered">Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā.</p>
  1190. <p class="subhead">4. Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā</p>
  1191. <p class="bodytext"><a name="para580-583"></a><span class="paranum">580-583</span>. Idāni pañcaviññāṇā kusalāpītikathā nāma hoti. Sā heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbāti.</p>
  1192. <p class="centered">Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā.</p>
  1193. <p class="subhead">5. Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā</p>
  1194. <p class="bodytext"><a name="para584-586"></a><span class="paranum">584-586</span>. Idāni <a name="M0.0222"></a> pañcaviññāṇā sābhogātikathā nāma hoti. Tattha ābhogo nāma kusalākusalavasena hoti satthārā <a name="P0.0125"></a> ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti, na nimittaggāhī hotī’’tiādi vuttaṃ, taṃ ayoniso gahetvā ‘‘pañcaviññāṇā sābhogā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathāsadisamevāti.</p>
  1195. <p class="centered">Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā.</p>
  1196. <p class="subhead">6. Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā</p>
  1197. <p class="bodytext"><a name="para587-589"></a><span class="paranum">587-589</span>. Idāni <a name="V0.0219"></a> dvīhi sīlehītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.23) yasmā lokiyena sīlena sīlavā lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti, tasmā ‘‘purimena ca lokiyena maggakkhaṇe lokuttarena cāti dvīhi sīlehi samannāgato nāma hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃyeva, te sandhāya <span class="bld">maggasamaṅgī</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi so ekakkhaṇe lokiyalokuttarehi dvīhi sīlehi samannāgato, dvīhi phassādīhipi tena samannāgatena bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">dvīhi phassehī</span>tiādimāha. Itaro tathārūpaṃ nayaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Lokiyena ca lokuttarena cā</span>ti pañhe pubbe samādinnañca maggakkhaṇe uppannasammāvācādīni ca sandhāya paṭijānāti.</p>
  1198. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokiye sīle niruddhe</span>ti pucchā paravādissa, khaṇabhaṅganirodhaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Itaro pana taṃ vītikkamaṃ viya sallakkhento <span class="bld">dussīlo</span>tiādimāha. Laddhipatiṭṭhāpanaṃ panassa pubbe abhinnasīlataṃyeva dīpeti, na dvīhi samannāgatataṃ. Tasmā appatiṭṭhitāva laddhīti.</p>
  1199. <p class="centered">Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā.</p>
  1200. <p class="subhead">7. Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā</p>
  1201. <p class="bodytext"><a name="para590-594"></a><span class="paranum">590-594</span>. Idāni <a name="P0.0126"></a><a name="M0.0223"></a> sīlaṃ acetasikantikathā nāma hoti. Tattha yasmā sīle uppajjitvā niruddhepi samādānahetuko sīlopacayo nāma atthi, yena so sīlavāyeva nāma hoti, tasmā ‘‘sīlaṃ acetasika’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha ‘‘dānaṃ acetasika’’ntikathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampi ayoniso gahitattā appatiṭṭhāpanamevāti.</p>
  1202. <p class="centered">Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā.</p>
  1203. <p class="subhead">8. Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā</p>
  1204. <p class="bodytext"><a name="para595-597"></a><span class="paranum">595-597</span>. Idāni <a name="V0.0220"></a> sīlaṃ na cittānuparivattītikathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">na cittānuparivattī</span>ti bhāsantarameva nānaṃ, sesaṃ purimakathāsadisamevāti.</p>
  1205. <p class="centered">Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā.</p>
  1206. <p class="subhead">9. Samādānahetukathāvaṇṇanā</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para598-600"></a><span class="paranum">598-600</span>. Idāni samādānahetukathā nāma hoti. Tattha ‘‘ārāmaropā’’ti gāthāya atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti vacanato ‘‘samādānahetukaṃ sīlaṃ vaḍḍhatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, cittavippayuttaṃ sīlopacayaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.</p>
  1208. <p class="centered">Samādānahetukathāvaṇṇanā.</p>
  1209. <p class="subhead">10. Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā</p>
  1210. <p class="bodytext"><a name="para601-602"></a><span class="paranum">601-602</span>. Idāni <a name="P0.0127"></a> viññatti sīlantikathā nāma hoti. Tattha kāyaviññatti kāyakammaṃ, vacīviññatti vacīkammanti gahitattā ‘‘viññatti sīla’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">viññattī</span>ti <a name="M0.0224"></a> pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā sīlaṃ nāma virati, na rūpadhammo, tasmā tenatthena codetuṃ <span class="bld">pāṇātipātā veramaṇī</span>tiādimāha. <span class="bld">Abhivādanaṃ sīla</span>ntiādi yathārūpaṃ viññattiṃ so ‘‘sīla’’nti maññati taṃ uddharitvā dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana sā virati na hoti, tasmā puna <span class="bld">pāṇātipātā</span>tiādimāha. Laddhi panassa chalena patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāyevāti.</p>
  1211. <p class="centered">Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā.</p>
  1212. <p class="subhead">11. Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā</p>
  1213. <p class="bodytext"><a name="para603-604"></a><span class="paranum">603-604</span>. Idāni <a name="V0.0221"></a> aviññatti dussīlyantikathā nāma hoti. Tattha cittavippayuttaṃ apuññūpacayañceva āṇattiyā ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūriṃ sandhāya ‘‘aviññatti dussīlya’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace sā dussīlyaṃ, pāṇātipātādīsu aññatarā siyā’’ti codetuṃ <span class="bld">pāṇātipāto</span>tiādimāha. <span class="bld">Pāpakammaṃ samādiyitvā</span>ti ‘‘asukaṃ nāma ghātessāmi, asukaṃ bhaṇḍaṃ avaharissāmī’’ti evaṃ pāpasamādānaṃ katvā. <span class="bld">Ubho vaḍḍhantī</span>ti puṭṭho dānakkhaṇe pāpassa anuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho cittavippayuttaṃ pāpūpacayaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha paribhogamayakathāyaṃ vuttanayeneva <a name="P0.0128"></a> veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampissa pāpasamādinnapubbabhāgameva sādheti; na aviññattiyā dussīlabhāvanti.</p>
  1214. <p class="centered">Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā.</p>
  1215. <p class="centered">Dasamo vaggo.</p>
  1216. <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsako samatto.</p>
  1217. <p class="chapter">11. Ekādasamavaggo</p>
  1218. <p class="subhead">1-3. Tissopi anusayakathāvaṇṇanā</p>
  1219. <p class="bodytext"><a name="para605-613"></a><span class="paranum">605-613</span>. Idāni <a name="P0.0129"></a><a name="M0.0225"></a> anusayā abyākatā, ahetukā, cittavippayuttāti tissopi anusayakathā nāma honti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne ‘‘sānusayo’’ti vattabbo, yo cassa tasmiṃ khaṇe hetu, na tena hetunā anusayā sahetukā, na tena cittena sampayuttā, tasmā ‘‘te abyākatā, ahetukā, cittavippayuttā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā sakkā pāḷimaggeneva jānitunti, tasmā na vitthāritanti.</p>
  1220. <p class="centered">Tissopi anusayakathāvaṇṇanā.</p>
  1221. <p class="subhead">4. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1222. <p class="bodytext"><a name="para614-615"></a><span class="paranum">614-615</span>. Idāni <a name="V0.0222"></a> ñāṇakathā nāma hoti. Tattha maggañāṇena aññāṇe vigatepi puna cakkhuviññāṇādivasena ñāṇavippayuttacitte vattamāne yasmā taṃ maggacittaṃ na pavattati, tasmā ‘‘na vattabbaṃ ñāṇī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi aññāṇe vigate ‘ñāṇī’ti paññatti na siyā, rāgādīsu vigatesu vītarāgādipaññattipi na siyāti puggalapaññattiyaṃ akovidosī’’ti codetuṃ <span class="bld">rāge vigate</span>tiādimāha. Itaro tesu vigatesu sarāgādibhāve yuttiṃ <a name="P0.0130"></a> apassanto paṭikkhipati. Pariyosāne yasmā ñāṇapaṭilābhena so ñāṇīti vattabbataṃ arahati, tasmā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhepo sakavādissāti.</p>
  1223. <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1224. <p class="subhead">5. Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā</p>
  1225. <p class="bodytext"><a name="para616-617"></a><span class="paranum">616-617</span>. Idāni <a name="M0.0226"></a> ñāṇaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇādisamaṅgī paṭiladdhaṃ maggañāṇaṃ sandhāya ‘‘ñāṇī’’ti vuccati, na cassa taṃ tena cittena sampayuttaṃ, tasmā ‘‘ñāṇaṃ cittavippayutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te ñāṇaṃ cittavippayuttaṃ cittavippayuttesu rūpādīsu aññataraṃ siyā’’ti codetuṃ <span class="bld">rūpa</span>ntiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Pariyosāne pana <span class="bld">paññavā</span>ti puṭṭho paṭilābhavasena taṃ pavattiṃ icchati, tasmā paṭijānātīti.</p>
  1226. <p class="centered">Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā.</p>
  1227. <p class="subhead">6. Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā</p>
  1228. <p class="bodytext"><a name="para618-820"></a><span class="paranum">618-820</span>. Idāni <a name="V0.0223"></a> idaṃ dukkhantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe yogāvacaro idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsati, evamassa idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsato ca idaṃ dukkhanti ñāṇaṃ pavattatī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇe tathā vācābhāsanaṃ ñāṇappavattiñca sandhāya paṭiññā itarassa. Yasmā pana so sesasaccapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ puthujjanova bhāsati<a name="P0.0131"></a>, na ca tassa tathā ñāṇappavattīti icchati, tasmā samudayādipañhesu paṭikkhipati. <span class="bld">Rūpaṃ anicca</span>ntiādi dukkhapariyāyadassanavasena vuttaṃ. Itaro pana sakasamaye tādisaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Iti ca danti cā</span>tiādi yadi tassa dukkhe ñāṇaṃ pavattati, i-kāra daṃ-kāra du-kāra kha-kāresu paṭipāṭiyā catūhi ñāṇehi pavattitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Itaro pana tathā na icchati, tasmā paṭikkhipati.</p>
  1229. <p class="centered">Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā.</p>
  1230. <p class="subhead">7. Iddhibalakathāvaṇṇanā</p>
  1231. <p class="bodytext"><a name="para621-624"></a><span class="paranum">621-624</span>. Idāni <a name="M0.0227"></a> iddhibalakathā nāma hoti. Tattha iddhipādabhāvanānisaṃsassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyā</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha kappo nāma mahākappo, kappekadeso, āyukappoti tividho. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyānī’’ti (a. ni. 4.156) ettha hi mahākappova kappoti vutto. ‘‘Brahmakāyikānaṃ devānaṃ kappo āyuppamāṇa’’nti (a. ni. 4.123) ettha kappekadesā. ‘‘Kappaṃ nirayamhi paccati, kappaṃ saggamhi modatī’’ti (cūḷava. 354) ettha āyukappo. Āyukappanaṃ āyuvidhānaṃ kammassa vipākavasena vā vassagaṇanāya vā āyuparicchedoti attho. Tesu mahākappaṃ sandhāya pucchati, itaro paṭijānāti.</p>
  1232. <p class="bodytext">Atha naṃ sakavādī ‘‘sace te iddhibalena samannāgato, ‘yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ <a name="V0.0224"></a> vā bhiyyo’ti (saṃ. ni. 2.143) evaṃ paricchinnā āyukappā uddhaṃ mahākappaṃ vā mahākappekadesaṃ vā jīveyya iddhimayikenassa āyunā bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">iddhimayiko so āyū</span>tiādimāha. Itaro ‘‘jīvitindriyaṃ nāma iddhimayikaṃ natthi, kammasamuṭṭhānamevā’’ti vuttattā paṭikkhipati. Ko panettha iddhimato viseso, nanu aniddhimāpi āyukappaṃ <a name="P0.0132"></a> tiṭṭheyyāti? Ayaṃ viseso – iddhimā hi yāvatāyukaṃ jīvitappavattiyā antarāyakare dhamme iddhibalena paṭibāhitvā antarā akālamaraṇaṃ nivāretuṃ sakkoti, aniddhimato etaṃ balaṃ natthi. Ayametesaṃ viseso.</p>
  1233. <p class="bodytext"><span class="bld">Atītaṃ anāgata</span>nti idaṃ avisesena kappaṃ tiṭṭheyyāti paṭiññātattā codeti. Dve <span class="bld">kappe</span>tiādi ‘‘yadi iddhimā jīvitaparicchedaṃ atikkamituṃ sakkoti, na kevalaṃ ekaṃ anekepi kappe tiṭṭheyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Uppanno phasso</span>tiādi na sabbaṃ iddhiyā labbhati, iddhiyā avisayopi atthīti dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1234. <p class="centered">Iddhibalakathāvaṇṇanā.</p>
  1235. <p class="subhead">8. Samādhikathāvaṇṇanā</p>
  1236. <p class="bodytext"><a name="para625-626"></a><span class="paranum">625-626</span>. Idāni <a name="M0.0228"></a> samādhikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ekacittakkhaṇe uppannāpi ekaggatā samādhānaṭṭhena samādhīti aggahetvā ‘‘satta rattindivāni ekantasukhapaṭisaṃvedī viharitu’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.180) nissāya ‘‘cittasantati samādhī’’ti laddhi, seyyathāpi sabbatthivādānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya <span class="bld">cittasantatī</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cittasantati samādhi, cittasantati nāma atītāpi atthi, anāgatāpi atthi. Na hi ekaṃ paccuppannacittameva cittasantati nāma hoti, kiṃ te sabbāpi sā samādhī’’ti codetuṃ <span class="bld">atītā</span>tiādimāha, itaro tathā anicchanto paṭikkhipati.</p>
  1237. <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu</span> <a name="V0.0225"></a> <span class="bld">atītaṃ niruddha</span>ntiādi ‘‘cittasantatiyaṃ paccuppannameva cittaṃ kiccakaraṃ, atītānāgataṃ niruddhattā anuppannattā ca natthi, kathaṃ taṃ samādhi nāma hotī’’ti dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekacittakkhaṇiko</span>ti pucchā paravādissa. Tato yā sakasamaye ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvethā’’tiādīsu paccuppannakusalacittasampayuttā ekaggatā samādhīti vuttā, taṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Cakkhuviññāṇasamaṅgī</span>tiādi ‘‘ekacittakkhaṇiko’’ti vacanamattaṃ gahetvā chalena vuttaṃ, teneva sakavādinā paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Nanu vuttaṃ bhagavatā</span>ti suttaṃ purimapacchimavasena pavattamānassa <a name="P0.0133"></a> samādhissa abbokiṇṇataṃ sādheti, na santatiyā samādhibhāvaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1238. <p class="centered">Samādhikathāvaṇṇanā.</p>
  1239. <p class="subhead">9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā</p>
  1240. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. Idāni dhammaṭṭhitatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘paṭiccasamuppādasaṅkhātā dhammaṭṭhitatā nāma ekā atthi, sā ca parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi parinipphannānaṃ avijjādīnaṃ aññā <a name="M0.0229"></a> dhammaṭṭhitatā nāma parinipphannā atthi, tāyapi ca te dhammaṭṭhitatāya aññā ṭhitatā parinipphannā āpajjatī’’ti codetuṃ <span class="bld">tāya ṭhitatā</span>tiādimāha. Paravādī evarūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anantarapaccayatañceva aññamaññapaccayatañca sandhāya paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.</p>
  1241. <p class="centered">Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā.</p>
  1242. <p class="subhead">10. Aniccatākathāvaṇṇanā</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. Idāni <a name="V0.0226"></a> aniccatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘aniccānaṃ rūpādīnaṃ aniccatāpi rūpādayo viya parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpādayo viya aniccatā parinipphannā, tassāpi aññāya parinipphannāya aniccatāya bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">tāya aniccatāyā</span>tiādimāha. Itaro dvinnaṃ aniccatāya ekato abhāvena paṭikkhipitvā puna yasmā sā aniccatā niccā na hoti, teneva aniccena saddhiṃ antaradhāyati, tasmā paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā yā tena dutiyā aniccatā paṭiññātā<a name="P0.0134"></a>, tāyapi tato parāyapīti paramparavasena anupacchedadosaṃ āropento <span class="bld">tāya tāyevā</span>tiādimāha. Jarā <span class="bld">parinipphannā</span>tiādi yasmā uppannassa jarāmaraṇato aññā aniccatā nāma natthi, tasmā aniccatāvibhāgānuyuñjanavasena vuttaṃ. Tatrāpi paravādino purimanayeneva paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbo.</p>
  1244. <p class="bodytext"><a name="para629"></a><span class="paranum">629</span>. <span class="bld">Rūpaṃ parinipphanna</span>ntiādi yesaṃ sā aniccatā, tehi saddhiṃ saṃsandanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā parinipphannānaṃ rūpādīnaṃ aniccatājarāmaraṇāni atthi, evaṃ parinipphannānaṃ aniccatādīnaṃ tāni natthī’’ti maññamāno ekantena paṭikkhipatiyevāti.</p>
  1245. <p class="centered">Aniccatākathāvaṇṇanā.</p>
  1246. <p class="centered">Ekādasamo vaggo.</p>
  1247. <p class="chapter">12. Dvādasamavaggo</p>
  1248. <p class="subhead">1. Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā</p>
  1249. <p class="bodytext"><a name="para630-632"></a><span class="paranum">630-632</span>. Idāni <a name="M0.0230"></a><a name="P0.0135"></a> saṃvaro kammantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī <a name="V0.0227"></a> hoti, na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘saṃvaropi asaṃvaropi kamma’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  1250. <p class="bodytext">Atha naṃ yā sakasamaye cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā yathā sā kāyavacīmanodvāresu pavattamānā kāyakammādināmaṃ labhati, tathā ‘‘yadi te saṃvaro kammaṃ, sopi cakkhundriyādīsu pavattamāno cakkhukammādināmaṃ labheyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">cakkhundriyasaṃvaro cakkhukamma</span>ntiādimāha. Itaro tādisaṃ suttapadaṃ apassanto catūsu dvāresu paṭikkhipitvā pañcame kāyadvāre pasādakāyaṃ sandhāya paṭikkhipati, viññattikāyaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi pasādakāyampi viññattikāyampi kāyindriyantveva icchati. Manodvārepi vipākadvāraṃ sandhāya paṭikkhipati, kammadvāraṃ sandhāya paṭijānāti. Asaṃvarepi eseva nayo. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti suttaṃ tesu dvāresu saṃvarāsaṃvarameva dīpeti, na tassa kammabhāvaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1251. <p class="centered">Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā.</p>
  1252. <p class="subhead">2. Kammakathāvaṇṇanā</p>
  1253. <p class="bodytext"><a name="para633-635"></a><span class="paranum">633-635</span>. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ <a name="P0.0136"></a> kammāna’’nti (a. ni. 10.217) suttapadaṃ nissāya ‘‘sabbaṃ kammaṃ savipāka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 6.63) satthārā avisesena cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā; sā ca kusalākusalāva savipākā, abyākatā avipākāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">sabbaṃ kamma</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna <span class="bld">sabbā cetanā</span>ti pañhesu abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo, kusalākusale sandhāya paṭiññā veditabbā<a name="M0.0231"></a>. <span class="bld">Vipākābyākatā</span>tiādi savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave’’ti suttaṃ sati paccaye diṭṭhadhammādīsu vipākapaṭisaṃvedanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1254. <p class="centered">Kammakathāvaṇṇanā.</p>
  1255. <p class="subhead">3. Saddo vipākotikathāvaṇṇanā</p>
  1256. <p class="bodytext"><a name="para636-637"></a><span class="paranum">636-637</span>. Idāni <a name="V0.0228"></a> saddo vipākotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘so tassa kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā brahmassaro hotī’’tiādīni (dī. ni. 3.236) ayoniso gahetvā ‘‘saddo vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘kammasamuṭṭhānā arūpadhammāva vipākāti nāmaṃ labhanti. Rūpadhammesu panāyaṃ vohāro natthī’’ti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sukhavedanīyo</span>tiādi ‘‘vipāko nāma evarūpo hotī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘So tassa kammassā’’ti suttaṃ lakkhaṇapaṭilābhadassanatthaṃ vuttaṃ. Mahāpuriso hi kammassa katattā suciparivāropi hoti, na ca parivāro vipāko, tasmā asādhakametanti.</p>
  1257. <p class="centered">Saddo vipākotikathāvaṇṇanā.</p>
  1258. <p class="subhead">4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā</p>
  1259. <p class="bodytext"><a name="para638-640"></a><span class="paranum">638-640</span>. Idāni <a name="P0.0137"></a> saḷāyatanakathā nāma hoti. Tattha yasmā saḷāyatanaṃ kammassa katattā uppannaṃ, tasmā ‘‘vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">cakkhāyatanaṃ vipāko</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. <span class="bld">Saḷāyatanaṃ vipāko</span>ti ettha manāyatanaṃ siyā vipāko. Sesāni kevalaṃ kammasamuṭṭhānāni, na vipāko. Tasmā asādhakametanti.</p>
  1260. <p class="centered">Saḷāyatanakathāvaṇṇanā.</p>
  1261. <p class="subhead">5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā</p>
  1262. <p class="bodytext"><a name="para541-545"></a><span class="paranum">541-545</span>. Idāni <a name="M0.0232"></a> sattakkhattuparamakathā nāma hoti, tattha yasmā ‘‘sattakkhattuparamo’’ti <a name="V0.0229"></a> vuttaṃ, tasmā ‘‘sattakkhattuparamo puggalo sattakkhattuparamatāya niyato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ ṭhapetvā ‘‘ariyamaggaṃ añño tassa niyamo natthi, yena so sattakkhattuparamatāya niyato bhaveyyā’’ti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  1263. <p class="bodytext"><span class="bld">Mātā jīvitā</span>tiādīsu ayamadhippāyo – dve niyāmā sammattaniyāmo ca micchattaniyāmo ca. Sammattaniyāmo ariyamaggo. So avinipātadhammatañceva phaluppattiñca niyameti. Micchattaniyāmo ānantariyakammaṃ. Taṃ anantarā nirayūpapattiṃ niyameti. Tattha sattakkhattuparamo sotāpattimaggena avinipātadhammatāya ca phaluppattiyā ca niyamito. Sesamagganiyāmo panassa natthi anadhigatattā, ānantariyampi kātuṃ so abhabbo. Tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasi, tena taṃ vadāma – ‘‘kiṃ te so iminā micchattaniyāmena niyamito’’ti.</p>
  1264. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhabbo antarā</span>ti pañhesu ānantariyābhāvaṃ <a name="P0.0138"></a> sandhāya paṭikkhipati, sattakkhattuparamaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Atthi so niyāmo</span>ti pañhe sattakkhattuparamatāya niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Atthi te satipaṭṭhānā</span>tiādi niyāmasaṅkhāte maggadhamme dassetuṃ vuttaṃ. Tassa pana puna paṭhamamaggānuppattito tepi natthi, tasmā paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthameva. <span class="bld">Nanu so sattakkhattuparamo</span>ti ettha bhagavā ‘‘ayaṃ puggalo ettake bhave sandhāvitvā parinibbāyissati, ayaṃ ettake’’ti attano ñāṇabalena byākaroti, na bhavaniyāmaṃ nāma kiñci tena sattakkhattuparamo, kolaṃkolo, ekabījī vāti vuttaṃ, tasmā asādhakametanti.</p>
  1265. <p class="centered">Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para646-647"></a><span class="paranum">646-647</span>. Kolaṃkolaekabījikathāyopi imināvupāyena veditabbā.</p>
  1267. <p class="centered">Kolaṃkolaekabījikathāvaṇṇanā.</p>
  1268. <p class="subhead">8. Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā</p>
  1269. <p class="bodytext"><a name="para648-649"></a><span class="paranum">648-649</span>. Idāni <a name="M0.0233"></a><a name="V0.0230"></a> jīvitāvoropanakathā nāma hoti. Tattha yasmā dosasampayuttena cittena pāṇātipāto hoti, doso ca diṭṭhisampannassa appahīno, tasmā ‘‘diṭṭhisampanno sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">diṭṭhisampanno</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sañcicca mātara</span>ntiādipañhesu pana ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso’’ti suttabhayena paṭikkhipati. <span class="bld">Satthari agāravo</span>tiādi satthārādīsu sagāravassa sikkhāpadassa vītikkamābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana akusalavasena tassa agāravo nāma <a name="P0.0139"></a> natthīti paṭikkhipitvā sagāravabhāvañca sampaṭicchitvā puna <span class="bld">agāravo</span>ti puṭṭho tesu tesu kiccesu pasutatāya vikkhittānaṃ asatiyā amanasikārena cetiye abhivādanapadakkhiṇakaraṇābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna <span class="bld">ohadeyyā</span>tiādinā nayena puṭṭho tādisāya kiriyāya sañcicca akaraṇato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1270. <p class="centered">Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā.</p>
  1271. <p class="subhead">9. Duggatikathāvaṇṇanā</p>
  1272. <p class="bodytext"><a name="para650-652"></a><span class="paranum">650-652</span>. Idāni duggatikathā nāma hoti. Tattha ye duggatiñca duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇaṃ taṇhañcāti ubhayampi duggatīti gahetvā puna tathā avibhajitvā aviseseneva ‘‘diṭṭhisampannassa pahīnā duggatī’’ti vadanti, seyyathāpi uttarāpathakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Āpāyike rūpe rajjeyyā</span>tiādi paravādino laddhiyā diṭṭhisampannassa duggati appahīnā, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. <span class="bld">Nirayaṃ upapajjeyyā</span>tiādi duggatipahānameva duggatigāminitaṇhāpahānaṃ vā dīpeti, na duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇāya taṇhāya pahānaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1273. <p class="centered">Duggatikathāvaṇṇanā.</p>
  1274. <p class="bodytext"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>. Sattamabhavikakathāyapi <a name="M0.0234"></a><a name="V0.0231"></a> eseva nayoti.</p>
  1275. <p class="centered">Dvādasamo vaggo.</p>
  1276. <p class="chapter">13. Terasamavaggo</p>
  1277. <p class="subhead">1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
  1278. <p class="bodytext"><a name="para654-657"></a><span class="paranum">654-657</span>. Idāni <a name="P0.0140"></a> kappaṭṭhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ‘‘sakalampi kappaṃ saṅghabhedako niraye tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">kappaṭṭho</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Buddho ca loke</span>ti idaṃ vinā buddhuppādena saṅghabhedassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kappo ca saṇṭhāti saṅgho ca bhijjatī</span>tiādi ‘‘yadi so sakalaṃ kappaṃ tiṭṭhati, saṇṭhahanato paṭṭhāya taṃ kammaṃ katvā tattha uppajjitvā tiṭṭheyyā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Atīta</span>ntiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. <span class="bld">Kappaṭṭho iddhimā</span>ti pañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati, parasamaye panassa jātimayaṃ iddhiṃ icchanti, taṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Chandiddhipādo</span>tiādi ‘‘jātimayāya iddhiyā iddhimāti laddhimattametaṃ, kiṃ tena, yadi panassa iddhi atthi, iminā nayena iddhipādā bhāvitā bhaveyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Āpāyiko nerayiko</span>ti suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1279. <p class="centered">Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā.</p>
  1280. <p class="subhead">2. Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā</p>
  1281. <p class="bodytext"><a name="para658-659"></a><span class="paranum">658-659</span>. Idāni <a name="P0.0141"></a> kusalapaṭilābhakathā nāma hoti. Tattha kappaṭṭho sakasamaye kāmāvacarakusalameva <a name="V0.0232"></a> paṭilabhati. Yena pana taṃ upapattiṃ paṭibāheyya, taṃ mahaggataṃ lokuttaraṃ vā na paṭilabhati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva ‘‘so kusalacittaṃ na paṭilabhatī’’ti <a name="M0.0235"></a> laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ vibhāgadassanena taṃ laddhiṃ bhindituṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1282. <p class="centered">Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā.</p>
  1283. <p class="subhead">3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā</p>
  1284. <p class="bodytext"><a name="para660-662"></a><span class="paranum">660-662</span>. Idāni anantarāpayuttakathā nāma hoti. Tattha anantarāpayutto nāma yena khandhabhedato anantarā vipākadāyakaṃ mātughātādi ānantariyakammaṃ āṇattaṃ. Tattha yassa niyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya uppāditattā micchattaniyato hoti, abhabbo sammattaniyāmaṃ okkamituṃ. Yassa aniyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya anuppāditattā na micchattaniyato, bhabbo sammattaniyāmaṃ okkamitunti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana ‘‘aniyatāyapi āṇattiyā abhabboyeva sammattaniyāmaṃ okkamitu’’nti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ sakavādī pubbapakkhaṃ datvā <span class="bld">anantarāpayutto</span>ti paravādinā attānaṃ pucchāpeti. Tenettha paṭhamapucchā paravādissa, atthasādhikacetanāya abhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato paravādī mātughātādikammassa āṇattattāva ‘‘so micchattaniyato’’ti maññati. Tasmā <span class="bld">micchattaniyāmañcā</span>ti <a name="P0.0142"></a> pañhaṃ pucchati. Sakavādī pana ekassa puggalassa dvinnaṃ niyāmānaṃ anokkantimattameva sandhāya <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati.</p>
  1285. <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu taṃ kamma</span>nti mātughātādikammaṃ. Tattha aniyatāṇattiṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti paṭiññā sakavādissa. Aniyatampi hi āṇattiṃ payojetvā ṭhitassa ‘‘ananucchavikaṃ mayā kata’’nti kukkuccaṃ uppajjateva, vippaṭisāro jāyateva. <span class="bld">Hañcī</span>tiādi kukkuccuppattimattaṃ gahetvā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  1286. <p class="bodytext"><a name="para661"></a><span class="paranum">661</span>. Idāni <a name="V0.0233"></a> yassa aniyatāṇattikassāpi anantarāpayuttassa paravādinā sammattaniyāmokkamanaṃ paṭisiddhaṃ, tameva puggalaṃ gahetvā <span class="bld">anantarāpayutto</span> <a name="M0.0236"></a> <span class="bld">puggalo abhabbo</span>ti pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘abhabbo nāma mātughātādikammānaṃ kārako, kiṃ te tena tāni kammāni katānī’’ti codetuṃ <span class="bld">mātā jīvitā voropitā</span>tiādimāha. Itaro tesaṃ vatthūnaṃ arogatāya tathārūpaṃ kiriyaṃ apassanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati.</p>
  1287. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kammaṃ paṭisaṃharitvā</span>ti aniyatāṇattikammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi ‘‘mā kho mayā āṇattaṃ ākāsī’’ti āṇattaṃ nivārentena paṭisaṃhaṭaṃ nāma hoti. Paṭisaṃhaṭattāyeva cettha kukkuccaṃ paṭivinoditaṃ, vippaṭisāro paṭivinīto nāma hoti. Evaṃ santepi panettha purimāṇattiyāyeva niyatabhāvaṃ maññamāno paravādī ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī tassa kammassa paṭisaṃhaṭabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā attano laddhiṃ patiṭṭhāpetvā <span class="bld">hañcī</span>tiādimāha.</p>
  1288. <p class="bodytext"><a name="para662"></a><span class="paranum">662</span>. Puna <span class="bld">anantarāpayutto</span>ti pariyosānapañhe paṭhamapañhe viya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Nanu taṃ kamma</span>nti anuyogo paravādissa, paṭisaṃhaṭakālato pubbe payuttakālaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Payuttapubbatāmattaṃ gahetvā aniyatāṇattivasena hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Ayaṃ pana laddhi ayoniso patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāva hotīti.</p>
  1289. <p class="centered">Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā.</p>
  1290. <p class="subhead">4. Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā</p>
  1291. <p class="bodytext"><a name="para663-664"></a><span class="paranum">663-664</span>. Idāni <a name="P0.0143"></a> niyatassa niyāmakathā nāma hoti. Tattha duvidho niyāmo – micchattaniyāmo ca ānantariyakammaṃ, sammattaniyāmo ca ariyamaggo. Ime dve niyāme ṭhapetvā añño niyāmo nāma natthi. Sabbepi hi sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāma. Tehi samannāgatopi <a name="V0.0234"></a> aniyatoyeva. Buddhehi pana attano ñāṇabalena ‘‘ayaṃ satto anāgate bodhiṃ pāpuṇissatī’’ti byākato bodhisatto puññussadattā niyatoti vuccati. Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘pacchimabhaviko bodhisatto <a name="M0.0237"></a> tāya jātiyā bhabbo dhammaṃ abhisametu’’nti adhippāyena ‘‘niyato niyāmaṃ okkamatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Micchattaniyato</span>tiādi aññena niyāmena niyatassa aññaniyāmābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pubbe maggaṃ bhāvetvā</span>tiādi niyāmappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Satipaṭṭhāna</span>ntiādi ekasmimpi niyāme dhammappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhabbo bodhisatto</span>ti vacanaṃ kevalaṃ bodhisattassa bhabbataṃ dīpeti, na niyatassa niyāmokkamanaṃ, tasmā asādhakaṃ. So hi pubbe ekenapi niyatadhammena aniyato bodhimūle saccadassanena niyāmaṃ okkantoti.</p>
  1292. <p class="centered">Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā.</p>
  1293. <p class="subhead">5. Nivutakathāvaṇṇanā</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para665-667"></a><span class="paranum">665-667</span>. Idāni nivutakathā nāma hoti. Tattha suddhassa suddhakiccābhāvato nīvaraṇehi nivuto ophuṭo pariyonaddho ca nīvaraṇaṃ jahatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">nivuto</span>tipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Ratto rāga</span>ntiādi nivutassa nīvaraṇajahane dosadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Parisuddhe pariyodāte</span>tiādi vikkhambhanavisuddhiyā visuddhassa <a name="P0.0144"></a> samucchedavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tassa evaṃ jānato</span>tiādi jānato passato āsavakkhayaṃ dīpeti, na nivutassa nīvaraṇajahanaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1295. <p class="centered">Nivutakathāvaṇṇanā.</p>
  1296. <p class="subhead">6. Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para668-670"></a><span class="paranum">668-670</span>. Idāni <a name="V0.0235"></a> sammukhībhūtakathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">sammukhībhūto</span>ti saṃyojanānaṃ sammukhībhāvaṃ tehi samaṅgībhāvaṃ upagato. Sesamettha nivutakathāsadisamevāti.</p>
  1298. <p class="centered">Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā.</p>
  1299. <p class="subhead">7. Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā</p>
  1300. <p class="bodytext"><a name="para671-673"></a><span class="paranum">671-673</span>. Idāni <a name="M0.0238"></a> samāpanno assādetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so tadassādetī’’tiādivacanaṃ (a. ni. 4.123) nissāya ‘‘samāpanno assādeti, sā cassa jhānanikanti jhānārammaṇā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya <span class="bld">samāpanno</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Taṃ jhānaṃ tassa jhānassa ārammaṇa</span>nti pañhesu tasseva tadārammaṇataṃ apassanto suttavirodhabhayena paṭikkhipati, ‘‘tadassādetī’’tivacanamattena paṭijānāti. <span class="bld">So tadassādetī</span>ti suttaṃ jhānalābhino jhānā vuṭṭhāya jhānassādaṃ sādheti, na antosamāpattiyaṃyeva jhānanikantiyā jhānārammaṇataṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1301. <p class="centered">Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā.</p>
  1302. <p class="subhead">8. Asātarāgakathāvaṇṇanā</p>
  1303. <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. Idāni <a name="P0.0145"></a> asātarāgakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃkiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadatī’’ti (ma. ni. 1.409) sutte diṭṭhābhinandanavasena vuttaṃ. ‘‘Abhinandatī’’tivacanaṃ nissāya ‘‘dukkhavedanāyapi rāgassādavasena <a name="V0.0236"></a> abhinandanā hoti. Tasmā atthi asātarāgo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atthi asātarāgo</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">asātarāgo</span>ti asāte dukkhavedayite ‘‘aho vata me etadeva bhaveyyā’’ti rajjanā. <span class="bld">Āmantā</span>ti laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  1304. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. <span class="bld">So taṃ vedanaṃ abhinandatī</span>ti sutte pana vinivaṭṭetvā dukkhavedanameva ārabbha rāguppatti nāma natthi, samūhaggahaṇena pana vedayitalakkhaṇaṃ dhammaṃ dukkhavedanameva vā attato samanupassanto diṭṭhimaññanāsaṅkhātāya diṭṭhābhinandanāya vedanaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya vipariṇāmaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya abhibhūto tassā paṭipakkhaṃ kāmasukhaṃ patthayantopi <a name="M0.0239"></a> dukkhavedanaṃ abhinandati nāma. Evaṃ dukkhavedanāya abhinandanā hotīti adhippāyo. Tasmā asādhakametaṃ asātarāgassāti.</p>
  1305. <p class="centered">Asātarāgakathāvaṇṇanā.</p>
  1306. <p class="subhead">9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā</p>
  1307. <p class="bodytext"><a name="para676-680"></a><span class="paranum">676-680</span>. Idāni dhammataṇhā abyākatātikathā nāma hoti. Tattha rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti imāsu chasu taṇhāsu yasmā sabbapacchimā taṇhā dhammataṇhāti vuttā, tasmā sā abyākatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesapañhānaṃ <a name="P0.0146"></a> pāḷiyā attho niyyāti. <span class="bld">Kāmataṇhā</span>tiādīhi tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṅkhipitvā dassitā. Rūpādīsu hi chasu ārammaṇesu kāmassādavasena pavattā taṇhā kāmataṇhā. ‘‘Bhavissati attā ca loko cā’’ti sassatadiṭṭhisahagatā taṇhā bhavataṇhā. ‘‘Na bhavissatī’’ti ucchedadiṭṭhisahagatā taṇhā vibhavataṇhāti. <span class="bld">Nanu sā dhammataṇhā</span>ti padaṃ taṇhāya dhammārammaṇaṃ ārabbha pavattiṃ dīpeti, na abyākatabhāvaṃ tasmā asādhakanti.</p>
  1308. <p class="centered">Dhammataṇhā abyākatātikathāvaṇṇanā.</p>
  1309. <p class="subhead">10. Dhammataṇhānadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā</p>
  1310. <p class="bodytext"><a name="para681-685"></a><span class="paranum">681-685</span>. Idāni <a name="V0.0237"></a> dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathā nāma hoti. Tatrāpi yasmā sā dhammataṇhāti vuttā, tasmā na dukkhasamudayoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.</p>
  1311. <p class="centered">Dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā.</p>
  1312. <p class="centered">Terasamo vaggo.</p>
  1313. <p class="chapter">14. Cuddasamavaggo</p>
  1314. <p class="subhead">1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā</p>
  1315. <p class="bodytext"><a name="para686-690"></a><span class="paranum">686-690</span>. Idāni <a name="P0.0147"></a><a name="M0.0240"></a> kusalākusalapaṭisandahanakathā nāma hoti. Tattha kusalaṃ vā akusalassa, akusalaṃ vā kusalassa anantarā uppajjanakaṃ nāma natthīti tesaṃ aññamaññaṃ paṭisandhānaṃ na yujjati. Ye pana yasmā ekavatthusmiññeva rajjati virajjati ca, tasmā taṃ aññamaññaṃ paṭisandahatīti laddhiṃ gahetvā ṭhitā, seyyathāpi mahāsaṅghikā; te sandhāya pucchā sakavādissa; paṭiññā itarassa. <span class="bld">Āvaṭṭanā paṇidhī</span>ti ubhayaṃ āvajjanasseva nāmaṃ. Tañhi bhavaṅgaṃ āvaṭṭetīti āvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe cittaṃ paṇidahati ṭhapetīti paṇidhi. <span class="bld">Kusalaṃ anāvaṭṭentassā</span>ti yaṃ taṃ akusalānantaraṃ paṭisandahantaṃ kusalaṃ uppajjati, taṃ anāvaṭṭentassa uppajjatīti pucchati. Itaro pana vinā āvajjanena kusalassa uppattiṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Kusalaṃ ayoniso manasikaroto</span>ti idaṃ yadi akusalānantaraṃ kusalaṃ uppajjeyya, akusalasseva āvajjanena ayoniso manasikaroto uppajjeyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Nanu yasmiṃyeva vatthusmi</span>nti vacanaṃ ekārammaṇe sarāgavirāguppattiṃ dīpeti, na kusalākusalānaṃ anantarataṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1316. <p class="centered">Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā.</p>
  1317. <p class="subhead">2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā</p>
  1318. <p class="bodytext"><a name="para691-692"></a><span class="paranum">691-692</span>. Idāni <a name="P0.0148"></a><a name="V0.0238"></a> saḷāyatanuppattikathā nāma hoti. Tattha upapattesiyena paṭisandhicittena saheva opapātikānaṃ saḷāyatanaṃ uppajjati. Gabbhaseyyakānaṃ ajjhattikāyatanesu manāyatanakāyāyatanāneva paṭisandhikkhaṇe uppajjanti. Sesāni cattāri sattasattatirattimhi. Tāni ca kho yena kammunā paṭisandhi gahitā, tasseva aññassa vā katattāti ayaṃ sakasamaye vādo. Yesaṃ pana ekakammasambhavattā sampannasākhāviṭapānaṃ rukkhādīnaṃ aṃkuro viya bījamattaṃ saḷāyatanaṃ mātukucchismiṃ paṭisandhikkhaṇeyeva uppajjatīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">saḷāyatana</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sabbaṅgapaccaṅgī</span>tiādi saḷāyatane <a name="M0.0241"></a> sati evarūpo hutvā okkameyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Mātukucchigatassā</span>ti pucchā paravādissa. Parato <span class="bld">mātukucchigatassa pacchā kesā</span>ti pucchā sakavādissa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1319. <p class="centered">Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā.</p>
  1320. <p class="subhead">3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā</p>
  1321. <p class="bodytext"><a name="para693-697"></a><span class="paranum">693-697</span>. Idāni anantarapaccayakathā nāma hoti. Tattha naccagītādīsu rūpadassanasaddasavanādīnaṃ lahuparivattitaṃ disvā ‘‘imāni viññāṇāni aññamaññassa anantarā uppajjantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">cakkhuviññāṇassā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sotaviññāṇaṃ rūpārammaṇaṃyevā</span>ti yadi cakkhuviññāṇassa anantarā uppajjeyya, vipākamanodhātu viya rūpārammaṇaṃ siyāti codetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati sotaviññāṇa</span>nti pañhesu suttābhāvena paṭikkhipitvā anantaruppattiṃ sallakkhento laddhivasena paṭijānāti. <span class="bld">Taññeva cakkhuviññāṇaṃ</span> <a name="P0.0149"></a> <span class="bld">taṃ sotaviññāṇa</span>nti yathā paṭhamajavanānantaraṃ dutiyajavanaṃ manoviññāṇabhāvena taññeva hoti, kiṃ te tathā etampi dvayaṃ ekamevāti pucchati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Naccati gāyatī</span>tiādivacanaṃ <a name="V0.0239"></a> ārammaṇasamodhāne lahuparivattitāya vokiṇṇabhāvaṃ dīpeti, na anantarapaccayataṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1322. <p class="centered">Anantarapaccayakathāvaṇṇanā.</p>
  1323. <p class="subhead">4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para698-699"></a><span class="paranum">698-699</span>. Idāni ariyarūpakathā nāma hoti. Tattha sammāvācākammantā rūpaṃ, tañca kho ‘‘sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 3.67) vacanato upādāyarūpanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">ariyarūpaṃ mahābhūtānaṃ upādāyā</span>ti pucchā <a name="M0.0242"></a> sakavādissa. Tattha ariyānaṃ rūpaṃ, ariyaṃ vā rūpanti <span class="bld">ariyarūpaṃ. Āmantā</span>ti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. <span class="bld">Kusala</span>nti puṭṭho laddhivaseneva paṭijānāti. Anāsavapucchādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Yaṃ kiñci rūpa</span>nti suttaṃ ṭhapetvā bhūtāni sesarūpassa upādābhāvaṃ dīpeti, na sammāvācākammantānaṃ. Tesañhi rūpamattaññeva asiddhaṃ, kuto upādārūpatā; tasmā asādhakanti.</p>
  1325. <p class="centered">Ariyarūpakathāvaṇṇanā.</p>
  1326. <p class="subhead">5. Añño anusayotikathāvaṇṇanā</p>
  1327. <p class="bodytext"><a name="para700-701"></a><span class="paranum">700-701</span>. Idāni añño anusayotikathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne sānusayoti vattabbo, na pariyuṭṭhitoti tasmā añño anusayo, aññaṃ pariyuṭṭhānanti <a name="P0.0150"></a> yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">añño kāmarāgānusayo</span>ti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Sānusayo</span>tiādi pana tasmiṃ samaye anusayassa appahīnattā sānusayoti <a name="V0.0240"></a> vattabbataṃ, anuppannattā ca pariyuṭṭhitoti avattabbataṃ dīpeti, na anusayapariyuṭṭhānānaṃ aññattaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1328. <p class="centered">Añño anusayotikathāvaṇṇanā.</p>
  1329. <p class="subhead">6. Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā</p>
  1330. <p class="bodytext"><a name="para702"></a><span class="paranum">702</span>. Idāni pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā aniccādito manasikarotopi rāgādayo uppajjanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘appekadā, bho bhāradvāja, asubhato manasikarissāmīti subhatova manasikarotī’’ti (saṃ. ni. 4.127). Tasmā pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1331. <p class="centered">Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā.</p>
  1332. <p class="subhead">7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
  1333. <p class="bodytext"><a name="para703-705"></a><span class="paranum">703-705</span>. Idāni <a name="M0.0243"></a> pariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātuṃ anuseti, kāmadhātupariyāpannoti ca vuccati, tasmā rūparāgārūparāgāpi rūpadhātuarūpadhātuyo anusenti. Rūpadhātuarūpadhātupariyāpannāyeva ca nāma hontīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">rūparāgo</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa<a name="P0.0151"></a>. Tattha <span class="bld">anusetī</span>ti yathā kāmarāgo kāmavitakkasaṅkhātaṃ kāmadhātuṃ sahajātavasena anuseti, kiṃ te evaṃ rūparāgo rūpadhātunti pucchati. <span class="bld">Pariyāpanno</span>ti yathā ca so tividhāya kāmadhātuyā kilesakāmavasena pariyāpannattā kāmadhātupariyāpanno, kiṃ te evaṃ rūparāgopi rūpadhātupariyāpannoti pucchati. Itaro panassa adhippāyaṃ asallakkhento kevalaṃ laddhivasena āmantāti <a name="V0.0241"></a> paṭijānāti. Atha naṃ tamatthaṃ sallakkhāpetuṃ kusalavipākakiriyasaṅkhātehi samāpattesiyādīhi saṃsanditvā pucchituṃ <span class="bld">samāpattesiyo</span>tiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Nanu kāmarāgo</span>tiādivacanampi kāmarāgasseva kāmadhātuyaṃ anusayabhāvaṃ pariyāpannatañca dīpeti, na itaresaṃ itaradhātūsūti.</p>
  1334. <p class="centered">Pariyāpannakathāvaṇṇanā.</p>
  1335. <p class="subhead">8. Abyākatakathāvaṇṇanā</p>
  1336. <p class="bodytext"><a name="para706-708"></a><span class="paranum">706-708</span>. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha vipākakiriyarūpanibbānasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ abyākataṃ avipākattā abyākatanti vuttaṃ. Diṭṭhigataṃ ‘‘sassato lokoti kho, vaccha, abyākatameta’’nti (saṃ. ni. 4.416 thokaṃ visadisaṃ) sassatādibhāvena akathitattā. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā purimābyākataṃ viya diṭṭhigatampi abyākatanti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; tesaṃ taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">diṭṭhigataṃ abyākata</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1337. <p class="centered">Abyākatakathāvaṇṇanā.</p>
  1338. <p class="subhead">9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
  1339. <p class="bodytext"><a name="para709-710"></a><span class="paranum">709-710</span>. Idāni <a name="M0.0244"></a> apariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano jhānalābhī kāmesu vītarāgoti vattabbo hoti, na pana vigatadiṭṭhikoti<a name="P0.0152"></a>, tasmā diṭṭhigataṃ apariyāpannanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1340. <p class="centered">Apariyāpannakathāvaṇṇanā.</p>
  1341. <p class="centered">Cuddasamo vaggo.</p>
  1342. <p class="chapter">15. Pannarasamavaggo</p>
  1343. <p class="subhead">1. Paccayatākathāvaṇṇanā</p>
  1344. <p class="bodytext"><a name="para711-717"></a><span class="paranum">711-717</span>. Idāni <a name="P0.0153"></a><a name="V0.0242"></a> paccayatākathā nāma hoti. Tattha yo dhammo hetupaccayena paccayo, so yesaṃ hetupaccayena paccayo, tesaññeva yasmā ārammaṇānantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, yo vā ārammaṇapaccayena paccayo, so yasmā tesaṃyeva anantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, tasmā paccayatā vavatthitāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1345. <p class="centered">Paccayatākathāvaṇṇanā.</p>
  1346. <p class="subhead">2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā</p>
  1347. <p class="bodytext"><a name="para718-719"></a><span class="paranum">718-719</span>. Idāni aññamaññapaccayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayameva tanti, ‘‘saṅkhārapaccayāpi avijjā’’ti ayaṃ natthi, tasmā avijjāva saṅkhārānaṃ paccayo, na pana saṅkhārā avijjāyāti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya avijjāsaṅkhārādīnaṃ aññamaññapaccayatāpi atthīti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa<a name="M0.0245"></a>. <span class="bld">Avijjā saṅkhārenā</span>ti ettha apuññābhisaṅkhārova gahito. Tasmā saṅkhārapaccayāpi avijjāti ettha sahajātaaññamaññaatthiavigatasampayuttavasena paccayatā veditabbā. <span class="bld">Upādānapaccayāpi taṇhā</span>ti ettha ṭhapetvā kāmupādānaṃ sesāni tīṇi upādānāni avijjāya saṅkhārā viya taṇhāya paccayā hontīti veditabbāni. Sesaṃ <a name="P0.0154"></a> yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Jarāmaraṇapaccayā</span>ti pucchā paravādissa, <span class="bld">nāmarūpaṃ viññāṇapaccayā</span>ti sakavādissāti.</p>
  1348. <p class="centered">Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā.</p>
  1349. <p class="subhead">3. Addhākathāvaṇṇanā</p>
  1350. <p class="bodytext"><a name="para720-721"></a><span class="paranum">720-721</span>. Idāni <a name="V0.0243"></a> addhākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, kathāvatthūnī’’ti (a. ni. 3.68) suttaṃ nissāya kālasaṅkhāto addhā nāma parinipphanno atthīti yesaṃ laddhi; tesaṃ ‘‘addhā nāma koci parinipphanno natthi aññatra kālapaññattimattā. Rūpādayo pana khandhāva parinipphannā’’ti vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">addhā parinipphanno</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace so parinipphanno, rūpādīsu anena aññatarena bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">rūpa</span>ntiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1351. <p class="centered">Addhākathāvaṇṇanā.</p>
  1352. <p class="subhead">4. Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā</p>
  1353. <p class="bodytext"><a name="para722-723"></a><span class="paranum">722-723</span>. Khaṇalayamuhuttakathāsupi eseva nayo. Sabbepi hete khaṇādayo addhāpariyāyā evāti.</p>
  1354. <p class="centered">Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā.</p>
  1355. <p class="subhead">5. Āsavakathāvaṇṇanā</p>
  1356. <p class="bodytext"><a name="para724-725"></a><span class="paranum">724-725</span>. Idāni āsavakathā nāma hoti. Tattha yasmā catūhi āsavehi uttari añño āsavo nāma natthi, yena cattāro āsavā <a name="M0.0246"></a> sāsavā siyuṃ, tasmā <a name="P0.0155"></a> cattāro āsavā anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te āsavā anāsavā, evaṃ sante tehi maggādilakkhaṇappattehi bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">maggo</span>tiādimāha. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1357. <p class="centered">Āsavakathāvaṇṇanā.</p>
  1358. <p class="subhead">6. Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā</p>
  1359. <p class="bodytext"><a name="para726-727"></a><span class="paranum">726-727</span>. Idāni <a name="V0.0244"></a> jarāmaraṇakathā nāma hoti. Tattha jarāmaraṇaṃ nāma aparinipphannattā lokiyanti vā lokuttaranti vā na vattabbaṃ. ‘‘Lokiyā dhammā lokuttarā dhammā’’ti hi duke jarāmaraṇaṃ neva lokiyapade, na lokuttarapade niddiṭṭhaṃ. Tattha yesaṃ imaṃ lakkhaṇaṃ anādiyitvā lokuttarānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ lokuttaranti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1360. <p class="centered">Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1361. <p class="subhead">7. Saññāvedayitakathāvaṇṇanā</p>
  1362. <p class="bodytext"><a name="para728-729"></a><span class="paranum">728-729</span>. Idāni saññāvedayitakathā nāma hoti. Tattha saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma na koci dhammo, catunnaṃ pana khandhānaṃ nirodho. Iti sā neva lokiyā na lokuttarā. Yasmā pana lokiyā na hoti, tasmā lokuttarāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.</p>
  1363. <p class="centered">Saññāvedayitakathāvaṇṇanā.</p>
  1364. <p class="subhead">8. Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para730-731"></a><span class="paranum">730-731</span>. Idāni <a name="P0.0156"></a><a name="M0.0247"></a> yasmā sā lokuttarā na hoti, tasmā lokiyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimasadisamevāti.</p>
  1366. <p class="centered">Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā.</p>
  1367. <p class="subhead">9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā</p>
  1368. <p class="bodytext"><a name="para732"></a><span class="paranum">732</span>. Idāni <a name="V0.0245"></a> yasmā ‘‘asuko maraṇadhammo, asuko na maraṇadhammo’’ti sattānaṃ maraṇadhammatāya niyāmo natthīti saññāvedayitanirodhaṃ samāpannopi kālaṃ kareyyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; tesaṃ samāpannāyapi maraṇadhammatāya maraṇasamayañca amaraṇasamayañca dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kālaṃ karontassa nāma maraṇantikehi phassādīhi bhavitabbaṃ, tasmā tenākārena codetuṃ <span class="bld">atthī</span>tiādimāha.</p>
  1369. <p class="bodytext"><span class="bld">Aphassakassa kālakiriyā</span>tiādīni puṭṭho sesasatte sandhāya paṭikkhipati <span class="bld">visaṃ kameyyā</span>tiādīni puṭṭho samāpattiānubhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyavāre sarīrapakatiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante pana samāpattiānubhāvo nāma na hoti, teneva <span class="bld">na nirodhasamāpanno</span>ti anuyuñjati.</p>
  1370. <p class="bodytext"><a name="para733-734"></a><span class="paranum">733-734</span>. <span class="bld">Na kālaṃ kareyyā</span>ti pucchā paravādissa. <span class="bld">Atthi so niyāmo</span>ti paravādissa pañhe pana yasmā evarūpo niyāmo nāma natthi, tasmā paṭikkhipati. Cakkhuviññāṇasamaṅgītiādi sakavādinā ‘‘niyāme asantepi maraṇasamayeneva marati, nāsamayenā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Tatrāyamadhippāyo – yadi niyāmābhāvena kālakiriyā bhaveyya, cakkhuviññāṇasamaṅginopi bhaveyya. Tato ‘‘pañcahi viññāṇehi na cavati, na upapajjatī’’ti <a name="P0.0157"></a> suttavirodho siyā. Yathā pana cakkhuviññāṇasamaṅgissa kālakiriyā na hoti, tathā nirodhasamāpannassāpīti.</p>
  1371. <p class="centered">Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā.</p>
  1372. <p class="subhead">10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā</p>
  1373. <p class="bodytext"><a name="para735"></a><span class="paranum">735</span>. Idāni <a name="M0.0248"></a> asaññasattupikākathā nāma hoti. Tattha saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipi nirodhasamāpattipi saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma. Iti dve <a name="V0.0246"></a> saññāvedayitanirodhasamāpattiyo lokiyā ca lokuttarā ca. Tattha lokiyā puthujjanassa asaññasattupikā hoti, lokuttarā ariyānaṃ, sā ca nāsaññasattupikā. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā avisesena saññāvedayitanirodhasamāpatti asaññasattupikāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā asaññasamāpattiṃ samāpannassa alobhādayo atthi, na nirodhasamāpattiṃ, tasmā tesaṃ vasena codetuṃ <span class="bld">atthī</span>tiādimāha.</p>
  1374. <p class="bodytext"><a name="para736"></a><span class="paranum">736</span>. <span class="bld">Idhāpi asaññī</span>ti pañhe idha saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā anuññātā, <span class="bld">tatrāpi</span> asaññasatteneva. Tasmā imaṃ paṭiññaṃ gahetvā laddhiṃ patiṭṭhapentena chalena patiṭṭhāpitā hoti. Idha vā nirodhasamāpattiṃ sandhāya asaññitā anuññātā. Tatrāpi ito cutassa anāgāmino nirodhasamāpattimeva tasmāpi imāya paṭiññāya patiṭṭhāpitā laddhi appatiṭṭhitāyevāti.</p>
  1375. <p class="centered">Asaññasattupikākathāvaṇṇanā.</p>
  1376. <p class="subhead">11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā</p>
  1377. <p class="bodytext"><a name="para737"></a><span class="paranum">737</span>. Idāni kammūpacayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kammūpacayo <a name="P0.0158"></a> nāma kammato añño cittavippayutto abyākato anārammaṇoti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">aññaṃ kamma</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi kammato añño kammūpacayo, phassāditopi aññena phassūpacayādinā bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">añño phasso</span>tiādimāha. Itaro laddhiyā abhāvena paṭikkhipati.</p>
  1378. <p class="bodytext"><a name="para738-739"></a><span class="paranum">738-739</span>. <span class="bld">Kammena</span> <a name="M0.0249"></a> <span class="bld">sahajāto</span>ti pañhesu cittavippayuttaṃ sandhāya paṭikkhipati, cittasampayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Kusalo</span>ti pañhesupi cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. Parato <span class="bld">akusalo</span>tipañhesupi eseva nayo.</p>
  1379. <p class="bodytext"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>. <span class="bld">Sārammaṇo</span>ti <a name="V0.0247"></a> puṭṭho pana ekantaṃ anārammaṇameva icchati, tasmā paṭikkhipati. <span class="bld">Cittaṃ bhijjamāna</span>nti yadā cittaṃ bhijjamānaṃ hoti, tadā kammaṃ bhijjatīti attho. Bhummatthe vā paccattaṃ, citte bhijjamāneti attho. Ayameva vā pāṭho. Tattha yasmā sampayutto bhijjati, vippayutto na bhijjati, tasmā paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca.</p>
  1380. <p class="bodytext"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>. <span class="bld">Kammamhi kammūpacayo</span>ti kamme sati kammūpacayo, kamme vā patiṭṭhite kammūpacayo, kammūpacayatova vipāko nibbattati. Tasmiṃ pana kamme niruddhe yāva aṃkuruppādā bījaṃ viya yāva vipākuppādā kammūpacayo tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā paṭijānāti. <span class="bld">Taññeva kammaṃ, so kammūpacayo, so kammavipāko</span>ti yasmā kammamhi kammūpacayo, so ca yāva vipākuppādā tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā naṃ tesaṃ tiṇṇampi ekattaṃ pucchati <span class="bld">vipāko sārammaṇo</span>ti idaṃ vipāko viya vipākadhammadhammopi ārammaṇapaṭibaddhoyevāti codanatthaṃ pucchati. Itaro pana laddhivasenekaṃ paṭijānāti, ekaṃ paṭikkhipati. Paṭilomepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1381. <p class="centered">Kammūpacayakathāvaṇṇanā.</p>
  1382. <p class="centered">Pannarasamo vaggo.</p>
  1383. <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsako samatto.</p>
  1384. <p class="chapter">16. Soḷasamavaggo</p>
  1385. <p class="subhead">1. Niggahakathāvaṇṇanā</p>
  1386. <p class="bodytext"><a name="para743-744"></a><span class="paranum">743-744</span>. Idāni <a name="P0.0159"></a><a name="M0.0250"></a> niggahakathā nāma hoti. Tattha ye loke balappattā vasībhūtā, te yadi parassa cittaṃ niggaṇhituṃ na sakkuṇeyyuṃ, kā tesaṃ balappatti, ko vasībhāvo. Balappattiyā pana vasībhāvena ca addhā te parassa cittaṃ niggaṇhantīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya <span class="bld">paro parassā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha <a name="V0.0248"></a> <span class="bld">niggaṇhātī</span>ti saṃkilesāpattito nivāreti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. Paggahakathāyapi eseva nayo.</p>
  1387. <p class="centered">Niggahakathāvaṇṇanā.</p>
  1388. <p class="subhead">3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā</p>
  1389. <p class="bodytext"><a name="para747-748"></a><span class="paranum">747-748</span>. Idāni sukhānuppadānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā’’ti (ma. ni. 2.148) suttaṃ nissāya paro parassa sukhaṃ anuppadetīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Dukkhaṃ anuppadetī</span>ti puṭṭho pana tādisaṃ suttapadaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Attano sukha</span>ntiādipañhe yaṃ <a name="P0.0160"></a> attano parassa vā, taṃ anuppadātuṃ na sakkā. Yaṃ tasseva, kiṃ tattha anuppadānaṃ nāmāti paṭikkhipati. <span class="bld">Nevattano</span>tiādipañhe pana yaṃ evarūpaṃ, na taṃ anuppadinnaṃ nāma bhavitumarahatīti laddhiyāpaṭijānāti. <span class="bld">No ca vata re</span>titādisassa sukhassa abhāvā vuttaṃ. <span class="bld">Sukhadhammānaṃ upahattā</span>tivacanaṃ bhagavato paresaṃ sukhuppattiyā paccayabhāvaṃ dīpeti, na annādīnaṃ viya sukhassa anuppadānaṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1390. <p class="centered">Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā.</p>
  1391. <p class="subhead">4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā</p>
  1392. <p class="bodytext"><a name="para749-753"></a><span class="paranum">749-753</span>. Idāni <a name="M0.0251"></a> adhigayha manasikārakathā nāma hoti. Tattha duvidho manasikāro nayato ca ārammaṇato ca. Tattha ekasaṅkhārassāpi aniccatāya diṭṭhāya sabbe saṅkhārā aniccāti avasesesu nayato manasikāro hoti. Atīte pana saṅkhāre manasikaronto na anāgate manasikātuṃ sakkoti. Atītādīsu aññataraṃ manasikaroto ārammaṇato manasikāro hoti<a name="V0.0249"></a>. Tattha paccuppanne manasikaronto yena cittena te manasikaroti, taṃ paccuppannakkhaṇe manasikātuṃ na sakkoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādivacanaṃ nissāya ‘‘manasikaronto nāma adhigayha adhigaṇhitvā saṅgaṇhitvā sabbe saṅkhāre ekato manasikarotī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.</p>
  1393. <p class="bodytext">Atha naṃ yasmā sabbe ekato manasikarontena yena cittena te manasikaroti, tampi manasikātabbaṃ hoti. Tasmā taṃcittatāya codetuṃ <span class="bld">tena cittenā</span>ti āha. Itaro ārammaṇaṃ katvā na sakkā jānitunti sandhāya paṭikkhipati. Evaṃlakkhaṇaṃ cittanti ñātattā pana tampi cittaṃ ñātameva hotīti sandhāya paṭijānāti. Atha vā taññeva tassa ārammaṇaṃ na hotīti paṭikkhipati. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, yadā paññāya passatī’’tiādīni nissāya uppannaladdhivasena <a name="P0.0161"></a> paṭijānāti. Sesapañhadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Tena phassenā</span>tiādīsu pana tathārūpaṃ suttaṃ apassanto paṭikkhipateva. Atītādipañhesu heṭṭhā vuttanayeneva paṭikkhepapaṭiññā veditabbā. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. <span class="bld">Sabbe saṅkhārā</span>tiādivacanaṃ nayato dassanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekakkhaṇe ārammaṇato, tasmā asādhakanti.</p>
  1394. <p class="centered">Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā.</p>
  1395. <p class="subhead">5. Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā</p>
  1396. <p class="bodytext"><a name="para754-756"></a><span class="paranum">754-756</span>. Idāni rūpaṃ hetūti kathānāma hoti. Tattha <span class="bld">hetū</span>ti kusalamūlādino hetuhetussāpi nāmaṃ, yassa kassaci paccayassāpi. Imaṃ <a name="M0.0252"></a> pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘cattāro mahābhūtā hetū’’ti vacanamattaṃ nissāya aviseseneva rūpaṃ hetūti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Alobho hetū</span>ti kiṃ te rūpaṃ alobhasaṅkhāto hetūti pucchati, itaro paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Mahābhūtā upādāyarūpānaṃ upādāyahetū</span>ti ettha paccayaṭṭhena hetubhāvo vutto, na mūlaṭṭhena, tasmā asādhakanti.</p>
  1397. <p class="centered">Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā.</p>
  1398. <p class="bodytext"><a name="para757-759"></a><span class="paranum">757-759</span>. Sahetukakathāyampi <a name="V0.0250"></a> imināva nayena attho veditabboti.</p>
  1399. <p class="centered">Rūpaṃ sahetukantikathāvaṇṇanā.</p>
  1400. <p class="subhead">7. Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para760-764"></a><span class="paranum">760-764</span>. Idāni rūpaṃ kusalākusalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ kusalampi akusalampī’’tivacanaṃ <a name="P0.0162"></a> nissāya kāyavacīkammasaṅkhātaṃ kāyaviññattivacīviññattirūpaṃ kusalampi akusalampīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya <span class="bld">rūpaṃ kusala</span>nti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ kusalaṃ, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">sārammaṇa</span>nti ādimāha. Parato akusalapañhepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1402. <p class="centered">Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā.</p>
  1403. <p class="subhead">8. Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā</p>
  1404. <p class="bodytext"><a name="para765-767"></a><span class="paranum">765-767</span>. Idāni rūpaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kammassa katattā uppannā cittacetasikā viya kammassa katattā uppannaṃ taṃ rūpampi vipākoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te <a name="M0.0253"></a> sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ vipāko, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">sukhavedanīya</span>ntiādimāha. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1405. <p class="centered">Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā.</p>
  1406. <p class="subhead">9. Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para768-770"></a><span class="paranum">768-770</span>. Idāni <a name="V0.0251"></a> rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kāmāvacarakammassa katattā rūpaṃ, taṃ yasmā kāmāvacaraṃ, tasmā rūpāvacarārūpāvacarakammānampi katattā rūpena rūpāvacarārūpāvacarena bhavitabbanti <a name="P0.0163"></a> yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atthi rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacara</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
  1408. <p class="centered">Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā.</p>
  1409. <p class="subhead">10. Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
  1410. <p class="bodytext"><a name="para771-775"></a><span class="paranum">771-775</span>. Idāni rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannoti kathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātupariyāpanno, tasmā rūparāgārūparāgehipi rūpadhātuarūpadhātupariyāpannehi bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha ‘‘rūpadhātuṃ anuseti, arūpadhātuṃ anusetī’’ti padaṃ viseso. Sā ca laddhi andhakānañceva sammitiyānañca. Ayaṃ andhakānaṃyevāti.</p>
  1411. <p class="bodytext">Rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannotikathāvaṇṇanā.</p>
  1412. <p class="centered">Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā.</p>
  1413. <p class="centered">Soḷasamo vaggo.</p>
  1414. <p class="chapter">17. Sattarasamavaggo</p>
  1415. <p class="subhead">1. Atthi arahato puññūpacayakathāvaṇṇanā</p>
  1416. <p class="bodytext"><a name="para776-779"></a><span class="paranum">776-779</span>. Idāni <a name="M0.0254"></a><a name="P0.0164"></a><a name="V0.0252"></a> atthi arahato puññūpacayotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ arahato dānasaṃvibhāgacetiyavandanādīni kammāni disvā atthi arahato puññūpacayoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘arahā nāma pahīnapuññapāpo, so yadi puññaṃ kareyya, pāpampi kareyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">apuññūpacayo</span>ti āha. Itaro pāṇātipātādikiriyaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Puññābhisaṅkhāra</span>ntiādīsu bhavagāmikammaṃ arahato natthīti paṭikkhipati. <span class="bld">Dānaṃ dadeyyā</span>tiādīsu kiriyacittena dānādipavattisabbhāvato sakavādī paṭijānāti. Itaro cittaṃ anādiyitvā kiriyāpavattimattadassaneneva laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā pana ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhāpitā hotīti.</p>
  1417. <p class="centered">Atthi arahato puññūpacayotikathāvaṇṇanā.</p>
  1418. <p class="subhead">2. Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā</p>
  1419. <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. Idāni natthi arahato akālamaccūtikathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ upacitānaṃ apaṭisaṃveditvā byantībhāvaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 10.217) suttassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘arahatā nāma <a name="P0.0165"></a> sabbakammavipākaṃ paṭisaṃvedayitvāva parinibbāyitabbaṃ, tasmā natthi, arahato akālamaccū’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa natthi akālamaccu, arahantaghātakena nāma na bhavitabba’’nti <a name="V0.0253"></a> codetuṃ <span class="bld">natthi arahantaghātako</span>ti āha. Itaro ānantariyakammassa ceva tādisānañca puggalānaṃ sabbhāvato paṭikkhipati.</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>. <span class="bld">Visaṃ na kameyyā</span>ti pañhe ‘‘yāva pubbe katakammaṃ parikkhayaṃ na gacchati, tāva na kamatī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti.</p>
  1421. <p class="bodytext"><a name="para782"></a><span class="paranum">782</span>. <span class="bld">Nāhaṃ,</span> <a name="M0.0255"></a> <span class="bld">bhikkhave</span>ti suttaṃ idaṃ sandhāya vuttaṃ – sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ vipākaṃ apaṭisaṃveditvā avinditvā ananubhavitvā byantībhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ parivaṭumaparicchinnabhāvaṃ na vadāmi, tañca kho diṭṭhadhammavedanīyānaṃ diṭṭheva dhamme, na tato paraṃ, upapajjavedanīyānaṃ anantaraṃ upapattiṃ upapajjitvāva na tato paraṃ, aparāpariyavedanīyānaṃ yadā vipākokāsaṃ labhanti, tathārūpe aparāpare vā pariyāye. Evaṃ sabbathāpi saṃsārapavatte sati laddhavipākavāre kamme na vijjateso jagatippadeso, yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammāti. Evaṃ sante yadetaṃ ‘‘aladdhavipākavārampi kammaṃ avassaṃ arahato paṭisaṃveditabba’’nti kappanāvasena ‘‘natthi arahato akālamaccū’’ti laddhipatiṭṭhāpanaṃ kataṃ, taṃ dukkaṭamevāti.</p>
  1422. <p class="centered">Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā.</p>
  1423. <p class="subhead">3. Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā</p>
  1424. <p class="bodytext"><a name="para783"></a><span class="paranum">783</span>. Idāni sabbamidaṃ kammatotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kammunā vattati loko’’ti suttaṃ nissāya ‘‘sabbamidaṃ kammakilesavipākavaṭṭaṃ kammatova hotī’’ti yesaṃ laddhi<a name="P0.0166"></a>, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya <span class="bld">sabbamida</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante kammampi kammato āpajjatī’’ti codetuṃ <span class="bld">kammampi kammato</span>ti āha. Itaro yadi kammampi kammatova nāma taṃ kammaṃ vipākoyeva siyāti paṭikkhipati. <span class="bld">Pubbekatahetū</span>ti ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, pubbekatahetunā tena bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati, itaro pubbekatahetuvādabhayena paṭikkhipati.</p>
  1425. <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. <span class="bld">Kammavipākato</span>ti <a name="V0.0254"></a> ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, yaṃ atītabhave pavattassa hetubhūtaṃ kammaṃ, tampi purimatare bhave kammatoti kammavipāko sampajjati, tena te sabbamidaṃ kammavipākato āpajjatī’’ti codetuṃ pucchati. Itaro bījato aṃkurasseva paccuppannapavattassa kammato nibbattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tassāpi kammassa bījassa purimabījato viya <a name="M0.0256"></a> purimakammato pavattattā paṭijānāti. <span class="bld">Pāṇaṃ haneyyā</span>tiādi ‘‘yadi sabbaṃ kammavipākato, pāṇātipātādīni kammavipākeneva kareyyā’’ti codetuṃ vuttaṃ. Itaro dussīlyacetanāpi purimakammanibbattā ekena pariyāyena vipākoyevāti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ ‘‘yadi te pāṇātipāto kammavipākato nibbattati, pāṇātipāto viya vipākopi saphalo āpajjatī’’ti codetuṃ <span class="bld">saphalo</span>ti āha. Itaro pāṇātipātassa nirayasaṃvattanikādibhāvato saphalataṃ passanto paṭijānāti. Kammavipākassa pana idaṃ nāma phalanti vuttaṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Adinnādānādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Gilānapaccayabhesajjaparikkhāro saphalo</span>ti deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchati. <span class="bld">Kammunā vattatī</span>ti suttaṃ ‘‘natthi kamma’’nti akammavāditaṃ paṭikkhipitvā ‘‘atthi kamma’’nti kammavāditaṃ kammassakataṃ dīpeti. Na sabbasseva kammato nibbattiṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1426. <p class="centered">Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā.</p>
  1427. <p class="subhead">4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā</p>
  1428. <p class="bodytext"><a name="para786-787"></a><span class="paranum">786-787</span>. Idāni <a name="P0.0167"></a> indriyabaddhakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ dukkhaṃ – indriyabaddhaṃ, anindriyabaddhañca. Indriyabaddhaṃ dukkhavatthutāya dukkhaṃ, anindriyabaddhaṃ udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti saṅgahitattā dukkhaṃ. Imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, taṃ indriyabaddhameva dukkhaṃ, na itara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, tesaṃ itarassāpi dukkhabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">indriyabaddhaññevā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā bhagavatā ‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’nti vuttaṃ, tasmā indriyabaddheneva tena aniccena bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">indriyabaddhaññeva anicca</span>ntiādimāha. <span class="bld">Nanu</span> <a name="V0.0255"></a> <span class="bld">anindriyabaddhaṃ anicca</span>nti nanu pathavīpabbatapāsāṇādi anindriyabaddhampi aniccanti attho.</p>
  1429. <p class="bodytext"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>. <span class="bld">Na vattabbaṃ indriyabaddhaññeva dukkha</span>nti pañhe <span class="bld">āmantā</span>ti paṭiññā sakavādissa. Anindriyabaddhañhi dukkhadomanassānaṃ ārammaṇaṃ hoti. Uṇhakālasmiñhi aggi sītakāle ca vāto dukkhassa ārammaṇaṃ, niccampi <a name="M0.0257"></a> bhogavināsādayo domanassassa. Tasmā vināpi aniccaṭṭhena anindriyabaddhaṃ dukkhanti vattabbaṃ. Kammakilesehi pana anibbattattā dukkhaṃ ariyasaccanti na vattabbaṃ, tathā maggena apariññeyyattā. Yasmā pana tiṇakaṭṭhādinirodho vā utubījādinirodho vā dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ nāma na hoti, tasmā indriyabaddhaṃ dukkhañceva ariyasaccañca, itaraṃ pana dukkhamevāti idaṃ nānattaṃ dassetuṃ paṭijānāti. <span class="bld">Yathā indriyabaddhassā</span>tiādivacanaṃ indriyabaddhassa pariññāya brahmacariyavāsaṃ pariññātassa puna anuppattiṃ dīpeti. Tenevettha sakavādinā paṭikkhepo kato. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vacanena pana saṅgahitassa anindriyabaddhassa dukkhabhāvaṃ paṭisedhetuṃ na sakkāti, tasmā asādhakanti.</p>
  1430. <p class="centered">Indriyabaddhakathāvaṇṇanā.</p>
  1431. <p class="subhead">5. Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā</p>
  1432. <p class="bodytext"><a name="para789-790"></a><span class="paranum">789-790</span>. Idāni <a name="P0.0168"></a> ṭhapetvā ariyamaggantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā ariyamaggo ‘dukkhanirodhagāminipaṭipadā’ti vutto, tasmā ṭhapetvā ariyamaggaṃ avasesā saṅkhārā dukkhā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi evaṃ samudayassāpi dukkhabhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ <span class="bld">dukkhasamudayopī</span>ti āha. Itaro hetulakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho pavattapariyāpannabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Tīṇevā</span>ti pañhesu suttavirodhabhayena paṭikkhipati, laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1433. <p class="centered">Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā.</p>
  1434. <p class="subhead">6. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā</p>
  1435. <p class="bodytext"><a name="para791-792"></a><span class="paranum">791-792</span>. Idāni <a name="V0.0256"></a> na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paramatthato maggaphalāneva saṅgho, maggaphalehi añño <a name="M0.0258"></a> saṅgho nāma natthi, maggaphalāni ca na kiñci paṭiggaṇhanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi mahāpuññavādīsaṅkhātānaṃ vetullakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">na vattabba</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na paṭiggaṇheyya, na naṃ satthā āhuneyyātiādīhi thomeyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">nanu saṅgho āhuneyyo</span>tiādimāha. <span class="bld">Saṅghassa dānaṃ dentī</span>ti ‘‘ye te saṅghassa denti, te paṭiggāhakesu asati kassa dadeyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Āhutiṃ jātavedo vā</span>ti suttaṃ parasamayato āgataṃ. Tattha <span class="bld">mahāmegha</span>nti meghavuṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Vuṭṭhiñhi medanī paṭiggaṇhāti, na meghameva. Maggo paṭiggaṇhātīti ‘‘maggaphalāni saṅgho’’ti laddhiyā <a name="P0.0169"></a> vadati, na ca maggaphalāneva saṅgho. Maggaphalapātubhāvaparisuddhe pana khandhe upādāya paññattā aṭṭha puggalā saṅgho, tasmā asādhakametanti.</p>
  1436. <p class="centered">Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā.</p>
  1437. <p class="subhead">7. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā</p>
  1438. <p class="bodytext"><a name="para793-794"></a><span class="paranum">793-794</span>. Idāni na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Āhuneyyo</span>tiādi ‘‘yadi saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetuṃ na sakkuṇeyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Visodhetī</span>ti mahapphalaṃ karoti. Saṅghasmiñhi appaṃ dinnaṃ bahu hoti, bahu dinnaṃ bahutaraṃ. <span class="bld">Dakkhiṇeyyā</span>ti dakkhiṇārahā dakkhiṇāya anucchavikā, dakkhiṇaṃ visodhetuṃ samatthāti attho. <span class="bld">Dakkhiṇaṃ ārādhentī</span>ti sampādenti, appamattikāyapi dakkhiṇāya mahantaṃ phalaṃ pāpuṇantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
  1439. <p class="centered">Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā.</p>
  1440. <p class="subhead">8. Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā</p>
  1441. <p class="bodytext"><a name="para795-796"></a><span class="paranum">795-796</span>. Idāni <a name="M0.0259"></a><a name="V0.0257"></a> na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni kiñci bhuñjanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho bhuñjati, pivati, khādati, sāyatī’’ti <a name="P0.0170"></a> yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, saṅghabhattādikaraṇaṃ niratthakaṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">nanu atthi keci saṅghabhattāni karontī</span>tiādimāha. <span class="bld">Gaṇabhojana</span>ntiādi ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, kassa gaṇabhojanādīni siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭha pānānī</span>ti idampi ‘‘yadi saṅgho na piveyya, kassetāni pānāni satthā anujāneyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1442. <p class="centered">Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā.</p>
  1443. <p class="subhead">9. Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā</p>
  1444. <p class="bodytext"><a name="para797-798"></a><span class="paranum">797-798</span>. Idāni na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca sakkā tesaṃ kiñci dātuṃ, na ca tehi paṭiggaṇhituṃ, nāpi tesaṃ dānena koci upakāro ijjhati, tasmā na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Āhuneyyo</span>tiādi ‘‘yadi saṅghassa dinnaṃ mahapphalaṃ na bhaveyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1445. <p class="centered">Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā.</p>
  1446. <p class="subhead">10. Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā</p>
  1447. <p class="bodytext"><a name="para799"></a><span class="paranum">799</span>. Idāni <a name="V0.0258"></a> na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddho bhagavā na kiñci paribhuñjati, lokānuvattanatthaṃ pana paribhuñjamānaṃ viya <a name="P0.0171"></a> attānaṃ dasseti, tasmā nirupakārattā na vattabbaṃ tasmiṃ dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ <a name="M0.0260"></a> laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Dvipadānaṃ aggo</span>tiādi ‘‘manussadussīlepi dānaṃ sahassaguṇaṃ hoti, kimaṅgaṃ pana evarūpe aggapuggale’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1448. <p class="centered">Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā.</p>
  1449. <p class="subhead">11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para800-801"></a><span class="paranum">800-801</span>. Idāni dakkhiṇāvisuddhikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yadi paṭiggāhakato dakkhiṇā visujjheyya, mahapphalā bhaveyya. Dāyakena dānaṃ dinnaṃ, paṭiggāhakena vipāko nibbattitoti añño aññassa kārako bhaveyya, paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjeyya, añño kareyya, añño paṭisaṃvedeyya. Tasmā dāyakatova dānaṃ visujjhati, no paṭiggāhakato, dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Āhuneyyā</span>tiādi ‘‘yadi paṭiggāhakato dānaṃ na visujjheyya, kimassa āhuneyyādibhāvo kareyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Añño aññassa kārako</span>ti yadi dāyakassa dānacetanā paṭiggāhakena katā bhaveyya, yuttarūpaṃ siyā. Tassa pana dānacetanā parisuddhā paṭiggāhakasaṅkhātaṃ vatthuṃ paṭicca mahāvipākaṭṭhena visujjhati, tasmā acodanā esā ‘‘paṭiggāhakato dānaṃ visujjhatī’’ti.</p>
  1451. <p class="centered">Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā.</p>
  1452. <p class="centered">Sattarasamo vaggo.</p>
  1453. <p class="chapter">18. Aṭṭhārasamavaggo</p>
  1454. <p class="subhead">1. Manussalokakathāvaṇṇanā</p>
  1455. <p class="bodytext"><a name="para802-803"></a><span class="paranum">802-803</span>. Idāni <a name="P0.0172"></a><a name="V0.0259"></a> manussalokakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tathāgato loke, jāto loke saṃvaḍḍho, lokaṃ abhibhuyya viharati <a name="M0.0261"></a> anupalitto lokenā’’ti (saṃ. ni. 3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ <span class="bld">nanu atthī</span>tiādimāha. <span class="bld">Loke jāto</span>ti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati. Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Lokaṃ abhibhuyyā</span>ti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati, satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi. <span class="bld">Anupalitto lokenā</span>ti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati, satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi. Tasmā asādhakametanti.</p>
  1456. <p class="centered">Manussalokakathāvaṇṇanā.</p>
  1457. <p class="subhead">2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā</p>
  1458. <p class="bodytext"><a name="para804-806"></a><span class="paranum">804-806</span>. Idāni dhammadesanākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo <a name="P0.0173"></a> desito, na buddhena bhagavatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi vetullakānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tena dhammo desito, sveva satthā bhaveyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">abhinimmito jino</span>tiādimāha. Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1459. <p class="centered">Dhammadesanākathāvaṇṇanā.</p>
  1460. <p class="subhead">3. Karuṇākathāvaṇṇanā</p>
  1461. <p class="bodytext"><a name="para807-808"></a><span class="paranum">807-808</span>. Idāni <a name="V0.0260"></a> karuṇākathā nāma hoti. Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘rāgova <a name="M0.0262"></a> karuṇā nāma, so ca bhagavato natthi, tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā, tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi, mettādayopissa na siyu’’nti codanatthaṃ <span class="bld">natthi buddhassa bhagavato mettā</span>tiādimāha. <span class="bld">Ākāruṇiko</span>ti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1462. <p class="centered">Karuṇākathāvaṇṇanā.</p>
  1463. <p class="subhead">4. Gandhajātakathāvaṇṇanā</p>
  1464. <p class="bodytext"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>. Idāni gandhajātakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti, natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajāta’’nti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva <a name="P0.0174"></a> uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1465. <p class="centered">Gandhajātakathāvaṇṇanā.</p>
  1466. <p class="subhead">5. Ekamaggakathāvaṇṇanā</p>
  1467. <p class="bodytext"><a name="para810-811"></a><span class="paranum">810-811</span>. Idāni ekamaggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva <a name="V0.0261"></a> ‘‘bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī, sakadāgāmī hutvā anāgāmī, anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi, ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī’’ti laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato <a name="M0.0263"></a> samodhānavasena codetuṃ <span class="bld">catunnaṃ phassāna</span>ntiādimāha. <span class="bld">Sotāpattimaggenā</span>tiādi ‘‘kataramaggena sacchikarotī’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Arahattamaggenā</span>ti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti. <span class="bld">Bhagavā sotāpanno</span>ti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati. Parato pañhadvayepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1468. <p class="centered">Ekamaggakathāvaṇṇanā.</p>
  1469. <p class="subhead">6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā</p>
  1470. <p class="bodytext"><a name="para813-816"></a><span class="paranum">813-816</span>. Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ <a name="P0.0175"></a> nissāya ‘‘tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati, paṭhamato tatiyaṃ, dutiyato catutthampi saṅkameyyā’’ti codetuṃ <span class="bld">paṭhamā jhānā</span>tiādimāha. <span class="bld">Yā paṭhamassā</span>tiādi ‘‘yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ, dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati, ekāvajjanena samāpajjeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kāme ādīnavato</span>ti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati. Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti. <span class="bld">Taññeva paṭhama</span>nti ‘‘yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya, ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ pucchati. Iminā upāyena <a name="V0.0262"></a> sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Vivicceva kāmehī</span>tiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti, na anantaruppattiṃ, tasmā asādhakanti.</p>
  1471. <p class="centered">Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā.</p>
  1472. <p class="subhead">7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā</p>
  1473. <p class="bodytext"><a name="para817-818"></a><span class="paranum">817-818</span>. Idāni <a name="M0.0264"></a> jhānantarikakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni, kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā’’ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā’’ti laddhi, seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘jhānampi cetasikā dhammā, phassādayopi, tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, phassantarikādīhipi bhavitabba’’nti codanatthaṃ <span class="bld">atthi phassantarikā</span>tiādimāha<a name="P0.0176"></a>.</p>
  1474. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyassa ca jhānassā</span>ti ‘‘yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, dutiyatatiyādīnipi jhānāneva, tesampi antarikāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. <span class="bld">Paṭhamassa cā</span>ti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti.</p>
  1475. <p class="bodytext"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>. <span class="bld">Savitakko savicāro</span>tiādi ‘‘tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko, na itaroti ko ettha visesahetū’’ti codanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  1476. <p class="bodytext"><a name="para820-822"></a><span class="paranum">820-822</span>. <span class="bld">Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannāna</span>nti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati. Itaro ‘‘tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī’’ti laddhiyā paṭijānāti. <span class="bld">Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddha</span>nti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti<a name="V0.0263"></a>. <span class="bld">Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhāna</span>nti catukkanayavasena pucchati. Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati. <span class="bld">Nanu tayo samādhī</span>ti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva, na jhānantarikā, evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ, na jhānantarikāyāti.</p>
  1477. <p class="centered">Jhānantarikakathāvaṇṇanā.</p>
  1478. <p class="subhead">8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā</p>
  1479. <p class="bodytext"><a name="para823-825"></a><span class="paranum">823-825</span>. Idāni <a name="M0.0265"></a> samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā, yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya, kathaṃ kaṇḍako siyā. Tasmā samāpanno saddaṃ, suṇātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Cakkhunā rūpaṃ passatī</span>tiādi ‘‘samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi, tasmiṃ asati <a name="P0.0177"></a> yadi so saddaṃ suṇeyya, rūpampi passeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Saddo kaṇḍako</span>ti vikkhepakarattā vuttaṃ. Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti, tenetaṃ vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. <span class="bld">Dutiyassa jhānassā</span>tiādi ‘‘yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi, evaṃ saddassavanampī’’ti bodhanatthaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.</p>
  1480. <p class="centered">Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā.</p>
  1481. <p class="subhead">9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā</p>
  1482. <p class="bodytext"><a name="para826-827"></a><span class="paranum">826-827</span>. Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ<a name="V0.0264"></a>, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya, rūpena rūpaṃ passeyyātī’’ti codetuṃ <span class="bld">rūpena rūpaṃ passatī</span>ti āha. Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Paṭivijānātī</span>ti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma, na cakkhūpasaṃhāramattaṃ. Tasmā vadehi tāva ‘‘kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī’’ti. Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati, tañhi paṭivijānāti nāmā’’ti codetuṃ <span class="bld">rūpaṃ manoviññāṇa</span>nti āha. Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva. <span class="bld">Atthi cakkhussa āvaṭṭanā</span>tiādi ‘‘yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati, cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya <a name="M0.0266"></a> bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati. Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu, na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati, tasmā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati. <span class="bld">Sotena sadda</span>ntiādīsupi <a name="P0.0178"></a> eseva nayo. <span class="bld">Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatī</span>ti sasambhārakathānayena vuttaṃ. Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti vuccati, evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘cakkhunā passatī’’ti vutto, tasmā asādhakametaṃ. Sesesupi eseva nayopi.</p>
  1483. <p class="centered">Cakkhunā rūpaṃ passatītikathāvaṇṇanā.</p>
  1484. <p class="centered">Aṭṭhārasamo vaggo.</p>
  1485. <p class="chapter">19. Ekūnavīsatimavaggo</p>
  1486. <p class="subhead">1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā</p>
  1487. <p class="bodytext"><a name="para828-831"></a><span class="paranum">828-831</span>. Idāni <a name="P0.0179"></a> kilesapajahanakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā kilesapahānaṃ nāma atthi, pahīnakilesassa ca atītāpi kilesā pahīnāva honti, anāgatāpi, paccuppannāpi, tasmā atītepi kilese pajahati, anāgatepi, paccuppannepī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atīte</span>tiādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa<a name="V0.0265"></a>. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Natthi kilese jahatī</span>ti imasmiṃ pana paravādissa pañhe yasmā kacavaraṃ pajahantassa kacavare chaḍḍanavāyāmo viya kilese pajahantassa na atītādibhedesu kilesesu vāyāmo atthi, nibbānārammaṇe pana ariyamagge pavattite kilesā anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti, tasmā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati. <span class="bld">Tena hi atīte kilese pajahatī</span>tiādi pana yasmā ‘‘natthi kilesapajahanā’’ti na vattabbaṃ, tasmā atītādibhede pajahatīti chalena vuttaṃ.</p>
  1488. <p class="centered">Kilesapajahanakathāvaṇṇanā.</p>
  1489. <p class="subhead">2. Suññatakathāvaṇṇanā</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. Idāni <a name="M0.0267"></a> suññatakathā nāma hoti. Tattha <span class="bld">suññatā</span>ti dve suññatā khandhānañca anattalakkhaṇaṃ nibbānañca. Tesu anattalakkhaṇaṃ <a name="P0.0180"></a> tāva ekaccaṃ ekena pariyāyena siyā saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, nibbānaṃ, apariyāpannameva. Imaṃ pana vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Animitta</span>nti sabbanimittarahitaṃ nibbānaṃ. ‘‘Appaṇihito’’tipi tasseva nāmaṃ. Kasmā panetaṃ ābhatanti? Avibhajjavādīvāde dosāropanatthaṃ. Yassa hi avibhajitvā ‘‘ekadeseneva suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti laddhi, tassa nibbānampi saṅkhārakkhandhapariyāpannanti āpajjati. Imassa dosassāropanatthaṃ ‘‘animittaṃ appaṇihita’’nti ābhataṃ. Itaro tassa pariyāpannabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. <span class="bld">Saṅkhārakkhandho na anicco</span>tiādi nibbānasaṅkhātāya suññatāya aniccabhāvāpattidosadassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  1491. <p class="bodytext"><a name="para833"></a><span class="paranum">833</span>. <span class="bld">Saṅkhārakkhandhassa suññatā</span>ti ‘‘yadi aññassa khandhassa suññatā aññakkhandhapariyāpannā, saṅkhārakkhandhasuññatāyapi sesakkhandhapariyāpannāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Saṅkhārakkhandhassa suññatā na vattabbā</span>tiādi ‘‘yadi saṅkhārakkhandhasuññatā sesakkhandhapariyāpannā <a name="V0.0266"></a> na hoti, sesakkhandhasuññatāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannā na hotī’’ti paṭilomadassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para834"></a><span class="paranum">834</span>. <span class="bld">Suññamidaṃ, bhikkhave, saṅkhārā</span>ti suttaṃ parasamayato ābhataṃ. Tattha <span class="bld">saṅkhārā</span>ti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti āgataṭṭhāne viya pañcakkhandhā, te ca attattaniyasuññattā suññatāti sāsanāvacaraṃ hoti, na virujjhati, tasmā anuññātaṃ. Yasmā panetaṃ na suññatāya saṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvaṃ dīpeti, tasmā asādhakanti.</p>
  1493. <p class="centered">Suññatakathāvaṇṇanā.</p>
  1494. <p class="subhead">3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā</p>
  1495. <p class="bodytext"><a name="para835-836"></a><span class="paranum">835-836</span>. Idāni sāmaññaphalakathā nāma hoti. Tattha maggavīthiyampi phalasamāpattivīthiyampi ariyamaggassa vipākacittaṃ <a name="P0.0181"></a> sāmaññaphalaṃ nāmāti <a name="M0.0268"></a> sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana tathā aggahetvā ‘‘kilesapahānañceva phaluppatti ca sāmaññaphalaṃ, tasmā asaṅkhata’’nti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā yathā pāḷimeva niyyātīti.</p>
  1496. <p class="centered">Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā.</p>
  1497. <p class="subhead">4. Pattikathāvaṇṇanā</p>
  1498. <p class="bodytext"><a name="para837-840"></a><span class="paranum">837-840</span>. Idāni pattikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃ yaṃ paṭilabbhati, tassa tassa paṭilābho patti nāma. Sā ca asaṅkhatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyātīti<a name="V0.0267"></a>. <span class="bld">Na vattabba</span>ntiādi yāya laddhiyā patti asaṅkhatāti maññati, taṃ pakāsetuṃ vuttaṃ. Tattha sakavādī ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhipanto kevalaṃ pattiyā rūpādibhāvaṃ na sampaṭicchati. Na hi patti nāma koci dhammo atthi, na pana asaṅkhatabhāvaṃ anujānāti. Itaro pana paṭikkhepamatteneva asaṅkhatāti laddhiṃ patiṭṭhapeti, sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti.</p>
  1499. <p class="centered">Pattikathāvaṇṇanā.</p>
  1500. <p class="subhead">5. Tathatākathāvaṇṇanā</p>
  1501. <p class="bodytext"><a name="para841-843"></a><span class="paranum">841-843</span>. Idāni tathatākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpādīnaṃ sabbadhammānaṃ rūpādisabhāvatāsaṅkhātā tathatā nāma atthi, sā ca saṅkhatesu rūpādīsu apariyāpannattā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa<a name="P0.0182"></a>, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā pākaṭamevāti.</p>
  1502. <p class="centered">Tathatākathāvaṇṇanā.</p>
  1503. <p class="subhead">6. Kusalakathāvaṇṇanā</p>
  1504. <p class="bodytext"><a name="para844-846"></a><span class="paranum">844-846</span>. Idāni <a name="M0.0269"></a> kusalakathā nāma hoti. Tattha anavajjampi kusalaṃ iṭṭhapākampi. Anavajjaṃ nāma kilesavippayuttaṃ. Ayaṃ nayo ṭhapetvā akusalaṃ sabbadhamme bhajati. Iṭṭhavipākaṃ nāma āyatiṃ upapattipavattesu iṭṭhaphalanipphādakaṃ puññaṃ. Ayaṃ nayo kusalattike ādipadameva bhajati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalanti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, tesaṃ iṭṭhavipākaṭṭhena nibbānassa kusalatābhāvaṃ dīpetuṃ <a name="V0.0268"></a> pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.</p>
  1505. <p class="centered">Kusalakathāvaṇṇanā.</p>
  1506. <p class="subhead">7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā</p>
  1507. <p class="bodytext"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>. Idāni accantaniyāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) suttaṃ nissāya ‘‘atthi puthujjanassa accantaniyāmatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Mātughātako</span>tiādi ‘‘niyatamicchādiṭṭhikassa ca mātughātakādīnañca samāne micchattaniyāme mātughātakādīhipi te accantaniyatehi bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro ‘‘niyatamicchādiṭṭhiko saṃsārakhāṇuko bhavantarepi niyatova ime pana ekasmiññeva attabhāve’’ti laddhiyā <span class="bld">na heva</span>nti paṭikkhipati<a name="P0.0183"></a>.</p>
  1508. <p class="bodytext"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>. <span class="bld">Vicikicchā uppajjeyyā</span>ti ‘‘ayaṃ niyato vā no vā’’ti evaṃ uppajjeyyāti pucchati. Itaro anuppattikāraṇaṃ apassanto paṭijānāti. <span class="bld">Nuppajjeyyā</span>ti puṭṭho pana yaṃ diṭṭhiṃ āsevanto niyāmaṃ okkanto, tattha anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Tato <span class="bld">pahīnā</span>ti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, taṃ diṭṭhiṃ ārabbha asamudācārato paṭijānāti. Atha naṃ yasmā pahānaṃ nāma vinā ariyamaggena natthi, tasmā tassa vasena codetuṃ <span class="bld">sotāpattimaggenā</span>tiādimāha. So ekamaggenāpi appahīnattā <a name="M0.0270"></a> paṭikkhipati. Puna <span class="bld">katamenā</span>ti puṭṭho micchāmaggaṃ sandhāya <span class="bld">akusalenā</span>tiādimāha.</p>
  1509. <p class="bodytext"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>. <span class="bld">Ucchedadiṭṭhi uppajjeyyā</span>ti dutiyaniyāmuppattiṃ pucchati. Itaro yasmā ‘‘yepi te okkalā vayabhiññā natthikavādā akiriyavādā ahetukavādā’’ti (ma. ni. 3.143) vacanato tissopi niyatamicchādiṭṭhiyo ekassa uppajjanti, tasmā paṭijānāti.</p>
  1510. <p class="bodytext"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>. Atha <a name="V0.0269"></a> naṃ ‘‘na ca nāma so accantaniyāmo’’ti codetuṃ <span class="bld">hañcī</span>tiādimāha. Accantaniyatassa hi dutiyaniyāmo niratthako. <span class="bld">Nuppajjeyyā</span>ti pañhe yaṃ sassatadiṭṭhiyā sassatanti gahitaṃ, tadeva ucchijjissatīti gahetvā anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Pahīnā</span>ti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, vuttanayena anuppajjanato paṭijānāti. <span class="bld">Sassatadiṭṭhi uppajjeyyā</span>tiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ vicikicchāvāre vuttanayameva.</p>
  1511. <p class="bodytext"><a name="para851-852"></a><span class="paranum">851-852</span>. <span class="bld">Na vattabba</span>nti pucchā paravādissa, suttassa atthitāya paṭiññā sakavādissa. Na pana so bhavantarepi nimuggova. Imasmiññeva hi bhave abhabbo so taṃ diṭṭhiṃ pajahitunti ayamettha adhippāyo, tasmā asādhakametanti. <span class="bld">Sabbakālaṃ ummujjitvā nimujjatī</span>tiādi vacanamatte abhinivesaṃ akatvā attho pariyesitabboti dassanatthaṃ vuttanti.</p>
  1512. <p class="centered">Accantaniyāmakathāvaṇṇanā.</p>
  1513. <p class="subhead">8. Indriyakathāvaṇṇanā</p>
  1514. <p class="bodytext"><a name="para853-856"></a><span class="paranum">853-856</span>. Idāni indriyakathā nāma hoti. Tattha lokiyā saddhā saddhā <a name="P0.0184"></a> eva nāma, na saddhindriyaṃ. Tathā lokiyaṃ vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā paññāyeva nāma, na paññindriyanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānañceva mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa<a name="M0.0271"></a>. <span class="bld">Natthi lokiyā saddhā</span>tiādi yasmā lokiyāpi saddhādayova dhammā adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, na saddhādīhi aññaṃ saddhindriyādi nāma atthi, tasmā lokiyānampi saddhādīnaññeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Atthi lokiyo mano</span>tiādi yathā te lokiyāpi manādayo dhammā manindriyādīni, evaṃ lokiyā saddhādayopi saddhindriyānīti upamāya tassatthassa vibhāvanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1515. <p class="centered">Indriyakathāvaṇṇanā.</p>
  1516. <p class="centered">Ekūnavīsatimo vaggo.</p>
  1517. <p class="chapter">20. Vīsatimavaggo</p>
  1518. <p class="subhead">1. Asañciccakathāvaṇṇanā</p>
  1519. <p class="bodytext"><a name="para857-862"></a><span class="paranum">857-862</span>. Idāni <a name="P0.0185"></a><a name="V0.0270"></a> asañciccakathā nāma hoti. Tattha ‘‘ānantariyavatthūni nāma garūni bhāriyāni, tasmā asañciccāpi tesu vatthūsu vikopitesu ānantariko hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">asañciccā</span>ti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā ānantariyakammaṃ nāma kammapathappattaṃ. Yadi ca asañcicca kammapathabhedo siyā, avasesā pāṇātipātādayopi asañcicca bhaveyyu’’nti codanatthaṃ <span class="bld">asañciccapāṇaṃ hantvā</span>tiādimāha. Itaro tathārūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Na vattabbaṃ mātughātako</span>ti pucchā paravādissa, rogapaṭikārādikāle asañcicca ghātaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. <span class="bld">Nanu mātā jīvitā voropitā</span>ti pañhepi asañcicca voropitaṃ sandhāya paṭiññā sakavādisseva. Evaṃ adhippāyaṃ pana aggahetvā hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ itarassa. Taṃ ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitameva. Pitughātakādīsupi eseva nayo. Saṅghabhedake pana dhammasaññiṃ sandhāya <span class="bld">saṅghabhedo ānantariko</span>ti pucchā sakavādissa, ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ <a name="M0.0272"></a> nirayamhi paccatī’’ti vacanaṃ ayoniso gahetvā paṭiññā paravādissa. Puna <span class="bld">sabbe</span>ti puṭṭho sakapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭikkhipati, parapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Dhammasaññī</span>ti <a name="P0.0186"></a> pañhadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Nanu vuttaṃ bhagavatā</span>ti suttaṃ ekanteneva dhammavādissa ānantarikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Āpāyiko nerayiko</span>ti gāthāyapi adhammavādīyeva adhippeto. Itaro pana adhippāyaṃ aggahetvā laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti.</p>
  1520. <p class="centered">Asañciccakathāvaṇṇanā.</p>
  1521. <p class="subhead">2. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1522. <p class="bodytext"><a name="para863-865"></a><span class="paranum">863-865</span>. Idāni <a name="V0.0271"></a> ñāṇakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ ñāṇaṃ – lokiyañca lokuttarañca. Lokiyaṃ samāpattiñāṇampi hoti dānādivasena pavattaṃ kammassakatañāṇampi; lokuttaraṃ saccaparicchedakaṃ maggañāṇampi phalañāṇampi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘saccaparicchedakameva ñāṇaṃ na itaraṃ, tasmā natthi puthujjanassa ñāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Paññā</span>tiādi ñāṇavevacanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yadi tassa ñāṇaṃ natthi, paññādayopi natthi. Atha paññādayo atthi, ñāṇampi atthi. Kasmā? Paññādīnaṃ ñāṇato anaññattāti. <span class="bld">Paṭhamaṃ jhāna</span>ntiādi samāpattiñāṇassa dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dānaṃ dadeyyā</span>tiādi kammassakatañāṇassa. <span class="bld">Dukkhaṃ parijānātī</span>ti lokuttaramaggañāṇameva dīpeti, na ca lokuttarameva ñāṇanti.</p>
  1523. <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1524. <p class="subhead">3. Nirayapālakathāvaṇṇanā</p>
  1525. <p class="bodytext"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>. Idāni <a name="P0.0187"></a> nirayapālakathā nāma hoti. Tattha ‘‘niraye nerayikakammāneva nirayapālarūpavasena vadhenti, natthi nirayapālā nāma sattā’’ti <a name="M0.0273"></a> yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha nirayapālā na siyuṃ, kammakāraṇāpi na bhaveyyuṃ. Kāraṇikesu hi sati kāraṇā’’ti codetuṃ <span class="bld">natthi nirayesū</span>tiādimāha.</p>
  1526. <p class="bodytext"><a name="para867-868"></a><span class="paranum">867-868</span>. <span class="bld">Atthi manussesū</span>ti paccakkhena ñāpanatthaṃ. Yathā hi manussesu sati kāraṇikesu kāraṇā, evaṃ tatthāpīti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Atthi nirayesū</span>ti pucchā paravādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Na vessabhū nopi ca pettirājā</span>ti paravādinā sakasamayato suttaṃ ābhataṃ. Taṃ pana sāsanāvacarikanti sakavādinā anuññātaṃ. Tattha <span class="bld">vessabhū</span>ti eko devo. <span class="bld">Pettirājā</span>ti pettivisaye petamahiddhiko. <span class="bld">Somā</span>dayo pākaṭā eva. Idaṃ vuttaṃ hoti – attano kammehi ito paṇunnaṃ <a name="V0.0272"></a> paralokaṃ pattaṃ purisaṃ na ete vessabhūādayo hananti. Yehi pana so kammehi tattha paṇunno, tāni sakāni kammāniyeva naṃ tattha hanantīti kammassakataṃ dīpeti, na nirayapālānaṃ abhāvaṃ. Sakavādinā pana <span class="bld">tamenaṃ, bhikkhave</span>ti ābhatāni suttapadāni nītatthānevāti.</p>
  1527. <p class="centered">Nirayapālakathāvaṇṇanā.</p>
  1528. <p class="subhead">4. Tiracchānakathāvaṇṇanā</p>
  1529. <p class="bodytext"><a name="para869-871"></a><span class="paranum">869-871</span>. Idāni tiracchānakathā nāma hoti. Tattha devesu erāvaṇādayo devaputtā hatthivaṇṇaṃ assavaṇṇaṃ vikubbanti, natthi tattha tiracchānagatā. Yesaṃ pana tiracchānavaṇṇino devaputte disvā ‘‘atthi devesu tiracchānagatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ<a name="P0.0188"></a>; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi devayoniyaṃ tiracchānagatā siyuṃ, tiracchānayoniyampi devā siyu’’nti codetuṃ <span class="bld">atthi tiracchānagatesū</span>tiādimāha. <span class="bld">Kīṭā</span>tiādi yesaṃ so abhāvaṃ icchati, te dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Erāvaṇo</span>ti pañhe tassa atthitāya paṭiññā sakavādissa<a name="M0.0274"></a>, na tiracchānagatassa. <span class="bld">Hatthibandhā</span>tiādi ‘‘yadi tattha hatthiādayo siyuṃ, hatthibandhādayopi siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yāvasikā</span>ti yavassa dāyakā. <span class="bld">Kāraṇikā</span>ti hatthācariyādayo, yehi te nānāvidhaṃ kāraṇaṃ kareyyuṃ. <span class="bld">Bhattakārakā</span>ti hatthiādīnaṃ bhattarandhakā. <span class="bld">Na heva</span>nti tathā anicchanto paṭikkhipatīti.</p>
  1530. <p class="centered">Tiracchānakathāvaṇṇanā.</p>
  1531. <p class="subhead">5. Maggakathāvaṇṇanā</p>
  1532. <p class="bodytext"><a name="para872-875"></a><span class="paranum">872-875</span>. Idāni maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (a. ni. 3.431) idañceva suttaṃ sammāvācākammantājīvānañca <a name="V0.0273"></a> cittavippayuttataṃ nissāya ‘‘nippariyāyena pañcaṅgikova maggo’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānaṃ, te sandhāya <span class="bld">pañcaṅgiko</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Sammāvācā maggaṅgaṃ, sā ca na maggoti</span>ādi parasamayavasena vuttaṃ. Parasamayasmiñhi sammāvācādayo maggaṅganti āgatā. Rūpattā pana maggo na hotīti vaṇṇitā. <span class="bld">Sammādiṭṭhi maggaṅga</span>ntiādi maggaṅgassa amaggatā nāma natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pubbeva kho panassā</span>ti sutte parisuddhasīlassa maggabhāvanā nāma hoti, na itarassāti āgamaniyapaṭipadāya visuddhibhāvadassanatthaṃ ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti vuttaṃ, na imehi vinā pañcaṅgikabhāvadassanatthaṃ. Tenevāha <a name="P0.0189"></a> ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti. Sakavādinā ābhatasuttaṃ nītatthamevāti.</p>
  1533. <p class="centered">Maggakathāvaṇṇanā.</p>
  1534. <p class="subhead">6. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
  1535. <p class="bodytext"><a name="para876-877"></a><span class="paranum">876-877</span>. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha dhammacakkappavattane dvādasākārañāṇaṃ sandhāya ‘‘dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi <a name="M0.0275"></a> pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace taṃ dvādasavatthukaṃ, dvādasahi maggañāṇehi bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">dvādasā</span>tiādimāha. Itaro maggassa ekattaṃ sandhāya paṭikkhipati, ekekasmiṃ sacce saccañāṇakiccañāṇakatañāṇānaṃ vasena ñāṇanānattaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Dvādasa sotāpattimaggā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Nanu vuttaṃ bhagavatā</span>ti suttaṃ saddhiṃ pubbabhāgaparabhāgehi ñāṇanānattaṃ dīpeti, na ariyamaggassa dvādasa ñāṇataṃ. Tasmā asādhakanti.</p>
  1536. <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1537. <p class="centered">Vīsatimo vaggo.</p>
  1538. <p class="centered">Catutthapaṇṇāsako samatto.</p>
  1539. <p class="chapter">21. Ekavīsatimavaggo</p>
  1540. <p class="subhead">1. Sāsanakathāvaṇṇanā</p>
  1541. <p class="bodytext"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>. Idāni <a name="P0.0190"></a><a name="V0.0274"></a> sāsanakathā nāma hoti. Tattha tisso saṅgītiyo sandhāya ‘‘sāsanaṃ navaṃ kata’’nti ca ‘‘atthi koci tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ karotī’’ti ca ‘‘labbhā tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ kātu’’nti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Satipaṭṭhānā</span>tiādi sāsanaṃ nāma satipaṭṭhānādayo ceva ariyadhammā, kusalādīnañca desanā. Tattha yesaṃ bhagavatā desitā satipaṭṭhānādayo, ṭhapetvā te aññesaṃ vā satipaṭṭhānādīnaṃ karaṇena akusalādīnaṃ vā kusalādibhāvakaraṇena sāsanaṃ navaṃkataṃ nāma bhaveyya, kiṃ taṃ evaṃ kataṃ kenaci, atthi vā koci evaṃ karoti, labbhā vā evaṃ kātunti tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1542. <p class="centered">Sāsanakathāvaṇṇanā.</p>
  1543. <p class="subhead">2. Avivittakathāvaṇṇanā</p>
  1544. <p class="bodytext"><a name="para879-880"></a><span class="paranum">879-880</span>. Idāni <a name="M0.0276"></a> avivittakathā nāma hoti. Tattha yassa puggalassa yo dhammo paccuppanno, so tena avivitto nāmāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yasmā pana puthujjanena tedhātukā dhammā apariññātā, tasmā so ekakkhaṇeyeva sabbehipi tedhātukehi dhammehi avivittoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva, te <a name="P0.0191"></a> sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Phassehī</span>tiādi sabbesaṃ phassādīnaṃ ekakkhaṇe pavattidosadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  1545. <p class="centered">Avivittakathāvaṇṇanā.</p>
  1546. <p class="subhead">3. Saññojanakathāvaṇṇanā</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para881-882"></a><span class="paranum">881-882</span>. Idāni <a name="V0.0275"></a> saññojanakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sabbaṃ buddhavisayaṃ na jānāti, tasmā tassa tattha avijjāvicikicchāhi appahīnāhi bhavitabbanti saññāya ‘‘atthi kiñci saññojanaṃ appahāya arahattappattī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Atthi kiñci sakkāyadiṭṭhī</span>tiādi arahato sabbasaṃyojanappahānadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabbaṃ buddhavisaya</span>nti pañhadvaye arahato sabbaññutaññāṇābhāvena paṭisedho kato, na avijjāvicikicchānaṃ appahānena. Itaro pana tesaṃ appahīnataṃ sandhāya <span class="bld">tena hī</span>ti laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti.</p>
  1548. <p class="centered">Saññojanakathāvaṇṇanā.</p>
  1549. <p class="subhead">4. Iddhikathāvaṇṇanā</p>
  1550. <p class="bodytext"><a name="para883-884"></a><span class="paranum">883-884</span>. Idāni iddhikathā nāma hoti. Tattha iddhi nāmesā katthaci ijjhati, katthaci na ijjhati, aniccādīnaṃ niccādikaraṇe ekanteneva na ijjhati. Sabhāgasantatiṃ pana parivattetvā visabhāgasantatikaraṇe vā sabhāgasantativaseneva <a name="M0.0277"></a> ciratarappavattane vā yesaṃ atthāya kariyati, tesaṃ puññādīni kāraṇāni nissāya katthaci ijjhati, bhikkhūnaṃ atthāya pānīyassa sappikhīrādikaraṇe viya mahādhātunidhāne dīpādīnaṃ cirasantānappavattane viya cāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yaṃ <a name="P0.0192"></a> pana āyasmā pilindavaccho rañño pāsādaṃ suvaṇṇantveva adhimucci, taṃ nissāya yesaṃ ‘‘atthi adhippāyaiddhī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atthi adhippāyaiddhī</span>ti pucchā sakavādissa. Tattha <span class="bld">adhippāyaiddhī</span>ti adhippāyaiddhi, yathādhippāyaṃ ijjhanaiddhīti attho. <span class="bld">Āmantā</span>ti laddhimatte ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Atha naṃ aniccādīnaṃ niccāditāya anuyuñjituṃ <span class="bld">niccapaṇṇā rukkhā hontū</span>tiādimāha. Sesamettha uttānatthameva. Laddhipatiṭṭhāpane <span class="bld">suvaṇṇo ca panāsī</span>ti rañño puññūpanissayena āsi, na kevalaṃ therassa adhippāyeneva. Tasmā asādhakametanti.</p>
  1551. <p class="centered">Iddhikathāvaṇṇanā.</p>
  1552. <p class="subhead">5. Buddhakathāvaṇṇanā</p>
  1553. <p class="bodytext"><a name="para885"></a><span class="paranum">885</span>. Idāni <a name="V0.0276"></a> buddhakathā nāma hoti. Tattha ṭhapetvā tasmiṃ tasmiṃ kāle sarīravemattataṃ āyuvemattataṃ pabhāvemattatañca sesehi buddhadhammehi buddhānaṃ buddhehi hīnātirekatā nāma natthi. Yesaṃ pana aviseseneva atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">atthi buddhāna</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ buddhadhammehi anuyuñjituṃ <span class="bld">satipaṭṭhānato</span>tiādimāha. Itaro tesaṃ vasena hīnātirekataṃ apassanto paṭikkhipatiyevāti.</p>
  1554. <p class="centered">Buddhakathāvaṇṇanā.</p>
  1555. <p class="subhead">6. Sabbadisākathāvaṇṇanā</p>
  1556. <p class="bodytext"><a name="para886"></a><span class="paranum">886</span>. Idāni sabbadisākathā nāma hoti. Tattha catūsu disāsu heṭṭhā <a name="P0.0193"></a> uparīti samantato lokadhātusannivāsaṃ, sabbalokadhātūsu ca <a name="M0.0278"></a> buddhā atthīti attano vikappasippaṃ uppādetvā ‘‘sabbadisāsu buddhā tiṭṭhantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Puratthimāyā</span>ti puṭṭho sakyamuniṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho laddhivasena aññalokadhātuyaṃ ṭhitaṃ sandhāya paṭijānāti. <span class="bld">Kinnāmo so bhagavā</span>tiādi ‘‘sace tvaṃ jānāsi, nāmādivasena naṃ kathehī’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  1557. <p class="centered">Sabbadisākathāvaṇṇanā.</p>
  1558. <p class="subhead">7. Dhammakathāvaṇṇanā</p>
  1559. <p class="bodytext"><a name="para887-888"></a><span class="paranum">887-888</span>. Idāni dhammakathā nāma hoti. Tattha yasmā rūpādayo rūpādisabhāvena niyatā <a name="V0.0277"></a> na taṃ sabhāvaṃ vijahanti, tasmā sabbadhammā niyatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya <span class="bld">sabbe dhammā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace te niyatā, micchattaniyatā vā siyuṃ sammattaniyatā vā, ito añño niyāmo nāma natthī’’ti codetuṃ <span class="bld">micchattaniyatā</span>tiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādissa. <span class="bld">Rūpaṃ rūpaṭṭhenā</span>tiādi yenatthena niyatāti vadati, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – rūpañhi rūpaṭṭhena niyatanti rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena vattabbaṃ, ito aññathā na vattabbaṃ. Kasmā? Rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā. Rūpasabhāvo hi rūpaṭṭho, rūpasabhāvo ca rūpameva, na rūpato añño. Vedanādīhi panassa nānattapaññāpanatthaṃ esa vohāro hotīti. Tasmā ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vadantena rūpaṃ niyatanti vuttaṃ hoti. Niyatañca nāma micchattaniyataṃ <a name="P0.0194"></a> vā siyā sammattaniyataṃ vā, ito añño niyāmo nāma natthīti. Atha kasmā paṭijānātīti? Atthantaravasena. <span class="bld">Rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata</span>nti ettha hi rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti ayamattho. Tasmā paṭijānāti. Ito aññathā panassa niyatattaṃ natthīti puna teneva nayena codetuṃ <span class="bld">micchattaniyata</span>ntiādimāha<a name="M0.0279"></a>. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. <span class="bld">Tena hi rūpa</span>nti laddhipi ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti.</p>
  1560. <p class="centered">Dhammakathāvaṇṇanā.</p>
  1561. <p class="subhead">8. Kammakathāvaṇṇanā</p>
  1562. <p class="bodytext"><a name="para889-891"></a><span class="paranum">889-891</span>. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā diṭṭhadhammavedanīyādīni diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhādīhi niyatāni, tasmā sabbe kammā niyatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhena niyata</span>nti ettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhameva. Sace diṭṭheva dhamme vipākaṃ dātuṃ sakkoti deti, no ce ahosikammaṃ nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Micchattasammattaniyāmavasena panetaṃ aniyatamevāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  1563. <p class="centered">Kammakathāvaṇṇanā.</p>
  1564. <p class="centered">Ekavīsatimo vaggo.</p>
  1565. <p class="chapter">22. Bāvīsatimavaggo</p>
  1566. <p class="subhead">1. Parinibbānakathāvaṇṇanā</p>
  1567. <p class="bodytext"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>. Idāni <a name="P0.0195"></a><a name="V0.0278"></a> parinibbānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā arahā sabbaññuvisaye appahīnasaṃyojanova parinibbāyati, tasmā atthi kiñci saṃyojanaṃ appahāya parinibbāna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
  1568. <p class="centered">Parinibbānakathāvaṇṇanā.</p>
  1569. <p class="subhead">2. Kusalacittakathāvaṇṇanā</p>
  1570. <p class="bodytext"><a name="para894-895"></a><span class="paranum">894-895</span>. Idāni <a name="M0.0280"></a> kusalacittakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sativepullappatto parinibbāyantopi sato sampajānova parinibbāti, tasmā kusalacitto parinibbāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kusalacitto nāma puññābhisaṅkhārābhisaṅkharaṇādivasena hoti, tasmā tenatthena codetuṃ <span class="bld">arahā puññābhisaṅkhāra</span>ntiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Sato sampajāno</span>ti idaṃ javanakkhaṇe kiriyasatisampajaññānaṃ vasena asammohamaraṇadīpanatthaṃ vuttaṃ, na kusalacittadīpanatthaṃ. Tasmā asādhakanti.</p>
  1571. <p class="centered">Kusalacittakathāvaṇṇanā.</p>
  1572. <p class="subhead">3. Āneñjakathāvaṇṇanā</p>
  1573. <p class="bodytext"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>. Idāni <a name="P0.0196"></a><a name="V0.0279"></a> āneñjakathā nāma hoti. Tattha bhagavā catutthajjhāne ṭhito parinibbāyīti sallakkhetvā ‘‘arahā āneñje ṭhito parinibbāyatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Pakaticitte</span>ti bhavaṅgacitte. Sabbe hi saññino sattā bhavaṅgacitte ṭhatvā bhavaṅgapariyosānena cuticittena kālaṃ karonti. Iti naṃ iminā atthena codetuṃ evamāha. Tattha kiñcāpi catuvokārabhave arahato pakaticittampi āneñjaṃ hoti, ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena uddhaṭo. Tasmā <span class="bld">no ca vata re vattabbe</span>ti āha. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1574. <p class="centered">Āneñjakathāvaṇṇanā.</p>
  1575. <p class="subhead">4. Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā</p>
  1576. <p class="bodytext"><a name="para897"></a><span class="paranum">897</span>. Idāni dhammābhisamayakathā nāma hoti. Tattha atītabhave sotāpannaṃ mātukucchiyaṃ vasitvā nikkhantaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya dhammābhisamayo’’ti <a name="M0.0281"></a> yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha dhammābhisamayo atthi, dhammābhisamayassa kāraṇehi dhammadesanādīhi bhavitabba’’nti codetuṃ <span class="bld">atthi gabbhaseyyāya dhammadesanā</span>tiādimāha. <span class="bld">Suttassā</span>tiādi bhavaṅgavāraṃ sandhāya vuttaṃ. Gabbhaseyyāya hi yebhuyyena bhavaṅgameva pavattati. Teneva satto kiriyamayappavattābhāvā sutto, bhāvanānuyogassa abhāvā pamatto, kammaṭṭhānapariggāhakānaṃ satisampajaññānaṃ abhāvā muṭṭhassati asampajāno nāma hoti, tathārūpassa kuto dhammābhisamayoti?</p>
  1577. <p class="centered">Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā.</p>
  1578. <p class="subhead">5-7. Tissopikathāvaṇṇanā</p>
  1579. <p class="bodytext"><a name="para898-900"></a><span class="paranum">898-900</span>. Idāni <a name="P0.0197"></a><a name="V0.0280"></a> tissopikathā nāma honti. Tattha acirajātānaṃ pana sotāpannānaṃ arahattappattiṃ suppavāsāya ca upāsikāya sattavassikaṃ gabbhaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya arahattappattī’’ti ca supine ākāsagamanādīni disvā ‘‘atthi dhammābhisamayo’’ti ca ‘‘atthi tattha arahattappattī’’ti ca idhāpi yesaṃ laddhiyo, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathā sadisamevāti.</p>
  1580. <p class="centered">Tissopikathāvaṇṇanā.</p>
  1581. <p class="subhead">8. Abyākatakathāvaṇṇanā</p>
  1582. <p class="bodytext"><a name="para901-902"></a><span class="paranum">901-902</span>. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) vacanato ‘‘sabbaṃ supinagatassa cittaṃ abyākata’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathā pāḷimeva niyyāti. <span class="bld">Supinagatassa cittaṃ abbohārika</span>nti idaṃ <a name="M0.0282"></a> āpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Supinagatassa hi pāṇātipātādivasena kiñcāpi akusalacittaṃ pavattati, vatthuvikopanaṃ pana natthīti na sakkā tattha āpattiṃ paññapetuṃ. Iminā kāraṇena taṃ abbohārikaṃ, na abyākatattāti.</p>
  1583. <p class="centered">Abyākatakathāvaṇṇanā.</p>
  1584. <p class="subhead">9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā</p>
  1585. <p class="bodytext"><a name="para903-905"></a><span class="paranum">903-905</span>. Idāni āsevanapaccayakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbe <a name="P0.0198"></a> dhammā khaṇikā<a name="V0.0281"></a>, na koci muhuttampi ṭhatvā āsevanapaccayaṃ āsevati nāma. Tasmā natthi kiñci āsevanapaccayatā. Āsevanapaccayatāya uppannaṃ pana na kiñci atthīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ suttavaseneva paññāpetuṃ <span class="bld">nanu vuttaṃ bhagavatā pāṇātipāto</span>tiādi ābhataṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.</p>
  1586. <p class="centered">Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā.</p>
  1587. <p class="subhead">10. Khaṇikakathāvaṇṇanā</p>
  1588. <p class="bodytext"><a name="para906-907"></a><span class="paranum">906-907</span>. Idāni khaṇikakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbasaṅkhatadhammā aniccā, tasmā ekacittakkhaṇikāyeva. Samānāya hi aniccatāya eko lahuṃ bhijjati, eko cirenāti ko ettha niyāmoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya <span class="bld">ekacittakkhaṇikā</span>ti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. <span class="bld">Citte mahāpathavī</span>tiādīsu tesaṃ tathā saṇṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. <span class="bld">Cakkhāyatana</span>ntiādi ‘‘yadi sabbe ekacittakkhaṇikā bhaveyyuṃ, cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīhi saddhiṃyeva uppajjitvā nirujjheyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana antomātukucchigatassa viññāṇuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati<a name="M0.0283"></a>, pavattaṃ sandhāya laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. <span class="bld">Tena hi ekacittakkhaṇikā</span>ti yasmā niccā na honti, tasmā ekacittakkhaṇikāti attano ruciyā kāraṇaṃ vadati. Taṃ avuttasadisamevāti.</p>
  1589. <p class="centered">Khaṇikakathāvaṇṇanā.</p>
  1590. <p class="centered">Bāvīsatimo vaggo.</p>
  1591. <p class="chapter">23. Tevīsatimavaggo</p>
  1592. <p class="subhead">1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā</p>
  1593. <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. Idāni <a name="P0.0199"></a><a name="V0.0282"></a> ekādhippāyakathā nāma hoti. Tattha kāruññena vā ekena adhippāyena ekādhippāyo, saṃsāre vā ekato bhavissāmāti itthiyā saddhiṃ buddhapūjādīni katvā paṇidhivasena eko adhippāyo assāti ekādhippāyo. Evarūpo dvinnampi janānaṃ ekādhippāyo methuno dhammo paṭisevitabboti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva vetullakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.</p>
  1594. <p class="centered">Ekādhippāyakathāvaṇṇanā.</p>
  1595. <p class="subhead">2. Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā</p>
  1596. <p class="bodytext"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>. Idāni arahantavaṇṇakathā nāma hoti. Tattha iriyāpathasampanne ākappasampanne pāpabhikkhū disvā ‘‘arahantānaṃ vaṇṇena amanussā methunaṃ dhammaṃ paṭisevantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1597. <p class="centered">Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā.</p>
  1598. <p class="subhead">3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā</p>
  1599. <p class="bodytext"><a name="para910-914"></a><span class="paranum">910-914</span>. Idāni <a name="M0.0284"></a> issariyakāmakārikākathā nāma hoti. Chaddantajātakādīni sandhāya <a name="V0.0283"></a> ‘‘bodhisatto issariyakāmakārikāhetu vinipātaṃ <a name="P0.0200"></a> gacchati, gabbhaseyyaṃ okkamati, dukkarakārikaṃ akāsi, aparantapaṃ akāsi, aññaṃ satthāraṃ uddisī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ paṭhamakathāyaṃ uttānatthameva. Dutiyakathāyaṃ <span class="bld">iddhimā</span>ti yadi issariyakāmakārikāhetu gaccheyya, iddhiyā gaccheyya, na kammavasenāti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana paṭhamapañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe puññiddhiṃ sandhāya paṭijānāti. Tatiyakathāyaṃ issariyakāmakārikāhetu nāma dukkarakārikā micchādiṭṭhiyā kariyati. Yadi ca so taṃ kareyya, sassatādīnipi gaṇheyyāti codanatthaṃ <span class="bld">sassato loko</span>tiādi vuttaṃ. Catutthakathāyampi eseva nayoti.</p>
  1600. <p class="centered">Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā.</p>
  1601. <p class="subhead">8. Patirūpakathāvaṇṇanā</p>
  1602. <p class="bodytext"><a name="para915-916"></a><span class="paranum">915-916</span>. Idāni rāgapatirūpakathā nāma hoti. Tattha mettākaruṇāmuditāyo sandhāya ‘‘na rāgo rāgapatirūpako’’ti ca issāmacchariyakukkuccāni sandhāya ‘‘na doso dosapatirūpako’’ti ca hasituppādaṃ sandhāya ‘‘na moho mohapatirūpako’’ti ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ anuggahaṃ pāpagarahitaṃ kalyāṇapasaṃsaṃ āyasmato pilindavacchassa vasalavādaṃ bhagavato kheḷāsakavādaṃ moghapurisavādañca sandhāya ‘‘na kileso kilesapatirūpako’’ti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā phassādipatirūpakā naphassādayo nāma natthi, tasmā rāgādipatirūpakā narāgādayopi natthīti <a name="M0.0285"></a> codetuṃ <span class="bld">atthi na phasso</span>tiādimāha<a name="P0.0201"></a>. Itaro tesaṃ abhāvā paṭikkhipati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  1603. <p class="centered">Patirūpakathāvaṇṇanā.</p>
  1604. <p class="subhead">9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā</p>
  1605. <p class="bodytext"><a name="para917-918"></a><span class="paranum">917-918</span>. Idāni <a name="V0.0284"></a> aparinipphannakathā nāma hoti. Tattha –</p>
  1606. <p class="gatha1">‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;</p>
  1607. <p class="gathalast">Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171) –</p>
  1608. <p class="bodytext">Vacanaṃ nissāya dukkhaññeva parinipphannaṃ, sesā khandhāyatanadhātuindriyadhammā aparinipphannāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarapathakānañceva hetuvādānañca; te sandhāya <span class="bld">rūpaṃ aparinipphanna</span>nti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace rūpaṃ aparinipphannaṃ, na aniccādisabhāvaṃ siyā’’ti codetuṃ <span class="bld">rūpaṃ na anicca</span>ntiādimāha. Itaro tathārūpaṃ rūpaṃ apassanto paṭikkhipati. Sakavādī <span class="bld">nanu rūpaṃ anicca</span>ntiādi vacanena tassa ekaṃ laddhiṃ paṭisedhetvā dutiyaṃ pucchanto <span class="bld">dukkhaññeva parinipphanna</span>ntiādimāha. Athassa tampi laddhiṃ paṭisedhetuṃ <span class="bld">na yadanicca</span>ntiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkhaṃ. Yaṃ pana kiñci aniccaṃ, taṃ dukkhameva. Rūpañca aniccaṃ, tasmā tampi parinipphannaṃ. Iti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘rūpaṃ aparinipphannaṃ, dukkhaññeva parinipphanna’’nti, taṃ no vata re vattabbe ‘‘dukkhaññeva parinipphanna’’nti. Vedanādimūlikādīsupi yojanāsu eseva nayo. Dhammāyatanadhammadhātūsu pana ṭhapetvā nibbānaṃ sesadhammānaṃ vasena aniccatā veditabbā. Indriyāni aniccānevāti.</p>
  1609. <p class="centered">Aparinipphannakathāvaṇṇanā.</p>
  1610. <p class="centered">Tevīsatimo vaggo.</p>
  1611. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  1612. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M0.0286"></a><a name="P0.0202"></a><a name="V0.0285"></a> ca –</p>
  1613. <p class="gatha1">Paṇṇāsakehi catūhi, tīhi vaggehi ceva ca;</p>
  1614. <p class="gathalast">Saṅgahetvā kathā sabbā, ūnatisatabhedanā.</p>
  1615. <p class="gatha1">Kathāvatthuppakaraṇaṃ, kathāmaggesu kovido;</p>
  1616. <p class="gathalast">Yaṃ jino desayi tassa, niṭṭhitā atthavaṇṇanā.</p>
  1617. <p class="gatha1">Imaṃ terasamattehi, bhāṇavārehi tantiyā;</p>
  1618. <p class="gathalast">Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā.</p>
  1619. <p class="gatha1">Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, lokoyaṃ sanarāmaro;</p>
  1620. <p class="gathalast">Dhammarājassa saddhamma-rasamevādhigacchatūti.</p>
  1621. <p class="centered">Kathāvatthu-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  1622. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1623. <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
  1624. <p class="chapter">Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā</p>
  1625. <p class="gatha1">Saṅkhepeneva <a name="M0.0287"></a><a name="P0.0052"></a><a name="V0.0286"></a> devānaṃ, devadevo surālaye;</p>
  1626. <p class="gathalast">Kathāvatthuppakaraṇaṃ, desayitvā raṇañjaho.</p>
  1627. <p class="gatha1">Yamassa visayātīto, nānāyamakamaṇḍitaṃ;</p>
  1628. <p class="gathalast">Abhidhammappakaraṇaṃ, chaṭṭhaṃ chaṭṭhāna desako.</p>
  1629. <p class="gatha1">Yamakaṃ ayamāvatta-nīlāmalatanūruho;</p>
  1630. <p class="gatha2">Yaṃ desayi anuppatto, tassa saṃvaṇṇanākkamo;</p>
  1631. <p class="gathalast">Idāni yasmā tasmāssa, hoti saṃvaṇṇanā ayanti.</p>
  1632. <p class="chapter">1. Mūlayamakaṃ</p>
  1633. <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Mūlayamakaṃ<a name="V0.0287"></a>, khandhayamakaṃ, āyatanayamakaṃ, dhātuyamakaṃ, saccayamakaṃ, saṅkhārayamakaṃ, anusayayamakaṃ, cittayamakaṃ, dhammayamakaṃ, indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ. Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti? Yugaḷaṭṭhena. Yugaḷañhi yamakanti vuccati – ‘yamakapāṭihāriyaṃ, yamakasālā’tiādīsu viya. Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma. Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ.</p>
  1635. <p class="bodytext">Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ. Tassa uddesavāro, niddesavāroti dve vārā honti<a name="M0.0288"></a>. Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo. Tassa <span class="bld">ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā; ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā</span>ti idaṃ yamakaṃ ādi<a name="P0.0053"></a>. Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā, tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā, anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo. Sesesupi eseva nayo.</p>
  1636. <p class="bodytext">Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo, mūlamūlanayo, mūlakanayo, mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti. Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ, ekamūlayamakaṃ, aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni. Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ <a name="V0.0288"></a> yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā, ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti.</p>
  1637. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ye keci kusalā dhammā</span>ti kusalesu ‘‘kusalā nu kho, na kusalā nu kho’’ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo. <span class="bld">Sabbe te kusalamūlā</span>ti ‘‘sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho, nanu kho’’ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo. So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto, tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi. Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo.</p>
  1638. <p class="bodytext">Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā, ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā; ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti. Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva. Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva. Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā, aṭṭhacattālīsa yamakāni<a name="M0.0289"></a>, channavuti <a name="P0.0054"></a> pucchā, dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā. Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti.</p>
  1639. <p class="bodytext">Tato paraṃ <span class="bld">ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalahetū</span>tiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā. Iti mūlavāro, hetuvāro, nidānavāro, sambhavavāro, pabhavavāro, samuṭṭhānavāro, āhāravāro, ārammaṇavāro, paccayavāro, samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti. Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā, asītiadhikāni cattāri yamakasatāni, saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni, vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni. Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.</p>
  1640. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṃ hetu nidānañcā</span>ti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma. Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘Handa, naṃ gaṇhāthā’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ. Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo.</p>
  1641. <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā.</p>
  1642. <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
  1643. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Idāni <span class="bld">yekeci kusalā dhammā</span>tiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha <span class="bld">ye kecī</span>ti anavasesavacanaṃ. <span class="bld">Kusalā dhammā</span>ti kusalattikassa padabhājane vuttalakkhaṇā anavajjasukhavipākā <a name="P0.0055"></a> kusalasabhāvā. <span class="bld">Sabbe te kusalamūlā</span>ti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlāti pucchati. <span class="bld">Tīṇeva</span> <a name="M0.0290"></a> <span class="bld">kusalamūlānī</span>ti na te sabbe kusalamūlāni, alobhādīni pana tīṇi eva kusalamūlānīti attho. <span class="bld">Avasesā kusalā dhammā na kusalamūlā</span>ti avasesā phassādayo kusalā dhammā kusalamūlāni nāma na honti. Atha vā avasesā phassādayo kusalā dhammāyeva nāma, na kusalamūlānītipi attho. <span class="bld">Ye vā pana kusalamūlā</span>ti ye vā pana paṭhamapucchāya dutiyapadena kusalamūlāti tayo alobhādayo gahitā. <span class="bld">Sabbe te dhammā kusalā</span>ti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchati. <span class="bld">Āmantā</span>ti sabbesampi kusalamūlānaṃ kusalabhāvaṃ sampaṭicchanto āha. Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakassa attho. Iminā upāyena sabbapucchāsu vissajjananayo veditabbo. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ atthi, tadeva vaṇṇayissāma.</p>
  1644. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ekamūlayamake tāva <span class="bld">sabbe te kusalamūlena ekamūlā</span>ti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānaṭṭhena gahetabbā. Ayañhettha attho – sabbe te kusalamūlena samānamūlā. Yaṃ phassassa mūlaṃ, tadeva vedanādīnanti. Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanto <span class="bld">āmantā</span>ti āha. <span class="bld">Kusalasamuṭṭhāna</span>nti kusalacittasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Ekamūla</span>nti alobhādinā kusalamūlena samānamūlaṃ<a name="V0.0290"></a>. Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo hetupaccayattā mūlaṃ, tathā taṃ samuṭṭhānarūpassāpi, kusalalakkhaṇābhāvena pana taṃ na kusalaṃ.</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Aññamaññayamake ‘yekeci kusalā’ti apucchitvā <span class="bld">yekeci kusalamūlena ekamūlā</span>ti pucchā katā. Kasmā? Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato. <span class="bld">Kusalamūlānī</span>ti idaṃ purimassa visesanaṃ. ‘Mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti hi vuttaṃ, tāni pana kusalamūlānipi honti akusalaabyākatamūlānipi, idha kusalamūlānīti visesadassanatthamidaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Aññamaññamūlāni cā</span>ti aññamaññaṃ hetupaccayena paccayā hontīti attho. Tasseva paṭilomapucchāya ‘sabbe te dhammā <a name="P0.0056"></a> kusalamūlena ekamūlā’ti avatvā <span class="bld">sabbe te dhammā kusalā</span>ti vuttaṃ. Kasmā? Atthavisesābhāvato. Kusalamūlena ekamūlāti hi pucchāya katāya ‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyya, evañca sati atthavisesābhāvo hoti. Tasmā tathā akatvā <a name="M0.0291"></a> evaṃ pucchā katā. Iminā upāyena mūlamūlanayādīsupi aññamaññamūlayamake pucchāviseso veditabbo.</p>
  1646. <p class="bodytext"><a name="para53-55"></a><span class="paranum">53-55</span>. Mūlamūlanaye <span class="bld">sabbe te kusalamūlamūlā</span>ti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlāti pucchati. <span class="bld">Ekamūlamūlā</span>ti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā. <span class="bld">Aññamaññamūlamūlā</span>ti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ, aññamaññamūlaṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā.</p>
  1647. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Mūlakanaye <span class="bld">kusalamūlakā</span>ti hetupaccayaṭṭhena kusalaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakā.</p>
  1648. <p class="bodytext"><a name="para57-61"></a><span class="paranum">57-61</span>. Mūlamūlakanaye <span class="bld">kusalamūlamūlakā</span>ti kusalānaṃ mūlaṃ kusalamūlaṃ. Hetupaccayaṭṭheneva kusalamūlaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakāti. Ayaṃ tāva kusalapadaṃ nissāya nayayamakapucchāsu visesattho.</p>
  1649. <p class="bodytext"><a name="para62-73"></a><span class="paranum">62-73</span>. <span class="bld">Akusalapadā</span>dīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, <span class="bld">ahetukaṃ akusala</span>nti vicikicchāya ceva uddhaccena ca sampayuttaṃ mohaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1650. <p class="bodytext"><a name="para74-85"></a><span class="paranum">74-85</span>. <span class="bld">Ahetukaṃ</span> <a name="V0.0291"></a> <span class="bld">abyākata</span>nti aṭṭhārasa cittuppādā rūpaṃ, nibbānañca. <span class="bld">Abyākatamūlena na ekamūla</span>nti idha pana ṭhapetvā sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ, sesaṃ labbhati. Sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hoti, taṃ abbohārikaṃ katvā ekato labbhamānakavaseneva cetaṃ vissajjanaṃ kataṃ.</p>
  1651. <p class="bodytext"><a name="para86-97"></a><span class="paranum">86-97</span>. <span class="bld">Nāmā dhammā</span>ti nāmasaṅkhātā dhammā. Te atthato cattāro arūpino khandhā, nibbānañca. <span class="bld">Naveva nāmamūlānī</span>ti kusalākusalaabyākatamūlavasena nava mūlāni. <span class="bld">Ahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūla</span>nti ahetukaṃ sabbampi aṭṭhārasa cittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānasaṅkhātaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ<a name="P0.0057"></a>. Na hi taṃ tena saddhiṃ uppajjati. <span class="bld">Sahetukaṃ</span> <a name="M0.0292"></a> <span class="bld">nāmaṃ nāmamūlenā</span>ti padepi sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  1652. <p class="centered">Mūlavāravaṇṇanā.</p>
  1653. <p class="bodytext"><a name="para98-99"></a><span class="paranum">98-99</span>. Hetuvārādīsupi imināvupāyena attho veditabbo. <span class="bld">Mūlaṃ hetu nidānañcā</span>tigāthā yathāniddiṭṭhānaṃ dasannampi vārānaṃ puna uddānavaseneva vuttāti.</p>
  1654. <p class="centered">Mūlayamakavaṇṇanā.</p>
  1655. <p class="chapter">2. Khandhayamakaṃ</p>
  1656. <p class="subhead">1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā</p>
  1657. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme khandhavasena saṅgaṇhitvā mūlayamakānantaraṃ desitassa khandhayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva evaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi khandhayamake tayo mahāvārā honti – paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti. Tesu <a name="V0.0292"></a> paṇṇattivāro khandhānaṃ nāmābhidhānasodhanavaseneva gatattā paṇṇattivāroti vuccati. Pavattivāro tena sodhitanāmābhidhānānaṃ khandhānaṃ uppādanirodhavasena pavattiṃ sodhayamāno gato, tasmā pavattivāroti vuccati. Pariññāvāro iminānukkamena pavattānaṃ khandhānaṃ saṅkhepeneva tisso pariññā dīpayamāno gato, tasmā pariññāvāroti vuccati. Tattha paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvīhākārehi vavatthito. Itaresu visuṃ uddesavāro natthi. Ādito paṭṭhāya pucchāvissajjanavasena ekadhā vavatthitā. Tattha <span class="bld">pañcakkhandhā</span>tipadaṃ ādiṃ katvā yāva <span class="bld">na khandhā, na saṅkhārā</span>ti padaṃ tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Pucchāvārotipi tasseva nāmaṃ. Tattha <span class="bld">pañcakkhandhā</span>ti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ khandhānaṃ uddeso. <span class="bld">Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho</span>ti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ.</p>
  1658. <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><span class="paranum">2-3</span>. Idāni <a name="M0.0293"></a> imesaṃ khandhānaṃ <a name="P0.0058"></a> vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhakhandhavāro, suddhakhandhamūlacakkavāroti cattāro nayavārā honti. Tattha <span class="bld">rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa</span>ntiādinā nayena padameva sodhetvā gato padasodhanavāro nāma. So anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na rūpakkhandho na rūpa’ntiādīni pañceva. Tato paraṃ tesaññeva padasodhanavāre sodhitānaṃ khandhānaṃ ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato padasodhanamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya padasodhanamūlacakkavāro nāma. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na khandhā na vedanākkhandho’tiādīni vīsatimeva.</p>
  1659. <p class="bodytext">Tato paraṃ <span class="bld">rūpaṃ khandho khandhā rūpa</span>ntiādinā nayena suddhakhandhavaseneva gato suddhakhandhavāro nāma. Tattha <span class="bld">khandhā rūpa</span>ntiādīsu khandhā rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandhoti attho gahetabbo. Kasmā? Niddesavāre evaṃ bhājitattā. Tattha hi ‘rūpaṃ khandhoti āmantā. Khandhā rūpakkhandhoti rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’ti evaṃ ‘khandhā rūpa’ntiādīnaṃ khandhā rūpakkhandhotiādinā nayena padaṃ uddharitvā attho vibhatto. Teneva ca kāraṇenese suddhakhandhavāroti vutto. Vacanasodhane viya hi ettha <a name="V0.0293"></a> na vacanaṃ pamāṇaṃ. Yathā yathā pana suddhakhandhā labbhanti, tathā tathā atthova pamāṇaṃ. Parato āyatanayamakādīsupi eseva nayo. Esopi ca suddhakhandhavāro anulomapaṭilomavasena duvidho <a name="P0.0059"></a> hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho khandhā rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ na khandho, na khandhā na rūpa’ntiādīni pañceva.</p>
  1660. <p class="bodytext">Tato paraṃ tesaññeva suddhakhandhānaṃ <span class="bld">rūpaṃ khandho, khandhā vedanā</span>tiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato suddhakhandhamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya suddhakhandhamūlacakkavāro nāma. Tattha <a name="M0.0294"></a> <span class="bld">khandhā vedanā</span>tiādīsu khandhā vedanākkhandhotiādinā nayena attho veditabbo. Itarathā niddesavārena saddhiṃ virodho hoti. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho, khandhā vedanā’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na khandho, na khandhā na vedanā’tiādīni vīsatimeva. Evaṃ tāva ekena yamakasatena dvīhi pucchāsatehi ekekapucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthe katvā catūhi ca atthasatehi paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabboti.</p>
  1661. <p class="centered">Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā.</p>
  1662. <p class="subhead">1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā</p>
  1663. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Idāni <span class="bld">rūpaṃ rūpakkhandho</span>tiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha <span class="bld">rūpaṃ rūpakkhandho</span>ti yaṃkiñci rūpanti vuccati. Sabbaṃ taṃ rūpaṃ rūpakkhandhoti vacanasodhanatthaṃ pucchati. <span class="bld">Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpaṃ, na rūpakkhandho</span>ti yaṃ ‘piyarūpaṃ sātarūpa’nti ettha rūpanti vuttaṃ, taṃ rūpameva, na rūpakkhandhoti attho. <span class="bld">Rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho cā</span>ti yo pana rūpakkhandho, so rūpantipi rūpakkhandhotipi vattuṃ vaṭṭatīti attho. <span class="bld">Rūpakkhandho rūpa</span>nti ettha pana yasmā rūpakkhandho niyameneva rūpanti vattabbo. Tasmā <span class="bld">āmantā</span>ti āha. Iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Yo pana yattha viseso bhavissati, tatheva taṃ vaṇṇayissāma<a name="V0.0294"></a>. Saññāyamake tāva <span class="bld">diṭṭhisaññā</span>ti ‘papañcasaññā’tiādīsu āgatā diṭṭhisaññā. Saṅkhārayamake <span class="bld">avasesā saṅkhārā</span>ti ‘aniccā vata saṅkhārā’tiādīsu āgatā saṅkhārakkhandhato avasesā <a name="P0.0060"></a> saṅkhatadhammā. Paṭilomavārepi eseva nayoti.</p>
  1664. <p class="centered">Padasodhanavāro niṭṭhito.</p>
  1665. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Padasodhanamūlacakkavāre <span class="bld">khandhā vedanākkhandho</span>ti yekeci khandhā, sabbe te vedanākkhandhoti pucchati. Sesapucchāsupi eseva nayo. Paṭilome <span class="bld">na khandhā na vedanākkhandho</span>ti ettha ye paññattinibbānasaṅkhātā dhammā <a name="M0.0295"></a> khandhā na honti, te yasmā vedanākkhandhopi na honti, tasmā <span class="bld">āmantā</span>ti āha. Sesavissajjanesupi eseva nayoti.</p>
  1666. <p class="centered">Padasodhanamūlacakkavāro niṭṭhito.</p>
  1667. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Suddhakhandhavāre <span class="bld">rūpaṃ khandho</span>ti yaṃkiñci rūpanti vuttaṃ, sabbaṃ taṃ khandhoti pucchati. Tattha yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu, bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva. Tasmā <span class="bld">āmantā</span>ti paṭijānāti. Dutiyapade ‘khandhā rūpa’nti pucchitabbe yasmā rūpantivacanena rūpakkhandhova adhippeto, tasmā vacanaṃ anādiyitvā atthavasena pucchanto <span class="bld">khandhā rūpakkhandho</span>ti āha. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parato āyatanayamakādīnaṃ niddesavārepi eseva nayo. <span class="bld">Saññā khandho</span>ti etthāpi diṭṭhisaññā vā hotu, saññā eva vā, sabbāyapi khandhabhāvato āmantāti vuttaṃ. <span class="bld">Saṅkhārā khandho</span>ti padepi eseva nayo. Khandhavinimuttako hi saṅkhāro nāma natthi.</p>
  1668. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Paṭilome <span class="bld">na rūpaṃ na khandho</span>ti yaṃ dhammajātaṃ rūpaṃ na hoti, taṃ khandhopi na hotīti pucchati. Vissajjane panassa <span class="bld">rūpaṃ ṭhapetvā avasesā khandhā na rūpaṃ, khandhā</span>ti rūpato aññe vedanādayo khandhā rūpameva na honti, khandhā pana hontīti attho. <span class="bld">Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā</span>ti pañcakkhandhavinimuttaṃ nibbānañceva <a name="P0.0061"></a> paññatti ca. Ito paresupi ‘avasesā’ti padesu eseva nayoti.</p>
  1669. <p class="centered">Suddhakhandhavāro niṭṭhito.</p>
  1670. <p class="bodytext"><a name="para40-44"></a><span class="paranum">40-44</span>. Suddhakhandhamūlacakkavāre <a name="V0.0295"></a> <span class="bld">rūpaṃ khandho</span>tiādīnaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti.</p>
  1671. <p class="centered">Suddhakhandhamūlacakkavāro niṭṭhito.</p>
  1672. <p class="centered">Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā.</p>
  1673. <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1674. <p class="bodytext"><a name="para50-205"></a><span class="paranum">50-205</span>. Idāni <a name="M0.0296"></a> <span class="bld">yassa rūpakkhandho</span>tiādinā nayena pavattivāro āraddho. Kasmā panettha uddesavāro na vuttoti? Heṭṭhā dassitanayattā. Paṇṇattivārasmiñhi uddesavāre nayo dassito. Tena pana nayena sakkā so idha avuttopi jānitunti taṃ avatvā niddesavārova āraddho. Imasmiṃ pana pavattivārasaṅkhāte mahāvāre uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti tayo antaravārā honti. Tesu paṭhamo dhammānaṃ uppādalakkhaṇassa dīpitattā <span class="bld">uppādavāro</span>ti vuccati. Dutiyo tesaññeva nirodhalakkhaṇassa dīpitattā <span class="bld">nirodhavāro</span>ti vuccati. Tatiyo ubhinnampi lakkhaṇānaṃ dīpitattā <span class="bld">uppādanirodhavāro</span>ti vuccati. Uppādavārena cettha dhammānaṃ uppajjanākārova dīpito. Nirodhavārena ‘uppannaṃ nāma niccaṃ natthī’ti tesaññeva aniccatā dīpitā. Uppādanirodhavārena tadubhayaṃ.</p>
  1675. <p class="bodytext">Tattha uppādavāre tāva tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena cha kālabhedā honti – paccuppanno, atīto, anāgato, paccuppannenātīto, paccuppannenānāgato, atītenānāgatoti. Tesu <span class="bld">‘yassa rūpakkhandho uppajjatī’</span>ti paccuppannābhidhānavasena paccuppanno veditabbo. So paccuppannānaṃ dhammānaṃ paccakkhato gahetabbattā ativiya suviññeyyoti paṭhamaṃ vutto. <span class="bld">Yassa rūpakkhandho uppajjitthā</span>ti atītābhidhānavasena atīto veditabbo. So paccakkhato anubhūtapubbānaṃ atītadhammānaṃ anumānena anāgatehi suviññeyyatarattā dutiyaṃ vutto. <span class="bld">Yassa rūpakkhandho uppajjissatī</span>ti anāgatābhidhānavasena anāgato veditabbo. So paccakkhato ca anubhūtapubbavasena ca gahitadhammānumānena ‘anāgatepi evarūpā dhammā uppajjissantī’ti gahetabbato <a name="P0.0062"></a> tatiyaṃ vutto.</p>
  1676. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="V0.0296"></a> <span class="bld">rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjitthā</span>ti paccuppannena saddhiṃ atītābhidhānavasena paccuppannenātīto veditabbo. So missakesu tīsu suviññeyyatarattā catutthaṃ vutto. <span class="bld">Yassa rūpakkhandho uppajjati tassa vedanākkhandho uppajjissatī</span>ti paccuppannena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena paccuppannenānāgato veditabbo. So paccakkhato gahetabbānaṃ dhammānaṃ atthitāya atthato suviññeyyataroti pañcamaṃ vutto. <span class="bld">Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjissatī</span>ti atītena <a name="M0.0297"></a> saddhiṃ anāgatābhidhānavasena atītenānāgato veditabbo. So purimehi duviññeyyoti chaṭṭhaṃ vutto.</p>
  1677. <p class="bodytext">Evametesu chasu kālabhedesu yvāyaṃ paṭhamo paccuppanno, tattha puggalato, okāsato, puggalokāsatoti tayo vārā honti. Tesu <span class="bld">yassā</span>ti puggalavasena khandhānaṃ uppattidīpano <span class="bld">puggalavāro</span>. <span class="bld">Yatthā</span>ti okāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano <span class="bld">okāsavāro</span>. <span class="bld">Yassa yatthā</span>ti puggalokāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano <span class="bld">puggalokāsavāro</span>. Ime pana tayopi vārā paṭhamaṃ anulomanayena niddisitvā pacchā paṭilomanayena niddiṭṭhā. Tesu ‘uppajjati’ ‘uppajjittha,’ ‘uppajjissatī’ti vacanato uppattidīpano anulomanayo. ‘Nuppajjati’, ‘nuppajjittha,’ ‘nuppajjissatī’ti vacanato anuppattidīpano paṭilomanayo.</p>
  1678. <p class="bodytext">Tattha paccuppannakāle tāva puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjati. Yassa vā pana vedanākkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjati. Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, uppajjati. Yassa vā pana viññāṇakkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evaṃ rūpakkhandhamūlakāni cattāri yamakāni; ‘‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjatī’’tiādinā nayena vedanākkhandhamūlakāni tīṇi; saññākkhandhamūlakāni dve; saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti.</p>
  1679. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0063"></a> rūpakkhandhamūlakesu catūsu ādito ekameva vissajjitaṃ. Sesāni tena sadisavissajjanānīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Vedanākkhandhādimūlakesupi ‘āmantā’ti ekasadisameva vissajjanaṃ. Tasmā tānipi tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittānevāti evametāni paccuppannakāle puggalavāre anulomanaye ekayamakavissajjaneneva dasa yamakāni vissajjitāni <a name="V0.0297"></a> nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre dasa, evaṃ okāsavāre dasa, puggalokāsavāre dasāti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye tiṃsa yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle saṭṭhi <a name="M0.0298"></a> yamakāni honti. Tesu vīsapucchāsataṃ, cattārīsāni ca dve atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesu puggalādibhedato anulomapaṭilomanayavasena cha cha vārā. Ekekasmiṃ vāre dasa dasa katvā saṭṭhi saṭṭhi yamakānīti tīṇi yamakasatāni. Tāni purimehi saddhiṃ saṭṭhādhikāni tīṇi yamakasatāni, vīsādhikāni sattapucchāsatāni, cattārīsāni ca cuddasa atthasatāni honti. Idaṃ tāva uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Yathā ca uppādavāre, tathā nirodhavārepi, uppādanirodhavārepīti sabbasmimpi pavattimahāvāre asīti yamakasahassaṃ, saṭṭhisatādhikāni dve pucchāsahassāni, vīsaṃ tisatādhikāni ca cattāri atthasahassāni veditabbāni.</p>
  1680. <p class="bodytext">Pāḷi pana uppādavāre nirodhavāre ca tīsu asammissakakālabhedesu tasmiṃ tasmiṃ vāre ekekameva yamakaṃ vissajjetvā saṅkhittā. Tīsu missakakālabhedesu ‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjitthā’tiādinā nayena vedanākkhandhādimūlakesupi ekaṃ yamakaṃ vissajjitaṃ. Uppādanirodhavāre pana chasupi kālabhedesu taṃ vissajjitameva. Sesāni tena samānavissajjanattā saṅkhittānīti. Idaṃ sakalepi pavattimahāvāre pāḷivavatthānaṃ.</p>
  1681. <p class="bodytext">Atthavinicchayatthaṃ panassa idaṃ lakkhaṇaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi pavattimahāvāre catunnaṃ pañhānaṃ pañca vissajjanāni sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā atthavinicchayo veditabbo. Tattha <a name="P0.0064"></a> purepañho, pacchāpañho, paripuṇṇapañho, moghapañhoti ime cattāro pañhā nāma. Ekekasmiñhi yamake dve dve pucchā. Ekekapucchāyapi dve dve padāni. Tattha yāya pucchāya vissajjane ekeneva padena gahitakkhandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati<a name="V0.0298"></a>, ayaṃ <span class="bld">purepañho</span> nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ <span class="bld">pacchāpañho</span> nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane ekenapi padena gahitakkhandhassa dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā, nirodho vā labbhati, ayaṃ <span class="bld">paripuṇṇapañho</span> nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane paṭikkhepo vā, paṭisedho vā labbhati, ayaṃ <span class="bld">moghapañho</span> nāma. Yasmā panesa adassiyamāno na sakkā jānituṃ, tasmā naṃ dassayissāma.</p>
  1682. <p class="bodytext">‘Yattha <a name="M0.0299"></a> rūpakkhandho nuppajjati, tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti pucchāya tāva uppajjatīti imasmiṃ vissajjane ekeneva padena gahitassa vedanākkhandhassa uppādo labbhati, iti ayañceva añño ca evarūpo pañho purepañhoti veditabbo. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti pucchāya pana ‘āmantā’ti imasmiṃ vissajjane dvīhi padehi gahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ yassa kassaci sattassa atīte uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho pacchāpañhoti veditabbo.</p>
  1683. <p class="bodytext">‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti imāya pana paṭhamapucchāya ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’ntiādike imasmiṃ vissajjane ‘asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse ekeneva padena gahitassa rūpakkhandhassapi uppādo labbhati. ‘Pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati vedanākkhandho ca uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānampi uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho paripuṇṇapañhoti veditabbo. Purepacchāpañhotipi <a name="P0.0065"></a> etasseva nāmaṃ. Etassa hi vissajjane purimakoṭṭhāse ekena padena saṅgahitassa rūpakkhandhasseva uppādo dassito. Dutiyakoṭṭhāse dvīhi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ. Imināyeva ca lakkhaṇena yattha ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, so purepañhoti vutto. Yattha dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, so pacchāpañhoti vutto.</p>
  1684. <p class="bodytext">‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti imāya pana pucchāya ‘natthī’ti imasmiṃ vissajjane paṭikkhepo labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pucchāya ‘no’ti imasmiṃ vissajjane paṭisedho labbhati. Tasmā ayañceva duvidho añño ca evarūpo pañho moghapañhoti veditabbo. Tucchapañhotipi vuccati. Evaṃ tāva cattāro pañhā veditabbā.</p>
  1685. <p class="bodytext">Pāḷigatiyā <a name="V0.0299"></a> vissajjanaṃ, paṭivacanavissajjanaṃ, sarūpadassanena vissajjanaṃ, paṭikkhepena vissajjanaṃ, paṭisedhena vissajjananti imāni pana pañca vissajjanāni nāma<a name="M0.0300"></a>. Tattha yaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjeti, idaṃ <span class="bld">pāḷigatiyā vissajjanaṃ</span> nāma. Taṃ purepañhe labbhati. ‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti hi pañhe ‘uppajjatī’ti idaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu pāḷigatiyā vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ paṭivacanabhāvena atthaṃ vissajjeti, idaṃ <span class="bld">paṭivacanavissajjanaṃ</span> nāma. Taṃ pacchāpañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti hi pañhe ‘āmantā’ti idaṃ vissajjanaṃ paṭivacanavaseneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭivacanavissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ <a name="P0.0066"></a> vissajjanaṃ sarūpena dassetvā atthaṃ vissajjeti; idaṃ <span class="bld">sarūpadassanena vissajjanaṃ</span> nāma. Taṃ paripuṇṇapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati; tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti hi pañhe ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’nti idaṃ vissajjanaṃ ‘imesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca vedanākkhandho, imesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cā’ti sarūpadassaneneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu sarūpadassanena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ tathārūpassa atthassābhāvato atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ <span class="bld">paṭikkhepena vissajjanaṃ</span> nāma. Yaṃ tathārūpassa atthassa ekakkhaṇe alābhato atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ <span class="bld">paṭisedhena vissajjanaṃ</span> nāma. Taṃ moghapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti hi pañhe ‘natthī’ti idaṃ vissajjanaṃ; evarūpo nāma satto natthīti atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ; tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭikkhepena vissajjanaṃ veditabbaṃ. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pañhe pana ‘no’ti idaṃ vissajjanaṃ ekasmiṃ paṭisandhikkhaṇe uppādena saddhiṃ nirodho nāma na labbhatīti atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭisedhena vissajjanaṃ veditabbaṃ.</p>
  1686. <p class="bodytext">Idāni ime cattāro pañhā, imāni ca pañca vissajjanāni, yesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbāni, tāni evaṃ veditabbāni – asaññasattaṃ upapajjantānanti ekaṃ ṭhānaṃ, asaññasatte tatthāti ekaṃ, asaññasattānanti ekaṃ; asaññasattā cavantānanti ekaṃ; arūpaṃ upapajjantānanti ekaṃ, arūpe tatthāti ekaṃ, arūpānanti ekaṃ, arūpā cavantānanti ekaṃ<a name="V0.0300"></a>, arūpe pacchimabhavikānanti <a name="M0.0301"></a> ekaṃ, arūpe parinibbantānanti ekaṃ; ye ca arūpaṃ <a name="P0.0067"></a> upapajjitvā parinibbāyissantīti ekaṃ; pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, pañcavokāre tatthāti ekaṃ, pañcavokārānanti ekaṃ pañcavokārā cavantānanti ekaṃ, pañcavokāre pacchimabhavikānanti ekaṃ, pañcavokāre parinibbantānanti ekaṃ; suddhāvāsaṃ upapajjantānanti ekaṃ, suddhāvāse tatthāti ekaṃ, suddhāvāsānanti ekaṃ, suddhāvāse parinibbantānanti ekaṃ; sabbesaṃ upapajjantānanti ekaṃ, sabbesaṃ cavantānanti ekaṃ; sabbasādhāraṇavasena pacchimabhavikānanti ekaṃ, parinibbantānanti ekaṃ, catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, cavantānanti ekaṃ. Evaṃ imesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ imāni pañca vissajjanāni imesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā imasmiṃ pavattimahāvāre atthavinicchayo veditabbo. Evaṃ viditvā hi pañhaṃ vissajjantena suvissajjito hoti, atthañca vinicchayantena suvinicchito hoti.</p>
  1687. <p class="bodytext">Tatthāyaṃ nayo – <span class="bld">yassa rūpakkhandho uppajjatī</span>ti yassa puggalassa uppādakkhaṇasamaṅgitāya rūpakkhandho uppajjati. <span class="bld">Tassa vedanākkhandho uppajjatī</span>ti vedanākkhandhopi tassa tasmiññeva khaṇe uppajjatīti pucchati. <span class="bld">Asaññasattaṃ upapajjantāna</span>nti acittakapaṭisandhivasena asaññasattabhavaṃ upapajjantānaṃ. <span class="bld">Tesaṃ rūpakkhandho uppajjatī</span>ti tesaṃ ekantena rūpakkhandho uppajjatiyeva. Pavatte uppannānaṃ rūpakkhandho uppajjatipi nirujjhatipi, tasmā ‘asaññasattāna’nti avatvā’asaññasattaṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. <span class="bld">No ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatī</span>ti acittakattā pana tesaṃ vedanākkhandho nuppajjateva. Idaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. <span class="bld">Pañcavokāraṃ upapajjantāna</span>nti rūpārūpamissakapaṭisandhivasena pañcavokārabhavaṃ upapajjantānaṃ. <span class="bld">Tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cā</span>ti tesaṃ ekantena rūpavedanākkhandhasaṅkhātā dvepi khandhā uppajjantiyeva. Pavatte pana tattha uppannānaṃ te khandhā uppajjantipi <a name="P0.0068"></a> nirujjhantipi, tasmā ‘pañcavokārāna’nti avatvā ‘pañcavokāraṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. Idaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ṭhāne paripuṇṇapañhassa pacchimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Iminā upāyena sabbāni vissajjanāni veditabbāni.</p>
  1688. <p class="bodytext">Idaṃ panettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ – sakalepi hi imasmiṃ khandhayamake tattha tattha uppannānaṃ <a name="V0.0301"></a> pavatte yāva maraṇā khandhānaṃ apariyantesu uppādanirodhesu <a name="M0.0302"></a> vijjamānesupi lahuparivattānaṃ dhammānaṃ vinibbhogaṃ katvā uppādanirodhe dassetuṃ na sukaranti pavattiyaṃ uppādanirodhe anāmasitvā abhinavaṃ vipākavaṭṭaṃ nipphādayamānena nānākammena nibbattānaṃ paṭisandhikhandhānaṃ uppādaṃ dassetuṃ sukhanti paṭisandhikāle uppādavaseneva uppādavāro kathito. Uppannassa pana vipākavaṭṭassa pariyosānena nirodhaṃ dassetuṃ sukhanti maraṇakāle nirodhavasena nirodhavāro kathito.</p>
  1689. <p class="bodytext">Kiṃ panettha pavattiyaṃ uppādanirodhānaṃ anāmaṭṭhabhāve pamāṇanti? Pāḷiyeva. Pāḷiyañhi visesena uppādavārassa anāgatakālavāre ‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti ayaṃ pāḷi atipamāṇameva. Pacchimabhavikānañhi pavatte rūpārūpadhammānaṃ uppajjituṃ yuttabhāve satipi ‘rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte uppādo na gahitoti veditabbo. ‘Suddhāvāse parinibbantānaṃ tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhittha, no ca tesaṃ tattha vedanākkhandho na nirujjhatī’ti ayaṃ pana pāḷi pavatte nirodhassa anāmaṭṭhabhāve ativiya pamāṇaṃ. Suddhāvāse parinibbantānañhi cuticittassa bhaṅgakkhaṇe ṭhitānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pavatte uppajjitvā niruddhasaññākkhandhānaṃ gaṇanapatho natthi. ‘Evaṃ santepi tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhitthā’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte nirodho na gahitoti veditabbo.</p>
  1690. <p class="bodytext">Evamettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ viditvā paṭisandhiuppādameva cutinirodhameva ca gahetvā tesu <a name="P0.0069"></a> tesu ṭhānesu āgatānaṃ vissajjanānaṃ atthavinicchayo veditabbo. So pana sakkā ādivissajjane vuttanayena sabbattha viditunti vissajjanapaṭipāṭiyā na vitthārito. Iminā pana evaṃ dinnenapi nayena yo etesaṃ atthavinicchayaṃ jānituṃ na sakkoti, tena ācariye payirupāsitvā sādhukaṃ sutvāpi jānitabbo.</p>
  1691. <p class="gatha1">Uppādassa nirodhassa, uppannañcāpi ekato;</p>
  1692. <p class="gathalast">Nayassa anulomassa, paṭilomanayassa ca.</p>
  1693. <p class="gatha1">Vasena <a name="V0.0302"></a> yāni khandhesu, yamakāni ca pañcasu;</p>
  1694. <p class="gathalast">Puggalaṃ atha okāsaṃ, puggalokāsameva ca.</p>
  1695. <p class="gatha1">Āmasitvā <a name="M0.0303"></a> pavattesu, ṭhānesu kathayī jino;</p>
  1696. <p class="gathalast">Tesaṃ pāḷivavatthānaṃ, dassitaṃ anupubbato.</p>
  1697. <p class="gatha1">Vinicchayatthaṃ atthassa, pañhāvissajjanāni ca;</p>
  1698. <p class="gathalast">Vissajjanānaṃ ṭhānāni, yāni tāni ca sabbaso.</p>
  1699. <p class="gatha1">Dassetvā ekapañhasmiṃ, yojanāpi pakāsitā;</p>
  1700. <p class="gathalast">Vitthārena gate ettha, pañhāvissajjanakkame.</p>
  1701. <p class="gatha1">Atthaṃ vaṇṇayatā kātuṃ, kiṃ nu sakkā ito paraṃ;</p>
  1702. <p class="gathalast">Nayena iminā tasmā, atthaṃ jānantu paṇḍitāti.</p>
  1703. <p class="centered">Pavattimahāvāravaṇṇanā.</p>
  1704. <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
  1705. <p class="bodytext"><a name="para206-208"></a><span class="paranum">206-208</span>. Tadanantare pariññāvārepi chaḷeva kālabhedā. Anulomapaṭilomato dveyeva nayā. Puggalavāro, okāsavāro, puggalokāsavāroti imesu pana tīsu puggalavārova labbhati, na itare dve. Kiṃ kāraṇā? Sadisavissajjanatāya. Yo hi koci puggalo yattha katthaci ṭhāne rūpakkhandhaṃ ce parijānāti, vedanākkhandhampi parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce parijānāti, rūpakkhandhampi parijānātiyeva. Rūpakkhandhaṃ ce na parijānāti, vedanākkhandhampi na parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce na parijānāti, rūpakkhandhampi na parijānātiyeva. Tasmā tesupi ‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānāti, tattha vedanākkhandhaṃ parijānātī’ti ādivasena pucchaṃ <a name="V0.0303"></a> katvā ‘āmantā’tveva vissajjanaṃ kātabbaṃ<a name="P0.0070"></a>. Siyāti sadisavissajjanatāya te idha na labbhantīti veditabbā.</p>
  1706. <p class="bodytext">Atha vā pariññākiccaṃ nāma puggalasseva hoti, no okāsassa, puggalova parijānituṃ samattho, no okāsoti puggalavārovettha gahito, na okāsavāro. Tassa pana aggahitattā tadanantaro puggalokāsavāro labbhamānopi na gahito. Yo panesa puggalavāro gahito, tattha paccuppannakāle rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti <a name="M0.0304"></a> heṭṭhā vuttanayeneva anulomanaye aggahitaggahaṇena dasa yamakāni. Paṭilomanaye dasāti vīsati. Tathā sesesupīti ekekasmiṃ kāle vīsati vīsati katvā chasu kālesu vīsaṃ yamakasataṃ, cattārīsāni dve pucchāsatāni, asītyādhikāni cattāri atthasatāni ca hontīti idamettha pāḷivavatthānaṃ.</p>
  1707. <p class="bodytext">Atthavinicchaye panettha atītānāgatapaccuppannasaṅkhātā tayo addhā pavattivāre viya cutipaṭisandhivasena na labbhanti. Pavatte cittakkhaṇavaseneva labbhanti. Tenevettha ‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’tiādīsu pucchāsu ‘āmantā’ti vissajjanaṃ kataṃ. Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi nibbānārammaṇena cittena pañcasu khandhesu pariññākiccanibbattiyā yaṃ kiñci ekaṃ khandhaṃ parijānanto itarampi parijānātīti vuccati. Evamettha ‘parijānātī’ti pañhesu anulomanaye pariññākiccassa matthakappattaṃ aggamaggasamaṅgiṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttanti veditabbaṃ. Paṭilomanaye pana ‘na parijānātī’ti pañhesu puthujjanādayo sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. ‘Parijānitthā’ti imasmiṃ pana atītakālavāre maggānantaraaggaphale ṭhitopi pariññākiccassa niṭṭhitattā parijānitthayeva nāma.</p>
  1708. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānitthā</span>ti pañhena aggamaggasamaṅgiṃ pucchati. Yasmā panesa khandhapañcakaṃ parijānātiyeva nāma, na tāva niṭṭhitapariññākicco; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe pana <span class="bld">parijānitthā</span>ti arahantaṃ pucchati. Yasmā paneso niṭṭhitapariññākicco. Natthi tassa pariññeyyaṃ nāma; tasmā <a name="P0.0071"></a> ‘no’ti paṭisedho kato. Paṭilomanayavissajjane panettha <span class="bld">arahā rūpakkhandhaṃ na parijānātī</span>ti arahato pariññāya abhāvena vuttaṃ. <span class="bld">Aggamaggasamaṅgī vedanākkhandhaṃ na parijānitthā</span>ti <a name="V0.0304"></a> arahattamaggaṭṭhassa aniṭṭhitapariññākiccatāya vuttaṃ. Na kevalañca vedanākkhandhameva, ekadhammampi so na parijānittheva. Idaṃ pana pucchāvasena vuttaṃ. <span class="bld">No ca rūpakkhandha</span>nti idampi pucchāvaseneva vuttaṃ. Aññampi pana so khandhaṃ parijānāti.</p>
  1709. <p class="bodytext"><a name="para210-211"></a><span class="paranum">210-211</span>. <span class="bld">Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānissatī</span>ti ettha yasmā maggaṭṭhapuggalo ekacittakkhaṇiko, tasmā so parijānissatīti saṅkhaṃ na gacchati. Tena vuttaṃ ‘no’ti. <span class="bld">Te rūpakkhandhañca na</span> <a name="M0.0305"></a> <span class="bld">parijānitthā</span>ti pucchāsabhāgena vuttaṃ, na parijāniṃsūti panettha attho. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti.</p>
  1710. <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā.</p>
  1711. <p class="centered">Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1712. <p class="chapter">3. Āyatanayamakaṃ</p>
  1713. <p class="subhead">1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā</p>
  1714. <p class="bodytext"><a name="para1-9"></a><span class="paranum">1-9</span>. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi tattha paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti tayo mahāvārā honti, tathā idhāpi. Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo. Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Itare niddesavaseneva. ‘Tattha dvādasāyatanānī’ti padaṃ ādiṃ katvā yāva <span class="bld">nāyatanā na mano</span>ti, tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Tattha <span class="bld">dvādasāyatanānī</span>ti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ <a name="P0.0072"></a> āyatanānaṃ uddeso. <span class="bld">Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana</span>nti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni. Pacchā bāhirarūpāyatanāni. Pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni.</p>
  1715. <p class="bodytext">Yathā <a name="V0.0305"></a> pana heṭṭhā khandhavasena, evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhāyatanavāro, suddhāyatanamūlacakkavāroti, cattārova nayavārā honti. Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva. Tesamattho tattha vuttanayeneva veditabbo. Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni, tathā idha ‘cakkhu, cakkhāyatanaṃ; cakkhāyatanaṃ; cakkhū’tiādīni dvādasa. Paṭilomavārepi ‘na cakkhu, na cakkhāyatanaṃ; na cakkhāyatanaṃ, na cakkhū’tiādīni dvādasa<a name="M0.0306"></a>, padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva. Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre dvādasa, paṭilomavāre dvādasa, suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi, dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi, caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.</p>
  1716. <p class="centered">Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā.</p>
  1717. <p class="subhead">1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para10-17"></a><span class="paranum">10-17</span>. Niddesavāre pana heṭṭhā khandhayamakassa paṇṇattivāraniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Aññatra visesā. Tatrāyaṃ viseso – <span class="bld">dibbacakkhū</span>ti dutiyavijjāñāṇaṃ. <span class="bld">Paññācakkhū</span>ti tatiyavijjāñāṇaṃ. <span class="bld">Dibbasota</span>nti dutiyaabhiññāñāṇaṃ. <span class="bld">Taṇhāsota</span>nti taṇhāva. <span class="bld">Avaseso kāyo</span>ti nāmakāyo, rūpakāyo, hatthikāyo, assakāyoti evamādi. <span class="bld">Avasesaṃ rūpa</span>nti rūpāyatanato sesaṃ bhūtupādāyarūpañceva <a name="P0.0073"></a> piyarūpasātarūpañca. <span class="bld">Sīlagandho</span>tiādīni vāyanaṭṭhena sīlādīnaṃyeva nāmāni. <span class="bld">Attharaso</span>tiādīnipi sādhumadhuraṭṭhena atthādīnaññeva nāmāni. <span class="bld">Avaseso dhammo</span>ti pariyattidhammādianekappabhedoti ayamettha viseso.</p>
  1719. <p class="centered">Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā.</p>
  1720. <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para18-21"></a><span class="paranum">18-21</span>. Idhāpi <a name="V0.0306"></a> ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā. Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā. Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāva <a name="M0.0307"></a> honti. Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti. Evaṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjati; yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati; yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghāṇāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ, uppajjati; yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī’’ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa. ‘‘Yassa sotāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī’’tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa; ghānāyatanamūlakāni nava, jivhāyatanamūlakāni aṭṭha; kāyāyatanamūlakāni satta; rūpāyatanamūlakāni cha; saddāyatanamūlakāni pañca; gandhāyatanamūlakāni cattāri; rasāyatanamūlakāni tīṇi; phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve; manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti.</p>
  1722. <p class="bodytext">Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ uppajjatī’’ti imāni pañceva vissajjitāni. Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ. Dutiyaṃ kiñcāpi <a name="P0.0074"></a> paṭhamena sadisavissajjanaṃ, cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabba’’nti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ. Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni. Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhati<a name="V0.0307"></a>, taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ. Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ, manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni. Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni. Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni. Rūpāyatanamūlakesu <a name="M0.0308"></a> manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni. Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Yatheva hettha ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādi vuttaṃ, tathā idhāpi ‘‘sarūpakānaṃ agandhakānaṃ, arasakānaṃ aphoṭṭhabbakāna’’nti yojanā veditabbā. Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni. Tasmā ‘‘sarūpakānaṃ sagandhāyatanāna’’nti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo.</p>
  1723. <p class="bodytext">Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva. Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni. Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre, evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃ <a name="P0.0075"></a> yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti. Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni, caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti. Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā veditabbā. Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ, nānaṃ natthi. Upari pana ‘‘vārasaṅkhepo hotī’’tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā. Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ, taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ.</p>
  1724. <p class="bodytext">Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ asotakāna</span>nti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati. Yathāha <a name="V0.0308"></a> – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti. Opapātikānaṃ petānaṃ<a name="M0.0309"></a>, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ; jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatana’’nti. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ sasotakāna</span>nti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti; kāmāvacarānaṃ devānaṃ, paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ, opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ, paripuṇṇāyatanānaṃ. Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatana’’nti.</p>
  1725. <p class="bodytext"><span class="bld">Aghānakāna</span>nti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti. Kāmadhātuyaṃ <a name="P0.0076"></a> pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya ‘‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti vedayya. Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā, so ‘‘sacakkhukāna’’nti vacanato idha anadhippeto. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ saghānakāna</span>nti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Saghānakānaṃ acakkhukāna</span>nti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva. <span class="bld">Saghānakānaṃ sacakkhukāna</span>nti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1726. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarūpakānaṃ acakkhukāna</span>nti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva. <span class="bld">Sacittakānaṃ acakkhukāna</span>nti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti. <span class="bld">Acakkhukāna</span>nti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti. <span class="bld">Sarūpakānaṃ aghānakāna</span>nti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti. <span class="bld">Sacittakānaṃ aghānakāna</span>nti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti. <span class="bld">Acittakānaṃ arūpakāna</span>ntipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo.</p>
  1727. <p class="bodytext"><a name="para22-254"></a><span class="paranum">22-254</span>. Okāsavāre <span class="bld">yattha cakkhāyatana</span>nti rūpībrahmalokaṃ pucchati. Teneva <span class="bld">āmantā</span>ti vuttaṃ<a name="V0.0309"></a>. Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāni <a name="M0.0310"></a> paṭisandhiyaṃ uppajjanti. Idamettha nayamukhaṃ. Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo. Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti.</p>
  1728. <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā.</p>
  1729. <p class="centered">Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1730. <p class="chapter">4. Dhātuyamakaṃ</p>
  1731. <p class="bodytext"><a name="para1-19"></a><span class="paranum">1-19</span>. Idāni teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme dhātuvasena saṅgaṇhitvā āyatanayamakānantaraṃ desitassa dhātuyamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha āyatanayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ vetidabbaṃ. Idhāpi <a name="P0.0077"></a> hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi āyatanayamake āgatasadisāyeva. Idhāpi ca yamakapucchāsukhatthaṃ paṭipāṭiyā ajjhattikabāhirā rūpadhātuyova vatvā viññāṇadhātuyo vuttā. Dhātūnaṃ pana bahuttā idha āyatanayamakato bahutarāni yamakāni, yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā honti. Tattha cakkhudhātumūlakādīsu yamakesu labbhamānānaṃ yamakānaṃ atthavinicchayo āyatanayamake vuttanayeneva veditabbo. Taṃsadisāyeva hettha atthagati, teneva ca kāraṇena pāḷipi saṅkhittā. Pariññāvāro pākatikoyevāti.</p>
  1732. <p class="centered">Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1733. <p class="chapter">5. Saccayamakaṃ</p>
  1734. <p class="subhead">1. Paṇṇattivāravaṇṇanā</p>
  1735. <p class="bodytext"><a name="para1-9"></a><span class="paranum">1-9</span>. Idāni <a name="V0.0310"></a> teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme saccavasena saṅgaṇhitvā dhātuyamakānantaraṃ desitassa saccayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā <a name="M0.0311"></a> antaravārādayo ca avasesappabhedā veditabbā. Paṇṇattivāre panettha catunnaṃ saccānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhasaccavāro, suddhasaccamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā.</p>
  1736. <p class="bodytext"><a name="para10-26"></a><span class="paranum">10-26</span>. Paṇṇattivāraniddese pana <span class="bld">avasesaṃ dukkhasacca</span>nti dukkhavedanāya ceva taṇhāya ca vinimuttā tebhūmakadhammā veditabbā. <span class="bld">Avaseso samudayo</span>ti saccavibhaṅge niddiṭṭhakāmāvacarakusalādibhedo dukkhasaccassa paccayo. <span class="bld">Avaseso nirodho</span>ti tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinirodho ceva khaṇabhaṅganirodho ca. <span class="bld">Avaseso maggo</span>ti ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hoti, aṭṭhaṅgiko maggo, micchāmaggo, jaṅghamaggo, sakaṭamaggo’’ti evamādiko.</p>
  1737. <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā.</p>
  1738. <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1739. <p class="bodytext"><a name="para27-164"></a><span class="paranum">27-164</span>. Pavattivāre <a name="P0.0078"></a> panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa samudayasaccaṃ uppajjati; yassa vā pana samudayasaccaṃ uppajjati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti dukkhasaccamūlakehi tīhi, samudayasaccamūlakehi dvīhi, nirodhasaccamūlakena ekenāti labbhamānañca alabbhamānañca gahetvā pāḷivasena chahi yamakehi <a name="V0.0311"></a> bhavitabbaṃ. Tesu yasmā nirodhassa neva uppādo, na nirodho yujjati, tasmā dukkhasaccamūlakāni samudayasaccamaggasaccehi saddhiṃ dve, samudayasaccamūlakaṃ maggasaccena saddhiṃ ekanti tīṇi yamakāni āgatāni. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi saccayamakassa pavattivāre nirodhasaccaṃ tāva na labbhateva. Sesesu pana tīsu samudayasaccamaggasaccāni ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti. Dukkhasaccaṃ cutipaṭisandhīsupi pavattepi labbhati. Paccuppannādayo pana tayo kālā cutipaṭisandhīnampi pavattiyāpi vasena labbhanti. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo.</p>
  1740. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="M0.0312"></a> nayamukhaṃ – <span class="bld">sabbesaṃ upapajjantāna</span>nti antamaso suddhāvāsānampi. Tepi hi dukkhasacceneva upapajjanti. <span class="bld">Taṇhāvippayuttacittassā</span>ti idaṃ dukkhasaccasamudayasaccesu ekakoṭṭhāsassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā pañcavokāravaseneva gahetabbaṃ. Catuvokāre pana taṇhāvippayuttassa phalasamāpatticittassa uppādakkhaṇe ekampi saccaṃ nuppajjati. Idaṃ idha na gahetabbaṃ. <span class="bld">Tesaṃ dukkhasaccañcā</span>ti tasmiñhi khaṇe taṇhaṃ ṭhapetvā sesaṃ dukkhasaccaṃ nāma hotīti sandhāyetaṃ vuttaṃ. Maggassa uppādakkhaṇepi eseva nayo. Tattha pana rūpameva dukkhasaccaṃ nāma. Sesā maggasampayuttakā dhammā saccavinimuttā. Teneva kāraṇena <a name="P0.0079"></a> ‘‘arūpe maggassa uppādakkhaṇe tesaṃ maggasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sabbesaṃ upapajjantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tatthā</span>ti tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe cāti evamettha khaṇavasena okāso veditabbo. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. <span class="bld">Anabhisametāvīna</span>nti catusaccapaṭivedhasaṅkhātaṃ abhisamayaṃ appattasattānaṃ. <span class="bld">Abhisametāvīna</span>nti abhisamitasaccānanti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo.</p>
  1741. <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā.</p>
  1742. <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
  1743. <p class="bodytext"><a name="para165-170"></a><span class="paranum">165-170</span>. Pariññāvāre <a name="V0.0312"></a> pana ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti tissopettha pariññāyo labbhanti. Yasmā ca lokuttaradhammesu pariññā nāma natthi; tasmā idha dve saccāni gahitāni. Tattha <span class="bld">dukkhasaccaṃ parijānātī</span>ti ñātatīraṇapariññāvaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Samudayasaccaṃ pajahatī</span>ti ñātapahānapariññāvasena. Iti imāsaṃ pariññānaṃ vasena sabbapadesu attho veditabboti.</p>
  1744. <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā.</p>
  1745. <p class="centered">Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1746. <p class="chapter">6. Saṅkhārayamakaṃ</p>
  1747. <p class="subhead">1. Paṇṇattivāravaṇṇanā</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni <a name="M0.0313"></a> tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, antaravārādayo ca avasesapabhedā veditabbā. Ayaṃ panettha viseso – paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho; cakkhu cakkhāyatanaṃ; cakkhu cakkhudhātu; dukkhaṃ dukkhasacca’’nti padasodhanavāro āraddho. Tathā anārabhitvā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā.</p>
  1749. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0080"></a> kāyassa saṅkhāro <span class="bld">kāyasaṅkhāro</span>. ‘‘Assāsapassāsā kāyikā, ete dhammā kāyappaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348 atthato samānaṃ) hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Aparo nayo – saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyatīti? Kāyena. Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena <a name="V0.0313"></a> saṅkhariyatīti. Evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Kāyena kato assāsapassāsavātoti attho. ‘‘Pubbeva kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro. Kiṃ saṅkharoti? Vaciṃ. Vaciyā saṅkhāroti <span class="bld">vacīsaṅkhāro</span>. Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyati? Cittena. Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti <span class="bld">cittasaṅkhāro</span>. Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā vitakkavicāre’’ti vuttaṃ.</p>
  1750. <p class="bodytext"><a name="para2-7"></a><span class="paranum">2-7</span>. Idāni <a name="M0.0314"></a> <span class="bld">kāyo kāyasaṅkhāro</span>ti padasodhanavāro āraddho. Tassa anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni. Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha, paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni. Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ; cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’tiādinā nayena yamakāni vuttāni. Evaṃ ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti avatvā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhāro’’tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi, paṭilome tīṇīti sabbānipi suddhikavāre cha yamakāni vuttāni. Kiṃ kāraṇā? Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato. Yathā hi khandhayamakādīsu rūpādivisiṭṭhānaṃ khandhānaṃ cakkhādivisiṭṭhānañca āyatanādīnaṃ adhippetattā ‘‘rūpaṃ khandho<a name="P0.0081"></a>, khandhā rūpaṃ, cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’ti suddhikaekekapadavasena attho atthi. Evamidha ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti natthi. Kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhati. Assāso vā passāso vāti suddhikaekekapadavasena atthābhāvato ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti na vuttaṃ. ‘‘Kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādi pana vattabbaṃ siyā. Tampi kāyavacīcittapadehi idha adhippetānaṃ saṅkhārānaṃ aggahitattā na yujjati. Suddhasaṅkhāravāro hesa. Padasodhane pana vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattha so nayo gahitova. Idha pana kāyasaṅkhārassa vacīsaṅkhārādīhi, vacīsaṅkhārassa ca cittasaṅkhārādīhi, cittasaṅkhārassa ca kāyasaṅkhārādīhi, aññattā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, kāyasaṅkhāro’’ti <a name="V0.0314"></a> ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā cha yamakāni yujjanti. Tesu aggahitaggahaṇena tīṇeva labbhanti. Tasmā tāneva dassetuṃ anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni vuttāni. Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti. Evaṃ paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.</p>
  1751. <p class="bodytext"><a name="para8-18"></a><span class="paranum">8-18</span>. Niddesavāre panassa anulome tāva yasmā na kāyādayova kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ, tasmā <span class="bld">no</span>ti paṭisedho kato. Paṭilome <span class="bld">na kāyo na kāyasaṅkhāro</span>ti yo na kāyo so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchati. <span class="bld">Kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāro</span>ti <a name="M0.0315"></a> kāyasaṅkhāro kāyo na hoti, kāyasaṅkhāroyeva panesoti attho. <span class="bld">Avasesa</span>nti na kevalaṃ sesasaṅkhāradvayameva. Kāyasaṅkhāravinimuttaṃ pana sesaṃ sabbampi saṅkhatāsaṅkhatapaṇṇattibhedaṃ dhammajātaṃ neva kāyo, na kāyasaṅkhāroti iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabboti.</p>
  1752. <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā.</p>
  1753. <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1754. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro uppajjatī’’ti kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ <a name="P0.0082"></a> ekanti tīṇeva yamakāni labbhanti; tāni gahitāneva. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā.</p>
  1755. <p class="bodytext">Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi saṅkhārayamake ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe’’tiādivacanato paccuppannādikālabhedo pavattivasenāpi gahetabbo, na cutipaṭisandhivaseneva. ‘‘Dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhāro <a name="V0.0315"></a> uppajjatī’’tiādivacanato ca jhānampi okāsavasena gahitanti veditabbaṃ. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo.</p>
  1756. <p class="bodytext">Tatridaṃ nayamukhaṃ – <span class="bld">vinā vitakkavicārehī</span>ti dutiyatatiyajjhānavasena vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ dutiyatatiyajjhānasamaṅgīnaṃ. <span class="bld">Kāmāvacarāna</span>nti kāmāvacare uppannasattānaṃ. Rūpāvacaradevānaṃ pana assāsapassāsā natthi. Arūpāvacarānaṃ rūpameva natthi. <span class="bld">Vinā assāsapassāsehī</span>ti rūpārūpabhavesu nibbattasattānaṃ vitakkavicāruppattiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1757. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Paṭhamajjhāne kāmāvacare</span>ti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne. Aṅgamattavasena cettha paṭhamajjhānaṃ gahetabbaṃ, na appanāvaseneva. Anappanāpattepi hi savitakkasavicāracitte idaṃ saṅkhāradvayaṃ uppajjateva.</p>
  1758. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Cittassa</span> <a name="M0.0316"></a> <span class="bld">bhaṅgakkhaṇe</span>ti idaṃ kāyasaṅkhārassa ekantacittasamuṭṭhānattā vuttaṃ. Uppajjamānameva hi cittaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā samuṭṭhāpeti, na bhijjamānaṃ.</p>
  1759. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne</span>ti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte. Kāmañcetaṃ paṭisandhicittepi vattamāne tesaṃ tattha nuppajjittheva. Yāva pana abbokiṇṇaṃ vipākacittaṃ vattati, tāva nuppajjittheva nāmāti dassanatthametaṃ vuttaṃ. Yassa vā jhānassa vipākacittena te nibbattā, taṃ satasopi sahassasopi uppajjamānaṃ paṭhamacittameva. Vipākacittena pana visadisaṃ bhavanikantiyā āvajjanacittaṃ dutiyacittaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1760. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Pacchimacittasamaṅgīna</span>nti <a name="P0.0083"></a> sabbapacchimena appaṭisandhikacittena samaṅgībhūtānaṃ khīṇāsavānaṃ. <span class="bld">Avitakkaavicāraṃ pacchimacitta</span>nti rūpāvacarānaṃ dutiyajjhānikādicuticittavasena, arūpāvacarānañca catutthajjhānikacuticittavasenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ pacchimacittasamaṅgīādīnaṃ.</p>
  1761. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī</span>ti ettha niyamato kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Na cittasaṅkhārassa <a name="V0.0316"></a> kāyasaṅkhārena saddhiṃ. Kiṃ kāraṇā? Cittasaṅkhāro hi kāyasaṅkhārena vināpi uppajjati ca nirujjhati ca. Kāyasaṅkhāro pana cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto. Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasacittāni uppajjanti, tāva tiṭṭhati. Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhatīti yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati. Na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati, nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati. Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti vuttaṃ. Yaṃ pana vibhaṅgappakaraṇassa sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā virūjjhati. Aṭṭhakathāto ca pāḷiyeva balavatarāti pāḷiyaṃ vuttameva pamāṇaṃ.</p>
  1762. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatī</span>ti ettha yasmā kāyasaṅkhāro cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na ca tasmiṃ khaṇe <a name="M0.0317"></a> vitakkavicārā nirujjhanti, tasmā noti paṭisedho katoti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo. Pariññāvāro pākatikoyevāti.</p>
  1763. <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā.</p>
  1764. <p class="centered">Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1765. <p class="chapter">7. Anusayayamakaṃ</p>
  1766. <p class="subhead">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā</p>
  1767. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni <a name="P0.0084"></a> tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saṅkhārayamakānantaraṃ desitassa anusayayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ – imasmiñhi anusayayamake khandhayamakādīsu viya desanaṃ akatvā <a name="V0.0317"></a> aññena nayena pāḷidesanā katā. Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva paricchedato, uddesato, uppattiṭṭhānatoti tīhākārehi anusaye gahāpetuṃ paricchedavāro, paricchinnuddesavāro, uppattiṭṭhānavāroti, tayo vārā desitā. Tato sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā. Tattha<span class="bld"> sattānusayāti</span> ayaṃ ‘‘satteva, na tato uddhaṃ, na heṭṭhā’’ti gaṇanaparicchedena paricchinditvā anusayānaṃ desitattā paricchedavāro nāma. <span class="bld">Kāmarāgānusayo…pe… avijjānusayo</span>ti ayaṃ paricchedavārena paricchinnānaṃ nāmamattaṃ uddisitvā ‘‘ime nāma te’’ti desitattā paricchinnuddesavāro nāma. <span class="bld">Kattha kāmarāgānusayo anuseti…pe… ettha avijjānusayo anusetī</span>ti ayaṃ ‘‘imesu nāma ṭhānesu ime anusayā anusenti’’ti evaṃ tesaṃyeva uppattiṭṭhānassa desitattā uppattiṭṭhānavāro nāma.</p>
  1768. <p class="bodytext">Yesaṃ pana sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā, tesaṃ imāni nāmāni – anusayavāro, sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāro dhātuvāroti. Tesu paṭhamo anusayavāro. So anulomapaṭilomanayavasena duvidho hoti.</p>
  1769. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0318"></a> anulomanaye ‘‘yassa anuseti, yattha anuseti, yassa yattha anusetī’’ti puggalokāsatadubhayavasena tayo antaravārā honti. Tesu paṭhame puggalavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anuseti; yassa vā pana paṭighānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo anuseti; yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo anuseti. Yassa vā pana avijjānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo <a name="P0.0085"></a> anusetī’’ti kāmarāgānusayamūlakāni cha yamakāni. Puna agahitaggahaṇavasena paṭighānusayamūlakāni pañca, mānānusayamūlakāni cattāri, diṭṭhānusayamūlakāni tīṇi, vicikicchānusayamūlakāni dve, bhavarāgānusayamūlakaṃ ekanti evaṃ sabbānipi ekamūlakāni ekavīsati. Puna ‘‘yassa kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca anusentī’’ti evaṃ āgatāni dukamūlakāni pañca, tikamūlakāni cattāri, catukkamūlakāni tīṇi, pañcakamūlakāni dve, chakkamūlakaṃ ekanti aparānipi pannarasa honti. Tāni purimehi ekavīsatiyā saddhiṃ chattiṃsāti puggalavāre chattiṃsa yamakāni. Tathā okāsavāre, tathā puggalokāsavāreti sabbānipi anulomanaye aṭṭhasataṃ yamakāni. Tathā paṭilomanayeti anusayavāre soḷasādhikāni dve yamakasatāni, tato diguṇā <a name="V0.0318"></a> pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāroti imesampi pañcannaṃ vārānaṃ, ekekasmiṃ yamakagaṇanā; yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā veditabbā. Ayaṃ panettha purimesu tīsu vāresu viseso. Okāsavāre ‘‘yattha tatthā’’ti avatvā <span class="bld">yato tato</span>ti nissakkavacanena desanā katā. Sesaṃ tādisameva.</p>
  1770. <p class="bodytext">Yo panāyaṃ sabbapacchimo dhātuvāro nāma, so pucchāvāro, vissajjanāvāroti dvidhā ṭhito. Tassa pucchāvāre <span class="bld">kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassā</span>ti vatvā ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti na vuttaṃ. Kiṃ kāraṇā? Atthavisesābhāvato. Dvepi hi etā pucchā ekatthāyeva, tasmā ekekasmā yamakā ekekameva pucchaṃ pucchitvā sabbapucchāvasāne pucchānukkameneva ‘‘kāmadhātuyā <a name="M0.0319"></a> cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusentī’’tiādinā nayena vissajjanaṃ kataṃ.</p>
  1771. <p class="bodytext">Tattha ‘‘kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa, rūpadhātuṃ, arūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ naarūpadhātuṃ<a name="P0.0086"></a>, upapajjantassā’’ti cha suddhikapucchā; ‘‘nakāmadhātuṃ, naarūpadhātuṃ, narūpadhātuṃ; naarūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ, upapajjantassā’’ti tisso missakā pucchā cāti kāmadhātumūlakā nava anulomapucchā honti. Tathā rūpadhātumūlakā nava, arūpadhātumūlakā navāti sattavīsati anulomapucchā honti. Tathā nakāmadhātunarūpadhātunaarūpadhātumūlakā sattavīsati paṭilomapucchā. Puna ‘‘nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā, narūpadhātuyā, naarūpadhātuyā, nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā’’ti sattavīsati dukamūlakā pucchāti sabbāpi sampiṇḍitā ekāsīti pucchā honti. Tāsaṃ vasenettha vissajjanaṃ katanti idaṃ dhātuvāre pāḷivavatthānaṃ. Evaṃ tāva sakalepi anusayayamake pāḷivavatthānametaṃ veditabbaṃ.</p>
  1772. <p class="bodytext">Ādito paṭṭhāya panettha yaṃ yaṃ anuttānaṃ, tattha tattha ayaṃ vinicchayakathā – <span class="bld">anusayā</span>ti kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma, tasmā anusayāti vuccanti. <span class="bld">Anusentī</span>ti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro. Appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti<a name="V0.0319"></a>. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjati.</p>
  1773. <p class="bodytext">Tatridaṃ pamāṇaṃ – abhidhamme tāva kathāvatthusmiṃ (kathā. 554 ādayo) ‘‘anusayā abyākatā, anusayā ahetukā, anusayā cittavippayuttā’’ti sabbe vādā paṭisedhitā. Paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagatānusayaṃ pajahatī’’ti <a name="M0.0320"></a> vuttaṃ. Dhammasaṅgahe pana mohassa padabhājane ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti <a name="P0.0087"></a> (dha. sa. 390) akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto. Imasmiṃyeva anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ. <span class="bld">Kāmarāgānusayo</span>tiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  1774. <p class="centered">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā.</p>
  1775. <p class="subhead">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
  1776. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Idāni tesaṃ uppattiṭṭhānaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">kattha kāmarāgānusayo anusetī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū</span>ti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti dvīsu vedanāsu. <span class="bld">Ettha kāmarāgānusayo anusetī</span>ti imāsu dvīsu vedanāsu uppajjati. So panesa akusalavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Akusalāya sukhāya <a name="V0.0320"></a> vedanāya ceva upekkhāya vedanāya ca sahajātopi hutvā uppajjati. Tā vedanā ārammaṇaṃ katvāpi uppajjatīti attho. Avasesā pana kāmāvacarakusalavipākakiriyavedanā ārammaṇameva katvā uppajjati. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi vedanāhi sampayuttesu saññāsaṅkhāraviññāṇesupi anusetiyeva. Na hi sakkā vedanāsu anusayamānena taṃsampayuttehi saññādīhi saddhiṃ asahajātena vā bhavituṃ, taṃsampayutte vā saññādayo ārammaṇaṃ akatvā uppajjituṃ. Evaṃ santepi <a name="M0.0321"></a> pana yasmā imā dve vedanāva sātasantasukhattā assādaṭṭhena kāmarāgānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu padhānā, tasmā ‘‘dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti.</p>
  1777. <p class="bodytext">Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ <a name="P0.0088"></a> imāsu dvīsu vedanāsu ceva vedanāsampayuttadhammesu ca anuseti, iṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva. Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ. ‘‘Yattha kāmarāgānusayo nānuseti tattha diṭṭhānusayo nānusetīti dukkhāya vedanāya rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tattha diṭṭhānusayo nānuseti. Apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, diṭṭhānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dukkhavedanāya ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammaṃ dukkhavedanaṃ saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbesu anusetīti vuttaṃ hoti. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi vedanānaññeva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ, atthato pana labbhati. Tasmā etesupi kāmarāgānusayo anusetiyevāti veditabbo. Na hi satthā sabbaṃ sabbattha katheti. Bodhaneyyasattānaṃ pana vasena katthaci yaṃ labbhati, taṃ sabbaṃ katheti, katthaci na katheti. Tathā hi anena katthaci diṭṭhānusayo anusetīti pucchitvā ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anusetī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ kathitaṃ. Aparasmiṃ ṭhāne vissajjantena ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha vicikicchānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha vicikicchānusayo ca kāmarāgānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, dukkhāya <a name="V0.0321"></a> vedanāya ettha vicikicchānusayo ca paṭighānusayo ca diṭṭhānusayo ca avijjānusayo <a name="M0.0322"></a> ca anusentī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ akathetvā rūpadhātuarūpadhātūhi saddhiṃ tisso vedanāva kathitā. Vedanāsampayuttā pana arūpadhammā, sabbañca rūpaṃ na <a name="P0.0089"></a> kathitaṃ. Kiñcāpi na kathitaṃ, diṭṭhānusayo panettha anusetiyeva. Evameva kiñcāpi idha rūpādiiṭṭhārammaṇaṃ na kathitaṃ, kāmarāgānusayo panettha anusetiyevāti. Evaṃ tāva kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1778. <p class="bodytext">Paṭighānusayassa pana ‘‘dukkhāya vedanāyā’’ti vacanato dve domanassavedanā kāyaviññāṇasampayuttā dukkhavedanāti tisso vedanā anusayanaṭṭhānaṃ. So panesa domanassavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Avasesadukkhavedanāya pana ārammaṇavaseneva anuseti. Tāsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi sampayuttesu saññākkhandhādīsupi anusetiyeva. Yāya hi vedanāya esa sahajāto, taṃsampayuttehi saññādīhipi sahajātova. Yā ca vedanā ārammaṇaṃ karoti, tāhi sampayutte saññādayopi karotiyeva. Evaṃ santepi pana yasmā dukkhavedanāva asātadukkhavedayitattā nirassādaṭṭhena paṭighānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu adhikā; tasmā ‘‘dukkhāya vedanāya ettha paṭighānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti.</p>
  1779. <p class="bodytext">Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ dukkhavedanāya ceva taṃsampayuttadhammesu ca anuseti, aniṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva? Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ, ettha sattānaṃ paṭighānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ – ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha paṭighānusayo nānuseti, no ca tattha kāmarāgānusayo nānuseti. Rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne ettha paṭighānusayo ca nānuseti, kāmarāgānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dvīsu kāmāvacaravedanāsu ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammā dve vedanā saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā <a name="P0.0090"></a> avasesesu rūpādīsu anusetīti vuttaṃ hoti<a name="M0.0323"></a>. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi dukkhavedanāya eva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ. Atthato pana labbhati, tasmā etesupi paṭighānusayo anusetiyevāti veditabbo.</p>
  1780. <p class="bodytext">Kiṃ <a name="V0.0322"></a> pana itarā dve vedanā iṭṭhārammaṇaṃ vā paṭighassa ārammaṇaṃ na hontīti? No na honti. Parihīnajjhānassa vippaṭisāravasena sasampayuttadhammā tā vedanā ārabbha domanassaṃ uppajjati. Iṭṭhārammaṇassa ca paṭiladdhassa vipariṇāmaṃ vā appaṭiladdhassa appaṭilābhaṃ vā samanussaratopi domanassaṃ uppajjati. Domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo. Paṭighānusayo hi aniṭṭhārammaṇe paṭihaññanavasena uppanno thāmagato kileso, tasmā ettha domanassena saddhiṃ paṭigho uppannopi attano paṭighakiccaṃ akaraṇabhāvena eva paṭighānusayo na hoti abbohārikattaṃ gacchati. Yathā hi pāṇātipātacetanāya saddhiṃ uppannopi byāpādo manokammaṃ nāma na hoti abbohārikattaṃ gacchati, evaṃ paṭighānusayo na hoti, abbohārikattaṃ gacchati. Vuttampi cetaṃ ekaccaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nekkhammasitampi vā domanassaṃ sandhāya ‘‘yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ paṭighaṃ tena pajahati na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Evaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1781. <p class="bodytext">Mānānusayassa pana ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū’’tiādivacanato dve kāmāvacaravedanā rūpārūpadhātuyo cāti idaṃ tividhaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tassa akusalāsu vedanāsu kāmarāgānusayassa viya sahajātānusayatā veditabbā. Sasampayuttadhammāsu pana sabbāsupi kāmāvacarāsu sukhaadukkhamasukhavedanāsu rūpārūpadhātūsu ca ārammaṇavaseneva anuseti. Anusayavārassa pana paṭilomanaye ‘‘dukkhāya vedanāya apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, mānānusayo ca nānusetī’’ti vuttattā ṭhapetvā dukkhavedanañceva navavidhaṃ lokuttaradhammañca sesarūpārūpadhammesupi <a name="P0.0091"></a> ayaṃ anusetiyevāti. Evaṃ mānānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1782. <p class="bodytext">Diṭṭhānusayavicikicchānusayā <a name="M0.0324"></a> pana kevalaṃ lokuttaradhammesveva nānusenti. Tebhūmakesu pana sabbesupi anusentiyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anuseti, ettha vicikicchānusayo anusetī’’ti. Tattha <span class="bld">sabbasakkāyapariyāpannesū</span>ti saṃsāravaṭṭanissitaṭṭhena sakkāyapariyāpannesu sabbadhammesūti attho. Tattha panete pañcasu cittuppādesu sahajātānusayanavasena anusenti. Te vā pana pañca cittuppāde aññe vā tebhūmakadhamme ārabbha pavattikāle ārammaṇānusayanavasena anusentīti. Evaṃ diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1783. <p class="bodytext">Bhavarāgānusayo <a name="V0.0323"></a> pana kiñcāpi diṭṭhivippayuttesu catūsu cittesu uppajjanato sahajātānusayanavasena ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vattabbo bhaveyya. Kāmadhātuyaṃ panesa dvīhi vedanāhi saddhiṃ uppajjamānopi rūpārūpāvacaradhammameva paṭilabhati. Kāmadhātuyā pariyāpannaṃ ekadhammampi ārammaṇaṃ na karoti, tasmā ārammaṇānusayanavasena niyamaṃ katvā ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Apica rāgo nāmesa kāmarāgabhavarāgavasena duvidho. Tattha kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetīti vutto. Sace pana bhavarāgopi kāmarāgo viya evaṃ vucceyya, kāmarāgena saddhiṃ desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti rāgakilesaṃ dvidhā bhinditvā kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthampi evaṃ desanā katāti. Evaṃ bhavarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1784. <p class="bodytext">Avijjānusayo pana sabbesupi tebhūmakadhammesu anuseti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti. Tassa dvādasasu cittuppādesu sahajātānusayatā veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena pana na kiñci tebhūmakadhammaṃ ārabbha na pavattatīti. Evaṃ avijjānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ <a name="P0.0092"></a> tāva paricchedavāraparicchinnuddesavārauppattiṭṭhānavāresu vinicchayakathā.</p>
  1785. <p class="centered">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā.</p>
  1786. <p class="title">Mahāvāro</p>
  1787. <p class="subhead">1. Anusayavāravaṇṇanā</p>
  1788. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Sattannaṃ <a name="M0.0325"></a> pana mahāvārānaṃ paṭhame anusayavāre <span class="bld">yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetī</span>ti ettha yadetaṃ <span class="bld">‘‘āmantā’’</span>ti paṭivacanaṃ dinnaṃ, taṃ duddinnaṃ viya khāyati. Kasmā? Kāmarāgapaṭighānaṃ ekakkhaṇe anuppattito. Yathā hi ‘‘yassa manāyatanaṃ uppajjati, tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ‘āmantā’, assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro <a name="V0.0324"></a> ca uppajjati, vacīsaṅkhāro ca uppajjatī’’tiādīsu manāyatanadhammāyatanāni kāyasaṅkhāravacīsaṅkhārā ca ekakkhaṇe uppajjanti, na tathā kāmarāgapaṭighā. Kāmarāgo hi aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjati. Paṭigho dvīsu domanassasahagatesūti, natthi nesaṃ ekakkhaṇe uppatti; tasmā ettha ‘no’ti paṭisedho kattabbo siyā. Taṃ akatvā pana ‘āmantā’ti paṭivacanassa dinnattā heṭṭhāyamakesu viya ettha khaṇapaccuppannavasena vattamānavohāraṃ aggahetvā aññathā gahetabbo.</p>
  1789. <p class="bodytext">Kathaṃ? Appahīnavasena. Appahīnatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘anusetī’’ti vattamānavohāro vutto, na khaṇapaccuppannataṃ. Yasmā ca appahīnataṃ sandhāya vutto, tasmā ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetī’’ti pucchāya yassa kāmarāgānusayo appahīno, na anuppattidhammataṃ āpādito, tassa paṭighānusayopi appahīnoti evamattho daṭṭhabbo. Yasmā ca tesu yasseko appahīno, tassa itaropi appahīnova hoti, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ, yaṃ upari uppajjanavāre ‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’ti pucchitvā ‘āmantā’ti vuttaṃ; tattha kathaṃ attho gahetabboti? Tatthāpi appahīnavaseneva uppattipaccaye sati uppattiyā anivāritavasena vā. Yathā hi cittakammādīni ārabhitvā apariniṭṭhitakammantā cittakārādayo tesaṃ kammantānaṃ akaraṇakkhaṇepi mittasuhajjādīhi diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne ‘‘imesu divasesu kiṃ karothā’’ti vuttā, ‘‘cittakammaṃ karoma, kaṭṭhakammaṃ karomā’’ti vadanti. Te kiñcāpi tasmiṃ khaṇe na karonti avicchinnakammantattā pana katakhaṇañca kattabbakhaṇañca upādāya <a name="P0.0093"></a> karontiyeva nāma honti. Evameva yamhi santāne anusayā appahīnā, yamhi vā pana nesaṃ santāne uppattipaccaye sati uppatti anivāritā, tattha anuppajjanakkhaṇepi <a name="M0.0326"></a> uppannapubbañceva kālantare uppajjanakañca upādāya yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatiyeva nāmāti evamattho veditabbo. Ito paresupi evarūpesu vissajjanesu eseva nayo. <span class="bld">No ca tassā</span>ti idaṃ anāgāmissa kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesato pahīnattā vuttaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ puggalāna</span>nti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ puggalāna</span>nti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo.</p>
  1790. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Okāsavārassa paṭhamadutiyapucchāsu yasmā kāmarāgānusayo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu <a name="V0.0325"></a> anuseti, paṭighānusayo dukkhavedanāya; tasmā <span class="bld">‘no’</span>ti paṭisedho kato. Tatiyapucchāyaṃ ubhinnampi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayanato <span class="bld">‘āmantā’</span>ti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Rūpadhātuarūpadhātuyā pana mānānusayassa kāmarāgānusayena saddhiṃ asādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tasmā <span class="bld">no ca tattha kāmarāgānusayo</span>ti vuttaṃ. Iminā nayena sabbesaṃ uppattiṭṭhānavāraṃ oloketvā sādhāraṇāsādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1791. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Dukamūlakapucchāyaṃ yasmā kāmarāgapaṭighānusayā nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karonti, tasmā <span class="bld">natthī</span>ti paṭikkhepo kato. Ayañhettha adhippāyo. Yasmiṃ ime dve anusayā anusayeyyuṃ, taṃ ṭhānameva natthi. Tasmā ‘‘kattha mānānusayo anusetī’’ti ayaṃ pucchā apucchāyevāti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo.</p>
  1792. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Puggalokāsavāre <span class="bld">catunna</span>nti puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ.</p>
  1793. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Paṭilomanaye <span class="bld">yassa kāmarāgānusayo nānusetī</span>ti ayaṃ pucchā anāgāmiṃ gahetvā pucchati.</p>
  1794. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Dvinnaṃ</span> <a name="M0.0327"></a> <span class="bld">puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo</span> <a name="P0.0094"></a> <span class="bld">nānusetī</span>ti anāgāmiarahantānaṃ. <span class="bld">Kāmadhātuyā tīsu vedanāsū</span>ti ca vedanāggahaṇena vedanāsampayuttakānampi tesaṃ vatthārammaṇānampīti sabbesampi kāmāvacaradhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ anusayavāre vinicchayakathā.</p>
  1795. <p class="centered">Anusayavāravaṇṇanā.</p>
  1796. <p class="subhead">2. Sānusayavāravaṇṇanā</p>
  1797. <p class="bodytext"><a name="para66-131"></a><span class="paranum">66-131</span>. Sānusayavāre pana <span class="bld">yo kāmarāgānusayena sānusayo</span>ti yathā ekantarikajarādirogena ābādhiko yāva tamhā rogā na muccati, tāva tassa rogassa anuppattikkhaṇepi <a name="V0.0326"></a> sarogoyeva nāma hoti. Evaṃ sasaṃkilesassa vaṭṭagāmisattassa yāva ariyamaggena anusayā samugghātaṃ na gacchanti, tāva tesaṃ anusayānaṃ anuppattikkhaṇepi sānusayoyeva nāma hoti. Evarūpaṃ sānusayataṃ sandhāya <span class="bld">‘āmantā’</span>ti vuttaṃ. Sesamettha anusayavārasadisameva.</p>
  1798. <p class="bodytext">Okāsavāre pana ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha mānānusayena sānusayo’’ti vutte tāsu dhātūsu puggalassa sānusayatā paññāyeyya, anusayassa uppattiṭṭhānaṃ na paññāyeyya. Anusayassa ca uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho, tasmā <span class="bld">tato mānānusayena sānusayo</span>ti vuttaṃ. Evañhi sati tato dhātudvayato uppannena mānānusayena sānusayoti anusayassa uppattiṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti. Imassa pana pañhassa atthe avutte ādipañhassa attho pākaṭo na hotīti paṭhamaṃ na vutto, tasmā so evaṃ veditabbo. <span class="bld">Yato kāmarāgānusayenā</span>ti yato uppannena kāmarāgānusayena sānusayo, kiṃ so tato uppannena paṭighānusayenapi sānusayoti? Yasmā panete dve ekasmā ṭhānā nuppajjanti; tasmā ‘‘no’’ti paṭisedho kato. <span class="bld">Arahā sabbatthā</span>ti arahā sabbadhammesu uppajjanakena kenaci anusayena nirānusayoti. Iminā atthavasena nippadesaṭṭhānesu bhummavacanameva katanti. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti.</p>
  1799. <p class="centered">Sānusayavāravaṇṇanā.</p>
  1800. <p class="subhead">3. Pajahanavāravaṇṇanā</p>
  1801. <p class="bodytext"><a name="para132-197"></a><span class="paranum">132-197</span>. Pajahanavāre <a name="P0.0095"></a><a name="M0.0328"></a> <span class="bld">pajahatī</span>ti tena tena maggena pahānapariññāvasena pajahati, āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpādeti. <span class="bld">Āmantā</span>ti anāgāmīmaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭivacanaṃ. <span class="bld">Tadekaṭṭhaṃ pajahatī</span>ti pahānekaṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">No</span>ti arahattamaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭisedho.</p>
  1802. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato kāmarāgānusayaṃ pajahatī</span>ti yato uppajjanakaṃ kāmarāgānusayaṃ pajahatīti attho. <span class="bld">Aṭṭhamako</span>ti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya paccorohanagaṇanāya gaṇiyamāno sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamako <a name="V0.0327"></a> nāma. Dakkhiṇeyyagaṇanāya hi arahā aggadakkhiṇeyyattā paṭhamo, arahattamaggaṭṭho dutiyo, anāgāmī tatiyo…pe… sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamo. So idha ‘‘aṭṭhamako’’ti vutto. Nāmasaññāyeva vā esā tassāti. <span class="bld">Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesā</span>ti saddhiṃ puthujjanena sekkhāsekkhā. Tesu hi puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati. Sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā. <span class="bld">Dvinnaṃ maggasamaṅgīna</span>nti dve maggasamaṅgino ṭhapetvāti attho. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabboti.</p>
  1803. <p class="centered">Pajahanavāravaṇṇanā.</p>
  1804. <p class="subhead">4. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
  1805. <p class="bodytext"><a name="para198-263"></a><span class="paranum">198-263</span>. Pariññāvāre <span class="bld">parijānātī</span>ti tīhi pariññāhi parijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. Ayampi hi vāro pajahanavāro viya maggaṭṭhānaññeva vasena vissajjitoti.</p>
  1806. <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā.</p>
  1807. <p class="subhead">5. Pahīnavāravaṇṇanā</p>
  1808. <p class="bodytext"><a name="para264-274"></a><span class="paranum">264-274</span>. Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā. Anāgāmissa hi ubhopete anusayā pahīnā, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.</p>
  1809. <p class="bodytext"><a name="para275-296"></a><span class="paranum">275-296</span>. Okāsavāre <a name="M0.0329"></a> <span class="bld">yattha kāmarāgānusayo pahīno tattha paṭighānusayo pahīno</span>ti pucchitvā <span class="bld">na vattabbo pahīnoti vā appahīnoti vā</span>ti vuttaṃ taṃ kasmāti? Uppattiṭṭhānassa asādhāraṇattā. Aññaṃ hi kāmarāgānusayassa <a name="P0.0096"></a> uppattiṭṭhānaṃ, aññaṃ paṭighānusayassa. Abhāvitamaggassa ca yattha anusayo uppajjati, magge bhāvite tattheva so pahīno nāma hoti<a name="V0.0328"></a>. Tattha yasmā neva kāmarāgānusayaṭṭhāne paṭighānusayo uppajjati, na paṭighānusayaṭṭhāne kāmarāgānusayo, tasmā tattha so pahīnoti vā appahīnoti vā na vattabbo. So hi yasmiṃ attano uppattiṭṭhāne kāmarāgānusayo pahīno, tasmiṃ appahīnattā tattha pahīnoti na vattabbo. Yaṃ kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ, tasmiṃ aṭṭhitattā tattha appahīnoti na vattabbo.</p>
  1810. <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha kāmarāgānusayo pahīno, tattha mānānusayo pahīno</span>ti ettha pana sādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāya āmantāti vuttaṃ. Kāmarāgānusayo hi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti. Mānānusayo tāsu ceva rūpārūpadhātūsu ca. So ṭhapetvā asādhāraṇaṭṭhānaṃ sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hoti. Tasmā ‘āmantā’ti vuttaṃ. Iminā nayena sabbasmimpi okāsavāre pahīnatā ca navattabbatā ca veditabbā. ‘Natthī’ti āgataṭṭhānesu pana heṭṭhā vuttasadisova vinicchayo. Puggalokāsavāro, okāsavāragatikoyeva.</p>
  1811. <p class="bodytext"><a name="para297-307"></a><span class="paranum">297-307</span>. Paṭilomanaye <span class="bld">yassa kāmarāgānusayo appahīno</span>ti puthujjanasotāpannasakadāgāmivasena pucchati. Kiñcāpi hi ime dve anusayā puthujjanato paṭṭhāya yāva anāgāmimaggaṭṭhā channaṃ puggalānaṃ appahīnā. Idha pana parato ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dvinnaṃ puggalāna’’ntiādivacanato maggaṭṭhā anadhippetā, tasmā puthujjanasotāpannasakadāgāminova sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ puggalāna</span>nti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Iminā nayena puggalavāre vinicchayo veditabbo.</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para308-329"></a><span class="paranum">308-329</span>. Okāsavārapuggalokāsavārā pana heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti.</p>
  1813. <p class="centered">Pahīnavāravaṇṇanā.</p>
  1814. <p class="subhead">6. Uppajjanavāravaṇṇanā</p>
  1815. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Uppajjanavāro <a name="M0.0330"></a> anusayavārasadisoyeva.</p>
  1816. <p class="subhead">7. Dhātupucchāvāravaṇṇanā</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para332-340"></a><span class="paranum">332-340</span>. Dhātuvārassa <a name="V0.0329"></a> pucchāvāre tāva <span class="bld">kati anusayā anusentī</span>ti kati <a name="P0.0097"></a> anusayā santānaṃ anugatā hutvā sayanti. <span class="bld">Kati anusayā nānusentī</span>ti kati anusayā santānaṃ na anugatā hutvā sayanti. <span class="bld">Kati anusayā bhaṅgā</span>ti kati anusayā anusenti nānusentīti evaṃ vibhajitabbāti attho. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā pāḷivavatthāne vuttameva.</p>
  1818. <p class="subhead">7. Dhātuvissajjanāvāravaṇṇanā</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para341-349"></a><span class="paranum">341-349</span>. Niddesavāre panassa <span class="bld">kassaci satta anusayā anusentī</span>ti puthujjanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Kassaci pañcā</span>ti sotāpannasakadāgāmivasena vuttaṃ. Tesañhi diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca pahīnāti pañceva anusenti. Tattha yathā anusayavāre ‘‘anusentī’’ti padassa uppajjantīti attho gahito, evamidha na gahetabbo. Kasmā? Tasmiṃ khaṇe anuppajjanato. Kāmadhātuṃ upapajjantassa hi vipākacittañceva kammasamuṭṭhānarūpañca uppajjati, akusalacittaṃ natthi. Anusayā ca akusalacittakkhaṇe uppajjanti, na vipākacittakkhaṇeti tasmiṃ khaṇe anuppajjanato tathā attho na gahetabbo. Kathaṃ pana gahetabboti? Yathā labbhati tathā gahetabbo. Kathañca labbhati? Appahīnaṭṭhena. Yathā hi rāgadosamohānaṃ appahīnattā. Kusalābyākatacittasamaṅgī puggalo ‘‘sarāgo sadoso samoho’’ti vuccati, evaṃ maggabhāvanāya appahīnattā paṭisandhikkhaṇepi tassa tassa puggalassa te te anusayā anusentīti vuccanti. Na kevalañca vuccanti, appahīnattā pana te anusentiyeva nāmāti veditabbā.</p>
  1820. <p class="bodytext"><span class="bld">Anusayā bhaṅgā natthī</span>ti yassa hi yo anuseti, so anusetiyeva; yo nānuseti, so nānusetiyeva. Ayaṃ anuseti ca nānuseti ca, ayaṃ siyā anuseti siyā nānusetīti, evaṃ vibhajitabbo anusayo nāma natthi. <span class="bld">Rūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci tayo</span>ti <a name="M0.0331"></a> anāgāmivasena vuttaṃ. Tassa hi kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchānusayā cattāropi anavasesato pahīnā. Itare tayova appahīnā. Tena vuttaṃ – ‘‘kassaci tayo anusayā anusentī’’ti.</p>
  1821. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V0.0330"></a> <span class="bld">kāmadhātu</span>nti kāmadhātuyā paṭisiddhattā sesā dve dhātuyo upapajjantassāti attho. <span class="bld">Satte</span> <a name="P0.0098"></a> <span class="bld">vā</span>ti yasmā ariyasāvakassa rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuyaṃ upapatti nāma natthi, puthujjanasseva hoti, tasmā sattevāti niyametvā vuttaṃ. ‘‘Arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa sattevā’’ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Rūpadhātuyā upapatti natthī</span>ti kasmā natthi? Upapattinipphādakassa rūpāvacarajjhānassa abhāvā. So hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā taṃ dhātuṃ upapannoti nāssa tattha rūpāvacarajjhānaṃ atthi. Tadabhāvā rūpadhātuyaṃ upapatti natthīti veditabbā. <span class="bld">Arūpadhātuyā cutassa na kāmadhātu</span>nti ettha arūpadhātuyeva adhippetā. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti.</p>
  1822. <p class="centered">Dhātuvāravaṇṇanā.</p>
  1823. <p class="centered">Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1824. <p class="chapter">8. Cittayamakaṃ</p>
  1825. <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
  1826. <p class="bodytext"><a name="para1-62"></a><span class="paranum">1-62</span>. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ. Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ, ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti. Tattha mātikāṭhapane puggalavāro, dhammavāro, puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti.</p>
  1827. <p class="bodytext">Tattha ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma. ‘‘Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ ubhayavasena <a name="M0.0332"></a> cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ <a name="V0.0331"></a> dīpento gato puggaladhammavāro nāma. Tato <a name="P0.0099"></a> ‘‘yassa sarāgaṃ citta’’nti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā, soḷasa dhammavārā, soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti. Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Tato ‘‘yassa kusalaṃ citta’’ntiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā, chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti. Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva. Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti, tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni.</p>
  1828. <p class="bodytext">Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro, uppāduppannavāro, nirodhuppannavāro, uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro, uppajjamānuppannavāro, nirujjhamānuppannavāro, uppannuppādavāro, atītānāgatavāro, uppannuppajjamānavāro, niruddhanirujjhamānavāro, atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā. Tesu uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni. Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve, paṭilomato dveti cattāri yamakāni. Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu, anantare niddiṭṭhesu tīsu; avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ, paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni. Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni, caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti. Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre, tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ, kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca hontīti<a name="P0.0100"></a>. Pāṭho pana saṃkhittoti. Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1829. <p class="centered">Mātikāṭhapanavaṇṇanā.</p>
  1830. <p class="title">Niddeso</p>
  1831. <p class="title">1. Puggalavāravaṇṇanā</p>
  1832. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Idāni <a name="M0.0333"></a><a name="V0.0332"></a> ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ <span class="bld">yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">uppajjatī</span>ti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati <span class="bld">na nirujjhatī</span>ti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. <span class="bld">Tassa citta</span>nti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. <span class="bld">Tesaṃ citta</span>nti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati, etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. <span class="bld">Itaresa</span>nti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ <span class="bld">nirujjhissati ceva uppajjissati cā</span>ti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva. Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nuppajjati nirujjhatī</span>ti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi. Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā. Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ, na nirujjhissatīti na sakkā. Tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati, uppajjissatīti so puggaloyeva natthi, tasmā natthīti paṭikkhepo kato.</p>
  1833. <p class="bodytext"><a name="para65-82"></a><span class="paranum">65-82</span>. <span class="bld">Uppanna</span>nti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ. Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi. Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya <a name="P0.0101"></a> ‘āmantā’ti, uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘tesaṃ cittaṃ uppanna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Anuppanna</span>nti uppādaṃ appattaṃ. <span class="bld">Tesaṃ cittaṃ uppajjitthā</span>ti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma, nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā, asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā. <span class="bld">Uppajjittha ceva uppajjati cā</span>ti uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti attho.</p>
  1834. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppādakkhaṇe</span> <a name="V0.0333"></a> <span class="bld">anāgatañcā</span>ti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho.</p>
  1835. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Atikkantakālavāre <span class="bld">uppajjamānaṃ khaṇa</span>nti uppādakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti, uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ <a name="M0.0334"></a> vutto. <span class="bld">Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakāla</span>nti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati. <span class="bld">Nirujjhamānaṃ khaṇa</span>nti nirodhakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti, nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. <span class="bld">Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakāla</span>nti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati. Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti, nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti. Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma, tasmā ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ, bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha. Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti, tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ. Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti, tesaṃ khaṇānaṃ <a name="P0.0102"></a> avītikkantattā. Tasmā ‘‘uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ citta’’nti vuttaṃ. Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para84-113"></a><span class="paranum">84-113</span>. Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva.</p>
  1837. <p class="bodytext"><a name="para114-116"></a><span class="paranum">114-116</span>. Sabbepi missakavārā <span class="bld">yassa sarāgaṃ citta</span>ntiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tesu pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatī’’ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti. Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti, tasmā ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti <a name="V0.0334"></a> no’’ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti. Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti.</p>
  1838. <p class="centered">Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1839. <p class="chapter">9. Dhammayamakaṃ</p>
  1840. <p class="subhead">1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā</p>
  1841. <p class="bodytext"><a name="para1-16"></a><span class="paranum">1-16</span>. Idāni <a name="M0.0335"></a> tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā cittayamakānantaraṃ desitassa dhammayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yathā hi tattha paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca honti, tathā idhāpi. ‘‘Yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so akusalaṃ dhammaṃ pajahatī’’ti āgatattā panettha pariññāvāro, bhāvanāvāro nāmāti veditabbo. Tattha yasmā abyākato dhammo neva bhāvetabbo, na pahātabbo, tasmā taṃ padameva na uddhaṭaṃ. Paṇṇattivāre panettha tiṇṇaṃ kusalādidhammānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhadhammavāro, suddhadhammamūlacakkavāroti <a name="P0.0103"></a> imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā.</p>
  1842. <p class="subhead">1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā</p>
  1843. <p class="bodytext"><a name="para17-32"></a><span class="paranum">17-32</span>. Paṇṇattivāraniddese pana <span class="bld">kusalā kusaladhammā</span>ti kusalānaṃ ekantena kusaladhammattā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Sesavissajjanesupi eseva nayo. <span class="bld">Avasesā dhammā na akusalā dhammā</span>ti avasesā dhammā akusalā na honti, dhammā pana hontīti attho. Iminā nayena sabbavissajjanāni veditabbāni.</p>
  1844. <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā.</p>
  1845. <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1846. <p class="bodytext"><a name="para33-34"></a><span class="paranum">33-34</span>. Pavattivāre <a name="V0.0335"></a> panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa akusalā dhammā uppajjanti; yassa vā pana akusalā dhammā uppajjanti, tassa kusalā dhammā uppajjantī’’ti kusaladhammamūlakāni dve yamakāni, akusaladhammamūlakaṃ ekanti tīṇi yamakāni honti. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi dhammayamakassa <a name="M0.0336"></a> pavattimahāvāre ‘‘uppajjanti nirujjhantī’’ti imesu uppādanirodhesu kusalākusaladhammā tāva ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti, na cutipaṭisandhīsu. Abyākatadhammā pana pavatte ca cutipaṭisandhīsu cāti tīsupi kālesu labbhanti. Evamettha yaṃ yattha yattha labbhati, tassa vasena tattha tattha vinicchayo veditabbo.</p>
  1847. <p class="bodytext">Tatridaṃ nayamukhaṃ – kusalākusalānaṃ tāva ekakkhaṇe anuppajjanato ‘‘no’’ti paṭisedho kato. <span class="bld">Abyākatā cā</span>ti cittasamuṭṭhānarūpavasena vuttaṃ.</p>
  1848. <p class="bodytext"><a name="para35-36"></a><span class="paranum">35-36</span>. <span class="bld">Yattha kusalā dhammā nuppajjantī</span>ti asaññabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘āmantā’’ti vissajjanaṃ kataṃ. <span class="bld">Uppajjantī</span>ti idampi asaññabhavaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Abyākatānaṃ pana anuppattiṭṭhānassa abhāvā ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo kato.</p>
  1849. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Dutiye akusale</span>ti bhavaṃ assādetvā uppannesu nikantijavanesu dutiye javanacitte. <span class="bld">Dutiye citte vattamāne</span>ti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte vattamāne saha vā paṭisandhiyā bhavaṅgaṃ vipākavasena ekameva katvā bhavanikantiyā āvajjanacitte. Tañhi kiriyacittattā abyākatajātiyaṃ vipākato dutiyaṃ nāma hoti.</p>
  1850. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Yassa cittassa anantarā</span> <a name="P0.0104"></a> <span class="bld">aggamagga</span>nti gotrabhucittaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kusalā dhammā uppajjissantī</span>ti te aggamaggadhammeyeva sandhāya vuttaṃ.</p>
  1851. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Yassa</span> <a name="V0.0336"></a> <span class="bld">cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇe</span>ti idaṃ cittajātivasena vuttaṃ. Tajjātikassa hi ekāvajjanena uppannassa tato orimacittassa uppādakkhaṇepi etaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva.</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Nirodhavārepi kusalākusalānaṃ ekato anirujjhanato ‘‘no’’ti vuttaṃ. Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabboti.</p>
  1853. <p class="centered">Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1854. <p class="chapter">10. Indriyayamakaṃ</p>
  1855. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0337"></a> tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṃgaṇhitvā dhammayamakānantaraṃ desitassa indriyayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamakādīsu vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi khandhayamakādīsu āgatasadisāva. Indriyānaṃ pana bahutāya dhātuyamakatopi bahutarāni yamakāni honti. Yathā pana heṭṭhā puggalavārādīsu cakkhāyatanacakkhudhātumūlake naye cakkhāyatanacakkhudhātūhi saddhiṃ jivhāyatanakāyāyatanāni na yojitāni. Jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni, tathā idhāpi cakkhundriyamūlake naye jivhindriyakāyindriyāni na yojitāni, jivhindriyakāyindriyamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni. Tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Manindriyaṃ pana yathā cakkhundriyādimūlakehi tatheva itthindriyādimūlakehipi saddhiṃ yasmā yojanaṃ gacchati, tasmā nikkhittapaṭipāṭiyā ayojetvā sabbehipi cakkhundriyamūlakādīhi saddhiṃ pariyosāne yojitanti veditabbaṃ. Cakkhundriyena saddhiṃ itthindriyapurisindriyajīvitindriyāni <a name="P0.0105"></a> yojitāni sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni paṭisandhiyaṃ natthīti na gahitāni. Somanassindriyaupekkhindriyāni paṭisandhiyaṃ uppattisabbhāvato gahitāni. Tathā saddhindriyādīni pañca. Lokuttarāni tīṇi paṭisandhiyaṃ abhāveneva na gahitāni. Iti yāni gahitāni, tesaṃ <a name="V0.0337"></a> vasenettha cakkhundriyamūlake naye yamakagaṇanā veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yāni pana na gahitāni, tesaṃ vasena yamakāni na gaṇetabbāni. Gaṇentena vā moghapucchāvasena gaṇetabbānīti evaṃ tāva sabbavāresu pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.</p>
  1856. <p class="subhead">Pavattivāravaṇṇanā</p>
  1857. <p class="bodytext"><a name="para1-86"></a><span class="paranum">1-86</span>. Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ – <span class="bld">sacakkhukānaṃ na itthīna</span>nti brahmapārisajjādīnañceva rūpīnaṃ purisanapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi itthindriyaṃ nuppajjati. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ na purisāna</span>nti rūpībrahmānañceva itthinapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi purisindriyaṃ nuppajjati. <span class="bld">Acakkhukānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjatī</span>ti ekavokāracatuvokārakāmadhātusatte sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ vinā somanassenā</span>ti upekkhāsahagatānaṃ <a name="M0.0338"></a> catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ vinā upekkhāyā</span>ti somanassasahagatapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Upekkhāya acakkhukāna</span>nti ahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. <span class="bld">Ahetukāna</span>nti ahetukapaṭisandhicittena saddhiṃ saddhindriyādīnaṃ abhāvato vuttaṃ. Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi. Samādhivīriyāni pana indriyappattāni na honti. <span class="bld">Sahetukānaṃ acakkhukāna</span>nti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttaṃ. Añño hi sahetuko acakkhuko nāma natthi. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ ahetukāna</span>nti apāye opapātikavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttāna</span>nti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ ñāṇasampayuttāna</span>nti rūpībrahmāno ceva kāmāvacaradevamanusse ca sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇasampayuttānaṃ acakkhukāna</span>nti arūpino ca tihetukagabbhaseyyake ca sandhāya vuttaṃ.</p>
  1858. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Jīvitindriyamūlake <span class="bld">vinā somanassena upapajjantāna</span>nti dvepi jīvitindriyāni sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pavatte</span> <a name="P0.0106"></a> <span class="bld">somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe</span>ti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā nayena sabbatthāpi paṭisandhipavattivasena jīvitindriyayojanā veditabbā. Somanassindriyādimūlakesupi paṭisandhipavattivasenevattho gahetabbo. Paṭilomanaye pana nirodhavāre ca etesañceva aññesañca dhammānaṃ yathālābhavasena cutipaṭisandhipavattesu tīsupi anuppādanirodhā veditabbā.</p>
  1859. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. Anāgatavāre <a name="V0.0338"></a> <span class="bld">eteneva bhāvenā</span>ti etena purisabhāveneva, antarā itthibhāvaṃ anāpajjitvā purisapaṭisandhiggahaṇenevāti attho. <span class="bld">Katici bhave dassetvā parinibbāyissantī</span>ti katici paṭisandhiyo gahetvā itthibhāvaṃ appatvāva parinibbāyissantīti attho. Dutiyapucchāyapi eseva nayo.</p>
  1860. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. Paccuppannena atītavāre <span class="bld">suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthā</span>ti cittayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena gahetabboti. Iminā nayamukhena sabbasmimpi pavattivāre atthavinicchayo veditabbo.</p>
  1861. <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā.</p>
  1862. <p class="subhead">Pariññāvāravaṇṇanā</p>
  1863. <p class="bodytext"><a name="para435-482"></a><span class="paranum">435-482</span>. Pariññāvāre <a name="M0.0339"></a> pana cakkhumūlakādīsu ekameva cakkhusotayamakaṃ dassitaṃ. Yasmā pana sesānipi lokiyaabyākatāni ceva lokiyaabyākatamissakāni ca pariññeyyāneva, tasmā tāni anupadiṭṭhānipi imināva dassitāni honti. Yasmā pana akusalaṃ ekantato pahātabbameva, ekantaṃ kusalaṃ bhāvetabbameva, lokuttarābyākataṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘domanassindriyaṃ pajahatī’’ti ‘‘anaññātaññassāmītindriyaṃ bhāvetī’’ti ‘‘aññātāvindriyaṃ sacchikarotī’’ti vuttaṃ. Aññindriyaṃ pana bhāvetabbampi atthi sacchikātabbampi, taṃ bhāvanāvaseneva gahitaṃ. Tattha <span class="bld">dve puggalā</span>ti sakadāgāmimaggasamaṅgī ca, arahattamaggasamaṅgī ca. Tesu eko samucchindituṃ asamatthattā domanassindriyaṃ na pajahati nāma. Eko pahīnadosattā <span class="bld">cakkhundriyaṃ na parijānātī</span>ti anuppādaṃ āpādetuṃ <a name="P0.0107"></a> asamatthatāya na parijānāti. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti.</p>
  1864. <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā.</p>
  1865. <p class="centered">Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1866. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  1867. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="V0.0339"></a> ca –</p>
  1868. <p class="gatha1">Yassovāde ṭhatvā, niṭṭhitakiccassa kiccasampanno;</p>
  1869. <p class="gathalast">Yuvatijanopi atīto, suvihitaniyamo yamassāṇaṃ.</p>
  1870. <p class="gatha1">Devaparisāya majjhe, devapure sabbadevadevena;</p>
  1871. <p class="gathalast">Yamakaṃ nāma pakāsitaṃ, yamāmalalomena yaṃ tena.</p>
  1872. <p class="gatha1">Pāḷivavatthānavidhiṃ, pucchāvissajjane ca atthanayaṃ;</p>
  1873. <p class="gathalast">Dassetuṃ āraddhā, yamakaaṭṭhakathā mayā tassa.</p>
  1874. <p class="gatha1">Sā <a name="M0.0340"></a> subahuantarāye, lokamhi yathā anantarāyena;</p>
  1875. <p class="gathalast">Ayamajja pañcamattehi, tantiyā bhāṇavārehi.</p>
  1876. <p class="gatha1">Niṭṭhaṃ pattā evaṃ, niṭṭhānaṃ pāpuṇantu sabbepi;</p>
  1877. <p class="gathalast">Hitasukhanibbattikarā, manorathā sabbasattānanti.</p>
  1878. <p class="centered">Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  1879. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1880. <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
  1881. <p class="chapter">Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā</p>
  1882. <p class="gatha1">Devātidevo <a name="M0.0341"></a><a name="V0.0340"></a> devānaṃ, devadānavapūjito,</p>
  1883. <p class="gathalast">Desayitvā pakaraṇaṃ, yamakaṃ suddhasaṃyamo.</p>
  1884. <p class="gatha1">Atthato dhammato ceva, gambhīrassātha tassa yaṃ,</p>
  1885. <p class="gathalast">Anantaraṃ mahāvīro, sattamaṃ isisattamo.</p>
  1886. <p class="gatha1">Paṭṭhānaṃ nāma nāmena, nāmarūpanirodhano,</p>
  1887. <p class="gathalast">Desesi atigambhīra-nayamaṇḍitadesanaṃ.</p>
  1888. <p class="gatha1">Idāni <a name="V0.0341"></a> tassa sampatto, yasmā saṃvaṇṇanākkamo,</p>
  1889. <p class="gathalast">Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.</p>
  1890. <p class="chapter">Paccayuddesavaṇṇanā</p>
  1891. <p class="bodytext">Sammāsambuddhena hi anulomapaṭṭhāne dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ, sataṃ duke nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tike pana tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Duke ca dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Evaṃ –</p>
  1892. <p class="gatha1">Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  1893. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  1894. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  1895. <p class="gathalast">Cha <span class="bld">anulomamhi</span> nayā sugambhīrāti.</p>
  1896. <p class="bodytext">Paccanīyapaṭṭhānepi <a name="M0.0342"></a> dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma. Dvāvīsati tike dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma. Tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma. Duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāmāti evaṃ paccanīyepi chahi nayehi paṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  1897. <p class="gatha1">‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  1898. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  1899. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  1900. <p class="gathalast">Cha <span class="bld">paccanīyamhi</span> nayā sugambhīrā’’ti.</p>
  1901. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0342"></a> paraṃ anulomapaccanīyepi etenevupāyena cha nayā dassitā. Tenāha –</p>
  1902. <p class="gatha1">‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  1903. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  1904. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  1905. <p class="gathalast">Cha <span class="bld">anulomapaccanīyamhi</span> nayā sugambhīrā’’ti.</p>
  1906. <p class="bodytext">Tadanantaraṃ paccanīyānulomamhi eteheva chahi nayehi niddiṭṭhaṃ. Tenāha –</p>
  1907. <p class="gatha1">‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  1908. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  1909. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  1910. <p class="gathalast">Cha <span class="bld">paccanīyānulomamhi</span> nayā sugambhīrā’’ti.</p>
  1911. <p class="bodytext">Evaṃ anulome cha paṭṭhānāni, paccanīye cha, anulomapaccanīye cha, paccanīyānulome cha paṭṭhānānīti idaṃ ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmā’’ti hi vuttaṃ.</p>
  1912. <p class="bodytext">Tattha yesaṃ catuvīsatiyā samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmāti vuttaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo. Kenaṭṭhena <a name="M0.0343"></a> <span class="bld">paṭṭhāna</span>nti? Nānappakārapaccayaṭṭhena. ‘Pa-kāro’ hi nānappakāratthaṃ dīpeti, ṭhānasaddo paccayatthaṃ. Ṭhānāṭṭhānakusalatātiādīsu hi paccayo ṭhānanti vutto. Iti nānappakārānaṃ paccayānaṃ vasena desitattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānanti veditabbaṃ.</p>
  1913. <p class="bodytext">Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Vibhajanaṭṭhena. ‘‘Paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkamma’’nti (ma. ni. 1.371) āgataṭṭhānasmiñhi vibhajanaṭṭhena paṭṭhānaṃ paññāyati. Iti kusalādīnaṃ dhammānaṃ hetupaccayādivasena vibhattattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu <a name="V0.0343"></a> ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.</p>
  1914. <p class="bodytext">Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Paṭṭhitatthena. Gamanaṭṭhenāti attho. ‘‘Goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti (ma. ni. 1.156) āgataṭṭhānasmiñhi yena paṭṭhānena paṭṭhitagāvoti vutto, taṃ atthato gamanaṃ hoti. Iti nātivitthāritanayesu dhammasaṅgaṇīādīsu anissaṅgagamanassa sabbaññutaññāṇassa hetupaccayādibhedabhinnesu kusalādīsu vitthāritanayalābhato nissaṅgavasena pavattagamanattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.</p>
  1915. <p class="bodytext">Tattha anulomamhi tāva paṭhamaṃ tikavasena desitattā tikapaṭṭhānaṃ nāma. Tassa padacchedo – tikānaṃ paṭṭhānaṃ ettha atthīti <span class="bld">tikapaṭṭhānaṃ</span>. Tikānaṃ nānappakārakā paccayā etissā desanāya atthīti attho. Dutiyavikappepi tikānaṃ paṭṭhānantveva tikapaṭṭhānaṃ. Hetupaccayādivasena tikānaṃ vibhajanāti attho. Tatiyavikappe hetupaccayādibhedabhinnatāya laddhavitthārā tikā eva paṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānaṃ. Sabbaññutaññāṇassa nissaṅgagamanabhūmīti attho. Dukapaṭṭhānādīsupi eseva nayo. Evaṃ anulome chapaṭṭhānāni viditvā paccanīyādīsupi imināvupāyena veditabbāni.</p>
  1916. <p class="bodytext">Yasmā panetāni anulome, paccanīye, anulomapaccanīye, paccanīyānulometi samantā cha cha hutvā catuvīsati honti; tasmā ‘‘catuvīsati samantapaṭṭhānānī’’ti <a name="M0.0344"></a> vuccanti. Iti imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāma.</p>
  1917. <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā ‘‘tikapaṭṭhānaṃ dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā te paccaye dassetuṃ ādito tāvassa mātikānikkhepavāro nāma vutto; paccayavibhaṅgavārotipi tasseva nāmaṃ. So uddesaniddesato duvidho. Tassa <span class="bld">hetupaccayo…pe… avigatapaccayo</span>ti ayaṃ uddeso.</p>
  1918. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0344"></a> hetu ca so paccayo cāti <span class="bld">hetupaccayo</span>. Hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo. Tattha <span class="bld">hetū</span>ti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti, vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalā hetū, tayo akusalā hetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati. Taṃ idha adhippetaṃ. <span class="bld">Paccayo</span>ti ettha pana ayaṃ vacanattho – paṭicca etasmā etīti paccayo, appaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti.</p>
  1919. <p class="bodytext">Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo, yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu; kāraṇaṃ nidānaṃ sambhavo, pabhavoti atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. So hi sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇippabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hotīti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca <a name="M0.0345"></a> rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti. Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho.</p>
  1920. <p class="bodytext">Sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, taṃsampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā. Kusalādibhāvasādhanavasena pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ aggahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā pana tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo.</p>
  1921. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0345"></a> paresu ārammaṇavasena upakārako dhammo <span class="bld">ārammaṇapaccayo</span>. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā.</p>
  1922. <p class="bodytext">Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo <span class="bld">adhipatipaccayo</span>. So sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato chandavīriyacittavīmaṃsasaṅkhātā cattāro dhammā sahajātādhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena <a name="M0.0346"></a> vuttaṃ – ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti.</p>
  1923. <p class="bodytext">Anantarabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">anantarapaccayo</span>. Samanantarabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">samanantarapaccayo</span>. Idañca paccayadvayaṃ bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro – yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimacittavaseneva ijjhati, na aññathā. Tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamatthova dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi.</p>
  1924. <p class="bodytext">Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatiādīsu viya, adhivacananiruttidukādīsu viya ca, atthato pana nānaṃ natthi. Yampi ‘‘addhānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ<a name="V0.0346"></a>, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi virujjhati. Yampi tattha vadanti – ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantaraṃ nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā.</p>
  1925. <p class="bodytext">Uppajjamāno saha uppajjamānabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">sahajātapaccayo,</span> pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ <a name="M0.0347"></a> aññamaññaṃ…pe… cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ…pe… mahābhūtā upādārūpānaṃ…pe… rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo; kiñci kāle na sahajātapaccayena paccayoti. Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ.</p>
  1926. <p class="bodytext">Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">aññamaññapaccayo</span>. Aññamaññupatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayoti.</p>
  1927. <p class="bodytext">Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo <span class="bld">nissayapaccayo,</span> tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sotaghānajivhākāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti<a name="V0.0347"></a>, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ vibhatto.</p>
  1928. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanissayapaccayo</span>ti idha pana ayaṃ tāva vacanattho – tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito, na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo. Balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. So ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhantī’’ti evamādinā nayena <span class="bld">ārammaṇūpanissayo</span> tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvā vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃ katvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesaṃ ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti<a name="M0.0348"></a>. Iti garukātabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  1929. <p class="bodytext"><span class="bld">Anantarūpanissayo</span>pi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarassa ca ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena upanissayassa ca āgatattā nikkhepaviseso atthi, sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā purimacittassa ca pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kañci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ, vinā cittassa uppatti nāma atthi, tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantaraṃ anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  1930. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatūpanissayo</span> <a name="V0.0348"></a> pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi; upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyāyeva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa ‘‘pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti, sīlaṃ… sutaṃ… cāgaṃ… paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā… sīlaṃ… sutaṃ… cāgo… paññā saddhāya… sīlassa… sutassa… cāgassa… paññāya upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anekappakārako pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti.</p>
  1931. <p class="bodytext">Paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">purejātapaccayo</span>. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti<a name="M0.0349"></a>. Yathāha – cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabbāyatanaṃ, kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo, manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñci kāle purejātapaccayena paccayo, kiñci kāle na purejātapaccayena paccayoti.</p>
  1932. <p class="bodytext">Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārako arūpadhammo <span class="bld">pacchājātapaccayo,</span> gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti.</p>
  1933. <p class="bodytext">Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo <span class="bld">āsevanapaccayo,</span> ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo<a name="V0.0349"></a>. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayoti.</p>
  1934. <p class="bodytext">Cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārako dhammo <span class="bld">kammapaccayo.</span> So nānākkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayoti.</p>
  1935. <p class="bodytext">Nirussāhasantabhāvena nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo <span class="bld">vipākapaccayo</span>. So pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca <a name="M0.0350"></a> rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ vipākapaccayo hoti. Yathāha – vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho…pe… dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayoti.</p>
  1936. <p class="bodytext">Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā <span class="bld">āhārapaccayo</span>. Yathāha – kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.</p>
  1937. <p class="bodytext">Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā <span class="bld">indriyapaccayo</span>. Tattha cakkhundriyādayo pañca arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.</p>
  1938. <p class="bodytext">Upanijjhāyanaṭṭhena <a name="V0.0350"></a> upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇesu kāyikasukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni <span class="bld">jhānapaccayo</span>. Yathāha – jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.</p>
  1939. <p class="bodytext">Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni <span class="bld">maggapaccayo</span>. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ <a name="M0.0351"></a> maggapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇāhetukacittesu labbhantīti veditabbā.</p>
  1940. <p class="bodytext">Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā <span class="bld">sampayuttapaccayo</span>. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti.</p>
  1941. <p class="bodytext">Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ, arūpino dhammā rūpīnaṃ <span class="bld">vippayuttapaccayena</span> paccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayoti. Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa, vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ, vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti.</p>
  1942. <p class="bodytext">Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakaṭṭhena upakārako dhammo <span class="bld">atthipaccayo</span><a name="V0.0351"></a>. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā nikkhittā. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo; cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ mahābhūtā upādārūpānaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca <a name="M0.0352"></a> rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā nayena niddeso kato. Purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu pana ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ niddeso katoti.</p>
  1943. <p class="bodytext">Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsassa dānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā <span class="bld">natthipaccayo</span>. Yathāha – samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayoti.</p>
  1944. <p class="bodytext">Te eva vigatabhāvena upakārakattā <span class="bld">vigatapaccayo</span>. Yathāha – samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayoti.</p>
  1945. <p class="bodytext">Atthipaccayadhammā eva avigatabhāvena upakārakattā <span class="bld">avigatapaccayo</span>ti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto; sahetukadukaṃ vatvāpi hetusampayuttaduko viyāti.</p>
  1946. <p class="bodytext">Imesu pana catuvīsatiyā paccayesu asammohatthaṃ –</p>
  1947. <p class="gatha1">Dhammato <a name="V0.0352"></a> kālato ceva, nānappakārabhedato;</p>
  1948. <p class="gathalast">Paccayuppannato ceva, viññātabbo vinicchayo.</p>
  1949. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammato</span>ti – imesu hi paccayesu hetupaccayo tāva nāmarūpadhammesu nāmadhammekadeso. Ārammaṇapaccayo saddhiṃ paññattiyā ca abhāvena sabbepi nāmarūpadhammā. Adhipatipaccaye sahajātādhipati nāmadhammekadeso, tathā kammajhānamaggapaccayā. Ārammaṇādhipati sabbepi garukātabbā ārammaṇadhammā. Anantarasamanantarapacchājātaāsevanavipākasampayuttanatthivigatapaccayā nāmadhammāva. Nibbānassa asaṅgahitattā nāmadhammekadesotipi vattuṃ vaṭṭati. Purejātapaccayo rūpekadeso. Sesā yathālābhavasena nāmarūpadhammāti evaṃ tāvettha dhammato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1950. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālato</span>ti <a name="M0.0353"></a> –</p>
  1951. <p class="gatha1">Paccuppannāva hontettha, paccayā dasa pañca ca;</p>
  1952. <p class="gatha2">Atītā eva pañceko, te kāle dvepi nissito;</p>
  1953. <p class="gathalast">Tayo tikālikā ceva, vimuttā cāpi kālatoti.</p>
  1954. <p class="bodytext">Etesu hi hetupaccayo sahajātaaññamaññanissayapurejātapacchājātavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayoti ime pannarasa paccayā paccuppannadhammāva honti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pañca atītāyeva honti. Eko pana kammapaccayo, so paccuppannātīte dvepi kāle nissito hoti. Sesā ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo upanissayapaccayoti ime tayo paccayā tekālikāpi honti, paññattiyā saddhiṃ nibbānassa saṅgahitattā kālavimuttāpīti. Evamettha kālatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  1955. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānappakārabhedato paccayuppannato</span>ti imesaṃ pana dvinnaṃ padānaṃ attho niddesavāre āvibhavissatīti.</p>
  1956. <p class="centered">Paccayuddesavaṇṇanā.</p>
  1957. <p class="chapter">Paccayaniddeso</p>
  1958. <p class="title">1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1959. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni <a name="V0.0353"></a> sabbepi te paccaye uddiṭṭhapaṭipāṭiyā niddisitvā dassetuṃ <span class="bld">hetupaccayoti hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">hetupaccayo</span>ti catuvīsatiyā paccayesu nikkhittapaṭipāṭiyā sabbapaṭhamaṃ bhājetabbassa paduddhāro. Sesapaccayesupi imināva nayena paṭhamaṃ bhājetabbapadaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha sambandho – yo paccayuddese hetupaccayoti uddiṭṭho, so niddesato ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo<a name="M0.0354"></a>. Iminā upāyena sabbapaccayesu bhājetabbassa padassa vissajjanena saddhiṃ sambandho veditabbo.</p>
  1960. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">hetū hetusampayuttakāna</span>nti ettha ‘‘hetusampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti kasmā vuttanti? Paccayassa ceva paccayuppannānañca vavatthāpanato. Hetusampayuttakānanti hi vutte hetunā sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya. Evaṃ sante asuko nāma dhammo hetupaccayena paccayoti paccayavavatthānaṃ na paññāyeyya. Athāpi hetunā sampayuttakānaṃ hetusampayuttakānanti atthaṃ aggahetvāva yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya, evaṃ sante hetunā vippayuttā cakkhuviññāṇādayopi sampayuttakāyeva, hetunā sampayuttā kusalādayopi. Tattha ayaṃ hetu asukassa nāma sampayuttakadhammassa paccayoti paccayuppannavavatthānaṃ na paññāyeyya. Tasmā paccayañceva paccayuppannañca vavatthāpento ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti āha. Tassattho – hetusampayuttakānaṃ kusalādidhammānaṃ yo hetu sampayuttako, so hetupaccayena paccayoti. Tatrāpi ‘‘paccayo’’ti avatvā ‘‘hetupaccayenā’’ti vacanaṃ hetuno aññathā paccayabhāvapaṭisedhanatthaṃ. Ayañhi hetu hetupaccayenāpi paccayo hoti, sahajātādipaccayenāpi. Tatrāssa yvāyaṃ sahajātādipaccayavasena aññathāpi paccayabhāvo, tassa paṭisedhanatthaṃ hetupaccayenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti avatvā kasmā ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttanti? Niddisitabbassa apākaṭattā. Taṃsampayuttakānanti hi vutte yena te taṃsampayuttakā nāma honti<a name="V0.0354"></a>, ayaṃ nāma soti niddisitabbo apākaṭo. Tassa apākaṭattā yena sampayuttā te taṃsampayuttakāti vuccanti, taṃ sarūpatova dassetuṃ ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ.</p>
  1961. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti ettha pana niddisitabbassa pākaṭattā taṃ-gahaṇaṃ kataṃ. Ayañhettha attho – te hetū ceva hetusampayuttakā ca dhammā samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ, hetuto ceva hetusampayuttadhammehi ca nibbattānanti attho. Iminā cittasamuṭṭhānarūpaṃ gaṇhāti<a name="M0.0355"></a>. Kiṃ pana taṃ cittato aññenapi samuṭṭhātīti? Āma, samuṭṭhāti. Sabbepi hi cittacetasikā ekato hutvā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Lokiyadhammadesanāyaṃ pana cittassa adhikabhāvato tathāvidhaṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānanti vuccati. Tenevāha cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayoti.</p>
  1962. <p class="bodytext">Yadi evaṃ idhāpi ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti avatvā cittasamuṭṭhānānanti kasmā na vuttanti? Acittasamuṭṭhānānampi saṅgaṇhanato. Pañhāvārasmiñhi ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ hetupaccayena paccayoti āgataṃ’’. Tassa saṅgaṇhanatthaṃ idha cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tassattho – cittajarūpaṃ ajanayamānāpi te hetū hetusampayuttakā dhammā sahajātādipaccayavasena samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ pavatte cittajānaṃ paṭisandhiyañca kaṭattārūpānampi hetū hetupaccayena paccayoti. Iminā upāyena aññesupi taṃsamuṭṭhānānanti āgataṭṭhānesu attho veditabbo.</p>
  1963. <p class="bodytext">Kasmā panāyaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ hetupaccayo hoti, na pavatteti? Paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitāya. Paṭisandhiyañhi kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhā pavatti, cittavasena uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmiñhi khaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkoti, tānipi vinā cittena uppajjituṃ vā ṭhātuṃ vā na sakkonti. Tenevāha – ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe nāmarūpassa avakkanti hotī’’ti (saṃ. ni. 2.39). Pavattiyaṃ pana tesaṃ citte vijjamānepi kammapaṭibaddhāva pavatti, na cittapaṭibaddhā. Avijjamāne cāpi citte nirodhasamāpannānaṃ uppajjantiyeva.</p>
  1964. <p class="bodytext">Kasmā pana paṭisandhikkhaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkotīti? Kammavegakkhittatāya <a name="V0.0355"></a> ceva appatiṭṭhitavatthutāya ca dubbalattā. Tañhi tadā kammavegakkhittaṃ apurejātavatthukattā ca appatiṭṭhitavatthukanti dubbalaṃ hoti. Tasmā papāte patitamatto puriso kiñci sippaṃ kātuṃ viya rūpaṃ janetuṃ na sakkoti; kammajarūpameva panassa cittasamuṭṭhānarūpaṭṭhāne tiṭṭhati. Tañca kammajarūpasseva bījaṭṭhāne tiṭṭhati. Kammaṃ panassa khettasadisaṃ, kilesā <a name="M0.0356"></a> āpasadisā. Tasmā santepi khette āpe ca paṭhamuppattiyaṃ bījānubhāvena rukkhuppatti viya paṭisandhikkhaṇe cittānubhāvena rūpakāyassa uppatti. Bīje pana vigatepi pathavīāpānubhāvena rukkhassa uparūpari pavatti viya; vinā cittena kammatova kaṭattārūpānaṃ pavatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bījaṃ taṇhā sneho’’ti (a. ni. 3.77).</p>
  1965. <p class="bodytext">Ayañca panattho okāsavaseneva gahetabbo. Tayo hi okāsā – nāmokāso, rūpokāso, nāmarūpokāsoti. Tattha arūpabhavo nāmokāso nāma. Tatra hi hadayavatthumattampi rūpapaccayaṃ vinā arūpadhammāva uppajjanti. Asaññabhavo rūpokāso nāma. Tatra hi paṭisandhicittamattampi arūpapaccayaṃ vinā rūpadhammāva uppajjanti. Pañcavokārabhavo nāmarūpokāso nāma. Tatra hi vatthurūpamattampi vinā paṭisandhiyaṃ arūpadhammā, paṭisandhicittañca vinā kammajāpi rūpadhammā nuppajjanti. Yuganaddhāva rūpārūpānaṃ uppatti. Yathā hi sassāmike sarājake gehe sadvārapālake rājāṇattiṃ vinā paṭhamappaveso nāma natthi, aparabhāge pana vināpi āṇattiṃ purimāṇattiānubhāveneva hoti, evameva pañcavokāre paṭisandhiviññāṇarājassa sahajātādipaccayataṃ vinā rūpassa paṭisandhivasena paṭhamuppatti nāma natthi. Aparabhāge pana vināpi paṭisandhiviññāṇassa sahajātādipaccayānubhāvaṃ purimānubhāvavasena laddhappavesassa kammato pavatti hoti. Asaññabhavo pana yasmā arūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva arūpapaccayā asaññokāsattā rūpaṃ pavattati, assāmike suññagehe attano gehe ca purisassa paveso viya. Arūpabhavopi yasmā rūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva rūpapaccayā aññokāsattā arūpadhammā pavattanti. Pañcavokārabhavo pana rūpārūpokāsoti natthettha arūpapaccayaṃ vinā paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppattīti. Iti ayaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ paccayo hoti, na pavatteti.</p>
  1966. <p class="bodytext">Nanu ‘‘hetū sahajātānaṃ hetupaccayena paccayoti vutte sabbopi ayamattho gahito hoti, atha <a name="V0.0356"></a> kasmā ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpāna’’nti idaṃ gahitanti? Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato. Evañhi sati yāni pavattiyaṃ hetunā <a name="M0.0357"></a> saha ekakkhaṇe kaṭattārūpāni ceva utuāhārasamuṭṭhānāni ca jāyanti, tesampi hetū hetupaccayoti āpajjeyya, na ca so tesaṃ paccayo. Tasmā tesaṃ paccayabhāvassa paṭibāhanatthametaṃ gahitanti veditabbaṃ.</p>
  1967. <p class="bodytext">Idāni ‘‘nānappakārabhedato paccayuppannato’’ti imesaṃ padānaṃ vasenettha viññātabbo vinicchayo. Tesu <span class="bld">nānappakārabhedato</span>ti ayañhi hetu nāma jātito kusalākusalavipākakiriyabhedato catubbidho. Tattha kusalahetu bhūmantarato kāmāvacarādibhedena catubbidho, akusalahetu kāmāvacarova vipākahetu kāmāvacarādibhedena catubbidho, kiriyahetu kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho. Tattha kāmāvacarakusalahetu nāmato alobhādivasena tividho. Rūpāvacarādikusalahetūsupi eseva nayo. Akusalahetu lobhādivasena tividho. Vipākakiriyahetū pana alobhādivasena tayo tayo honti. Taṃtaṃcittasampayogavasena pana tesaṃ tesaṃ hetūnaṃ nānappakārabhedoyevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1968. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayuppannato</span>ti iminā paccayena ime dhammā uppajjanti, imesaṃ nāma dhammānaṃ ayaṃ paccayoti evampi viññātabbo vinicchayoti attho. Tattha imasmiṃ tāva hetupaccaye kāmāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesu attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo hoti, arūpabhave sampayuttadhammānaṃyeva. Rūpāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesuyeva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Arūpāvacarakusalahetu kāmāvacarakusalahetusadisova. Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetu. Kāmāvacaravipākahetu pana kāmabhavasmiṃyeva attanā sampayuttadhammānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Rūpāvacaravipākahetu rūpabhave vuttappakārānaññeva hetupaccayo. Arūpāvacaravipākahetu arūpabhave sampayuttakānaññeva hetupaccayo. Apariyāpannavipākahetu kāmabhavarūpabhavesu sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca arūpabhave arūpadhammānaññeva hetupaccayo. Kiriyahetūsu pana tebhūmakesupi <a name="M0.0358"></a> kusalahetusadisova paccayoti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  1969. <p class="centered">Hetupaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  1970. <p class="title">2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1971. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Ārammaṇapaccayaniddese <a name="V0.0357"></a> <span class="bld">rūpāyatana</span>nti rūpasaṅkhātaṃ āyatanaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Cakkhuviññāṇadhātuyā</span>ti cakkhuviññāṇasaṅkhātāya dhātuyā. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Taṃsampayuttakāna</span>nti tāya cakkhuviññāṇadhātuyā sampayuttakānaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ, sabbesampi cakkhupasādavatthukānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ rūpāyatanaṃ ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Ito paresupi eseva nayo. <span class="bld">Manodhātuyā</span>ti sasampayuttadhammāya tividhāyapi manodhātuyā rūpāyatanādīni pañca ārammaṇapaccayena paccayo, no ca kho ekakkhaṇe. <span class="bld">Sabbe dhammā</span>ti etāni ca rūpāyatanādīni pañca avasesā ca sabbepi ñeyyadhammā imā cha dhātuyo ṭhapetvā sesāya sasampayuttadhammāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayena paccayoti attho. <span class="bld">Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā</span>ti iminā ye ete etāsaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ ārammaṇadhammā vuttā, te tāsaṃ dhātūnaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakkhaṇeyeva ārammaṇapaccayo hontīti dīpeti. Evaṃ hontāpi ca na ekato honti, yaṃ yaṃ ārabbha ye ye uppajjanti, tesaṃ tesaṃ te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontītipi dīpeti. <span class="bld">Uppajjantī</span>ti idaṃ yathā najjo sandanti, pabbatā tiṭṭhantīti sabbakālasaṅgahavasena, evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tena yepi ārabbha ye uppajjiṃsu, yepi uppajjissanti, te sabbe ārammaṇapaccayeneva uppajjiṃsu ca uppajjissanti cāti siddhaṃ hoti. <span class="bld">Cittacetasikā dhammā</span>ti idaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti vuttānaṃ sarūpato nidassanaṃ. <span class="bld">Te te dhammā</span>ti te te ārammaṇadhammā. <span class="bld">Tesaṃ tesa</span>nti tesaṃ tesaṃ cittacetasikadhammānaṃ. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  1972. <p class="bodytext">Idaṃ pana ārammaṇaṃ nāma rūpārammaṇaṃ saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇanti koṭṭhāsato chabbidhaṃ hoti. Tattha ṭhapetvā paññattiṃ avasesaṃ bhūmito <a name="M0.0359"></a> kāmāvacaraṃ…pe… apariyāpannanti catubbidhaṃ hoti. Tattha kāmāvacaraṃ kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidhaṃ; rūpāvacaraṃ kusalavipākakiriyato tividhaṃ, tathā arūpāvacaraṃ, apariyāpannaṃ kusalavipākanibbānavasena tividhaṃ hoti. Sabbameva vā etaṃ kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānapaññattibhedato sattavidhaṃ hoti. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ hoti, akusalaṃ kāmāvacarameva, vipākaṃ catubhūmakaṃ, kiriyaṃ tibhūmakaṃ, rūpaṃ ekabhūmakaṃ kāmāvacarameva, nibbānampi ekabhūmakaṃ apariyāpannameva, paññatti bhūmivinimuttāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1973. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0358"></a> bhinne panetasmiṃ ārammaṇe kāmāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalārammaṇaṃ tesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, arūpāvacarakusalassa, akusalassa, arūpāvaracaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa, arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannakusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarato kusalakiriyānameva ārammaṇapaccayo hoti. Akusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  1974. <p class="bodytext">Kāmāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākārammaṇampi imesaṃyeva pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannavipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalakiriyānaññeva ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  1975. <p class="bodytext">Kāmāvacarakiriyārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ <a name="M0.0360"></a> ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyārammaṇaṃ imesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyārammaṇaṃ tesaṃ pañcannaṃ arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Catusamuṭṭhānaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa akusalassa kāmāvacaravipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, apariyāpannato kusalavipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyānaṃ keci nicchanti, taṃ yuttito upadhāretabbaṃ. Nānappakārakaṃ pana <a name="V0.0359"></a> paññattiārammaṇaṃ tebhūmakakusalassa, akusalassa, rūpāvacaravipākassa, arūpāvacaravipākassa, tebhūmakakiriyassa cāti imesaṃ navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Tattha yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yesaṃ yesaṃ paccayo, te te taṃtaṃpaccayuppannā nāma hontīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  1976. <p class="centered">Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  1977. <p class="title">3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1978. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Adhipatipaccayaniddese <span class="bld">chandādhipatī</span>ti chandasaṅkhāto adhipati. Chandaṃ dhuraṃ katvā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittuppattikāle uppannassa kattukamyatāchandassetaṃ nāmaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kasmā pana yathā hetupaccayaniddese hetū hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakānanti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato. Purimanayasmiñhi dve tayo hetū ekakkhaṇepi hetupaccayo honti mūlaṭṭhena. Upakārakabhāvassa avijahanato. Adhipati pana jeṭṭhakaṭṭhena upakārako, na ca ekakkhaṇe bahū jeṭṭhakā nāma honti. Tasmā ekato uppannānampi nesaṃ ekakkhaṇe adhipatipaccayabhāvo natthi. Tassa adhipatipaccayabhāvassa ekakkhaṇe abhāvato idha evaṃ desanā katāti.</p>
  1979. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0361"></a> sahajātādhipatiṃ dassetvā idāni ārammaṇādhipatiṃ dassetuṃ <span class="bld">yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ yaṃ dhamma</span>nti yaṃ yaṃ ārammaṇadhammaṃ. <span class="bld">Garuṃ katvā</span>ti garukāracittīkāravasena vā assādavasena vā garuṃ bhāriyaṃ laddhabbaṃ avijahitabbaṃ anavaññātaṃ katvā. <span class="bld">Te te dhammā</span>ti te te garukātabbadhammā. <span class="bld">Tesaṃ tesa</span>nti tesaṃ tesaṃ garukārakadhammānaṃ. <span class="bld">Adhipatipaccayenā</span>ti ārammaṇādhipatipaccayena paccayo hotīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  1980. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="V0.0360"></a> pana adhipati nāma sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha sahajāto chandādivasena catubbidho. Tesu ekeko kāmāvacarādivasena bhūmito catubbidho. Tattha kāmāvacaro kusalākusalakiriyavasena tividho. Akusalaṃ patvā panettha vīmaṃsādhipati na labbhati. Rūpārūpāvacaro kusalakiriyavasena duvidho, apariyāpanno kusalavipākavasena duvidho. Ārammaṇādhipati pana jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānānaṃ vasena chabbidhoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1981. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha sahajātādhipatimhi tāva kāmāvacarakusalakiriyasaṅkhāto adhipati duhetukatihetukesu cittuppādesu chandādīnaṃ aññataraṃ jeṭṭhakaṃ katvā uppattikāle attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca adhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyasaṅkhātepi eseva nayo. Ayaṃ pana ekanteneva labbhati. Na hi te dhammā sahajātādhipatiṃ vinā uppajjanti. Arūpāvacarakusalakiriyasaṅkhāto pana pañcavokāre rūpāvacaraadhipatisadisova catuvokāre pana sampayuttadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Tathā tatthuppanno sabbopi kāmāvacarādhipati. Apariyāpanno kusalatopi vipākatopi pañcavokāre ekanteneva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti, catuvokāre arūpadhammānaññeva. Akusalo kāmabhave micchattaniyatacittesu ekanteneva sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti. Aniyato kāmabhavarūpabhavesu <a name="M0.0362"></a> attano adhipatikāle tesaññeva. Arūpabhave arūpadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Ayaṃ tāva sahajātādhipatimhi nayo.</p>
  1982. <p class="bodytext">Ārammaṇādhipatimhi pana kāmāvacarakusalo ārammaṇādhipati kāmāvacarakusalassa lobhasahagatākusalassāti imesaṃ dvinnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarārūpāvacarepi kusalārammaṇādhipatimhi eseva nayo. Apariyāpannakusalo pana ārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ceva ñāṇasampayuttakiriyassa ca ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccati. So lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacaro pana vipākārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Tathā rūpāvacarārūpāvacaravipākārammaṇādhipati. Lokuttaro pana vipākārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalakiriyānaññeva <a name="V0.0361"></a> ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacarādibhedato pana tividhopi kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Catusamuṭṭhānikarūpasaṅkhāto rūpakkhandho ārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Nibbānaṃ kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ñāṇasampayuttakiriyassa lokuttarakusalassa lokuttaravipākassa cāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  1983. <p class="centered">Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  1984. <p class="title">4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1985. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Anantarapaccayaniddese <span class="bld">manodhātuyā</span>ti vipākamanodhātuyā. <span class="bld">Manoviññāṇadhātuyā</span>ti santīraṇakiccāya ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyā. Tato paraṃ pana voṭṭhabbanajavanatadārammaṇabhavaṅgakiccā manoviññāṇadhātuyo <a name="M0.0363"></a> vattabbā siyuṃ, tā avuttāpi imināva nayena veditabbāti nayaṃ dassetvā desanā saṅkhittā. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’tiādike ca chaṭṭhanaye tā saṅgahitātipi idha na vuttāti veditabbā. Tattha <span class="bld">purimā purimā</span>ti chasu dvāresupi anantarātītā kusalajavanadhammā daṭṭhabbā. <span class="bld">Pacchimānaṃ pacchimāna</span>nti anantarauppajjamānānaññeva. <span class="bld">Kusalāna</span>nti sadisakusalānaṃ. <span class="bld">Abyākatāna</span>nti idaṃ pana kusalānantaraṃ tadārammaṇabhavaṅgaphalasamāpattivasena vuttaṃ. Akusalamūlake <span class="bld">abyākatāna</span>nti tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātānaññeva. Abyākatamūlake <span class="bld">abyākatāna</span>nti āvajjanajavanavasena vā bhavaṅgavasena vā pavattānaṃ kiriyavipākābyākatānaṃ kiriyamanodhātuto paṭṭhāya pana yāva voṭṭhabbanakiccā manoviññāṇadhātu, tāva pavattesu vīthicittesupi ayaṃ nayo labbhateva. <span class="bld">Kusalāna</span>nti pañcadvāre voṭṭhabbanānantarānaṃ manodvāre āvajjanāntarānaṃ paṭhamajavanakusalānaṃ. <span class="bld">Akusalāna</span>nti padepi eseva nayo. <span class="bld">Yesaṃ yesa</span>nti idaṃ sabbesampi anantarapaccayadhammānaṃ. Saṅkhepalakkhaṇanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  1986. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="V0.0362"></a> pana anantarapaccayo nāma ṭhapetvā nibbānaṃ catubhūmako arūpadhammarāsiyevāti veditabbo. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyato catudhā bhijjati. Tattha kusalo kāmāvacarādibhedato catubbidho hoti, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyānantarapaccayo pana te bhūmakoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1987. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalo attanā sadisasseva kāmāvacarakusalassa anantarapaccayo hoti. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalo pana rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Kāmāvacarakusalo ca kāmāvacaravipākassa, rūpāvacarārūpāvacaravipākassa, ñāṇasampayutto lokuttaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalo rūpāvacarakusalassa, ñāṇasampayuttakāmāvacaravipākassa, rūpāvacaravipākassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalo tesaṃ dvinnaṃ vipākānaṃ attano <a name="M0.0364"></a> kusalassa vipākassa cāti avisesena catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Visesena panettha nevasaññānāsaññāyatanakusalo anāgāmiphalasaṅkhātassa lokuttaravipākassapi anantarapaccayo hoti. Lokuttarakusalo lokuttaravipākasseva anantarapaccayo hoti. Akusalo avisesena akusalassa ceva kusalākusalavipākassa ca. Visesena panettha sukhamajjhattavedanāsampayutto akusalo rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.</p>
  1988. <p class="bodytext">Kāmāvacaravipākassa ñāṇasampayutto vā ñāṇavippayutto vā vipāko kāmāvacarakiriyāvajjanassa, ñāṇasampayuttavipāko panettha paṭisandhivasena uppajjamānassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacaravipāko sahetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Lokuttaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassāti catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.</p>
  1989. <p class="bodytext">Kāmāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalākusalassa catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassāti navannaṃ <a name="V0.0363"></a> rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacaravipākassa rūpāvacarakiriyassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassa arūpāvacarakiriyassāti pañcannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hotīti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  1990. <p class="centered">Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  1991. <p class="title">5. Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1992. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Samanantarapaccayaniddesopi <a name="M0.0365"></a> iminā samānagatikova. Ime pana dve paccayā mahāvitthārā, tasmā sabbacittuppattivasena tesaṃ upaparikkhitvā vitthāro gahetabboti.</p>
  1993. <p class="centered">Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  1994. <p class="title">6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1995. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Sahajātapaccayaniddese <span class="bld">aññamañña</span>nti añño aññassa. Iminā etesaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca dīpeti. <span class="bld">Okkantikkhaṇe</span>ti pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe. Tasmiñhi khaṇe nāmarūpaṃ okkantaṃ viya pakkhandantaṃ viya paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjati, tasmā so khaṇo ‘‘okkantikkhaṇo’’ti vuccati. Ettha ca <span class="bld">rūpa</span>nti hadayavatthumattameva adhippetaṃ. Tañhi nāmassa, nāmañca tassa aññamaññaṃ sahajātapaccayaṭṭhaṃ pharati. <span class="bld">Cittacetasikā</span>ti pavattiyaṃ cattāro khandhā. <span class="bld">Sahajātapaccayenā</span>ti ettha cittasamuṭṭhānarūpā cittacetasikānaṃ paccayaṭṭhaṃ na pharanti, tasmā ‘‘aññamañña’’nti <a name="V0.0364"></a> na vuttaṃ. Tathā upādārūpā bhūtānaṃ. <span class="bld">Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammāna</span>nti hadayavatthu catunnaṃ khandhānaṃ. <span class="bld">Kiñci kāle</span>ti kismiñci kāle. <span class="bld">Sahajātapaccayenā</span>ti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Na sahajātapaccayenā</span>ti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1996. <p class="bodytext">Ayaṃ pana ‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’ti evaṃ chahi koṭṭhāsehi ṭhito. Tattha tayo koṭṭhāsā aññamaññavasena vuttā, tayo na aññamaññavasena. Tattha paṭhamakoṭṭhāse arūpameva paccayo ceva paccayuppannañca, dutiye rūpameva, tatiye nāmarūpaṃ, catutthe paccayo arūpaṃ, paccayuppannaṃ rūpaṃ; pañcame paccayopi paccayuppannampi rūpameva; chaṭṭhe paccayo rūpaṃ, paccayuppannaṃ arūpanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  1997. <p class="bodytext">Ayaṃ pana sahajātapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidho <a name="M0.0366"></a> hoti, akusalo ekavidhova vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  1998. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokārabhave attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātapaccayo hoti, tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha arūpe uppajjati, taṃ arūpadhammānaṃyeva sahajātapaccayo hoti.</p>
  1999. <p class="bodytext">Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ceva sampayuttadhammānañca sahajātapaccayo hoti. Yaṃ panettha rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, taṃ sampayuttadhammānaññeva. Yaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjati, taṃ kaṭattārūpānañcāpi sahajātapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre arūpānaññeva. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca sahajātapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekantena sahajātapaccayo hoti.</p>
  2000. <p class="bodytext">Catusamuṭṭhānikassa <a name="V0.0365"></a> rūpassa kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpassa sahajātapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtāni aññamaññañceva upādārūpassa ca sahajātapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2001. <p class="centered">Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2002. <p class="title">7. Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2003. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Aññamaññapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ tiṇṇaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena pāḷi āgatā. Tassā tattha vuttasadisāva vaṇṇanāti puna na gahitā. Ayampi ca aññamaññapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhinno. Tattha kusalo bhūmito <a name="M0.0367"></a> catubbidho. Sabbaṃ purimasadisamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2004. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha sabbampi catubhūmakaṃ kusalaṃ attanā sampayuttadhammānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Tathā akusalaṃ. Vipāke pana kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ paṭisandhiyaṃ vatthurūpassa, pavatte sampayuttadhammānaññeva. Arūpāvacaralokuttaravipākaṃ attanā sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Sabbampi kiriyaṃ sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Catusamuṭṭhānikarūpassa kammasamuṭṭhāne ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu mahābhūtāneva mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2005. <p class="centered">Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2006. <p class="title">8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2007. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Nissayapaccayaniddese <a name="V0.0366"></a> sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ pañcannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sahajātanissayanayaṃ dassetvā puna chaṭṭhena koṭṭhāsena purejātanissayanayaṃ dassetuṃ <span class="bld">cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ rūpaṃ nissāyā</span>ti vatthurūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi nissāya tividhā manodhātu, ṭhapetvā arūpavipākaṃ dvāsattatividhā manoviññāṇadhātūti imāni pañcasattati cittāni vattantīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayampi nissayapaccayo jātivasena kusalādibhedato pañcadhāva bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidhova akusalo ekavidho vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2008. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayena paccayo hoti. Tathā akusalaṃ<a name="M0.0368"></a>. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ arūpadhammānaññeva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi nissayapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttakkhandhānaṃyeva hoti. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre; sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ekantena nissayapaccayo hoti.</p>
  2009. <p class="bodytext">Catusamuṭṭhānikarūpassa ca kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, vatthurūpaṃ pañcavokārabhave catubhūmakakusalassa, akusalassa, ṭhapetvā āruppavipākañceva dve pañcaviññāṇāni ca sesatebhūmakavipākassa, tebhūmakakiriyassāti imesaṃ catunnaṃ dhammarāsīnaṃ nissayapaccayo hoti. Cakkhāyatanādīni pañca sasampayuttānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nissayapaccayo hoti. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtā mahābhūtānañceva upādārūpassa ca nissayapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2010. <p class="centered">Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2011. <p class="title">9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2012. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Upanissayapaccayaniddese <a name="V0.0367"></a> <span class="bld">purimā purimā</span>ti anantarūpanissaye samanantarātītā labbhanti, ārammaṇūpanissayapakatūpanissayesu nānāvīthivasena purimatarā. Te tayopi rāsayo kusalavasena kusalapade labbhanti, kusalena pana akusale samanantarātītā na labbhanti. Teneva vuttaṃ – ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti<a name="M0.0369"></a>. Idañhi – ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo; ārammaṇūpanissayo pakatūpanissayo. Ārammaṇūpanissayo – dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati diṭṭhi uppajjati. Pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti imaṃ nayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalena abyākate tayopi labbhanti, tathā akusalena akusale.</p>
  2013. <p class="bodytext">Akusalena pana kusale samanantarātītā na labbhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idampi hi – ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo. Pakatūpanissayo – rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti; dosaṃ mohaṃ mānaṃ diṭṭhiṃ patthanaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāya upanissayapaccayena paccayo. Pāṇaṃ hantvā tassa paṭighātatthāya dānaṃ detī’’tiādinā nayena pañhāvāre āgataṃ pakatūpanissayameva sandhāya vuttaṃ. Akusalaṃ pana kusalassa ārammaṇūpanissayo na hoti. Kasmā? Taṃ garuṃ katvā tassa appavattanatoti yathā anantarūpanissayo, evaṃ ārammaṇūpanissayopettha na labbhatīti veditabbo. Akusalena abyākatapade ārammaṇūpanissayova na labbhati. Na hi abyākatā dhammā akusalaṃ garuṃ karonti<a name="V0.0368"></a>. Yasmā pana anantaratā labbhati, tasmā ettha ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ. Abyākatena pana abyākate kusale akusaleti tīsu nayesu tayopi upanissayā labbhanteva. <span class="bld">Puggalopi senāsanampī</span>ti idaṃ dvayaṃ pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Idañhi dvayaṃ kusalākusalapavattiyā balavapaccayo hoti. Paccayabhāvo <a name="M0.0370"></a> cassa panettha pariyāyavasena veditabboti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2014. <p class="bodytext">Ayaṃ pana upanissayapaccayo nāma saddhiṃ ekaccāya paññattiyā sabbepi catubhūmakadhammā. Vibhāgato pana ārammaṇūpanissayādivasena tividho hoti. Tattha ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatinā ninnānākaraṇoti heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato gahetabbo. Anantarūpanissayo anantarapaccayena ninnānākaraṇo, sopi heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato veditabbo. Paccayuppannatopi nesaṃ tattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Pakatūpanissayo pana jātivasena kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidho hoti, kusalādīnaṃ pana bhūmibhedato anekavidhoti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2015. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha tebhūmakakusalo catubhūmakassāpi kusalassa akusalassa vipākakiriyassāti catunnaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayo hoti. Lokuttaro akusalasseva na hoti. Amhākaṃ ācariyena ‘‘lokuttaradhammo nibbattito’’ti iminā pana nayena aññesaṃ akusalassāpi hoti. Yassa vā uppajjissati, tassāpi anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato iminā nayena hotiyeva. Akusalo sabbesampi catubhūmakānaṃ khandhānaṃ pakatūpanissayo hoti, tathā tebhūmakavipāko. Lokuttaravipāke heṭṭhimāni tīṇi phalāni akusalasseva na honti, upariṭṭhimaṃ kusalassāpi. Purimanayena pana aññesaṃ vā yassa vā uppajjissati, tassa santāne sabbopi lokuttaravipāko sabbesaṃ kusalādīnaṃ arūpakkhandhānaṃ pakatūpanissayo hoti. Kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ akusalādikhandhānaṃ hotiyeva, tathā rūpasaṅkhāto. Sayaṃ pana rūpaṃ imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayena upanissayapaccayaṃ na labhati, suttantikapariyāyena pana labhatīti vattuṃ vaṭṭati. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2016. <p class="centered">Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2017. <p class="title">10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2018. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Purejātapaccayaniddese <a name="M0.0371"></a><a name="V0.0369"></a> <span class="bld">purejātapaccayena paccayo</span>ti ettha purejātaṃ nāma yassa paccayo hoti, tato purimataraṃ jātaṃ jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitikkhaṇappattaṃ. <span class="bld">Cakkhāyatana</span>ntiādi vatthupurejātavasena vuttaṃ. <span class="bld">Rūpāyatana</span>ntiādi ārammaṇapurejātavasena. <span class="bld">Kiñcikāle purejātapaccayenā</span>ti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kiñcikāle na purejātapaccayenā</span>ti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbathāpi pañcadvāre vatthārammaṇavasena, manodvāre vatthuvasenevāyaṃ pāḷi āgatā, pañhāvāre pana ‘‘ārammaṇapurejātaṃ – sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti āgatattā manodvārepi ārammaṇapurejātaṃ labbhateva. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2019. <p class="bodytext">Ayaṃ pana purejātapaccayo suddharūpameva hoti. Tañca kho uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ rūparūpameva. Taṃ sabbampi vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātanti dvidhā ṭhitaṃ. Tattha cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ vatthurūpanti idaṃ vatthupurejātaṃ nāma. Sesaṃ imāya pāḷiyā āgatañca anāgatañca vaṇṇo saddo gandho raso catasso dhātuyo tīṇi indriyāni kabaḷīkāro āhāroti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ārammaṇapurejātapaccayo nāmāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2020. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha cakkhāyatanaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ purejātapaccayena paccayo, tathā itarāni cattāri sotaviññāṇādīnaṃ. Vatthurūpaṃ pana ṭhapetvā dvipañcaviññāṇāni cattāro ca āruppavipāke sesānaṃ sabbesampi catubhūmakānaṃ kusalākusalābyākatānaṃ cittacetasikānaṃ purejātapaccayo hoti. Rūpādīni pana pañcārammaṇāni dvipañcaviññāṇānañceva manodhātūnañca ekanteneva purejātapaccayā honti. Aṭṭhārasavidhampi panetaṃ rūparūpaṃ kāmāvacarakusalassa rūpāvacarato abhiññākusalassa akusalassa tadārammaṇabhāvino kāmāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyassa rūpāvacarato abhiññākiriyassāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ purejātapaccayo <a name="M0.0372"></a> hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2021. <p class="centered">Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2022. <p class="title">11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2023. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Pacchājātapaccayaniddese <a name="V0.0370"></a> <span class="bld">pacchājātā</span>ti yassa kāyassa paccayā honti, tasmiṃ uppajjitvā ṭhite jātā. <span class="bld">Purejātassā</span>ti tesaṃ uppādato paṭhamataraṃ jātassa jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa. <span class="bld">Imassa kāyassā</span>ti imassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikabhūtaupādārūpasaṅkhātassa kāyassa. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Ayamettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana pacchājātapaccayo nāma saṅkhepato ṭhapetvā āruppavipāke avasesā catubhūmakā arūpakkhandhā. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2024. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakakusalañca akusalañca uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātapaccayo hoti. Vipākepi ṭhapetvā paṭisandhivipākaṃ avaseso kāmāvacararūpāvacaravipāko tasseva ekantena pacchājātapaccayo hoti. Lokuttaropi pañcavokāre uppannavipāko tasseva pacchājātapaccayo hoti. Tebhūmakakiriyāpi pañcavokāre uppannāva vuttappakārassa kāyassa pacchājātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2025. <p class="centered">Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2026. <p class="title">12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2027. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Āsevanapaccayaniddese <span class="bld">purimā purimā</span>ti sabbanayesu samanantarātītāva daṭṭhabbā. Kasmā panettha anantarapaccaye viya ‘‘purimā purimā kusalā <a name="M0.0373"></a> dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ abyākatānaṃ dhammāna’’ntiādinā nayena bhinnajātikehi saddhiṃ niddeso na katoti? Attano gatiṃ gāhāpetuṃ asamatthatāya. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ arūpadhammānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvaṃ <a name="V0.0371"></a> sādhayamānā attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti. Tasmā tehi saddhiṃ niddesaṃ akatvā ye yesaṃ vāsanāsaṅkhātena āsevanena paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ sakkonti, tesaṃ tehi samānajātikeheva saddhiṃ niddeso katoti veditabbo. Atha vipākābyākataṃ kasmā na gahitanti? Āsevanābhāvena. Vipākañhi kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ hutvā vattati nirussāhaṃ dubbalanti taṃ āsevanaguṇena attano sabhāvaṃ gāhāpetvā paribhāvetvā neva aññaṃ vipākaṃ uppādetuṃ sakkoti, na purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjitunti. Kammavegakkhittaṃ pana patitaṃ viya hutvā uppajjatīti sabbathāpi vipāke āsevanaṃ natthīti āsevanābhāvena vipākaṃ na gahitaṃ. Kusalākusalakiriyānantaraṃ uppajjamānampi cetaṃ kammapaṭibaddhavuttitāya āsevanaguṇaṃ na gaṇhātīti kusalādayopissa āsevanapaccayā na honti. Apica nānājātikattāpete na hontiyeva. Bhūmito pana ārammaṇato vā nānājātikattaṃ nāma natthi. Tasmā kāmāvacarakusalakiriyāmahaggatakusalakiriyānampi, saṅkhārārammaṇañca anulomakusalaṃ nibbānārammaṇassa gotrabhukusalassa āsevanapaccayo hotiyevāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana āsevanapaccayo jātito tāva kusalo akusalo kiriyābyākatoti tidhā ṭhito. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho hoti, akusalo kāmāvacarova kiriyābyākato kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividhova, lokuttaro āsevanapaccayo nāma natthīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2028. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalaṃ attano anantarassa kāmāvacarakusalasseva. Yaṃ panettha ñāṇasampayuttaṃ, taṃ attanā sadisavedanassa rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ <a name="M0.0374"></a> rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalaṃ pana rūpāvacarakusalasseva. Arūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalasseva. Akusalaṃ pana akusalasseva āsevanapaccayo hoti. Kiriyato pana kāmāvacarakiriyasaṅkhāto tāva kāmāvacarakiriyasseva. Yo panettha ñāṇasampayutto, so attanā sadisavedanassa rūpāvacarakiriyassa arūpāvacarakiriyassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyasaṅkhāto pana rūpāvacarakiriyasseva, arūpāvacarakiriyasaṅkhāto arūpāvacarakiriyasseva āsevanapaccayo hoti. Vipāko pana ekadhammassāpi ekadhammopi vā koci <a name="V0.0372"></a> vipākassa āsevanapaccayo natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2029. <p class="centered">Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2030. <p class="title">13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2031. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kammapaccayaniddese <span class="bld">kamma</span>nti cetanākammameva. <span class="bld">Kaṭattā ca rūpāna</span>nti kammassa kaṭattā uppannarūpānaṃ. <span class="bld">Kammapaccayenā</span>ti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. Kusalākusalañhi kammaṃ attano pavattikkhaṇe phalaṃ na deti. Yadi dadeyya, yaṃ manusso devalokūpagaṃ kusalakammaṃ karoti, tassānubhāvena tasmiṃyeva khaṇe devo bhaveyya. Yasmiṃ pana khaṇe taṃ kataṃ, tato aññasmiṃ khaṇe avijjamānampi kevalaṃ kaṭattāyeva diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye avasesapaccayasamāyoge sati phalaṃ uppādeti niruddhāpi purimasippādikiriyā viya kālantare pacchimasippādikiriyāya. Tasmā nānākkhaṇikakammapaccayoti vuccati. <span class="bld">Cetanā sampayuttakānaṃ dhammāna</span>nti yā kāci cetanā attanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi gaṇhāti. <span class="bld">Kammapaccayenā</span>ti idaṃ sahajātacetanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalādīsu hi yā kāci sahajātacetanā sesadhammānaṃ cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena <a name="M0.0375"></a> upakārikā hoti. Tasmā sahajātakammapaccayoti vuccati. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2032. <p class="bodytext">Ayaṃ pana kammapaccayo atthato catubhūmikacetanāmattameva. So hi jātibhedato kusalo akusalo vipāko kiriyāti catudhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā bhijjati. Akusalo ekadhāva vipāko catudhā, kiriyā tidhāvāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2033. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha sahajātā kāmāvacarakusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva <a name="V0.0373"></a> cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayo hoti. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Sā ca kho pañcavokāreyeva, na aññattha. Sahajātā rūpāvacarakusalacetanā attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekanteneva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Arūpāvacarā pana lokuttarā ca sahajātā kusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā panesā duvidhāpi attano attano vipākakkhandhānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Sahajātā akusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca catuvokāre arūpakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana vipākakkhandhānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo.</p>
  2034. <p class="bodytext">Kāmāvacararūpāvacarato vipākacetanā attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca sahajātakammapaccayena paccayo. Arūpāvacaravipākacetanā attanā sampayuttadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Lokuttaravipākacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva sahajātakammapaccayena paccayo. Tebhūmikā kiriyacetanā pañcavokāre <a name="M0.0376"></a> sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātakammapaccayena paccayo. Yā panettha āruppe uppajjati, sā arūpadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2035. <p class="centered">Kammapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2036. <p class="title">14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Vipākapaccayaniddese <a name="V0.0374"></a> <span class="bld">vipākā cattāro khandhā</span>ti yasmā kammasamuṭṭhānāpi rūpā vipākā na honti, tasmā ‘‘vipākā’’ti vatvā ‘‘cattāro khandhā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ayaṃ pāḷi arūpadhammānaññeva vipākapaccayavasena āgatā. Pañhāvāre pana ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo’’ti āgatattā cittasamuṭṭhānakammasamuṭṭhānarūpānampi vipākapaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana vipākapaccayo vipākabhāvena jātito ekavidho, bhūmibhedato kāmāvacarādivasena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2038. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha kāmāvacararūpāvacaravipāko attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vipākapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipāko pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva vipākapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2039. <p class="centered">Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2040. <p class="title">15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2041. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Āhārapaccayaniddese <a name="M0.0377"></a> <span class="bld">kabaḷīkāro āhāro</span>ti catusantatisamuṭṭhāne rūpe ojā āhāro nāma. So pana yasmā kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitova āhārakiccaṃ karoti, na bahi ṭhito, tasmā āhāroti avatvā ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti vuttaṃ. Kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitabbavatthukattā vā kabaḷīkāroti nāmametaṃ tassa. <span class="bld">Arūpino āhārā</span>ti phassacetanāviññāṇāhārā<a name="V0.0375"></a>. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti idhāpi kammasamuṭṭhānāni gahitāneva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2042. <p class="bodytext">Ayaṃ pana āhārapaccayo saṅkhepato kabaḷīkāro āhāro, phasso, cetanā, viññāṇanti cattārova dhammā honti. Tattha ṭhapetvā kabaḷīkārāhāraṃ sesā tayo arūpāhārā jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedato catudhā bhijjanti. Puna bhūmibhedena kusalo catudhā, akusalo ekadhā, vipāko catudhā, kiriyā tidhāti evaṃ anekadhā bhijjanti. Kabaḷīkārāhāro pana jātito abyākato, bhūmito kāmāvacarovāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2043. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha catubhūmakāpi tayo kusalāhārā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca āhārapaccayena paccayo, ṭhapetvā pana rūpāvacaraṃ avasesā āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Akusalāhāresupi eseva nayo. Catubhūmakavipākāhārā pana sabbattha sampayuttakānaṃ āhārapaccayā honti. Kāmāvacararūpāvacaravipākā panettha pañcavokāre uppajjamānā pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi āhārapaccayā honti. Lokuttarā pana cittasamuṭṭhānarūpasseva, āruppe uppannā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakāpi tayo kiriyāhārā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo<a name="M0.0378"></a>. Catusantatisamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro kiñcāpi ‘‘imassa kāyassā’’ti avisesato vutto, visesato panāyamettha āhārasamuṭṭhānarūpassa janako ceva anupālako ca hutvā āhārapaccayena paccayo hoti, sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvā āhārapaccayena paccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2044. <p class="centered">Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2045. <p class="title">16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2046. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Indriyapaccayaniddese <a name="V0.0376"></a> <span class="bld">cakkhundriya</span>nti cakkhusaṅkhātaṃ indriyaṃ. <span class="bld">Indriyapaccayenā</span>ti sayaṃ purejāto hutvā arūpadhammānaṃ uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā indriyapaccayena paccayo hoti. Sotindriyādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Arūpino indriyā</span>ti ettha arūpajīvitindriyampi saṅgahitaṃ. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti ettha heṭṭhā vuttanayeneva kaṭattārūpampi saṅgahitaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.</p>
  2047. <p class="bodytext">Ayaṃ pana indriyapaccayo itthindriyapurisindriyavajjānaṃ samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhito. Itthindriyapurisindriyāni hi kiñcāpi itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ bījabhūtāni, kalalādikāle pana vijjamānesupi tesu itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ abhāvā tāni neva tesaṃ, na aññesaṃ indriyapaccayataṃ pharanti. Indriyapaccayo hi attano vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi, tasmā tāni indriyapaccayā na honti. Yesaṃ panetāni bījabhūtāni, tesaṃ tāni suttantikapariyāyena pakatūpanissayabhāvaṃ bhajanti. Iti indriyapaccayo samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhitoti veditabbo. So jātito kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmivasena catudhā, akusalo kāmāvacarova vipāko catudhāva kiriyāsaṅkhāto tidhā, rūpaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ anekadhā bhijjatīti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2048. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0379"></a> bhinne panettha catubhūmakopi kusalindriyapaccayo pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca indriyapaccayena paccayo, tathā akusalo. Ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayena paccayo. Catubhūmako vipākindriyapaccayo ekanteneva sampayuttakānaṃ indriyapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarā panettha pañcavokāre uppajjanato pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi indriyapaccayena paccayā honti. Lokuttarā cittasamuṭṭhānarūpasseva. Āruppe uppannā lokuttaravipākā indriyā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakā kiriyindriyā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva <a name="V0.0377"></a> indriyapaccayataṃ pharanti. Cakkhundriyādivasena chabbidhe rūpindriye cakkhundriyaṃ kusalākusalavipākato sampayuttadhammānaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ, sotindriyādīni tathāvidhānaññeva sotaviññāṇādīnaṃ, rūpajīvitindriyaṃ attanā sahajātarūpānaṃ ṭhitikkhaṇe indriyapaccayena paccayo. Sahajātapaccayatā pana tassa natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2049. <p class="centered">Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2050. <p class="title">17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2051. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Jhānapaccayaniddese <span class="bld">jhānaṅgānī</span>ti dvipañcaviññāṇavajjesu sesacittesu uppannāni vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātāni satta aṅgāni. Pañcannaṃ pana viññāṇakāyānaṃ abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgānīti na uddhaṭāni. Tattha pacchinnattā pana sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ na uddhaṭameva. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena <a name="M0.0380"></a> paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana jhānapaccayo sattannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhijjati, puna bhūmivasena catudhā; ekadhā, catudhā, tidhāti dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2052. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayo. Akusalepi eseva nayo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ sampayuttadhammānañceva kaṭattārūpassa ca, āruppavipākaṃ sampayuttadhammānaññeva, yañca āruppe lokuttaravipākaṃ uppajjati, tañca. Pañcavokāre pana taṃ cittasamuṭṭhānarūpassapi jhānapaccayena paccayo hoti. Tebhūmakampi kiriyajhānaṅgaṃ <a name="V0.0378"></a> pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2053. <p class="centered">Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2054. <p class="title">18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2055. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Maggapaccayaniddese <span class="bld">maggaṅgānī</span>ti ahetukacittuppādavajjesu sesacittesu uppannāni paññā, vitakko, sammāvācākammantājīvā, vīriyaṃ, sati, samādhi, micchādiṭṭhi, micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgāni. Maggassa pana hetupacchimakattā ahetukacittesu maggaṅgāni na uddhaṭāni. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitameva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2056. <p class="bodytext">Ayaṃ pana maggapaccayo dvādasannaṃ maggaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalādivasena catudhā, kusalādīnañca kāmāvacarādibhūmibhedato dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo<a name="M0.0381"></a>. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalamaggaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva maggapaccayena paccayoti sabbaṃ jhānapaccaye viya vitthāretabbanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2057. <p class="centered">Maggapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2058. <p class="title">19. Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Sampayuttapaccayaniddese <a name="V0.0379"></a> pāḷi uttānatthā eva. Ayaṃ pana sampayuttapaccayo nāma saṅkhepato sabbepi arūpino khandhā. Pabhedato panesa jātito kusalādīnaṃ, bhūmito ca kāmāvacarādīnaṃ vasena anekadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakesupi kusalakkhandhesu eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, tayo ekassa, dve dvinnanti evaṃ sabbepi aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo. Akusalavipākakiriyakkhandhesupi eseva nayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2060. <p class="centered">Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2061. <p class="title">20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2062. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Vippayuttapaccayaniddese <span class="bld">rūpino dhammā arūpīna</span>nti idaṃ tāva hadayavatthuno ceva cakkhundriyādīnañca vasena veditabbaṃ. Rūpadhammesu hi eteyeva cha koṭṭhāsā arūpakkhandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayā honti. Rūpāyatanādayo pana ārammaṇadhammā kiñcāpi vippayuttadhammā, vippayuttapaccayā pana na honti. Kiṃ kāraṇā? Sampayogāsaṅkāya abhāvato. Arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjanti. Tattha āsaṅkā hoti – ‘‘kiṃ nu kho ete etehi sampayuttā, udāhu vippayuttā’’ti. Ārammaṇadhammā pana vatthunissayena uppajjamānānaṃ ārammaṇamattā hontīti natthi tesu sampayogāsaṅkā. Iti sampayogāsaṅkāya <a name="M0.0382"></a> abhāvato na te vippayuttapaccayā. Hadayavatthuādīsu eva panāyaṃ vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti.</p>
  2063. <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpino</span> <a name="V0.0380"></a> <span class="bld">dhammā rūpīna</span>nti idaṃ pana catunnaṃ khandhānaṃ vasena veditabbaṃ. Arūpadhammesu hi cattāro khandhāva sahajātapurejātānaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayā honti, nibbānaṃ pana arūpampi samānaṃ rūpassa vippayuttapaccayo na hoti. ‘‘Catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti hi vuttaṃ. Iti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃyeva vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, khandhā vatthussāti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.</p>
  2064. <p class="bodytext">Ayaṃ pana vippayuttapaccayo nāma saṅkhepato pañcavokārabhave vattamānā rūpārūpadhammā. Tesu rūpaṃ vatthuno cakkhādīnañca vasena chadhā bhinnaṃ, arūpaṃ pañcavokārabhave uppannakusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhinnaṃ. Tassa bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā, ekadhā, tidhā, tidhāti ekadasadhā bhedo hoti. Āruppavipākañhi vippayuttapaccayo na hotīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2065. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakampi kusalaṃ akusalañca attanā samuṭṭhāpitacittasamuṭṭhānarūpassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Uppādakkhaṇaṃ pana atikkamitvā ṭhitikkhaṇaṃ pattassa purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pana pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ <a name="M0.0383"></a> kaṭattārūpassa ca sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Lokuttaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpasseva. Tividhampi panetaṃ purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Tebhūmakampi kiriyaṃ cittasamuṭṭhānassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo, purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Chadhā ṭhitesu pana rūpesu vatthurūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ sahajātavippayuttapaccayena paccayo, pavatte uppajjamānānaṃ catubhūmakakusalānaṃ akusalānaṃ dvipañcaviññāṇavajjānaṃ tebhūmakavipākānaṃ tebhūmakakiriyānañca purejātavippayuttapaccayena <a name="V0.0381"></a> paccayo. Cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ purejātavippayuttapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2066. <p class="centered">Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2067. <p class="title">21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2068. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Atthipaccayaniddese <span class="bld">cattāro khandhā</span>tiādīhi sahajātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. <span class="bld">Cakkhāyatana</span>ntiādīhi purejātavasena. <span class="bld">Yaṃ rūpaṃ nissāyā</span>ti ettha sahajātapurejātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Evamayaṃ pāḷi sahajātapurejātānaññeva atthipaccayānaṃ vasena āgatā. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyanti imesaṃ vasena āgatattā pacchājātaāhārindriyavasenāpi atthipaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.</p>
  2069. <p class="bodytext">Ayaṃ pana atthipaccayo nāma duvidho – aññamaññato, na aññamaññato. Tattha aññamaññaṃ tividhaṃ – arūpaṃ arūpena, rūpaṃ rūpena, rūpārūpaṃ rūpārūpena. ‘‘Cattāro khandhā arūpino’’ti ettha hi sabbacittuppattivasena arūpaṃ arūpena vuttaṃ. ‘‘Cattāro mahābhūtā’’ti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpena. ‘‘Okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha paṭisandhikhandhānañceva vatthuno ca vasena rūpārūpaṃ rūpārūpena vuttaṃ. Na aññamaññampi tividhaṃ – ‘‘arūpaṃ rūpassa, rūpaṃ rūpassa, rūpaṃ <a name="M0.0384"></a> arūpassa cittacetasikā dhammā’’ti ettha hi pañcavokāravasena arūpaṃ rūpassa vuttaṃ. ‘‘Mahābhūtā upādārūpāna’’nti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpassa. ‘‘Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādīsu vatthārammaṇavasena rūpaṃ arūpassa atthipaccayoti vuttaṃ.</p>
  2070. <p class="bodytext">Apicesa atthipaccayo nāma saṅkhepato khaṇattayappattaṃ nāmañceva rūpañca, vattamānā pañcakkhandhātipi vattuṃ vaṭṭati. So jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati<a name="V0.0382"></a>. Tattha kusalo sahajātapacchājātavasena duvidho hoti, tathā akusalo vipākakiriyasaṅkhāto ca. Tesu kusalo kāmāvacarādibhedena catudhā bhijjati, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyāsaṅkhāto tibhūmako. Rūpasaṅkhāto atthipaccayo kāmāvacarova. So pana sahajātapurejātavasena duvidho. Tattha pañca vatthūni ārammaṇāni ca purejātāneva, hadayavatthu sahajātaṃ vā hoti purejātaṃ vā. Pañhāvāre pana āgato āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.</p>
  2071. <p class="bodytext">Evaṃ bhinne panettha catubhūmakakusalopi sahajāto atthipaccayo pañcavokāre ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena aññamaññaṃ khandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avaseso āruppe sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakusalo atthipaccayena paccayo hoti. Catubhūmako panesa pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājāto kusalo atthipaccayena paccayo hoti. Akusalepi eseva nayo. Sopi hi pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātākusalo atthipaccayena paccayo. Pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātākusalo atthipaccayena paccayo.</p>
  2072. <p class="bodytext">Vipākato pana kāmāvacararūpāvacaro atthipaccayo niyameneva paṭisandhikkhaṇe khandhānañceva kaṭattārūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo. Pavatte <a name="M0.0385"></a> pana sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Arūpāvacaravipāko pana āruppe uppannalokuttaravipāko ca attanā sampayuttakkhandhānaññeva sahajātatthipaccayena paccayo. Pañcavokāre lokuttaravipāko sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kiriyato rūpāvacaro atthipaccayo sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kāmāvacarārūpāvacaro pana āruppe sampayuttakkhandhānaññeva, pañcavokāre cittasamuṭṭhānarūpassāpi sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthi paccayena paccayo.</p>
  2073. <p class="bodytext">Rūpasaṅkhāto pana atthipaccayo sahajāto, purejāto, āhāro, indriyanti catubbidho. Tattha sahajātarūpatthipaccayo catusamuṭṭhānavasena catudhā ṭhito. Tattha kammasamuṭṭhāno ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Paṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākakkhandhānaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Tesampi tisamuṭṭhānikarūpaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Purejātatthipaccayo pana vatthupurejātaārammaṇapurejātavasena duvidho hoti. So duvidhopi heṭṭhā purejātapaccaye vuttanayeneva yojetvā gahetabbo. Āhāratthipaccayopi heṭṭhā kabaḷīkārāhārapaccaye yojitanayeneva yojetabbo. Idha panesa attano aniruddhakkhaṇe paccayabhāvena atthipaccayoti vutto. Rūpajīvitindriyampi heṭṭhā indriyapaccaye rūpajīvitindriyayojanāyaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Idha panetampi attano aniruddhakkhaṇeyeva paccayabhāvena atthipaccayoti vuttanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2074. <p class="centered">Atthipaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2075. <p class="title">22. Natthipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2076. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Natthipaccayaniddese <a name="M0.0386"></a> <span class="bld">samanantaraniruddhā</span>ti aññena cittuppādena anantarikā hutvā samanantaraniruddhā. <span class="bld">Paṭuppannāna</span>nti paccuppannānaṃ. Iminā natthipaccayassa okāsadānaṭṭhena natthipaccayabhāvaṃ sādheti. Purimesu hi nirodhavasena pacchimānaṃ pavattanokāsaṃ adentesu tesaṃ paṭuppannabhāvo na siyāti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Sesaṃ sabbaṃ anantarapaccaye vuttanayeneva veditabbaṃ. Paccayalakkhaṇameva hettha nānaṃ, paccayānaṃ pana paccayuppannānañca nānākaraṇaṃ natthi. Kevalaṃ pana tattha ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā’’tiādinā nayena paccayā ca paccayuppannā ca sarūpato dassitā. Idha pana ‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā <a name="V0.0384"></a> paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammāna’’nti sabbepi te nirodhuppādavasena sāmaññato dassitāti.</p>
  2077. <p class="centered">Natthipaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2078. <p class="title">23. Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2079. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Vigatapaccayaniddese <span class="bld">samanantaravigatā</span>ti samanantarameva vigatā. Iminā vigatapaccayassa vigacchamānabhāveneva paccayabhāvaṃ dasseti. Iti natthipaccayassa ca imassa ca byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.</p>
  2080. <p class="centered">Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2081. <p class="title">24. Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2082. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Avigatapaccayaniddese <span class="bld">cattāro khandhā</span>tiādīnaṃ sabbākārena atthipaccayaniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Imassapi hi paccayassa atthipaccayena saddhiṃ byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.</p>
  2083. <p class="centered">Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā.</p>
  2084. <p class="subhead">Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathā</p>
  2085. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0387"></a> evaṃ uddesaniddesato dassitesu imesu catuvīsatiyā paccayesu ñāṇacārassa visadabhāvatthaṃ <a name="V0.0385"></a> anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato, ekadhammassa anekapaccayabhāvato, ekapaccayassa anekapaccayabhāvato, paccayasabhāgato, paccayavisabhāgato, yugaḷakato, janakājanakato, sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikato, rūpaṃ rūpassātiādivikappato, bhavabhedatoti imesaṃ dasannaṃ padānaṃ vasena pakiṇṇakavinicchayo veditabbo. Tattha <span class="bld">anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato</span>ti etesu hi ṭhapetvā kammapaccayaṃ avasesesu tevīsatiyā paccayesu anekadhammā ekato paccayā honti. Kammapaccayo pana eko cetanādhammoyevāti evaṃ tāvettha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato vinicchayo veditabbo.</p>
  2086. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekadhammassa anekapaccayabhāvato</span>ti hetupaccaye tāva amoho eko dhammo. So purejātakammāhārajhānapaccayova na hoti, sesānaṃ vīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Alobhādosā indriyamaggapaccayāpi na honti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Ārammaṇapaccaye rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo; tathā manodhātuyā ahetukamanoviññāṇadhātuyā ca. Sahetukāya pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasenāpi paccayo hoti. Iminā nayena sabbesaṃ ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāvo veditabbo.</p>
  2087. <p class="bodytext">Adhipatipaccaye ārammaṇādhipatino ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Sahajātādhipatīsu vīmaṃsā amohahetu viya vīsatidhā paccayo hoti. Chando hetupurejātakammaāhāraindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Cittaṃ hetupurejātakammajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Vīriyaṃ hetupurejātakammāhārajhānapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti.</p>
  2088. <p class="bodytext">Anantarapaccaye <a name="M0.0388"></a> ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’tiādinā nayena vuttesu catūsu khandhesu vedanākkhandho hetupurejātakammāhāramaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Saññākkhandho indriyajhānapaccayopi na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo <a name="V0.0386"></a> hoti. Saṅkhārakkhandhe hetū hetupaccaye vuttanayena, chandavīriyāni adhipatipaccaye vuttanayeneva paccayā honti. Phasso hetupurejātakammaindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Cetanā hetupurejātaindriyajhānamaggapaccayo na hoti. Sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vitakko hetupurejātakammāhārindriyapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vicāro maggapaccayopi na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Pīti tesaññeva vasena paccayo hoti. Cittekaggatā hetupurejātakammāhārapaccayo na hoti, sesānaṃ vīsatiyā vasena paccayo hoti. Saddhā hetupurejātakammāhārajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Sati tehi ceva maggapaccayena cāti ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Jīvitindriyaṃ saddhāya vuttānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Hirottappaṃ tato indriyapaccayaṃ apanetvā sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Tathā kāyapassaddhādīni yugaḷakāni, yevāpanakesu adhimokkhamanasikāratatramajjhattatā karuṇāmuditā ca. Viratiyo pana tehi ceva maggapaccayena cāti aṭṭhārasadhā paccayā honti. Micchādiṭṭhi tato vipākapaccayaṃ apanetvā sattarasadhā, micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhā. Ahirikaṃ anottappaṃ māno thinaṃ middhaṃ uddhaccanti ime hetupurejātakammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayā na honti, sesānaṃ pana soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā pannarasadhā viññāṇakkhandhassa. Adhipatipaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Samanantarapaccayepi eseva nayo.</p>
  2089. <p class="bodytext">Sahajātapaccaye catūsu tāva khandhesu ekekassa dhammassa anekapaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Cattāri mahābhūtāni ārammaṇaārammaṇādhipatisahajātaaññamaññanissayaupanissayapurejātaatthiavigatavasena <a name="M0.0389"></a> navadhā paccayā honti. Hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hoti. Aññamaññapaccaye apubbaṃ natthi. Nissayapaccaye cakkhāyatanādīni ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Upanissaye apubbaṃ natthi. Purejātapaccaye rūpasaddagandharasāyatanāni ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Ettakamevettha apubbaṃ. Pacchājātādīsu apubbaṃ natthi. Āhārapaccaye kabaḷīkārāhāro <a name="V0.0387"></a> ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayaāhāraatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Indriyādīsu apubbaṃ natthi. Evamettha ekadhammassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2090. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapaccayassa anekapaccayabhāvato</span>ti hetupaccayādīsu yassa kassaci ekassa paccayassa yenākārena yenatthena yo paccayuppannānaṃ paccayo hoti, taṃ ākāraṃ taṃ atthaṃ avijahitvāva aññehipi yehākārehi yehi atthehi so tasmiññeva khaṇe tesaṃ dhammānaṃ anekapaccayabhāvaṃ gacchati, tato anekapaccayabhāvato tassa vinicchayo veditabboti attho. Seyyathidaṃ – amoho hetupaccayo, so hetupaccayattaṃ avijahantova adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Alobhādosā tato adhipatiindriyamaggapaccaye tayo apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Idaṃ vipākahetūsuyeva labbhati, kusalakiriyesu pana vipākapaccayatā parihāyati. Lobhadosamohā te tayo vipākañcāti cattāro apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.</p>
  2091. <p class="bodytext">Ārammaṇapaccayo taṃ ārammaṇapaccayattaṃ avijahantaṃyeva ārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi sattahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, arūpadhammānaṃ pana atītānāgatānaṃ vā rūpadhammānaṃ ārammaṇapaccayabhāve sati ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayamattaññeva uttari <a name="M0.0390"></a> labbhati. Adhipatipaccaye vīmaṃsā amohasadisā. Chando adhipatipaccayo adhipatipaccayattaṃ avijahantova sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vīriyaṃ tesañceva indriyamaggapaccayānañcāti imesaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Cittaṃ tato maggapaccayaṃ apanetvā āhārapaccayaṃ pakkhipitvā imesaṃ vasena adhipatipaccayato uttari dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ārammaṇādhipatino pana heṭṭhā ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo.</p>
  2092. <p class="bodytext">Anantarasamanantarapaccayā anantarasamanantarapaccayattaṃ avijahantāva upanissayakammaāsevananatthivigatānaṃ <a name="V0.0388"></a> vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Sahajātapaccayo sahajātapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatiaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedo vatthusahajātādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ abhāvopi veditabbo. Aññamaññapaccayepi eseva nayo.</p>
  2093. <p class="bodytext">Nissayapaccayo nissayapaccayattaṃ avijahantova catuvīsatiyā paccayesu attano nissayapaccayattañceva anantarasamanantarapacchājātaāsevananatthivigatapaccaye ca cha apanetvā sesānaṃ vasena aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vatthunissayādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ ābhāvopi veditabbo.</p>
  2094. <p class="bodytext">Upanissayapaccaye ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatisadiso. Anantarūpanissayo anantarūpanissayapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantarakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi chahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Pakatūpanissayo pakatūpanissayova. Purejātapaccayo attano purejātapaccayattaṃ avijahantova ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayaindriyavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi <a name="M0.0391"></a> aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaniddesova ārammaṇapurejāte panettha nissayaindriyavippayuttapaccayatā na labbhati. Ito uttaripi labbhamānālabbhamānaṃ veditabbaṃ. Pacchājātapaccayo attano pacchājātapaccayabhāvaṃ avijahantova vippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi tīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āsevanapaccayo āsevanapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraupanissayanatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.</p>
  2095. <p class="bodytext">Kammapaccayo kammapaccayattaṃ avijahantova ekakkhaṇiko tāva sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi navahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Nānākkhaṇiko upanissayaanantarasamanantaranatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vipākapaccayo <a name="V0.0389"></a> vipākapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āhārapaccaye kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Sesā tayo āhārapaccayattaṃ avijahantāva yathānurūpaṃ adhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaindriyasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.</p>
  2096. <p class="bodytext">Indriyapaccaye rūpino pañcindriyā indriyapaccayattaṃ avijahantāva nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Rūpajīvitindriyampi indriyapaccayattaṃ avijahantaññeva atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Arūpino indriyānipi yathānurūpaṃ indriyapaccayattaṃ avijahantāneva hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaāhārajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Jhānapaccayo jhānapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ <a name="M0.0392"></a> sahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Maggapaccayo maggapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasena aparehipi dvādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.</p>
  2097. <p class="bodytext">Sampayuttapaccayo sampayuttapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo vippayuttapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatasaṅkhāte cha paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Tattha rūpassa ca arūpassa ca paccayavibhāgo veditabbo. Atthipaccayo atthipaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevananatthivigatasaṅkhāte pañca paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehi aṭṭhārasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Natthipaccayavigatapaccayā anantarapaccayasadisā<a name="V0.0390"></a>. Avigatapaccayo atthipaccayasadisoyevāti evamettha ekapaccayassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2098. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayasabhāgato</span>ti etesu hi catuvīsatiyā paccayesu anantarasamanantaraanantarūpanissayaāsevananatthivigatā sabhāgā, tathā ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayāti iminā upāyenettha paccayasabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2099. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayavisabhāgato</span>ti purejātapaccayo panettha pacchājātapaccayena visabhāgo, tathā sampayuttapaccayo vippayuttapaccayena, atthipaccayo natthipaccayena, vigatapaccayo avigatapaccayenāti iminā upāyenettha paccayavisabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2100. <p class="bodytext"><span class="bld">Yugaḷakato</span>ti etesu ca atthasarikkhatāya, saddasarikkhatāya, kālapaṭipakkhatāya, hetuphalatāya, aññamaññapaṭipakkhatāyāti imehi kāraṇehi yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Anantarasamanantarā hi atthasarikkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma; nissayūpanissayā saddasarikkhatāya, purejātapacchājātā <a name="M0.0393"></a> kālapaṭipakkhatāya, kammapaccayavipākapaccayā hetuphalatāya, sampayuttavippayuttapaccayā aññamaññapaṭipakkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma, tathā atthinatthipaccayā, vigatāvigatapaccayā cāti evamettha yugaḷakatopi viññātabbo vinicchayo. <span class="bld">Janakājanakato</span>ti etesu ca anantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanapaccayā nānākkhaṇiko, kammapaccayo, natthivigatapaccayāti ime paccayā janakāyeva, na ajanakā. Pacchājātapaccayo kevalaṃ upatthambhakoyeva, na janako. Sesā janakā ca ajanakā ca upatthambhakā cāti attho. Evamettha janakājanakatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2101. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikato</span>ti etesu ca sahajātanissayaatthiavigatapaccayā sabbaṭṭhānikā nāma, sabbesaṃ saṅkhatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Etehi vinā uppajjamāno ekadhammopi natthīti. Ārammaṇaārammaṇādhipatianantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā asabbaṭṭhānikā nāma. Na sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā, arūpakkhandhānaññeva pana ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Arūpadhammāyeva hi etehi uppajjanti, na rūpadhammā. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva <a name="V0.0391"></a> yathākkamena paccayabhāvato. Vuttāvasesāpi ekaccānaṃ rūpārūpadhammānaṃ uppattihetuto na sabbaṭṭhānikāti evamettha sabbaṭṭhānikā sabbaṭṭhānikatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2102. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ rūpassātiādivikappato</span>ti etesu ca catuvīsatiyā paccayesu ekapaccayopi ekantena rūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāma natthi, ekantena pana rūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Purejātapaccayo. Purejātapaccayo hi ekantena rūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo nāmātipi natthi, ekantena pana arūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatavasena chabbidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena arūpameva hutvāpi ekantena rūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Pacchājātapaccayo. So hi ekantena <a name="M0.0394"></a> arūpaṃ hutvā rūpasseva paccayo hoti; ekantena pana arūpadhammova hutvā rūpārūpānaṃ paccayopi atthi. Kataro panesoti? Hetukammavipākajhānamaggavasena pañcavidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā rūpadhammānaṃ arūpadhammānampi paccayo hoti. Ekantena pana rūpārūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāmātipi natthi, arūpasseva pana hoti. Kataro panesoti? Ārammaṇapaccayo ceva upanissayapaccayo ca. Idañhi dvayaṃ ekantena rūpārūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpārūpameva hutvā pana rūpārūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavasena navavidho. So hi sabbopi ekantena rūpārūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo hotīti evamettha rūpaṃ rūpassātiādivikappatopi viññātabbo vinicchayo.</p>
  2103. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavabhedato</span>ti imesu pana catuvīsatiyā paccayesu pañcavokārabhave tāva na koci paccayo na labbhati nāma. Catuvokārabhave pana tayo purejātapacchājātavippayuttapaccaye apanetvā sesā ekavīsatimeva labbhanti. Ekavokārabhave sahajātaaññamaññanissayakammaindriyaatthiavigatavasena satteva labbhanti. Bāhire pana anindriyabaddharūpe sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena pañceva labbhantīti evamettha bhavabhedatopi viññātabbo vinicchayoti.</p>
  2104. <p class="centered">Paccayaniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2105. <p class="title">Pucchāvāro</p>
  2106. <p class="title">1. Paccayānulomavaṇṇanā</p>
  2107. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0392"></a> anulomapaṭṭhānādīsu tikapaṭṭhānādivasena catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhāne paṭṭhānamahāpakaraṇe ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā, te paccaye eva tāva iminā mātikānikkhepapaccayavibhaṅgasaṅkhātena vārena uddesato ca niddesato ca dassetvā, idāni ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te <a name="M0.0395"></a> tikādayo imesaṃ paccayānaṃ vasena vitthāretvā dassetuṃ ekekaṃ tikadukaṃ nissāya sattahi mahāvārehi desanā katā. Tesaṃ imāni nāmāni – paṭiccavāro, sahajātavāro, paccayavāro, nissayavāro, saṃsaṭṭhavāro, sampayuttavāro, pañhāvāroti.</p>
  2108. <p class="bodytext">Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ paṭiccābhidhānavasena vutto <span class="bld">paṭiccavāro</span> nāma. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo’’ti evaṃ sahajātābhidhānavasena vutto <span class="bld">sahajātavāro</span> nāma. So purimena paṭiccavārena atthato ninnānākaraṇo. Paṭiccābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sahajātābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Dvīsupi cetesu rūpārūpadhammavasena paccayā ceva paccayuppannadhammā ca veditabbā. Te ca kho sahajātāva, na purejātapacchājātā labbhanti. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti evaṃ paccayābhidhānavasena vutto pana <span class="bld">paccayavāro</span> nāma. Sopi purimavāradvayaṃ viya rūpārūpadhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purejātopi labbhati. Ayamassa purimavāradvayato viseso. Tadanantaro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ nissāya kusalo dhammo’’ti evaṃ nissayābhidhānavasena vutto <span class="bld">nissayavāro</span> nāma. So purimena paccayavārena atthato ninnānākaraṇo. Paccayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, nissayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Tato paraṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho kusalo dhammo’’ti evaṃ saṃsaṭṭhābhidhānavasena vutto <span class="bld">saṃsaṭṭhavāro</span> nāma. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sampayutto kusalo dhammo’’ti evaṃ sampayuttābhidhānavasena vutto <span class="bld">sampayuttavāro</span> nāma. So purimena saṃsaṭṭhavārena atthato ninnānākaraṇo. Saṃsaṭṭhābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sampayuttābhidhānavasena <a name="V0.0393"></a> dutiyo. Dvīsupi cetesu arūpadhammavaseneva paccayā paccayuppannā ca veditabbā. Sattamavāre pana yasmā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena te te pañhe uddharitvā puna ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā, tasmā so vāro pañhānaṃ sādhukaṃ vibhattattā <span class="bld">pañhāvāro</span>tveva saṅkhyaṃ gato. Rūpārūpadhammavaseneva panettha paccayāpi paccayuppannāpi veditabbā.</p>
  2109. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0396"></a> yo tāva esa sabbapaṭhamo paṭiccavāro nāma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesavāro paṭhamo, pucchāvārotipi vuccati. Paṇṇattivārotipi tasseva nāmaṃ. So hi kusalādayo paṭicca kusalādīnaṃ hetupaccayādīnaṃ vasena uddiṭṭhattā uddesavāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā pucchitattā pucchāvāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā paññāpitattā paṇṇattivārotipi vutto.</p>
  2110. <p class="bodytext"><a name="para25-34"></a><span class="paranum">25-34</span>. Tattha <span class="bld">siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā</span>ti parikappapucchā. Ayañhettha attho – yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti atha vā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccayā siyāti ayamettha attho. Tattha <span class="bld">paṭī</span>ti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paṭipuggalo, sadisabhāgo ca paṭibhāgoti vuccati. <span class="bld">Iccā</span>ti gamanussukkavacanametaṃ. Ubhayaṃ ekato katvā <span class="bld">paṭiccā</span>ti paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kusalo dhammo</span>ti evaṃ sahuppattibhāvena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti pucchati. Atha vā <span class="bld">paṭiccā</span>ti paccayaṃ katvā. Taṃ pana paccayakaraṇaṃ purejātepi paccaye labbhati sahajātepi. Idha sahajātaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo</span>tiādīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi sahajātavasena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo natthi, imasmiṃ pana pucchāvāre yampi vissajjiyamānaṃ atthato labbhati, yampi na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāvasena uddhaṭaṃ. Parato pana vissajjane yaṃ na labbhati, taṃ pahāya yaṃ labbhati, tadeva vissajjitaṃ.</p>
  2111. <p class="bodytext">Evamettha pucchānaṃ atthañceva pucchāgatiñca ñatvā idāni gaṇanavasena pucchāparicchedo veditabbo<a name="V0.0394"></a>. Ettha hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso pucchā, puna tadevādiṃ katvā kusalābyākatādivasena dukappabhedantā tisso, puna tadevādiṃ katvā tikantā ca ekā, evaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalādikā <a name="M0.0397"></a> satta pucchā, tathā akusalādikā, tathā abyākatādikā, tathā kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sabbāpi sattannaṃ sattakānaṃ vasena kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ pucchā.</p>
  2112. <p class="bodytext">Tattha ekamūlakāvasānā nava, ekamūladukāvasānā nava, ekamūlatikāvasānā tisso, dukamūlaekāvasānā nava, dukamūladukāvasānā nava, dukamūlatikāvasānā tisso, tikamūlaekāvasānā tisso, tikamūladukāvasānā tisso, tikamūlatikāvasānā ekāti evametā mūlavasenāpi veditabbā. Yathā ca hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ, ārammaṇapaccayādīsupi tathevāti sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu –</p>
  2113. <p class="gatha1">Sahassamekañca sataṃ, chasattati punāparā;</p>
  2114. <p class="gathalast">Pucchā sampiṇḍitā honti, nayamhi ekamūlake.</p>
  2115. <p class="bodytext"><a name="para35-36"></a><span class="paranum">35-36</span>. Tato paraṃ <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇapaccayā</span>ti dumūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇaduko…pe… hetuavigatadukoti hetupaccayena saddhiṃ tevīsati dukā honti. Tesu hetupaccaye viya hetārammaṇadukepi ekūnapaññāsaṃ pucchā, tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā. Yathā ca hetārammaṇaduke ekūnapaññāsaṃ tathā hetādhipatidukādīsupi. Tattha paṭhamapucchāvasena hetādhipatiduko, hetānantaraduko, hetusamanantaradukoti paṭipāṭiyā tayo duke dassetvā pariyosāne hetuavigataduko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Pucchāparicchedo panettha evaṃ veditabbo.</p>
  2116. <p class="gatha1">Sahassamekañca sataṃ, sattavīsatimeva ca;</p>
  2117. <p class="gathalast">Dukesu tevīsatiyā, pucchā honti dumūlake.</p>
  2118. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Tato paraṃ <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā</span>ti timūlakanayo āraddho. Tattha <a name="V0.0395"></a> hetārammaṇadukena saddhiṃ adhipatipaccayādīsu bāvīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena bāvīsati tikā honti. Tesu paṭhamapucchāvasena paṭhamattikañca dutiyattikañca dassetvā pariyosānatiko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Yathā pana <a name="M0.0398"></a> dukesu, evaṃ tikesupi ekamekasmiṃ tike ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi bāvīsatiyā tikesu –</p>
  2119. <p class="gatha1">Sahassamekaṃ pucchānaṃ, aṭṭhasattatimeva ca;</p>
  2120. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi tikamūlake.</p>
  2121. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Tato paraṃ <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā anantarapaccayā</span>ti catumūlakanayo āraddho. Tattha paṭhamattikena saddhiṃ anantarapaccayādīsu ekavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekavīsati catukkā honti. Tesu dve catukke dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Idhāpi ekamekasmiṃ catukke ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi ekavīsatiyā catukkesu –</p>
  2122. <p class="gatha1">Sahassamekaṃ pucchānaṃ, ekūnatiṃsa punāparā;</p>
  2123. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi catumūlake.</p>
  2124. <p class="bodytext">Tato paraṃ pañcamūlakaṃ ādiṃ katvā yāva sabbamūlakā desanā katā, taṃ sabbaṃ saṅkhipitvā heṭṭhā vuttañca upari vattabbañca ekato katvā pāḷiyaṃ ‘‘ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ, pañcamūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti nayo dassito. Tattha ekamūlakādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Pañcamūlake pana paṭhamacatukkena saddhiṃ samanantarapaccayādīsu samavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena samavīsati pañcakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2125. <p class="gatha1">Satāni nava pucchānaṃ, asīti ca punāparā;</p>
  2126. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi pañcamūlake.</p>
  2127. <p class="bodytext">Chamūlake paṭhamapañcakena saddhiṃ sahajātapaccayādīsu ekūnavīsatiyā paccayesu ekamekassa <a name="V0.0396"></a> yojanāvasena ekūnavīsati chakkā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2128. <p class="gatha1">Satāni nava pucchānaṃ, ekatiṃsa tatoparā;</p>
  2129. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi chakkamūlake.</p>
  2130. <p class="bodytext">Sattamūlake <a name="M0.0399"></a> paṭhamachakkena saddhiṃ aññamaññapaccayādīsu aṭṭhārasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭhārasa sattakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2131. <p class="gatha1">Satāni aṭṭha pucchānaṃ, dvāsīti ca tatoparā;</p>
  2132. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi sattamūlake.</p>
  2133. <p class="bodytext">Aṭṭhamūlake paṭhamasattakena saddhiṃ nissayapaccayādīsu sattarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena sattarasa aṭṭhakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2134. <p class="gatha1">Satāni aṭṭha pucchānaṃ, tettiṃsā ca tatoparā;</p>
  2135. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi aṭṭhamūlake.</p>
  2136. <p class="bodytext">Navamūlake paṭhamaaṭṭhakena saddhiṃ upanissayapaccayādīsu soḷasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena soḷasa navakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2137. <p class="gatha1">Satāni <a name="V0.0397"></a> satta pucchānaṃ, caturāsīti tatoparā;</p>
  2138. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi navamūlake.</p>
  2139. <p class="bodytext">Dasamūlake paṭhamanavakena saddhiṃ purejātapaccayādīsu pannarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pannarasa dasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2140. <p class="gatha1">Satāni satta pucchānaṃ, pañcatiṃsa tatoparā;</p>
  2141. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, nayamhi dasamūlake.</p>
  2142. <p class="bodytext">Ekādasamūlake paṭhamadasakena saddhiṃ pacchājātapaccayādīsu cuddasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cuddasa ekādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2143. <p class="gatha1">Cha satāni ca pucchānaṃ, chaḷāsīti tatoparā;</p>
  2144. <p class="gathalast">Nayamhi pucchā gaṇitā, ekādasakamūlake.</p>
  2145. <p class="bodytext">Dvādasamūlake paṭhamaekādasakena saddhiṃ āsevanapaccayādīsu terasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena terasa dvādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2146. <p class="gatha1">Cha <a name="M0.0400"></a> satāni ca pucchānaṃ, sattatiṃsa tatoparā;</p>
  2147. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye dvādasamūlake.</p>
  2148. <p class="bodytext">Terasamūlake paṭhamadvādasakena saddhiṃ kammapaccayādīsu dvādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dvādasa terasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2149. <p class="gatha1">Satāni pañca pucchānaṃ, aṭṭhāsīti punāparā;</p>
  2150. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye terasamūlake.</p>
  2151. <p class="bodytext">Cuddasamūlake paṭhamaterasakena saddhiṃ vipākapaccayādīsu ekādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekādasa cuddasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2152. <p class="gatha1">Satāni pañca pucchānaṃ, tiṃsa cātha navāparā;</p>
  2153. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye cuddasamūlake.</p>
  2154. <p class="bodytext">Pannarasamūlake <a name="V0.0398"></a> paṭhamacuddasakena saddhiṃ āhārapaccayādīsu dasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dasa pannarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2155. <p class="gatha1">Satāni cattāri pucchānaṃ, navuti ca tatoparā;</p>
  2156. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye pannarasamūlake.</p>
  2157. <p class="bodytext">Soḷasamūlake paṭhamapannarasakena saddhiṃ indriyapaccayādīsu navasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena nava soḷasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2158. <p class="gatha1">Satāni cattāri cattā-līsekā ceva punāparā;</p>
  2159. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye soḷasamūlake.</p>
  2160. <p class="bodytext">Sattarasamūlake paṭhamasoḷasakena saddhiṃ jhānapaccayādīsu aṭṭhasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭha sattarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2161. <p class="gatha1">Satāni tīṇi pucchānaṃ, navuti dve punāparā;</p>
  2162. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye sattarasamūlake.</p>
  2163. <p class="bodytext">Aṭṭhārasamūlake <a name="M0.0401"></a> paṭhamasattarasakena saddhiṃ maggapaccayādīsu sattasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena satta aṭṭhārasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2164. <p class="gatha1">Satāni tīṇi pucchānaṃ, tecattārīsameva ca;</p>
  2165. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye aṭṭhārasamūlake.</p>
  2166. <p class="bodytext">Ekūnavīsatimūlake paṭhamaaṭṭhārasakena saddhiṃ sampayuttapaccayādīsu chasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cha ekūnavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2167. <p class="gatha1">Dve <a name="V0.0399"></a> satā navuti ceva, catasso ca punāparā;</p>
  2168. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye ekūnavīsatike.</p>
  2169. <p class="bodytext">Vīsatimūlake paṭhamaekūnavīsatikena saddhiṃ vippayuttapaccayādīsu pañcasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pañcavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2170. <p class="gatha1">Dve satā honti pucchānaṃ, cattālīsā ca pañca ca;</p>
  2171. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye vīsatimūlake.</p>
  2172. <p class="bodytext">Ekavīsatimūlake paṭhamavīsatikena saddhiṃ atthipaccayādīsu catūsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cattāro ekavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2173. <p class="gatha1">Sataṃ chanavuti ceva, pucchā honti sampiṇḍitā;</p>
  2174. <p class="gathalast">Gaṇitā lakkhaṇaññūhi, ekavīsatike naye.</p>
  2175. <p class="bodytext">Dvāvīsatimūlake paṭhamaekavīsatikena saddhiṃ natthipaccayādīsu tīsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena tayo dvāvīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2176. <p class="gatha1">Cattālīsādhikaṃ sataṃ, satta ceva punāparā;</p>
  2177. <p class="gathalast">Pucchā gaṇanato honti, naye dvāvīsatimūlake.</p>
  2178. <p class="bodytext">Tevīsatimūlake <a name="M0.0402"></a> paṭhamadvāvīsatikena saddhiṃ dvīsu vigatāvigatapaccayesu ekamekassa yojanāvasena dve tevīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –</p>
  2179. <p class="gatha1">Aṭṭhanavutimevidha, pucchā gaṇanato matā;</p>
  2180. <p class="gathalast">Nayamhi tevīsatime, tevīsatikamūlake.</p>
  2181. <p class="bodytext">Catuvīsatimūlako <a name="V0.0400"></a> pana sabbapaccayānaṃ samodhānavasena veditabbo, teneva sabbamūlakoti vutto. Tattha ekūnapaññāsameva pucchā hontīti sabbāpetā hetupaccayapadameva gahetvā ekamūlakādīnaṃ sabbamūlakapariyosānānaṃ vasena satthārā devaparisati vitthārato vibhattā pucchā idha saṅkhepena dassitā.</p>
  2182. <p class="bodytext">Tāsaṃ pana sabbāsampi ayaṃ gaṇanapiṇḍo – ekamūlakanayasmiñhi ekādasa satāni chasattati ca pucchā āgatā. Hetupaccayanaye teneva mūlakena ekūnapaññāsaṃ katvā imasmiṃ hetupaccayamūlake gahetabbā, sesā sesapaccayamūlakesu pakkhipitabbā. Dumūlake sattavīsāni ekādasa satāni, timūlake sahassaṃ aṭṭhasattati ca, catumūlake sahassaṃ ekūnatiṃsañca, pañcamūlake asītādhikāni nava satāni, chamūlake ekatiṃsāni nava satāni, sattamūlake dvāsītāni aṭṭha satāni, aṭṭhamūlake tettiṃsāni aṭṭha satāni, navamūlake caturāsītāni satta satāni, dasamūlake pañcatiṃsāni satta satāni, ekādasamūlake chāsītāni cha satāni, dvādasamūlake sattatiṃsāni cha satāni, terasamūlake aṭṭhāsītāni pañca satāni, cuddasamūlake ekūnacattālīsāni pañca satāni, pannarasamūlake navutāni cattāri satāni, soḷasamūlake ekacattālīsāni cattāri sattāni, sattarasamūlake dvānavutāni tīṇi satāni, aṭṭhārasamūlake tecattālīsāni tīṇi satāni, ekūnavīsatimūlake catunavutāni dve satāni, vīsatimūlake pañcacattālīsāni dve satāni, ekavīsatimūlake chanavutisataṃ, dvāvīsatimūlake sattacattālīsasataṃ, tevīsatimūlake aṭṭhanavuti, sabbamūlake ekūnapaññāsāti evaṃ hetupadaṃ ādiṃ katvā vibhattesu ekamūlakādīsu –</p>
  2183. <p class="gatha1">Cuddaseva sahassāni, puna satta satāni ca;</p>
  2184. <p class="gathalast">Pucchā hetupadasseva, ekamūlādibhedatoti.</p>
  2185. <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><span class="paranum">39-40</span>. Evaṃ <a name="M0.0403"></a> hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlakanayā pucchābhedaṃ dassetvā idāni ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya ārammaṇapaccayā hetupaccayā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ārammaṇapaccayā hetupaccayā</span>ti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito. Tato paraṃ <span class="bld">ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā</span>ti dukamūlakaṃ āraddhaṃ. Tattha imaṃ paṭhamadukañceva <a name="V0.0401"></a> ārammaṇāvigatadukañca dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. <span class="bld">Ārammaṇapaccayā hetupaccayā</span>ti ayaṃ osānadukopi na dassito. Sace pana katthaci vācanāmagge sandissati, sveva vācanāmaggo gahetabbo. Tato paraṃ ārammaṇapaccayavasena tikamūlakādayo adassetvāva adhipatipaccayaṃ ādiṃ katvā ekakādayo dassetuṃ <span class="bld">adhipatipaccayā, anantarapaccayā, samanantarapaccayā, sahajātapaccayā, aññamaññapaccayā</span>ti ettakameva vuttaṃ, taṃ ekamūlakavasena vā sabbamūlakavasena vā veditabbaṃ.</p>
  2186. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Tato paraṃ avigatapaccayaṃ ādiṃ katvā dumūlakameva dassetuṃ – <span class="bld">avigatapaccayā hetupaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha avigatahetuduko, avigatārammaṇaduko, avigatādhipatidukoti paṭipāṭiyā tayo duke vatvā pariyosāne ca avigatavigataduko eko duko dassito. Tato avigatapaccayavaseneva timūlakaṃ dassetuṃ – ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā anantarapaccayā’’ti evaṃ paṭipāṭiyā tayo tike vatvā ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā vigatapaccayā’’ti pariyosānattiko vutto. Tato avigatapaccayavaseneva catumūlakaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā anantarapaccayā’’ti dve catukke vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ, sesaṃ sabbaṃ saṅkhittaṃ. Tassa saṅkhittabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tasmā yathā hetupaccayaṃ ādiṃ katvā hetuādipadavasena ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsaṃ, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekamekassa <a name="M0.0404"></a> padassa ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede sattasatādhikāni cuddasa pucchā sahassāni honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –</p>
  2187. <p class="gatha1">Dvāpaññāsasahassāna-ṭṭhasatāni tīṇi satasahassāni;</p>
  2188. <p class="gathalast">Kusalattikassa pucchā, anulomanayamhi suvibhattā.</p>
  2189. <p class="bodytext">Yathā <a name="V0.0402"></a> ca kusalattikassa, evaṃ vedanāttikādīnampīti sabbesupi dvāvīsatiyā tikesu –</p>
  2190. <p class="gatha1">Ekasaṭṭhisahassāni, cha satāni sattasattati;</p>
  2191. <p class="gathalast">Satasahassāni pucchānaṃ, tikabhede pabhedato.</p>
  2192. <p class="bodytext">Saṅkhittā vācanāmagge.</p>
  2193. <p class="bodytext">Dukesu pana ‘‘siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cāti ekamekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava pucchā honti. Tāsu hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake dvesatāni soḷasa ca pucchā honti. Tāsu hetupaccayasseva aññena asammissā nava pucchā gahetabbā, sesā aṭṭha vārena gahitā.</p>
  2194. <p class="bodytext">Tāsaṃ dukamūlakādīsu tevīsatiyā vāresu ekekaṃ navakaṃ apanetvā yāva sabbamūlakā ayaṃ gaṇanaparicchedo – dukamūlake tāva ekamūlake dassitesu dvīsu soḷasādhikesu pucchāsatesu nava apanetvā dvesatāni satta ca pucchā honti, tato nava apanetvā timūlake aṭṭhanavutisataṃ. Evaṃ purimapurimato nava nava apanetvā catumūlake ekūnanavutisataṃ, pañcamūlake asītisataṃ, chamūlake ekasattatisataṃ, sattamūlake dvāsaṭṭhisataṃ, aṭṭhamūlake tepaṇṇāsasataṃ, navamūlake <a name="M0.0405"></a> catucattālīsasataṃ, dasamūlake pañcatiṃsasataṃ, ekādasamūlake chabbīsasataṃ, dvādasamūlake sattarasādhikasataṃ, terasamūlake aṭṭhādhikasataṃ, cuddasamūlake navanavuti, pannarasamūlake navuti, soḷasamūlake ekāsīti, sattarasamūlake dvāsattati, aṭṭhārasamūlake tesaṭṭhi, ekūnavīsatimūlake catupaññāsaṃ, vīsatimūlake pañcacattālīsaṃ, ekavīsatimūlake chattiṃsaṃ, dvāvīsatimūlake sattavīsa, tevīsatimūlake aṭṭhārasa, sabbamūlake navāti. Yathā panetāni hetupaccayavasena ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake nava, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekekassa padassa <a name="V0.0403"></a> ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake navāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede dve pucchā sahassāni sattasatāni ca pucchā honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –</p>
  2195. <p class="gatha1">Catusaṭṭhisahassāni, puna aṭṭhasatāni ca;</p>
  2196. <p class="gathalast">Pucchā hetudukasseva, anulomanaye matā.</p>
  2197. <p class="bodytext">Yathā ca hetudukassa, evaṃ sahetukadukādīnampīti sabbasmimpi dukasate –</p>
  2198. <p class="gatha1">Saṭṭhi satasahassāni, cattāri ca tatoparaṃ;</p>
  2199. <p class="gathalast">Asīti ca sahassāni, pucchā dukasate vidū.</p>
  2200. <p class="bodytext">Ayaṃ tāva suddhike tikapaṭṭhāne ceva dukapaṭṭhāne ca pucchānaṃ gaṇanaparicchedo.</p>
  2201. <p class="bodytext">Yaṃ pana tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā <span class="bld">dukatikapaṭṭhānaṃ</span> nāma desitaṃ, tattha ‘‘siyā hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.</p>
  2202. <p class="bodytext">Yampi tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā <span class="bld">tikadukapaṭṭhānaṃ</span> nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ <a name="M0.0406"></a> dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.</p>
  2203. <p class="bodytext">Yampi tato paraṃ tike tikesuyeva pakkhipitvā <span class="bld">tikatikapaṭṭhānaṃ</span> nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ sesehi ekavīsatiyā <a name="V0.0404"></a> tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.</p>
  2204. <p class="bodytext">Yampi tato paraṃ duke dukesuyeva pakkhipitvā <span class="bld">dukadukapaṭṭhānaṃ</span> nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā hetuṃ sahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetu sahetuko dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ sesehi navanavutiyā dukehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. Tathāgatena hi sabbampetaṃ pabhedaṃ dassetvāva devaparisāya dhammo desito, dhammasenāpatissa pana tena ‘‘ajja idañcidañca desita’’nti saṅkhipitvā nayadassanamatteneva desanā akkhātā. Therenāpi saṅkhipitvāva vācanāmaggo pavattito, so therena pavattitanayeneva saṅgītikāle saṅgahaṃ āropito.</p>
  2205. <p class="bodytext">Taṃ panassa saṅkhepanayaṃ dassetuṃ <span class="bld">tikañca paṭṭhānavara</span>nti ayaṃ gāthā ṭhapitā. Tassattho – <span class="bld">tikañca paṭṭhānavara</span>nti pavaraṃ tikapaṭṭhānañca. <span class="bld">Dukuttama</span>nti uttamaṃ seṭṭhaṃ dukapaṭṭhānañca. <span class="bld">Dukatikañcevā</span>ti dukatikapaṭṭhānañca. <span class="bld">Tikadukañcā</span>ti tikadukapaṭṭhānañca. <span class="bld">Tikatikañcevā</span>ti tikatikapaṭṭhānañca. <span class="bld">Dukadukañcā</span>ti dukadukapaṭṭhānañca. <span class="bld">Cha anulomamhi nayā sugambhīrā</span>ti ete tikapaṭṭhānādayo suṭṭhu gambhīrā cha nayā anulomamhi veditabbāti. Tattha dve anulomāni – dhammānulomañca paccayānulomañca. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ <a name="M0.0407"></a> anulomadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">dhammānulomaṃ</span> nāma. ‘‘Hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">paccayānulomaṃ</span> nāma.</p>
  2206. <p class="bodytext">Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ pavatte paccayānulome ete dhammānulome tikapaṭṭhānādayo ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti evamattho veditabbo. Tesu anulome tikapaṭṭhāne kusalattikamattasseva <a name="V0.0405"></a> vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.</p>
  2207. <p class="title">2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para42-44"></a><span class="paranum">42-44</span>. Idāni paccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya na hetupaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapucchāhi samappamāṇova pucchāparicchedo. Tenevettha ‘‘yathā anulome hetupaccayo vitthārito, evaṃ paccanīyepi nahetupaccayo vitthāretabbo’’ti vatvā puna pariyosāne ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Tevīsatimūlaka</span>nti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Pariyosāne pana sabbamūlakaṃ catuvīsatimūlakampi hotiyeva. Taṃ sabbaṃ saṅkhittamevāti.</p>
  2209. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikañca</span> <a name="M0.0408"></a> <span class="bld">paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā</span>ti etthāpi dve paccanīyāni – dhammapaccanīyañca paccayapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘na kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti paccanīyadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">dhammapaccanīyaṃ</span> nāma. ‘‘Nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ paccanīyadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">paccayapaccanīyaṃ</span> nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse na hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.</p>
  2210. <p class="bodytext">Tesu <a name="V0.0406"></a> anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.</p>
  2211. <p class="title">3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
  2212. <p class="bodytext"><a name="para45-48"></a><span class="paranum">45-48</span>. Idāni anulomapaccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā naārammaṇapaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘hetupaccayā naārammaṇapaccayā…pe… hetupaccayā naavigatapaccayā’’ti hetupadassa sesesu tevīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena hetupadādike ekamūlake tevīsati anulomapaccanīyāni. Tesu ekekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā sattavīsādhikāni ekādasa pucchāsatāni honti. Dumūlake pana hetārammaṇapadānaṃ sesesu dvāvīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ <a name="M0.0409"></a> yojanāvasena dvāvīsati anulomapaccanīyānīti evaṃ anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvā avasesānaṃ vasena pucchāgaṇanā veditabbā. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.</p>
  2213. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā</span>ti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva dve anulomapaccanīyāni – dhammānulomapaccanīyaṃ paccayānulomapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">dhammānulomapaccanīyaṃ</span> nāma. ‘‘Hetupaccayā naārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">paccayānulomapaccanīyaṃ</span> nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayānulomapaccanīyaṃ <a name="V0.0407"></a> sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulomapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayānulomapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.</p>
  2214. <p class="bodytext">Tesu anulome tikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulomapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.</p>
  2215. <p class="title">4. Paccanīyānulomavaṇṇanā</p>
  2216. <p class="bodytext"><a name="para49-52"></a><span class="paranum">49-52</span>. Idāni <a name="M0.0410"></a> paccanīyānulomaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya nahetupaccayā ārammaṇapaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapaccanīyapucchāhi samappamāṇo eva pucchāparicchedo. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.</p>
  2217. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā</span>ti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva dve paccayānulomāni – dhammapaccanīyānulomaṃ paccayapaccanīyānulomañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti paccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">dhammapaccanīyānulomaṃ</span> nāma. ‘‘Nahetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ paccayapaccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ <span class="bld">paccayapaccanīyānulomaṃ</span> nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāya <a name="V0.0408"></a> dhammapaccanīyānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse nahetupaccayā ārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīyānulome ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.</p>
  2218. <p class="bodytext">Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassapi vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassapi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīyānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.</p>
  2219. <p class="centered">Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2220. <p class="chapter">1. Kusalattikavaṇṇanā</p>
  2221. <p class="title">1. Paṭiccavāravaṇṇanā</p>
  2222. <p class="subhead">1. Paccayānulomaṃ</p>
  2223. <p class="subhead">(1.) Vibhaṅgavāro</p>
  2224. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Idāni <a name="M0.0411"></a> yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā. Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti. Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti, tāyeva <a name="V0.0409"></a> vissajjetuṃ ayaṃ <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā</span>tiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho.</p>
  2225. <p class="bodytext">Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti, atha kasmā dassitā? Nanu yā labhanti, tāyeva dassetabbāti? Āma, dassetabbā siyuṃ. Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike, duke, dukatike, tikaduke, tikatike, dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ. Kasmā? Yasmā yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu. Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti, tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā. Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā. Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tāyeva vissajjitāti veditabbā.</p>
  2226. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā</span>ti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho. <span class="bld">Kusalo dhammo</span>ti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo. <span class="bld">Uppajjatī</span>ti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati, nibbattatītipi attho<a name="M0.0412"></a>. Attānaṃ labhati, uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Hetupaccayā</span>ti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena.</p>
  2227. <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘uppajjeyyā’’ti pucchāya ‘‘uppajjatī’’ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati, taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ <span class="bld">kusalaṃ ekaṃ khandha</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">eka</span>nti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ. <span class="bld">Tayo khandhā</span>ti yo yo paccayabhāvena gahito, taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā. <span class="bld">Tayo khandhe</span>ti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito, taṃ ṭhapetvā sese tayo. <span class="bld">Dve khandhe</span>ti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeci <a name="V0.0410"></a> dve khandhe paṭicca. <span class="bld">Dve khandhā</span>ti ye ye paccayabhāvena gahitā, te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho.</p>
  2228. <p class="bodytext">Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā, dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi, tasmā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho, ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti na vuttaṃ. <span class="bld">Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatī</span>tiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānaṃ rūpa</span>nti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo.</p>
  2229. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipākābyākataṃ kiriyābyākata</span>nti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ, rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ. <span class="bld">Paṭisandhikkhaṇe</span>ti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vipākābyākata</span>nti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ. <span class="bld">Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā</span>ti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  2230. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ mahābhūta</span>ntiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekaṃ khandha</span>ntiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā. Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūte <a name="M0.0413"></a> paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ <span class="bld">mahābhūte</span> <a name="V0.0411"></a> <span class="bld">paṭicca cittasamuṭṭhāna</span>ntiādi vuttaṃ. Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ, itaradvayaṃ kasmā vuttanti? Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ. Yañhi heṭṭhā ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpa’’nti dassitaṃ, taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati, mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva, kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi. <span class="bld">Upādārūpa</span>nti tasseva ubhayassa visesanaṃ.</p>
  2231. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccā</span>ti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānaṃ rūpa</span>nti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ. ‘‘Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati. <span class="bld">Mahābhūte paṭicca upādārūpa</span>nti vuttanayena upādārūpampi. <span class="bld">Akusalañca abyākatañcā</span>ti pañhāvissajjanesupi eseva nayo. Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā. Etāyeva hi ettha labbhanti, sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā. Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo. Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma.</p>
  2232. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā. Teneva ca kāraṇena ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatvā ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti na vuttaṃ. Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Adhipatipaccaye <span class="bld">vipākābyākata</span>nti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘paṭisandhikkhaṇe’’ti na gahitaṃ. Sesaṃ hetupaccayasadisameva.</p>
  2234. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā.</p>
  2235. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Sahajātapaccaye <span class="bld">paṭisandhikkhaṇe</span>ti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ. Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘okkantikkhaṇe’’ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ, byañjanamattameva hettha nānanti. Apica ‘‘tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa <a name="M0.0414"></a> avakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408) vacanato <span class="bld">okkantī</span>ti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Paṭisandhī</span>ti sabbabhavasādhāraṇaṃ. Idha pana ‘‘kaṭattā ca rūpa’’ntiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā. Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti, tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā. <span class="bld">Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta</span>nti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ. Saṅkhepadesanā hi sā. Ayaṃ pana vitthāradesanā, tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādimāha. <span class="bld">Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā</span>ti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ. Mahābhūte paṭicca <span class="bld">kaṭattārūpa</span>nti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Upādārūpa</span>nti utusamuṭṭhānavaseneva.</p>
  2236. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Aññamaññapaccaye <a name="V0.0412"></a> <span class="bld">khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā</span>ti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ.</p>
  2237. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho, tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā, na sā gahitā. Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti, idha sahajātameva labbhati. Teneva vuttaṃ – ‘‘nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso’’ti.</p>
  2238. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti, tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti. Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti, ye pana labhanti, tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
  2239. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Purejātapaccaye <span class="bld">vatthuṃ purejātapaccayā</span>ti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. <span class="bld">Vipākābyākataṃ ekaṃ khandha</span>nti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti, taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ. Yepi kusalādayo <a name="M0.0415"></a> āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti, tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā. Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati. Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti, manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva. Tasmā idha na gahitaṃ. Khandhavasena hi ayaṃ desanā, na viññāṇadhātuvasena. ‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandha’’nti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā, na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti.</p>
  2240. <p class="bodytext">Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti, abyākatassapi upatthambhakova na janako, tasmā ‘‘uppajjati pacchājātapaccayā’’ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ.</p>
  2241. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti, labbhamānavasena pana ‘‘kiriyābyākata’’nti vuttaṃ. Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā.</p>
  2242. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Kammapaccaye <a name="V0.0413"></a> kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo, tathā kiriyābyākate. Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko. Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ. Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ. Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ.</p>
  2243. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. <span class="bld">Cittasamuṭṭhāna</span>nti vipākacittasamuṭṭhānameva. <span class="bld">Kaṭattārūpa</span>nti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca. <span class="bld">Upādārūpa</span>nti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ.</p>
  2244. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. <span class="bld">Cittasamuṭṭhāna</span>nti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ. <span class="bld">Āhārasamuṭṭhāna</span>nti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃ<a name="M0.0416"></a>. <span class="bld">Cittasamuṭṭhāna</span>nti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva. Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito, idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā.</p>
  2245. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni, idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā. Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā. Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti.</p>
  2246. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ, tenevettha ‘‘hetupaccayasadisa’’nti vuttaṃ.</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ, tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.</p>
  2248. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Vippayuttapaccaye <a name="V0.0414"></a> <span class="bld">vatthuṃ vippayuttapaccayā</span>ti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. <span class="bld">Khandhe vippayuttapaccayā</span>ti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā, khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. <span class="bld">Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayā</span>ti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā. Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayā</span>ti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Sesavissajjanesupi <span class="bld">vatthuṃ vippayuttapaccayā</span>tiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo. Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni. <span class="bld">Ekaṃ mahābhūta</span>ntiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cittasamuṭṭhāna</span>nti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi.</p>
  2249. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ. Tenevettha ‘‘sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.</p>
  2250. <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><span class="paranum">71-72</span>. Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā, avigataṃ sahajātagatikaṃ. Tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisaṃ, sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ<a name="M0.0417"></a>. <span class="bld">Ime tevīsati paccayā</span>ti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vitthāretabbā</span>ti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti, tāsaṃ vasena vitthāretabbā. Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā.</p>
  2251. <p class="subhead">(2.) Saṅkhyāvāro</p>
  2252. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā, te gaṇanavasena dassetuṃ <span class="bld">hetuyā navā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti. Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ; akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti.</p>
  2253. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇe</span> <a name="V0.0415"></a> <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ. <span class="bld">Adhipatiyā navā</span>ti hetuyā vuttasadisāva. Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati, tathā purejātapaccaye. Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti. <span class="bld">Vipāke eka</span>nti abyākatameva. Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti, tividhova vāraparicchedo. Vitthārato dvādasa navakā, dasa tikā, ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti, ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ. Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ.</p>
  2254. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇe tīṇī</span>tiādimāha. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ <a name="M0.0418"></a> – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā ārammaṇe tīṇī’’ti. Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā adhipatiyā navā’’ti. Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho. <span class="bld">Vipāke eka</span>nti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo.</p>
  2255. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ. Tenevāha – <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇī</span>ti. Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Evaṃ sabbattha nayo netabbo.</p>
  2256. <p class="bodytext"><a name="para76-79"></a><span class="paranum">76-79</span>. Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati, tasmā <span class="bld">āsevanapaccayā kamme tīṇī</span>ti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā <span class="bld">āhāre tīṇī</span>ti vuttaṃ. Terasamūlakādīsupi eseva nayo. Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito. So duvidho hoti – sāsevano vā savipāko <a name="V0.0416"></a> vā. Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito, so tīṇeva vissajjanāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanapaccayā avigate tīṇī’’ti. Savipāko pana āsevanaṃ na labhati, tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘hetupaccayā…pe… vipākapaccayā āhāre eka’’nti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito. Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi, ekasmiṃ āsevanapaccayo, pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi. Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā. Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni, savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.</p>
  2257. <p class="bodytext">Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’ti vuttaṃ, taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbattha <a name="M0.0419"></a> ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ, tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti. Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī’’ti, taṃ suvuttameva.</p>
  2258. <p class="bodytext"><a name="para80-85"></a><span class="paranum">80-85</span>. Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā, tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito. Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ <span class="bld">ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇī</span>ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇī’’ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā, tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttaṃ. Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni. Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati, taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ. Yā cesā dumūlake gaṇanā <a name="V0.0417"></a> dassitā, timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā.</p>
  2259. <p class="bodytext">Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ <span class="bld">adhipatipaccayā hetuyā navā</span>tiādi vuttaṃ. Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo. Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava, evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva. Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati, tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti. Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo. Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā. Tasmā dumūlake <a name="M0.0420"></a> dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā. Teneva vuttaṃ ‘‘ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā’’ti.</p>
  2260. <p class="centered">Paccayānulomavaṇṇanā.</p>
  2261. <p class="subhead">Paṭiccavāro</p>
  2262. <p class="subhead">Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
  2263. <p class="bodytext"><a name="para86-87"></a><span class="paranum">86-87</span>. Paccayapaccanīyaṃ pana yasmā kusalapade na labbhati kusaladhammassa hetupaccayena vinā anuppattito, tasmā <span class="bld">akusalaṃ dhammaṃ paṭiccā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">nahetupaccayā</span>ti hetupaccayapaṭikkhepo hetupaccayaṃ vinā aññena paccayena uppajjatīti attho. <span class="bld">Vicikicchāsahagato uddhaccasahagato moho</span>ti ayañhi sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sayaṃ hetupaccayo hoti, aññassa pana sampayuttahetuno abhāvā na hetupaccayā uppajjatīti ṭhapetvā hetupaccayaṃ sesehi attano anurūpapaccayehi uppajjati. Iminā nayena sabbapaccayapaṭikkhepesu attho veditabbo. <span class="bld">Ahetukaṃ vipākābyākata</span>nti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu eseva nayo.</p>
  2264. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Naadhipatipaccaye kāmaṃ adhipatipi attanā saddhiṃ dutiyassa adhipatino abhāvā <a name="V0.0418"></a> naadhipatipaccayaṃ labhati, yathā pana vicikicchuddhaccasahagato moho ahetuko, na tathā adhipatayo eva nirādhipati. Chandādīsu pana aññataraṃ adhipatiṃ akatvā kusalādīnaṃ uppattikāle sabbepi kusalādayo nirādhipatino. Tasmā mohaṃ viya visuṃ adhipatimattameva anuddharitvā sabbasaṅgāhikavasena esā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādikā desanā katāti veditabbā.</p>
  2265. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Nānantaranasamanantaresu nārammaṇe viya rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. Sahajātapaccayo parihīno. Yathā cesa, tathā nissayaatthiavigatapaccayāpi. Kiṃ kāraṇā? Etehi vinā kassaci anuppattito. Sahajātanissayaatthiavigatapaccayepi hi paccakkhāya ekopi rūpārūpadhammo nuppajjati, tasmā te parihīnā.</p>
  2266. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Naaññamaññapaccayavibhaṅge <a name="M0.0421"></a> <span class="bld">paṭisandhikkhaṇe vipākābyākate khandhe paṭicca kaṭattārūpa</span>nti hadayavatthuvajjaṃ veditabbaṃ.</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Naupanissayapaccayavibhaṅge rūpameva paccayuppannaṃ, tañhi upanissayaṃ na labhati. Arūpaṃ pana kiñcāpi ārammaṇūpanissayapakatūpanissaye na labheyya, anantarūpanissayamuttakaṃ pana natthi. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Napurejāte <span class="bld">cittasamuṭṭhānarūpa</span>nti pañcavokāravasena vuttaṃ.</p>
  2269. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Napacchājātapaccayā</span>ti ettha sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tasmā sahajātapaccayasadisā ettha pāḷi, sā naadhipatipaccaye vitthāritāti idha saṅkhittā. Nāsevanapaccaye kusalākusalā paṭhamajavanavasena veditabbā, tathā kiriyābyākataṃ. Pāḷi pana idhāpi naadhipatipaccaye vitthāritavasena veditabbā. Tenevāha – ‘‘napacchājātapaccayampi nāsevanapaccayampi nādhipatipaccayasadisa’’nti.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para94-97"></a><span class="paranum">94-97</span>. Nakammapaccaye <a name="V0.0419"></a> vipākacetanā nānākkhaṇikakammapaccayaṃ labhatīti na gahitā. Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayuppannaṃ, tathā naindriyapaccaye.</p>
  2271. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Najhānapaccaye pañcaviññāṇadhammā ceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Pañcaviññāṇasmiñhi vedanā ca cittekaggatā ca dubbalattā upanijjhānalakkhaṇaṃ na pāpuṇantīti jhānapaccaye na gahitā.</p>
  2272. <p class="bodytext"><a name="para99-102"></a><span class="paranum">99-102</span>. Namaggapaccaye ahetukavipākakiriyañceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Nasampayuttanonatthinovigatesu rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.</p>
  2273. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Nahetuyā dve</span>ti ekamūlakagaṇanāya yathāpāḷimeva niyyāti.</p>
  2274. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Dumūlake <span class="bld">nahetupaccayā nārammaṇe eka</span>nti ettha kiñcāpi bahugaṇanena saddhiṃ ūnataragaṇanassa saṃsandane ūnataragaṇanavasena nahetuyā viya dvīhi bhavitabbaṃ. Nārammaṇavasena pana arūpadhammānaṃ parihīnattā abyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattiṃ sandhāya ‘‘eka’’nti vuttaṃ<a name="M0.0422"></a>. Sabbesu ekakesupi eseva nayo. Dveti vuttaṭṭhāne pana nahetuyā laddhavasena vāradvayaṃ veditabbaṃ.</p>
  2275. <p class="bodytext"><a name="para105-106"></a><span class="paranum">105-106</span>. Timūlakādīsu pana sabbesu nārammaṇapaccayassa aparihīnattā ekameva vissajjananti ayaṃ paccanīye nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.</p>
  2276. <p class="bodytext"><a name="para107-130"></a><span class="paranum">107-130</span>. Nārammaṇapaccayādayo pana ekamūlake tāva purimena sadisattā idhāpi na dassitāyeva. Nārammaṇapaccayavasena dumūlake <span class="bld">nārammaṇapaccayā, nahetuyā eka</span>nti nahetudumūlake vuttameva. <span class="bld">Nādhipatiyā pañcā</span>ti nārammaṇapaccaye laddhavasena veditabbāti evaṃ sabbasaṃsandanesu ūnataragaṇanasseva paccayassa vasena gaṇanā veditabbā. Yattha yattha ca nārammaṇapaccayo pavisati, tattha tattha rūpameva paccayuppannaṃ. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanāhāranaindriyanasampayuttanonatthinovigatapaccayānaṃ paviṭṭhaṭṭhānepi eseva nayo. Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā. Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevāti <a name="V0.0420"></a> idamettha lakkhaṇaṃ. Iminā pana lakkhaṇena sabbesu dumūlakādīsu ‘‘ayaṃ paccayo mūlaṃ, ayamettha dumūlako, ayaṃ timūlako, ayaṃ sabbamūlako’’ti sallakkhetvā ūnataragaṇanassa paccayassa vasena gaṇanā veditabbāti.</p>
  2277. <p class="centered">Paccayapaccanīyavaṇṇanā.</p>
  2278. <p class="subhead">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
  2279. <p class="bodytext"><a name="para131-189"></a><span class="paranum">131-189</span>. Idāni anulomapaccanīye gaṇanaṃ dassetuṃ <span class="bld">hetupaccayā nārammaṇe pañcā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu sahajātādayo cattāro sabbaṭṭhānikapaccayā, āhārindriyajhānamaggapaccayā cattāroti ime aṭṭha paccanīyato na labbhanti. Hetupaccayādivasena hi uppajjamāno dhammo ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthi. Ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayasampayuttanatthivigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu arūpaṭṭhānikā paccanīkato <a name="M0.0423"></a> na labbhanti. Na hi ārammaṇapaccayādīhi uppajjamānā anantarasamanantarapaccayādayo na labhanti. Sahajātaaññamaññanissayakammāhārindriyaatthiavigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu cattāro sabbaṭṭhānikāyeva, paccanīkato na labbhanti. Etesañhi paccayānaṃ vasena uppajjamāno sabbaṭṭhānike alabhanto nāma natthi. Pacchājātapaccayassa anulomato ṭhānaṃ nāma natthi. Evaṃ sesesu anulomato ṭhitesu ye ca labbhanti, ye ca na labbhanti, te sallakkhetvā sabbesupi dumūlakādīsu nayesu tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā veditabbāti.</p>
  2280. <p class="centered">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā.</p>
  2281. <p class="subhead">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Idāni paccanīyānulome gaṇanaṃ dassetuṃ <span class="bld">nahetupaccayā ārammaṇe dve</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha hetumhi paccanīkato ṭhite ṭhapetvā adhipatiṃ avasesā anulomato labbhanti. Pacchājāto <a name="V0.0421"></a> pana anulomato sabbattheva na labbhati, ye nava paccayā ‘‘arūpānaññevā’’ti vuttā, tesu purejātañca āsevanañca ṭhapetvā avasesesu sattasu paccanīkato ṭhitesu sesā arūpaṭṭhānikā anulomato na labbhanti. Yo hi ārammaṇādīhi nuppajjati, na so anantarādayo labhati. Paṭisandhivipāko pana purejātato, sabbavipāko ca saddhiṃ kiriyamanodhātuyā āsevanato anuppajjamānopi anantarādayo labhati, tasmā ‘‘purejātañca āsevanañca ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.</p>
  2283. <p class="bodytext">Purejātapacchājātaāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Kammapaccaye paccanīkato ṭhite ṭhapetvā vipākapaccayaṃ avasesā anulomato labbhanti. Āhārindriyesu paccanīkato ṭhitesu ṭhapetvā sabbaṭṭhānike ceva aññamaññakammāhārindriyapaccaye ca avasesā anulomato na labbhanti, itare yujjamānakavasena labbhanti. Jhānapaccaye paccanīkato ṭhite. Hetādhipatiāsevanamaggapaccayā <a name="M0.0424"></a> anulomato na labbhanti. Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti. Vippayuttapaccaye paccanīkato ṭhite purejātapaccayaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Evaṃ tesu tesu paccayesu paccanīkato ṭhitesu ye ye anulomato na labbhanti, te te ñatvā tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃ vasena gaṇanā veditabbā.</p>
  2284. <p class="bodytext"><a name="para191-195"></a><span class="paranum">191-195</span>. Dumūlakādīsu ca nayesu yaṃ yaṃ paccayaṃ ādiṃ katvā ye ye dukādayo dassitā, te te labbhamānālabbhamānapaccayavasena yathā yathā dassitā, tathā tathā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Tattha yaṃ nahetuvasena dumūlakādayo naye dassentena <span class="bld">nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… nāsevanapaccayā</span>ti vatvā ‘‘yāva āsevanā sabbaṃ sadisa’’nti vuttaṃ. Tassa, ‘‘naaññamaññapaccayā sahajāte eka’’ntiādīhi sadisatā veditabbā. Yaṃ pana ‘‘nakamme gaṇite pañca gaṇhātī’’ti sīhaḷabhāsāya likhitaṃ, tassattho – nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā nakammapaccayāti evaṃ nakammapaccayena ghaṭite sahajāte ekanti evaṃ dassitā pañceva paccayā anulomato labbhanti, na aññeti. Evaṃ aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjanaṃ anādiyitvā adhippetatthoyeva gahetabbo. Evarūpañhi byañjanaṃ attano saññānibandhanatthaṃ porāṇehi sakasakabhāsāya likhitaṃ.</p>
  2285. <p class="bodytext">Apica <a name="V0.0422"></a> imasmiṃ paccanīyānulome paccayuppannadhammesupi atthi dhammo kammapaccayaṃ labhati, na indriyapaccayaṃ. So asaññesu ceva pañcavokāre pavatte ca rūpajīvitindriyavasena veditabbo. Atthi dhammo maggapaccayaṃ labhati, nahetupaccayaṃ. So vicikicchuddhaccasahajātamohavasena veditabbo. Atthi dhammo jhānapaccayaṃ labhati, namaggapaccayaṃ. So manodhātuahetukamanoviññāṇadhātuvasena veditabbo. Yattha kaṭattārūpāni nānākkhaṇikakammavaseneva kammapaccayaṃ labhanti, tattha rūpadhammā hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhanti, sabbaṭṭhānikā paccanīyā na honti. Ahetuke adhipatipaccayo natthīti imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo.</p>
  2286. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="M0.0425"></a> nayo – <span class="bld">nahetupaccayā ārammaṇe dve</span>ti ettha tāva ahetukamoho ceva ahetukavipākakiriyā ca paccayuppannaṃ, tasmā akusalenākusalaṃ, abyākatena abyākataṃ sandhāyettha dveti vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Āsevane pana vipākaṃ na labbhati, tathā kiriyamanodhātu. Tasmā kiriyāhetumanoviññāṇadhātuvasenettha abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Vipāke eka</span>nti abyākatena abyākatameva. <span class="bld">Magge eka</span>nti akusalena akusalameva.</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para196-197"></a><span class="paranum">196-197</span>. <span class="bld">Nārammaṇamūlake hetuyā pañcā</span>ti rūpameva sandhāya vuttaṃ. Tañhi kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ kusalābyākataṃ akusalābyākatañcāti pañca koṭṭhāse paṭicca uppajjati. Sabbapañcakesu eseva nayo. <span class="bld">Aññamaññe eka</span>nti bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vuttaṃ. Tāni hi nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti. Timūlakepi eseva nayo.</p>
  2288. <p class="bodytext"><a name="para198-202"></a><span class="paranum">198-202</span>. Nādhipatimūlake <span class="bld">hetuyā navā</span>ti anulome hetumhi vuttāneva. <span class="bld">Tīṇī</span>tiādīnipi heṭṭhā anulome vuttasadisāneva. Timūlake <span class="bld">dve</span>ti heṭṭhā nahetupaccayā ārammaṇe vuttasadisāneva.</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para203-233"></a><span class="paranum">203-233</span>. Napurejātamūlake <span class="bld">hetuyā sattā</span>ti heṭṭhā ‘‘āruppe kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā nayena purejāte dassitāneva. Sabbasattakesu eseva nayo. Nakammamūlake <span class="bld">hetuyā tīṇī</span>tiādīsu cetanāva paccayuppannā. Tasmā kusalaṃ akusalaṃ abyākatañca paṭicca uppattiṃ <a name="V0.0423"></a> sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Iminā nayena ‘‘ekaṃ dve tīṇi pañca satta navā’’ti āgataṭṭhānesu gaṇanā veditabbā. ‘‘Cattāri cha aṭṭhā’’ti imā pana tisso gaṇanā natthevāti.</p>
  2290. <p class="centered">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā.</p>
  2291. <p class="centered">Niṭṭhitā ca paṭiccavārassa atthavaṇṇanā.</p>
  2292. <p class="title">2. Sahajātavāravaṇṇanā</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para234-242"></a><span class="paranum">234-242</span>. Sahajātavāre <a name="M0.0426"></a> <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ sahajāto</span>ti kusalaṃ dhammaṃ paṭicca tena sahajāto hutvāti attho. Sesamettha paṭiccavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paṭiccattaṃ nāma sahajātattaṃ, sahajātattaṃ nāma paṭiccatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi ete dvepi ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’tiādīsu hi asahajātampi paṭicca uppajjatīti vuccati. Sahajātampi ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa paccayo na hoti. Iti paṭiccavārena sahajātapaccayabhāvaṃ, sahajātavārena ca paṭiccāti vuttassa sahajātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāppabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.</p>
  2294. <p class="centered">Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2295. <p class="title">3. Paccayavāravaṇṇanā</p>
  2296. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Paccayavāre <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ paccayā</span>ti kusaladhamme patiṭṭhito hutvā kusalaṃ dhammaṃ nissayaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. <span class="bld">Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā</span>ti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ nissayapaccayaṃ <a name="V0.0424"></a> katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Imināvupāyena sabbapadesu attho veditabbo. <span class="bld">Vatthuṃ paccayā vipākābyākatā kiriyābyākatā khandhā</span>ti idaṃ pañcavokāre pavattivasena vuttaṃ. Pañcavokāre pavattiyañhi khandhānaṃ purejātaṃ vatthu nissayapaccayo hoti. Paṭiccaṭṭhassa pana sahajātaṭṭhattā paṭiccavāre esa nayo na labbhatīti paṭisandhiyaṃ sahajātameva vatthuṃ sandhāya ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kusalaṃ ekaṃ khandhañca vatthuñca paccayā tayo khandhā</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.</p>
  2297. <p class="bodytext"><span class="bld">Abyākataṃ</span> <a name="M0.0427"></a> <span class="bld">dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato cā</span>ti kusalābyākatānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kusaluppattikkhaṇasmiñhi vatthuṃ nissāya kusalā khandhā, cittasamuṭṭhāne ca mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpaṃ hetupaccayavasena ekato uppajjati. Iti paccayabhūtassa abyākatassa nānattepi paccayuppannānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Evaṃ imasmiṃ hetupaccaye sahajātañca purejātañca nissayaṭṭhena paccayaṃ katvā sattarasa pañhā vissajjitā. Tattha khandhā ceva bhūtā ca sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena gahitaṃ. Paṭiccavāre pana sahajātavasena paccayo labbhati, tasmā tattha naveva pañhā vissajjitā. Ye panete ettha sattarasa pañhā vissajjitā, tesu ekādike ekāvasāne vissajjane kusalādīsu ekapaccayato eko paccayuppanno. Ekādike dukāvasāne ekapaccayato nānāpaccayuppanno. Dukādike ekāvasāne nānāpaccayato eko paccayuppanno. Dukādike dukāvasāne nānāpaccayato nānāpaccayuppanno.</p>
  2298. <p class="bodytext"><a name="para248-252"></a><span class="paranum">248-252</span>. Ārammaṇapaccayādīsupi imināvupāyena pañhāvissajjanappabhedo veditabbo. Yaṃ panetaṃ ārammaṇapaccaye <span class="bld">vatthuṃ paccayā khandhā</span>ti vuttaṃ, taṃ paṭisandhikkhaṇe vipākakkhandheyeva sandhāya vuttaṃ. Cakkhuviññāṇādīni abyākataṃ nissāya ārammaṇapaccayena uppajjantānaṃ pabhedadassanatthaṃ vuttāni. Puna <span class="bld">vatthuṃ paccayā</span>ti pavatte vipākakiriyābyākatānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ imasmiṃ ārammaṇapaccaye sahajātañca purejātañca paccayaṃ katvā satta pañhā vissajjitā. Tattha khandhā sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena, cakkhāyatanādīni purejātavaseneva gahitāni. Paṭiccavāre pana sahajātavaseneva paccayo labbhati. Tasmā tattha tayova pañhā vissajjitā.</p>
  2299. <p class="bodytext"><a name="para253-254"></a><span class="paranum">253-254</span>. Adhipatipaccaye <a name="V0.0425"></a> vipākābyākataṃ lokuttarameva veditabbaṃ. Anantarasamanantarā rūpābhāvena ārammaṇasadisā. Parato āsevananatthivigatesupi eseva nayo.</p>
  2300. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. Sahajātapaccaye <a name="M0.0428"></a> <span class="bld">kaṭattārūpaṃ upādārūpa</span>nti upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpaṃ. Idaṃ asaññasattānaññeva rūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Cakkhāyatanādīni pañcavokāravasena vuttāni.</p>
  2301. <p class="bodytext"><a name="para256-257"></a><span class="paranum">256-257</span>. Aññamaññapaccaye ca <span class="bld">yathā ārammaṇapaccayā eva</span>nti vissajjanasamataṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayuppannesu pana nānattaṃ atthi.</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. Upanissayapaccaye <span class="bld">ārammaṇapaccayasadisa</span>nti rūpābhāvatopi vissajjanasamatāyapi vuttaṃ.</p>
  2303. <p class="bodytext"><a name="para259-260"></a><span class="paranum">259-260</span>. <span class="bld">Vatthuṃ purejātapaccayā</span>tiādīnaṃ paṭiccavāre vuttanayenevattho gahetabbo.</p>
  2304. <p class="bodytext"><a name="para261-266"></a><span class="paranum">261-266</span>. Kammapaccaye <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalaṃ paccayā kusalo abyākato kusalābyākato cāti evaṃ tīṇi veditabbāni. Akusalepi eseva nayo.</p>
  2305. <p class="bodytext"><a name="para267-268"></a><span class="paranum">267-268</span>. Vippayuttapaccaye <span class="bld">khandhe vippayuttapaccayā</span>ti khandhe nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. <span class="bld">Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayā</span>ti khandhā vatthuṃ nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2306. <p class="bodytext"><a name="para269-276"></a><span class="paranum">269-276</span>. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ <span class="bld">hetuyā sattarasā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">hetuyā sattarasā</span>ti kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākatanti evaṃ kusalavasena ekādikāni ekāvasānāni dve, dukāvasānaṃ ekanti tīṇi vuttāni honti, tathā akusalavasena. Abyākatena abyākataṃ, teneva kusalaṃ, akusalaṃ, kusalābyākataṃ akusalābyākatañca; kusalābyākatehi kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākataṃ; akusalābyākatehi akusalaṃ, abyākataṃ, akusalābyākatanti evaṃ sattarasa veditabbāni.</p>
  2307. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇe</span> <a name="V0.0426"></a> <span class="bld">sattā</span>ti kusalena kusalaṃ; akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalaṃ, akusalaṃ; kusalābyākatena kusalaṃ; akusalābyākatena akusalanti evaṃ satta.</p>
  2308. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipāke</span> <a name="M0.0429"></a> <span class="bld">eka</span>nti abyākatena abyākatameva. Evamettha sattarasa, satta, ekanti tayo vāraparicchedā honti. Tesu dvādasa sattarasakā, dasa sattakā, ekaṃ ekakanti te sabbe sādhukaṃ sallakkhetvā parato dukatikādivasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanassa vasena gaṇanā veditabbā. Sakkā hi imāya gaṇanāya dukamūlādīsu vāraparicchede jānitunti puna ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti anāmasitvā gaṇanavaseneva vāraparicchedaṃ dassetuṃ <span class="bld">hetupaccayā ārammaṇe sattā</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  2309. <p class="bodytext">Tattha kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā ārammaṇapaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā tayo khandhāti iminā nayena ārammaṇe laddhavissajjanāni vitthāretabbāni. Ayaṃ tāva anulome nayo.</p>
  2310. <p class="bodytext"><a name="para277-285"></a><span class="paranum">277-285</span>. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti <span class="bld">akusalaṃ dhammaṃ paccayā</span>ti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ āraddhaṃ. Taṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ paṭiccavārassa paccanīye vuttameva.</p>
  2311. <p class="bodytext"><a name="para286-287"></a><span class="paranum">286-287</span>. Yaṃ panetaṃ paccanīye laddhavissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ <span class="bld">nahetuyā cattārī</span>tiādi vuttaṃ, tattha cattāri, sattarasa, satta, pañca, tīṇi, ekanti cha paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Yo hi paccayo sattarasa vissajjanāni labhati, tena saddhiṃ sadisasaṃsandane sattarasa, ūnatarasaṃsandane sesā chapi paricchedā labbhanti. Evaṃ sesesupi adhikaparicchedaṃ ṭhapetvā samasamā ūnatarā ca labbhantīti.</p>
  2312. <p class="bodytext">Ettha ca adhikatarā na labbhantīti ayamettha niyamo. Samasamā pana ūnatarā ca atthā virodhe sati labbhanti. Tenettha ‘‘nahetupaccayā nārammaṇe eka’’ntiādi vuttaṃ. Ettha hi nahetuyā catunnaṃ, nārammaṇe pañcannaṃ āgatattā nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, nārammaṇena <a name="V0.0427"></a> saddhiṃ ghaṭitattā pana ārammaṇadhammo virujjhatīti akusalaṃ dhammaṃ paccayā akusalo dhammo, abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca <a name="M0.0430"></a> abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti tīṇi vissajjanāni parihīnāni. Abyākataṃ dhammaṃ paccayā abyākatoti rūpavasena ekameva vuttaṃ. Evaṃ sabbattha viruddhāviruddhaṃ ñatvā labbhamānaparicchedo veditabbo. Apicettha idaṃ nayamattadassanaṃ. <span class="bld">Nādhipatiyā cattārī</span>ti nahetuyā laddhāneva. Sesacatukkesupi eseva nayo.</p>
  2313. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānantare eka</span>nti ahetukacittasamuṭṭhānassa ceva sesarūpassa ca vasena abyākatena abyākataṃ. Evaṃ sabbesu ekakesu yujjamānakarūpaṃ jānitabbaṃ. <span class="bld">Napurejāte dve</span>ti idhāpi nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, napurejātena saddhiṃ ghaṭitattā pana abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti vatthupurejātavasena dve vissajjanāni parihīnāni. Āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyassa ca vasena dve vuttāni. <span class="bld">Navippayutte dve</span>ti āruppe ahetukākusalakiriyavasena dve. Nonatthi novigatesu ekanti sabbassa rūpassa vasena abyākatena abyākataṃ daṭṭhabbaṃ. Tikādīsu apubbaṃ natthi.</p>
  2314. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. Nārammaṇamūlake pana <span class="bld">naadhipatiyā pañcā</span>ti nārammaṇe laddhāneva. <span class="bld">Nakamme eka</span>nti ettha cittasamuṭṭhānañca kaṭattārūpañca aggahetvā sesarūpavasena abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ.</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para289-296"></a><span class="paranum">289-296</span>. Nādhipatimūlake <span class="bld">napurejāte sattā</span>ti napurejāte laddhāneva. <span class="bld">Napacchājāte sattarasā</span>ti imānipi tattha laddhāni sattaraseva. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanasampayuttanonatthinovigatamūlakāni nārammaṇamūlakasadisāneva. Imināva nayamattadassanena sabbattha āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti.</p>
  2316. <p class="centered">Paccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2317. <p class="bodytext"><a name="para297-328"></a><span class="paranum">297-328</span>. Imināyeva pana lakkhaṇena anulomaṃ purato katvā anulomapaccanīye paccanīyaṃ <a name="V0.0428"></a> purato katvā paccanīyānulome ca gaṇanaparicchedo āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti.</p>
  2318. <p class="subhead">Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2319. <p class="title">4. Nissayavāravaṇṇanā</p>
  2320. <p class="bodytext"><a name="para329-337"></a><span class="paranum">329-337</span>. Nissayavāre <a name="M0.0431"></a> <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ nissāyā</span>ti kusalaṃ dhammaṃ patiṭṭhaṭṭhena nissayaṃ katvāti attho. Sesamettha paccayavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paccayattaṃ nāma nissayattaṃ, nissayattaṃ nāma paccayatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. Avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi anissāya vattamānaṃ nānākkhaṇikampi ‘‘paccayā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Aññamaññaṃ allīyitvā ṭhitakaṭṭhādīsu ca ekaṃ ekassa nissayapaccayo na hoti, tathā upādārūpaṃ mahābhūtassa nissayapaccayo na hotiyeva. Iti paccayavārena nissayapaccayabhāvaṃ nissayavārena ca paccayāti vuttassa sahajātapurejātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.</p>
  2321. <p class="centered">Nissayavāravaṇṇanā.</p>
  2322. <p class="title">5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā</p>
  2323. <p class="bodytext"><a name="para338-346"></a><span class="paranum">338-346</span>. Saṃsaṭṭhavāre <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho</span>ti kusalaṃ dhammaṃ ekuppādādilakkhaṇena sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. <span class="bld">Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ saṃsaṭṭho</span>ti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sampayuttapaccayaṃ katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Iminā upāyena sabbapadesu <a name="V0.0429"></a> attho veditabbo. Imasmiṃ pana hetupaccaye arūpadhammasseva sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvā tayo pañhā vissajjitā. Yathā ca hetupaccaye, tathā ārammaṇapaccayādīsupi, kevalaṃ vipākapaccaye ekameva vissajjanaṃ.</p>
  2324. <p class="bodytext"><a name="para347-350"></a><span class="paranum">347-350</span>. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ <span class="bld">hetuyā tīṇī</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sabbatikesu kusalena kusalaṃ, akusalena <a name="M0.0432"></a> akusalaṃ, abyākatena abyākatanti ayameva niyamo. Ekake pana abyākatena abyākatameva labbhatīti evamettha bāvīsatiyā paccayesu tīṇi, vipāke ekanti dve paricchedā. Pacchājāte anulomaṃ natthi. Tasmā tīṇi ekanti imesaññeva vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane yattha vipākapaccayo pavisati; tattha ekaṃ, sesesu tīṇīti evaṃ gaṇanā veditabbā. Sesamettha anulome uttānatthameva.</p>
  2325. <p class="bodytext"><a name="para351-354"></a><span class="paranum">351-354</span>. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ kataṃ, taṃ uttānatthameva.</p>
  2326. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. Yaṃ panettha paccanīye vissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ <span class="bld">nahetuyā dve</span>tiādi vuttaṃ, tattha dve tīṇi ekanti tayo paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Idhāpi adhikataragaṇanānaṃ ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandane ūnataragaṇanameva labbhati, samagaṇanena saddhiṃ samagaṇanaṃ. Yasmā cettha arūpadhammāyeva paccayuppannā, tasmā nahetunādhipatinapurejātanapacchājātanāsevananakammanavipākanajhānanamagganavippayuttavasena daseva paccayā paccanīkato dassitā, sesā cuddasa na labbhanti. Yepi labbhanti, tesupi vipāke paccayuppanne nakammanavipākā na labbhanti.</p>
  2327. <p class="bodytext"><a name="para360-368"></a><span class="paranum">360-368</span>. <span class="bld">Nahetupaccayā nādhipatiyā dve</span>ti nahetuyā laddhaṃ dvayameva. Sesadvayesupi eseva nayo. <span class="bld">Nakamme eka</span>nti ahetukakiriyacetanaṃ paccayuppannaṃ katvā abyākatena abyākataṃ. <span class="bld">Navipāke dve</span>ti ahetukamohakiriyavasena dve. <span class="bld">Najhāne eka</span>nti ahetukapañcaviññāṇavasena abyākatavissajjanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Namagge eka</span>nti ahetukavipākakiriyavasena abyākatavissajjanaṃ. Imināvupāyena sabbasaṃsandanesu attho veditabboti.</p>
  2328. <p class="bodytext"><a name="para369-383"></a><span class="paranum">369-383</span>. Anulomapaccanīye <a name="V0.0430"></a> heṭṭhā vuttā nahetuādayo daseva paccanīyato labbhanti, na sesā. Yepi labbhanti, tesu hetumhi anulomato ṭhite jhānamaggā paccanīyato na labbhantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.</p>
  2329. <p class="bodytext"><a name="para384-391"></a><span class="paranum">384-391</span>. Paccanīyānulome <a name="M0.0433"></a> nahetupaccayuppannesu ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhati, sesā na labhanti. Najhānapaccaye aṭṭhāhetukacittānipi. <span class="bld">Nakammapaccayā nahetupaccayā nādhipatipaccayā napurejātapaccayā ārammaṇe eka</span>nti āruppe ahetukakiriyacetanāvasena abyākatena abyākataṃ. Iminā upāyena yaṃ labbhati, yañca na labbhati, tassa vasena sabbattha gaṇanā veditabbāti.</p>
  2330. <p class="centered">Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā.</p>
  2331. <p class="title">6. Sampayuttavāravaṇṇanā</p>
  2332. <p class="bodytext"><a name="para392-400"></a><span class="paranum">392-400</span>. Sampayuttavāre <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ sampayutto</span>ti kusalaṃ dhammaṃ sampayuttapaccayaṃ katvāti attho. Sesamettha saṃsaṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘saṃsaṭṭhattaṃ nāma sampayuttattaṃ, sampayuttattaṃ nāma saṃsaṭṭhatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya paccayanissayā viya ca ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’tiādīsu (jā. 2.22.70) hi asampayuttampi saṃsaṭṭhanti vuccati. ‘‘Yā sā vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.832) asaṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇampi sampayuttanti. Iti saṃsaṭṭhavārena ekuppādalakkhaṇassa sampayuttassa saṃsaṭṭhabhāvaṃ sampayuttavārena ca saṃsaṭṭhassa ekuppādādilakkhaṇassa sampayuttabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.</p>
  2333. <p class="centered">Sampayuttavāravaṇṇanā.</p>
  2334. <p class="bodytext">Etesu <a name="V0.0431"></a> pana chasu vāresu atthi koci paccayo ekantaṃ anulomato na tiṭṭhati, paccanīkatova tiṭṭhati; atthi ekantaṃ paccanīkato na tiṭṭhati, anulomatova tiṭṭhati; atthi anekantaṃ anulomato ceva tiṭṭhati, paccanīkato cāti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamo pañho <a name="M0.0434"></a> pacchājātassa, dutiyo mahācatukkassa, tatiyo yujjamānakānaṃ sesānaṃ vasena veditabboti.</p>
  2335. <p class="title">7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  2336. <p class="bodytext"><a name="para401-403"></a><span class="paranum">401-403</span>. Pañhāvāre ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā kusalattike uddharitabbapucchānaṃ labbhamānavasena vissajjanaṃ dassetuṃ <span class="bld">kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo</span>tiādi vuttaṃ. Kusalo ca nāmesa sayaṃ uppajjanto ṭhapetvā pacchājātañca vipākañca sesehi dvāvīsatiyā paccayehi uppajjati. Kusalassa paccayo honto ṭhapetvā purejātapacchājātavipākavippayutte sesehi vīsatiyā paccayehi paccayo hoti. Tasmā yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti, te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ <span class="bld">hetupaccayenā</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  2337. <p class="bodytext">Tattha yā esā paccayavibhaṅgavāre viya ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti akatvā ‘‘hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’nti desanā katā, tassā eva karaṇe idaṃ payojanaṃ – tattha hi suññaṭṭhaṃ dīpetuṃ dhammānanti vuttaṃ. Idha paccayato uppajjamānā dhammā rāsito uppajjanti, na ekekatoti rāsaṭṭhaṃ dīpetuṃ khandhānanti vuttaṃ. Paṭiccavārādīsu vā khandhavasena paccayuppannadesanā āruḷhāti tenevānukkamena idhāpi āruḷhāti. Kasmā panetesu evaṃ āruḷhāti? Asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ. ‘‘Ekaṃ dhammaṃ paṭicca sesā dhammā’’ti hi ādinā nayena vuccamāne asukadhammaṃ nāma nissāya asukadhammāti na sakkā asaṅkarato paccaye paccayuppanne ca jānituṃ, evaṃ sante uddesaniddesā nibbisesā siyuṃ. Tasmā asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ evaṃ āruḷhāti veditabbā. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānāna</span>nti idaṃ yassa abyākatassa kusalo hetupaccayena paccayo hoti, tameva dassetuṃ vuttaṃ. Paccayavibhaṅge pana kusalādivasena vibhāgaṃ akatvā sāmaññato sabbesaṃ hetūnaṃ vasena uppannarūpadassanatthaṃ cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tasmā tattha abyākatahetusamuṭṭhānarūpaṃ, okkantikkhaṇe <a name="V0.0432"></a> kaṭattārūpampi saṅgahaṃ gataṃ. Iminā upāyena sesesupi evarūpesu vissajjanesu attho veditabbo.</p>
  2338. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Dānaṃ</span> <a name="M0.0435"></a> <span class="bld">datvā</span>ti deyyadhammaṃ cajitvā. Yāya vā cetanāya so diyyati, sā cetanā dānaṃ. <span class="bld">Datvā</span>ti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā visuddhaṃ katvā. <span class="bld">Sīlaṃ samādiyitvā</span>ti pañcaṅgādivasena niccasīlaṃ gaṇhitvā. Iminā samādānaviratiyeva dassitā. Sampattaviratisamucchedaviratiyo pana loke sīlanti apākaṭattā na vuttā. Kiñcāpi na vuttā, ārammaṇapaccayā pana hontiyeva. Tattha samucchedavirati sekkhānaṃyeva kusalassa ārammaṇaṃ hoti, na itaresaṃ. <span class="bld">Uposathakammaṃ katvā</span>ti ‘‘pāṇaṃ na hane, na cādinnamādiye’’ti (a. ni. 3.71) evaṃ vuttaṃ uposathadivasesu aṭṭhaṅgauposathakiriyaṃ katvā. <span class="bld">Taṃ paccavekkhatī</span>ti taṃ kusalaṃ sekkhopi puthujjanopi paccavekkhati, arahāpi paccavekkhateva. Arahatopi hi pubbe kataṃ kusalaṃ kusalameva, yena pana cittena paccavekkhati, taṃ kiriyacittaṃ nāma hoti. Tasmā ‘‘etaṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’ti imasmiṃ adhikāre na labbhati. <span class="bld">Pubbe suciṇṇānī</span>ti ‘‘datvā samādiyitvā katvā’’ti hi āsanne katāni vuttāni, imāni na āsanne katānīti veditabbāni. Dānādīhi vā sesāni kāmāvacarakusalāni dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Jhānā vuṭṭhahitvā</span>ti jhānā vuṭṭhahitvā. Ayameva vā pāḷi. <span class="bld">Sekkhā gotrabhu</span>nti sotāpannaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi gotrabhuṃ paccavekkhati. <span class="bld">Vodāna</span>nti idaṃ pana sakadāgāmianāgāmino sandhāya vuttaṃ. Tesañhi taṃ cittaṃ vodānaṃ nāma hoti. <span class="bld">Sekkhā</span>ti sotāpannasakadāgāmianāgāmino. <span class="bld">Maggā vuṭṭhahitvā</span>ti maggaphalabhavaṅgātikkamavasena attanā paṭiladdhā maggā vuṭṭhahitvā, suddhamaggatoyeva pana vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ nāma natthi.</p>
  2339. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalaṃ aniccato</span>ti ettha vipassanūpagaṃ tebhūmakakusalameva veditabbaṃ, vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva. <span class="bld">Cetopariyañāṇenā</span>ti rūpāvacarakusalaṃ dasseti. <span class="bld">Ākāsānañcāyatana</span>ntiādīhi arūpāvacarakusalārammaṇavasena uppajjamānaṃ arūpāvacarakusalameva. <span class="bld">Kusalā khandhā iddhividhañāṇassā</span>tiādīhi puggalaṃ anāmasitvā dhammavasena dasseti. Tenevettha heṭṭhā gahitampi cetopariyañāṇaṃ puna vuttaṃ.</p>
  2340. <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. <span class="bld">Assādetī</span>ti somanassasahagatalobhasampayuttacittehi anubhavati ceva rajjati ca<a name="V0.0433"></a>. <span class="bld">Abhinandatī</span>ti sappītikataṇhāvasena nandati haṭṭhapahaṭṭho <a name="M0.0436"></a> hoti, diṭṭhābhinandanāya vā abhinandati. <span class="bld">Rāgo uppajjatī</span>ti assādentassa rāgo uppajjati nāma. Idaṃ aṭṭhapi lobhasahagatāni gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Diṭṭhi uppajjatī</span>ti abhinandantassa attā attaniyantiādivasena catūhipi cittehi sampayuttā diṭṭhi uppajjati. Asanniṭṭhānagatassa panettha vicikicchā uppajjati. Vikkhepagatassa uddhaccaṃ, akataṃ vata me kalyāṇanti vippaṭisārino domanassaṃ. <span class="bld">Taṃ ārabbhā</span>ti tāni suciṇṇāni ārammaṇaṃ katvāti attho. Bahuvacanassa hesa ekavacanādeso, jātivasena vā ekavacanamevetaṃ.</p>
  2341. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Arahā maggā vuṭṭhahitvā</span>ti maggavīthiyaṃ phalānantarassa bhavaṅgassa atikkamavasena vuṭṭhahitvā. Paccavekkhaṇacittāni panassa kiriyābyākatāni. Evaṃ kiriyābyākatassa ārammaṇapaccayaṃ dassetvā puna vipākābyākatassa dassetuṃ <span class="bld">sekkhā vā</span>tiādimāha. <span class="bld">Kusale niruddhe</span>ti vipassanājavanavīthiyā pacchinnāya. <span class="bld">Vipāko</span>ti kāmāvacaravipāko. <span class="bld">Tadārammaṇatā</span>ti tadārammaṇatāya, taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho. Na kevalañca tadārammaṇavaseneva, paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi. Vipāko hi kammaṃ ārammaṇaṃ katvā gahitapaṭisandhikassa kusalārammaṇo hotiyeva, so pana dubbiññeyyattā idha na dassito.</p>
  2342. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalaṃ assādetī</span>tiādi akusalajavanāvasāne kusalārammaṇavipākaṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Viññāṇañcāyatanavipākassā</span>ti idaṃ dubbiññeyyampi samānaṃ mahaggatavipākassa tadārammaṇabhāvena anuppattito labbhamānakavasena vuttaṃ. <span class="bld">Kiriyassā</span>ti arahattaṃ patvā asamāpannapubbe ākāsānañcāyatane paṭilomato vā ekantarikavasena vā samāpannakiriyāya. <span class="bld">Cetopariyañāṇassā</span>tiādīni parato āvajjanāya yojetabbāni. Yā etesaṃ āvajjanā, tassā kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti ayañhettha attho.</p>
  2343. <p class="bodytext"><a name="para407-409"></a><span class="paranum">407-409</span>. <span class="bld">Rāga</span>nti attano vā parassa vā rāgaṃ. Attano rāgavasena panettha vaṇṇanā pākaṭā hoti. <span class="bld">Assādetī</span>tiādīni vuttatthāneva. Vicikicchādīsu pana tīsu assādetabbatāya abhāvena ‘‘assādetī’’ti na vuttaṃ. Diṭṭhi panettha uppajjati, sā assādetīti padassa parihīnattā <a name="M0.0437"></a> āgatapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ na vuttā. Vicikicchādīsuyeva taṃ <a name="V0.0434"></a> taṃ sabhāgaṃ paṭhamaṃ vatvā tassa tassa anantarā vuttā. Imesu ca pana rāgādīsu ‘‘kiṃ me pāpadhammā uppajjantī’’ti akkhantivasena vā, ‘‘kataṃ pāpaṃ kataṃ luddha’’nti vippaṭisārādivasena vā domanassuppatti veditabbā.</p>
  2344. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Cakkhuṃ aniccato</span>ti vipassanānukkamena oḷārikāyatanāni vatthurūpañcāti ekādasa rūpāni pākaṭattā gahitāni. Puna rūpāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇattā gahitāni. Yasmā panesā viññāṇakāyavasena desanā, na dhātuvasena, tasmā manodhātu na gahitā. Evaṃ sabbattha gahitāgahitaṃ veditabbaṃ.</p>
  2345. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Phalaṃ paccavekkhanti nibbānaṃ paccavekkhantī</span>ti paccavekkhaṇakusalassa ārammaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  2346. <p class="bodytext"><a name="para413-416"></a><span class="paranum">413-416</span>. Ārammaṇādhipatiniddese sekkhaputhujjanānaṃ vasena catubhūmakakusalaṃ dassitaṃ, tathā sahajātādhipatiniddese. Arahato uttamadhammaṃ adhigatattā lokiyakusalesu garukāro natthīti aggamaggova dassito.</p>
  2347. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Anantarapaccaye <span class="bld">purimā purimā</span>ti ekabhūmakāpi nānābhūmakāpi kusalā ekato katvā vuttā. <span class="bld">Anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassā</span>ti nānārammaṇavasena. <span class="bld">Gotrabhu maggassa, vodānaṃ maggassā</span>ti nānābhūmivasena. <span class="bld">Kusalaṃ vuṭṭhānassā</span>ti ettha pana <span class="bld">kusala</span>nti tebhūmakakusalaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti tebhūmakavipākaṃ. Tehi kusalajavanavīthito vuṭṭhahanti, tasmā vuṭṭhānanti vuccati. Taṃ duvidhaṃ hoti – tadārammaṇaṃ bhavaṅgañca. Tattha kāmāvacarakusalassa ubhayampi vuṭṭhānaṃ hoti, mahaggatassa bhavaṅgameva. <span class="bld">Maggo phalassā</span>ti idaṃ yasmā lokuttaravipākaṃ javanavīthipariyāpannattā vuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā visuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Anulomaṃ sekkhāyā</span>ti asekkhāya kusalaṃ anantaraṃ na hoti, tasmā vibhāgaṃ karoti. <span class="bld">Phalasamāpattiyā</span>ti sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalasamāpattiyāpi. <span class="bld">Phalasamāpattiyā</span>ti anāgāmiphalasamāpattiyā. Akusale duvidhampi vuṭṭhānaṃ labbhati. <span class="bld">Vipākābyākatā kiriyābyākatā</span>ti ettha vipākābyākatā vipākābyākatānaṃyeva, kiriyābyākatā kiriyābyākatānaṃyeva <a name="M0.0438"></a> veditabbā. <span class="bld">Bhavaṅgaṃ āvajjanāyā</span>tiādi vomissakavasena vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kiriyā</span>ti kāmāvacarakiriyā. Sā duvidhassāpi <a name="V0.0435"></a> vuṭṭhānassa anantarapaccayo hoti, mahaggatā bhavaṅgasseva. Iti ye heṭṭhā paccayavibhaṅganiddese ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti ārabhitvā kusalaṃ kusalassa, kusalaṃ abyākatassa, akusalaṃ akusalassa, akusalaṃ abyākatassa, abyākataṃ abyākatassa, abyākataṃ kusalassa, abyākataṃ akusalassāti satta vārā dassitā; tesaṃ vasena idha saṅkhepato anantarapaccayo vibhatto.</p>
  2348. <p class="bodytext">Vitthārato panettha –</p>
  2349. <p class="gatha1">Dasadhā sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca;</p>
  2350. <p class="gathalast">Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye.</p>
  2351. <p class="bodytext">Ayañhi anantarapaccayo na kevalaṃ sattadhāva niddesaṃ labhati, kusalaṃ pana kusalassa vipākassa; akusalaṃ akusalassa vipākassa; vipākaṃ vipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kusalassa akusalassa vipākassa kiriyassāti evaṃ dasadhāpi niddesaṃ labhati. Na kevalaṃ dasadhāyeva, kusalaṃ pana kusalassa kusalavipākassa akusalavipākassa; akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa kusalavipākassa; kusalavipākaṃ kusalavipākassa akusalavipākassa kiriyassa; akusalavipākaṃ akusalavipākassa kusalavipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kiriyassa kusalassa akusalassa kusalavipākassa akusalavipākassāti evaṃ sattarasadhā niddesaṃ labhati.</p>
  2352. <p class="bodytext">Na kevalañca sattarasadhāva samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarakusalañhi bhūmibhedena catubbidhassa kusalassa anantarapaccayo hoti, rūpāvacarārūpāvacaraṃ sakasakabhūmikassevāti kusalaṃ kusalassa chabbidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalaṃ pana kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa lokuttaravipākassa; rūpāvacarakusalaṃ rūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassa; arūpāvacarakusalaṃ kāmāvacarakusalavipākassa rūpāvacaraarūpāvacaralokuttaravipākassa; lokuttarakusalaṃ lokuttaravipākassāti kusalaṃ vipākassa dvādasavidhena <a name="V0.0436"></a> anantarapaccayo<a name="M0.0439"></a>. Akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa tebhūmakakusalavipākassāti pañcavidhena anantarapaccayo.</p>
  2353. <p class="bodytext">Kāmāvacarakusalavipākaṃ kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassāti kāmāvacarakusalavipākaṃ vipākassa catubbidhena anantarapaccayo. Rūpāvacaravipākaṃ tebhūmakakusalavipākassāti tividhena anantarapaccayo. Arūpāvacaravipākaṃ arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Lokuttaravipākaṃ catubhūmakakusalavipākassāti catubbidhena anantarapaccayo. Evaṃ kusalavipākaṃ vipākassa terasadhāpi anantarapaccayo. Akusalavipākaṃ akusalavipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Evaṃ sabbathāpi vipākaṃ vipākassa pañcadasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalavipākaṃ pana kāmāvacarakiriyassa, tathā akusalavipākaṃ, tathā rūpāvacaravipākaṃ, tathā arūpāvacaravipākañcāti vipākaṃ kiriyassa ca catubbidhena anantarapaccayo.</p>
  2354. <p class="bodytext">Kāmāvacarakiriyaṃ tebhūmakakiriyassa, rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ rūpāvacarārūpāvacarānaññevāti kiriyaṃ kiriyassa pañcavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ akusalavipākassa ceva catubhūmakakusalavipākassa ca, rūpāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalavipākarūpāvacaravipākānaṃ arūpāvacarakiriyaṃ catubhūmakakusalavipākassāpīti kiriyaṃ vipākassa ekādasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ pana kāmāvacarakusalassa akusalassāti kusalākusalānaṃ duvidhena anantarapaccayo hoti. Evaṃ samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhati.</p>
  2355. <p class="bodytext">Na kevalañca samasaṭṭhividheneva, bahuvidhenāpi labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittaṃ tāva attano, catunnañca rūpāvacarakusalānaṃ pādakayogena soḷasannaṃ somanassalokuttarānanti ekavīsatiyā ca kusalānaṃ, javanapariyosāne tadārammaṇabhavaṅgavasena uppajjamānānaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ, bhavaṅgavaseneva pavattānaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ, phalasamāpattivasena pavattānaṃ dvādasannaṃ lokuttaravipākānanti <a name="M0.0440"></a> evaṃ ekavīsatiyā kusalānaṃ; dvattiṃsāya vipākānanti tepaññāsāya cittānaṃ anantarapaccayo hoti<a name="V0.0437"></a>. Tathā dutiyakusalacittaṃ. Tatiyacatutthāni pana ṭhapetvā uparibhūmakakusalāni ca lokuttaravipākāni ca sesaekavīsaticittānaṃ. Pañcamachaṭṭhāni attano ca, navannañca uparibhūmakaupekkhākusalānaṃ, tevīsatiyā ca vipākānanti tettiṃsāya. Sattamaaṭṭhamāni ekavīsatiyāva.</p>
  2356. <p class="bodytext">Pañca rūpāvacarakusalāni attano attano pacchimānaṃ rūpāvacarakusalānaṃ, catunnampi ñāṇasampayuttamahāvipākānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacaravipākānañcāti dasannaṃ. Eteneva ca nayena arūpāvacarakusalesu paṭhamaṃ attano vipākena saddhiṃ ekādasannaṃ, dutiyaṃ dvādasannaṃ, tatiyaṃ terasannaṃ, catutthaṃ cuddasannaṃ phalasamāpattiyā cāti pannarasannaṃ lokuttarakusalaṃ attano attano vipākasseva. Aṭṭhasu lobhasahagatesu ekekaṃ akusalaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ, mahaggatavipākānaṃ attano attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā. Dve domanassasahagatāni upekkhāsahagatānaṃ channaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ attano pacchimassa cāti sattannaṃ. Vicikicchuddhaccasahagatadvayaṃ somanassasahagatāhetukavipākena saddhiṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā.</p>
  2357. <p class="bodytext">Kusalavipākapañcaviññāṇā kusalavipākamanodhātuyā, manodhātu dvinnaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ. Tāsu dvīsu somanassasahagatā dasannaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ tadārammaṇakāle attano pacchimassa voṭṭhabbanakiriyassa cāti dvādasannaṃ. Upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu pana āvajjanamanodhātuyā dviṭṭhānikāya āvajjanamanoviññāṇadhātuyā dasannañca vipākamanoviññāṇadhātūnanti dvādasannameva. Tihetukamahāvipākā somanassasahagatāhetukavajjānaṃ dasannampi kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ āvajjanadvayassa cāti ekavīsatiyā, duhetukavipākā ṭhapetvā mahaggatavipāke sesānaṃ dvādasannaṃ. Pañca rūpāvacaravipākā tebhūmakakusalavipākasahetukapaṭisandhicittānaṃ sattarasannaṃ <a name="M0.0441"></a> āvajjanadvayassa cāti ekūnavīsatiyā. Arūpāvacaravipākesu paṭhamaṃ kāmāvacarakusalavipākatihetukapaṭisandhicittānaṃ, catunnaṃ arūpāvacaravipākacittānaṃ catunnaṃ manodvārāvajjanassa cāti navannaṃ. Dutiyaṃ heṭṭhimavipākaṃ vajjetvā aṭṭhannaṃ, tatiyaṃ dve heṭṭhimāni <a name="V0.0438"></a> vajjetvā sattannaṃ, catutthaṃ tīṇi heṭṭhimāni vajjetvā channaṃ cattāri lokuttaravipākāni tihetukavipākānaṃ terasannaṃ attano attano pacchimassa cāti cuddasannaṃ.</p>
  2358. <p class="bodytext">Akusalavipākapañcaviññāṇā akusalavipākamanodhātuyā, manodhātu akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā. Sā tadārammaṇakāle attano pacchimassa cutikāle paṭisandhivasena bhavaṅgavasena ca pavattānaṃ itaresampi navannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ upekkhāsahagatānaṃ dvinnaṃ parittakiriyānañcāti dvādasannaṃ. Kiriyamanodhātu dasannaṃ viññāṇānaṃ hasituppādakiriyā pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ navannaṃ tihetukavipākānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena terasannaṃ. Voṭṭhabbanakiriyā ṭhapetvā kiriyamanodhātuṃ dasannaṃ kāmāvacarakiriyānaṃ, kāmāvacarakusalākusalānaṃ pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ pannarasannaṃ vipākacittānañcāti pañcacattālīsāya.</p>
  2359. <p class="bodytext">Kāmāvacaratihetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ bhavaṅgavasena pavattānaṃ terasannaṃ tihetukavipākānaṃ tadārammaṇavasena pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ parikammavasena pavattamānānaṃ catunnaṃ rūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena dvāvīsatiyā duhetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ yathāvuttānaṃ terasannaṃ bhavaṅgacittānaṃ pañcannaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena sattarasannaṃ. Kāmāvacaratihetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ channaṃ upekkhāsahagatavipākānaṃ, parikammavasena pavattānaṃ ekissā rūpāvacarakiriyāya catunnaṃ arūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena catuvīsatiyā. Duhetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ <a name="M0.0442"></a> channaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena aṭṭhārasannaṃ. Rūpāvacarakiriyesu ekekaṃ navannaṃ pañcavokāre tihetukabhavaṅgānaṃ attano pacchimassa cāti dasannaṃ. Arūpāvacarakiriyesu paṭhamaṃ pañcavokāre navannaṃ bhavaṅgānaṃ, catuvokāre ekassa attano pacchimassa cāti ekādasannaṃ. Dutiyaṃ catuvokāre dve bhavaṅgāni labhati. Tatiyaṃ tīṇi, catutthaṃ cattāri phalasamāpattiñcāti tesu ekekaṃ yathāpaṭipāṭiyā ekādasannaṃ dvādasannaṃ terasannaṃ pañcadasannañca anantarapaccayo hoti. Evaṃ bahuvidhenāpi niddesaṃ labhati. Tena vuttaṃ –</p>
  2360. <p class="gatha1">‘‘Dasadhā <a name="V0.0439"></a> sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca;</p>
  2361. <p class="gathalast">Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye’’ti.</p>
  2362. <p class="bodytext">Samanantarapaccayādayo uttānatthāyeva.</p>
  2363. <p class="bodytext"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>. Upanissaye <span class="bld">saddhaṃ upanissāyā</span>ti kammakammaphalaidhalokaparalokādīsu saddhaṃ upanissayaṃ katvā. Yathā hi puriso heṭṭhāpathaviyaṃ udakaṃ atthīti saddahitvā pathaviṃ khanati, evaṃ saddho kulaputto dānādīnaṃ phalañca ānisaṃsañca saddahitvā dānādīni pavatteti. Tasmā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’ti vuttaṃ.</p>
  2364. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlaṃ upanissāyā</span>tiādīsupi ime sīlādayo dhamme upanissayaṃ katvāti attho. Sīlavā hi sīlānubhāvesu sīlānisaṃsesu ca kusalo sīlaṃ upanissāya sīlavantānaṃ dānaṃ deti, uparūpari sīlaṃ samādiyati suparisuddhaṃ akhaṇḍaṃ, cātuddasīādīsu pakkhadivasesu uposathakammaṃ karoti, sīlasampadaṃ nissāya jhānādīni uppādeti. Bahussutopi dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo dānādīnañca saṅkilesavodānādibhedaṃ sutamayāya paññāya paṭivijjhitvā ṭhito sutaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Cāgavāpi cāgādhimutto attano cāgasampadaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlavanto hutvā dinnaṃ mahapphalanti sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, tāya paṭipattiyā parisuddhacitto jhānādīni uppādeti. Paññavāpi idhalokaparalokahitañceva lokasamatikkamanupāyañca upaparikkhanto ‘‘sakkā imāya paṭipattiyā idhalokahitampi paralokahitampi lokasamatikkamanūpāyañca sampādetu’’nti paññaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Yasmā pana na kevalaṃ <a name="M0.0443"></a> saddhādayo dānādīnaṃyeva upanissayā, attano aparabhāge uppajjamānānaṃ saddhādīnampi upanissayā eva, tasmā <span class="bld">saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyā</span>ti vuttaṃ.</p>
  2365. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikamma</span>nti anantaraṃ aggahetvā pubbabhāge parikammaṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā</span>ti imesaṃ dvinnaṃ dibbacakkhuparikammameva, parikammaṃ visuṃ natthi. Dibbacakkhusseva paribhaṇḍañāṇāni etāni, tasmiṃ ijjhamāne ijjhanti evaṃ santepi tadadhimuttatāya sahitaṃ dibbacakkhuparikammaṃ tesaṃ parikammanti veditabbaṃ. Na hi etāni sabbesaṃ <a name="V0.0440"></a> dibbacakkhukānaṃ samagatikāni honti. Tasmā bhavitabbamettha parikammavisesenāti. <span class="bld">Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyā</span>ti dūre rūpāni disvā tesaṃ saddaṃ sotukāmassa dibbacakkhu sotadhātuvisuddhiyā upanissayo hoti. Tesaṃ pana saddaṃ sutvā tattha gantukāmatādivasena dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayo hoti. Evaṃ sabbattha tassa tassa upakārakabhāvavasena upanissayapaccayatā veditabbā.</p>
  2366. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggaṃ upanissāya anuppannaṃ samāpatti</span>nti tena tena maggena sithilīkatapāripanthakattā pahīnapāripanthakattā ca taṃ taṃ samāpattiṃ uppādentīti tesaṃ maggo samāpattiyā upanissayo hoti. <span class="bld">Vipassantī</span>ti uparūparimaggatthāya vipassanti. <span class="bld">Atthapaṭisambhidāyā</span>tiādi paṭisambhidānaṃ maggapaṭilābheneva ijjhanato vuttaṃ. Evaṃiddhānañca panetāsaṃ pacchā tesu tesu ārammaṇesu pavattiyā maggova upanissayo nāma hoti.</p>
  2367. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappetī</span>ti ahamasmi saddho pasannoti mānaṃ pavatteti. <span class="bld">Diṭṭhiṃ gaṇhātī</span>ti tasmiṃ tasmiṃ vacane saddhāvaseneva gantvā paññāya atthaṃ anupaparikkhanto ‘‘atthi puggalo’’tiādivasena diṭṭhiṃ gaṇhāti. <span class="bld">Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ pañña</span>nti ahamasmi sīlavā sutavā cāgī paññāsampannoti mānaṃ jappeti. Sīlasutacāgapaññāsu pana mānamaññanaṃ viya diṭṭhimaññanaṃ uppādento diṭṭhiṃ gaṇhāti. <span class="bld">Rāgassā</span>tiādīsu saddhādisampadaṃ upanissāya attukkaṃsanakāle tesu ekeko dhammo rāgassa, paravambhanakāle dosassa, ubhayena sampayuttassa mohassa, vuttappakārānaṃ mānadiṭṭhīnaṃ, saddhādisampadaṃ upanissāya bhavabhogasampattipatthanāya upanissayo hoti. Evamettha <a name="M0.0444"></a> lokiyakusalaññeva dassitaṃ. Lokuttaraṃ pana santaṃ paṇītaṃ uttamaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ. Tasmā cando viya andhakāratamānaṃ na akusalassa upanissayo hotīti na gahitaṃ.</p>
  2368. <p class="bodytext"><span class="bld">Ātāpetī</span>tiādi kāyikadukkhavasena abyākatadhammadassanatthaṃ vuttaṃ. Saddho hi saddhaṃ nissāya atisītaṃ atiuṇhanti anosakkitvā nānappakārāni navakammaveyyāvaccādīni karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, bhogaṃ uppādetvā puññāni karissāmīti pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sīlavāpi sīlānurakkhaṇatthaṃ abbhokāsikattādivasena attānaṃ ātāpeti paritāpeti, piṇḍacārikattādivasena pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sutavāpi <a name="V0.0441"></a> bāhussaccānurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjissāmīti vuttanayeneva paṭipajjanto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Cāgavāpi cāgādhimuttatāya attano yāpanamattepi paccaye anavasesetvā pariccajanto, aṅgādipariccāgaṃ vā pana karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariccajitabbassa vatthuno uppādanatthaṃ pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Paññavāpi uparūpari paññaṃ vaḍḍhessāmīti sappaññataṃ nissāya sītuṇhādīni agaṇetvā sajjhāyamanasikāresu yogaṃ karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, micchājīve ādīnavaṃ sammājīve ca ānisaṃsaṃ disvā micchājīvaṃ pahāya parisuddhena ājīvena jīvitavuttiṃ pariyesanto pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti.</p>
  2369. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyikassa sukhassā</span>ti saddhādisampattiṃ upanissāya uppannāni sukhopakaraṇāni paribhuñjanakāle saddhādisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa ca tesaṃ vasena avippaṭisāramūlakapāmojjapītisamuṭṭhānarūpaphuṭakāyassa ca sukhuppattikāle tesaṃ kaṭattā uppannavipākasukhakāle ca kāyikassa sukhassa, vuttanayeneva dukkhuppattikāle saddhādiguṇasampattiṃ asahamānehi payuttavadhabandhanādikāle ca kāyikassa dukkhassa, saddhādayo upanissāya pavattitaphalasamāpattikāle pana phalasamāpattiyā etesu ekeko upanissayapaccayena paccayo hotīti veditabbo. <span class="bld">Kusalaṃ kamma</span>nti kusalacetanā attano vipākassa upanissayapaccayo, sā pana balavacetanāva labbhati, na dubbalā. Tatridaṃ vatthu – ekā kira itthī ubbandhitukāmā rukkhe rajjuṃ laggetvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahati. Atheko coro <a name="M0.0445"></a> rattibhāge taṃ gehaṃ upasaṅkamitvā ‘‘imāya rajjuyā kiñcideva bandhitvā harissāmī’’ti satthena chindituṃ upagato. Atha sā rajju āsīviso hutvā susūti akāsi. Coro bhīto apasakki. Itthī attano nivesanā nikkhamitvā rajjupāse gīvaṃ paṭimuñcitvā ubbandhā kālamakāsi. Evaṃ balavacetanā antarāye nivāretvā attano vipākassa upanissayo hoti. Na panetaṃ ekantato gahetabbaṃ. Katokāsañhi kammaṃ eva vipākassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccati, vipākajanakaṃ pana kammaṃ vipākassa upanissayapaccayo na hotīti na vattabbaṃ. <span class="bld">Kamma</span>nti ettha catubhūmakampi veditabbaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘maggo phalasamāpattiyā’’ti vuttaṃ, taṃ acetanāvasena. Tenetaṃ dīpeti – yo koci vipākajanako dhammo, so attano vipākassa upanissayapaccayo hotīti.</p>
  2370. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgaṃ</span> <a name="V0.0442"></a> <span class="bld">upanissāya pāṇaṃ hanatī</span>ti yasmiṃ vatthusmiṃ sāratto hoti, tasmiṃ vā viruddhaṃ, tassa vā atthāya pāṇaṃ hanati. Adinnādānādīsupi etenevupāyena attho veditabbo. <span class="bld">Sandhiṃ chindatī</span>ti adinnādānavasena vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sandhi</span>nti gehasandhiṃ. <span class="bld">Nillopaṃ haratī</span>ti nilīyitvā harati. <span class="bld">Ekāgārikaṃ karotī</span>ti bahūhi saddhiṃ ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpati. <span class="bld">Paripanthe tiṭṭhatī</span>ti panthadūhanakammaṃ karoti. <span class="bld">Dosaṃ upanissāyā</span>tiādīsu ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādivasena uppannaṃ dosaṃ upanissayaṃ katvā. <span class="bld">Mohaṃ upanissāyā</span>ti pāṇātipātādīsu ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ upanissayaṃ katvā. <span class="bld">Mānaṃ upanissāyā</span>ti ahaṃ kiṃ hanituṃ na sakkomi, ādātuṃ na sakkomīti mānaṃ upanissayaṃ katvā. Kenaci vā pana avaññāto hoti paribhūto hīḷito, taṃ omānaṃ upanissayaṃ katvātipi attho. <span class="bld">Diṭṭhiṃ upanissāyā</span>ti yaññādīsu brāhmaṇādayo viya pādasikamilakkhuādayo viya ca diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā. <span class="bld">Patthanaṃ upanissāyā</span>ti ‘‘sace me idaṃ nāma ijjhissati, evarūpaṃ te balikammaṃ karissāmīti evaṃ devatāyācanasaṅkhataṃ vā, asukaṃ nāma me ghātetvā dehi, asukassa santakaṃ āhara, ehi vā me etāni kammāni karontassa sahāyo hohī’’ti evamādiṃ vā patthanaṃ upanissayaṃ katvā. <span class="bld">Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassā</span>ti. Ettha <a name="M0.0446"></a> rāgo rāgassāpi upanissayo hoti dosādīnampi. Dosādīsupi eseva nayo.</p>
  2371. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipāto pāṇātipātassā</span>ti pāṇātipātī asaṃvare ṭhitattā aññampi pāṇaṃ hanati. Yo vā etena hato, tassa ñātimittehi upadduto tesu aññampi hanati. Evaṃ pāṇātipāto pāṇātipātassa upanissayapaccayena paccayo. Bhaṇḍasāmikaṃ pana gopakaṃ vā ghātetvā parabhaṇḍaharaṇe, sāmikaṃ ghātetvā tassa dārātikkame, nāhaṃ hanāmīti musābhaṇane, katassa paṭicchādanatthāya akatassa vā karaṇatthāya pesuññaṃ upasaṃhāre, teneva nayena pharusavācānicchāraṇe, samphappalāpabhaṇane, paraṃ hanitvā abhijjhāyitabbaparavittūpakaraṇābhijjhāyane, yo tena ghātito hoti; tassa mittāmaccā ucchijjantūtiādicintane ‘‘evaṃ me pāṇātipāto nijjiṇṇo bhavissatī’’ti dukkarakārikādivasena diṭṭhiggahaṇakāle pāṇātipāto adinnādānādīnampi upanissayo hoti. Iminā upāyena adinnādānādimūlakesupi cakkesu attho veditabbo.</p>
  2372. <p class="bodytext"><span class="bld">Mātughātikammaṃ mātughātikammassā</span>ti aññaṃ mātaraṃ hanantaṃ disvā ‘‘vaṭṭati evaṃ kātu’’nti <a name="V0.0443"></a> attano mātaraṃ hanantassa vā, ekasmiṃ bhave hantvā aparasmimpi hananavasena vā, ekasmiṃyeva bhave ‘‘gaccha, me mātaraṃ hanāhī’’ti punappunaṃ āṇāpanavasena vā, dvīhi pahārehi niyatamaraṇāya dutiyapahāradānavasena vā mātughātikammaṃ mātughātikammassa upanissayo hoti. Sesānipi yathāyogaṃ imināva nayena veditabbāni. Yasmā pana balavākusalaṃ dubbalākusalassa upanissayo na hoti, tasmā kammapathānantariyakammavaseneva desanā katāti vadanti. Taṃ na ekantato gahetabbaṃ. Pāṇātipātādīni hi katvā ‘‘kasmā evamakāsī’’ti codiyamāno kopamattakampi karoti. Vippaṭisārīpi hoti. Appamattakepi ca kilese uppanne taṃ vaḍḍhetvā vītikkamaṃ karoti. Tasmā balavaṃ dubbalassa dubbalañca balavassāpi upanissayo hotiyeva. Yaṃ pana paccayavibhaṅgassa uddesavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘balavakāraṇaṭṭhena upanissayo hotī’’ti, taṃ kāraṇabhāvasseva balavatāya vuttaṃ, na upanissayapaccayadhammānaṃ. Kammakilesā hi balavantopi dubbalāpi balavakāraṇaṃ hontiyeva.</p>
  2373. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgaṃ</span> <a name="M0.0447"></a> <span class="bld">upanissāya dānaṃ detī</span>tiādīsu aho vatāhaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyanti upapattibhave vā bhogesu vā rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti. Sīlasamādānauposathakammesupi eseva nayo. Jhānaṃ pana rāgavikkhambhanatthāya, vipassanaṃ rāgassa pahānatthāya, maggaṃ samucchedanatthāya uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Vītarāgabhāvatthāya pana abhiññaṃ samāpattiñca uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Ettāvatā hi vītarāgo nāma hoti.</p>
  2374. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāyā</span>ti dānādivasena pavattasaddhāya sīlādīsupi eseva nayo. Yatheva hi dānādivasena saddhādayo uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma, evaṃ rāgādayopi saddhādīnaṃ upanissayapaccayā nāma hontīti veditabbā. <span class="bld">Tassa paṭighātatthāyā</span>ti tassa paṭibāhanatthāya, vipākokāsassa anuppadānatthāyāti attho. Sappaṭighātesu tāva evaṃ hotu, yāni pana appaṭighātāni ānantariyakammāni, tesu ‘‘tassa paṭighātatthāyā’’ti kasmā vuttanti? Tassa ajjhāsayavasena. Tappaṭighātatthāya pavattemīti hissa ajjhāsayo, taṃ gahetvā evaṃ vuttaṃ.</p>
  2375. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgaṃ upanissāya attānaṃ ātāpetī</span>ti yattha ratto, tassa dukkarena pattiṃ sampassanto evaṃ <a name="V0.0444"></a> karotīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Kāyikassa sukhassā</span>ti rāgādisamatikkamavasena kusalaṃ katvā paṭiladdhasukhassa vā rāgādivasena anādīnavadassāvino kāme paribhuñjanavasena uppannasukhassa vā. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti ātāpanādivasena uppannasukhassa vā rāgādihetu pavattavadhabandhanādivasena uppannadukkhassa vā. <span class="bld">Phalasamāpattiyā</span>ti rāgādayo samucchinditvā vā uppāditāya tehi vā aṭṭīyamānena samāpannāya.</p>
  2376. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyikaṃ sukha</span>ntiādīsu sukhe uppanne taṃ assādetvā punappunaṃ tathārūpeheva paccayehi taṃ uppādentassa purimaṃ pacchimassa upanissayo hoti. Sītādīsu pana aggisantāpanādīni atisevantassa pubbabhāge sukhaṃ aparabhāge dukkhassa, ‘‘sukho vati missā paribbājikāya taruṇāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti kāmesu pātabyataṃ āpajjantassa idha kāyikaṃ sukhaṃ nerayikassa kāyikadukkhassa, arogabhāvena pana sukhino phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikaṃ sukhaṃ phalasamāpattiyā upanissayapaccayo <a name="M0.0448"></a> hoti. Dukkhapaṭighātāya pana sukhaṃ sevantassa dukkhapaṭighātāya ca bhagavato viya ābādhaṃ vikkhambhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikadukkhaṃ kāyikasukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, upanissayapaccayo hoti. Utusappāyo sukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, asappāyo dukkhassa. Utuasappāyaṃ vā abhibhavitvā samāpattisamuṭṭhitarūpavasena uppannaṃ sukhaṃ anubhavitukāmassa asappāyopi utu phalasamāpattiyā paccayova. Bhojanasenāsanesupi eseva nayo. Puna <span class="bld">kāyikaṃ sukha</span>ntiādīni kevalaṃ ekato dassitāni. Heṭṭhā vuttanayeneva panesaṃ paccayabhāvo veditabbo. <span class="bld">Phalasamāpatti kāyikassa sukhassā</span>ti samāpattisamuṭṭhānarūpavasena uppannassa sukhassa. Taṃ hesa samāpattito vuṭṭhāya anubhavati.</p>
  2377. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya dāna</span>ntiādīsu ‘‘aho vata me idaṃ sukhaṃ na parihāyeyyā’’ti pattassa vā aparihāyanavasena; ‘‘aho vatāhaṃ āyatiṃ evarūpaṃ sukhaṃ pāpuṇeyya’’nti appattassa vā pattivasena; dukkhepi ‘‘aho vata me dukkhaṃ parihāyeyyā’’ti pattassa parihāyanavasena vā; ‘‘āyatiṃ evarūpaṃ nuppajjeyyā’’ti anuppādapatthanāvasena vā sukhadukkhānaṃ upanissayatā veditabbā. Utubhojanasenāsanāni vuttanayāneva. Puna <span class="bld">kāyikaṃ sukha</span>ntiādīsu yasmā ‘‘sādhu kho, mārisa, moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hotī’’ti sukhappattānampi, ‘‘sammāsambuddho vata, so bhagavā, yo evarūpassa dukkhassa pariññāya dhammaṃ desetī’’ti <a name="V0.0445"></a> (udā. 18) dukkhappattānampi saddhā uppajjati. Sukhadukkhehi ca saṃyogaviyogatthāya sīlādiparipūraṇaṃ kareyya, tasmā sukhadukkhāni saddhādīnaṃ upanissayabhāvena dassitāni. Utuādīnipi yathāyogaṃ yojetabbāni. <span class="bld">Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatī</span>tiādīsupi vuttanayānusāreneva sukhādīnaṃ upanissayatā veditabbā.</p>
  2378. <p class="bodytext">Imasmiṃ pana upanissayabhājanīye kusalo kusalassa tividhenāpi upanissayo, akusalassa duvidhena, abyākatassa tividhena. Akusalo akusalassa tividhena, kusalassa ekavidhena, abyākatassa duvidhena. Abyākatopi abyākatassa tividhena, tathā kusalassa, tathā <a name="M0.0449"></a> akusalassāti. Evaṃ kusalo aṭṭhavidhena, akusalo chabbidhena, abyākato navavidhenāti tevīsatividhena upanissayo bhājitoti veditabbo.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Purejāte cakkhādīni oḷārikavasena vuttāni. Āpodhātuādīnipi pana purejātārammaṇāni hontiyeva. <span class="bld">Vatthu purejātaṃ cakkhāyatana</span>ntiādi yaṃ vatthu hutvā purejātaṃ hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vatthu vipākābyākatāna</span>nti pavattiyaṃ purejātapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  2380. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. Pacchājāte <span class="bld">imassa kāyassā</span>ti cātumahābhūtikakāyassa. <span class="bld">Pacchājātapaccayena paccayo</span>ti upatthambhanavasena pacchājāto hutvā paccayo. Upatthambhakaṭṭhena paccayattāyeva hesa pacchājātapaccayoti imasmiṃ pañhāvāre anulomato āgato.</p>
  2381. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. Āsevanapaccaye <span class="bld">anulomaṃ gotrabhussā</span>tiādīnaṃ visuṃ gahaṇe heṭṭhā vuttanayeneva kāraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
  2382. <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. Kammapaccaye <span class="bld">kusalā cetanā sampayuttakāna</span>nti ettha sahajātanānākkhaṇikavibhāgassa abhāvato sahajātāti na vuttā. Abyākatavissajjane pana so vibhāgo atthi, tasmā tattha vuttā. Paṭisandhiggahaṇaṃ kaṭattārūpānaṃ vasena kataṃ. <span class="bld">Cetanā vatthussā</span>ti kiñcāpi paṭisandhikkhaṇe vatthupatiṭṭhitā arūpadhammā vatthupaccayā vattanti, cetanā pana vatthussāpi paccayoti dassetuṃ vuttaṃ.</p>
  2383. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. Vipākapaccaye <a name="V0.0446"></a> paṭisandhivāre imināva nayena attho veditabbo.</p>
  2384. <p class="bodytext"><a name="para429-438"></a><span class="paranum">429-438</span>. Āhārapaccaye <span class="bld">imassa kāyassā</span>ti imasmiṃ catusantativasena pavatte cātumahābhūtikakāye āhārasamuṭṭhānassa janakavasena, sesassa upatthambhakavasena āhārapaccayena paccayo. Indriyapaccayādīsupi paṭisandhivāro vuttanayeneva veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  2385. <p class="centered">Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2386. <p class="title">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā</p>
  2387. <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. Idānettha <a name="M0.0450"></a> yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanāvasena dassetuṃ <span class="bld">hetuyā sattā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sattā</span>ti kusalena kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākatanti tīṇi. Tathā akusalena; abyākatena abyākatamevāti evaṃ satta. <span class="bld">Ārammaṇe navā</span>ti ekamūlakaekāvasānāni nava. <span class="bld">Adhipatiyā dasā</span>ti kusalaṃ kusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; akusalassa ārammaṇatova abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalābyākatassa sahajātatovāti kusalamūlakāni cattāri. Akusalaṃ akusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; abyākatassa sahajātatova tathā akusalābyākatassāti akusalamūlakāni tīṇi. Abyākato abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalassa ārammaṇatova tathā akusalassāti abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ dasa. Ettha pana ārammaṇādhipatipi sattadhā, sahajātādhipatipi sattadhāva labbhati.</p>
  2388. <p class="bodytext"><span class="bld">Anantare sattā</span>ti kusalamūlakāni dve, tathā akusalamūlakāni, abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ satta. Samanantarepi etāneva. <span class="bld">Sahajāte navā</span>ti kusalamūlakāni tīṇi, akusalamūlakāni tīṇi, abyākatamūlakaṃ ekaṃ, tathā kusalābyākatamūlakaṃ, akusalābyākatamūlakañcāti evaṃ nava. <span class="bld">Aññamaññe tīṇī</span>ti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ<a name="V0.0447"></a>, abyākatena abyākatanti evaṃ tīṇi. <span class="bld">Nissaye terasā</span>ti sahajātatova kusalamūlakāni tīṇi, tathā akusalamūlakāni, tathā abyākatamūlakāni. Ettha pana purejātampi labbhati. Abyākatañhi abyākatassa sahajātampi hoti purejātampi; kusalassa purejātameva tathā akusalassa. Puna kusalābyākato sahajātapurejātato kusalassa, sahajātatova abyākatassa, tathā akusalābyākatoti evaṃ terasa. <span class="bld">Upanissaye navā</span>ti ekamūlakekāvasānā nava. Tesaṃ vibhaṅge tevīsati bhedā dassitā. Tesu ārammaṇūpanissaye satta, anantarūpanissaye satta, pakatūpanissaye nava honti. <span class="bld">Purejāte tīṇī</span>ti abyākato abyākatassa, kusalassa, akusalassāti evaṃ tīṇi.</p>
  2389. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchājāte</span> <a name="M0.0451"></a> <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti evaṃ tīṇi. <span class="bld">Āsevane tīṇi</span> aññamaññasadisāni. <span class="bld">Kamme satta</span> hetusadisāni. Tattha dvīsu vissajjanesu nānākkhaṇikakammampi āgataṃ, pañcasu sahajātameva. <span class="bld">Vipāke ekaṃ</span> abyākatena abyākataṃ. <span class="bld">Āhāraindriyajhānamaggesu satta</span> hetusadisāneva. Indriyaṃ panettha sahajātapurejātavasena āgataṃ. <span class="bld">Sampayutte tīṇi</span> aññamaññasadisāni. <span class="bld">Vippayutte pañcā</span>ti sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, akusalena abyākataṃ, sahajātapurejātapacchājātato abyākatena abyākataṃ, vatthupurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalanti ekaṃ kusalamūlaṃ, ekaṃ akusalamūlaṃ, tīṇi abyākatamūlānīti evaṃ pañca.</p>
  2390. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthiyā terasā</span>ti sahajātato kusalena kusalaṃ, sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, sahajātatova kusalena kusalābyākatanti kusalamūlāni tīṇi, tathā akusalamūlāni, sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato pana abyākatena abyākataṃ, vatthārammaṇapurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalaṃ, sahajātapurejātato kusalo ca abyākato ca akusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyato sahajātapurejātato ca kusalo ca abyākato ca kusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyatoti evaṃ terasa. <span class="bld">Natthivigatesu satta</span> anantarasadisāni. <span class="bld">Avigate terasa</span> atthisadisānīti. Evamettha satta gaṇanaparicchedā ekaṃ tīṇi pañca satta nava dasa terasāti. Tesu vipākavasena ekameva ekakaṃ, aññamaññapurejātapacchājātāsevanasampayuttavasena pañca tikā, vippayuttavasena ekameva pañcakaṃ, hetuanantarasamanantarakammaāhārindriyajhānamagganatthivigatavasena <a name="V0.0448"></a> dasa sattakā, ārammaṇasahajātaupanissayavasena tayo navakā, adhipativasena ekaṃ dasakaṃ, nissayaatthiavigatavasena tayo terasakāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye niddiṭṭhavāre gaṇanavasena sādhukaṃ sallakkhetvā tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā.</p>
  2391. <p class="bodytext"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>. Ye pana paccayā yesaṃ paccayānaṃ visabhāgā vā viruddhā vā honti, te tehi saddhiṃ na yojetabbā. Seyyathidaṃ – hetupaccayassa tāva ārammaṇānantarasamanantarūpanissayapurejātapacchājātakammāsevanāhārajhānanatthivigatā <a name="M0.0452"></a> adhipatipaccaye ca ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā, sahajātādayo sabhāgā. Kasmā? Tathā bhāvābhāvato. Hetupaccayo hi yesaṃ hetupaccayo hoti, tesaṃ sahajātādipaccayopi hoti, ārammaṇādipaccayo pana na hotīti ārammaṇādayo tassa visabhāgā nāma. Tasmā so tehi, te vā tena saddhiṃ, na yojetabbā. Purejātapacchājātasampayuttavippayuttaatthinatthivigatāvigatā ca aññamaññaviruddhā, tepi aññamaññaṃ na yojetabbā. Tattha ayojanīye vajjetvā yojanīyehi yoge ye vārā labbhanti, te saṅkhepato dassetuṃ <span class="bld">hetupaccayā adhipatiyā cattārī</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2392. <p class="bodytext">Tattha kiñcāpi hetupaccayassa adhipatinā saṃsandane ūnataragaṇanavasena sattahi vārehi bhavitabbaṃ, yasmā pana adhipatīsu vīmaṃsāva hetupaccayo, na itare, tasmā visabhāge vajjetvā sabhāgavasena ‘‘cattārī’’ti vuttaṃ. Tāni evaṃ veditabbāni – kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ, kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, abyākato dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; vipākābyākatā kiriyābyākatā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānanti. Ettha ca vipākābyākatā lokuttaratova gahetabbā. Ārammaṇapaccayaanantarapaccayādayo pana visabhāgattā na yojitā. Iminā upāyena sabbattha labbhamānañca alabbhamānañca ñatvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā.</p>
  2393. <p class="bodytext"><span class="bld">Sahajāte</span> <a name="V0.0449"></a> <span class="bld">sattā</span>ti hetuyā laddhāneva. <span class="bld">Aññamaññe tīṇī</span>ti suddhikaaññamaññe laddhāneva. <span class="bld">Nissaye sattā</span>ti hetuyā laddhāneva. <span class="bld">Vipāke eka</span>nti suddhikavipāke laddhameva. <span class="bld">Indriyamaggesu cattārī</span>ti heṭṭhā vuttanayāneva<a name="M0.0453"></a>. <span class="bld">Sampayutte tīṇī</span>ti suddhikasampayutte laddhāneva. <span class="bld">Vippayutte tīṇī</span>ti kusalādicittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ paccayuppannaṃ katvā veditabbāni. <span class="bld">Atthiavigatesu sattā</span>ti hetuyā laddhāneva.</p>
  2394. <p class="bodytext"><a name="para441-443"></a><span class="paranum">441-443</span>. Evaṃ yehi adhipatipaccayādīhi ekādasahi paccayehi saddhiṃ hetupaccayo yojanaṃ labhati, tesaṃ vasena dumūlakanaye gaṇanaṃ dassetvā idāni timūlakādīsu tassa dassanatthaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapento <span class="bld">hetusahajātanissayaatthiavigatanti sattā</span>tiādimāha. Potthakesu pana nissaupanissaadhipāti evaṃ parihīnakkharāni paccayanāmāni likhanti, taṃ saññākaraṇamattavasena likhitaṃ. Tasmā tādisesu ṭhānesu paripuṇṇā pāḷi kātabbā. Yaṃ panidaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ, tena idaṃ dīpeti – ayaṃ hetupaccayo sahajātādīhi catūhi saddhiṃ saṃsandane attano vibhaṅge laddhāni satteva vissajjanāni labhati. Sace panettha aññamaññapaccayo pavisati, aññamaññe laddhāni tīṇi labhati. Sace sampayuttapaccayo pavisati, tāneva tīṇi labhati. Sace vippayuttapaccayo pavisati, hetuvippayuttaduke laddhāni tīṇi labhati. Sace vipākapaccayo pavisati, sabbehi vipākasabhāgehi saddhiṃ saṃsandane evameva vissajjanaṃ labhati. Sace panettha indriyamaggapaccayā pavisanti, tehi saddhiṃ dumūlake laddhāni cattāriyeva labhati. Sace tehi saddhiṃ aññamaññapaccayo pavisati, hetādhipatiduke dassitesu catūsu vissajjanesu ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti dve apanetvā sesāni dve labhati. Sacepi tattha sampayuttapaccayo pavisati, tāneva dve labhati. Sace pana vippayuttapaccayo pavisati, itarāni dve labhati. Sace pana tesu vipākapaccayo pavisati, sabbattha ekameva labhati. Adhipatinā pana saddhiṃ hetādhipatidukato ūnataragaṇanesu appavisantesu cattāriyeva labhati. Ūnataragaṇanesu pavisantesu tesaṃ vasena dve ekanti labhati. Evaṃ tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti.</p>
  2395. <p class="bodytext">Etesu <a name="M0.0454"></a> pana ghaṭanesu sabbapaṭhamāni cattāri ghaṭanāni sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttāni avipākāni. Abyākatena abyākatavissajjane panettha vipākahetupi labbhati.</p>
  2396. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0450"></a> parāni pañca ghaṭanāni vipākahetuvasena vuttāni. Tattha sabbepi sahajātavipākā ceva vipākasahajātarūpā ca. Tesu paṭhame ghaṭane vipākā ceva taṃsamuṭṭhānarūpā ca labbhanti, dutiye vipākā ceva paṭisandhiyañca vatthurūpaṃ. Tatiye arūpadhammāva. Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpameva labbhati. Pañcame vatthurūpameva.</p>
  2397. <p class="bodytext">Tato parāni pañcadasa ghaṭanāni indriyamaggayuttāni amohahetuvasena vuttāni. Tattha paṭhamāni nava nirādhipatīni, pacchimāni cha sādhipatīni. Nirādhipatikesupi paṭhamāni cattāri sāmaññato sabbattha amohavasena vuttāni, pacchimāni pañca vipākāmohavasena. Tattha nirādhipatikesu paṭhame <span class="bld">cattārī</span>ti heṭṭhā hetādhipatiduke dassitāneva. Dutiye cittasamuṭṭhānarūpaṃ parihāyati. Tatiye vatthurūpaṃ parihāyati. Catutthe kusalo dhammo cittasamuṭṭhānānaṃ, abyākato taṃsamuṭṭhānānanti rūpameva labbhati. Tato parāni vipākayuttāni pañca heṭṭhā vuttanayāneva. Sādhipatikesu paṭhamāni tīṇi ghaṭanāni sāmaññato vipākāvipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame cattāri vuttanayāneva. Dutiye rūpaṃ parihāyati, tatiye arūpaṃ parihāyati. Tato parāni tīṇi vipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Evampi tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti.</p>
  2398. <p class="centered">Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2399. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. Ārammaṇamūlakepi adhipatipaccayādayo satta ārammaṇena sabhāgā, sesā soḷasa visabhāgāti te ayojetvā satteva yojitā. Tesu <span class="bld">adhipatiyā sattā</span>ti kusalo dhammo kusalassa dhammassa, akusalassa dhammassa, abyākatassāti evaṃ kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlaṃ ekaṃ, abyākatamūlāni tīṇīti satta. <span class="bld">Nissaye tīṇī</span>ti vatthuvasena abyākatamūlāneva. Upanissaye satta heṭṭhimāni eva. <span class="bld">Purejāte tīṇī</span>ti vatthārammaṇavasena abyākatamūlāni. <span class="bld">Vippayutte tīṇī</span>ti <a name="M0.0455"></a> vatthuvaseneva. <span class="bld">Atthiavigatesu tīṇī</span>ti vatthārammaṇavasena. Yathā pana hetumūlake lakkhaṇadassanatthaṃ ghaṭanāni ṭhapitāni, tathā ārammaṇamūlakādīsupi.</p>
  2400. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. Tattha <a name="V0.0451"></a> yāni tāva imasmiṃ ārammaṇamūlake pañca ghaṭanāni ṭhapitāni. Tattha paṭhamaṃ ārammaṇādhipativasena sādhipatikaṃ. Tattha <span class="bld">sattā</span>ti ārammaṇādhipatiduke laddhavissajjanāneva. Dutiyaṃ nirādhipatikaṃ. Tattha <span class="bld">tīṇī</span>ti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlāni. Tatiyaṃ nissayena vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tīṇī</span>ti vatthuvasena abyākatamūlāni. Catutthapañcamāni sādhipatikāni. Tesu catutthe <span class="bld">eka</span>nti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlaṃ akusalaṃ. Pañcame <span class="bld">eka</span>nti nissayato abyākatamūlakaṃ akusalaṃ. Evamidhāpi labbhamānavasena tikādīsu gaṇanā veditabbā. Tathā adhipatimūlakādīsu. Ārammaṇaindriyavipākavasena vitthārayojanaṃ pana avatvā tattha tattha vattabbayuttakameva vadāmāti.</p>
  2401. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. Adhipatimūlake <span class="bld">sahajāte sattā</span>ti sahajātādhipativasena kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlaṃ ekaṃ. Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati, ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhati. <span class="bld">Aññamaññe tīṇī</span>ti sahajātādhipativaseneva. <span class="bld">Nissaye aṭṭhā</span>ti kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlāni dve. Abyākato hi adhipati abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca nissayo hoti, akusalassa ārammaṇatova. Kusalassa pana ubhayathāpi na hotīti abyākatamūlāni dveyevāti evaṃ aṭṭha. <span class="bld">Upanissaye satta</span> ārammaṇasadisāneva. <span class="bld">Purejāte eka</span>nti abyākatādhipati ārammaṇavasena akusalassa. <span class="bld">Vipāke ekaṃ</span> abyākatena abyākataṃ lokuttaraṃ. Āhārādīsu satta heṭṭhā ekamūlake laddhāneva. <span class="bld">Vippayutte cattārī</span>ti kusalena abyākataṃ, tathā akusalena, abyākatena abyākatañca kusalañca. Atthiavigatesu aṭṭha nissayasadisāneva.</p>
  2402. <p class="bodytext"><a name="para447-452"></a><span class="paranum">447-452</span>. Ghaṭanāni panettha paṭipāṭiyā ārammaṇādīhi ayojetvā paṭhamaṃ atthiavigatehi yojitāni. Kiṃ kāraṇāti? Ubhayādhipatimissakattā. Tattha paṭhame ghaṭane ārammaṇādhipativasena vatthārammaṇaṃ labbhati<a name="M0.0456"></a>, dutiye nissayavasena garuṃ katvā assādentassa vatthumeva, tatiye sahajātādhipativasena kusalādayo rūpānaṃ, ārammaṇādhipativasena vatthu akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni ārammaṇādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame <span class="bld">sattā</span>ti heṭṭhā vuttāneva. Dutiye <span class="bld">eka</span>nti purejātāni vatthārammaṇāni akusalassa. Tatiye vatthumeva <a name="V0.0452"></a> akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni vipākāvipākasādhāraṇāni sahajātādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Tato parāni tīṇi vipākādhipativasena vuttāni. Tesupi paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpaṃ, tatiye rūpameva. Tato parāni cha ghaṭanāni āhārindriyayuttāni cittādhipativasena vuttāni. Tattha tīṇi avipākāni, tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato parāni cha ghaṭanāni tatheva viriyādhipativasena vuttāni. Nanu ca adhipatipaṭipāṭiyā paṭhamaṃ viriyādhipativasena vattabbāni siyuṃ, kasmā tathā na vuttānīti? Parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā. Parato hi hetuvasena ghaṭanāni amohassa vīmaṃsādhipatittā vīmaṃsāya ca sammādiṭṭhibhāvato maggasampayuttāni. Viriyampi ca sammāvāyāmamicchāvāyāmabhāvena maggoti tena saddhiṃ ghaṭanāni parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisānīti parivattetvā vuttāni. Tesupi gaṇanā pākaṭāyeva.</p>
  2403. <p class="bodytext"><a name="para453-456"></a><span class="paranum">453-456</span>. Anantarasamanantaramūlakesu <span class="bld">sattā</span>ti kusalo kusalassa abyākatassa ca, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampīti evaṃ satta. <span class="bld">Kamme eka</span>nti kusalā maggacetanā attano vipākābyākatassa. Ghaṭanāni panetesu tīṇi tīṇiyeva. Tāni bahutarapaṭipāṭiyā vuttāni.</p>
  2404. <p class="bodytext"><a name="para457-460"></a><span class="paranum">457-460</span>. Sahajātaaññamaññanissayamūlakesu ye ye dukamūlake paccayā vuttā te teyeva ādito ṭhitena sabhāgā. Tasmā dukamūlake gaṇanaṃ ñatvā ye upari paccayā ghaṭitā, tesu ūnataragaṇanassa vasena sabbaghaṭanesu gaṇanā veditabbā. Tattha sahajātamūlake dasa ghaṭanāni. Tesu pañca avipākāni, pañca savipākāni. Tattha avipākesu tāva paṭhame kusalo kusalassa abyākatassa<a name="M0.0457"></a>, kusalābyākatassa, kusalābyākato abyākatassāti cattāri, tathā akusalo, abyākato abyākatassevāti evaṃ nava. Tattha kusalākusalādikesu aṭṭhasu vissajjanesu arūpañceva cittasamuṭṭhānarūpañca labbhati. Abyākate vatthurūpampi. Dutiye ghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhati, tatiye tīsupi arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva, pañcame paṭisandhiyaṃ vatthunā saddhiṃ arūpadhammā. Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañca, dutiye vipākā ceva vatthurūpañca, tatiye vipākameva, catutthe vipākacittasamuṭṭhānameva, pañcame vatthurūpameva labbhati.</p>
  2405. <p class="bodytext">Aññamaññamūlake <a name="V0.0453"></a> cha ghaṭanāni. Tesu paṭhamāni tīṇi avipākāni, pacchimāni tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para461"></a><span class="paranum">461</span>. Nissayamūlake <span class="bld">nissayapaccayā ārammaṇe tīṇī</span>ti vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakusalādivasena veditabbāni. <span class="bld">Upanissaye eka</span>nti vatthuṃ ārammaṇūpanissayaṃ katvā uppannākusalaṃ. Sesaṃ dumūlake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para462-464"></a><span class="paranum">462-464</span>. Imasmiṃ pana nissayapaccaye vīsati ghaṭanāni. Tesu purimāni cha ghaṭanāni purejātasahajātavasena vuttāni, tato cattāri purejātavaseneva, tato dasa sahajātavaseneva. Tattha paṭhame ghaṭane <span class="bld">terasā</span>ti nissayapaccayavibhaṅge vuttāneva. Dutiye <span class="bld">aṭṭhā</span>ti sahajātādhipativasena satta, vatthuṃ garuṃ katvā akusalañcāti aṭṭha. Tatiye satta indriyapaccaye laddhāneva. Catutthe pañca vippayutte laddhāni. Pañcame <span class="bld">cattārī</span>ti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ, vatthu ca akusalassa. Chaṭṭhe <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalādīni cittasamuṭṭhānassa. Purejātavasena catūsu paṭhame <span class="bld">tīṇī</span>ti vatthu kusalādīnaṃ, cakkhādīni ca abyākatassa. Dutiye vatthumeva kusalādīnaṃ. Tatiye <span class="bld">eka</span>nti vatthu akusalassa. Catutthe cakkhādīni viññāṇapañcakassa. Sahajātavasena dasa savipākāvipākavasena dvidhā bhinditvā sahajātamūlake vuttanayeneva veditabbāni.</p>
  2408. <p class="bodytext"><a name="para465"></a><span class="paranum">465</span>. Upanissayamūlake <span class="bld">ārammaṇe sattā</span>ti ārammaṇūpanissaye laddhāneva. <span class="bld">Adhipatiyā sattā</span>ti tāneva. Anantarasamanantaresu anantarūpanissaye laddhāneva. <span class="bld">Nissaye eka</span>nti vatthu akusalassa. <span class="bld">Purejāte eka</span>nti <a name="M0.0458"></a> tasseva vatthuṃ vā ārammaṇaṃ vā. <span class="bld">Āsevane tīṇi</span> anantarūpanissayavasena. <span class="bld">Kamme dve</span> pakatūpanissayavasena. Lokuttarakusalacetanā pana anantarūpanissayopi hoti. <span class="bld">Vippayutte ekaṃ</span> ārammaṇūpanissayavasena, tathā atthiavigatesu. Natthivigatesu satta anantarasamāneva.</p>
  2409. <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. Upanissayamūlakāni pana satta ghaṭanāni honti. Tattha purimāni tīṇi ārammaṇūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame <span class="bld">sattā</span>ti kusalo kusalādīnaṃ, tathā abyākato, akusalo akusalassevāti evaṃ satta. Dutiye <span class="bld">eka</span>nti cakkhādiabyākataṃ akusalassa. Tatiye <a name="V0.0454"></a> vatthu akusalassa. Tato parāni dve anantarūpanissayavasena vuttāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato dve anantarapakatūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame lokiyakusalākusalacetanāpaccayabhāvato gahetabbā, dutiye lokuttarakusalāva.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para467-468"></a><span class="paranum">467-468</span>. Purejātamūlake <span class="bld">ārammaṇe tīṇī</span>ti abyākato kusalādīnaṃ. <span class="bld">Adhipatiyā eka</span>nti abyākato akusalassa. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana satta ghaṭanāni. Tesu paṭhamaṃ vatthārammaṇavasena vuttaṃ, dutiyaṃ vatthuvaseneva, tatiyaṃ ārammaṇavasena, catutthaṃ vatthussa ārammaṇakālavasena, pañcamaṃ ārammaṇādhipativasena, chaṭṭhaṃ vatthuno ārammaṇādhipatikālavasena, sattamaṃ cakkhādivasena.</p>
  2411. <p class="bodytext"><a name="para469-472"></a><span class="paranum">469-472</span>. Pacchājātamūlake vīsati paccayā na yujjanti, tayova yojanaṃ labhanti. Ekamevettha ghaṭanaṃ, taṃ kāyassa kusalādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Āsevanamūlakepi ekameva ghaṭanaṃ.</p>
  2412. <p class="bodytext"><a name="para473-477"></a><span class="paranum">473-477</span>. Kammamūlake <span class="bld">anantare eka</span>nti maggacetanāvasena vuttaṃ. <span class="bld">Aññamaññe tīṇī</span>ti ettha paṭisandhiyaṃ vatthupi gahetabbaṃ. <span class="bld">Upanissaye dve</span>ti anantarapakatūpanissayavasena heṭṭhā vuttāneva. Evaṃ sesānipi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Ettha pana ekādasa ghaṭanāni. Tattha paṭhamāni dve pakatūpanissayānantarūpanissayavibhāgato nānākkhaṇikakammavasena vuttāni. Tato parāni cattāri vipākāvipākato ekakkhaṇikakammavasena vuttāni. Tattha paṭhame arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhati, dutiye <a name="M0.0459"></a> arūpena saddhiṃ vatthu, tatiye arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva. Paṭisandhiyaṃ pana kaṭattārūpampi labbhati. Tato parāni pañca savipākāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Vipākamūlake pañca ghaṭānāni uttānatthāneva.</p>
  2413. <p class="bodytext"><a name="para478-483"></a><span class="paranum">478-483</span>. Āhāramūlake <span class="bld">sattā</span>tiādīni vuttanayāneva. Ghaṭanāni panettha catuttiṃsa. Tesu paṭhamāni pañca vipākāvipākasāmaññato vuttāni. Tattha paṭhame cattāropi āhārā labbhanti; dutiye tayo arūpāhārāva. Tatiye vatthupi paccayuppannaṃ hoti, catutthe taṃ parihāyati. Pañcame rūpameva paccayuppannaṃ. Tato parāni pañca savipākaghaṭanāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Tato parāni nava ghaṭanāni cetanāhāravasena vuttāni. Tato parāni nava nirādhipativiññāṇāhāravasena<a name="V0.0455"></a>. Tato parāni sādhipativiññāṇāhāravasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tattha tīṇi vipākāvipākasāmaññavasena vuttāni. Tīṇi vipākavaseneva. Tattha lokiyānaṃ vipākānaṃ abhāvato vatthu parihāyati.</p>
  2414. <p class="bodytext"><a name="para484-495"></a><span class="paranum">484-495</span>. Indriyamūlake <span class="bld">purejāte eka</span>nti cakkhundriyādīnaṃ vasena abyākatena abyākataṃ. Sesaṃ dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha cha sattati. Tattha paṭhame sabbānipi indriyāni paccayaṭṭhena labbhanti. Dutiye rūpajīvitindriyaṃ hāyati. Na hi taṃ nissayo hoti. Tatiye arūpindriyāni rūpānaṃ. Catutthe cakkhādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ. Tato parāni nava ghaṭanāni sahajātaarūpindriyavasena vuttāni, tato nava maggabhūtānaṃ indriyānaṃ vasena, tato nava jhānaṅgabhūtānaṃ, tato nava jhānamaggabhūtānaṃ, tato nava manindriyavaseneva, tato sādhipatīni cha, tato vīriyavasena maggasampayuttāni cha, tato amohahetuvasena nirādhipatīni nava, sādhipatīni cha. Tesu sabbesu vipākapaccayena ayuttāni ca yuttāni ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni.</p>
  2415. <p class="bodytext"><a name="para496-500"></a><span class="paranum">496-500</span>. Jhānamūlakepi dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha chattiṃsa. Tesu paṭhamāni nava indriyamaggabhāvaṃ anāmasitvā sādhāraṇajhānaṅgavaseneva <a name="M0.0460"></a> vuttāni. Tato parāni nava indriyabhūtajhānaṅgavasena, tato nava maggabhūtajhānaṅgavasena, tato nava indriyamaggabhūtajhānaṅgavasena. Catūsupi cetesu navakesu ādito cattāri cattāri vipākāvipākasādhāraṇāni. Avasāne pañca pañca vipākāneva, tāni heṭṭhā vuttanayāneva.</p>
  2416. <p class="bodytext"><a name="para501-508"></a><span class="paranum">501-508</span>. Maggamūlakepi dumūlakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha sattapaññāsa. Tesu paṭhamāni nava indriyajhānabhāvaṃ anāmasitvā suddhikamaggavaseneva vuttāni. Tato nava indriyabhūtamaggavasena, tato nava jhānabhūtamaggavasena, tato nava indriyajhānabhūtamaggavasena, tato cha adhipatibhūtamaggavasena, tato nava nirādhipatimaggahetuvasena, tato cha sādhipatimaggahetuvasena, tattha navakesu pañca pañca chakkesu tīṇi tīṇi vipākāni. Sesāni sādhāraṇāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva.</p>
  2417. <p class="bodytext"><a name="para509-510"></a><span class="paranum">509-510</span>. Sampayuttamūlake <a name="V0.0456"></a> dumūlakaṃ uttānatthameva. Ettha pana dveyeva ghaṭanāni. Tattha ekaṃ sādhāraṇavasena, ekaṃ vipākavasena vuttaṃ.</p>
  2418. <p class="bodytext"><a name="para511-514"></a><span class="paranum">511-514</span>. Vippayuttamūlakepi dumūlakaṃ uttānatthameva. Ghaṭanāni panettha terasa. Tattha paṭhame <span class="bld">pañcā</span>ti kusalo abyākatassa, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampi. Ettha ca ime vippayuttādayo sahajātāpi honti, pacchājātapurejātāpi. Dutiye purejātasahajātāva tatiye teyeva adhipativasena. Tattha kusalo abyākatassa tathā akusalo, abyākato pana abyākatassa ca ārammaṇādhipativasena akusalassa cāti evaṃ cattāri. Catutthe <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalādīni abyākatassa. Indriyāni panettha rūpānipi arūpānipi. Pañcame paccayā arūpāva chaṭṭhe vatthuvasena rūpāva sattame kusalābyākatānaṃ vipassanāvasena, akusalassa assādanavasena vatthumeva. Aṭṭhame tadevākusalassa, navame cakkhādīni abyākatassa, dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānānaṃ, ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānaṃ, dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānaṃ, terasame paṭisandhiyaṃ khandhā vatthussa.</p>
  2419. <p class="bodytext"><a name="para515-518"></a><span class="paranum">515-518</span>. Atthipaccayamūlake <a name="M0.0461"></a> <span class="bld">upanissaye eka</span>nti ārammaṇūpanissayavasena abyākataṃ akusalassa. Sesaṃ dumūlake uttānameva. Ghaṭanāni panettha ekūnatiṃsa. Tesu paṭhame arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhanti. Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhanti. Paṭhamadutiyaghaṭanāneva adhipatinā saddhiṃ upari tatiyacatutthāni katāni. Puna paṭhamameva catūhi āhārehi saddhiṃ pañcamaṃ, rūpindriyehi saddhiṃ chaṭṭhaṃ, rūpārūpindriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Dutiyameva vā pana indriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Paṭhamadutiyāneva vippayuttapaccayena saddhiṃ aṭṭhamanavamāni. Tesu navamaṃ adhipatinā saddhiṃ dasamaṃ kataṃ. Tato ekādasame paccayavasena vatthu hāyati. Dvādasame arūpadhammāyeva paccayā, terasame vatthārammaṇā, cuddasame vatthumeva, pannarasame ārammaṇameva, soḷasame vatthumeva ārammaṇaṃ, sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasena, ekūnavīsatime cakkhādayova paccayā. Imāni ekūnavīsati pakiṇṇakaghaṭanāni nāma sahajātaṃ aggahetvā vuttāni. Tato parāni dasa sahajātavasena vuttāni.</p>
  2420. <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. Natthivigatamūlakesu <a name="V0.0457"></a> anantarasamanantaramūlakesu viya upanissayāsevanakammavasena tīṇiyeva ghaṭanāni, avigatamūlakaṃ atthimūlakasadisamevāti.</p>
  2421. <p class="bodytext">Yāni panetāni imasmiṃ pañhāvāre ghaṭanāni vuttāni, tāni sabbānipi duvidhāniyeva – pakiṇṇakato sahajātato ca. Tattha sabbesampi ārammaṇamūlakādīnaṃ ādito sahajātaṃ aggahetvā vuttāni <span class="bld">pakiṇṇakāni</span> nāma. Tāni ārammaṇamūlake pañcapi, adhipatimūlake cha, anantaramūlake tīṇipi, tathā samanantaramūlake, nissayamūlake dasa, upanissayamūlake satta, purejātamūlake satta, pacchājātamūlake ekameva, tathā āsevanamūlake, kammamūlake dve, āhāramūlake ekaṃ, indriyamūlake cattāri, vippayuttamūlake nava, atthimūlake ekūnavīsati, natthimūlake tīṇipi, tathāvigatamūlake. Avigatamūlake ekūnavīsatīti sabbānipi satañceva tīṇi ca honti. Sahajātanissayabhāvena panetāni pakiṇṇakānīti vuttāni.</p>
  2422. <p class="bodytext">Yāni <a name="M0.0462"></a> pana sahajātaṃ labbhanti, tāni <span class="bld">sahajātaghaṭanāni</span> nāmāti vuccanti. Tāni ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātapacchājātaāsevananatthivigatamūlakesu na labbhanti. Na hi te paccayā sahajātānaṃ paccayā honti. Yathā ca sahajātānaṃ na honti, tathā hetusahajātaaññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayā. Asahajātānanti hetumūlake sabbāni catuvīsatipi ghaṭanāni sahajātaghaṭanāneva. Tathā adhipatimūlake catuvīsati, sahajātamūlake dasapi, aññamaññamūlake chapi, nissayamūlake dasa, kammamūlake nava, vipākamūlake pañcapi, āhāramūlake tettiṃsa, indriyamūlake dvāsattati jhānamūlake chattiṃsāpi, maggamūlake sattapaññāsampi, sampayuttamūlake dvepi, vippayuttamūlake cattāri, atthimūlake dasa, avigatamūlake dasāti sabbānipi tīṇi satāni dvādasa ca honti. Iti purimāni sataṃ tīṇi ca imāni ca dvādasuttarāni tīṇi satānīti sabbānipi pañcadasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni pañhāvāre āgatāni. Tesu ye ye paccayadhammā nāmavasena na pākaṭā hutvā paññāyanti, tepi hetumūlakādīnaṃ nayānaṃ ādito vipākāvipākasāmaññato vuttesu ghaṭanesu dassetabbā. Dvādaseva hi hetū cha ārammaṇā cattāro adhipatayo cattāro āhārā vīsati indriyāni satta jhānaṅgāni dvādasa maggaṅgānīti ete paccayadhammā nāma. Tesu ye ye dhammā ekantena kusalā, ekanteneva akusalā, ekantena kusalavipākā, ekantenevākusalavipākā, ekanteneva <a name="V0.0458"></a> vipākā, ekanteneva avipākā te te sādhukaṃ sallakkhetvā ye tattha vipākā, te vipākaghaṭanesu, ye avipākā, te avipākaghaṭanesu yathāyogaṃ yojetabbāti.</p>
  2423. <p class="centered">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā.</p>
  2424. <p class="subhead">Paccanīyuddhāravaṇṇanā</p>
  2425. <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. Idāni paccanīyaṃ hoti. Tattha yathā paṭicca vārādīsu ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nahetupaccayā’’tiādinā nayena labbhamānā <a name="M0.0463"></a> pañhā labbhamānānaṃ paccayānaṃ vasena sarūpatova vitthāritā. Evaṃ avitthāretvā ekena lakkhaṇena saṅkhepato paccanīyaṃ dassetuṃ dhammasaṅgāhakehi <span class="bld">kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo</span>tiādinā nayena anulomato kusalādīnaṃ paccayā uddhaṭā. Te ca kho paccayā samūhavasena, no ekekapaccayavaseneva; tasmā ye yattha samūhato dassitā, te vibhajitvā veditabbā. Sabbepi hi ime catuvīsati paccayā aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchanti. Kataresu aṭṭhasu? Ārammaṇe, sahajāte, upanissaye, purejāte, pacchājāte, kamme, āhāre, indriyeti. Kathaṃ? Ṭhapetvā hi ime aṭṭha paccaye sesesu soḷasasu hetupaccayo aññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayoti ime cha paccayā ekantena sahajātā hutvā sahajātānaññeva paccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pana pañca uppajjitvā niruddhā attano anantaraṃ uppajjamānānaññeva paccayabhāvato anantarūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchanti. Nissayapaccayo sahajātapurejātabhedato duvidho. Tattha sahajātanissayo sahajātānaññeva nissayapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati, purejātanissayo purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchati.</p>
  2426. <p class="bodytext">Adhipatipaccayopi sahajātādhipatiārammaṇādhipativasena duvidho. Tattha sahajātādhipati sahajātānaṃyeva adhipatipaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Ārammaṇādhipati ārammaṇūpanissayo <a name="V0.0459"></a> hotiyevāti ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissayapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātabhedato tividho. Tattha sahajātavippayutto sahajātānaññeva vippayuttapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Purejātavippayutto pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejāte saṅgahito. Pacchājātavippayutto pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Atthipaccayaavigatapaccayā sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānañceva atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā. Tattha sahajātaatthiavigatā sahajātānaññeva atthiavigatapaccayabhāvato. Sahajātapaccaye <a name="M0.0464"></a> saṅgahaṃ gacchanti. Purejātā pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Pacchājātā pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Āhārabhūtā kabaḷīkārāhārapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Indriyabhūtā rūpajīvitindriyapaccaye saṅgahaṃ gacchantīti evaṃ ime soḷasa paccayā imesu aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā.</p>
  2427. <p class="bodytext">Imesampi pana aṭṭhannaṃ paccayānaṃ aññamaññaṃ saṅgaho atthiyeva. Ādito niddiṭṭho hi ārammaṇapaccayo adhipatianadhipatibhedena duvidho. Tattha adhipatibhūto ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Anadhipatibhūto suddho ārammaṇapaccayova. Kammapaccayopi sahajātanānākkhaṇikavasena duvidho. Tattha sahajātakammaṃ attanā sahajātānaññeva kammapaccayabhāvato sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Nānākkhaṇikakammaṃ balavadubbalavasena duvidhaṃ. Tattha balavakammaṃ vipākadhammānaṃ upanissayova hutvā paccayo hotīti upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Balavampi pana rūpānaṃ dubbalañca arūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo. Āhārapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpāhāro attanā sahajātānaññeva paccayo hotīti sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Rūpāhāro sahajātapurejātapacchājātānaṃ paccayo na hoti. Attano pana uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippatto āhārapaccayataṃ sādhetīti āhārapaccayova hoti. Indriyapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpindriyapaccayo attanā sahajātānaññeva indriyapaccayataṃ sādhetīti sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho. Tattha ajjhattaṃ indriyapaccayo pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ <a name="V0.0460"></a> sasampayuttadhammānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ indriyapaccayo hotīti purejāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Bāhiro indriyapaccayo nāma rūpajīvitindriyaṃ, taṃ sahajātānaṃ paccayo hontampi anupālanamattavaseneva hoti, na janakavasenāti indriyapaccayova hoti. Evaṃ ime aṭṭha paccayā aññamaññampi saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā. Ayaṃ tāva aṭṭhasu paccayesu avasesānaṃ soḷasannañceva tesaṃyeva ca aṭṭhannaṃ aññamaññavasena saṅgahanayo.</p>
  2428. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0465"></a> imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ catuvīsatiyāpi paccayesu ye ye saṅgahaṃ gacchanti, te te veditabbā. Tattha aṭṭhannaṃ tāva sabbapaṭhame ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati, na sesā tevīsati. Dutiye sahajātapaccaye hetupaccayo sahajātādhipatipaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo sahajātanissayapaccayo sahajātakammapaccayo vipākapaccayo sahajātaāhārapaccayo sahajātaindriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo sahajātavippayuttapaccayo sahajātatthipaccayo sahajātāvigatapaccayoti ime pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tatiye upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto adhipatipaccayo anantarasamanantaraupanissayaāsevanapaccayā nānākkhaṇiko balavakammapaccayo natthipaccayo vigatapaccayoti ime nava paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Catutthe purejātapaccaye purejātanissayapaccayo purejātapaccayo purejātindriyapaccayo purejātavippayuttapaccayo purejātatthipaccayo purejātāvigatapaccayoti ime cha paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Pañcame pacchājātapaccaye pacchājātapaccayo pacchājātavippayuttapaccayo pacchājātatthipaccayo pacchājātāvigatapaccayoti ime cattāro paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Chaṭṭhe kammapaccaye nānākkhaṇikakammapaccayova saṅgahito. Sattame āhārapaccaye kabaḷīkārāhāravaseneva āhārapaccayo āhāratthipaccayo āhārāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahitā. Aṭṭhame indriyapaccaye rūpajīvitindriyapaccayo indriyatthipaccayo indriyāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Evaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ ime cime ca paccayā saṅgahaṃ gatāti ñatvā ye yattha saṅgahaṃ gatā, te tassa gaṇanena gahitāva hontīti veditabbā.</p>
  2429. <p class="bodytext">Evaṃ sabbapaccayasaṅgāhakānaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ vasena ekūnapaññāsāya pañhesu imasmiṃ paccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’tiādayo ime <a name="V0.0461"></a> pannarasa pañhā uddharitvā vissajjitā. Tattha kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, kusalo abyākatassa, kusalo kusalābyākatassāti kusalādikā cattāro pañhā; tathā akusalādikā; abyākato pana abyākatassa, abyākato <a name="M0.0466"></a> kusalassa, abyākato akusalassāti abyākatādikā tayo; kusalo ca abyākato ca kusalassa; tathā abyākatassa; akusalo ca abyākato ca akusalassa; tathā abyākatassāti dumūlakekāvasānā cattāro honti. Tesu paṭhame pañhe yehi bhavitabbaṃ, te sabbe saṅgahetvā tayo paccayā vuttā. Dutiye dve, tatiye pañca, catutthe ekova pañcame tayo, chaṭṭhe dve, sattame pañca, aṭṭhame ekova navame satta, dasame tayo, ekādasame tayo, dvādasame dve, terasame cattāro, cuddasame dve, pannarasamepi cattārova. Te ‘‘sahajātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ pacchājāta’’nti vuttā. Tattha kāraṇaṃ parato vakkhāma.</p>
  2430. <p class="bodytext">Samāsato panettha eko dve tayo cattāro pañca sattāti chaḷeva paccayaparicchedā honti. Ayaṃ pañhāvārassa paccanīye ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo ceva te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo ca. ‘‘Na hetupaccayo’’tiādīsu hi catuvīsatiyāpi paccayapaccanīyesu ekapaccanīyepi ito uddhaṃ pañhā vā paccayā vā na labbhanti, heṭṭhā labbhanti. Tasmā yesu pañhesu ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa sahajātapaccayena paccayo’’ti evaṃ ekova paccayo āgato, tasmiṃ paccaye paṭikkhitte te pañhā parihāyanti. Yasmiṃ pana pañhe ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo upanissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ dve paccayā āgatā. Tattha nārammaṇapaccayāti evaṃ ekasmiṃ paccaye paṭikkhittepi itarassa paccayassa vasena so pañho labbhateva. Tesu pana dvīsupi paccayesu paṭikkhittesu so vāro pacchijjati. Evameva yesu pañhesu tayo cattāro pañca satta vā labbhanti, tesu ṭhapetvā paṭikkhitte paccaye avasesānaṃ vasena te pañhā labbhantiyeva. Sabbesu pana paccayesu paṭikkhittesu sabbepi te vārā pacchijjantīti idameva cettha lakkhaṇaṃ. Iminā lakkhaṇena ādito paṭṭhāya tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo ca tasmiṃ tasmiṃ paccanīye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihāni ca veditabbā.</p>
  2431. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="M0.0467"></a> vitthārakathā – paṭhamapañhe tāva tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi kusalassa purejātapacchājātavipākavippayutteheva paccayo na hoti<a name="V0.0462"></a>, sesehi vīsatiyā hoti, tesu ārammaṇapaccayo ekova sahajāte pana sabbasaṅgāhikavasena pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu hetupaccaye paṭikkhitte cuddasa honti. Kusalo pana kusalassa neva vipākapaccayo na, vippayuttapaccayoti te dve apanetvā sese dvādasa sandhāya sahajātapaccayena paccayoti vuttaṃ. Upanissayapaccayepi sabbasaṅgāhikavasena nava paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto ca adhipatipaccayo ārammaṇūpanissayavasena upanissayameva anupaviṭṭho. Kusalo pana kusalassa nānākkhaṇikakammapaccayo na hotīti taṃ apanetvā sese cha sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Evaṃ paṭhamapañhe tīhi paccayehi ekūnavīsatipaccayā dassitāti veditabbā. Tesu imasmiṃ hetupaccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayoti dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti evamādinā ārammaṇapaccayādīsu vuttanayeneva uddharitvā pāḷi dassetabbā.</p>
  2432. <p class="bodytext">Ārammaṇapaccaye pana paṭikkhitte tassa vitthāraṃ apanetvā hetupaccayavitthāraṃ pakkhipitvā sāyeva pāḷi dassetabbā, sesapaccayapaṭikkhepesupi eseva nayo. Tasmiṃ pana paccaye paṭikkhitte ye vārā parihāyanti, te parato vakkhāma.</p>
  2433. <p class="bodytext">Dutiyapañhe pana dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi akusalassa anantarādivasena paccayo na hoti. Tasmā te apanetvā ārammaṇūpanissayavasena saṅgahitaṃ ārammaṇādhipatiñceva pakatūpanissayañca sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Tasmā suddho ārammaṇapaccayo ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayo upanissayapaccayoti dutiyapañhe dvīhi paccayehi ime tayo paccayā dassitāti veditabbā.</p>
  2434. <p class="bodytext">Tatiyapañhe <a name="M0.0468"></a> pana pañcahi paccayehi aṭṭhārasa paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi abyākatassa aññamaññapurejātāsevanavipākasampayuttehiyeva paccayo na hoti, sesehi ekūnavīsatiyā hoti. Tesu ārammaṇapaccayo eko. Yasmā pana kusalo abyākatassa aññamaññavipākasampayuttavasena paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto, kammapaccayo visuṃ gahito, tasmā ime pañca apanetvā sahajātena dasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā <a name="V0.0463"></a> vuttesu chasu ṭhapetvā āsevanaṃ sesā pañca. Pacchājāto ekova tathā sahajātanānākkhaṇikavasena duvidhopi kammapaccayoti evaṃ tatiyapañhe pañcahi paccayehi ime aṭṭhārasa paccayā dassitāti veditabbā.</p>
  2435. <p class="bodytext">Catutthapañhe pana ekena paccayena dasa. Kathaṃ? Kusalo hi kusalābyākatassa sahajāte vuttesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayuttehi paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto. Iti ime pañca apanetvā sesā dasa paccayā ettha ekena paccayena dassitāti veditabbā.</p>
  2436. <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. Yathā ca imesu kusalādikesu catūsu, tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti veditabbā.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para529"></a><span class="paranum">529</span>. Tato parānaṃ abyākatādīnaṃ tiṇṇaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe sattahi paccayehi tevīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Abyākato hi abyākatassa catuvīsatiyāpi paccayehi paccayo hoti. Hetupaccaye pana paṭikkhitte tevīsati honti. Tesu ārammaṇapaccayo ekova. Yasmā panettha asahajātānampi saṅgahaṇatthaṃ āhārindriyapaccayā visuṃ gahitā. Tasmā ime tayo apanetvā sahajātena dvādasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā vuttā cha, purejāto ekova tathā pacchājātaāhārindriyapaccayāti evamettha sattahi paccayehi ime tevīsati paccayā dassitāti veditabbā. Dutiye tīhi paccayehi dvādasa dassitā. Kathaṃ? Ārammaṇapaccayo eko, upanissayena pana ārammaṇūpanissayavasena ārammaṇādhipatianantarasamanantaranatthivigataupanissayapaccayoti cha <a name="M0.0469"></a> dassitā. Purejātena purejātanissayavippayuttaatthiavigatā pañcāti evamettha tīhi paccayehi ime dvādasa paccayā dassitāti veditabbā. Tatiyepi eseva nayo.</p>
  2438. <p class="bodytext"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>. Tato parānaṃ dukamūlakānaṃ catunnaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe ‘‘sahajātapaccayena purejātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttehi dvīhi nissayaatthiavigatavasena tayo paccayā dassitā. Kusalā hi khandhā vatthunā saddhiṃ ekato kusalassa paccayabhāvaṃ sādhayamānā kiñcāpi sahajātā, sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā<a name="V0.0464"></a>. Tasmā tesaṃ sahajātānaṃ nissayaatthiavigatānaṃ vasena sahajātanti vuttaṃ. Vatthumhipi eseva nayo. Tampi hi kiñcāpi purejātaṃ, khandhamissakattā pana purejātapaccayo na hoti. Kevalaṃ purejātānaṃ nissayādīnaṃ vasena purejātanti vuttaṃ.</p>
  2439. <p class="bodytext">Dutiyapañhe ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vuttehi catūhipi sahajātanissayaatthiavigatavasena cattāro paccayā dassitā. Imasmiñhi vāre sahajātapaccayo labbhati, pacchājātapaccayādayo na labbhanti. Pacchājātānaṃ pana āhārindriyasaṅkhātānañca atthiavigatānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Kusalā hi khandhā abyākatā ca mahābhūtā upādārūpānaṃ sahajātapaccayena nissayapaccayena atthiavigatapaccayehīti catudhā paccayā honti. Pacchājātā pana kusalā tehiyeva bhūtehi saddhiṃ tesaññeva upādārūpānaṃ atthiavigatavasena paccayo. Kabaḷīkārāhāropi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ purejātassa kāyassa atthiavigatavaseneva paccayo. Rūpajīvitindriyampi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ kaṭattārūpānaṃ atthiavigatapaccayeneva paccayo. Iti imaṃ catudhā paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ, āhāraṃ indriya’’nti idaṃ vuttaṃ. Pacchājātāhārindriyapaccayā panettha na labbhantiyeva. Parato akusalamissakapañhādvayepi eseva nayoti. Evamettha tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo veditabbo. Tasmiṃ tasmiṃ pana paccaye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihānāparihāniṃ parato āvikarissāmāti.</p>
  2440. <p class="centered">Paccanīyuddhārassa atthavaṇṇanā.</p>
  2441. <p class="subhead">Paccanīyagaṇanavaṇṇanā</p>
  2442. <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. Idāni <a name="M0.0470"></a> ete ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’tiādayo anulomavasena pannarasa vārā dassitā. Yasmā paccanīyepi eteyeva, na ito uddhaṃ; heṭṭhā pana honti, tasmā yassa yassa paccayassa paccanīye ye ye vārā labbhanti, te te ādito paṭṭhāya gaṇanavasena dassetuṃ <span class="bld">nahetuyā pannarasā</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  2443. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nahetuyā</span> sabbesampi yathādassitānaṃ paccayānaṃ vasena pannarasa labbhanti. <span class="bld">Nārammaṇe</span> sahajāte <a name="V0.0465"></a> hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiṃ vāre suddho ārammaṇapaccayo parihāyati, sesapaccayavasena te vārā vissajjanaṃ labhanti. Yathā ca nārammaṇe, evaṃ sesesupi. Sahajāte hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiñca vāre naupanissaye naanantareti evaṃ paccanīyato ṭhitā paccayā parihāyanti, avasesapaccayavasena te te vārā vissajjanaṃ labhanti. <span class="bld">Nasahajāte</span> pana ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca, akusalo dhammo akusalassa ca abyākatassa ca, kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa, akusalo ca abyākato ca dhammā akusalassāti ime cattāro vārā parihāyanti. Etesañhi catunnaṃ purimesu dvīsu sahajātapaccayena paccayoti ekādasannaṃ paccayānaṃ vasena ekova paccayasaṅgaho vutto. Te tasmiṃ paṭikkhitte aññenākārena vissajjanaṃ na labhanti. Pacchimesu dvīsu nissayaatthiavigatapaccaye sandhāya ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttaṃ. Te sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnañca purejātānañceva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā ime cattāropi vārā parihāyanti. Avasesānaṃ vasena ‘‘ekādasā’’ti vuttaṃ.</p>
  2444. <p class="bodytext">Tattha siyā – yathā hetumhi paṭikkhitte sesānaṃ adhipatiādīnaṃ vasena te vārā laddhā, evaṃ sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnaṃ vasena kasmā na labbhantīti? Nippadesattā. Hetuādayo hi sahajātānaṃ ekadesamattato sappadesā, tasmā tesu paṭikkhittesu aññesaṃ vasena te vārā labbhanti. Sahajāto pana nippadeso sabbepi hetuādayo gaṇhāti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te paṭikkhittā honti. Na hi asahajātā hetupaccayādayo nāma atthi<a name="M0.0471"></a>. Iti sahajātassa nippadesattā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te ubhopi vārā na labbhanti. ‘‘Sahajātaṃ purejāta’’nti vissajjitavāresu pana kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthi, yasmā panettha sahajātāva arūpakkhandhā nissayaatthiavigatavasena paccayā, sahajāte ca paṭikkhitte ekantena sahajātanissayaatthiavigatā paṭikkhittā honti, tasmā tassa paṭikkhittattā tepi vārā na labbhantīti evaṃ sabbathāpettha ime cattāro vārā parihāyanti. Avasesānaññeva vasena ekādasāti vuttaṃ.</p>
  2445. <p class="bodytext"><span class="bld">Naaññamaññananissayanasampayutte</span>pi teyeva vārā parihāyanti. Kasmā? Sahajātagatikattā. Yatheva hi arūpadhammabhūto sahajātapaccayo nippadesena cattāro arūpakkhandhe gaṇhāti, tathā aññamaññanissayasampayuttāpīti sahajātagatikattā etesupi paṭikkhittesu te vārā <a name="V0.0466"></a> na labbhantīti veditabbā. Tena vuttaṃ <span class="bld">naaññamaññe ekādasa, nanissaye ekādasa, nasampayutte ekādasā</span>ti.</p>
  2446. <p class="bodytext">Tattha siyā – kiñcāpi ime avisesena kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ saṅgāhakattā sahajātagatikā, kusalo pana kusalābyākatassa ṭhapetvā sahajātapaccayaṃ aññathā paccayova na hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyatu. Kusalo pana kusalābyākatānaṃ neva aññamaññapaccayo hoti, tasmiṃ paṭikkhitte so vāro kasmā parihāyatīti? Aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato. Yatheva hi kusalābyākatā kusalassa sahajātapaccayova na honti. Sahajātadhammavasena pana nissayapaccayādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati, evamidhāpi aññamaññapaccayadhammavasena sahajātādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. <span class="bld">Naaññamaññapaccayena paccayo</span>ti padassa hi ayamattho – ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā, na tehi paccayo. Kusalo ca kusalābyākatānaṃ sahajātādivasena paccayo honto aññamaññapaccayadhammeheva paccayo hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. Yathā ca so vāro, tathā sesāpi tayoti cattāropi te vārā parihāyanti.</p>
  2447. <p class="bodytext"><span class="bld">Nanissaye</span> <a name="M0.0472"></a> <span class="bld">ekādasā</span>ti etthāpi yasmā tesaṃ vārānaṃ ekentena sahajātapaccayadhammāva nissayabhūtā, tasmā nissaye paṭikkhitte parihāyanti. <span class="bld">Napurejāte terasā</span>ti sahajātaṃ purejātanti vuttavissajjane dvimūlake dve apanetvā terasa. Yathā hi te sahajāte paṭikkhitte purejātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tathā purejātepi paṭikkhitte sahajātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā te apanetvā terasāti veditabbā.</p>
  2448. <p class="bodytext"><span class="bld">Napacchājāte pannarasā</span>ti ettha ‘‘pacchājātapaccayena paccayo’’ti vā ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vā āgataṭṭhānesu ṭhapetvā pacchājātaṃ avasesavasenapi te pañhā labbhanti, tasmā pannaraseva vuttā. <span class="bld">Nakamme</span>tiādīsu yasmā kammavipākāhārindriyajhānamaggāpi kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ ekadesova tasmā ṭhapetvā te dhamme avasesadhammavasena sahajātadhammā paccayā hontīti ekampi pañhāvissajjanaṃ na parihīnaṃ<a name="V0.0467"></a>. <span class="bld">Nasampayutte ekādasā</span>ti yasmā tesu catūsu vāresu sampayuttadhammā sahajātādipaccayena paccayā honti, tasmā sampayuttapaccayapaṭikkhepena teyeva vārā parihāyantīti veditabbā. <span class="bld">Navippayutte navā</span>ti dumūlakaekāvasānā cattāro ekamūlakadukāvasānā dve cāti ime cha vārā ekantena vippayuttapaccayadhammehi yuttā. Tehi sahajātādivasena paccayā honti, tasmā vippayutte paṭikkhitte sabbepi te parihāyantīti naveva labbhanti. Tena vuttaṃ ‘‘navippayutte navā’’ti. Noatthinoavigatesupi teyeva veditabbā. Ekantena hi te vārā atthiavigatapaccayadhammayuttā, tasmā te tesaṃ paṭikkhepe parihāyanti. Yepi labbhanti, tesu ārammaṇavasena anantarādivasena vā vissajjanāni kātabbāni. Sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyabhedato pañcannaṃ atthiavigatānaṃ vippayuttadhammānaṃ vā vasena na kātabbānīti.</p>
  2449. <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. Evaṃ paccanīye laddhavāre gaṇanato dassetvā idāni dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetuṃ <span class="bld">nahetupaccayā nārammaṇe pannarasā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha nahetumūlakadukesu atirekagaṇano ūnataragaṇanena saddhiṃ yojito ūnataragaṇanova hoti.</p>
  2450. <p class="bodytext">Timūlake <a name="M0.0473"></a> <span class="bld">naupanissaye terasā</span>ti kusalo akusalassa, akusalo kusalassāti dve vārā parihāyanti. Kasmā? Nārammaṇena saddhiṃ naupanissayassa ghaṭitattā. Ārammaṇavasena hi upanissayavasena ca imesaṃ pavatti. Tañca ubhayaṃ paṭikkhittaṃ. Ārammaṇādhipati ca ārammaṇūpanissayaggahaṇena gahito hotiyeva.</p>
  2451. <p class="bodytext">Chamūlakepi <span class="bld">naupanissaye terasā</span>ti teyeva terasa. Sattamūlake pana <span class="bld">naupanissaye sattā</span>ti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā tattha parihīnehi catūhi saddhiṃ ‘‘kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, akusalo akusalassa, akusalo kusalassā’’ti ime anantarūpanissayapakatūpanissayavasena pavattamānā cattāroti aṭṭha parihāyanti, tasmā avasesānaṃ vasena sattāti vuttaṃ. <span class="bld">Napurejāte ekādasā</span>ti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā ekādasa. <span class="bld">Napacchājāte navā</span>ti tesu ekādasasu sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyanti laddhavissajjanesu dumūlake abyākatante dve vāre apanetvā. Te hi sahajāte paṭikkhittepi pacchājātavasena aparihīnā. Sahajātena pana saddhiṃ pacchājāte paṭikkhitte parihāyantīti sesānaṃ vasena navāti vuttaṃ. Aṭṭhamūlake <span class="bld">nanissaye ekādasā</span>ti sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Navamūlake <a name="V0.0468"></a> <span class="bld">naupanissaye pañcā</span>ti kusalādayo abyākatantā tayo dumūlakā abyākatantā dve cāti pañca. Tesu nānākkhaṇikakammakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyapacchājātadhammavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ.</p>
  2452. <p class="bodytext">Dasamūlake <span class="bld">napurejāte pañcā</span>tiādīsupi teyeva. <span class="bld">Napacchājāte tīṇī</span>ti pacchājātavasena labbhamāne dumūlake abyākatante dve apanetvā avasesā. Navippayuttepi teyeva tayo. <span class="bld">Noatthiyā dve</span>ti nānākkhaṇikakammavasena kusalañca akusalañca kaṭattārūpassa. Vipākaṃ panettha naupanissayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhati. Ekādasamūlake heṭṭhā vuttasadisāva gaṇanā. Dvādasamūlake <span class="bld">nakamme eka</span>nti abyākatena abyākataṃ. Tattha ca āhārindriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Terasamūlakādīsupi sabbattha <span class="bld">eka</span>nti āgataṭṭhāne idameva gahetabbaṃ. Nāhāre pana indriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Naindriye āhāravasena. Cuddasamūlakādīsu nakammena saddhiṃ ghaṭitattā noatthinoavigatā na labbhantīti <a name="M0.0474"></a> na vuttā. <span class="bld">Nāhārapaccayā najhānapaccayā</span>ti naindriyaṃ apanetvā vuttaṃ. Tasmā tattha indriyavasena ekaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Navipākapaccayā naindriyapaccayā</span>ti nāhāraṃ apanetvā vuttaṃ, tasmā tattha āhāravasena ekaṃ veditabbaṃ. Imesu pana dvīsu paccanīyato ṭhitesu gaṇanā nāma natthi, tasmā ekato na dassitāti.</p>
  2453. <p class="centered">Nahetumūlakaṃ.</p>
  2454. <p class="bodytext"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>. Nārammaṇamūlakādīsupi pannarasaterasaekādasanavāti sabbadukesu cattārova mūlagaṇanaparicchedā. Tikādīsu pana bahupaccayasamāyoge itarānipi satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanāni vissajjanāni labbhantiyeva. Tesu yesaṃ paccayānaṃ samāyoge yaṃ yaṃ labbhati, taṃ taṃ heṭṭhā vuttanayena sādhukaṃ sallakkhetvā uddharitabbaṃ. Sabbesu cetesu nārammaṇamūlakādīsu nārammaṇādīni padāni atikkantena hetupadena saddhiṃ paṭhamaṃ bandhitvāva cakkāni katāni. Yasmā pana tāni nahetumūlake vuttasadisāneva honti, tasmā vitthārena adassetvā saṅkhepaṃ katvā dassitāni. Tattha yathā nahetumūlake nārammaṇanaupanissayā visuṃ visuṃ pannarasa vāre labhantāpi samāyoge terasa labhiṃsu, evaṃ sabbattha teraseva labhanti. Yathā ca nārammaṇanasahajātehi saddhiṃ naupanissaye satta vārā honti, evaṃ naupanissayanārammaṇehi saddhiṃ nasahajātepi satta.</p>
  2455. <p class="bodytext"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>. <span class="bld">Nanissayapaccayā</span> <a name="V0.0469"></a> <span class="bld">naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇī</span>ti kusalādīni abyākatantāni. Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppannaṃ.</p>
  2456. <p class="bodytext"><a name="para543-544"></a><span class="paranum">543-544</span>. Nāhāranaindriyamūlakesu catukkesu nakammena saddhiṃ aghaṭitattā nahetumūlake viya ekentena labbhanti. Naindriyamūlake naupanissaye ca napurejāte ca ṭhapetvā <span class="bld">nāhāre tīṇīti kātabba</span>nti naindriyapaccayato paṭṭhāya ime dve paccaye ghaṭetvā naindriyapaccayā…pe… naupanissayapaccayā nāhāre tīṇī. Naindriyapaccayā…pe… napurejātapaccayā nāhāre tīṇīti evaṃ imehi paccayehi saddhiṃ nāhārapaccaye ca gaṇanā kātabbāti <a name="M0.0475"></a> attho. Tattha <span class="bld">tīṇī</span>ti kusalādīneva abyākatassa. Tattha kusalākusalā kaṭattārūpānaṃ purejātassa ca kāyassa pacchājātapaccayena, abyākatā pana cittacetasikā pacchājātapaccayenevāti imesaṃ vasena tīṇi vissajjanāni kātabbāni. Parato pana napacchājātena saddhiṃ ghaṭitattā nāhāre <span class="bld">dve</span>ti vuttaṃ. Tattha kaṭattārūpavasena kusalaṃ abyākatassa, tathā akusalanti ettakameva labbhati. Āhārassa pana paṭikkhittattā kabaḷīkārāhāro atthiavigatavasenāpi paccayabhāvaṃ na labhati.</p>
  2457. <p class="bodytext"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>. Navippayuttamūlakassa catumūlake <span class="bld">naupanissaye pañcā</span>ti kusalo sahajātakusalassa, kusalo kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, akusalo sahajātaakusalassa, tathā kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, abyākato sahajātaabyākatassāti evaṃ pañca. <span class="bld">Navippayuttapaccayā…pe… naupanissaye tīṇī</span>ti heṭṭhā vuttanayeneva kusalādayo tayo abyākatassa.</p>
  2458. <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Noatthipaccayā nahetuyā navā</span>ti nahetupaccayā noatthiyā vuttā naveva. Sabbepi hi te ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhanti. <span class="bld">Nārammaṇe navā</span>tipi teyeva nārammaṇe ṭhatvā naupanissaye dve kātabbā. <span class="bld">Yāva nissayampī</span>ti noatthimūlake naye ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ cakkabandhagamanena nārammaṇapaccaye ṭhatvā imehi vā tīhi, ito paresu nādhipatiādīsu aññataraññatarena vā saddhiṃ yāva nissayapaccayaṃ pāpuṇāti, tāva gantvā naupanissaye dve vissajjanāni kātabbānīti attho.</p>
  2459. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0470"></a> lakkhaṇaṃ ṭhapetvā puna nārammaṇato paṭṭhāya yāva nissayā satta paccaye gahetvā <span class="bld">naupanissaye dve</span>ti āha. Tattha noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā naupanissaye dve, noatthipaccayā nahetunārammaṇanādhipatipaccayā naupanissaye dveti evaṃ nārammaṇato purimapacchimehi nissayapariyosānehi sabbapadehi saddhiṃ yojanā kātabbā. <span class="bld">Dve</span>ti panettha kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassāti <a name="M0.0476"></a> nānākkhaṇikakammavasena kaṭattārūpassa paccayavasena veditabbāni. Naupanissayapadena saddhiṃ napurejātādīsu sabbattha dve. Kammapaccayo panettha na gahito. Tasmiñhi gahite tepi dve vārā chijjanti, vissajjanameva na labbhati. Evaṃ yena yena saddhiṃ yassa yassa saṃsandane. Yaṃ labbhati, yañca parihāyati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā sabbapaccanīyesu gaṇanā uddharitabbāti.</p>
  2460. <p class="centered">Paccanīyagaṇanavaṇṇanā.</p>
  2461. <p class="title">Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
  2462. <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. Anulomapaccanīye ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccayo anulomato ṭhito, tassa anulome laddhavārehi saddhiṃ ye paccanīyato ṭhitassa paccanīye laddhavāresu sadisavārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Anulomasmiñhi hetupaccaye ‘‘hetuyā sattā’’ti satta vārā laddhā, paccanīye nārammaṇapaccaye ‘‘nārammaṇe pannarasā’’ti pannarasa laddhā. Tesu ye hetuyā satta vuttā, tehi saddhiṃ nārammaṇe vuttesu pannarasasu ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa, akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa, abyākato abyākatassā’’ti ime satta sadisā. Te sandhāya <span class="bld">hetupaccayā naārammaṇe sattā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Naadhipatiyā sattā</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  2463. <p class="bodytext">Nasahajātassa pana hetupaccayassa abhāvā nasahajāte ekopi na labbhati, tasmā tena saddhiṃ yojanā na katā. <span class="bld">Naaññamaññe</span> kusalādayo tayo rūpābyākatassa labbhanti, te sandhāya <a name="V0.0471"></a> <span class="bld">tīṇī</span>ti vuttaṃ. Tathā <span class="bld">nasampayutte</span>. <span class="bld">Navippayutte</span> pana kusalaṃ kusalassa, akusalaṃ akusalassa, abyākataṃ abyākatassāti arūpadhammavasena tīṇi veditabbāni. Nanissayanoatthinoavigatā nasahajāto viya <a name="M0.0477"></a> na labbhantiyevāti tehipi saddhiṃ yojanā na katā. Evamettha satta tīṇīti dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvā paccayaghaṭanesu gaṇanā veditabbā.</p>
  2464. <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. Tattha <span class="bld">hetusahajātanissayaatthiavigatanti nārammaṇe sattā</span>ti kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayo. Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayoti iminā nayena satta vārā uddharitabbā. <span class="bld">Nādhipatiyā sattā</span>tiādīsupi eseva nayo. Dutiye ghaṭane aññamaññassa paviṭṭhattā ṭhapetvā nasampayuttaṃ sesesu <span class="bld">tīṇī</span>ti vuttaṃ. Nasampayutte pana aññamaññavippayuttaṃ paṭisandhināmarūpaṃ sandhāya ekanti vuttaṃ. Aññamaññapaccayo cettha anulomaghaṭane paviṭṭhattā paccanīyato na labbhati, tasmā ‘‘naaññamaññe’’ti na vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ sesaghaṭanesupi paviṭṭhapaccayā paccanīyato na labbhantīti na vuttā. Tatiyaghaṭane sampayuttassa paviṭṭhattā sabbattha tīṇiyeva. Catutthaghaṭane vippayuttassa paviṭṭhattā tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassa. Pañcame vipākassa paviṭṭhattā sabbattha ekaṃ abyākatena abyākataṃ. Ito paresupi vipākasampayuttesu eseva nayo.</p>
  2465. <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. <span class="bld">Hetusahajātanissayaindriyamaggaatthiavigatanti nārammaṇe cattārī</span>ti kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; abyākato abyākatassāti imesaṃ vasena veditabbāni. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Naaññamaññe dve</span>ti kusalo abyākatassa, tathā abyākato. Paratopi dvīsu eseva nayo. Iminā upāyena sabbaghaṭanesu labbhamānavasena gaṇanā veditabbā. Sabbānipi cetāni imasmiṃ anulomapaccanīye sahajātavasena ceva pakiṇṇakavasena ca pannarasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni vuttāni. Tesu tasmiṃ tasmiṃ ghaṭane ye anulomato ṭhitā paccayā, tesaṃ ekopi paccanīyato na labbhati. Hetumūlake cettha paṭhame ghaṭane anulomato pañcannaṃ paccayānaṃ ṭhitattā paccanīyato ekūnavīsati paccayā āgatā. Evaṃ sesesupi <a name="M0.0478"></a> anulomato ṭhitāvasesā paccanīyato āgatā. Anulomato cettha bahūsupi ṭhitesu <a name="V0.0472"></a> paccanīyato ekekova āgatoti veditabbo. Yathā ca hetumūlake, evaṃ ārammaṇādimūlakesupi sabbametaṃ vidhānaṃ yathānurūpato veditabbanti.</p>
  2466. <p class="centered">Anulomapaccanīyavaṇṇanā.</p>
  2467. <p class="subhead">Paccanīyānulomavaṇṇanā</p>
  2468. <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. Paccanīyānulomepi ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccanīyato ṭhito, tassa paccanīyato laddhavāresu ye anulomato ṭhitassa anulomato laddhavārehi sadisā vārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Paccanīyasmiñhi nahetupaccaye ‘‘nahetuyā pannarasā’’ti pannarasa vārā laddhā, anulome ārammaṇapaccaye ‘‘ārammaṇe navā’’ti nava vārā laddhā. Tattha ye nahetuyā pannarasa vuttā, tesu ye vārā ārammaṇe vuttehi navahi sadisā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Tattha ye ārammaṇe nava vuttā, te nahetuyā vuttesu pannarasasu kusalo ‘‘kusalākusalābyākatānaṃ, akusalo akusalakusalābyākatānaṃ, abyākato abyākatakusalākusalāna’’nti imehi navahi sadisā, te sandhāya <span class="bld">nahetuyā ārammaṇe navā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Adhipatiyā dasā</span>tiādīsupi eseva nayo. Ārammaṇādīnañhi anulomagaṇanāya ye vārā vuttā nahetupaccayena saddhiṃ saṃsandanepi te sabbe labbhantīti veditabbā. ‘‘Kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo ārammaṇapaccayena paccayo, dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti iminā upāyena tesaṃ pāḷi uddharitabbā.</p>
  2469. <p class="bodytext"><span class="bld">Nahetupaccayā adhipatiyā dasā</span>ti ettha ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipativasena anulomavibhaṅge āgatavārā uddharitabbā. Evamettha nava <a name="M0.0479"></a> dasasattatīṇiterasaekanti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassāpi gaṇanaṃ parihāpetvā nahetumūlakādīnaṃ nayānaṃ timūlakādīsu sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā. Idaṃ tāva sādhāraṇalakkhaṇaṃ<a name="V0.0473"></a>. Na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchati, yehi pana paccayehi saddhiṃ yesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ye vārā virujjhanti, te apanetvā avasesānaṃ vasenapettha gaṇanā veditabbā.</p>
  2470. <p class="bodytext"><span class="bld">Nahetupaccayā naārammaṇapaccayā adhipatiyā sattā</span>ti ettha hi kusalo akusalassa; abyākato kusalassa, akusalassāti ime ārammaṇādhipativasena labbhamānā tayo vārā virujjhanti. Kasmā? Naārammaṇapaccayāti vuttattā. Tasmā te apanetvā sahajātādhipatinayenevettha ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa; abyākato abyākatassā’’ti satta vārā veditabbā. Tepi nahetupaccayāti vacanato ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipatīnaṃ vasena. Evaṃ sabbattha ūnataragaṇanapaccayavasena avirujjhamānagaṇanavasena ca gaṇanā veditabbā.</p>
  2471. <p class="bodytext">Yesu ca paccayesu paccanīyato ṭhitesu ye anulomato na tiṭṭhanti, tepi veditabbā. Seyyathidaṃ – anantare paccanīyato ṭhite samanantarāsevananatthivigatā anulomato na tiṭṭhanti, sahajāte paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti, nissaye paccanīyato ṭhite vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhati. Āhāre vā indriye vā paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti. Ārammaṇe pana paccanīyato ṭhite adhipatiupanissayā anulomato na tiṭṭhanti, ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayā pana na labbhanti. Iminā upāyena sabbattha yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ jānitvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā.</p>
  2472. <p class="bodytext">Tattha sabbesupi timūlakādīsu <span class="bld">anantare sattā</span>tiādayo dumūlake laddhavārāyeva sattamūlakādīsu pana <span class="bld">nasahajātapaccayā nissaye tīṇī</span>ti purejātavasena vatthunissaye tīṇi. <span class="bld">Kamme dve</span> nānākkhaṇikavaseneva. <span class="bld">Āhāre</span> <a name="M0.0480"></a> <span class="bld">ekaṃ</span> kabaḷīkārāhāravasena. <span class="bld">Indriye ekaṃ</span> rūpindriyavasena. Kamena gantvā <span class="bld">vippayutte tīṇī</span>ti kusalādīnaṃ abyākatantāni pacchājātavasena. <span class="bld">Atthiavigatesu pañcā</span>ti tāni ceva tīṇi, kusalābyākatā abyākatassa, akusalābyākatā abyākatassāti imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasenāti. Pacchājātapaccayassa paccanīkabhāvato paṭṭhāya pana <span class="bld">atthiavigatesu eka</span>nti abyākato abyākatassa <a name="V0.0474"></a> āhārindriyavasena. Nāhāre gahite naindriyapaccayāti na gahetabbaṃ. Tathā naindriye gahite nāhārapaccayāti. Kasmā? Dvīsu ekato gahitesu gaṇetabbavārassa abhāvato. Jhānamaggādīsupi paccanīkato ṭhitesu āhārato vā indriyato vā ekaṃ anulomaṃ akatvāva avasāne <span class="bld">indriye ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate ekaṃ, āhāre ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate eka</span>nti vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  2473. <p class="centered">Nahetumūlakaṃ.</p>
  2474. <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. Nārammaṇamūlakādīsu naaññamaññamūlake <span class="bld">naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇī</span>ti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ. <span class="bld">Adhipatiyā aṭṭhā</span>ti adhipatiyā vuttesu dasasu ‘‘kusalo kusalābyākatassa, akusalo akusalābyākatassā’’ti dve apanetvā sesāni aṭṭha. <span class="bld">Sahajāte pañcā</span>ti hetuyā vuttehi tīhi saddhiṃ ‘‘kusalo ca abyākato ca abyākatassa, akusalo ca abyākato ca abyākatassā’’ti ime dve. <span class="bld">Nissaye sattā</span>ti tehi pañcahi saddhiṃ ‘‘abyākato kusalassa, abyākato akusalassā’’ti ime dve vatthuvasena. <span class="bld">Kamme tīṇī</span>ti hetuyā vuttāneva. Sesatikesupi eseva nayo. <span class="bld">Adhipatiyā tīṇī</span>ti heṭṭhā vuttāneva.</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>. Nāhāramūlake <span class="bld">aññamaññe tīṇī</span>ti ṭhapetvā āhāre sesacetasikavasena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā, tathā idhāpi nāhāranaindriyesu ekekameva gahitaṃ, na dve ekato.</p>
  2476. <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. <span class="bld">Nasampayuttapaccayā</span> <a name="M0.0481"></a> <span class="bld">hetuyā tīṇī</span>ti heṭṭhā naaññamaññe vuttāneva. <span class="bld">Adhipatiyā aṭṭhā</span>ti vuttāneva. Navippayuttamūlake <span class="bld">kamme pañcā</span>ti kusalādicetanā sahajātakusalādīnaṃ, nānākkhaṇikā kusalākusalacetanā kammasamuṭṭhānarūpassāti evaṃ pañca. <span class="bld">Āhārindriyesu tīṇi</span> sahajātasadisāni. <span class="bld">Jhānamaggādīsu tīṇi</span> hetusadisāni.</p>
  2477. <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. Noatthimūlake yasmā hetu noatthi nāma na hoti, niyamato atthiyeva, tasmā taṃ aggahetvā <span class="bld">nārammaṇe navā</span>ti vuttaṃ. Yathā ca hetu, tathā aññepi atthipaccayalakkhaṇayuttā ettha anulomato na tiṭṭhanti. <span class="bld">Kamme dve</span>ti idaṃ pana nānākkhaṇikakammavasena vuttaṃ. Paccanīyato sabbe labbhanti. Yaṃ pana anulomato labbhamānampi aggahetvā tato puretarā paccayā paccanīyato gayhanti, so pacchā yojanaṃ labhati. Tenevettha ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā…pe… noavigatapaccayā kamme dve’’ti vuttaṃ. Kasmā panesa sakaṭṭhāneyeva na gahitoti<a name="V0.0475"></a>? Yasmā avasesesupi paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati. Idañhi imasmiṃ paccayānulome lakkhaṇaṃ – yo sabbesu paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati, so pacchā vuccatīti. <span class="bld">Noatthipaccayā nohetupaccayā…pe… noavigatapaccayā upanissaye navā</span>ti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pana pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha labbhamānaṃ alabbhamānaṃ purevuttaṃ pacchāvuttañca veditabbanti.</p>
  2478. <p class="centered">Pañhāvārassa paccanīyānulomavaṇṇanā.</p>
  2479. <p class="centered">Niṭṭhitā ca kusalattikapaṭṭhānassa vaṇṇanāti.</p>
  2480. <p class="chapter">2. Vedanāttikavaṇṇanā</p>
  2481. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vedanāttike tisso vedanā rūpaṃ nibbānanti ime dhammā na labbhanti, tasmā <span class="bld">ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā</span>tiādi vuttaṃ. Paṭisandhikkhaṇe <span class="bld">sukhāya vedanāyā</span>ti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Dukkhavedanā paṭisandhiyaṃ na labbhatīti <a name="M0.0482"></a> dutiyavāre paṭisandhiggahaṇaṃ na kataṃ. Tatiyavāre <span class="bld">paṭisandhikkhaṇe</span>ti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Sesamettha ito paresu ca paccayesu yathāpāḷimeva niyyāti. Sabbattha tayo tayo vārā vuttā. Tena vuttaṃ <span class="bld">hetuyā tīṇi…pe… avigate tīṇī</span>ti.</p>
  2482. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Paccayasaṃsandane pana sahetukāya vipākadukkhavedanāya abhāvato hetumūlakanaye <span class="bld">vipāke dve</span>ti vuttaṃ. Adhipatiādīhi saddhiṃ saṃsandanesupi vipāke dveyeva. Kasmā? Vipāke dukkhavedanāya adhipatijhānamaggānaṃ abhāvato. Yehi ca saddhiṃ saṃsandane vipāke dve vārā labbhanti, vipākena saddhiṃ saṃsandane tesupi dveyeva.</p>
  2483. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Paccanīye napurejāte āruppe ca paṭisandhiyañca dukkhavedanāya abhāvato dve vārā āgatā. Navippayuttepi āruppe dukkhābhāvato dveyeva. Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā imasmiṃ paccanīyavāre parihāyanti. Kasmā? Vedanāsampayuttassa dhammassa vedanāsampayuttaṃ <a name="V0.0476"></a> paṭicca sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito.</p>
  2484. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Paccayasaṃsandane pana <span class="bld">napurejāte eka</span>nti āruppe paṭisandhiyañca ahetukādukkhamasukhavedanāsampayuttaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Nakamme dve</span>ti ahetukakiriyasampayuttacetanāvasena vuttaṃ. Sukhāya hi adukkhamasukhāya ca vedanāya sampayutte dhamme paṭicca tāhi vedanāhi sampayuttā ahetukakiriyacetanā uppajjanti. Nahetupaccayā navipākepi eseva nayo. <span class="bld">Navippayutte eka</span>nti āruppe āvajjanavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā.</p>
  2485. <p class="bodytext"><a name="para25-37"></a><span class="paranum">25-37</span>. Anulomapaccanīye paccanīye laddhapaccayā eva paccanīyato tiṭṭhanti. Paccanīyānulome sabbā rūpadhammapariggāhakā sahajātādayo anulomatova tiṭṭhanti, na paccanīyato. Ahetukassa pana cittuppādassa adhipati natthīti adhipatipaccayo anulomato na tiṭṭhati. Paṭiccavārādīsu pana pacchājāto anulomato na labbhatiyevāti parihīno. Ye cettha anulomato labbhanti, te paccanīyato labbhamānehi saddhiṃ parivattetvāpi <a name="M0.0483"></a> yojitāyeva. Tesu tīṇi dve ekanti tayova vāraparicchedā, te sabbattha yathānurūpaṃ sallakkhetabbā. Yo cāyaṃ paṭiccavāre vutto, sahajātavārādīsupi ayameva vaṇṇanānayo.</p>
  2486. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Pañhāvāre pana <span class="bld">sampayuttakānaṃ khandhāna</span>nti tena saddhiṃ sampayuttakānaṃ khandhānaṃ tehiyeva vā hetūhi sukhavedanādīhi vā.</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Vippaṭisārissā</span>ti dānādīsu tāva ‘‘kasmā mayā idaṃ kataṃ, duṭṭhu me kataṃ, akataṃ seyyo siyā’’ti evaṃ vippaṭisārissa. Jhānaparihāniyaṃ pana ‘‘parihīnaṃ me jhānaṃ, mahājāniyo vatamhī’’ti evaṃ vippaṭisārissa. <span class="bld">Moho uppajjatī</span>ti dosasampayuttamoho. Tathā <span class="bld">mohaṃ arabbhā</span>ti dosasampayuttamohameva.</p>
  2488. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ bhavaṅgaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa bhavaṅgassā</span>ti tadārammaṇasaṅkhātaṃ piṭṭhibhavaṅgaṃ mūlabhavaṅgassa. <span class="bld">Vuṭṭhānassā</span>ti tadārammaṇassa bhavaṅgassa vā. Ubhayampi <a name="V0.0477"></a> hetaṃ kusalākusalajavanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. <span class="bld">Kiriyaṃ vuṭṭhānassā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Phalaṃ vuṭṭhānassā</span>ti phalacittaṃ bhavaṅgassa. Bhavaṅgena hi phalato vuṭṭhito nāma hoti. Parato ‘‘vuṭṭhāna’’nti āgataṭṭhānesupi eseva nayo.</p>
  2489. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Dukkhāya vedanāya sampayuttā khandhā</span>ti domanassasampayuttā akusalā khandhā. <span class="bld">Adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa vuṭṭhānassā</span>ti tadārammaṇasaṅkhātassa āgantukabhavaṅgassa vā upekkhāsampayuttamūlabhavaṅgassa vā. Sace pana somanassasahagataṃ mūlabhavaṅgaṃ hoti, tadārammaṇassa ca uppattikāraṇaṃ na hoti, javanassa ārammaṇato aññasmimpi ārammaṇe adukkhamasukhavedanaṃ akusalavipākaṃ uppajjateva. Tampi hi javanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. Sahajātapaccayādiniddesā uttānatthāyeva. Nahettha kiñci atthi, yaṃ na sakkā siyā heṭṭhā vuttanayena vedetuṃ, tasmā sādhukaṃ upalakkhetabbaṃ.</p>
  2490. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Idāni yasmiṃ yasmiṃ paccaye ye ye vārā laddhā, sabbe te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ <span class="bld">hetuyā tīṇī</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sabbāni tīṇi <a name="M0.0484"></a> suddhānaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vasena veditabbāni. Ārammaṇe nava ekamūlakekāvasānāni. Adhipatiyā pañca sahajātādhipativasena amissāni tīṇi, ārammaṇādhipativasena ca ‘‘sukhāya sampayutto sukhāya sampayuttassa, adukkhamasukhāya sampayutto adukkhamasukhāya sampayuttassā’’ti dve, tāni na gaṇetabbāni. Sukhāya pana sampayutto adukkhamasukhāya, adukkhamasukhāya sampayutto sukhāyāti imāni dve gaṇetabbānīti evaṃ pañca. <span class="bld">Anantarasamanantaresu sattā</span>ti sukhā dvinnaṃ, tathā dukkhā, adukkhamasukhā tiṇṇampīti evaṃ satta. <span class="bld">Upanissaye navā</span>ti sukhasampayutto sukhasampayuttassa tīhipi upanissayehi, dukkhasampayuttassa pakatūpanissayeneva, upekkhāsampayuttassa tīhipi, dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehi, sukhasampayuttassa pakatūpanissayena, adukkhamasukhasampayuttassa dvidhā, adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa tidhāpi, tathā sukhasampayuttassa, dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehīti evaṃ nava. Paccayabhedato panettha pakatūpanissayā nava, anantarūpanissayā satta, ārammaṇūpanissayā cattāroti vīsati upanissayā. Purejātapacchājātā panettha chijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā honti.</p>
  2491. <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> <a name="V0.0478"></a> <span class="bld">aṭṭhā</span>ti sukhasampayutto sukhasampayuttassa dvidhāpi, dukkhasampayuttassa nānākkhaṇikatova tathā itarassa. Dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa dvidhāpi, sukhasampayuttassa natthi, itarassa nānākkhaṇikatova adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa dvidhāpi, itaresaṃ nānākkhaṇikatoti evaṃ aṭṭha. Paccayabhedato panettha nānākkhaṇikā aṭṭha, sahajātā tīṇīti ekādasa kammapaccayā. Yathā ca purejātapacchājātā, evaṃ vippayuttapaccayopettha chijjati. Arūpadhammā hi arūpadhammānaṃ vippayuttapaccayo na honti. <span class="bld">Natthivigatesu satta</span> anantarasadisāva. Evamettha tīṇi pañca satta aṭṭha navāti pañca gaṇanaparicchedā. Tesaṃ vasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandanesu atirekañca alabbhamānañca apanetvā gaṇanā veditabbā.</p>
  2492. <p class="bodytext"><a name="para63-64"></a><span class="paranum">63-64</span>. Hetuyā <a name="M0.0485"></a> saddhiṃ ārammaṇaṃ na labbhati, tathā anantarādayo. <span class="bld">Adhipatiyā dve</span>ti dukkhapadaṃ ṭhapetvā sesāni dve. Dukkhasampayutto hi hetu adhipati nāma natthi, tasmā so na labbhatīti apanīto. Sesadvayesupi eseva nayo. Iti hetumūlake dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tesu paṭhamaṃ avipākabhūtānaṃ ñāṇavippayuttanirādhipatidhammānaṃ vasena vuttaṃ, dutiyaṃ tesaññeva vipākabhūtānaṃ, tatiyacatutthāni tesaññeva ñāṇasampayuttānaṃ, pañcamaṃ avipākabhūtasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ vipākabhūtasādhipatiamohavasena. Paṭhamaṃ vā sabbahetuvasena, dutiyaṃ sabbavipākahetuvasena, tatiyaṃ sabbāmohahetuvasena, catutthaṃ sabbavipākāmohahetuvasena. Pañcamaṃ sabbasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ sabbasādhipativipākāmohavasena.</p>
  2493. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Ārammaṇamūlake <span class="bld">adhipatiyā cattārī</span>ti ārammaṇādhipativasena sukhaṃ sukhassa, adukkhamasukhassa, adukkhamasukhaṃ adukkhamasukhassa, sukhassāti evaṃ cattāri. Upanissayepi ārammaṇūpanissayavasena cattāro vuttā. Ghaṭanāni panettha ekameva. Adhipatimūlakādīsupi heṭṭhā vuttanayeneva yaṃ labbhati yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā saṃsandanaghaṭanagaṇanā veditabbā.</p>
  2494. <p class="bodytext"><a name="para83-87"></a><span class="paranum">83-87</span>. Paccanīyamhi kusalattike vuttanayeneva anulomato paccaye uddharitvā tattha laddhānaṃ vārānaṃ vasena paccanīyato gaṇanavasena <span class="bld">nahetuyā navā</span>ti sabbapaccayesu nava vārā dassitā<a name="V0.0479"></a>. Te ekamūlakekāvasānānaṃ navannaṃ vissajjanānaṃ vasena ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa nahetupaccayena paccayo, sukhāya vedanāya sampayuttena cittena dānaṃ datvā’’tiādinā nayena pāḷiṃ uddharitvā dassetabbā. Paccayasaṃsandane panettha <span class="bld">nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭhā</span>ti nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā. Dubbalakammañhi vipākassa na upanissayo hoti. Kevalaṃ pana nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo hoti. Sesamettha anulomapaccanīyapaccanīyānulomesu ca tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ yoge laddhavāravasena sakkā heṭṭhā vuttanayeneva gaṇetuṃ, tasmā na vitthāritanti.</p>
  2495. <p class="centered">Vedanāttikavaṇṇanā.</p>
  2496. <p class="chapter">3. Vipākattikavaṇṇanā</p>
  2497. <p class="bodytext"><a name="para1-23"></a><span class="paranum">1-23</span>. Vipākattike <a name="M0.0486"></a> <span class="bld">vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti ye hetupaccaye terasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ <span class="bld">hetuyā terasā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇe pañcā</span>tiādīsupi eseva nayo. Evamettha terasa pañca nava satta tīṇi dveti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva gaṇanā veditabbā.</p>
  2498. <p class="bodytext"><a name="para24-52"></a><span class="paranum">24-52</span>. Paccanīyepi <span class="bld">vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati nahetupaccayā</span>ti ye nahetupaccaye dasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ <span class="bld">nahetuyā dasā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na ārammaṇe pañcā</span>tiādīsupi eseva nayo. Evamettha dasa pañca terasa dvādasa dve ekaṃ nava tīṇīti aṭṭha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato gaṇanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā, etesaññeva pana laddhagaṇanaraparicchedānaṃ vārānaṃ vasena saṃsanditvā anulomapaccanīyaṃ paccanīyānulomañca veditabbaṃ.</p>
  2499. <p class="bodytext">Sahajātavāro <a name="V0.0480"></a> imināva ekagatiko. Paccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttavārā yathāpāḷimeva niyyanti.</p>
  2500. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Pañhāvāre <span class="bld">kusalākusale niruddhe</span>ti etasmiṃ vipassanāvasena pavatte kusale sārajjanādivasena pavatte akusale ca niruddhe. <span class="bld">Vipāko tadārammaṇatā uppajjatī</span>ti kāmāvacaravipāko tadārammaṇatāya uppajjati. Ye pana ‘‘vipassanājavanānaṃ vicikicchuddhaccānañca pariyosāne tadārammaṇaṃ natthī’’ti vadanti, te imāya tantiyā paṭisedhetabbā. <span class="bld">Ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanassa kiriyassa ārammaṇapaccayena paccayo</span>ti arahattaṃ patvā asamāpannapubbā samāpattiyo paṭilomato samāpajjantassa vasenetaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbavissajjanesu sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā attho veditabbo.</p>
  2501. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Hetuyā satta, ārammaṇe nava, adhipatiyā dasā</span>tiādīsupi sahajātādhipativasena ārammaṇādhipativasena sahajātanissayavasena purejātanissayavasena anantarūpanissayavasena ārammaṇūpanissayavasena <a name="M0.0487"></a> pakatūpanissayavasena sahajātavippayuttavasena purejātapacchājātavippayuttavasenāti yattha yattha yathā yathā yattakāni vissajjanāni labbhanti, tattha tattha tathā tathā tāni sabbāni sallakkhetabbāni. Tathā paccanīyādīsu anulomavasena vāruddharaṇaṃ, anulomato laddhavārānaṃ paccanīyato gaṇanā, paccayasaṃsandanaṃ, anulomapaccanīye paccanīyānulome ca suddhikesu ceva saṃsandanavasena ca pavattesu hetumūlakādīsu labbhamānavāragaṇanā, alabbhamānānaṃ alabbhamānatāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2502. <p class="bodytext">Yathā cettha, evaṃ ito paresupi tikadukesu. Paṭṭhānapakaraṇañhi pāḷitova anantaṃ aparimāṇaṃ. Tassa padapaṭipāṭiyā atthaṃ vaṇṇayissāmīti paṭipannassa atidīghāyukassāpi āyu nappahoti. Na cassa ekadesaṃ vaṇṇetvā sesamhi nayato dassiyamāne na sakkā attho jānituṃ, tasmā ito paraṃ ettakampi avatvā sesesu tikadukesu heṭṭhā avuttappakārattā yaṃ yaṃ avassaṃ vattabbaṃ, taṃ tadeva vakkhāma. Yaṃ pana avatvā gamissāma, taṃ pāḷinayeneva veditabbanti.</p>
  2503. <p class="centered">Vipākattikavaṇṇanā.</p>
  2504. <p class="chapter">4. Upādinnattikavaṇṇanā</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Upādinnupādāniyattikassa <a name="V0.0481"></a> pañhāvāre <span class="bld">vatthu upādāniyānaṃ khandhānaṃ purejātapaccayena paccayo</span>ti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhiyaṃ pana taṃ purejātaṃ na hoti.</p>
  2506. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Upādinnupādāniyo kabaḷīkāro āhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo</span>ti ettha upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro nāma kammasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abbhantaragatā ojā. <span class="bld">Upādinnupādāniyassa kāyassā</span>ti tasseva kammasamuṭṭhānarūpakāyassa āhārapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanaupatthambhanavasena paccayo, na janakavasena. Yaṃ pana maṇḍūkādayo gilitvā ṭhitānaṃ ahiādīnaṃ kāyassa jīvamānakamaṇḍūkādisarīre ojā āhārapaccayena <a name="M0.0488"></a> paccayoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi jīvamānakasarīre ojā aññassa sarīrassa āhārapaccayataṃ sādheti. <span class="bld">Anupādinnupādāniyassa kāyassā</span>ti ettha pana janakavasenāpi labbhati. <span class="bld">Upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa</span> cāti ettha ekassa upatthambhakavasena, ekassa janakavasena, ubhinnampi vā upatthambhakavaseneva vutto. Dve pana āhārā ekato paccayā hontā upatthambhakāva honti, na janakā. Sesamettha pāḷimeva sādhukaṃ oloketvā veditabbaṃ.</p>
  2507. <p class="centered">Upādinnattikavaṇṇanā.</p>
  2508. <p class="chapter">5-22. Saṅkiliṭṭhattikādivaṇṇanā</p>
  2509. <p class="bodytext">Saṅkiliṭṭhasaṅkilesikattike sabbaṃ kusalattike vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.</p>
  2510. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Vitakkattike <span class="bld">yathākammūpagañāṇassa parikamma</span>nti dibbacakkhuparikammameva tassa uppādanatthāya <a name="V0.0482"></a> parikammaṃ. Uppannassa pana vaḷañjanakāle parikammaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti.</p>
  2511. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Ti tadārammaṇabhavaṅgamūlabhavaṅgānaṃ vasena vuttaṃ. Sesamettha sabbaṃ pāḷivaseneva veditabbaṃ.</p>
  2512. <p class="bodytext">Dassanattike <span class="bld">dassanena pahātabbo rāgo uppajjatī</span>tiādīsu dassanena pahātabbo puthujjanassa uppajjati. Bhāvanāya pahātabbo sotāpannassāpīti evaṃ uparimassa uparimassa heṭṭhimā heṭṭhimā nuppajjantīti veditabbā. Dassanena pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ekenapi paccayena paccayo na hoti. Sesamettha pāḷiṃ anugantvā kusalattike vuttalakkhaṇavaseneva veditabbaṃ.</p>
  2513. <p class="bodytext">Dassanenapahātabbahetukattike dassanenapahātabbahetukādīnaṃ vibhāgo aṭṭhakathākaṇḍe vuttanayeneva veditabbo. Vicikicchuddhaccasahagato moho ahetukattā tatiyapade paviṭṭho. Evamettha yesaṃ <a name="M0.0489"></a> dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu atthi, te pahātabbahetukā. Yesaṃ so natthi te nevadassanena nabhāvanāyapahātabbahetukāti imaṃ pahātabbahetukavibhāgaṃ ñatvā sesaṃ dassanenapahātabbattike ceva kusalattike ca dassitalakkhaṇānusāreneva veditabbaṃ.</p>
  2514. <p class="bodytext">Ācayagāmittike ca paṭiccavārasaṃsaṭṭhavāresu anulomaṃ kusalattikasadisameva. Sesaṃ vissajjanato gaṇanato ca yathāpāḷimeva niyyāti.</p>
  2515. <p class="bodytext">Sekkhattike asekkho dhammo sekkhassa dhammassa na kenaci paccayena paccayo. Sekkho asekkhassa anantarapakatūpanissayo pana hoti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti, tathā parittattike.</p>
  2516. <p class="bodytext">Parittārammaṇattike <span class="bld">appamāṇārammaṇācetanā</span>ti sekkhānaṃ gotrabhucetanā, paccavekkhaṇacetanātipi vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Vipākānaṃ parittārammaṇāna</span>nti paṭisandhiyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā, pavatte cakkhuviññāṇādivasenarūpādiārammaṇaṃ, tadārammaṇavasena javanena gahitaparittārammaṇañca <a name="V0.0483"></a> ārammaṇaṃ katvā uppannānaṃ. Ye pana ‘‘gotrabhucittena natthi paṭisandhī’’ti vadanti, te iminā suttena paṭisedhetabbā. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ. Hīnattiko saṅkiliṭṭhattikasadiso.</p>
  2517. <p class="bodytext">Micchattattike micchattaniyato sammattaniyatassa, sammattaniyato vā micchattaniyatassa kenaci paccayena paccayo na hoti. Micchattaniyato vā sammattaniyato vā sahajātādhipatirahito nāma natthi. Sammattaniyate ekantato ārammaṇapurejātaṃ natthi, micchattaniyate siyā ārammaṇapurejātaṃ. Aniyataṃ cittaṃ ārabbha niyatā micchādiṭṭhi uppajjeyya. Sesā niyataṃ ārabbha niyataṃ nuppajjati, micchattaniyataṃ garuṃ katvā na koci dhammo uppajjati. Kusalo micchattassa upanissayapaccayo na hoti. Sesamettha pāḷiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2518. <p class="bodytext">Maggārammaṇattike paṭiccavārassa anulome vipākapaccayo natthi. Kammapaccayepi imasmiṃ tike nānākkhaṇikaṃ na labbhati, tathā uppannattikaatītattikesu. Paccanīye <span class="bld">ahetukaṃ maggārammaṇa</span>nti ahetukaṃ maggārammaṇaṃ, āvajjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ.</p>
  2519. <p class="bodytext">Uppannattike <a name="M0.0490"></a> ca atītattike ca paṭiccavārādayo natthi, pañhāvāramattameva labbhati. Kasmā? Paṭiccavārādayo hi sahajātapurejātānaññeva honti. Ime ca tikā atītānāgatamissakā. Uppannattike cettha anantarabhāgiyāpi paccayā na labbhanti. Kasmā? Uppannattike atītassa abhāvato. Uppanno ca anuppanno cāti ime cettha dve dhammā uppannassa ca anuppannassa cāti imesaṃ dvinnaṃ na kenaci paccayena paccayo. Anuppanno ca uppādī cāti ime pana dve uppannassa ārammaṇūpanissayavasena dvīhi paccayehi paccayo. Sesamettha pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2520. <p class="bodytext">Atītattike paccuppannaṃ atītānāgatassa, atītānāgatañca atītānāgatassa na kenaci paccayena paccayo. Nibbānaṃ pana dvīsupi imesu tikesu neva paccayato na paccayuppannato labbhati. Sesamidhāpi pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ.</p>
  2521. <p class="bodytext">Ajjhattattike <a name="V0.0484"></a> ajjhattabahiddhāpadaṃ na gahitaṃ. Ajjhattabahiddhāsaṅkhātā hi ubho rāsayo neva ekato paccayā honti, na paccayuppannā; tasmā hatthatale ṭhapitassa sāsapassa vaṇṇopi hatthatalavaṇṇena saddhiṃ ekato ārammaṇaṃ na hotīti veditabbo. Yathā ca ajjhattabahiddhāpadaṃ, evamettha ajjhattārammaṇattikepi ajjhattabahiddhārammaṇapadaṃ na labbhati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti.</p>
  2522. <p class="bodytext">Sanidassanattikepi pāḷivaseneva attho gahetabbo. Gaṇanāpettha pāḷiyaṃ āgatavāre saṅkhipitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃsandanesu saṃsanditvā veditabbāti.</p>
  2523. <p class="centered">Dhammānulome tikapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2524. <p class="chapter">2. Dukapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2525. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukapaṭṭhānepi</span> sabbadukesu pañhāvissajjanāni ceva gaṇanā ca pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbā. Apicettha sahetukahetusampayuttadukānaṃ vissajjanaṃ hetudukavissajjanasadisaṃ; tathā hetūcevasahetukahetūcevahetusampayuttadukānaṃ, tathā sappaccayasaṅkhatadukānaṃ. <span class="bld">Idaṃ dukaṃ yathā sappaccayadukaṃ, evaṃ kātabba</span>nti idaṃ yasmā sappaccayo viya appaccayena <a name="M0.0491"></a> saṅkhatopi, asaṅkhatena saddhiṃ yojanaṃ na labbhati, tasmā vuttaṃ. Sārammaṇacittasampayuttasaṃsaṭṭhadukāpi sadisavissajjanāyeva; tathā āsavaoghayogagocchakā. Ete hi tayo aññamaññaṃ sadisavissajjanāyeva. Apica lokiyasāsavasaṃyojaniyaganthaniyanīvaraṇiyaparāmaṭṭhasaṅkilesikadukā āsavavippayuttasāsavasaṃyojanavippayuttasaṃyojaniyaganthavippayuttaganthaniyanīvaraṇavippayuttanīvaraṇiyaparāmāsavippayuttaparāmaṭṭhakilesavippayuttasaṅkilesikapariyāpannasauttaradukāta imepi dukā samānā.</p>
  2526. <p class="bodytext">Kilesadukaṃ saṃyojanadukasadisaṃ. Saṅkiliṭṭhakilesasampayuttanīvaraṇasampayuttadassanenapahātabbasaraṇadukāpi samānā. Tathākilesā ceva saṅkiliṭṭhanīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttakilesā ceva kilesasampayuttadukā. Iminā nayena sabbesaṃ atthato sadisānaṃ dukānaṃ <a name="V0.0485"></a> vissajjanāni sadisāneva hontīti veditabbāni. Sabbasmimpi pana paṭṭhāne kenaciviññeyyadukaṃ na labbhati. Āsavā ceva āsavasampayuttā ca, saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti evarūpesu dukesu vipākapaccayo ceva nānākkhaṇikakammapaccayo ca na labbhati. Nahetusahetukanahetuahetukesu hetupaccayo natthi. Hetū ceva hetusampayuttā ca, āsavā ceva āsavasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā cāti imesu dukesu nahetunajhānanamaggā na labbhanti. Saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva kilesasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti imesu pana vicikicchuddhaccasahagatassa mohassa vasena nahetupaccayo labbhati; najhānanamaggapaccayā na labbhantīti evaṃ sabbadukesu labbhamānālabbhamānaṃ upaparikkhitvā pāḷivaseneva vāragaṇanā veditabbāti.</p>
  2527. <p class="centered">Dukapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2528. <p class="chapter">3. Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2529. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukatikapaṭṭhāne hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti evaṃ pañhāmattuddhāravaseneva saṅkhepato desanā <a name="M0.0492"></a> katā. ‘‘Kusalaṃ alobhaṃ paṭicca adoso amoho’’tiādinā pana nayena vitthāro vattabbo siyā, so heṭṭhā dassitanayena sakkā avuttopi jānitunti ekapadepi ekapaccayo vā na vutto. Yā panesā saṅkhepato desanā katā, sā evaṃ katāti veditabbā. Hetudukena hi saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā paṭiccavāre anulomassa ceva paccanīyassa ca vasena sabbe labbhamānakapaccayā dassitā, anulomapaccanīyapaccanīyānulomanayā ceva sahajātavārādayo ca na dassitā, kevalaṃ ‘‘paṭiccavārasadisaṃyeva vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Pañhāvāre pañhampi avissajjetvā kevalaṃ pañhuddhāramattaṃ katvā anulomapaccanīyavaseneva labbhamānapaccayā dassitā. Yathā ca kusalapadaṃ, evaṃ akusalaabyākatapadānipi hetudukena saddhiṃ yojetvā hetukusaladukatikaṃ niddisitabbanti vuttaṃ.</p>
  2530. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0486"></a> paraṃ <span class="bld">hetuṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhamma</span>ntiādinā nayena hetuvedanādukatikādīni ekavīsati dukatikāni dassitāni. Yasmā pana hetu nāma sanidassanasappaṭigho anidassanasappaṭigho vā natthi, tasmā hetupadena saddhiṃ sanidassanasappaṭighaanidassanasappaṭighapadāni na yojitāni. Evaṃ hetudukena saddhiṃ labbhamānakavasena dvāvīsati tike yojetvā puna te sahetukadukādīhi saraṇadukapariyosānehi sabbadukehi saddhiṃ yojitā. Tattha yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva na labbhatīti vuttaṃ. Evamettha ekena dukena saddhiṃ bāvīsati tike yojetvā puna aparena bāvīsati, aparena bāvīsatīti paṭipāṭiyā dukasate labbhamānadukapadehi saddhiṃ dvāvīsati tikā yojitāti dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tattha yesu yesu ṭhānesu nayaṃ dassetvā pāḷiyā saṅkhepo kato, tesu tesu ṭhānesu dassitanayānurūpena tassā vitthāro veditabboti.</p>
  2531. <p class="centered">Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2532. <p class="chapter">4. Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2533. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikadukapaṭṭhāne</span>pi <a name="M0.0493"></a> <span class="bld">kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetu dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti pañhāmattuddhāravaseneva desanā katā. Tattha yathā heṭṭhā hetudukena saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā, evamidha kusalattikena saddhiṃ hetupadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā. Yathā ca hetupadaṃ, evaṃ nahetupadampi kusalattikena saddhiṃ yojetvā kusalattikahetudukaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tato paraṃ <span class="bld">sukhāya vedanāya sampayuttaṃ hetuṃ dhamma</span>ntiādinā nayena vedanāttikahetudukādīni ekavīsati tikadukāni dassitāni.</p>
  2534. <p class="bodytext">Evaṃ bāvīsatiyā tikehi saddhiṃ hetudukaṃ yojetvā puna tehiyeva saddhiṃ sahetukadukādayo saraṇadukapariyosānā labbhamānavasena sabbadukā yojitā. Idhāpi yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva paṭikkhittaṃ. Evaṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu <a name="V0.0487"></a> pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tatrāpi yena yena nayena pāḷi saṅkhittā, so so nayo vitthārato veditabbo.</p>
  2535. <p class="centered">Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2536. <p class="chapter">5. Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2537. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikatikapaṭṭhāne</span>pi <span class="bld">kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Ettha ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca kusalattikenāti evaṃ tikesuyeva tikā pakkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvā labbhamānavaseneva sabbapaccayesu vārā ca gaṇananayā ca dassitā, tasmā te sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbā. Yathā ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca tena saddhiṃ yojetvā veditabbā; tathā ekekaṃ tikaṃ sesehi. Sesā ca tehi saddhiṃ yojetvā veditabbāti.</p>
  2538. <p class="centered">Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2539. <p class="chapter">6. Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2540. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukadukapaṭṭhāne</span>pi <a name="M0.0494"></a> <span class="bld">hetusahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetusahetuko dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Tattha hetudukaṃ sahetukadukādīhi, sahetukadukādīni ca tena saddhiṃ yojitāni. Ekekaṃ pana dukaṃ sesehi, sesā ca tehi saddhiṃ paṭipāṭiyā yojetabbā. Idañhi dukadukapaṭṭhānaṃ nāma ‘dukesuyeva duke pakkhipitvā’ desitaṃ. Tenettha sabbadukehi <a name="V0.0488"></a> saddhiṃ sabbadukānaṃ yojanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvāva desanā katāti.</p>
  2541. <p class="centered">Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2542. <p class="bodytext">Ettāvatā –</p>
  2543. <p class="gatha1">Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  2544. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  2545. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  2546. <p class="gathalast">Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. –</p>
  2547. <p class="unindented">Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. <span class="bld">Dhammānulomapaṭṭhāne</span> cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaṭṭhānaṃyeva veditabbaṃ.</p>
  2548. <p class="chapter">7-12. Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2549. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni kusalādīnaṃ padānaṃ paṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyatāya laddhanāmaṃ <span class="bld">paccanīyapaṭṭhānaṃ</span> dassetuṃ <span class="bld">nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo dhammo uppajjati hetupaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccā</span>ti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. <span class="bld">Nakusalo dhammo uppajjatī</span>ti kusalassa uppattiṃ vāreti, tasmā ‘‘akusalābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca akusalābyākatā tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā nayenettha pañhaṃ vissajjitabbaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ paccaye laddhagaṇanā pana pāḷiyaṃ vuttāyeva. Yepi vārā sadisavissajjanā, tepi tattheva dassitā. Tasmā sabbamettha heṭṭhā vuttanayānusārena <a name="M0.0495"></a> pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhāne, dukatikapaṭṭhāne, tikadukapaṭṭhāne tikatikapaṭṭhāne, dukadukapaṭṭhāne ca.</p>
  2550. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="V0.0489"></a> –</p>
  2551. <p class="gatha1">Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  2552. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  2553. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva, dukaṃ dukañca,</p>
  2554. <p class="gathalast">Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti. –</p>
  2555. <p class="unindented">Aṭṭhakathāyaṃ <a name="M0.0496"></a> vuttagāthāya dīpitā. <span class="bld">Dhammapaccanīyapaṭṭhāne</span> cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.</p>
  2556. <p class="centered">Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2557. <p class="chapter">13-18. Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2558. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ appaṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvapaṭikkhepavasena dhammānaṃ anulomapaccanīyatāya laddhanāmaṃ <span class="bld">anulomapaccanīyapaṭṭhānaṃ</span> dassetuṃ <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā</span>ti kusalassa paccayabhāvaṃ anujānāti. <span class="bld">Na kusalo dhammo uppajjatī</span>ti kusalasseva uppattiṃ vāreti. Tasmā ‘‘kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’ntiādinā nayena vissajjanaṃ dassitaṃ, taṃ sabbaṃ pāḷiṃ oloketvā sādhukaṃ sallakkhetabbaṃ. Yampi yena sadisaṃ, yañca yattha labbhati, yo ca yesaṃ vissajjanānaṃ yesu paccayesu gaṇanaparicchedo, so sabbo pāḷiyaṃ dassito, tasmā pāḷiyeva ettha attho. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhānādīsupīti.</p>
  2559. <p class="bodytext">Ettāvatā –</p>
  2560. <p class="gatha1">Tikañca <a name="V0.0490"></a> paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  2561. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  2562. <p class="gatha3">Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  2563. <p class="gathalast">Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti. –</p>
  2564. <p class="unindented">Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā <span class="bld">dhammānulomapaccanīyapaṭṭhāne</span> cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.</p>
  2565. <p class="centered">Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2566. <p class="chapter">19-24. Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  2567. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ paṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvaṃ appaṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyānulomatāya laddhanāmaṃ <span class="bld">paccanīyānulomapaṭṭhānaṃ</span> dassetuṃ <span class="bld">nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccā</span>ti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. <span class="bld">Akusalo dhammo uppajjatī</span>ti akusalassa uppattiṃ anujānāti. Nakusalañhi akusalaṃ abyākataṃ vā, tañca sahajātapaccayaṃ katvā uppajjamāno kusalo nāma natthi, tasmā akusalābyākatavasena desanā katā. Tattha ‘‘akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti evaṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca vissajjanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Abyākato dhammo uppajjati hetupaccayā</span>ti ayaṃ pana pañho ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti vissajjitova. Iti sabbapañhesu avissajjitassa atthānurūpaṃ vissajjitassa ca pāḷiāgatameva vissajjanaṃ. Ekekasmiñca tikaduke vārappabhedapaccayagaṇanavidhānaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.</p>
  2568. <p class="bodytext">Ettāvatā ca –</p>
  2569. <p class="gatha1">Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,</p>
  2570. <p class="gatha2">Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;</p>
  2571. <p class="gatha3">Tikaṃ <a name="V0.0491"></a> tikañceva dukaṃ dukañca,</p>
  2572. <p class="gathalast">Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti. –</p>
  2573. <p class="unindented">Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. <span class="bld">Dhammapaccanīyānulomapaṭṭhāne</span> cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyānulomapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.</p>
  2574. <p class="centered">Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā.</p>
  2575. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0497"></a> dhammānulomādivasena catūsu vāresu ekekasmiṃ catuvīsatiyā catuvīsatiyā nayānaṃ vasena channavuti nayā honti. Tattha paccayanaye aggahetvā ekekasmiṃ paṭṭhāne tikadukādīnaññeva channaṃ channaṃ nayānaṃ vasenetaṃ catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ <span class="bld">samantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ</span> veditabbaṃ. Keci pana ‘‘kusalārammaṇo dhammo akusalārammaṇo dhammo’’tiādinā nayena ārammaṇamātikaṃ nāma ṭhapetvā ‘‘kusalārammaṇo dhammo kusalārammaṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena ārammaṇapaṭṭhānaṃ nāma dassetvā aparampi phassādīnaṃ vasenapi phassapaṭṭhānaṃ nāma uddharitvā dassenti. Taṃ neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu sandissatīti idha na vicāritaṃ. Saṅgītiāruḷhapāḷivaseneva panettha vaṇṇanā katāti veditabbā.</p>
  2576. <p class="bodytext">Ettāvatā ca –</p>
  2577. <p class="gatha1">Sammūḷhā yattha pajā, tantākulādibhāvamāpannā;</p>
  2578. <p class="gathalast">Nekavidhadukkhagahanaṃ, saṃsāraṃ nātivattanti.</p>
  2579. <p class="gatha1">Paccayabhede kusalo, loke garutampi paccayākāraṃ;</p>
  2580. <p class="gathalast">Atinippuṇagambhīraṃ, javanabbhūmiṃ buddhañāṇassa.</p>
  2581. <p class="gatha1">Kusalādidhammabhedaṃ, nissāya nayehi vividhagaṇanehi;</p>
  2582. <p class="gathalast">Vitthārento sattama-mabhidhammappakaraṇaṃ satthā.</p>
  2583. <p class="gatha1">Suvihitasanniṭṭhāno<a name="V0.0492"></a>, paṭṭhānaṃ nāma yaṃ pakāsesi;</p>
  2584. <p class="gathalast">Saddhāya samāraddhā, yā aṭṭhakathā mayā tassa.</p>
  2585. <p class="gatha1">Ācariyānaṃ vādaṃ, avihāya vibhajjavādisissānaṃ;</p>
  2586. <p class="gathalast">Atibahuvidhantarāye, lokamhi anantarāyena.</p>
  2587. <p class="gatha1">Sā evaṃ ajja katā, cuddasamattehi bhāṇavārehi;</p>
  2588. <p class="gathalast">Atthaṃ pakāsayantī, paṭṭhānavarassa sakalassa.</p>
  2589. <p class="gatha1">Sanniṭṭhānaṃ pattā yatheva niṭṭhaṃ tathā bahujanassa;</p>
  2590. <p class="gathalast">Sampāpuṇantu sīghaṃ, kalyāṇā sabbasaṅkappā.</p>
  2591. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M0.0498"></a> –</p>
  2592. <p class="gatha1">Sattappakaraṇaṃ nātho, abhidhammamadesayi;</p>
  2593. <p class="gathalast">Devātidevo devānaṃ, devalokamhi yaṃ pure.</p>
  2594. <p class="gatha1">Tassa aṭṭhakathā esā, sakalassāpi niṭṭhitā;</p>
  2595. <p class="gathalast">Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, niṭṭhapentena taṃ mayā.</p>
  2596. <p class="gatha1">Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino;</p>
  2597. <p class="gathalast">Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ.</p>
  2598. <p class="gatha1">Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā;</p>
  2599. <p class="gathalast">Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ.</p>
  2600. <p class="gatha1">Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā;</p>
  2601. <p class="gathalast">Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu.</p>
  2602. <p class="gatha1">Yathā <a name="V0.0493"></a> rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ;</p>
  2603. <p class="gathalast">Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ pajanti.</p>
  2604. <p class="centered">Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  2605. <p class="centered">Niṭṭhitā ca pañcapakaraṇaṭṭhakathāti.</p>
  2606. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  2607. <p class="bodytext">Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena <a name="M0.0499"></a> sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā <span class="bld">buddhaghoso</span>ti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sakalassapi abhidhammapiṭakassa aṭṭhakathā –</p>
  2608. <p class="gatha1">Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;</p>
  2609. <p class="gathalast">Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.</p>
  2610. <p class="gatha1">Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;</p>
  2611. <p class="gathalast">Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.</p>
  2612. <p class="centered">Abhidhammapiṭaka-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  2613. </body>